Jakes Gerwel – praag.co.za

Brief: Enkele opmerkings oor Jakes Gerwel se nalatenskap

Op 13 deser het ek op die ondergenoemde artikel van Melt Myburgh gereageer deur my opmerkings na LitNet te stuur. Hierdie teks is egter nie gepubliseer nie. Ek stuur dit dus hiermee na Praag vir moontlike publikasie. Ek het die teks intussen met verdere inligting aangevul, wat ná die oorspronklike teks volg.

oo0oo

Melt Myburgh se artikel, “Jakes Gerwel se soet nalatenskap vir Afrikaans” (LitNet 9.07.2020), is in deurslaggewende opsigte selektief oor Jakes Gerwel (1946-2012). Aanvullende inligting kan ‘n meer realistiese beeld tot gevolg hê.

Ek het vir Gerwel geken. Oor sy marxistiese oortuigings was hy uitgesproke. Sy doktorale proefskrif was “deeply influenced by two contrasting strains of progressive thought, Black Consciousness writing and Marxist theory and literary criticism” (John Higgins, Academic freedom in a democratic South Africa, Johannesburg: Wits University Press, 2013, p 227). In ‘n onderhoud in Augustus 2012 het Gerwel gesê: “For me Marx’s thinking still provides the best analytical tools for understanding societies in conflict, societies of inequality, and societies seeking change” (241). Ook: “Clearly understanding the world is an important form of changing the world and Marx himself is an exemplar of that” (249).

Toe Gerwel die rektor van die Universiteit Wes-Kaapland (UWK) was (1987-1994), was Jaap Durand ‘n vise-rektor. In sy outobiografie skryf Durand: “Met sy aanstelling as rektor het hy [Gerwel] sy besonderse intellektuele vermoëns ingespan om die UWK bekend te maak as ‘the intellectual home of the left'” (Jaap Durand, Protesstem: Oomblikke van herinnering, Wellington: Bybelkor, 2016, p 191). Met ander woorde, Gerwel wou die universiteit transformeer in ‘n verlenging van sy eie politieke oortuigings. Dit druis lynreg in teen akademiese vryheid, waarvolgens ‘n universiteit soos ‘n markplein moet wees waar die vrye uitruiling van idees nie net moontlik is nie, maar ook aangemoedig word.

Durand skryf; “Jakes het die daaglikse administrasie van die universiteit, insluitende die bouprogram, aan my oorgelaat” (191). Wat het Gerwel as rektor dan gedoen? Hy het hom by voorkeur met die politiek besig gehou. Durand verwys onder meer na twee buitelandse reise wat hy en Gerwel onderneem het: na Lusaka in Zambië in 1986 en Dakar in Senegal in 1987; in albei gevalle om gesprek met lede van die ANC te voer. Hulle vernaamste kontakpersoon in die ANC was Thabo Mbeki. “Ons het nagte om met hom gesels en na video’s gekyk wat in Suid-Afrika verbode was” (191). Gerwel en Durand het in 1990 ook ‘n besoek aan Rusland gebring. Wie het die reis- en verblyfkoste vir hierdie buitelandse reise betaal? Die antwoord is: die UWK, dus eintlik die “apartheidsregime”. Hieromtrent is daar geen rwyfel nie. Durand noem daardie reise “besonderse geleenthede wat ek deur die universiteit se bemiddeling beleef het” (190). By geleentheid het Gerwel Fidel Castro se Kuba gesoek. By sy terugkeer het Gerwel gesê dat hy nie sou omgee om daar te woon nie.

Die subsidiëring van Gerwel se politieke aktiwiteite deur die “apartheidsregime” strek verder. Ton Vosloo vertel in sy outobiografie dat hy Gerwel destyds dikwels op lughawens in die buiteland raakgeloop het. “Eers baie later sou ek uitvind Jakes was so in die stilligheid ‘n koerier van die ANC, met boodskappe na kamerade in die buiteland” (Ton Vosloo, Oor grense: ‘n Lewe in die media in ‘n tyd van verandering, Jeppestown: Jonathan Ball, 2018, Amazon Kindle 3608). Ek dink dit was immoreel om van die UWK of NP-regering te verwag om uitgawes verbonde aan die politieke bedrywighede van Gerwel en Durand te dra. Maar dit toon aan die mate waarin die NP-regering universitêre outonomie eerbiedig het; iets wat sedert 1994 glad nie meer bestaan nie. Selfs Durand erken: “Die [NP-]regering het sover moontlik die indruk probeer skep dat hulle aan die UWK ‘n sekere mate van onafhanklikheid gun en dat hulle nie sonder meer sou inmeng met die besluite van die Universiteitsraad oor die algemene rigting wat die universiteit moet inslaan nie” (121).

Sedert 1994 bestaan daar plaaslik bloedweinig akademiese vryheid. Vóór 1994 het dosente dikwels luidkeels op akademiese vryheid aangedring. Net soos Afrikaansdosente deesdae ‘n gewoonte daarvan maak om nie vir Afrikaans in die bres te tree nie, lyk dit asof (feitlik) alle dosente gelate aanvaar dat akademiese vryheid iets van die verlede is. Sedert 1994 het die regering universitêre outonomie doelbewus vernietig. Universiteite word openlik met die opskorting van hulle staatsubsidies afgedreig as hulle dit sou waag om nie regeringsbevele uit te voer nie. Anders as voorheen is daar by geen universiteit sprake van daadwerklike verset teen hierdie wantoestand nie.

‘n Groot leemte in Myburgh se artikel is ‘n gebrek aan duidelikheid oor Gerwel se rol in Afrikaans. Voordat Gerwel die rektor geword het, was hy ampshalwe ‘n Afrikaansdosent. Weens sy preokkupasie met revolusionêre ANC/SAKP-politiek het hy hom egter nie geroepe gevoel om juis (of spesifiek) Afrikaansletterkunde (of -taalkunde) te doseer nie. In sy eie woorde: “I was teaching Sociology of Literature” (Higgins 250). Sy amptelike gebrek aan doseerentoesiasme vir Afrikaans as sodanig volg uit sy ideologiese verknogtheid aan die ANC/SAKP. Hy sê: “I think if the ANC had come to power through a revolutionary seizure of power, we probably only would have had English as an official language” (Higgins 240). Met die erkenning van elf amptelike tale het die ANC met ‘n draai bereik wat hy wou hê, naamlik dat Engels sedert 1994 in die praktyk as eintlik die enigste amptelike taal funksioneer.

Die skade wat Gerwel Afrikaans aangedoen het, strek veel verder. Weens sy verknogtheid aan die ANC/SAKP wou hy die UWK, wat in 1960 as ‘n etniese universiteit vir bruin mense tot stand gekom het, transformeer in ‘n universiteit vir by uitstek die meerderheid Suid-Afrikaners, dus swart studente. Swart studente, selfs diegene sonder matrikulasievrystelling/universiteitstoelating is aangemoedig om na die UWK te kom. Hulle koms het nie sonder (sterk) weerstand uit bruin geledere geskied nie. Swart studente was spoedig in die meerderheid op die kampus en het daarop aangedring dat onderrig uitsluitlik in Engels verskaf moet word, terwyl die UWK tradisioneel ‘n oorwegend Afrikaansmedium universiteit was. Ooreenkomstig die wens van die ANC/SAKP is aan hierdie eis toegegee.

Die feit dat die UWK deesdae uitsluitlik ‘n Engelse universiteit is, is by uitstek aan die ywer van Gerwel en Durand te wyte. Die verantwoordelikheid vir die verskaffing van Afrikaansmediumonderrig aan bruin studente is sodoende op die Universiteit Stellenbosch (US) afgeskuif. Die US het graag bruin en veral swart studente toegelaat maar sy verantwoordelikheid kragtens Jan Marais se stigtingsvoorwaarde, naamlik dat Afrikaans nie ‘n mindere plek as Engels mag beklee nie, is al hoe meer geïgnoreer. Anders as voorheen is nóg die UWK nóg die US deesdae bastions van Afrikaans.

Tereg word in Myburgh se artikel gewag gemaak van Gerwel se gebruik van die woord soomloos. Ek het Gerwel se aandag op die foutiewe gebruik van die woord gevestig. Teen die einde van sy lewe het hy van naatloos gepraat. Daar is dikwels teenstrydighede in wat iemand enersyds amptelik en andersyds in sy privaat of persoonlike hoedanigheid doen. Afrikaanssprekendes wat Engels as hulle huistaal verkies het, soos Adam Small en Franklin Sonn, het Gerwel verkwalik omdat hy, anders as hulle, sy kinders Afrikaans grootgemaak en hulle onderrig aan Afrikaanse skole toevertrou het. In daardie opsig het Gerwel nie toegelaat dat sy liefde vir sy moedertaal deur sy politiek verdun word nie. Hy was ook ten gunste van die behoud van twee van die vyf Afrikaanse universiteite, al het hy in hierdie opsig self so ‘n slegte voorbeeld by die UWK gestel.

Daar is gesê dat Gerwel in sy laaste jare spyt was dat hy die leiding geneem het om die UWK in ‘n eentalig Engelse instansie te transformeer. Berou het te laat gekom. Dit lyk asof die skade wat Afrikaans gely het, nie ongedaan gemaak kan word nie.

oo0oo

Ek maak van hierdie geleentheid gebruik om die bostaande teks soos volg aan te vul.

Die UWK het die voorreg gehad om vir Andries de Kock (1930-1999) meer as twee dekades lank as universiteitsbibliotekaris te hê. Hy was ‘n mens van onbesproke karakter en voortreflike professionaliteit. De Kock het in 1990 afgetree. Leon Lemmer het by ‘n vorige geleentheid na hom verwys: “Oor etniese logika, ter huldiging van Andries” (Praag 4.08.2018). Sowel Gerwel as Durand het vir De Kock geken; nie net toe hulle in die rektoraat gedien het nie, maar ook vóór dit toe hulle UWK-dosente was. Gerwel se vrou, Phoebe, het ‘n aantal jare as assistente in die UWK-biblioteek gewerk. Ek dink sy behoort net die hoogste respek vir De Kock te hê.

Durand se vrou was ook in diens van die UWK-biblioteek, maar nie soos mev Gerwel in die hoofbiblioteek nie. Randu Durand was die bibliotekaresse in die Teologiebiblioteek. In sy outobiografie noem Jaap Durand dat sy vrou ‘n “besonderse verhouding met die studente opgebou” het (p 148). Die studente het “hulle dikwels tot haar gewend … onder meer om skuiling in die biblioteek te soek” (149). Die studente waarna verwys word, is mense wat hulle aan misdadige gedrag op die kampus skuldig gemaak het, bv die uitgooi van ruite met klippe. Mev Durand het haar aan regsverydeling skuldig gemaak deur hierdie studente teen arrestasie deur die veiligheidsmagte te beskerm. Vir hierdie doel het sy die geriewe van die Teologiebiblioteek misbruik. Dit spreek vanself dat dit nie ‘n biblioteekfunksie is om die veroordeling van misdadigers te voorkom nie.

Een van die gevolge van die Soweto-opstand was dat 1976 ontaard het in ‘n buitengewoon gewelddadige jaar op die UWK-kampus. “Aan die einde van 1976 is Randu ewe hoflik in kennis gestel dat haar pos in die biblioteek afgeskaf is” (149). Hiervoor verwyt Jaap Durand vir “die baie konserwatiewe hoofbibliotekaris, ‘n sekere mnr De Kock” (149). Durand se grief het ‘n naloop gehad. Kort nadat De Kock afgetree het en Gerwel en Durand onderskeidelik die rektor en ‘n viserektor was, het Gerwel die UWK-biblioteekpersoneel na sy kantoor ontbied. ‘n Mens sou dink dat Gerwel dit andersom sou doen, dat hy na die hoofbiblioteek sou gaan as hy die personeel wou toespreek, maar dit sou nie so duidelik getoon het wie baas op die kampus is nie.

Gerwel het toe teen De Kock uitgevaar; nie omdat daar enige beswaar teen sy uitmuntende professionaliteit was nie, maar bloot omdat De Kock nie Gerwel en Durand se buitensporige entoesiasme vir die ANC/SAKP onderskryf het nie. ‘n Meer konserwatiewe of behoudende politieke ingesteldheid as sy eie is nie deur Gerwel geduld nie. Die UWK moes immers in “the intellectual home of the left” getransformeer word. Ek beskou daardie byeenkoms as uiters verwerplike kleingeestigheid van Gerwel. Dit toon duidelik dat dit vir Gerwel en Durand in die eerste plek eerder om revolusionêre politiek as akademiese oorwegings gegaan het. ‘n Biblioteek wat doeltreffend funksioneer is ‘n onontbeerlike bate op enige universiteitskampus, maar dit was in hierdie geval klaarblyklik van sekondêre belang.

Maar Gerwel se misbruik van die UWK vir nie-akademiese en spesifiek pro-ANC/SAKP-bedrywighede strek verder. Onkoste vir politieke doeleindes, gedebiteer teen die UWK, is nie ontsien nie. ‘n Opgeleide terroris, die marxis Jeremy Vearey, vertel in sy boek, Jeremy vannie Elsies (Kaapstad: Tafelberg, 2018), van sy en ander ANC-kamerade se vrylating van Robbeneiland op 9 Junie 1990; ‘n gevolg van FW de Klerk se dwase toespraak op 2 Februarie 1990. “Professor Jakes Gerwel se seremonie ‘n paar dae later vir al agt en twintig van ons in die Universiteit van Wes-Kaapland se hoofsaal was ‘n statige affêring, kompleet met ANC-leiers wat met protokolbelaaide aplomb voorgestel is as verteenwoordigers van die ‘government in waiting’. Daar was wel slagspreuke van ‘Viva ANC’ en strydliedere wat my aan die ou UWK-hoofsaal se massavergaderings herinner het, maar dit was nou baie bedaarder en formeel. Dis ‘n nuwe revolusionêre era dié, die leierskap het geland en hulle is in beheer. Dinge word nou anders as waaraan ek gewoon was, gedoen” (Kindle 1605).

Dít was die situasie in 1990 op die UWK-kampus weens die pro-ANC/SAKP-ywer van mense soos Gerwel en Durand, wat ‘n akademiese instansie tot die uiterste misbruik het ter bevordering van hulle eie politieke ideale. Vearey roem bv daarop dat hy veel meer kwaad gedoen het as wat in sy hofsaak ter sprake gekom het en wat tot sy vonnis van sewe jaar tronkstraf, waarvan vyf jaar opgeskort is, gelei het (1247). Hy en sy mede-kamerade word vereer en onthaal vir misdade deur ‘n instansie wat veronderstel is om opvoedkundig bedrywig te wees.

Wat opgeval het toe Gerwel en Durand in die UWK-retoraat gedien het, was dat Durand gepoog het om polities selfs meer radikaal links as Gerwel te wees. Dit was omdat Durand, anders as Gerwel, as blank geklassifiseer was en hy dus alles moes uithaal om te bewys dat hy onteenseglik ‘n toegewyde ANC/SAKP-kameraad is. ‘n Rol soortgelyk aan dié van Durand word tans deur André Gaum, die enigste blanke kommissaris in die ANC-regime se Menseregtekommissie, vervul.

Vanjaar, op die vooraand van Mandela-dag, 18 Julie, het die viserektor van die UWK, Vivienne Lawack, ‘n lofrede op “Tata Madiba” gelewer (Bolander 15.07.2020, p 6-7). Die UWK was glo die eerste universiteit wat ‘n eredoktorsgraad aan Mandela toegeken het; reeds in 1990. Dit was uiteraard van Gerwel en Durand te wagte. Lawack skryf: “In the mid-1980s, under the leadership of Prof Gerwel, UWC openly defied the apartheid university policies by declaring itself the intellectual home of the democratic left that openly sided with the struggles of the oppressed.”

Lawack noem ANC-kamerade wat in 1990 deur Gerwel in skyn-akademiese poste aan die UWK aangestel is sodat hulle ‘n inkomste kon hê totdat hulle in 1994 in die Mandela-kabinet opgeneem is: Kader Asmal, Dullah Omar en Zola Skweyiya. Wat is die UWK deesdae? “One of the few outstanding black institutions in our country.” Hiervolgens is die UWK steeds ‘n etniese universiteit. Voorheen was dit ‘n universiteit vir bruines. Deesdae is dit ‘n universiteit vir swartes. Wat dieselfde gebly het, is rassediskriminasie.

—Johannes Comestor

Dan Roodt tans in Swede vir konferensie en gesprekke

Dr. Dan Roodt van PRAAG het gisteroggend in Stockholm aangekom waar hy vandag (Saterdag) ‘n Europese konferensie oor identiteit sal toespreek. ‘n Verskeidenheid Europese, maar ook Amerikaanse, groepe en individue woon die konferensie by waar die opkoms van nuwe nasionalismes in Europa onder andere bespreek sal word. Die Amerikaanse nuustydskrif Time het so pas ‘n voorbladartikel aan die toename in regse en nasionalistiese steun in Europa gewy, wat aantoon hoe aktueel die tema van Europese identiteit geraak het.

“Ek dink dis belangrik dat Afrikaners deelneem aan die nuwe Europese identiteits- of identitêre beweging,” het dr. Roodt op die vooraand van sy Sweedse besoek gesê. “Vir ons is dit ‘n nuwe beweging wat alle mense van Europese afkoms, waaronder ook Noord-Amerikaners en Suid-Afrikaners, wil saamsnoer in ‘n front om die afgang van die Europese beskawing te stuit. Afrikaners het geweldig gely onder die soort linkse hegemonie van die sewentiger- en tagtigerjare toe verskeie Westerse lande ons geboikot en selfs terreur teen Suid-Afrika befonds het. Tans sien ons die teenoorgestelde gebeur, waar regse partye en politieke groepe sterk steun in Europa, asook in die VSA met Donald Trump, begin monster. Suid-Afrika was tot 1994 nog altyd ‘n Westerse land met ‘n aansienlike Europese bevolking, daarom spreek dit vanself dat ons deel van die debat moet word. Ook moet die skade wat die Europese sosialiste en kommuniste ons aangedoen het, ongedaan gemaak word. Deur hul steun vir terreur en die marginalisering van Afrikaners, het hulle eintlik ‘n soort volksmoord teen ons ontketen wat vandag nog aanhou.”

Binne hierdie eeu gaan Europeërs wêreldwyd ‘n demografiese inploffing belewe wat hulle minder as vyf persent van die wêreldbevolking gaan maak. Daarteenoor voorspel demograwe van die Verenigde Nasies dat die swart bevolking van Afrika tot meer as vier miljard mense gaan styg en dat die helfte van kinders op aarde swart gaan wees. “Europeërs besef toenemend dat hulle ‘n ramp in die gesig staar indien die afgang op soveel gebiede nie gestuit word nie,” gaan dr. Roodt voort. “Vanweë ons ervaring as onderdrukte blanke minderheid in Suid-Afrika, bring ons ‘n belangrike element na die debat. Soos Martin Bosma van die Nederlandse PVV gesê het, is ons die ‘kanarie in die steenkoolmyn’. As ons uitsterf, mag alle Europeërs of blankes uitsterf.”

Vanaf links word enige vorm van Europese, Westerse of blanke identiteit skerp aangeval. Daar word gepraat van “rassekapitalisme” wat deur Noord-Europeërs geskep is om die hele planeet te onderdruk. Nou word daar vergelding gevra, presies soos wat apartheid in Suid-Afrika vergeld moet word. “Dit het my nie eens verbaas om nou die dag in die linkse dagblad Beeld ‘n artikel deur twee swart professore van UNISA te lees waarin Noord-Europa vir al die boosheid op aarde verantwoordelik gehou word nie,” sê dr. Dan Roodt. “Beeld beskuldig ons daarvan dat ons Europeërs onbeskaafd is en dat ons die swartes se biblioteke afgebrand het. Watter biblioteke? Dit is hierdie soort ekstremistiese antiblanke sienings waarvan Europeërs op hoogte gestel moet word. Nie net ons is in die visier nie, maar almal wat van die suksesvolle Noord-Europa afkomstig is. Soos Jakes Gerwel gesê het toe hy direkteur van Naspers was: ‘die Europese Renaissance neig na apartheid en rassisme.’ Die aanklag teen Europese en Westerse identiteit is totaal.”

By die konferensie in Stockholm sal daar ook boeke verkoop word wat deur PRAAG gepubliseer is.

Ns. Die uitspraak in Beeld deur prof. Sabelo J. Ndlovu-Gatsheni en dr. Everisto Benyera waarna Dan Roodt verwys, verskyn in ‘n artikel met die titel Studente-smeltkroes:

Cecil John Rhodes het nie net kolonialisme en rassisme verteenwoordig nie, maar ook, soos treffend verwoord is deur Njabulo Ndebele, skrywer en kanselier van die Universiteit van Johannesburg (UJ), “the uncivilised that is buried deeply in the heart of the self-proclaimed civilised”.

Die Europeërs se onbeskaafde streep het neerslag gevind in hul gebruik van vuur om biblioteke wat deur ander gebou is, af te brand.

FW, Gerwel deur Kaapstad vereer

Die twee openbare figure wat die meeste gedoen het om Afrikaners te benadeel, gaan vereer word deur Kaapstad.

FW De Klerk gesê hy is ten gunste van die idee dat die straat in Kaapstad na hom vernoem word, solank die straat voorheen ‘n “neutrale” naam gehad het.

Die finale besluit berus by die stadsraad, wat pas die naamsverandering goedgekeur het. “Inwoners, rolspelers, belanghebbendes en gemeenskapsorganisasies het die geleentheid gekry om hul siening daaroor te gee.”

Verreweg die meeste Suid-Afrikaners was gekant teen die naamsverandering.

Kaapstad het ook die kommunis Jakes Gerwel Sondag vereer deur Vanguard-rylaan in Kaapstad amptelik na Jakes Gerwel-rylaan te vernoem.

Patricia de Lille, burgemeester van Kaapstad, het Gerwel beskryf as ŉ “dapper leier”. Volgens De Lille het Gerwel studente-inskrywings vir alle rasse toeganklik gemaak toe hy in die laat 1980’s as rektor van die Universiteit van die Wes-Kaap aangewys is.

Gerwel, Nelson Mandela se persoonlike sekretaris, is by Afrikaners bekend vir sy leë beloftes oor twee Afrikaanse universiteite destyds wat toe nooit gerealiseer het nie.

“Herbenaming is ‘n kritiese deel van regstelling, aangesien dit ons in staat stel om ons verlede te onthou, terwyl ons bepaal watter soort toekoms ons graag wil bou,” het De Lille gesê. “Prof Gerwel se lewe, wat gekenmerk is deur ‘n onwrikbare verbintenis tot ‘n nie-rassige, nie-seksistiese en demokratiese samelewing, is ‘n voorbeeld van die soort toekoms wat ons vir Kaapstad wil hê.”

De Lille het Gerwel beskryf as ŉ “pionier van Madiba se reënboognasie-visie” en het gesê sy glo dat versoening ŉ proses eerder as ŉ gebeurtenis is. “Wanneer ons in Jakes Gerwyl-rylaan afry, moet ons besin oor die pad wat hy vir ons gebaan het, en oorweeg of ons op pad is na dieselfde visie.”

Daardie “pad” bied klaarblylik geen ruimte vir Afrikaners nie.

Leon Lemmer: Universiteit van Wes-Kaapland: Die studente-opstand van 1976

‘Ruim vergoeding vir onwettige of misdadige gedrag is ongelukkig nie uitsonderlik in die nuwe Suid-Afrika nie.’

Die bestaan van Cornelius C Thomas se boek, Wakker wakker en aan die brand: Waarneminge van ‘n studente-aktivis, UWK, 1976 (Bellville: Mayibuye Books, 1997, 181p), gepubliseer deur die Universiteit van Wes-Kaapland (UWK), is glad nie algemeen bekend nie. Ek het eers onlangs ‘n eksemplaar bekom. Die teks interesseer my omdat dit handel oor die kampus-onrus wat ek in 1976 daagliks eerstehands meegemaak het. Wat ontstellend is, is die duidelike afbeelding van ‘n petrolbom op die boekomslag, asof dit nie verdere misdadigheid sou aanmoedig nie. Dit is gewoon sosiaal onverantwoordelik om so ‘n illustrasie te publiseer. Dit gee seker ‘n aanduiding van die mate waarin die UWK sedert die jare sewentig getransformeer is.

Jakes Gerwel, die UWK-rektor in die jare negentig, noem die boek ‘n “half-gefiksionaliseerde stukkie plaaslike geskiedenis” en noem die onrus “‘n beslissende episode in die ontwikkeling van ‘n inrigting (UWK) wat ‘n groot bydrae sou lewer in die stryd teen apartheid.” Toe Kader Asmal as minister van onderwys sy dwase samesmelting van universiteite en technikons deurgevoer het, het hy die UWK en die Universiteit Fort Hare daarvan vrygestel weens die rol wat albei in die stryd teen apartheid gespeel het. ‘n Duideliker erkenning dat die ANC-regering tersiêre onderwys eerder ideologies as akademies benader, sal ‘n mens seker nie kry nie.

In soverre Thomas se teks ‘n historiese rekord is, het dit sekerlik waarde. Ek kon die gebeure herleef. Die outeur het sy eerstehandse kennis, wat kort na die gebeure neergeskryf is, aangevul met die herinneringe van ander aktiviste en bv persberigte. “Die grootste deel … is egter outentiek die angstige werk van Oktober-November 1976” (p 181). Thomas noem sy teks ‘n “kunswerk” (p 7), maar dan ‘n hoogs onvolmaakte een. Geen eerbare akademiese inrigting sal so ‘n slordige teks publiseer nie. Dit lyk asof (feitlik) geen redigering of proefleeswerk gedoen is nie.

Hein Willemse, een van die “onbesonge helde van UWK, 1976” (p 178), het die Afrikaanse voorwoord geskryf en ‘n historikus, RH du Pré, in Engels die “historical positioning” van die gebeure. Du Pré beweer verkeerdelik dat NJ Sieberhagen die eerste UWK-rektor was (p 12), terwyl dit JG (Gans) Meiring was. Du Pré is van mening dat “inferior education” voorsien is; dat “under-educating the non-white peoples” Nasionale Party-beleid was (p 12). Volgens hom was selfs die Afrikaanse universiteite vir blankes sleg: “Afrikaner universities churned out hordes of poorly-educated en poorly-prepared graduates” (p 12).

Dít het die UWK direk beïnvloed, want baie van sy dosente was van die Universiteit Stellenbosch afkomstig. Van die UWK se begin in 1960, as ‘n universiteit uitsluitlik vir bruin studente, was dit glo ‘n geval van “staffing the university with Afrikaner Nationalists who were eager to apply government policy in the education of Coloured students; and by using the security police to stop or inhibit political activity on the campus” (p 13).

“The majority of the lecturers diligently carried out Verwoerd’s blueprint of education and considered it their duty to indoctrinate students with their warped history” (p 14).

Perspektief is hier nodig. In die ou Suid-Afrika, dus onder blanke bewind, was daar nie die huidige ANC-manie dat die demografie oral en op alle vlakke weerspieël moet word nie. Engelssprekende blankes is vryelik toegelaat om in bv die handel en nywerheid uit te munt en Afrikaners in bv die landbou en onderwys. Nie net aan die UWK nie, maar ook aan al die ander universiteite (vir Afrikaans- en Engelssprekende blankes, asook dié vir nie-blankes) was daar baie Afrikaanssprekende blanke dosente. Daar was nooit sprake dat dosente aan universiteite vir nie-blankes opdrag gekry het om hulle posisie te misbruik om studente ideologies te indoktrineer nie. Die veiligheidsmagte (polisie en weermag) het ook geen (beduidende) teenwoordigheid op die UWK-kampus gehad voor die 1973- en veral die 1976-onrus nie.

In 1973 het CJ Kriel, ‘n NGK-sendeling en teoloog, Sieberhagen as rektor opgevolg, maar hy het na studente-onrus in dieselfde jaar bedank. Ek sal nooit vergeet hoe ontsteld Kriel, toe reeds bejaard, oor die studente se snode ondankbaarheid* was nadat hy sy lewe daaraan gewy het om bruines te probeer ophef en opvoed nie. In 1974 het Wynand Mouton, ‘n uitgelese fisikus en akademikus, ‘n jaar lank as rektor waargeneem. In 1975 het die eerste bruin rektor, Richard van der Ross, ‘n opvoedkundige, oorgeneem.

[*’n Voorbeeld van snode ondankbaarheid was Percy Sonn, ‘n student wat glad nie in Thomas se boek genoem word nie. Sonn was een van min studente in die regte. In die jare sewentig het die regte net ‘n departement (met twee uitstekende, toegewyde blanke dosente) gehad; dit was nog nie ‘n fakulteit nie. ‘n Buitengewoon groot deel van die biblioteekbegroting is jaarliks aan die regsversameling toegeken. Sonn het egter met die verwyt gekom dat hy soms (dalk een of twee keer?) vir sy studie op bronne van die Universiteit Stellenbosch aangewese was.]

Van der Ross was die rektor tydens die 1976-onrus en is deur die studente gewantrou omdat hy voorheen as onderwysbeplanner in diens van die Departement Kleurlingsake was. Koos du Toit het destyds as sekretaris van die Erika Theron-kommissie goeie kontak met die Departement Kleurlingsake gehad. (Dié verslag oor die Kleurlingbevolking is in 1976 ter tafel gelê. Die HAT beweer dat kleurling/Kleurling ‘n rassistiese term is. Die HAT etiketteer verbasend baie woorde as “rassisties”.) Du Toit het gesê dat in die Departement Kleurlingsake geredeneer is dat Van der Ross besig gehou moet word deur hom as UWK-rektor aan te stel omdat hy andersins (dalk) kwaad sou doen. Van sowel regerings- as studentekant was daar dus bedenkinge oor Van der Ross. Soos ook uit Thomas se teks blyk, was Van der Ross tydens die 1976-onrus voortdurend in die spervuur, want hy moes bemiddel tussen, aan die een kant, die studente en bruin personeel, wat in sommige gevalle onrus en anargie wou saai, en, aan die ander kant, die blanke personeel en Nasionale Party-regering, wat van die UWK ‘n suksesvolle akademiese inrigting wou maak.

Die boek bevat ‘n mengsel van Afrikaans en Engels. Treffende beskrywings soos die volgende een is skaars: “‘n Koerant hier, ‘n koerant daar lê oopgevlek soos ‘n slegte meid” (p 86). As die blanke bewind beskryf word, is daar tot vervelens toe die bekende retoriek van fascisme, polisie-staat, Broederbond, laager, ens. Blankes word telkens boere, pienknekke, rassiste, varke, honde, ens, genoem. Die veiligheidspolisie word beskryf as “snotgat-melkbaard boertjies in bosbaadjies” (p 67), “dom pote” (p 88), “gattas” (p 127), “diere” (p 158) of, voorspelbaar, die Gestapo (p 124). Die aktiviste heet broers, susters, kamerade, martelare, vryheidsvegters, ens, en die beloofde land Azania. Die studente het geteer op die kommunistiese idees van bv Karl Marx en die swartbewussynsretoriek van bv Frantz Fenon.

In die hoofstuk “Voorspel” verwys Thomas, soos verwag kon word, na Ingrid Jonker se gedig, “Die kind” (1960), wat handel oor ‘n (nie-wit) kind wat deur die veiligheidsmagte gedood is. Thomas dik dit aan as “die honger kind wat onder apartheid se knarsstewels sterf” (p 22; ook p 142-143). Jakes Gerwel het sy Afrikaansstudente tot vervelens toe na hierdie gedig verwys. Dit is waarskynlik ook Gerwel wat die misbruikbaarheid van die gedig onder die aandag van Nelson Mandela gebring het. Mandela het die gedig in 1994 in die parlement voorgelees. Die Burger het hierdie gebeurtenis naïef en kritiekloos as amptelike erkenning van Afrikaans geloof.

Die aanleiding vir die UWK-opstand was die onluste in Soweto in 1976. Aktiviste op die UWK-kampus het gemeen dat hulle iets moet doen om hulle solidariteit met hulle swart broers en susters, hulle “medeverdruktes”, te toon. Thomas verwys na die “Soweto-kinderopstand” (p 28, 33), terwyl dit baie duidelik is dat geslepe volwassenes die opstand haarfyn beplan en Afrikaansonderrig in swart skole as ‘n voorwendsel misbruik het.

Tydens die UWK-onrus word die studente toegespreek/opgesweep deur die politikus Peter Marais oor “Spotlight on UWC” (p 51) en Allan Boesak oor “The role of the Church in the Black Struggle.” Boesak het “resistance – passive or active-, strikes, boycotts, etc, for the good cause” bepleit (p 130). Twee Afrikaansdosente, Jakes Gerwel (p 61 – later die UWK-rektor) en Ikey van der Rheede (p 75 – later ‘n UWK-viserektor) het die studente ook opgesweep. Al vier dra hulle toespraak in Engels voor, al is net 20% van die studente Engelssprekend (p 13). Die studente se plakkate is ook by voorkeur in Engels.

In sy voordrag het Van der Rheede soms na Afrikaans oorgeslaan. Oor Afrikaans het hy gesê: “Afrika-taal pynlik gebaar in die setlaar-kombuise (en in slawe- en werkers-kwartiere) deur die verslane, dog gladdebek Wes-Kaapse nasate van die Khoi-koning Ngounema, Sheik Yusuf, Maleis-Portugese matrose, belustige Duusmanne” (p 77). Gerwel en Van der Rheede se Engelspratery toon onteenseglik die aard van die Afrikaansdepartement, wat destyds telkens deur Die Burger geloof is as die grootste Afrikaansdepartement wat daar bestaan. Die rede waarom so baie studente Afrikaans as vak gekies het, was weens die linkse politiek wat in dié klasse deur Van der Rheede en veral Gerwel gepredik is, maar hierdie feit is nooit wêreldkundig gemaak nie.

Polities uittartend het Gerwel jare later sy intreerede as Afrikaanshoogleraar in Engels gelewer. Pas het Jason Lloyd verwys na “die heersende persepsies dat Afrikaanssprekendheid agterlik en remmend voorkom” (LitNet 10 deser). Lloyd noem dat Gerwel bekommerd oor “die beeld van Afrikaanssprekendheid” was en haal hom soos volg aan: “Daar is ‘n onverfynde brutaliteit, amper ‘n agterlikheid aan die gedurige aggressiewe bitterbekkigheid en kleinlike keffery wat ongelukkig nog deur te veel toonaangewende en beeldvormende Afrikaanse forums gevoer word.” Hierdie oordrewe kritiek het gekom van die mens wat die hoofaanspreeklikheid moet aanvaar vir die transformasie van die UWK van ‘n hoofsaaklik Afrikaansmedium-universiteit na ‘n eentalige Engelse inrigting.

In 1976 was Sosiologie waarskynlik die linkste UWK-onderrigdepartement. Daardie dosente “klink okay” (p 63). Vir onderrig was daar ‘n departement sosiologie, maar daar was ook ‘n sentrum vir sosiologiese navorsing. As deel van ‘n navorsingsprojek is vraelyste soms aan studente-vrywilligers uitgedeel. Die idee was dat die studente teen ‘n vasgestelde vergoeding per voltooide vraestel bruin huishoudings sou besoek ten einde betroubare eerstehandse inligting te bekom. Pleks van eerlike veldwerk te doen, was van dié studente moreel en akademies so onverantwoordelik dat hulle na bv die swembad op die UWK-kampus gegaan en sommer self na willekeur die vraelyste voltooi het. Op grond van die inligting wat met die vraelyste ingesamel is, het die sosiologiese navorsers dan allerhande nuwe tendense in die bruin gemeenskap ontdek.

Een van die sosiologie-dosente, Basil Kivedo, het die opstandige studente in Engels toegespreek (p 74). Hy het ‘n MK-vegter geword en is daarna as die DA-burgemeester van die Breedevallei (Worcester) aangestel voordat hy deur die DA in die Kaapse provinsiale parlement herontplooi is. Kivedo het finansieel seker nie sleg gevaar vir iemand wat kwaad gedoen het deur bv die land onwettig te verlaat en opleiding as “vryheidsvegter” te ondergaan nie, maar ruim vergoeding vir onwettige of misdadige gedrag is ongelukkig nie uitsonderlik in die nuwe Suid-Afrika nie.

Onder die blanke personeel was daar diegene wat sterk standpunt ten gunste van beskawing ingeneem en wet en orde probeer handhaaf het, al moes hulle tydens die onrus daagliks gewapen na die kampus toe kom. In die administrasie was daar Johan Stassen en Pottie Potgieter (‘n reus wat op jeugdige ouderdom oorlede is) en dosente soos George Delpierre (chemie) en Pieter Pistorius (opvoedkunde – ook bekend as die skrywer PG Hendriks). Minstens twee van hierdie mense se motors is doelbewus beskadig. Hulle standvastige voorbeeld het die blanke dosente geïnspireer om sover moontlik ongesteurd met hulle klasse voort te gaan.

Die studente het op groot skaal die motors van blankes in Modderdamweg met klippe bestook. Op die kampus is baie ruite gebreek en klaskamers, ‘n hostelkamer en die kafeteria is aan die brand gesteek. Twee tydelike houtgeboue is heeltemal afgebrand. Aan die begin van die opstand en veral later was dit ‘n klein minderheid studente wat amok gemaak en die meerderheid geïntimideer het, bv deur klasse te ontwrig, onder meer deur die studente met ‘n brandslang nat te spuit. Vandalisme het sonder gewetensbesware voortgestu. Niemand het agterna verskoning gevra nie en geeneen van dié wat later groot salarisse as “strugglehelde” ontvang het, het enige poging aangewend om die skade te vergoed wat hulle aan private en staatseiendom aangerig het nie. In sy outobiografie roem Van der Ross daarop dat hy as rektor nooit met die polisie saamgewerk het wanneer gepoog is om misdadigers vas te trek nie.

Tydens die opstand was Leonardo Appies aanvanklik die voorsitter van die UWK-studenteraad, gevolg deur Henry Matthys en later Eric Theys. Leiding in die opstand het hoofsaaklik van teologie-studente uitgegaan. Hulle is veral deur Jaap Durand beïnvloed, wat jaar na jaar die naïewe gedrag van Dietrich Bonhoeffer in Nazi-Duitsland as voorbeeld vir sy studente voorgehou het. Die idee vir die Belhar-belydenis, aanvanklik geformuleer deur Dirkie Smit (1982), het van Durand gekom, maar hy/hulle kry (feitlik) geen erkenning vir die groot verdeeldheid wat hierdie belydenisskrif sedertdien in die NG Kerk veroorsaak nie.

[Lees gerus Jean Oosthuizen se onderhoud met die moderatrise van die VGK (LitNet 10 deser), waarvolgens ongekwalifiseerde aanvaarding van die Belhar-belydenis ‘n ononderhandelbare voorwaarde vir eenheid van die NGK en VGK is; asof die laste (finansieel, polities, taalgewys, bv anti-Afrikaans-elemente) wat die VGK vir die NGK gaan meebring iets is wat soos ‘n uiters gesogte artikel nagejaag behoort te word. Lidmate word glo nie deur die VGK tot Belhar-aanvaarding gedwing nie, maar daartoe begelei. Die Heilige Gees en die VGK word as vroulik geëtiketteer. Wat ingevryf word, is dat apartheid onreg, rassisme en sonde is. Die hele besigheid lyk vir my na die dogmatiese viering van liefdelose, linkse politiek.]

Russel Botman was in 1976 ‘n studenteraadslid en sy naam word ‘n aantal kere in Thomas se boek genoem (p 30, 35, 38, 39, 60, 92, 178), maar daar is geen sprake dat hy werklik veel gedoen het nie. Hy is wel op ‘n keer deur die polisie opgesluit (p 124). In Botman se CV, soos gepubliseer op die webwerf van die Universiteit Stellenbosch, staan onder “activities” die volgende (in Engels natuurlik): 1976: “Leading university students in the Human Rights Protest against the forces of Apartheid in solidarity with the Soweto Revolt.” Dit klink sterk oordrewe. Botman was klaarblyklik maar net nog ‘n ANC-kameraad wat sy CV aangedik het.

Dit was gewis nie altyd maklik om ‘n universiteit vir bruines as akademiese inrigting uit te bou nie. Afgesien van die weerstand in linkse politieke geledere was daar ook teenstand in die akademiese milieu, bv van die Universiteit Kaapstad. Bruines kon daar met die minister se goedkeuring inskryf as die studierigting nie deur die UWK aangebied is nie. Wat die UK-dekane toe gedoen het, ten einde die regeringsbeleid te ondermyn, was om bruin studente vir die skyn vir ‘n nie-UWK-studierigting (bv staatsleer) te registreer, die minister se goedkeuring te kry en dan die registrasie te verander na kursusse wat wel aan die UWK aangebied word. Die kursusse waarvoor daar skynbaar ‘n aanvraag by bruin studente bestaan het (bv staatsleer, ‘n werklike voorbeeld), is na aanleiding van hierdie slenter in baie gevalle spoedig deur die UWK aangebied. Dit het meegehelp om die akademiese aanbod van die UWK uit te bou, maar teen groot koste vir die staat.

Van der Ross is in 1987 deur Gerwel as rektor opgevolg, met Jaap Durand as viserektor. Daarna is begin om nie-bruines, selfs dié sonder matrikulasievrystelling, as studente toe te laat. Die idee was dat die UWK ‘n ope universiteit (etnies en selfs wat skoolprestasie, of die gebrek daaraan, betref), moet wees. Die instroming van swart studente het egter aanvanklik nie sonder die teenstand van baie bruin studente verloop nie. Die Nasionale Party-regering se idee van die UWK as ‘n universiteit uitsluitlik vir bruines was nie in alle opsigte sonder verdienste nie. Van 1960 tot 1986 het bruin kultuur gedy soos nooit tevore of sedertdien nie – vra maar vir Richard van der Ross en Adam Small, as hulle eerlik wil wees. (Hoewel daar oorvleueling is, is bruin kultuur sekerlik onderskeibaar van blanke kultuur, bv wat logika/manier van dink en gesindheid jeens taal betref.)

‘n Ander feit wat verswyg word, is dat feitlik al die studente (dus ook die gesubsideerde vandale, bv klipgooiers) wat aan die “apartheids-UWK” studeer het, studiebeurse van die “apartheidsregime” ontvang het. Vra maar vir (in alfabetiese volgorde): Allan Boesak, Jonathan Jansen, Nico Koopman, Michael le Cordeur, Llewellyn MacMaster, Danny Titus, Christo van der Rheede, Hein Willemse en sulke snare. Maar daar is geen dankbare erkenning hiervoor van enigeen van hulle nie. Nogeens snode ondankbaarheid.

Henry Jeffreys het die vermetelheid om blankes daarvan te beskuldig dat hulle ‘n “gevlekte verlede” het (Die Burger, 26 November, p 10), terwyl hy bruines kritiekloos met enigiets laat wegkom. Nico Koopman predik in rubriek na rubriek in Die Burger dat mense siek is en genesing/heling nodig het. Dit is baie duidelik dat hy nie sy etniese groep, bruines, in sy visier het nie, maar hom aanmatig om wittes te veroordeel. Vir die UWK-studente-opstand van 1976 het mense soos Jeffreys en Koopman net lof. Klaarblyklik hoef daardie vandale en misdadigers nie vir hulle dade verskoning te vra of die skade te vergoed nie. Hulle hoef ook nie erkentlik en dankbaar te wees vir die universiteitsgeriewe, onderrig en studiebeurse wat hulle so mildelik ontvang het nie. My diagnose is dat daar in hierdie opsig ‘n geestessiekte in (ontwikkelde) bruin geledere woed wat genesing/heling nodig het. Dit is allermins ‘n vergesogte gevolgtrekking.

Verdere pogings om Afrikaans te ondermyn

Hoekom word Engels opgedomkrag tot dieselfde status as Afrikaans?

Vier dekades lank, van 1948 tot 1989, het Suid-Afrika ‘n Afrikaanse, blanke, politieke bewind gehad. In sy laaste dekades was daardie regering toenemend verplig om teen die terreurbendes van “bevrydingsbewegings” op te tree. Die sukseskoers van die veiligheidsmagte (weermag en polisie) was beter as 1 dooie lid tot 10 dooie terroriste, ‘n getalsverhouding wat opvallend soortgelyk aan dié van die Israeli’s en Palestyne is. Ons stryd teen terreur en ten gunste van Europese beskawing is hoofsaaklik deur Afrikaners en in Afrikaans gevoer. Dít is iets wat die ANC-regering ons nooit sal vergewe nie. Die ANC se Waarheids- en Versoeningskommissie, met Desmond Tutu aan die spits, was glad nie daarop ingestel om vergifnis in ANC-geledere te bewerkstellig nie; veel eerder om (grootliks) valse skuldgevoelens by die blankes te wek en skadevergoeding te eis.

Maties... nou met opgedomkragte Engels. — Maties… nou met opgedomkragte Engels.

Met ‘n ruim 80% swart bevolking, wat sorg dat die ANC-regering aan die bewind bly, is die jag op Afrikaners oop. Myns insiens is Afrikaans die kern van die Afrikaner. Dit verduidelik die hernude ywer waarmee gepoog word om Afrikaner-Afrikaans, naamlik Standaardafrikaans, te vernietig. Dié aanslag kom nie net van die ANC-regering nie. Nie-wit “Afrikaanses” doen lustig mee, asook blankes (insluitende oud lede van die Afrikaner Broederbond) wat Damaskus-ervarings gehad het of as opportuniste bloot polities korrek probeer wees. In my vorige skrywe (Praag 30 November) het ek die jongste gebeure (tot 24 laaslede) aan hierdie front bespreek. In hierdie rubriek neem ek verdere verwikkelings, tot die einde van November, in oënskou.

Op 22 November het die raad van die Universiteit Stellenbosch (US) besluit dat Afrikaans en Engels daar voortaan gelyke status gaan hê; dus dat die US nie meer kragtens sy stigtingsvoorwaarde ‘n egte Afrikaanse universiteit gaan wees nie. Hierdie grondverskuiwende besluit het tot op hede nog nie die voorbladsy van Die Burger gehaal of die onderwerp van een van sy hoofartikels gewees nie. ‘n Berig ter verduideliking (eintlik: goedpraat) van die US se nuwe taalbeleid is wél gepubliseer (Die Burger, 25 November, p 4). Ses mak vrae is aan Arnold Schoonwinkel, die US se viserektor vir leer en onderrig, gestel.

Hoekom word Engels opgedomkrag tot dieselfde status as Afrikaans? “Een van die strategiese doelwitte is … die verbreding van toegang. Die nuwe taalbeleid is juis belyn met hierdie strewes.” Let op Schoonwinkel se US-geykte woordkeuse: strategiese, belyn. Wat hy erken, is dat die taalbeleid verander is om nie-wittes te bevoordeel. Die groot verloorders is Afrikaanse blanke studente wat nie meer ‘n kulturele tuiste op die US-kampus het nie.

Voorheen het Schoonwinkel dit al duidelik gestel dat Afrikaanse studente ‘n mindere behoefte aan tolking as Engelse studente het. Dit in sigself toon reeds dat daar by tolking geen gelyke behandeling van hierdie twee groepe gaan wees nie. Hierdie keer erken Schoonwinkel by herhaling hierdie feit: “Engelse lesings getolk na Afrikaans … die behoefte daaraan uiteraard baie minder is.”

Sy verwerplikste bewering is dat daar minstens 50% Afrikaanse onderrig in die US se tweetalige klasse aangebied word. In hierdie berig lieg Schoonwinkel dit twee keer. Enige dosent wat al probeer het om ‘n klas aan te bied wat veronderstel is om tweetalig te wees, weet dat sulke klasse ontaard in ‘n hoofsaaklik Engelse klas omdat daar alewig “benadeeldes” is wat dadelik beswaar aanteken as die dosent iets in Afrikaans sê. Dit is juis die groot beswaar teen die US se berekening van sy Afrikaanse “aanbod”: dat ‘n tweetalige klas sonder meer as 50% Afrikaans gereken word.

Christo Viljoen, die president van die US-konvokasie, is ontstig oor die nuwe taalbeleid (Die Burger, 25 November, p 14). In ‘n sin kry hy sy verdiende loon omdat sy onbesonne beleid was om die taalkwessie uit die openbare arena te hou. Dit het die magte van die bose vrye teuels gegee om te konkel. Hou in gedagte dat hierdie taalbeleid vorm aangeneem het toe van die hoofrolspelers in die groot kruip na die rektorskap betrokke was en daar herhaaldelik deur die voorsitter van die US-raad, George Steyn, te kenne gegee is dat na ‘n Russel Botman-kloon gesoek word. Gevolglik was die natuurlike neiging om Afrikaans in die nuwe taalbeleid verder te benadeel.

Viljoen noem dat “die de facto-status van Afrikaans as onderrigtaal afgeskaal” word. “Dit is gans onduidelik hoe deur aan Afrikaans en Engels gelyke status te verleen, ‘die posisie van Afrikaans versterk (gaan) word’ en hoekom dit nodig is om op dié wyse ‘meertaligheid te bevorder’ … Die ontstaansrede van die US 96 jaar gelede is in taaloorwegings gefundeer. Op 19 Februarie 1915 het die Raad van die Victoria-Kollege [die Engelse voorganger van die US] ‘n besluit om die US te stig ten einde ‘een echte Hollandsch-Afrikaansch Universiteit te zijn’ aanvaar … Hierdie spesiale plek van Afrikaans as inklusiewe onderrigtaal aan die US het nou formeel tot ‘n einde gekom. Die ervaring is dat die gelykstelling van die twee onderrigtale telkens die onvermydelike agteruitgang (en selfs verdwyning) van Afrikaans as onderrigtaal presipiteer, waarvan die Universiteit van Johannesburg (ontspring uit die RAU [Randse Afrikaanse Universiteit]) die beste voorbeeld is … Met dié waterskeidende besluit verdwyn dít wat die US anders as enige van die ander 25 Suid-Afrikaanse universiteite gemaak het.”

Afrikaansdislojaliteit… so kenmerkend van ontwikkelde bruines

Ek kan my kwalik ‘n gemener en sluwer joernalis as Henry Jeffreys voorstel. Onlangs het hy geskryf oor “Israel se oorlog met die Palestyne” (Die Burger, 6 Augustus, p 12) deur heeltemal die Palestyne se daaglikse gewelddadige aanvalle op Israel te ignoreer. Op dieselfde eenogige manier skryf hy graag oor die “vergrype” van die “apartheidsregime” sonder om ooit die ANC en PAC se terrorisme te veroordeel of selfs maar te erken. Sy kenmerkende reaksie op die nuwe US-taalbeleid verskyn onder die opskrif: “Maties verdien lof vir taalplan” (Die Burger, 26 November, p 10). “Die Universiteit Stellenbosch het uiteindelik ‘n sinvolle taalbeleid aanvaar wat Afrikaans verskans [?] sonder om die universiteit se potensiaal om te blom [!] as ‘n toeganklike instelling van wêreldklas te ondermyn.” Met “uiteindelik” gee Jeffreys te kenne dat die US lankal moes opgehou het om ‘n egte Afrikaanse universiteit te wees. Afrikaansdislojaliteit, wat so kenmerkend van ontwikkelde bruines is, gevoed deur anti-wit (veral anti-Afrikaner-) sentiment, is in oorvloed by Jeffreys waarneembaar. Hy beskou homself as swart, maar dan die soort swarte, soos Russel Botman en Jonathan Jansen, wat om die dood nie in ‘n swart woongebied wil bly nie en dus homself in ‘n tradisioneel blanke woonbuurt welkom verklaar.

Die nuwe taalbeleid sal glo “help om van Maties ‘n instelling te maak wat gemaklik is in sy Suid-Afrikaanse en Afrika-vel en te fokus op die toekoms eerder as om voortdurend die gevangene van ‘n omstrede herkoms en verlede te wees.” Hier is kenmerkende bruin logika te bespeur. Die “swart” Jeffreys se manier om gemaklik in sy Suid-Afrikaanse en Afrika-vel te voel, is om by voorkeur Afrika-hempies (selfs met afbeeldings van hutte daarop) te dra. In die ou Suid-Afrika en in die US se verlede is daar baie om op trots te wees, maar die eenogige Jeffreys maak asof die blanke nalatenskap noodwendig (hoofsaaklik) sleg moet wees.

“Die universiteitsraad wat pas die nuwe taalbeleid aanvaar het, verdien lof vir ‘n grootse stap in die regte rigting. Die raad was té lank ‘n dienstige oorlogsone oor Afrikaans. Die stryd oor die taal het die universiteit by tye groot skade aangerig en by tye die indruk gewek dat dit ‘n stryd was oor behoudendheid (van ‘n ryk, dog gevlekte verlede) teen die strewe na groter inklusiwiteit wat die demokrasie noodwendig vereis.” Jeffreys veroordeel dus sonder meer as skadelik die pogings wat die “taalbulle” ter behoud van Afrikaans aangewend het. Volgens hom moet ‘n kwalitatiewe minderheid voor die inklusiwiteit/verswelging van die massa buig. En Jeffreys meen blykbaar dat sy etniese groep tot by die Strandlopers ‘n onbevlekte verlede het. Jan van Riebeeck het egter reeds in sy dagboek hulle streke gedokumenteer. As ‘n mens jou dieselfde eensydige veralgemenings as Jeffreys veroorloof, het bruines ook geensins ‘n onbevlekte hede nie (bv dranksug, dwelmverslawing, vandalisme, bende-geweld, misdaad) maar polities korrek word dit (feitlik) nooit geopper nie.

In Jeffreys se rubrieke is dit duidelik dat Nelson Mandela ongekwalifiseerd sy groot held is. Dan is daar etniese genote soos Trevor Manuel, Jakes Gerwel en Russel Botman, wat male sonder tal opgehemel is. Afrikaanse taalstryders het Botman glo “op allerlei maniere verdag gemaak en probeer ondermyn … Hy is soms uitgebeeld as ‘n vyand van Afrikaans.” Jeffreys probeer waaragtig voorgee dat Botman ‘n lojale ondersteuner van Afrikaans was: “In Botman het Maties ‘n ware taalstryder vir Afrikaans gehad,” maar Botman se eie kinders is anti-Afrikaans gesind. As rektor was Botman nie bereid om ‘n sent aan die US se woordeboek van Afrikaanse geneeskundige terme te bewillig nie. Enige objektiewe waarnemer sal erken dat Afrikaans in die Botman-era met rasse skrede agteruit geboer het. Jeffreys verskaf self die rede hiervoor. Botman “het ‘n breër visie gehad. Een wat Maties gesien het as ‘n integrale deel van Suid-Afrika, Afrika en die wêreld – ‘n instelling wat inklusiwiteit [en] toeganklikheid” nastreef. Jeffreys reken dat Botman genoegdoening uit die nuwe US-taalbeleid sou put. Ek stem saam. Maar Jeffreys sal nie ‘n flenter omgee as Jannie Marais, die US se stigtingsweldoener, in sy graf omdraai nie.

In Die Burger (26 November, p 11) word ‘n leser soos volg aangehaal: “My man het in die 70’s gekwalifiseer as geneesheer by Maties, al was hy Engelssprekend. Hy het klas geloop in Afrikaans, maar is toegelaat om sy eksamens in Engels te skryf. Hy het by die US ingeskryf omdat hy daar wou wees (oa vir die rugby!) en hy het aangepas by die taal – die universiteit het nie aangepas by hom nie! Dis so goed ek gaan Foschini toe en dring aan om vleis daar te koop. Daar is genoeg Engelse universiteite … wanneer word Ikeys gedwing om in Afrikaans onderrig te gee?”

PEN Afrikaans het nie, soos tereg verwag kon word, op sy eie op die nuwe US-taalopset gereageer nie. Eers toe hy deur LitNet om kommentaar genader is, het Danie Marais, die oorverligte nuwe bestuurder (Praag 9 en 16 November), soos volg geskryf (LitNet 27 November): “Die bestuur van PEN Afrikaans is versigtig optimisties oor die hersiene taalbeleid van die US. Dis egter onmoontlik [?] om te raai wat die langtermynimpak van hierdie beleidsverandering op Afrikaans as akademiese taal gaan wees. Die effek van die US-taalbeleid gaan afhang van die doeltreffendheid waarmee die doelstellings wat daarin vervat is, verwerklik word. Selfs al sou die taalbeleid daarin slaag om die geleentheid tot voorgraadse studie in Afrikaans te verseker en te bevorder, bly daar vraagtekens oor die gebruik van Afrikaans in nagraadse studie. Sonder die daadwerklike bevordering van ook nagraadse Afrikaanse akademiese skryfwerk en publikasie lyk die toekoms van Afrikaans as akademiese taal bitter onseker.”

Die nuwe taalbeleid word dus nie deur PEN Afrikaans verdoem nie. Polities korrek is hy “versigtig optimisties,” al word dié goeie verwagting darem ietwat getemper. Sodanige kwalifisering moet egter nie vertolk word as ‘n afwyking van die linkse politieke inslag van PEN Afrikaans nie. “PEN Afrikaans staan ‘n inklusiewe benadering tot taalkwessies voor. Ons is dus nie ten gunste van enige toepassing van die taalbeleid wat tot nadeel of uitsluiting van enige studente aanleiding gee nie. [Dus: vleis moet by Foschini te koop wees.] Ons doen ‘n beroep op die US se bestuur, raad en dosente om erns te maak met die implementering van die taalbeleid en die daadwerklike bevordering van veeltaligheid [eerder as van Afrikaans?]. Met die langtermyn in gedagte, kan Afrikaans op tersiêre vlak slegs deur amptenare en hoogleraars wat sensitief met die taal- en kultuurverskeidenheid van alle studente omgaan, bevorder word.”

Die eintlike taalinstansie wat veronderstel is om dadelik op iets soos die drastiese amptelike verandering in die US-taalbeleid te reageer, is die Afrikaanse Taalraad (ATR). Op kenmerkende wyse het hy geswyg totdat LitNet gevra het wat die ATR-standpunt is. Die uitvoerende hoof, Jacques van der Elst, het toe ‘n antwoord geformuleer (LitNet 27 November). Gewoonlik vrek die ATR oor politieke korrektheid en leun hy agteroor vir “Afrikaanses”. As Van der Elst nie so erg stief soos ander ATR-direksielede oor Standaardafrikaans klink nie, moet in gedagte gehou word dat hy voor sy aftrede ‘n Afrikaansdosent op Potchefstroom was en diep geraak is deur die mate waarin Afrikaans en Afrikanerkultuur in die eertydse Dopperhemel deur politieke korrektheid en ANC-gedienstigheid gesaboteer word.

“‘Meertaligheidsdoelwit’ is die etiket op die houer waarin [die US-] raadsbesluit verpak is. Niemand [?] sal sê dat dit ‘n besluit téén Afrikaans was nie … Die uiteensettings wat ek wel oor die nuwe taalbeleid kry, dui op ‘n baie regverdige [?] opset van ‘n gelyke bedeling vir die twee tale. Om die waarheid te sê, dit lyk of die Afrikaanse student selfs ‘n meer gewaarborgde [?] toegang tot Afrikaanse onderrig kry as voorheen … Is dit egter nodig dat die vlagskip van Afrikaanse universiteite, selfs van alle universiteite in die land, so akkommoderend ten opsigte van Engels moet wees? Is die universiteit dan so onder taaldruk, terwyl daar twee Engelse universiteite [eintlik drie: Universiteit Kaapstad, Universiteit van Wes-Kaapland en Cape Peninsula University of Technology] in sy onmiddellike omgewing gevestig is, waarvan een [eintlik grootliks al drie] volledig eentalig Engels is en waar die edel doelwit van meertaligheid ver te soeke is?”

“Ek is bevrees dat die US op die lang duur tog sy unieke Afrikaanse identiteit gaan verloor, of dalk [?] al verloor het. Taal is gelyk aan identiteit – dis nie sommer ‘n nutsmiddel nie. En dis tog nie ‘n misstap om net Afrikaans te wees nie. Natuurlik gaan die besluit ‘n nadelige uitwerking hê op die hoër funksies van Afrikaans as akademiese taal. Stil-stil kan dit, as belanghebbendes [soos die ATR] nie keer nie, ook ‘n uitkringende negatiewe effek hê op die bestaan (voortbestaan) van eentalige Afrikaanse skole … Volgens die jongste sensus het byna sewe miljoen Suid-Afrikaners aangedui dat Afrikaans hulle gebruikstaal/moedertaal is … laat hulle hulle meesleur deur die golf van verengelsing met al sy ideologiese implikasies wat die land oorspoel?”

Die uitgeweke joernalis en historikus, Leopold Scholtz, se pa, die historikus en joernalis G(ert) D(aniel) Scholtz (1905-1982), was ‘n volbloed-Afrikaner. Tekens van GD se invloed op Leopold is nog duidelik waarneembaar wanneer sy seun in Nederland oor Afrikaans skryf (Die Burger, 28 November, p 12). “Daar is veral drie redes waarom die besluit van Stellenbosch om tweetalig te word en die rigting waarin Potch beweeg, rampspoedig is. Eerstens het verskeie gerespekteerde internasionale navorsers (Jean Laponce, Joshua Fishman, François Grin) gewys op wat gebeur wanneer ‘n swakker taal aan ‘n onderriginstelling op gelyke vlak met ‘n sterker taal moet meeding: Die swakker taal verloor onherroeplik veld en verdwyn ten slotte of oorleef as ‘n soort kuriositeit in ‘n museumkas. Dit is in Suid-Afrika reeds geïllustreer. Aan die UPE [Universiteit Port Elizabeth] en die UWK [Universiteit van Wes-Kaapland] het Afrikaans prakties verdwyn, aan die UJ [Universiteit Johannesburg] en die UP [Universiteit Pretoria] is dit op sterwe na dood, en aan die UV [Universiteit Vrystaat] gaan dit die kreeftegang. Hoe kan dan beweer word dat Afrikaans se posisie op Stellenbosch juis verstérk word? Op Stellenbosch het agtereenvolgende bewindhebbers [Chris Brink en Russel Botman] plegtige beloftes oor die behoud van Afrikaans gedoen, en op papier is dit – soms – nagekom. Maar die verband tussen die papierbeleid en wat op voetsoolvlak in die lesinglokaal gebeur, waar dit saak maak, is dikwels toevallig.”

“Ek herhaal dus wat ek ‘n paar jaar gelede in dié ruimte [Scholtz se weeklikse rubriek in Die Burger] geskryf het. Mense, hóór nou wat ek hier sê: As sake nie omgekeer word nie, sal Stellenbosch (en Potch!) binne 15 tot 20 jaar (as dit nie gouer is nie) eentalig Engels wees.” Wat ek hier bygevoeg, is dat dit deel is van die die land se “vreedsame oorgang na demokrasie, meerderheidsregering en vryheid vir almal.”

“Ten tweede, ‘n Stellenbosch en ‘n Potch sonder ‘n volwaardige Afrikaanse aanbod is die dood in die pot vir Afrikaans op skool. Sonder die vooruitsig om in Afrikaans te kan studeer, is daar minder [onvoldoende?] rede vir skole om Afrikaans te bly. Diegene wat die universiteite verengels, al gebeur dit met die edelste motiewe, help aktief aan die einde van hul moedertaal.”

“Ten derde is dit ‘n pedagogiese feit dat moedertaalonderwys ook op tersiêre vlak noodsaaklik is.” Scholtz haal dan Nederlandse akademici aan wat protes aanteken teen die neiging by sommige Nederlandse universiteite om te verengels. Begrips- en algemene geestelike en akademies-wetenskaplike vorming, dus die vermoë om daadwerklik te verstaan, word ten beste in die skolier en student se moedertaal tuisgebring.

Ek het groot waardering vir die stekie waarmee Scholtz sy rubriek afsluit. “Dis ten slotte ontstellend dat van die Afrikaanse [dus Naspers-] koerante slegs Rapport tot nog toe ‘n prinsipiële geluid oor die saak laat hoor het [Praag 30 November]. Hopelik verander dit nog.” Dié hoop het nie beskaam nie. Die dag daarna het Die Burger (29 November, p 14) nie ‘n hoofartikel nie, maar darem sy weeklikse redaksionele rubriek, Dawie, aan die US-taalbeleid gewei; ‘n hele week nadat dié gewraakte besluit geneem is.

Die Burger en die hanskakies

Die Burger spreek hom nie in beginsel teen hierdie radikale US-raadsbesluit uit nie. “Die groot toets vir die Universiteit Stellenbosch se nuwe taalplan lê in die wyse waarop dit uitgevoer gaan word.” Dan word argumente vir sowel die pro-Afrikaanse as die pro-Engelse of meertaligheidstandpunt aangevoer. Wesenlik kom dit daarop neer dat die erflating (aanvanklik het ek geskryf: nageboorte) van Louis Botha en Jannie Smuts se hanskakie-mentaliteit gelyk gegee word. (HAT: hanskakie: “Minagtende benaming vir ‘n Afrikaner wat gedurende die Tweede Vryheidsoorlog na die Britse kant oorgeloop het.”) Byvoorbeeld: “Afrikaans kan ‘n hindernis wees wat swart studente uitsluit, en by ‘n universiteit wat as ‘n bakermat van apartheid bekend gestaan het, is groter toeganklikheid moreel noodsaaklik.”

“Uiteindelik kan nie van die [US-] raad verwag word om op te tree asof die toekoms van Afrikaans sal staan en val na gelang van wat aan die US gebeur nie.” Waarom nie? Dit kan ‘n belangrike rede vir die US se voortbestaan wees en dit was sodanige rede. Motivering vir Die Burger se standpunt word nie verskaf nie. Wat hier verkondig word, word blykbaar deur die koerant as vanselfsprekende evangelie aanvaar. Dawie is darem “onomwonde ten gunste van die behoud van Afrikaans as ‘n onderrigtaal aan die US, met die voorbehoud dat dit nooit [!] weer as meganisme vir onbillike uitsluiting gebruik word nie.” Dit is ‘n lomp eierdans soortgelyk aan dié van PEN Afrikaans hierbo. Die implikasie is blykbaar dat as Afrikaans veroorsaak dat sommige studente uitgesluit word, Die Burger nie meer ten gunste van Afrikaans as US-onderrigtaal sou wees nie.

Dan kom Dawie by Die Burger se geliefde Botman uit. “As Maties (in die woorde van wyle prof Russel Botman) ‘n plek moet wees waar sowel die boer se seun as die plaaswerker se dogter kan studeer, moet daar maatreëls wees om te sorg dat die plek van die Afrikaanse plaaswerkersdogter van, sê maar, Laingsburg of Klaarstroom nie geneem word deur die welvarende Engelssprekende sakeseun van Durban nie.” Botman se bedenklike rassistiese en seksistiese redenasie het ek reeds in besonderhede aan die kaak gestel (Praag 20 Julie). Nou borduur Die Burger voort op Botman se ongure argument deur sowel welvarendheid as taal rassisties en seksisties verdag te maak.

In sy laaste paragraaf gooi Dawie die volgende sousie oor die gereg wat hy voorgesit het. “Geen taalplan is egter in isolasie ‘n waarborg van enigiets nie. Die raad en die volgende rektor moet sorg dat die nuwe taalplan só toegepas en bestuur word dat Afrikaans nie vedere skade ly nie [!], terwyl toeganklikheid en diversiteit daadwerklik bevorder word. Mag die US se administrasie, akademici en alumni sy/haar hande in dié taak sterk.” Die Burger het dus voorbeeldig nie-seksisties die opsie van ‘n vrou as US- rektor oopgehou. Dit is baie duidelik dat Die Burger die nuwe US-taalplan verwelkom. Geen woord word gerep oor die verkragting van Jannie Marais se stigtingsvoorwaarde nie. Hierdie koerant is sekerlik nie meer ‘n bondgenoot van die Afrikaner en Afrikaans nie.

Vir my en my geesgenote bly daar net een eerbare grondslag oor. Wees met oorgawe altyd wat jy is: Afrikaner en Afrikaans.

Watter Afrikanerbeeld?

Ek meen Brakpan en Danville is sinoniem met “Afrikaners”, sover dit die buiteland aangaan

Die afgelope week was gevul met die absurde holdersteboldergebeure wat ‘n kenmerk geword het van die land wat eens bekend gestaan het as die “Republiek van Suid-Afrika”. ‘n Land wat gesien is as ‘n stabiele en wetsgehoorsame staat gemeet aan die hand van wat die res van Afrika kon vermag. ’n Land waar etiket, die navolg van reëls en beleefde debat die botoon gevier het, nieteenstaande die gehate apartheidsbeleid. Selfs mev. Helen Suzman het erken dat sy altyd goed in die “apartheidsparlement” behandel is. Die affêre wat hom tans in die land afspeel, vergelyk goed met ‘n stuk absurde teater uit die pen Ionesco of veral Alfred Jarry, skrywer van Koning Ubu.

Voorbeelde hiervan is: Die chaos in die Parlement en die Gautengse Wetgewer, die EFF se kongresse in die Noord-Kaap en Gauteng wat ontaard het in straatgevegte, Tshwane wat R15 miljoen se belastinggeld aan kitskos bestee, die ANC Yoof Leek wat relevant probeer voorkom deur Steve Hofmyer aan te val met populistiese kwaksalwery dmv ‘n verwarde witvelletjie lank nadat die stof gaan lê het, Naspers en ander media se gekwetter oor “wit rassisme” terwyl hulle sirkulasiesyfers in vryval verkeer en dan natuurlik Afriforum wat ‘n salvo gevuur het in die rigting van Dan Roodt en “randeier”-Afrikaners wat onder andere “die beeld van Afrikaners in die buiteland skade aanrig”.

Dit is hierdie laaste gebeurtenis wat my aan die dink gesit het oor die Afrikaner se beeld in die buiteland. Blykbaar het ons “leiers” (al is hulle werknemers en aangesteldes van ‘n organisasie) niks geleer uit die geskiedenis nie – of hulle is heeletmal werklikheidsvreemd.

As hulle iets geweet het, sou hulle benadering en gedagtegang rondom hierdie buitelandse beeldgedoente heel anders daar uitgesien het. Ná jare van negatiewe persepsies wat deur elke Jan Rap en sy maat oor Afrikaners geskep is – of hulle nou joernaliste, Progge, anti-apartheidsaktiviste of wat ook al was – is die beeld van Afrikaners in die buiteland maar redelik kisboude.

Die publiek in die buiteland is nie ‘n opgevoede massa mense wat alles bevraagteken nie. Hulle sal eerder glo wat aan hulle voorgehou word as waarheid, as om self ‘n vinger te verroer om uit te vind wat werklik aan die gebeur is.

Politici, daarenteen, is soos ‘n weerhaan: draai in die rigting waarin die wind waai. En die wind het jare laas in die rigting van die Afrikaner gewaai! Die media was baie suksesvol met hul gefabriseerde konsensus en dit is in die buiteland se houding jeens Afrikaners te bespeur. Nodeloos om te sê, staan die status quo hulle aan want dit is tot voordeel van die multinasionale maatskappye wat Suid-Afrika sien as ‘n vetgemaakte skaap reg om geslag te word; hou net die onbeholpe kleptokrasie van ‘n Afrika-regering in stand en moet niks daaroor sê nie.

In my ervarings met buitelanders is dit vir my opvallend dat alle blankes in Suid-Afrika as Afrikaners gesien word – diegene wat nie as Afrikaners gesien word nie, maak deel uit van die Kwien se “expat”-klub wat net tydelik hier vertoef. Om aan hulle te verduidelik – soos ek menigmaal gepoog het – dat die blankes in Suid-Afrika uit verskillende etniese groepe bestaan, is sinneloos.

Dit is veral waar van die Asiate wat alle blankes sien as “gweilo” en minder as niks kan omgee oor wat die “gweilo” gister of eergister gedoen het of aan watter stam hy behoort nie. ‘n Ruk gelede was ek saam met ‘n groep Suid-Afrikaners in Seoel vir ‘n konferensie. Daar vertel een Koreaan vir my in gebroke Engels dat ons almal dieselfde lyk. Hoe gee die persoon om wat ‘n Afrikaner se beeld is – hulle lyk dan almal dieselfde?

Hier moet ek nou eers stilstaan by die “beeldskendingtameletjie” soos dit deur Afriforum verwoord is. Hoe is dit moontlik om die beeld te skaad van ‘n etniese groep wat nie in die buiteland geken word nie? Hoe skaad jy ‘n beeld waar die definisie en karaktereienskappe van die etniese groep Afrikaner konstant van beide binne en buite die groep ondergrawe word? Wanneer die Afrikaanse media die begrip “Afrikaanses” in die buiteland bevorder – daardie neologisme van oorlede Jakes Gerwel wat soveel inslag gevind het by Naspers, Russel Botman, Jonathan Jansen, hulle dwepers en by die liberale kliek wat saamkoek in Mellville en Kaapstad se modieuse koffiekroeë?

Wanneer die media intern die beeld bevorder van Afrikaners wat almal rassistiese, vrouehatende, patriargale, klippies-en-coke-suipende boeppense is wat hulle vrouens en kinders vir die pret slaan terwyl elkeen ‘n 3-liter-Ford Cortina ry en die enjin in die sitkamer opknap op ‘n Saterdagmiddag wanneer hulle vir die Blou Bulle skree?

Ek meen Brakpan en Danville is dan sinoniem met “Afrikaners”. Dit dien as ‘n gemaklike spotnaam, maak nie saak waar die persoon regtig vandaan is, wat sy taal is en wat sy herkoms is nie. Hoe skaad jy ‘n beeld wanneer ‘n “Afrikaner”-burgerregteorganisasie multi-etnisiteit voorstaan en die etniese groep Afrikaner misken? Dit is mos dan Jakes Gerwel se “Afrikaanses” is dit nie? Hoe skaad jy ‘n beeld wanneer iemand wat juis die definisie en aard van die etniese groep Afrikaner wil beskerm in self-geregverdigde polities korrekte morele uitbarstings tot ketter verklaar word?

Gesien aan die hand daarvan dat buitelanders nie die verskil tussen ‘n Engelse Suid-Afrikaner, ‘n Italiaanse Suid-Afrikaner, ‘n Portuguese Suid-Afrikaner en ‘n Afrikaner verstaan nie, is dit dan nie logies dat die gedrag van alle blanke Suid-Afrikaners die beeld van die Afrikaner in die buiteland óf poets óf skaad nie? Sekerlik moet Conrad Koch se kru en gekruide taal op ‘n openbare forum soos Twitter – wat regdeur die wereld gesien kan word – ook kwalifiseer daarvoor dat dit die Afrikaner se beeld skaad? Of miskien John Vlismas en Casper de Vries met hulle onverkwiklike gespot met Afrikaners en hulle geloof op sosiale media? Wat van blanke polisiemanne wat saam met ander SAPD-lede die parlement gestorm het ten aanskoue van miljoene TV-kykers? Wat sonder Dan Roodt uit dat hy die Afrikaner se beeld skaad maar geen van hierdie ander nie?

Dink Afriforum regtig dat Dan Roodt die Afrikanerbeeld skade aangerig het deur ‘n piepklein gerdigeerde TV-segment wat aangebied is deur ‘n persoon met die reputasie van ‘n amusante baksteen maar die knaende gekerm van ‘n Conrad Koch teenoor ‘n baie groter gehoor het niks gedoen nie? Of dat die chaos in die parlement waarby blankes betrokke was en oral in nuusmedia verskyn het – om nie eens te praat van YouTube-kykersgetalle – nie skade berokken het aan die “Afrikaner”-beeld nie?

Wanneer ons buitelandse beeld, wat nie eens deur die oorgawe en verraad van ‘n hele regering gepoets kon word nie, ‘n kwessie word, dan herinner die hele gedoente my sterk aan die psigotiese gebrabbel van ‘n Weskoppies-inwoner wat aan vervolgingswaan ly.

Uitlatings oor Dookoom se Larney-liedjie herbesoek

Oor Herman Wasserman se artikel oor die Larney-liedjie van Dookoom het ek geskryf: “Dit is myns insiens een van die onbetaamlikste stukkies joernalistiek wat ooit in Die Burger gepubliseer is” (Praag 26 Oktober). Ek vind Wasserman se teks, asook die onverdunde anti-Afrikanergesindheid onderliggend daaraan, dermate onverteerbaar dat ek vandag die aandag op drie reaksies wil vestig.

Twee van hierdie reaksies is eintlik die enigste beduidende kommentaar oor hierdie onderwerp wat in die gedrukte uitgawe van Die Burger toegelaat is. Daar was egter ook ‘n briefie oor “Slegsê en afkraak versoen niemand” nie (6 deser, p 16), waarop kommentaar myns insiens oorbodig is. Lees gerus die LitNet-onderhoud (5 deser) wat met Wasserman gevoer is en waarin hy met sy kenmerkende eenogigheid verwys na die “etiese moerasse van die verlede.” Doelbewus verkies hy om die etiese moerasse van die hede mis te kyk. Anders as met die verlede is dit moontlik om pogings aan te wend om hedendaagse vergrype reg te stel.

Die eerste reaksie is krities oor Wasserman se uitlatings. Dié mening kom nogal uit ‘n onverwagte oord, naamlik van Dave Steward, die uitvoerende direkteur van die FW de Klerk-stigting. Afgesien van die eerste twee paragrawe, wat nie tersaaklik is nie, word sy brief (Die Burger, 30 Oktober, p 18) volledig aangehaal omdat baie Praaglesers die teks waarskynlik nog nie onder oë gehad het nie. Die opskrif lui: “Haatspraak is verbode, ongeag deur wie.”

“Die liedjie is ‘n beledigende, kru en rassistiese aanval op wit boere en sweep mense in ons plofbare landbousektor op om plase af te brand. Prof Wasserman se onmiddellike reaksie is om verskoning te vra omdat, volgens Dookoom, plaaswerkers erger as diere behandel word. Prof Wasserman bevraagteken nie Dookoom se hoogs beledigende en eensydige weergawe van die situasie op ons plase nie en voel dat die gepaste reaksie sou wees ‘om te probeer luister na daardie emosies en te probeer vasstel wat die oorsake daarvan is’.

“Die werklike oorsaak van die liedjie is heel waarskynlik om opspraakwekkende reklame vir Dookoom te genereer en om geld te maak.

” Die ironie is dat Dookoom hoofsaaklik ‘n wit groep is – wat besef dat niemand ooit bankrot geraak het deur ‘apartheid’ opnuut uit die sloot te grawe of om wit Suid-Afrikaners so erg moontlik te beledig nie – wetende dat hul reaksie in die meeste gevalle sal wees om weer eens heftig verskoning te vra.

“Een van die leidende figure in die groep is ‘n talentvolle jong Brit, en ‘n ander lid beskou homself klaarblyklik as ‘n musikale Quentin Tarantino – wat hom glo ‘n lisensie gee om, soos in Django Unchained, swart woede teen medewittes so bitsig moontlik uit te spreek.

” Ons probleem is dat in ons uiters sensitiewe veelrassige gemeenskap – waar plase wel afgebrand word, waar boere gereeld wreed vermoor word en waar vreedsame swart vroue in ons ‘wit’ woonbuurte aangeval word – ons nie haatspraak van enige aard en vanuit enige bron kan bekostig nie. Daarom word dit tereg in ons liberale Grondwet verbied.”

Opsommend kan ‘n mens seker sê dat Steward sterk kapsie maak, enersyds teen die haatspraak van Dookoom en andersyds teen die skandalige anti-blanke (en veral anti-Afrikaner-) gesindheid van Wasserman. As ‘n mens na ‘n maatstaf vir die plaaslike agteruitgang van Europese beskawing sedert 1990 soek, gee die lof vir die Larney-liedjie, in vergelyking met die verdoeming van Die Stem, ‘n betroubare en ontstellende aanduiding van die etiese, politieke en kulturele moeras waarin ons ons deesdae bevind.

Die tweede reaksie is minder krities as Steward teenoor Dookoom en neig om Wasserman eerder sterk te ondersteun, pleks van sy uitlatings te verdoem. Ek verwys na ‘n artikel deur Danie Marais onder die opskrif, “Wees bang, wees baie bang” (Die Burger, By & Naweek+, 1 deser, p 10). Marais word beskryf as “‘n skrywer, digter en ‘n radio-omroeper.” Uit sy geskrifte blyk dat allerhande vrese deel van sy menswees is. Op die internet word Marais gekarakteriseer as behorende tot die middelklas en as ‘n buitestander. Hy wil klaarblyklik nie lid van die Boere-adel wees nie.

“Die wit 19-jarige Dane Dodds se musiekvideo vir ‘Larney’ het my die volle 4 minute 14 sekondes lank na die skerm laat staar. Dit het gevoel of iemand ‘n nagmerrie wat my sedert my kinderdae teister, op my rekenaar geplant en ek dit per ongeluk oopgemaak het.”

Ek het as kind 15 jaar lank in die Hexvallei gewoon en die boere as ordentlike, beskaafde, eerbare mense leer ken en sedertdien graag kontak met sommige van hulle behou. In die nuwe Suid-Afrika het dit egter ‘n gewilde tydverdryf geword om hulle almal as boos voor te stel. Hoe ervaar Marais hierdie plaasmense?

“My oom het jare lank by De Doorns in die Hexriviervallei met uitvoerdruiwe geboer. Die verweerde bruin en swart gesigte wat jy in die Dookom-video sien, spook al dekades by my. As jy in hierdie land grootgeword het, weet jy van die papsak wat in daardie video rondgestuur word; het jy reeds al die woede en armoede wat Dodds wys herhaaldelik op die sewe-uur-nuus of langs die pad in protesoptogte gesien.”

As Marais van beter geweet het, sou hy van die Hexvallei gepraat het. Al skryf Marais, “as jy in hierdie land grootgeword het,” sou hy, as sy kennis verder terug gestrek het, geweet het dat swartes in daardie vallei ‘n onlangse verskynsel is. Voorheen was die plaaswerkers uitsluitlik bruin (met wit voormanne). Hierdie bruines is deesdae bitter omdat hulle deur swartes uit die Oos-Kaap en buurlande uit hulle plaaswerk verdring word. Saam met die ontbanning van die ANC en die instroming van swartes het arbeidsonrus sy verskyning gemaak. Die papsak is ook ‘n redelik onlangse verskynsel. Voor dit is drank in groot maat in ‘n harde plastiekhouer, bekend as die swart varkie, verkoop. Die woede en protesoptogte waarvan Marais skryf, is die uitdrukking van toorn wat in die nuwe Suid-Afrika by plaaswerkers gestook word, met die hartlike en deurlopende medewerking van die ANC. Hierin speel aktiviste soos Marius Fransman, Tony Ehrenreich en Nosey Pieterse ‘n leidende rol.

“Maar jy’t waarskynlik nog nie gesien hoe ‘n tandelose plaaswerker effe onbeholpe ‘n geweer optel terwyl Isaac Mutant (voorheen van Prophets of Da City) se rymwoorde in jou ore tuit nie: ‘Ek sê: “Voetsek! Brand jou plaas plat, nou kan jy soos ek werk!” […] Koes-koes, daar hol hulle. Koes-koes, daai’s my formula.’ En dan kom die refrein, oor en oor: ‘Jou p**s, my larney! / Jy kan my nie vertel nie!’ – kort nadat jy gesien het hoe ‘n werker ‘n gholfbal heel skeef iewers die veld inbliksem, vermoedelik met ‘die baas’ se gholfstok.”

Plaaswerkers word dus uitgebeeld as woedend, arm en tandeloos, met verweerde gesigte. Hulle doen die werk. Die boere werk nie. As die werkers staak, sal die boere moet begin om te werk. Marais spreek geen kritiek uit teen hierdie eensydige wanvoorstellings of die kru taal en openlike opsweping tot brandstigting nie. Die Larney-liedjie is glo “in pas … met ‘n deel van ons bevolking se woede.” Maar Marais beskou dit klaarblyklik as geregverdigde woede waarvoor die slegte wittes (die “weeskinders van die Weste in Suid-Afrika”) verantwoordelikheid moet aanvaar. Dit is dus glo nie gemene en doelbewus-opgestookte toorn nie.

“Isaac Mutant sê hy het ‘Larney’ woedend geskryf ná die De Doorns-opstande van wynplaaswerkers in 2012. … ‘Larney’ beteken enige kapitalistiese baas … Die blote bestaan van Dookoom se liedjie of video bekommer my egter nie. Gaan kyk na die mees opspraakwekkende voorbeelde van omstrede protesliedjies en jy kom vinnig tot die slotsom dat liedjies net so min revolusies veroorsaak as wat dit oorloë of verdrukking beëindig.”

Hierna stal Marais sy kennis van liedjies uit om sy stelling oor hulle beweerde onskadelikheid te probeer bewys. Maar waarom dan die hedendaagse bohaai as liedjies soos Die Stem en De la Rey in die openbaar gesing word? Uiteraard breek Marais geen lansie vir hulle nie. Wat ons hier mee te make het, is ‘n radio-omroeper en skrywer wat myns insiens ter wille van aanvaarbaarheid by die massa, of selfs gewildheid, politieke korrektheid verafgod. Die swart massa handel in vermeende eie belang en word in hulle kwaad gesterk deur ruggraatlose blankes wat sê en skryf wat polities korrek is, dus wat van hulle verwag word, pleks van met ‘n eerlike mening vorendag te kom.

Marais verwys bv na 1992 toe “die strate van L[os] A[ngeles] ontplof [het] nadat die polisiemanne wat Rodney King die vorige jaar brutaal aangerand het, vrygespreek is.” Net soos Marais kant kies vir die nie-wittes teen die boere van die Hexvallei, skaar hy hom sonder meer by die swart Amerikaners teen die (wit) polisiemanne wat ‘n swarte “brutaal aangerand” het. As swarte is Rodney King blykbaar per definisie onskuldig, asook al die swart oproeriges. Ons het hier met maklike kontraste te make: wit/swart, sleg/goed. Maar die werklikheid en die waarheid is meer genuanseerd en vloek teen sulke flagrante veralgemenings.

Dan kom Marais by sy gevolgtrekking of toepassing: die formulering van een van die vorms wat sy kroniese bangheid aanneem. “Ek is dus nie bang vir Dookoom se woorde of video nie. Ek is bang vir die kruitvat wat hulle uitbeeld en waaroor hulle rap. Al wat nodig is, is ‘n Larry [Rodney?] King-voorval iewers op ‘n plaas en dan brand die land weer.” Net soos die boere ongekwalifiseerd die skuld vir plaaswerkers se dranksugtigheid en beweerde armoede kry, reken Marais dat apartheid, dus die wittes (en nie die swartes en die ANC nie), die skuld vir toekomstige geweld gaan/moet kry. Dat swart “bevrydingsbewegings”, soos die ANC en PAC (en deesdae ook die Economic Freedom Fighters), wesenlik en onboetvaardig ‘n gewelddadige DNS het, gaan by Marais verby.

“Wat my angstig maak, is dat die groeiende nagmerrie van ellende langs die N2 tussen Somerset-Wes en Kaapstad ons nie hewiger ontstel nie. Net hierdie week sit ek op daardie hartseerpad agter ‘n klein silwer BMW Z3-sportmotor. Die nommerplaat sê: ‘TYCOON – WP’. Ironies of obseen? Dalk albei, maar as ek in ‘n blikhuisie langs die snelweg, iewers tussen die seile van Cape Town Film Studios se kamma-seerowerskepe en die fabelagtige strandhuise in Clifton gekrepeer het, sou ek waarskynlik daardie nommerplaat gelees het as: ‘Arm man, jou p**s!'”

Marais noem nie dat ellende kenmerkend van Afrikalande is nie. Sedert 1990/1994 het Suid-Afrika onmiskenbaar ‘n volwaardige Afrikaland geword. Marais verwys na ‘n “hartseerpad” omdat krotbuurte daaraan grens. Myns insiens is dit ‘n hartseerpad omdat dit (feitlik) daagliks die toneel van ekonomiese sabotasie is. Dit is altyd gevaarlik om daar te ry weens klipgooiery, optogte, aanvalle op motoriste, vee wat steelweiding op die padskouers benut, ens. Waarom lewer Marais nie eerder ‘n pleidooi dat wet en orde herstel moet word nie? Waarom teen die filmateljees, sportmotors en strandhuise, dus kapitalisme, gekant gewees as die (wit) eienaars eerlik daarvoor gewerk het? Moet Marais nie eerder swartes vir kritiek uitsonder as hulle sonder (veel) inspanning weens transformasie, regstelling, swart ekonomiese bemagtiging, korrupsie, misdaad, ens, feitlik oornag stinkryk geword het nie?

Waarom is daar so baie en sulke vinnig groeiende krotbuurte in die Kaapstadse Metropool? Omdat baie swartes uit veral die Oos-Kaap ongebreideld hierheen stroom omdat hulle mede-swartes veroorsaak dat die Oos-Kaap deesdae baie slegter as die Wes-Kaap geregeer word. Helen Zille het hulle tereg “vlugtelinge” genoem en daarmee ‘n groot maar valse bohaai veroorsaak. Die ANC-regering laat ook toe dat onwettige immigrante, veral uit Afrika, Suid-Afrika makliker binnekom as seker enige (ontwikkelde/beskaafde) land in die wêreld. In Suid-Afrika het blankes oor eeue baie opgebou wat deur inheemses en vreemdelinge afgebreek kan word. Daar is nog baie waarop onwettig geteer kan word. Op hierdie manier kan die wittes ook vir hierdie instroming van swartes die skuld kry: omdat blankes so baie tot stand gebring het. Wat nodig is, is minder aandrang op menseregte en groter besef van verpligtinge/verantwoordelikhede; meer werk en minder bakhandstaan; meer inisiatief en toewyding en minder ledigheid en traak-my-nieagtigheid; meer wetsgehoorsaamheid en minder misdaad en geweld.

Marais se laaste paragraaf lui soos volg:

“Wat my diep verontrus wanneer ek al die giftige kommentaar op die Dookoom-video sien, is hoe ons harte teenoor mekaar verhard het; hoe blind ons vir medemenslikheid geword het. Die antwoord wat ek van albei kante op Dookoom hoor, is: ‘Versoening, jou p**s!'”

Marais begin hierdie paragraaf eweneens eensydig. Net die giftige kommentaar op Dookoom hinder hom; nie diegene, soos hy en Wasserman, wat wil hê dat ons kritiekloos na die Larney-liedjie moet luister nie. Die verharding van harte “teenoor mekaar”, die gebrek aan medemenslikheid, verwys in die konteks van Marais se artikel (in sy geheel beskou) nie in die eerste plek na die geweld, sabotasie (soos brandstigting) en ander misdaad (soos plaasmoorde) en onwettige immigrasie nie, maar veel eerder na die beweerde harteloosheid van blankes, al kom daar in sy heel laaste sin onverwags (heel moontlik geforseerd/onopreg) die frase “van albei kante” voor. Dit is hoogmode om dinge só te plooi. Onder meer verseker dit dat so ‘n artikel deur Die Burger gepubliseer word.

Die derde reaksie op Dookoom waarna ek verwys, is Jason Lloyd se skrywe op LitNet (4 deser). Lloyd is ‘n bruin rubriekskrywer wat soms besef dat dit nie altyd vir bruines maklik is om deur swartes as egte swartes aanvaar te word nie. Maar dit is altyd vir hom maklik om hom by die bruines te skaar. Meesal is dit vir hom makliker om hom met die swartes as met die wittes te vereenselwig – soos ook in hierdie geval.

“Met die gebruik van woorde soos ‘brand die plaas en f** die baas’ blyk dit ‘n ernstige noodroep te wees op die owerhede om in te gryp om iets omtrent die oorwegend ongunstige werkslewe van ons plaaswerkers te doen.”

Hierop het Dirk Rigter (6 deser), wat goed bekend met toestande in die Hexvallei is, die volgende kommentaar gelewer:

“Dis net so ‘n veralgemening soos dié van Busani Ngcaweni in die Sunday Independent onlangs wat alle wit Afrikanermans gelyk stel aan Oscar Pretorius se kroegmanewales en skietlustigheid. Wanneer laas was jy op ‘n plaas in De Doorns? Of for that matter op enige ander ordentlike boerdery in SA wat op sake-beginsels bedryf word? Plaaswerkers word ekonomies-lewensvatbare lone betaal, daar is chreches en versorgingsfasiliteite vir kinders, gratis vervoer na klinieke en dokters, gratis huise met elektrisiteit, warm en koue water en in baie gevalle rantsoene soos melk en vleis waar die boerdery dit toelaat.”

Lloyd: “‘Larney jou p**s’ is ‘n lied wat ou herinneringe terugbring en boonop diep sny; tot op die been.” Dan vertel hy van hoe hy gesien het dat (nie-wit) werkers in oorpakke op ‘n Sondag in die reën agterop ‘n wit bakkie vervoer word, terwyl die (wit) boer en sy hond lekker droog voor in die kajuit sit. Hierop is Rigter se reaksie:

“Natuurlik moet ongelykhede en slegte behandeling van werksmense uitgewys word, maar om op jou seepkis te spring en ‘n klomp emosionele onwaarhede uit te basuin, gaan hierdie tans droewe land van ons niks verbeter nie. Wie sê vir jou daai wit man in die flentergat Toyota bakkie met die hond langs hom en die bruin/swart manne agterop in die reën was ‘n boer? Dalk was hy ‘n bouer of loodgieter of smous of verwer?”

Eintlik erken Lloyd waar sy vooroordele teen blankes vandaan kom: van die kampus van die Universiteit van Wes-Kaapland. Hy vertel hoe Adam Small geskryf het van sy ma wat by die agterdeur van die plaashuis meel moes gaan haal. Ook van Jakes Gerwel wat met kenmerkende militantheid geskryf het: “Woorde kan spraakdade wees.” Sonder enige kritiek of veroordeling van Dookoom kom Lloyd tot hierdie gevolgtrekking:

“Miskien bied die Dookoom-lied en die plaaswerkersvakbond Bawusa [van Nosey Pieterse] se dreigende stakings op plase die regering, boere, plaaswerkers en alle belanghebbendes die geleentheid om dié probleme in die landbousektor suksesvol aan te pak en op te los.”

Te midde van al die propaganda in die nuwe Suid-Afrika het die waarheid ‘n skaars hulpbron geword. Om elke hoek en draai moet die waarheid met moeite verwerf word.

Volgende keer hoop ek om verder oor Danie Marais, ‘n voorstander van die hibridisering van Afrikaans, te skryf.

Afrikaans en Afrikaners as ANC-vraagstuk

Dit is bekend dat FW de Klerk bekommerd is oor hoe sy mandaatlose, dus onwettige, politieke oorgawe namens die blanke kiesers en die oordrag van daardie mag aan die swart meerderheid histories beoordeel gaan word. Hy het sekerlik baie rede om ongerus te wees. Deel van sy strategie is om die FW de Klerk-stigting as sy beeldpoetser te gebruik. Jare gelede is genoem dat De Klerk, as deel van sy voordele as oud-staatshoof, meer uitgawes as PW Botha en Nelson Mandela van die staatstesourie terugeis. ‘n Mens kan maar net hoop dat die koste van beeldpoetsing nie ‘n terugbetaalbare uitgawe is nie.

Dave Steward funksioneer reeds baie jare lank as die uitvoerende hoof van die FW de Klerk-stigting. Steward kan dus namens De Klerk reageer; ook wanneer dit ongewens, bv onbeskeie, sou wees as De Klerk vir homself in die bres tree. Dikwels het sodanige openbare verklarings nie veel meer as lastigheidswaarde nie en hulle ontvang gewoonlik min blootstelling in die pers. Sulke uitsprake kan nie op gesaghebbendheid aanspraak maak nie, want die ironie is dat De Klerk nie net die blanke kiesers se politieke mag in die niet laat verdwyn het nie, maar ook homself van al sy mag gestroop het.

Ek wil nogtans die aandag op een van Steward se jongste skrywes vestig. Dit is met die volgende opskrif gepubliseer: “Afrikaans is deel van SA vraagstuk” (Die Burger, 31 Julie, p 14). Daardie opskrif het my genoop om die teks te lees. Soos gebruiklik word daar gehamer op hoe wonderlik die grondwet is. As daarvolgens gehandel word, sou alles glo omtrent onverbeterlik wees. Hierdie hoogs onvolmaakte wet word telkens aan ons voorgehou as die item waarvoor ons eerbiedig dankbaar teenoor De Klerk moet wees. Die blankes se mag en selfrespek is hulle ontneem en toenemend ook hulle beskawing, kultuur, taal en veiligheid. Maar daar word nogtans van ons verwag om vir daardie stukkie papier, wat al hoe meer omseil word, waardering te hê.

As die grondwet die potensiaal het om ons welsyn te beskerm, waarom staar die verlies van die helfte van blanke boere (en later moontlik van alle blankes) se bates ons in die gesig? Verder, sedert die ramp van 1990/1994 word die land feitlik ongehinderd deur miljoene inkommers oorstroom. Die grondwet verhoed dit nie en politieke partye verwys polities korrek nie na hierdie tydbom nie. Hierdie inkommers, meesal swartes uit Afrika, gaan uiteindelik burgerregte kry. Die grondwet sal dus al hoe makliker deur swartes met ‘n tweederde meerderheid na willekeur verander kan word. Ek dink nie ons hoef vir De Klerk hiervoor ewig dankbaar te wees nie.

Die aanleiding vir Steward se skrywe is die kommunistiese minister van hoër onderwys, Blade Nzimande, se stelling dat daar nie Afrikaanse universiteite is nie; net Suid-Afrikaanse universiteite. Steward se veels te gedienstige reaksie is:”Nzimande is natuurlik reg … Niemand verkondig enkelmedium-universiteite … nie.” Maar ek bepleit juis enkelmedium-universiteite omdat hulle die mees praktiese en mees ekonomiese inrigtings is. Ek dink ook dat die Universiteit Stellenbosch (US), wat na sy stigting in 1918 Engels uitgefaseer het, dit ‘n eeu later weer kan en behoort te doen.

“Dit is … duidelik prakties en billik dat minstens een uit die vier universiteite in die Wes-Kaap, wat hoofsaaklik Afrikaans is, Afrikaans as sy hooftaal van onderrig gebruik.” Om op ‘n Afrikaanse universiteit in die Wes-Kaap aan te dring, is inderdaad billik. Dit is myns insiens egter kortsigtig om te spesifiseer dat dit “hoofsaaklik Afrikaans” moet wees. Die ANC-regering befonds universiteite op ‘n eentalige grondslag. Geld vir uitgawes wat deur twee- (of die Botman-US se meer-) taligheid veroorsaak word, moet deur die universiteit self gevind word. In daardie sin verval Steward se “duidelik prakties”.

Steward se “hoofsaaklik Afrikaans” is ook onprakties. Afrikaans moet dan met Engels as onderrigtaal meeding. Dan word Engels al hoe meer die hoofonderrigtaal, soos gesien kan word aan al die eens enkeltalige Afrikaanse universiteite. Daar is by my geen twyfel nie dat Engels reeds die hoofonderrigtaal aan die US is, al word hierdie feit verdoesel en Russel Botman heeltemal misplaas postuum deur veral bruin ANC-kamerade as ‘n wafferse Afrikaanse taalbul geloof. (Dieselfde word met Jakes Gerwel gedoen.) Jonathan Jansen, wat graag voorgee het dat die Universiteit Vrystaat (UV) danksy parallelmedium-onderrig ‘n volledig tweetalige inrigting is, voorsien deesdae dat die UV ‘n eentalige Engelse instansie gaan word. Jansen “believes it will ultimately be resolved in favour of English, as a matter of practicality” (Donna Bryson, It’s a Black-White Thing, Cape Town: Tafelberg, 2014; Amazon Kindle, location 2171); sekerlik met kameraad Jansen se seën.

Volgens Steward is Afrikaans en Afrikaners ‘n vraagstuk vir die ANC omdat dié hom nie deur die grondwet laat lei nie, maar eerder deur sy eie ideologieë, waarvan die nasionale demokratiese rewolusie, Afrika-hegemonie en demografiese verteenwoordiging voorbeelde is. Die gevolg is dat dit vir die ANC gaan om Afrikaan-bevryding en Afrikaan-nasiebou en daar nie werklik ruimte vir minderhede se etnisiteit en kultuur gelaat word nie. Steward haal ‘n ANC-beleidsdokument soos volg aan: “Ons nasie se bevestiging van ons wese as Afrikane nie met die heerskappy van een kultuur of taal bo ‘n ander verband hou nie, maar dat dit verband hou met die erkenning van ‘n geografiese werklikheid en die ontwikkeling van ‘n bewussyn wat deur kolonialisme onderdruk is.” Verskille/diversiteit word dus deur gelyk- of eendersverklaring, oftewel swart mag, verswelg.

Steward kom tot die volgende gevolgtrekking:”Nzimande se vasberadenheid om kulturele en linguistiese eenvormigheid aan ons universiteite op te dwing is ongrondwetlik.”

Nabetragting oor Russel Botman

Een van Botman se opdragte… is dat vasgestel moet word hoe die donateur Jannie Marais se stigtingsvereiste, dat die US ‘n Afrikaanse universiteit moet wees, omseil kan word.

Die dood is die groot gelykmaker. Omdat ons dan nie meer is nie, is ons uiteindelik almal gelyk. In die dood is almal met dieselfde mate van onvermoë geslaan; dus absolute inklusiwiteit. Alle lewende dinge gaan vroeër of later dood; maak nie saak hoe belangrik iets deur ander dinge of homself geag is nie. Daar is dus die neiging tot soberheid na die dood van iemand, maar dit word dikwels oordryf; dermate dat die oorledene onherkenbaar word. Na Jakes Gerwel se dood is sy fanatieke aanhang van die kommunisme en die feit dat hy die vader van die eentalige Engelse Universiteit van Wes-Kaapland is doelbewus verswyg. Hy is eerder as ‘n “struggle-held” geloof en as iemand wat Afrikaans bevorder het. In die geval van Russel Botman, die gestorwe rektor van die Universiteit Stellenbosch (US), is daar ‘n soortgelyke selektiwiteit.

In hierdie rubriek word geensins probeer om Botman te diskrediteer of ‘n valse beeld van hom voor te hou nie. My skrywe is ‘n eerlike poging tot realisme. Dit gaan vir my om die heil van Afrikaans, die US en die Afrikaner. Ek wil geensins oneerbiedig wees nie. Ek trag om aan te toon dat sommige reaksies op sy dood redelike perke oorskry en in ‘n te groot mate met doodgewone valsheid aangedik is. In my poging word ek gesterk deur die kommentaar wat deur vele lesers op die internet op bv koerantartikels gelewer is. Dit gee ‘n mens moed as daar mense is wat teks krities lees en nie alles as vye verorber nie. Die leserskommentaar wat wel die rekenaarskerm gehaal het, is in die geval van bv die Media24-publikasies heel moontlik net die oortjies van die seekoei. Na sy dood het Die Burger in sy gedrukte uitgawe egter net pro-Botman-internetreaksies gepubliseer (1 deser, p 11).

Die aanloop tot die jongste vlaag Botman-tekste was ‘n voorbladsyberig in Die Burger op Maandag, 23 Junie. Daar is genoem dat ‘n mosie van wantroue Botman se voorland by ‘n US-raadsvergadering kon wees. Praag het sy lesers op dieselfde dag daaroor ingelig. Ek het toevallig omvattende teks oor Botman gereed gehad vir moontlike publikasie op die daaropvolgende Sondag. Die genoemde voorbladsyberig het my genoop om my teks dadelik vir publikasie aan te bied. Ook dit is op 23 Junie op Praag gepubliseer.

Op 24 Junie berig Die Burger: “Matie-raad stil ná lang gesprek oor transformasie” (p 1). Klaarblyklik sou daar eers deur die raadsvoorsitter en US-bestuur besin word oor hoe om die uitkoms te plooi voordat ‘n amptelike verklaring uitgereik word. Die dag daarna berig Die Burger (p 1, 5): “US-bestuur ‘moet ingryp by sentrum’.” Die sentrum waarna verwys word, is dié vir inklusiwiteit, wat as stormram vir Botman se oordrewe transformasie-inisiatiewe gebruik is. Hierdie sentrum was veronderstel om ‘n US “te skep waarin ‘n verwelkomende kultuur, gelykheid, diversiteit en transformasie floreer.” Dié sentrum het die US gekarakteriseer as steeds “hoofsaaklik wit, heteroseksueel, manlik, Afrikaans en met belang in die sieninge van die alumni en die konvokasie en sieninge in die Afrikaanse media.”

Blankes en Afrikaans, die twee hoofkenmerke van die tradisionele US, is dus as die hoofeuwels voorgestel wat in die transformasieproses geteiken moet word. Dit verwoord ongetwyfeld die kern van Botman se beleid sedert sy diensaanvaarding as rektor in 2007. Die Burger het destyds die bedenklike rol gespeel van pleitsbesorger vir die aanstelling van die eerste nie-wit US-rektor; deesdae feitlik deurgaans die “eerste swart US-rektor” genoem. Tot vroeër vanjaar het hierdie koerant geen werklike kritiek op die Botman-US gepubliseer nie. Vanjaar het misdaad op die kampus en in die res van Stellenbosch sulke afmetings aangeneem dat Die Burger sy beleid gewysig het.

Die koerant het toe begin om ruim publisiteit te verleen aan die heersende misdadige omstandighede aan die US waarin normale universitêre studie nie meer moontlik is nie. Heelwat kritiek op die afskaling van Afrikaans en die oorheersing van Engels as onderrigtaal is ook geplaas. Leopold Scholtz, blykbaar ‘n getroue Praag-leser, wat voorheen aan Botman die voordeel van die twyfel gegee het, het uiteindelik tot die korrekte gevolgtrekking gekom dat daar aan die Botman-US “‘n breë aanslag teen Afrikaans is” (Die Burger, 27 Junie, p 14). Op 4 deser volg Scholtz dit op deur te verwys na “die sigbare agteruitgang van Afrikaans onder sy [Botman se] bewind” (p 14). Polities korrek is daar in Die Burger egter steeds geen ruimte vir die bevordering van blanke belange nie, om van die Afrikaner se politieke belange nie te praat nie. Die US mag dus maar al hoe meer verswart, wat sedert 2007 ook Botman se telkens uitgesproke ideaal is.

Na die 25ste Junie was Botman weens siekte nie meer op kantoor nie. Op die 26ste het ‘n laaste foto van hom as lewende wese op die US-webwerf verskyn. Dit was ter ondersteuning van die Solomon Mahlangu-beursfonds. Mahlangu was ‘n “bevrydingsikoon” wat in 1979 op ‘n moordklag skuldig bevind en opgehang is. Hierdie beurse word waarskynlik net aan swart swartes toegeken. Botman se ondersteuning hiervan moet gekontrasteer word met sy weiering dat die US enigiets te make mag hê met studiebeurse wat bepaal dat die ontvangers wit moet wees. Blankes word hiermee willens en wetens van belangrike geleenthede ontneem. Ek ken toevallig ‘n oud-Matie wat jare lank gepoog het om ‘n beursfonds ter bevoordeling van blanke studente aan sy alma mater in te stel. Van die kant van die Botman-US is hierdie welwillende aanbod botweg geweier. Dit is omdat ANC-politiek voorkeur bo akademiese oorwegings geniet. In hierdie proses mag die belange van blanke studente blykbaar maar vertrap word. Dit sal interessant wees om te sien hoeveel blanke studente by die gestigte Botman-beursfonds gaan baat (Die Burger, 2 deser, p 4).

In die laaste week van Junie is drie briewe in Die Burger gepubliseer wat ter sake is:

Op die 24ste (p 16) het Louis, Tygervallei, Anton van Niekerk se lofrede vir Wandile Ganya (Praag 19 Junie) gekritiseer deur tereg aan te voer dat dit “geen regverdiging [is] om Afrikaanse moedertaalsprekers die geleentheid om voorgraads in Afrikaans te studeer te ontsê nie.”
Op die 26ste (p 19) het Spook de Kock, Stellenbosch, die US bestempel as ‘n plek waar “onverbloemde politiek nou die septer swaai.” Hy beaam: “Die US het vanaf ‘n historiese Afrikaanse universiteit verander na ‘n polities korrekte instrument van transformasie.”
Op die 28ste (p 13) verwys Charles, Grabouw, na Van Niekerk se lof vir die verengelsings- en keuringsbeleid van die US se mediese fakulteit. Hy noem dan die geval van ‘n plaaslike bruin student wat huil-huil vort is na die Potchefstroom-kampus omdat hy as plattelander nie kans sien om hoofsaaklik in Engels aan die Botman-US te studeer nie.

Die week daarna (30ste, p 10) noem Carolus Heydenrych, Velddrif, Van Niekerk se artikel “‘n ylbedekte aanval op die ‘Afrikaner’, Afrikaans en ‘Afrikaanse’ universiteite – asof dit alles veranderlikes is wat Ganya te bowe sou moes kom as daar nie die wyse toelatingsbeleid van die universiteit was nie.”

Op 1 deser (p 10) bestempel Johann Holzapfel, Vredekloof, die doel van die Sentrum vir Inklusiwiteit (vierde paragraaf hierbo) as “polities korrekte wollerigheid.” Dan volg skerper kritiek: “Deur die bestaande instelling tot op sy fondamente af te breek en dan te meen die ‘nuwe’ Stellenbosch sal soos ‘n feniks uit die as verrys, is gewoon onsin. Die resep in Stellenbosch, Potchefstroom en Bloemfontein het veel gemeen: die noodsaak om die kampusse te reinig van die booshede van die verlede, naamlik te wit, te manlik, te Afrikaans, te Christelik en selfs te heteroseksueel. Soos prof Dan Kgwadi, visekanselier van die NWU, dit gestel het: ‘Ons visie is die skepping van ‘n nuwe kultuur – vry van enige (bestaande) kultuur en vry van die geskiedenis’.” Hierna verwys Holzapfel na die US se koshuisbeleid en die begeerte om die DF Malan-sentrum se naam te verander. “Die minagting vir ‘n eens trotse instelling vorm duidelik deel van ‘n strategie om uiteindelik die Groot Prys, Afrikaans, se kop op ‘n goue skinkbord aan die ideologie-gedrewe ‘ingenieurs’ in die Kremlin te oorhandig.”

Die dobbelsteen was teen Botman gelaai, selfs by Die Burger, sy eens stoere ondersteuner, toe Botman se dood op die 28ste bekend gemaak is. Maar ‘n koerant verander gou en maklik sy deuntjie, sonder om dit ruiterlik in sy kolomme te erken. Die uitgawe van 30 Junie (p 1, 4, 5 en 10) word oorheers deur berigte wat van onverdunde verering vir Botman getuig. Mense en instansies soos die volgende het van hulle laat hoor: US-ampsdraers, ander universiteite, politieke partye en politici, teoloë en veral bevrydingsteoloë. Ek stip enkele hoogte- of laagtepunte aan. Ek begin met die mening van drie bruines.

Conrad Sidego, die DA-burgemeester van Stellenbosch, sê: “Botman was gedrewe wanneer dit gegaan het oor transformasie en inklusiwiteit.”
Christo van der Rheede, die uitvoerende hoof van die Afrikaanse Handelsinstituut, wat in werklikheid baie sydelings met hierdie saak te make het, beweer dat Botman van Suid-Afrika ‘n beter plek help maak het. “Sy nalatenskap aan die US is bewys van sy strewe om die universiteit as ‘n instelling van toeganklikheid en uitnemendheid in die Afrika-konteks te posisioneer.” Uit sy skrywe op LitNet (1 deser) blyk dat Van der Rheede se vriendskap met Botman UDF/ANC-gegrond is. Van der Rheede is lid van ‘n bruin mafia wat as studente politieke gif aan die UWK ingekry het en (gevolglik) baie eienaardig met Afrikaans omgaan. Probeer gerus om die logika in Van der Rheede se stelling te vind dat Botman “die waardigheid van Afrikaans aan die US herstel” het. Baie nader aan die waarheid sou wees om te sê dat Botman verseker het dat Afrikaans sienderoë drasties aan die US agteruitgaan.
Franklin Sonn, wat akademies nie verder as ‘n UWK-honneursgraad kon vorder nie, maar graag as doktor en selfs as professor aangespreek wil wees, beweer Botman se taak was “om vorm en inslag aan die nuwe volk te gee.” Dit is nie duidelik of “volk” na ‘n enkele etniese groep of na alle inwoners verwys nie. Botman “het nooit in die kerk en universiteit leierskap gesoek nie, maar is deur ander daartoe verhef [!]. Opvallend was hy nooit afbrekend in sy omgang met andersdenkendes nie” (maar kyk Praag 23 Junie). “Opvallend was Russel se liefde vir sy moedertaal, Afrikaans … Dit moes instrument wees vir insluiting eerder as wegwysing. Dit sou die dood in die pot vir sy taal wees” Inderdaad! “Russel was soos ons … die kinders van Mandela.” Ek het jare lank daarop aangedring dat Botman sy persoonlike gesindheid teenoor Afrikaans openlik moet bely, bv “Ek en my huis, ons sal Afrikaans dien.” Daar was na die beste van my wete nooit betroubaar berig dat Botman sy liefde vir Afrikaans verklaar het nie. (Maar kyk die George Steyn-gerug hieronder.)

Braam Hanekom, ‘n NG Kerk-moderator, kry dit reg om in die volgende uitlating van Botman iets positiefs te vind: “Ons sal hulle [die plaaslike blankes] self slegsê as ons [die plaaslike nie-wittes] dink hulle verdien dit.” ‘n Klassieke “ons” en “hulle” wat volgens die inklusiwiteitsleer nie mag wees nie.

Ten slotte beweeg ek in drieërlei opsigte na die kern van hierdie saak.

Eerstens is daar die uitlatings van Michael le Cordeur, die voorsitter van die Afrikaanse Taalraad (ATR), wat op sowel LitNet as die ATR-webwerf (28 Junie) gepubliseer is. Namens die ATR skryf Le Cordeur dat Botman “ons onvoorwaardelike steun geniet [het] en ons het ook ons skriftelike steun aan hom toegesê met sy transformasieplanne … Die ATR kan getuig – soos ook ek persoonlik – dat hy inderdaad instrumenteel was in die daarstel van ‘n vreedsame einde van apartheid in Suid-Afrika en sedertdien een van Afrika se toonaangewende universiteite gemobiliseer het om verskeie van die probleme wat ons land in die gesig staar, die hoof te bied.”

Soos gebruiklik is Le Cordeur se opmerkings etnies en polities gedrewe. Die ATR is veronderstel om met taalsake te make te hê. Onvoorwaardelike ondersteuning van Botman se ANC-gedienstige transformasieplanne is heeltemal misplaas, des te meer omdat dit die afskaling van Afrikaans as onderrigtaal insluit. Dit is ook bekend dat Botman hom nie net vir ‘n vreedsame einde van apartheid beywer het nie. Daarvan getuig die onrus wat in 1976 onder Botman se leiding op die UWK-kampus gestook is en die verwoesting van staatseiendom wat daaruit gevolg het. Le Cordeur toon met sy uitlatings weer ondubbelsinnig dat die samestelling en voorsitterskap van die ATR dringend getransformeer moet word.

Dat die ATR radikaal foutief funksioneer, blyk ook daaruit dat Die Burger se berig oor Botman se begrafnisreëlings (1 deser, p 5) op die ATR-webwerf hergepubliseer is, asof ‘n groot Afrikaans-taalbul ter ruste gelê word. Sy grootste ondersteuner sou Botman nie ‘n Afrikaans-taalbul noem nie. In die ATR-nuusbrief, Die Koker (Julie-uitgawe), word Botman nogeens gehuldig; klaarblyklik op aandrang van Le Cordeur.

Tweedens verwys ek na wat die bevrydingsteoloog Llewellyn MacMaster op 29 Junie in Rapport geskryf het. Die teks van sowel Le Cordeur as MacMaster herinner aan dié van die swart Amerikaner John McWorther (Praag 1 Junie) omdat linkse politieke uitlatings oormatig met komplimente vir die outeur self gegarneer word. LeCordeur vertel van sy oorsese reis, van sy aanstelling by die US en sy rektorstoekenning. MacMaster spog dat hy weens onwettige politieke bedrywighede saam met Botman in die tronk was. Hy maak dit baie duidelik dat hulle albei, bv sedert die stigting van die Sentrum vir Inklusiwiteit in September 2013, die bevrydingstryd voortgesit het. Ons is hier by die kern van die US se akademiese verrotting. ‘n Universiteit kan nie suksesvol as ‘n akademiese inrigting met ‘n ideologies eensydige politieke program bedryf word nie.

MacMaster was voorheen die US se studentedekaan. Tans is hy die projekleier van die Sentrum vir Inklusiwiteit. As studentedekaan het hy dit as sy plig beskou om nie-wittes op die kampus tuis te laat voel. Wittes moes blykbaar sien hoe kom klaar. By MacMaster is daar geen simpatie met die geldige standpunt dat die US histories en andersins ‘n plek vir blankes en Afrikaans is en wittes dus rede het om ongelukkig oor opgedringde multikultiraliteit, meertaligheid en inklusiwiteit te wees nie. Mense wat tradisioneel nie op die kampus hoort nie en Engels as onderrigtaal verkies, word aan die Botman-US bevoordeel. (Danksy die stigting van die US is Engels in werklikheid kort na 1918 uitgefaseer.) Die huidige oogmerk is dat sowel nie-wittes as Engels teen 2018, die US se eeufeesjaar, in ‘n alles oorheersende posisie moet wees. Vir Afrikaner-kultuur gun MacMaster klaarblyklik geen ruimte nie. Volgens wat hy op RSG kwytgeraak het, moet die US daarna strewe om wêreldburgers te lewer.

Die US-raad se besluit van 23 Junie lui soos volg: “Die Raad is besorg oor uitsprake van sommige personeellede van die Sentrum vir Inklusiwiteit wat, weens ‘n fokus op enkele aspekte van transformasie aan die US, die potensiaal het om belangrike ondersteuningstrukture van die US te vervreem en dat dit ander doelwitte (soos die strewe na uitnemendheid) kan benadeel” (US-webwerf 24 Junie).

Die wins is dat Botman waarskynlik die eerste keer die wind van voor tydens ‘n raadsvergadering gekry het en daarby oor sy troetelskepping, die Sentrum vir Inklusiwiteit. Maar Botman se ideologie is nie uitdruklik verwerp nie. Daar moet dus nie afgelei word dat die meerderheid US-raadslede ‘n Damaskus-ervaring gehad het en hulle hulle voortaan eerder vir die akademie as die politiek gaan beywer nie. Die rede waarom daar ‘n meerderheid vir dié besluit was, is geld. Dit is wat met “ondersteuningstrukture” bedoel word. Donateurs mag nie vervreem word nie; die US wil hulle geld hê asof hy nog steeds die akademiese inrigting van weleer is.

MacMaster kla oor “foto’s op mure en ander simbole [wat] die seer van die verlede oorbeklemtoon.” Dit is waarom hy en Botman die naam van bv die DF Malan-sentrum wil verander. MacMaster wil nie die status quo aanvaar nie en wil dit soos mede-aktivis Botman uitdaag. Kameraad Botman het glo besluite geneem “wat goed en reg is vir almal.” Een van Botman se opdragte aan hierdie sentrum is dat vasgestel moet word hoe die donateur Jannie Marais se stigtingsvereiste, dat die US ‘n Afrikaanse universiteit moet wees, omseil kan word. Vergelyk dit met Sonn se stelling hierbo waarvolgens Botman opvallend lief vir Afrikaans sou wees, of Van der Rheede se bewering dat Botman die waardigheid van Afrikaans herstel het.

Daar is ook ‘n gerug deur George Steyn, die huidige voorsitter van die US-raad, versprei waarvolgens Botman sou wou hê dat sy kleinkinders in Afrikaans aan die US studeer (US-webwerf 29 Junie). Waarom het Botman dan nie skool- en universiteitsonderrig in Afrikaans vir sy vier kinders vereis nie? In 2011 het Botman “vertel van sy kinders wat nie Afrikaans lees nie, want hulle is kwaad en ongelukkig oor Afrikaans se rol” (Pieter Kapp, Maties en Afrikaans, 2013, p 232). Wie het hulle teen Afrikaans beïnvloed? Sekerlik onder andere en dalk veral hulle pa as UDF/ANC-aktivis. Verder, hoeveel Afrikaansmediumonderrig het daar aan die Botman-US oorgebly waarin sy kleinkinders onderrig kon ontvang? Afrikaans is nie meer die US se hoofonderrigtaal nie. Volgens Botman is Afrikaans bloot iets wat op die kampus “aanbly” (Kapp, p 175).

Derdens en laastens kom ek by die verregaandste stelling wat tydens hierdie nabetragting gemaak is en wat as aanleiding en aansporing vir my skrywe dien. Daardie stelling kom voor in ‘n hoofartikel van Die Burger (30 Junie, p 10; ook groot op die voorbladsy gereproduseer): “Die US kan nie verkeerd gaan nie as hy min of meer hou by die visie en rigting wat Botman aangedui en nagestreef het.” Dit word gesê in die konteks van: “Sy werk by die US is nog ver van afgehandel.”

Die implikasie is dat ‘n opvolger gesoek moet word wat Botman se goeie werk sal voortsit, bv (1) die verdere verswarting en (2) verengelsing van die kampus en terselfdertyd (3) afskaling van Afrikaans, asook die voortgesette gebruik van rassistiese en seksistiese norme by (4) studente-toelating en (5) die aanstelling en bevordering van personeel. (6) Ook die taboeverklaring van enigiets op die kampus wat met Afrikaners geassosieer word, soos die DF Malan-benaming. Al verskonings wat vir hierdie stiksienige en skynheilige soliede dwaasheid aanvoer kan word, is eerstens dat Die Burger oor ‘n naweek (toe hierdie hoofartikel geskryf is) selfs minder joernalistieke talent as gewoonlik beskikbaar het en tweedens dat daar ‘n kwalifisering van “min of meer” in hierdie wilde stelling ingebou is.

Weens die lengte van my bostaande teks, dek ek in hierdie rubriek hoofsaaklik gebeure tot 1 deser. Daarna het die druk begin om die aanstelling van die volgende rektor en die toekoms van die US te beïnvloed. Daaroor skryf ek liewer ‘n volgende keer.

‘n Dik spyker gaan rieldans toe

'n Gedeelte van die Afrikaanse Taalmonument in die Paarl — ‘n Gedeelte van die Afrikaanse Taalmonument in die Paarl

deur Leon Lemmer

Met kultuur mag nie gemors word nie, maar dit kan nogal snaaks wees as ‘n werklik belangrike persoon daaroor skryf; ‘n krummeltjie wat ‘n brood geword het, soos dit onlangs so mooi op praag gestel is. Kort nadat Michael le Cordeur as’t ware die vloer op die hoofbladsye van Die Burger met sy forumartikel oor die klopse gevat het (2 Jan, p 13; Praag 5 Jan), plaas hierdie koerant as ‘n forumartikel sommer nog ‘n teks van hom oor die bruines se kultuur. Die opskrif is: “Verenig deur die riel” (Die Burger, 7 Jan, p 9). Feitlik onvermydelik is albei artikels ook op die Afrikaanse Taalraad se webwerf gepubliseer. Die onderskrif van laasgenoemde koerantartikel lui: “‘n Aand van rieldans het Michael le Cordeur oortuig dié dans is die ideale manier om brûe tussen taalgemeenskappe te bou en alle Afrikaanssprekendes te verenig.” Sy onderwerpe is dus dans, taal en politiek.

Dié artikel verwys na die ATKV se jaarlikse rieldanskompetisie wat verlede jaar die agste keer aangebied is en wel op 7 Desember by die Afrikaanse Taalmonument in die Paarl. Op 15 Desember het ek op Praag beswaar teen die etniese eensydigheid van die aanbiedinge by die monument gemaak en onder meer die bevordering van boeremusiek voorgestel. Op 25 deser het ‘n uitvoering van boeremusiek inderdaad daar plaasgevind. ‘n Mens is uiteraard dankbaar dat daar in hierdie opsig erkenning aan Afrikanerkultuur gegee word. Hopelik dui dit op groter ewewig by wat die monumentbestuur vorentoe oor bruin- en Afrikanerkultuur gaan doen. Die ATKV het die rieldansbyeenkoms finansieel ondersteun, maar nie die een vir boeremusiek nie. Dié boeremusiek het wél ondersteuning van kykNet gekry, sodat hierdie byeenkoms seker verfilm is en later gebeeldsend sal word.

Baie joernaliste het oor die Kerstyd vakansie gehou en die enkeles wat in die “enjinkamer” oorgebly het, het teks gesoek om die wit bladsye van die koerant vol te maak. Le Cordeur is ‘n dosent en het die vakansietyd verwyl deur “akademiese bydraes” te lewer. Wat kan meer gepas wees as dat hy put uit die bruines se kultuur en dit aan die breë publiek bekend maak? Maar hy hoef sekerlik nie in hierdie proses Afrikaners af te kraak nie.

Die Burger het weer ‘n foto van die outeur by sy artikel geplaas en genoem dat Le Cordeur die voorsitter van die Afrikaanse Taalraad én die ondervoorsitter van die Taalmonument is. Ons het dus hier ‘n geval van twee gewigtige poste wat op een mens se skouers rus. Daarby gaan dit om ‘n kulturele saak soos Afrikaans, wat Afrikaners na aan die hart behoort te lê. Dat Le Cordeur hierdie publisiteitskans in ruime mate misbruik om politieke houe teen die blankes in te kry, skeel Die Burger min. Die “bruin stem” moet mos gehoor word en daarom word polities korrek baie dinge oorgesien.

Maar hou deurlopend dop hoe Le Cordeur in sy relaas en heeltemal teenstrydig met sy strewe na inklusiwiteit (dus rasse- en kulturele, insluitende taal-, integrasie) by implikasie en heeltemal onbedoeld ‘n sterk saak daarvoor uitmaak dat bruin- en Afrikanerkultuur liefs apart uitgeleef moet word.

Le Cordeur begin sy artikel op ‘n lekker persoonlike loslitnoot. Hy en sy vrou is nogeens deur die ATKV na die rieldanskompetisie genooi. Hy noem dat mede-bruine Danny Titus die kultuurbestuurder van die ATKV is. Titus “probeer ons reeds geruime tyd daar kry, maar ons program is so vol dat die geleentheid nie daar was nie. Hierdie keer sou niks ons keer nie.” In Desember het Le Cordeur heel terloops opgemerk: “In die onlangse verlede het ek dikwels oorsee gereis” (Praag 5 deser). Gewone mense besef nie hoe sterk die wind is wat deur ‘n werklik hoë boom getrotseer moet word nie. Omdat hy so hoog is, laat so ‘n boom hom ook nie maklik snoei om hom ‘n bietjie aarde toe te bring nie.

Die goeie nuus is dat hierdie dik spyker uiteindelik tyd gevind het om die rieldanskompetisie by te woon. Wie word in Michael se motor gelaai? “Vroulief” Sonia en “my broer Clarence en sy vrou, Jowenen”; dus nie ‘n groepie Afrikaners met flou Afrikaanse name soos Piet en Koos en Anna en Sarie nie. Le Cordeur bely: “Ek slurp die name op soos moerkoffie.”

By die monument loop Le Cordeur, naas Titus, die volgende swaargewigte raak: Japie Gouws, die uitvoerende hoof van die ATKV, Ria Olivier, die projekkoördineerder van die Afrikaanse Taalraad, en Danie van Wyk, die uitvoerende hoof van die Stigting vir Bemagtiging deur Afrikaans. Afgesien van Gouws is hulle almal bruin. Le Cordeur noem hierdie uitgelese groepie, waarby hy homself insluit, “die ‘Wie is Wie’ van Afrikaans”. Dalk eerder die “krummeltjies”? Pleks van Standaardafrikaans te bevorder, word dit as ‘n witmanstaal geëtiketteer en steun aan ‘n getransformeerde Afrikaans verleen. Le Cordeur verwys ook na die twee bruin aanbieders van die verrigtinge: Lynette Francis en Elias Nel.

Dan begin Le Cordeur met sy stekies na Afrikaners.

“Daar is ‘n lekker vibe in die gehoor. Niemand is te styf of te bang om te glimlag en te gesels nie. Jy ervaar ‘n heerlike inklusiewe gevoel; anders as by ander Afrikaanse feeste waar die gehore – ongelukkig – dikwels eksklusief wit is. Selfs die direksies – met die uitsondering van die Suidoosterfees – gaan mank aan verteenwoordiging uit die bruin en swart gemeenskappe.”

Wat Cordeur sê, is dat wanneer daar hoofsaaklik bruines teenwoordig is, hy tuis by so ‘n “inklusiewe” samekoms voel. Afrikaners word deur hom negatief, as “styf” en “bang”, gestereotipeer. Hulle word gekontrasteer met wat Jakes Gerwel in sy doktorale proefskrif (1983) die “jolly Hotnots” genoem het. Le Cordeur: “Jy voel dit aan die kielie op jou rug en die loslitgeit in jou tekkies [nie veldskoene nie, Praag 19 deser]: Hier kom ‘n ding!”

Die Suidoosterfees is ‘n Naspers-uitvindsel ten bate van die uitlewing van veral bruin kultuur. Daar is geen Naspers-teenhangerfees vir wittes nie. Die soort “inklusiwiteit” wat vir Le Cordeur by die jaarlikse Suidoosterfeeste sal aanstaan, is die mengsel van Afrikaans en (al hoe meer) Engels in die aanbiedinge. Volgens die webtuiste is dié feesbestuur nie in Roggebaai of op die Kaapstadse strandgebied gesetel nie, maar op die “Foreshore”.

Ons word vervolgens ingelig dat die Le Cordeurs, soos dit seker hoort, hulle in die voorste gestoeltes bevind. Met verwysing na die stof wat letterlik deur die rieldansers opgeskop word, skryf Le Cordeur: “Om heel voor te sit het ook sy nadele.” Uit die name van die rieldansgroepe blyk dit dat hulle, synde van die platteland, Afrikaanse name het; dus anders as die klopse wat uit die stedelike of halfstedelike gebiede van die Wes-Kaap kom en Engelse name verkies. Vanweë sy etnies gedrewe geesdrif oorskat Le Cordeur waarskynlik die verdienste van die rieldansgroepe: “Dit sal my min verbaas as een van hierdie name eendag gehore in die Kunstekaap vermaak.” Die Kunstekaap was vooheen die Nico Malan-teater, maar Afrikanername word mos deesdae uitgevee.

“Dis die mooi van dié fees. Afrikaanse woorde en Afrikaans as taal herleef soos selde tevore.” Maar dit is blykbaar nie vir Le Cordeur moontlik om sy opmerkings tot taal en dans te beperk nie. Hy móét eenvoudig sy anti-Afrikaner-sentiment lug:

“En anders as in 1975, toe die Taalmonument ingewy is en bruin en swart mense uitgesluit was, het die knap leierspan van die ATKV en die inspirende bestuurspan van die Taalmonument gewys dat Afrikaans in sy nuwe inklusiewe gedaante die basis vir nasiebou en versoening kan vorm.”

Le Cordeur noem dit nie hier nie, maar die “nasiebou en versoening” waarna hy verwys, het onder meer ingesluit dat hierdie byeenkoms aan sy held Nelson Mandela opgedra is; nogal deur die ATKV se Japie Gouws (Praag 15 Des). Hoe ver kan verloopte Afrikaners agteroor buig? En dit het gebeur by die Afrikaanse Taalmonument, ‘n plek wat vir tradisionele Afrikaners heilige grond is. Anders as die verloopte Afrikaners is dit die tradisionele Afrikaners wat (in die woorde van NP van Wyk Louw) “nie kon gebuig word soos húl [die ANC se] geweld dit wou.”

Le Cordeur verkies ‘n ander Van Wyk Louw-aanhaling:

“Afrikaans is die taal wat vir Wes-Europa en Afrika verbind; dit vorm ‘n brug tussen die groot helder Weste en die magiese Afrika – die soms nog so ón-helder Afrika; wat daar groots aan hulle vereniging kan ontspruit – dít is miskien wat vir Afrikaans voorlê om te ontdek”

Dit is moeilik om vas te stel in hoe ‘n mate hierdie woorde ter ondersteuning van Le Cordeur se standpunt vertolk kan word. Die kern van wat Van Wyk Louw sê, is dat Afrikaans wesenlik ‘n Europese taal is wat in Suid-Afrika ontwikkel het. Dit is onwaarskynlik dat daar veel ruimte vir groot nie-blanke (bv Khoi- en slawe-) invloed op Standaardafrikaans gelaat word, maar Wannie Carstens (Praag 17 Nov) is fanatiek begeesterd om juis dit te boekstaaf.

“Die rieldans is die ideale geleentheid om brûe tussen taalgemeenskappe te bou en alle Afrikaanssprekendes te verenig.” Dit kom neer op die bekende voorskrif dat wittes, veral Afrikaners, moet verander en ander se kultuur, bv rieldans, moet omarm, maar dat bv bruines nie hoef te verander en entoesiasties oor bv boeremusiek hoef te raak nie. Le Cordeur verwys na “alle Afrikaansprekendes”, maar voorts dink hy (veral) aan bruines:

“Diegene in die suide op die Kaapse Vlakte en diegene in die noorde van Namakwaland en Boesmanland. En dalk, wie weet, kan ons begin om die magiese krag van die enigste taal wat die naam van ons vasteland dra te herontdek.”

Hoekom herontdek? Le Cordeur dink seker aan die talle bruines wat vanweë apartheid hulle rug op Afrikaans gekeer het. Tradisionele, dus nie-verloopte, Afrikaners hoef nie op so ‘n herontdekkingsreis te gaan nie. Afrikaans was en is wesenlik deel van regte of ware Afrikaners. Dit is in hulle geledere dat die “Wie is Wie” van Afrikaans in 1875, in 1975 en ook op 7 Desember 2013 gevind kan word; nie by diegene wat met ‘n mengsel van lojaliteit en dislojaliteit vorendag kom nie. Lees bv Danny Titus se rubriek oor “ons taaltjie” (Beeld/ATR 23 deser).

Le Cordeur borduur soos volg voort:

“In daardie opsig [nasiebou en versoening] is die Rieldanskompetisie dus ‘n fees wat die ware vryheid van Afrikaans vier. Maar dan Afrikaans met al sy variëteite, kleure en geure. En anders as in 1975 het die Taalmonument nou, bykans 40 jaar later, eers waarlik die doel bereik waarvoor dit aanvanklik opgerig is.”

Waarom die politieke term “vryheid” hier insleep? Daar is nie groter of “ware” vryheid vir Afrikaans in die nuwe Suid-Afrika nie. Afrikaans is die enigste van die elf amptelike tale wat in die nuwe Suid-Afrika baie aan status ingeboet het en wat deur die ANC-regering waar en wanneer enigsins moontlik benadeel word.

Dit is ‘n wanindruk by Le Cordeur dat daar na die “bevrydingstryd” vryheid in die nuwe Suid-Afrika is. Gedwonge etniese segregasie het plek vir gewonge etniese integrasie gemaak. Le Cordeur se voorliefde vir inklusiwiteit en hibriditeit is deel hiervan. Mede-bruine Jonathan Jansen vereis van studente aan die Universiteit Vrystaat dat hulle ten gunste van gedwonge integrasie (bv van al die koshuise) moet wees en ook homoseksualiteit moet omarm (Die Burger, 20 deser, p 3). Is dit “ware vryheid”? Wat sou Jansen en Le Cordeur se reaksie gewees het as die “apartheidsregime” ideologiese vereistes aan studente aan die Universiteit van Wes-Kaapland gestel het toe hulle daar studeer het?

“Afrikaans met al sy variëteite” is die frase wat Le Cordeur keer op keer in sy geskrifte ophaal. Dit is deel van die inklusiwiteit wat hy voorstaan. Maar hy is selektief oor waar hy die klem lê. Hy is ‘n geswore apologeet vir Kaaps en het op LitNet neerbuigend na Standaardafrikaans as “maar een van die variëteite van Afrikaans” verwys. Hierdie dik spyker oor Afrikaans ag Standaardafrikaans dus nie hoër of belangriker as Kaaps nie. Daarby doen Le Cordeur nie eens die moeite om te onderskei tussen idiomatiese, eiesoortige, vindingryke Kaaps soos Bo-Kaaps (en bv Griekwa-Afrikaans) en die morsige mengeltaal Kaaps wat met Engelse woorde besoedel is en die voortbestaan van Afrikaans bedreig nie. Klaarblyklik veroorsaak etniese hibriditeit dat bruines maklik ten prooi van taalhibriditeit val. Die onderliggende probleem is ook dat Le Cordeur se etniese verknogtheid meebring dat hy alle taalvariëteite wat bruines voortbring onkrities aanprys en propageer.

Die struktuur van die monument toon ‘n realistiese bewustheid van die bydrae wat nie-wittes tot Afrikaans gelewer het, maar nie ‘n oordrewe entoesiasme daarvoor nie. Dit is te betwyfel of Le Cordeur die doel waarvoor die monument aanvanklik opgerig is, korrek vertolk. Dit is onwaarskynlik dat in 1975 voorsien is dat rieldanskompetisies daar aangebied sou word. Die verband tussen Afrikaans en rieldans is immers nie danig direk nie. Taal en dans verskil.

Maar daar word ‘n politiek gemotiveerde poging aangewend om die bron van sowel rieldans as Afrikaans op dieselfde plek en by dieselfde mense te soek, naamlik aan die Kaap by die Khoi-San. Eerstens word veronderstel dat die Khoi-San altyd hier sou gewees het. Tweedens dat rieldans by die Khoi-San ontstaan het. Derdens dat Afrikaans ingevolge die kombuistaalhipotese simbioties-osmoties by die Koi-San en die slawe ‘n aanvang geneem het. Daar is min historiese getuienis hiervoor, maar dié soort redenasie munt uit in politieke korrektheid. Dit word dus deesdae graag in linkse geledere as die waarheid aanvaar. Waarom hierdie beweerde vindingrykheid van bruines nie ook op ander terreine weerklank gevind het nie, kan sulke apologete nie verklaar nie; of die wittes word soos gebruiklik verwyt dat hierdie bruines se inisiatiewe deur wittes weens rassediskriminasie (segregasie, apartheid) gesmoor is.

Kom ons veronderstel dat rieldans as ‘n kulturele uitdrukking van sommige Afrikaanssprekendes indirek ook Afrikaans kan dien, onder meer omdat die invloed van Afrikaanse lirieke en boeremusiek in sommige gevalle by rieldans waarneembaar is, waarmee rieldans dan inklusiewe oftewel hibriditeitstatus verwerf. Boeremusiek se verband met Afrikaans is meer direk as dié van rieldans, want daar is eksplisiete Afrikaanse lirieke wat daarmee saamgaan en Afrikaners is meer ingebed in Afrikaans as bruines; dus, Afrikaners is meer Afrikaansgetrou. Die Afrikaanse Taalmonument is myns insiens dus ‘n meer natuurlike tuiste vir boeremusiek as vir rieldans. Tog word veel eerder rieldans as boeremusiek daar aangebied. Dit dui op ‘n etnies gedrewe voorkeur by die “inspirende bestuurspan” van die Taalmonument.

Maar Le Cordeur sleep politiek by. Hy wil Afrikaans en die monument vir bv nasiebou en versoening benut; ideale waaraan die ANC lippediens betuig. Dit was sekerlik nie die doel waarvoor die monument aanvanklik opgerig is nie. Die monument het veral in die vorige eeu Afrikanernasiebou onderskraag. Die bedoeling was sekerlik nie dat hierdie monument van 1994 af ‘n bydrae moes lewer tot die bou van ‘n (fiktiewe) nasie wat deur swartes oorheers word nie. Voorheen en tans kon die monument moontlik wél ‘n bydrae lewer deur alle Afrikaanssprekendes saam te snoer.

Rieldans is volgens Le Cordeur ‘n bruikbare instrument vir sowel nasiebou as versoening. Ek dink nie boeremusiek leen hom tot sodanige politieke gebruik in die nuwe Suid-Afrika nie. Dit is waarom Le Cordeur die monument se rieldans- en ek die boeremusiekbyeenkomste bywoon. Ten spyte van al die propaganda oor inklusiwiteit, nasiebou en versoening, is daar wesenlike verskille tussen mense, insluitende etniese en kulturele (dus ook taal-) verskille. Ons moet realisties genoeg wees om dit te erken.

‘n Tata, nie ‘n Mercedes nie

deur Leon Lemmer

Uit die buiteland word ek oorval met boodskappe deur mense wat dink almal in Madibië rou. Ek wens dat almal nou van die Mandela-wa afklim en besef dat dit nie ‘n Mercedes is nie maar ‘n Tata. Tog voel ek verplig om, hopelik vir oulaas, ‘n herbesoek aan twee neo-swartes, eintlik bruines, te bring wat geen geleentheid laat verbygaan om hulle ANC-aktivisme ten toon te stel nie. Tydens die jongste Nelson Mandela-harlaboerla het sowel Michael le Cordeur as Russel Botman minstens drievoudig uitdrukking aan hulle naïewe verslaafdheid gegee.

Michael le Cordeur is ‘n dosent in opvoedkunde aan die Universiteit Stellenbosch en tans ook die voorsitter van die Afrikaanse Taalraad (ATR). Dit is in laasgenoemde hoedanigheid dat hy dit verlede jaar nodig geag het om Mandela op LitNet met sy verjaardag geluk te wens. Dít terwyl Mandela niks daadwerkliks gedoen het om Afrikaans te bevorder nie. Mandela het, heel waarskynlik op aanbeveling van Jakes Gerwel, Ingrid Jonker se gedig “Die kind” misbruik om die destydse veiligheidsmagte te diskrediteer. Dit is die soort ding wat as ‘n strooihalm aangegryp is om te beweer dat Mandela erkenning aan Afrikaans gegee het.

Die dag na Mandela se dood het Le Cordeur teks oor hierdie onderwerp gereed gehad. Heel onbeskeie het Le Cordeur die gewoonte om woordeliks dieselfde teks gelyktydig op meer as een plek te publiseer, bv in die koerant en ook op LitNet. Daarmee gee hy te kenne dat wat hy skryf nie net eenmalig gepubliseer behoort te word nie, maar dadelik in meerdere inligtingsbronne moet verskyn sodat die kanse skraler is dat iemand sy waardevolle uitinge misloop.

Le Cordeur se mymeringe oor Mandela is in Rapport, op LitNet, asook op die ATR-webwerf, gepubliseer. Ek gebruik die LitNet-teks (6 Des). Le Cordeur was in standerd 9 (graad 11) toe hy “met die grootsheid van Nelson Mandela kennis gemaak het.” Hy is as Boy Scout in Oslo, Noorweë, tydens ‘n mediakonferensie oor Mandela se welstand uitgevra. In die lig van sy politieke gesindheid wonder ‘n mens of Le Cordeur al ooit gedink het hoe bevoorreg hy was om reeds op so ‘n jong ouderdom in die buiteland te kon reis. Ek was minstens tien jaar ouer voordat ek op eie koste die eerste keer oorsee gegaan het. Daarna was ek nog drie keer oorsee, elke keer uitsluitlik op my eie koste. Le Cordeur gaan (soms) meerdere kere per jaar oorsee, terwyl die koste deur instansies pleks van homself gedra word. “In die onlangse verlede het ek dikwels oorsee gereis.” Die vraag is: Beskou Le Cordeur hom tereg as ‘n bevoordeelde, of verseg hy, om politieke redes, om homself as iets anders as ‘n (voorheen) benadeelde te beskou; dus as ‘n slagoffer wat op vergoeding kan aandring?

Terug in Suid-Afrika, na sy besoek aan Noorweë, het Le Cordeur oor Mandela begin lees. Hy is gefassineer deur Mandela se “opofferings”. Daardie gif het hom deurdrenk: “Dit sou my denke vir ewig hervorm.” “Dat daar sterk ooreenkomste tussen die lewe van Madiba en dié van Christus is, kan niemand ontken nie … Albei het ‘n onwrikbare geloof in, en liefde vir, hul mense gehad. Dermate dat albei bereid was om hul lewe te gee vir dit waarin hulle geglo het: ware vryheid.” Le Cordeur noem nie dat een van die twee so lief vir mense was dat hy bereid was om wittes te dood/vermoor nie. Ook nie dat die “opofferinge” tydens sy gevangenisskap minder sou gewees het as Mandela bereid was om geweld af te sweer nie. Le Cordeur erken ook nie dat “ware vryheid” in die nuwe Suid-Afrika ‘n illusie is nie. In baie opsigte kan ek dit deesdae nie waag om ‘n gewone, natuurlike lewe te lei nie. Die tirannie van die meerderheid doen hom orals voor.

“Die vorige regering” het Mandela se “vryheidstryd tot misdaad verdoem.” Le Cordeur is blykbaar van mening dat Mandela toegelaat moes gewees het om ongesteurd met sy terreurveldtog, wat sabotasie met bomplantings ingesluit het, voort te gaan. Mandela is in 1990 vrygelaat; steeds sonder om geweld af te sweer. “Soos ‘n Jesus van ouds het hy versoening en naasteliefde gepredik; soos ‘n Jesus het hy sy vyande vergewe omdat hy wys genoeg was om te besef dat hulle slagoffers van hul tyd en omstandighede was en nie geweet het wat hulle doen nie. Mandela was bestem om sy volk te lei uit die woestyn van apartheid na die Beloofde Land van demokrasie.” Vervolgens gebruik Le Cordeur ‘n gedig van Adam Small om Mandela ‘n Moses te noem: “Hy wys vir julle die weg na Kanaan aan.”

Let op al Le Cordeur se religieuse toespelinge in die idioom van die heillose bevrydingsteoloë. Verder, Mandela het “versoening en naasteliefde gepredik” eers nadat hy seker was dat hy in sy doel geslaag het, naamlik dat swartes politieke beheer van die land oorneem. Mandela het versoening en liefde gepredik om die wittes op sy sluwe manier te paai. Dit is nie die blanke bewind wat “nie geweet het wat hulle doen nie.” Voor 1990 is die land doeltreffend bestuur, misdaad is suksesvol bekamp en beskaafde Westerse waardes is gekoester. Dit is die ANC-regering wat nie weet wat hy doen nie, of nie in staat is om reg te doen nie. Die land word hoogs ondoeltreffend bestuur. Misdaad het handuit geruk. Afrikanisering, insluitende die vertraagdheid of agterlikheid en ellende wat dit impliseer, het beskaafde Westerse waardes vervang.

“En nou het die Liewe Vader hom kom haal … Hy het sy lewe vir ons gegee … Vanaand sal Madiba in die Paradys wees, aan Jesus se sy.” Vir nie een van hierdie laaste drie sinne het Le Cordeur enige gronde nie. Hulle gee bloot uitdrukking aan Le Cordeur se eie verdorwe politieke oortuigings.

Le Cordeur beperk sy linkse propaganda nie tot Mandela nie. Hy beskou homself as ‘n kenner van Kaaps en die klopse. Pas het hy vir die hoeveelste keer hieroor ‘n artikel in Die Burger (2 Jan, p 13) gepubliseer. Hy skryf oor die klopse se “hartseer geskiedenis.” Hy begin met die stelling dat die meeste bruines van die slawe afstam. ‘n Vuil spel word hier gespeel. Wanneer bruines met die verwyt van benadeling en die aandrang op bevoordeling kom, beweer hulle dat hulle die afstammelinge van slawe en dus uitheems is. Wanneer dit gaan om wie se land dit is, dus wie eerste hier was, eintlik altyd hier gewees het, dan beweer die bruines dat hulle inheems is en van die Khoi-San afstam. Jan van Riebeeck het al hieroor ‘n kramp gehad. Hy het geskryf dat die Khoi “pretenderen” dat hulle “dit Caepse lant van allen eeuwen” besit (Christo van Rensburg, So kry ons Afrikaans, Pretoria: Lapa, 2012, p 151).

Le Cordeur skryf oor die “uiterste wreedheid van slawerny – die daaglikse slae met swepe, die marteling en teregstellings, die minagting en verontmensliking.” Hy gee klaarblyklik uitdrukking aan sy anti-blanke sentiment. Daar is geen poging tot ewewig nie. Hy sê bv nie hoeveel teregstellings daar was nie en dat hedendaagse blankes nie daarvoor verantwoordelik gehou kan word nie. Ook nie dat verskeie historici beweer dat slawe aan die Kaap beter as elders in die wêreld behandel is nie. Nog minder sal Le Cordeur die getal slawe wat teen 1834 deur wittes gedood is vergelyk met bv die getal hedendaagse plaasmoorde, waarvoor hedendaagse mense wél verantwoordelik gehou kan word.

Dan herhaal Le Cordeur sy bekende leuen: “dat die slawe een dag in die jaar af gehad het.” Ek het by ‘n vorige geleentheid by historici en argivarisse hieroor navraag gedoen en hulle het my verseker dat wat Le Cordeur as die waarheid verkondig nie algemene praktyk was nie en sekerlik nie by alle of die meeste slawe-eienaars gedurende die meeste van die tyd van slawerny gegeld het nie. Byvoorbeeld, elke liewe Sondag is daar destyds min werk gedoen en dit geld ook die slawe. Maar Le Cordeur verkies om “die onderdruktes” (bruines) te kontrasteer met “hul onderdrukkers”, bedoelende wittes, terwyl dit algemeen bekend is dat daar ook nie-wit slawe-eienaars aan die Kaap was.

Vervolgens skryf Le Cordeur, die huidige voorsitter van die Afrikaanse Taalraad (ATR), oor Afrikaans. “Die Moesliems [het] ‘n groot rol gespeel om die Afrikaanse en Nederlandse liedere in Kaapstad lewend te hou in ‘n tyd toe talle Afrikaners in Kaapstad verengels het. Tog het hierdie kultuurbydrae weinig erkenning gekry van die Afrikaanse organisasies.” Dit gaan dus vir Le Cordeur hier om die oorbekende verwyt van die nie-erkenning deur wittes van bruines se bydrae tot Afrikaans. Maar selfs as ATR-voorsitter het Le Cordeur hom nog nooit (sover bekend) verwerdig om erkenning te gee aan die leeue-aandeel wat Afrikaners in die daarstelling van Standaardafrikaans gehad het nie.

Op versoek van die ATR het Christo van Rensburg sy bogenoemde boek geskryf, nogal met ‘n voorwoord deur Le Cordeur. Daarin noem Van Rensburg dat nadat die Kaap ‘n Engelse kolonie geword het, die sprekers van Kaaps, dus die bruines, verengels het. “Kaaps het nou ook ‘n duidelike invloed getoon van die Engels wat die hooftaal van Kaapstad geword het” (p 88). “Engelse invloed [was] al van vroeg af deel van Kaaps” (p 115-116). Op ‘n moedswillige manier draai Le Cordeur die feite om. Ons weet dat seker die meeste Afrikaners die Engelse verpes het, maar Le Cordeur maak asof dit eerder die Afrikaners is wat verengels het en dat die bruines aan Afrikaans getrou gebly het.

Maar pleks van te stry oor die verlede, kom ons besin liewer oor die hede. Vir wie is die behoud van Afrikaans erns, die wittes of die bruines? Net meer as ‘n jaar gelede was Le Cordeur saam met Henry Jeffreys in Nederland om Afrikaans se saak aan die plaaslike politici te stel. Jeffreys het toe in minstens een opsig die waarheid gepraat: “Bruin Afrikaanssprekendes [het] nie dieselfde emosie en verknogtheid aan die taal as die wit Afrikaners nie” (Die Burger, 5.12.2012, p 9; ook Praag 18.12.2012). Le Cordeur maak hom klaarblyklik skuldig aan doelbewuste misleiding.

Voorheen het Le Cordeur hoog opgegee oor hoe lief die klopse vir Afrikaans is. Ek het toe gevra, “Hoeveel klopsegroepe het Afrikaanse name?” en geen antwoord gekry nie, want (feitlik) almal het Engelse name. Kom ons gooi die net wyer: Watter kinders het eerder Engelse as Afrikaanse name, die bruines of Afrikaners? Wie plaas dikwels Engelse doodsberigte in Die Burger, die bruines of die wittes? Wie probeer in woord en daad die hardste om Afrikaans as onderrigtaal aan die Universiteit Stellenbosch te vernietig, die bruines of die wittes? Elke keer blyk dit dat wit Afrikaanssprekendes meer Afrikaans-getrou as bruines is. Veral die stedelike en ontwikkelde bruines munt uit in hulle dislojaliteit teenoor Afrikaans.

Le Cordeur: “Die lirieke van die klopse-liedjies in die eg Kaapse Afrikaanse idioom is vanuit ‘n sosiaal-kulturele perspektief ‘n klassieke voorbeeld van hoe kulturele warmte deur taal uitgestraal word … ‘n effektiewe taal teen politieke onreg, ‘n taal waarin Moeslien én Christen aanbid.” Teen vindingryke, eiesoortige Bo-Kaapse Afrikaanse taalgebruik behoort daar nie beswaar te wees nie. Dit is die Engels-besoedelde soort Kaaps wat moontlik “kulturele warmte” kan hê, maar glad nie die voortbestaan van Afrikaans bevorder nie. In werklikheid hou hierdie soort Kaaps ‘n wesenlike bedreiging vir Afrikaans in. As pleitsbesorger vir Kaaps en ook weens sy anti-Afrikaner-gesindheid en die misleidende inligting wat hy versprei, is Le Cordeur myns insiens uitnemend ongeskik om as ATR-voorsitter te funksioneer.

‘n Ander neo-swarte wat ‘n onblusbare entoesiasme vir Mandela het, is Russel Botman, die rektor van die Universiteit Stellenbosch (US). Heeltemal teen die grein in van die tradisionele US van weleer, het hierdie universiteit in 1996 ‘n eredoktorsgraad aan Mandela toegeken, al het Mandela self erken dat hy ‘n vrot student was; bv: “My performance as a law student was dismal” (Long walk to freedom, p 104).

Asof dit nie erg genoeg is nie, is ‘n US-eredoktorsgraad in 2008 ook aan Graça Machel, Mandela se derde vrou, toegeken. Die Portugese het destyds aan haar die geleentheid gebied om in Lissabon te studeer. Sy het hierdie welwillendheid misbruik deur daar op die Portugese regering te spioeneer.

Hoe erg die voorkeur vir die ANC en die akademiese verrotting in hierdie land is, blyk uit die feit dat die Universiteit van Port Elizabeth hernoem is sodat dit deesdae die Mandela-naam dra. Die Universiteit van Transkei is hernoem na ‘n ander ANC-kameraad, Walter Sisulu, wat akademies ‘n ronde nul was. Sisulu het nooit verder as standerd 6 (graad 8) gevorder nie (Long walk to freedom, p 80).

Soos Le Cordeur het Botman minstens drieledig op Mandela se dood gereageer. Hy het eerstens gesorg dat ‘n huldigingsbyeenkoms op die US-kampus gehou is, tweedens ‘n artikel in Die Burger gepubliseer en derdens ‘n ander artikel op die US se Bonfiire-webwerf laat plaas. Oor eersgenoemde twee het ek reeds geskryf (Praag 22 Des). Die Bonfiire-artikel is op 6 Desember gepubliseer. Soos Le Cordeur het Botman na die 5de dadelik geroepe gevoel om met ‘n ophemeling van Mandela voor ‘n dag te kom. Soos verwag kon word, is Botman se artikel in Engels, sy taal van voorkeur vir die US, gepubliseer: “Tribute to Madiba.”

Vir Botman het dit egter in die eerste week van die Mandela-harlaboerla om baie meer as net sy pas genoemde drie reaksies gegaan. Die huldigingsbyeenkoms op die US-kampus is feitlik onvermydelik deur sowel Botman as Nico Koopman (Praag 1 Des) toegespreek. Dit is op die 11de opgevolg met ‘n openbare vertoon van pro-Mandela-solidariteit deur Botman en die DA-burgemeester, Conrad Sidego. Enkele jare gelede het hierdie ANC-DA-samewerking ‘n “slawefees” op Stellenbosch tot gevolg gehad. Hierdie keer het Botman en Sidego ‘n krans by die Mandela-standbeeld in die middedorp gelê. Hierdie standbeeld is deur hierdie einste DA-munisipaliteit opgerig. Botman het ook met vertoon die Mandela-huldigingsboek in die stadsaal geteken (Eikestadnuus, 12 Des, p 2).

Maar ook dít was nog nie genoeg nie. Op die 13de is ‘n tussenkerklike Mandela-byeenkoms deur die plaaslike munisipaliteit in die Kruiskerk, voorheen die Studentekerk, op Stellenbosch gehou. Sedigo en Koopman het die kerkgangers toegespreek. Die kersie op die koek was Alan Boesak wat met sy tweede vrou, Elna, uit Amerika daar opgedaag het. Boesak het, soos verwag kon word, ‘n opruiende rede gelewer en uiteraard uitsluitlik pro-Mandela-propaganda versprei (Eikestadnuus, 19 Des, p 2, en Riviernuus, 23 Des, p 11).

In die res van my skrywe bepaal ek die aandag by Botman se Bonfiire-artikel.”The victory over apartheid belongs to all who helped to end that system, but the greatest, most inspiring figure of the anti-apartheid struggle undoubtedly was former president Nelson Mandela. His example and the deprivations he endured gave people courage in the darkest hours. He stood for democracy and justice, even when it was to his own detriment. His life was characterised by respect and tolerance for the viewpoints, language, culture and religion of others.”

Dit is duidelik dat ‘n bedrewe ANC-aktivis hier aan die woord is. Botman beskou homself as een van diegene wat teen apartheid gestry het. Sy opruiende, opsluitbare gedrag op die kampus van die Universiteit van Wes-Kaapland (UWK) en elders het hom egter nie, soos dit hoort, gediskwalifiseer vir die amp van rektor aan ‘n ander (en eens akademies beter) universiteit nie.

Botman loof die grondwet (waarin almal gelyk verklaar word), demokrasie, die “free South Africa” en menseregte. Hy wil hê dat meer ivm bv “housing, employment and food” gedoen word (wat in die praktyk grootliks op toe-eiening sonder teenprestasie neerkom) “to restore our broken humanity in South Africa”. Onder die blanke bewind was daar myns insiens sekerlik die uitlewing van baie menslikheid. Die gewelddadige politiek van die ANC, met Mandela as die hoofinisieerder, het daardie menslikheid groot skade berokken. Maar ek dink Botman probeer sy lesers wysmaak dat dit apartheid (dus die wittes, veral die Afrikaners) is wat menslikheid afgetakel het. Volgens Botman is dit Mandela wat die waardes “that make for a just and human society” gerespekteer het.

Dan kom Botman met dieselfde twak wat hy al vele kere opgedis het: Mandela se “commitment to education makes him a role model for all lecturers and students, teachers and learners. It is this conviction that made him say on occasion, ‘Education is the most powerful weapon which you can use to change the world.'” Dit is egter heeltemal strydig met wat die UDF/ANC, insluitende Botman en sy meelopers op die UWK-kampus, gepredik het: “Liberation before education.”

“In times when young people are searching for good leadership, they only have to look at his example for inspiration and an inclusive vision of the future, which our country needs so desperately. In this time of mourning our message to the youth must be to pursue the values, approach and leadership stature that Mandela has shown. In this way, we shall make a valuable investment in a future of peaceful coexistence in a just society.”

Mandela se leierskap was eenogig gerig op die verkryging van swart mag via geweld, maar hy word desnieteenstaande akademies en andersins deur Botman, in sy hoedanigheid as rektor, as ‘n rolmodel aanbeveel. Maar hoedanig is Botman se leierskap op die US-kampus? In verskeie opsigte soos dié van Mandela, bv met ‘n duidelike voorkeur vir nie-wittes en vir Engels pleks van Afrikaans. Botman se beleid is soos dié van Mandela en die ANC ras- en geslagsgebaseer. ANC-politiek geniet die hoogste voorkeur bo akademiese oorwegings. Daarom word die akademies beste studente nie kleurblind tot leergange toegelaat en studiebeurse kleurblind op grond van akademiese prestasie en finansiële omstandighede toegeken nie. Die ANC se beleid van rasse- en geslagsdiskriminasie word ook so stiptelik moontlik by die aanstelling en bevordering van dosente en ander personeel gevolg.

Aan die US word indiwiduele akademiese meriete deesdae op die agtergrond geskuif. Groepsverwantskap, dus wat jy toevallig (dus moeiteloos) is, hetsy etnies of geslagtelik, is aan die Botman-US die hoofoorweging by bevoordeling of benadeling. Sodanige blatante anti-akademiese gedrag word deurlopend onder verskeie vaandels deur Botman gepropageer: transformasie, inklusiwiteit, diversiteit, multikulturaliteit, ens. Daar is nooit sprake dat hy hom uitspreek teen die rassediskriminasie wat ooglopend teen blankes gepleeg word nie; ook nie teen die geslagsdiskriminasie wat teen blanke mans gepleeg word nie; ook nie teen die agteruitgang van Afrikaans as onderrigtaal en akademiese standaarde wat sienderoë plaasvind nie. Die teenoorgestelde gebeur wél. Byvoorbeeld, Botman het dit openlik betreur dat die US verplig was om twee blanke mans as vise-rektore aan te stel.

‘n Mens kan tereg vra: Hoeveel tyd het Botman in die eerste week of meer na Mandela se dood aan akademiese sake bestee? Is dit volgens die US-raad in orde as sy rektor so ooglopend en blykbaar by voorkeur steeds ‘n ANC-aktivis is? Vir ‘n objektiewe waarnemer, bv ‘n Marsmens wat nie met die verdorwenheid van die nuwe Suid-Afrika se waardes, insluitend die verwording van die akademie, bekend is nie, sou dit veral die afgelope tyd gelyk het asof Botman voltyds in diens van die ANC pleks van die US is.

Is daar al ooit iets gedoen om Botman kort te vat en sy aandag te vestig op wat ‘n rektor veronderstel is om te doen? Dit kan kwalik beweer word dat Botman met sy gedrag die akademiese beeld van die US bevorder. Wat die afgelope tyd op Stellenbosch waargeneem is, dus die eensydige manier waarop Mandela opgehemel is, is heeltemal onversoenbaar met ‘n objektiewe beeld van Mandela, soos gevind word in bv Pieter Möller se publikasie (in Afrikaans en Engels, met foto’s) oor die Mandela-legende (verkrygbaar by pieterwillemmoller[by]gmail.com). Red nou ‘n universiteit as akademiese inrigting met ‘n mens soos Botman aan die stuur van sake.

Afrikaans krepeer

deur Leon Lemmer

Die Afrikaanse Taalmuseum en -monument (ATM) in die Paarl verkondig deesdae dat Afrikaans sedert 1994 ‘n bloeitydperk beleef. Soos seker met alle plaaslike dinge, gaan dit glo sedert 1994 ook met Afrikaans beter as ooit tevore. Ek gaan aantoon dat dit onwaar is; dat die ATM se siening ‘n uitdrukking van politieke korrektheid en van ‘n polities gemotiveerde valse entoesiasme vir die nuwe Suid-Afrika is.

Dié beweerde taalherlewing word gepropageer op panele in die ATM se nuwe besoekersentrum. Die panele is afkomstig van die Universiteit van Wes-Kaapland (UWK) se Roots-simposium wat in 2009 gehou is. In die Jakes Gerwel-tradisie is toe op ‘n Engelse naam vir ‘n byeenkoms oor Afrikaans besluit. Dit gaan om die “viering van Afrikaans se ryke verskeidenheid” (Bolander, 4 deser, p 4); dus inklusiwiteit, diversiteit, multikulturaliteit. Volgens die ATM-webwerf “spoor dié uitstalling breedweg die geskiedenis van Afrikaans na, beginnende by sy Nederlandse/Europese wortels [die UWK se “roots”] en die Khoekhoe- [dus Khoi of bruin] en slawe-invloede daarop – ‘n geskiedenis wat daartoe gelei het dat verskeie taalkundiges Afrikaans as ‘n semi-kreooltaal bestempel.”

In ‘n vroeëre ATM-pamflet is beweer dat Afrikaans ‘n kreoolse taal is. [Kreools: “Mengeltaal ontstaan tussen ‘n Europese taal en ‘n taal in ‘n ander wêrelddeel” -HAT]. Nou word dit darem (maar steeds onwaar) afgeskaal na “semi-kreool”. Die spel waarmee die ATM deurgaans besig is, is om die nie-wit aspekte van Afrikaans oor te beklemtoon en die oorheersende blanke of Afrikanerrol, indien nie te verswyg nie, sover moontlik onder te beklemtoon, soos hier onder duidelik blyk. Vandaar die ATM se versugting: “Ons wil mense help om anders na die Taalmonument te kyk” (LitNet 27 Nov). Afrikaans en sy monument is twee voorbeelde van wat veral Afrikaners vermag het. Afrikaners het ook in baie ander opsigte presteer. Lê dit op die weg van diegene wat tans in die Paarl beheer oor ons Afrikaanserfenis uitoefen om hierdie prestasies te verdoesel omdat die ANC die Afrikaner en Afrikaans deurgaans misken en vertrap?

Die teks van die uitstalling is geskep deur die ATM in oorleg met die Iziko-museums, die Genadendal-sendingmuseum en die Stigting vir Bemagtiging deur Afrikaans. Laasgenoemde twee is bruin instansies, terwyl Iziko die Xhosa-naam vir ‘n aantal Wes-Kaapse museums is wat histories (feitlik) niks met swartes te make gehad het nie. Soos Marthinus van Bart in sy boek, Kaap van slawe (2012), aantoon, is dit Iziko wat valslik voorgee dat dit (net) die Hollanders is wat slawerny aan die Kaap bedryf het en dat dit die goeie Engelse/Britte is wat slawerny afgeskaf het (p 17, 23). Die ATM, soos die Afrikaanse Taalraad (ATR), probeer om die rol van Afrikaners en Standaardafrikaans sover moontlik te verdoesel; iets wat toegeskryf kan word aan bv die feit dat mense soos Wannie Carstens en Michael le Cordeur in albei rade dien. Daar word in die uitstalling bv spesiaal van “Afrikaans as sendingtaal” gewag gemaak. Wat van die rol van die Afrikaanse kerke, veral die NG Kerk, in die geskiedenis van Afrikaans? Dit is enorm groot in vergelyking met dié van sendinginstansies.

Die soort ding waarmee die ATM hom by voorkeur besig hou, blyk uit die twee jongste voorbeelde. Op 5 deser is ‘n “erfenissimposium ter viering van ons slawe-erfenis” gehou. En op 7 deser was dit die agste jaar dat die ATKV se rieldanskompetisie by die momument plaasgevind het. Elias P Nel en Lynette Francis was die seremoniemeesters. Japie Gouws, die uitvoerende hoof van die ATKV, het die byeenkoms aan Nelson Mandela opgedra (Die Burger, 9 deser, p 6). As sodanig is sulke byeenkomste nie noodwendig ongewens of skadelik nie. Wat hinder, is die volslae etniese eensydigheid van die ATM se bedrywighede. Waarom herhaaldelik rieldanse vir veral plattelandse bruines aanbied en nie volkspele en -sang vir Afrikaners nie? Sowel die ATM as die ATKV het hulle bestaan aan Afrikaners te danke, maar albei skram deesdae weg van die aanbieding van bedrywighede wat die indruk kan wek, of die verwyt kan ontlok, dat hulle hulle vir Afrikanerbelange beywer. Albei buig egter agteroor om bruin en swart kultuur te omarm.

Allerhande (en myns insiens dikwels ongure) ligte musiek is by die monument welkom, terwyl (tradisionele) boeremusiek selde geduld word. ‘n Mens sou verwag dat die ATM hom daarvoor sou beywer om die hoofsentrum vir bv boeremusiek en jukskei te wees. Ook om gereeld aan klassieke musiek ‘n platform te bied. Ook om eerder Afrikaanse taal- en letterkundiges, wat werklik iets nagelaat het, te huldig pleks van iets positiefs te probeer vind in wat die “slawe-erfenis” genoem word.

Enkele jare gelede is ‘n “slawefees” op Stellenbosch gehou. Die inisiatief het, soos verwag kon word, van Russel Botman, die rektor van die Universiteit Stellenbosch (US), uitgegaan. Die burgemeester het hierdie fees op die koste van die plaaslike belastingbetalers aangebied. Hans Heese, destyds die US-argivaris en die historikus wie se lot dit was om iets van hierdie “slawefees” te probeer maak, het toe beweer die slawe-erfenis kan aan iedere gebou op Stellenbosch gesien word. Ek het ‘n huisie in Stellenbosch en sal bly wees as hy kom uitwys waar hy slawe-nalatenskap bespeur.

‘n Ander belangrike instansie vir Afrikaans is die Woordeboek van die Afrikaanse Taal (WAT) in Stellenbosch. Onlangs is genoem dat die WAT jaarliks meer as R3 miljoen moet insamel omdat sy staatsubsidie afgeneem het (Die Burger, 3 deser, p 6). Ten einde finansieel te oorleef, wend die WAT hom onder meer tot foefies waarvolgens mense bv Afrikaanse woorde kan borg . Soos in die geval van die ATM, was ek as Afrikaner tradisioneel geneig om simpatiek teenoor die WAT te staan, maar politieke korrektheid beduiwel ook in hierdie geval my betrekkinge. Toe die ANC aan die bewind gekom het, is die WAT se staatsubsidie baie gou drasties ingekort. Die bestaan van die WAT is as bevoorregting geëtiketteer omdat die swart tale nie iets het wat daarmee vergelyk kan word nie. Die ANC-regering het die vermetelheid gehad om nie net baie minder geld na die WAT te kanaliseer nie, maar ook om terselfdertyd te verwag dat die WAT sy kundigheid met Afrika-tale, die plaaslikes en dié in die res van Afrika, moet deel; dus hulle met “uitdagings” moet help.

Wat my dwars in die krop steek, is dat die WAT die nuwe opset verwelkom het. Optimisties is beweer dat die WAT goed sou oorleef pleks daarvan om die ANC se anti-Afrikaans- en anti-Afrikaner-gesindheid te veroordeel. Deesdae moet heelwat tyd en energie, wat voorheen aan deskundige woordeboektake bestee is, noodgedwonge na fondsinsameling gekanaliseer word. Die WAT het polities korrek selfs verder agteroor gebuig. Daar is onderneem om woorde wat nie die toets van politieke korrektheid kon deurstaan nie, dus wat nie-wittes aanstoot kon gee, nie in die WAT te publiseer nie. Voortaan sou die WAT dus nie meer ‘n omvattende skat van Afrikaanse woorde en uitdrukkings wees nie, maar ‘n selfgesensureerde inligtingsbron. Daar is veral twee areas waarin taalskeppers met hulle vindingrykheid uitmunt, naamlik ras/kleur/etnisiteit en seks. Die WAT het met sy besluit politieke (spesifiek ANC-) gedienstigheid bo suiwer taalkundige oorwegings verhef.

‘n Ander aanduiding in die Wes-Kaap van hoe dit met Afrikaans gesteld is, kom van die Kaapstadse metropoolraad. In die nuwe Suid-Afrika gee hierdie instansie voor om drietalig te wees. Wanneer Engelse eentaligheid nie soos gewoonlik seëvier nie, is die voorkeurhiërargie: Engels, Xhosa en Afrikaans. Dít terwyl die stadsraad die meeste van sy inkomste van Afrikaanssprekendes ontvang en swartes die fondse die meeste dreineer. Daar is tans ‘n uitstalling ter ere van Nelson Mandela in die burgersentrum in Kaapstad. Die brosjure van 40 bladsye is net in Engels. Toe die aandag van die DA/OD/PAC-burgemeester, Patricia de Lille, hierop gevestig is, het sy opdrag gegee dat die teks in Afrikaans vertaal moet word (Die Burger, 27 Nov, p 6). Of dit gedoen sal word en of ‘n Afrikaanse brosjure werklik gepubliseer gaan word, sal ons dalk nooit weet nie, want dit is te betwyfel of Die Burger so sterk oor die saak voel dat hy dit sal opvolg.

Op 2 deser het Jason Lloyd in sy rubriek op LitNet oor die agteruitgang van Afrikaans aan die Universiteit Kwa-Zulu-Natal (UKZN) geskryf. Afrikaans word voortaan daar slegs as ‘n eerstejaarsvak geduld. Dit is dus nog ‘n plek waar Afrikaans nie meer floreer nie. Die bruin Lloyd redeneer net soos die mense van die ATM en ATR (waarna hierbo verwys is), dus dat ons benadering tot taalsake ooreenkomstig die politiek gemodelleer moet word. Die lot van die land word deesdae deur die meerderheid kiesers/inwoners bepaal. Oor Afrikaans is Lloyd se gevolgtrekking dat “bruines dus die toekoms van dié taal is”, want die meerderheid Afrikaanssprekendes is bruin. Soos in die politiek word kwalitatiewe oorwegings geen ruimte gegun nie.

Gerhard van Huyssteen (43) is die nuwe voorsitter van die Taalkommissie (TK) van die Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns. Deesdae is dit in die mode om hoog op te gee oor “eerstes”. Van Huyssteen is glo die jongste TK-voorsitter en Frank Hendricks (61) van die UWK is die ondervoorsitter en die eerste bruine wat in die TK-bestuur dien. Aangesien Van Huyssteen, soos Carstens, die voorsitter van die SA Akademie, aan die Universiteit Noordwes verbonde is, lyk dit asof die Taalkommissie voortaan die inklusiewe, diverse, multikulturele stempel van Carstens gaan dra. Die SA Akademie gaan op 17 Januarie ‘n seminaar in Pretoria hou met as tema “Afrikaans: Almal se taal!”

Die lyk asof Standaardafrikaans op die vooraand van (verdere) verwatering staan. Distansiëring van die tradisionele Afrikaner blyk uit Van Huyssteen se opmerking dat “laers … uitgedien” is en dat die Kaaps-woord “skanghagha” (in orde) en die Kaapse Maleierwoord “magoe” (die tweede vrou van ‘n Moslemman) as Afrikaans erken moet word. Van Huyssteen was te jonk toe Afrikaans op sy hoogtepunt was. Daarom is hy “nie bekommerd oor Afrikaans … nie” (Die Burger, 26 Nov, p 3). Op grond van eerstehandse ervaring kan Van Huyssteen nie die trotse verlede van Afrikaans vergelyk met die toestand waarin Afrikaans sedert 1994 verval het nie. Hy beweer dat die TK apolities maar polities sensitief en verantwoordelik is. Hy dink “dat Afrikaans armer sal wees sonder Kaaps” (LitNet 27 Nov). Oor die wesenlike bedreiging wat die mengeltaal Kaaps, met sy oorvloedige besoedeling met Engels, vir die toekoms van respektabele Afrikaans inhou, uiter hy polities korrek geen woord nie.

Naas die sluiting van die Departement Afrikaans aan die UKZN en die sigbare agteruitgang van Afrikaans as onderrigtal aan die universiteite te Stellenbosch, Bloemfontein en Pretoria (by al die ander universiteite is Afrikaans as onderrigtaal sedert 1994 ‘n verlore saak) was die Potchefstroomse kampus van die Universiteit Noordwes (UNW) ‘n ligbaken. Afrikaanse klasse word daar in Engels vertaal pleks van hulle te vervang met klasse wat in Engels aangebied word. Die rede vir hierdie relatiewe voorspoed van Afrikaans op Potchefstroom, of mindere agteruitgang, kan toegeskryf word aan die deurlopende teenwoordigheid van ‘n blanke rektor. Daardie era sal op 31 Mei eindig wanneer Theuns Eloff uittree. Net die Universiteit Kaapstad, wat al meer as een swart rektor gehad het, sal dan ‘n wit rektor hê. Die akademie is een van vele terreine waar swartes wêreldwyd nie by wittes kan kersvashou nie. Tog word dit deesdae wys geag dat die akademiese leiding aan ons universiteite (feitlik) deur die bank van swart rektore uitgaan. Die UNW kry volgende jaar nie ‘n bruin rektor soos die ander drie pasgenoemde historiese Afrikaanse universiteite nie, maar ‘n swart rektor, Dan Kgwadi (46). ‘n Tswana en Sewendedag-Adventis, sal dan die septer swaai in wat tot dusver as die Dopperhemel bekend gestaan het.

Die UNW het drie kampusse: Mafikeng, Vaaldriehoek (Vanderbijlpark) en Potchefstroom, met laasgenoemde as die akademiese kern. By die ander tradisioneel Afrikaanse universiteite is die vervanging van die wit rektor deur ‘n nie-witte bewerkstellig deur die universiteitsraad te intimideer en te transformeer, bv met aanstellings deur die kommunistiese minister van hoër onderwys, Blade Nzimande. In die geval van UNW is die blankes in die senaat steeds in die meerderheid. Van hulle, soos die transformasiegesinde teoloë Theuns Eloff en Johannes Froneman, het dit egter wys geag om tot die gevolgtrekking te kom dat dit nou tyd vir ‘n swart rektor is. Eloff verlaat eersdaags hier sinkende Afrikaans-/Afrikaner-skip en hoef dus nie met die destruktiewe gevolge van die nuwe opset saam te leef nie. Daarby bestendig die aanstelling van ‘n swart opvolger Eloff se beeld as ‘n oorverligte mens. Die meerderheid senaatslede het glo ten gunste van Kgwadi gestem. In daardie sin verdien die UNW die rektor wat hy op 1 Junie gaan kry. Maar die akademie en Afrikaans verdien dit nie en gaan ‘n dure prys betaal.

Toe Jonathan Jansen as rektor van die Universiteit Vrystaat aangestel is, was Herman van Schalkwyk (47), ‘n landbou-ekonoom en dekaan, akademies sekerlik die sterkste kandidaat, maar die raadsvoorsitter, Faan Hancke, het hom vooraf uitdruklik tot ‘n transformasie- (dus nie-akademiese) aanstelling verbind deur die versekering te gee dat die volgende rektor ‘n nie-witte sal wees. In 2010 het Van Schalkwyk die rektor van die Potchefstroom-kampus geword. Pas het hy weer om nie-akademiese redes die onderspit om die rektorskap gedelf; hierdie keer teen Kgwadi, wat myns insiens akademies ‘n liggewig is. Selfs taalkundig is Van Schalkwyk Kgwadi se meerdere, want afgesien van deeglike tweetaligheid (Afrikaans en Engels) is hy Sotho goed magtig. Kgwadi is Tswana en Engels magtig. Hy beweer hy gaan nou Afrikaans leer, maar dit spreek boekdele vir sy gesindheid jeens Afrikaans dat hy, wat op die platteland in die noord-weste grootgeword het, nou gaan begin om “die taal” te leer. Net dit toon reeds die revolusionêre verandering wat die Potchefstroom-kampus in die gesig staar. Kgwadi sê: “Change will have to come” (City Press 8 deser). Daardie verandering sal minstens tweeledig wees: die Potchefstroom-kampus sal verswart en verengels.

Van Schalkwyk het uitstekende akademiese kwalifikasies: ‘n baccalaureus- (1990), honneurs- (1991), magister- (1992) en doktorsgraad (1995), almal verwerf aan die Universiteit Pretoria (UP) en almal in landbou-ekonomie. Hy was dosent aan UP (1993-1996), mede-professor (1996-1997), professor (1998-2003) en dekaan (2003-2010) aan die Universiteit Vrystaat en van 2010 af rektor van die Potchefstroomse kampus. Hy het ‘n indrukwekkende navorsings- en publikasierekord. Kyk gerus sy cv op die internet.

Kgwadi het die volgende grade: BSc (Fisika en Chemie, 1990, Universiteit Bophuthatswana, Mafikeng), MSc (fisika, 1992, Ball State University, Munchie, Indiana, VSA), PhD (“physics education”, 2002, Universiteit Potchefstroom) en MPhil (“environmental law and management”, 2003, Universiteit van die Noorde/Limpopo, by Pietersburg/Polokwane). Myns insiens loop daar ‘n duidelike akademiese foutlyn deur sy formele kwalifikasies. Hy het sy baccalaureus en een van sy magistergrade aan plaaslike swart universiteite, wat nie die akademiese aansien van die tradisioneel blanke universiteite het nie, verwerf. Terwyl Van Schalkwyk vir sy magistergraad ‘n volwaardige verhandeling voltooi het, het Kgwadi sy twee magistergrade waarskynlik (veral) op grond van klaswerk (dus nie navorsing en die dokumentering van daardie navorsingsresultate nie) verwerf. In die VSA het staatsuniversiteite (meesal) nie die akademiese aansien van private universiteite nie. Daarby word Ball State University nie as een van die beste staatsuniversiteite gereken nie. Wat ook hinder, is dat Kgwadi nie deurgaans in fisika studeer het nie. Sy een magistergraad is in ‘n ander vakrigting en sy doktorsgraad is eerder oor as in fisika; dus (blykbaar) oor fisika-onderrig (‘n randeier en sagte opsie) pleks van in bv kernfisika. Vergelyk ook die tydsverloop in die jaartalle waarin Van Schalkwyk en Kgwadi hulle grade voltooi het. Van Schalkwyk is klaarblyklik ‘n akademikus in murg en been, terwyl Kgwadi periodiek ook akademies probeer vorder het.

Kgwadi se akademiese ondervinding vergelyk swak met dié van Van Schalkwyk. Kgwadi was van 1999 tot 2002 ‘n dosent aan die Vaal Technikon. In 2005 het hy rektor van die Mafikeng-kampus van die Universiteit Noordwes geword. Die hinderlikste aspek is dat Kgwadi blykbaar geen (noemenswaardige) navorsings- en publikasierekord het nie. Nog ‘n ding waarvoor ek hom verkwalik, is dat hy in Centurion (voorheen Verwoerdburg, wat eens daarop geroem het dat geen swartes in sy munisipale gebied bly nie) woon en in Mafikeng en nou Potchefstroom werk. Sodanige trekarbeid is nie bevorderlik vir optimale beroepsfunksionering nie. Ek stel dit as my oortuiging dat geen egte akademikus om akademiese redes Kgwadi bo Van Schalkwyk as rektor sou verkies het nie. “In universiteitsgeledere word ook gesê Kgwadi is akademies nie naasteby in dieselfde klas as Van Schalkwyk nie” (Rapport 1 deser). Soos in so baie gevalle in die nuwe Suid-Afrika, het ras/kleur/etnisiteit ongetwyfeld ‘n deurslaggewende rol by Kgwadi se onlangse aanstelling gespeel. Soos Jonathan Jansen, verkies Kgwadi om hierdie feit te ontken. In albei gevalle was Van Schalkwyk op hoogs onbillike wyse die verloorder. Dit is die soort gruwelike onreg waaroor geen bevrydingsteoloog ooit sy bek rek nie.

Kgwadi is vir ses jaar as UNW-rektor aangestel. Daar word beweer dat hy goeie werk as kampus-rektor in Mafikeng gedoen het. Sy nuwe situasie is egter anders, want hy gaan nou die uitvoerende hoof van die hele universiteit wees en dus nie meer tweede viool speel nie. Hy sal ook voortdurend transformasiedruk uit swart geledere ervaar. Moenie verwag dat hy hom danig daarteen gaan verset nie: “Ek meen, ek het eers my menswaardigheid as student in Amerika ontdek, dáár bevry geraak” (Rapport 1 deser). Dan beklemtoon hy ons eendersheid (“ons is almal Suid-Afrikaners”), ons “diversiteit” en “dat die universiteit toegankliker moet word vir álle Suid-Afrikaners.” Hy verwys in hierdie verband na die grondwet wat die status van 10 van die 11 amptelike tale (en veral Engels) verbeter het. Net Afrikaans het oneindig baie aan status ingeboet. Kgwadi: “‘n Taal se regte kan egter nie ten koste van mense se reg tot toegang wees nie … ‘n Instansie soos die Noordwes-universiteit met al sy hulpbronne kán nie uitsluitend of eksklusief wees nie” (Die Burger, 29 Nov, p 8). Dit is die bekende refrein wat ook by die ander tradisioneel Afrikaanse universiteite voor hulle afskaling van Afrikaans as onderrigmedium gehoor is.

As ‘n mens oor die voorafgaande in sy geheel besin, is dit waar dat Afrikaans sedert 1994 ‘n opbloei beleef, soos die ATM beweer? Is daar niks om oor bekommerd te wees nie, soos Van Huyssteen beweer? Of is Afrikaans besig om sienderoë agteruit te boer weens die hartlike samewerking van sommige Afrikaanssprekendes asook instansies wat veronderstel is om Afrikaans te bevorder?

Lees ook Skoppensboer se rubriek, ‘n Seder val in Potchefstroom.

Jonathan Jansen oor sy moedertaal

'Ras/kleur is die aanjaer ('turbo') vir transformasie; verandering wat geensins verbetering hoef te wees nie." — ‘Ras/kleur is die aanjaer (‘turbo’) vir transformasie; verandering wat geensins verbetering hoef te wees nie.’

deur Leon Lemmer

In die nuwe Suid-Afrika is daar baie nuwe dinge waaraan gewoond geraak moet word. Een hiervan is die kitsrektor. Hierdie term verwys na iemand wat nie oor tyd deur die range (van junior lektor tot lektor tot senior lektor tot medeprofessor tot professor) gevorder en op elke vlak behoorlik ondervinding van die akademie opgedoen het nie. Nee, hierdie mense het hulle sommer gou in ‘n pos hoër as dié van professor (naamlik dekaan, viserektor of rektor) bevind. Op daardie senior vlakke is ‘n mens veronderstel om reeds grondige ervaring van en insig in die wese van die akademie te hê. Weens gebrekkige voorbereiding kan dit kwalik van kitsgevalle verwag word.

Dit is natuurlik moontlik om buitengewoon vinnig in die akademie te vorder as iemand akademies buitengewoon briljant is. In die nuwe Suid-Afrika gaan dit egter nie hierom nie. Dit gaan veel eerder om transformasie, wat insluit dat iemand op grond van ras/kleur en geslag vinnig na die boonste vlakke kan vorder; natuurlik mits hy/sy nie wit en manlik is nie. Dit kan op vordering in die akademie ten koste van die akademie dui.

Tradisioneel blanke Afrikaanse universiteite ly seker die ergste onder die kitsrektorverskynsel. Hierby kom ‘n tweede kenmerk eie aan die nuwe Suid-Afrika, naamlik dat die blanke rektore aan Afrikaanse universiteite plek vir bruin rektore moet maak. Hier geld veral twee oorwegings. Eerstens word gepoog om die indruk te wek dat ‘n bruin rektor ‘n mindere bedreiging as ‘n swarte vir die heil van Afrikaans as onderrigtaal inhou. Tweedens funksioneer die bruin rektor as oorgangsfiguur van die vorige wit rektore na die swart rektore wat noodwendig na die bruine kom. Eers met ‘n swart rektor in die stoel sal die transformasieproses volledig verwesenlik wees. Ras/kleur is die aanjaer (“turbo”) vir transformasie; verandering wat geensins verbetering hoef te wees nie.

Wat baie duidelik by die vulling van sodanige rektorskappe behoort te wees, is dat die politieke stert die akademiese hond swaai. Wat reeds net so duidelik is, is dat ‘n bruin rektor nie met die heil van Afrikaans vertrou kan word nie. Daar is die klassieke voorbeeld van Jakes Gerwel, ‘n hoogleraar in Afrikaans, wat om politieke redes sy intreerede in Engels gelewer het en as rektor die Universiteit van Wes-Kaapland om politieke redes van ‘n oorwegend Afrikaanse universiteit tot ‘n uitsluitlik Engelse universiteit getransformeer het. Hoeveel te meer sal bruin rektore uit ander dissiplines as Afrikaans nie met oorgawe dieselfde paadjie bewandel nie? Hier onder vestig ek die aandag op drie sodanige rektore wat onderskeidelik as ‘n sielkundige, teoloog en opvoedkundige beskou word.

Daar is net een tradisioneel Afrikaanse universiteit waar Afrikaans (nog) nie (erg) agteruit boer nie en dit is die Potchefstroom-kampus. Die rede hiervoor is dat dit die enigste sodanige inrigting is wat steeds ‘n wit rektor het, maar sy pos word vir vulling in 2014 geadverteer. Aan universiteite is die stragegie om die universiteitsraad te transformeer, dus demografies meer verteenwoordigend te maak, en dan die rektorstoel teen wil en dank met ‘n nie-witte te vul.

Sedert 2009 is Cheryl de la Rey die rektor van die Universiteit Pretoria. Sy het in 1983 die graad BA behaal en eers in 1999 die doktorsgraad. Ná drie jaar as onderwyseres het sy wel deur die range van junior lektor tot professor en daarna tot viserektor gevorder. Maar sy het twee nie-akademiese voordele geniet, naamlik sowel ras/kleur as geslag. Die aankondiging van haar aanstelling as rektor is met ongeloof begroet. Sy kon dit aanvanklik self ook nie glo nie. Naas geslag onderskei ‘n ander faktor haar van die twee gevalle hieronder, naamlik dat sy Engelssprekend wil wees omdat sy naskools uitsluitlik aan Engelsmedium-universiteite (Durban-Westville en Kaapstad) studeer het. Daar moet nie verwag word dat sy uit haar pad sal gaan om Afrikaans as onderrigtaal te bevorder nie.

Russel Botman is sedert 2007 die rektor van die Universiteit Stellenbosch. Hy het in 1978 die graad BA verwerf en eers in 1994 die doktorsgraad. Hy was twaalf jaar lank predikant waarna hy in 1994 senior lektor, in 1999 medeprofessor, in 2000 professor en in 2002 viserektor geword het. Ras/kleur/transformasie (die onderwerp van sy doktorale proefskrif), dus politieke oorwegings, het skynbaar so ‘n groot rol in sy vinnige vordering in die akademie gespeel dat sy aktivistiese UDF/ANC-verlede eerder as ‘n bate pleks van, soos dit hoort, as ‘n absolute diskwalifikasie gefunksioneer het. Hy is deurgaans in Afrikaans aan die Universiteit van Wes-Kaapland onderrig, waaruit egter nie afgelei moet word dat hy enigsins met die heil van Afrikaans vertrou kan word nie.

‘Jonathan Jansen se doktorale proefskrif van skaars 200 bladsye handel oor ‘n dekade van Zimbabwe se skoolleerplanne’

Jonathan Jansen is sedert 2009 die rektor van die Universiteit Vrystaat. Hy het die graad BSc in 1979 aan die Universiteit van Wes-Kaapland voltooi en ‘n biologie-onderwyser geword. Beurse het hom in staat gestel om ses jaar lank in Amerika te studeer, waar hy aan twee uiters linkse universiteite, Cornell en Stanford, studeer en onderskeidelik ‘n magister- en ‘n doktorsgraad (eers in 1991) voltooi het. Sy doktorale proefskrif van skaars 200 bladsye handel oor ‘n dekade van Zimbabwe se skoolleerplanne. Hierna het hy vinnig gevorder tot professor in 1994, dekaan in 1997, eers aan Durban-Westville en van 2001 af aan die Universiteit Pretoria.

Hy is in Montagu gebore en is van huis uit Afrikaans en ‘n NG Sendingkerk-mens. Op grond van Jansen se ses jaar in Amerika en natuurlik opportunistiese politieke oorwegings het hy sy moedertaal versaak en Engels tot sy “eerste taal” verhef. Dan is die volgende stap maklik: As hy so goed is deur Engels te word, waarom kan almal nie maar verengels nie? Sy standpunt is dan soortgelyk aan dié van Alfred Milner (1854-1925) wat probeer het om die Transvaal te verengels. In sy aansoek om die rektorskap het Jansen egter onderneem om Afrikaans te bevorder. In sy intreerede het hy genoem dat hy iedere swart student wil dwing om Afrikaans te leer. Wat het van hierdie voorneme geword? In sy bespreking van Jansen se 2009-boek het Chris (Boetman) Louw Jansen ‘n wolf in skaapsklere genoem. Hy is nog nie verkeerd bewys nie.

Oor die rol wat ras/kleur in Jansen se bevordering gespeel het, kan daar min twyfel wees, al verkondig hy dat sy aanstelling uitsluitlik aan sy besondere akademiese voortreflikheid te danke is. In sy boek, Knowledge in the Blood (2009), vertel Jansen dat Johan van Zyl, toe die rektor van die Universiteit Pretoria en tans die uitvoerende hoof van Sanlam, glad nie in die blanke kandidate vir die dekaanspos belanggestel het nie. Die pos is toe deur Jansen gevul. Voordat Jansen as rektor in Bloemfontein aangestel is, het die destydse voorsitter van die raad van die Universiteit Vrystaat, regter Faan Hancke, verkondig dat die volgende rektor nie-wit sal wees. Sodanig was die nie-akademiese ingesteldheid weens al die politieke stof wat met die Reitz-video (2008) opgeskop is.

Op 18 September het Jansen die Percy Baneshik-gedenklesing gelewer. ‘n Verkorte,vertaalde weergawe is in Die Burger (3 deser, p 17) gepubliseer, met die volledige teks op daardie koerant se webwerf. Ek gebruik die oorspronklike teks, maar vestig die aandag op net enkele aspekte.

Jansen het dit tereg teen die sotlike strategie van bv die Afrikaanse Taalraad (ATR) om Afrikaans en die “non-English languages under one political umbrella” te bring. Hy noem dit tereg “a very superficial scheme to advance” Afrikaans. ‘n Mens vra jou af: Waarom beywer al die taalaktiviste vir Afrikaans hulle nie ondubbelsinnig vir die heil van Afrikaans nie? Waarom die dekmantel van “ander inheemse tale” gebruik as hulle eintlike doel is (of behoort te wees) om Afrikaans te bevorder?

Jansen het dit tereg ook teen “black elites trumping the value of indigenous languages in schools while their own children attend … schools in English”. Dit laat my dink aan Wannie Carstens wat op 26 September in ‘n toespraak “gedroom” het van Afrikaanssprekendes wat “spontaan” hulle kinders na Afrikaanse skole stuur. (Die volledige teks is op 27 September op LitNet gepubliseer.) Maar dan bring Carstens terselfdertyd hulde aan mense wat reeds jare lank in die ATR dien en openlik dislojaal teenoor Afrikaans is omdat hulle hulle kinders in Engelse skole geplaas het.

Ingevolge sy droom behoort Carstens moreel verplig te voel om hom met woord en daad vir die ontsetelling van dislojale Afrikaanssprekendes in die ATR te beywer. Die beste beginpunt is immers om jou eie huis in orde te kry en die ATR is een van Carstens se huise. Waarom het hy nie die ruggraat om iets daadwerkliks hieraan te doen nie? Carstens se kernprobleem is dat hy te veel deur modegiere gebuig word. Ek verpes dit dat hy feminisme-onthalwe na Afrikaans as “haar”, dus vroulik, verwys. As taalkundige stel hy hier gewoon ‘n slegte voorbeeld. Dat Carstens van sy neo-linkse politieke etiket hou, val nie te betwyfel nie. Hy verwys na diegene wat hom met Piet Croucamp en Anton van Niekerk assosieer en vervolg dan: “Ek moet erken dis nie ‘n slegte geledere om te deel nie!” (Maroela Media, 2 deser).

Waar is die ATR se voorsitter, Michael le Cordeur, se kommentaar oor Jansen se jongste uitlatings? Hy het dikwels baie te sê oor Kaaps en politieke sake, maar swyg nou oor die dwase standpunt van Jansen, terwyl dit eintlik om verdoeming smeek. Op die ATR-webwerf word daar geen ATR-standpunt oor hierdie saak gestel nie. Lesers word bloot na kommentaar in ander bronne verwys.

‘Die aanstelling van Danny Titus as die kultuurhoof van die Afrikaanse Taal- en Kultuurvereniging (ATKV) was ten minste net so ‘n onvanpaste transformasieskuif as die aanstelling van die bogenoemde drie bruin rektore’

Die aanstelling van Danny Titus as die kultuurhoof van die Afrikaanse Taal- en Kultuurvereniging (ATKV) was ten minste net so ‘n onvanpaste transformasieskuif as die aanstelling van die bogenoemde drie bruin rektore. Hoe kan iemand wat klaarblyklik geen aanvoeling vir en simpatie met die Afrikaner, sy taal en die res van sy kultuur het aan die hoof van sodanige kultuur in enige respektabele onderneming staan? Titus funksioneer soms as regter in die ANC-regering se Menseregtekommissie. Daar het hy baie duidelik sy afsku van Afrikaners laat blyk. Hy is ook een van die Afrikaans-dislojales wie se teenwoordigheid reeds lank in die ATR geduld word.

Let op wat Titus oor Jansen se jongste uitlatings oor Afrikaans te sê gehad het. Titus sê: “Afrikaanssprekendes en Afrikaans het Jansen se uitlatings ondersteun. Hy het gesê mense moet na kritiese stemme soos dié van Jansen luister. ‘Afrikaans het inderdaad ‘n groot bydrae om te maak, al is dit net om van sy skynheiligheid ontslae te raak'” (Praag, 2 deser). Let op die vermetele en neerbuigende “al is dit net” en dan word die groot bydrae wat Afrikaans kan maak direk met skynheiligheid verbind. Hoe kan so ‘n element in die boesem van die ATKV en die ATR geduld word? Myns insiens het Titus hom in albei poste as uitnemend ongeskik bewys. In die nuwe Suid-Afrika het die gewoonte in glad te groot mate onder Afrikaners posgevat om beleefdheidshalwe alle beledigings, wat (grootliks) onverdiend na hulle kant toe kom, te verduur.

Jansen verwys in sy gewraakte toespraak na die voorbeeld wat die Universiteit Vrystaat stel. Daar is ‘n “trade-off” wat onderrigtaal betref. Swart studente aanvaar die nie-moedertaal Engels en Afrikaanse studente moet ingelyks dieselfde nie-moedertaal aanvaar. Hy hou dit as billik voor. Maar hy vergeet gerieflikheidshalwe dat diegene wat Engels as moedertaal het geen opoffering hoef te maak nie. “There is no discernible tension, anymore, about using English only in meetings of residences and other public meetings … by bringing black and white students into communion as human beings, and by transforming the learning commons (especially in the residences), the hard lines around rival language – English and Afrikaans – started to dissolve.” Hoekom? Omdat van die Afrikaanssprekendes verwag word om in FW de Klerk-modus toe te gee, dus Afrikaans te versaak en Engels as die primêre universiteitstaal te aanvaar.

Waarom nie tweetalige byeenkomste of om die beurt Afrikaanse en Engelse byeenkomste nie? Waarom voorkeur gee aan die voorkeurtaal van die nuwe indringers op die kampus en die voorkeurtaal van die groep wat die universiteit gestig en uitgebou het, minag? Is die speelveld gelyk as wit studente en dosente die grootste offers moet bring? Hulle sou akademies en kultureel veel beter daaraan toe gewees het as die universiteit eentalig Afrikaans gebly het. Waarom mag daar nie van die nuwe kampusbesetters ‘n billike teenprestasie verwag word nie, naamlik dat hulle Afrikaans moet aanleer as hulle kies om daar te studeer? Dit is immers presies hierdie vereiste wat dwarsoor die wêreld gestel word: Daar word van die student verwag om by die universiteit aan te pas en nie andersom nie.

‘n Soortgelyke ongebalanseerde en onbillike situasie doen hom in die breë Suid-Afrikaanse universiteitsituasie voor. Die tradisioneel Afrikaanse universiteite moet tweetalig of verkieslik eentalig Engels word, terwyl die tradisioneel Engelse universiteite ongesteurd soos voorheen kan voortgaan. Dit is net Afrikaans wat as ‘n uitsluitingsmeganisme geëtiketteer word, terwyl Engels in die praktyk dikwels op dieselfde manier funksioneer. Daarteen opper Jansen nie beswaar nie. Hy versuim ook om te noem dat dit net van die tradisioneel wit universiteite verwag word om nie-wittes op al hoe groter skaal te akkommodeer. Die tradisioneel swart universiteite mag maar sonder beswaar ongetransformeerd eksklusief swart bly.

Dieselfde onverkwiklike onbillikheid doen hom by skole voor. Nuwe indringers mag nie toegang tot tradisioneel wit skole geweier word nie en is in die gerieflike posisie dat hulle volle toegang verkry tot geriewe wat oor dekades deur wit onderwysers en wit ouers opgebou is. Mits hulle nie-wit en veral swart is, geniet hulle die verdere voordeel dat hulle nie verplig mag word om skoolgeld te betaal nie. Dit geskied alles in die naam van geregtigheid.

Christo Viljoen, ‘n viserektor van die Universiteit Stellenbosch (1993-1998), verwys na Jansen se “wasige logika”. As Jansen se redenasie tot sy volle konsewensies deurgevoer word en almal in dieselfde mate opofferings moet maak, het ons die volgende situasie: “Géén onderwyser/dosent mag in sy (die dosent se) moedertaal doseer nie, en alle studente moet in ‘n taal anders as hul moedertaal klas loop. Met dieselfde wasige logika stel ek voor: Kom ons voer Chinees in as enigste onderrigtaal in ons skole (en universiteite?). Chinees is per slot van sake die grootste wêreldtaal met verreweg die meeste huistaalsprekers. Dan is ons afgestudeerdes voorbereid daarop wanneer China die land klaar gekoloniseer het, en álle onderwysers en dosente én studente maak die opoffering om in ‘n ander taal as hul eie onderskeidelik onderrig te gee en te ontvang. Niemand word dus onbillik bevoordeel nie” (Die Burger, 5 deser, p 13).

‘Afrikaans has, rightly, been the target of political ridicule’ – Jansen

Jansen bied sy “one major solution to the long-term resolution of the crisis in education” in die volgende gevolgtrekking aan: “This is why Afrikaans-exclusive or even Afrikaans-dominant white schools and universities represent a serious threat to race relations in South Africa … it is English and not Afrikaans that could be the ‘taal van versoening’ … What English does is level the playing fields in the historically Afrikaans universities for common engagement … Afrikaans has, rightly, been the target of political ridicule.” Sy opsomming van ons geskiedenis is: “The scars of our violent past.” Die Jansen-ideaal is: “A school system that introduces English as early as possible, ideally in the Foundation Phase … this means making English a compulsory language course for all students.” Dat so ‘n verpligte kursus in Afrikaans die behoud van die eentalige Afrikaanse Universiteit Vrystaat van weleer kon verseker het, doen hom nie meer in Jansen se wasige logika voor nie.

Kastrate in die Nuwe Suid-Afrika-koor

Farinelli, 'n beroemde kastraat uit die agtiende eeu (Skildery deur Carlo Broschi) — Farinelli, ‘n beroemde kastraat uit die agtiende eeu (Skildery deur Carlo Broschi)

deur Leon Lemmer

Kastrate het tot die einde van die 19de eeu dikwels in kore en as soliste opgetree. Hulle het hulle voorpubertydse stemtoon behou en kon note sing wat nie vir vroue moontlik is nie. Danksy oefening kon kastrate groot longkrag ontwikkel en dus lank en hard sing. Omdat hulle nie testosteroon in hulle bloed gehad het nie, was hulle beenstruktuur nie sterk nie. Hulle kon en wou nie veg nie. Pleks van hulle te verset, was hulle hoogs aanpasbaar. Hierdie buigsaamheid het meer as net hulle stemme gegeld.

Die motivering vir kastrasie was dikwels om ‘n gewaande groter saak as eie belang te dien. Dit kom neer op eie verslawing, onderwerping en bestraffing. Ná kastrasie was dit steeds moontlik om met oorgawe in ‘n koor te sing en daarvoor komplimente te ontvang, maar dit was nie moontlik om ‘n nageslag te verwek en bv leiers op te lewer nie. Tog was daar kastrate wat ná so ‘n katastrofe steeds gedink het dat hulle hulle goed van hulle taak gekwyt het; dat mense aan hulle dank verskuldig is en eerder die onomkeerbare moet aanvaar.

Kastrasie ontneem ‘n man van sy seksuele vermoëns. Sodanige aksie klink na ‘n dwase stap. Dit is egter moontlik om ook in ‘n ander sin gekastreer te word, bv om willens en wetens jou politieke mag te verloor en dan weens ‘n gebrek aan politieke testosteroon net lof vir hierdie steriliteit te hê en selfs sover te gaan om met die vyand te heul. Sodanige kastrasie geld dan nie net mans nie en kan dus ook by vroue aangetref word.

Kastrasie kan dus letterlik of figuurlik vertolk word. Politieke kastrate is diegene wat aktief meegewerk het om die blankes en veral Afrikaners van hulle politieke mag te ontneem en/of juig omdat dit deesdae die geval is. Politieke ontmanning is vir hierdie kastrate heeltemal aanvaarbaar. Sodanige toestand word nie deur hulle afgekeur nie omdat gemeen word dat die land nou in beter hande is. Hierdie kastrate probeer om mense met propaganda sag te maak en om die deugde van politieke steriliteit te besing.

In die pers was daar onlangs ‘n klassieke voorbeeld van figuurlike kastrasie. Die Universiteit van Wes-Kaapland (UWK) was sedert sy ontstaan ‘n oorwegend Afrikaanse inrigting. Onder die leiding van Jakes Gerwel as rektor en Jaap Durand as viserektor is die UWK tot ‘n eentalige Engelse universiteit getransformeer.

Die huidige rektor, Brian O’Connell, het hom soos volg hieroor uitgelaat: “Daar kan mense wees wat sê dit is onregverdig teenoor Afrikaanssprekendes, maar daardie was ‘n groothartige gebaar soos min. ‘n Opoffering deur Afrikaanssprekende studente … Hulle het gesê aangesien ons broers en susters nie toegang het tot hierdie taal nie, gaan ons hulle help deur onderrig in Engels te ontvang. Dit was amper asof studente Afrikaans opgeoffer het ter wille van goeie lesings, want wanneer jy lesings in twee tale aanbied, neem dit jou twee keer so lank” (Die Burger, 28.06.2013, p 15).

‘n Beter manier van doen vir sowel die UWK as tradisioneel Afrikaanse universiteite sou wees om, soos in die res van die wêreld, van studente te verwag om die onderrigtaal van die universiteit aan te leer as hulle verkies om juis daar te studeer. O’Connell se redenasie dui op ‘n tipiese kastraatmentaliteit.

In die politiek van die nuwe Suid-Afrika is daar baie blanke Afrikaanse mans, insluitende Broeders van weleer, wat die kastrate se hoë C’s (of is dit A’s vir Afrika?) sing. FW de Klerk se refrein is dat hy ‘n onbewysbare groter ramp as die huidige ANC-bewind voorkom het. Pik Botha het in 1994 die deuntjie gesing dat die Nasionale Party (NP) die verkiesing met miljoene stemme sou wen. Willie Esterhuyse het luid vir die ANC gesing, maar sedert sy groot vriend Thabo Mbeki die trekpas gekry het, het sy stem nogal stil geword. Marthinus van Schalkwyk is seker die hoogs betaalde koorknaap in die wêreld omdat hy passievol daaroor was dat die NP deur die ANC verswelg moet word.

In die kastratekoor is daar talle ander wat met oorgawe die lof van die nuwe Suid-Afrika besing: Roelf Meyer, Leon Wessels, Dawie de Villiers, Sampie Terreblanche, Jaap Durand, Frits Gaum, Max du Preez, JP Landman, Pierre de Vos, Wannie Carstens, ens. Sedert Anton van Niekerk se politieke testosteroon onder sy lessenaar vergruis is, sing hy ekstra hard in hierdie koor. Vergoeding bly nie agterweë nie. Vandeesweek is berig dat ‘n minister hom in ‘n etiekkomitee aangestel het (Die Burger, 30 deser, p 5). As ‘n mens se ego dors is, word publisiteit om die geringste rede gesoek.

Piet Crowcamp is die baba in hierdie groep lofsangers. Hy word maklik uitgeken omdat hy weens onbeholpenheid sy doek verkeerd aan het. Oor wat hy ‘n egte akademikus ter wille van politieke gewin aangedoen het, het hy blykbaar geen gewete nie. Dit is verblydend dat haar kollegas in die departement aanvanklik Crowcamp se opdringerige inmenging teengestaan het. Die tragedie is egter dat (sover bekend) geen akademikus vir haar daadwerklik in die bres getree het nie. Dit is gewoon ‘n skande dat die universiteit dadelik en sonder meer haar bedanking aanvaar het. Hiervoor kan daar geen akademiese regverdiging wees nie. Die motivering is suiwer op politiek gegrondves. Wat hiermee tuisgebring word, is dat al die plaaslike universiteite en hulle akademici in die ban van die ANC en sy kommunistiese minister van hoër onderwys verkeer.

Behalwe diegene wat voluit in die Nuwe Suid-Afrika-koor sing, is daar darem ook diegene wat die haglike verval om hulle raaksien en deesdae ‘n bietjie sagter sing: Tim du Plessis, Theuns Eloff, André Brink, Breyten Breytenbach, ens.

Kastrasie kan onnatuurlik beslag kry of dit kan aangebore wees. Voorbeelde van gebore kastrate wat lustig die loflied “Nelson Mandela is die volmaakte ikoon” sing, is Helen Zille, Patricia de Lille, Ruda Landman en Antjie Krog.

Weens fundamentalisme, fanatisme, dogmatisme, opportunisme, ens, is die kern van die genoemde kastratekoor goed gevestig. Nogtans word verdere nominasies van verdienstelike kandidate ingewag.