Frits Gaum – praag.co.za

Leon Lemmer: ‘Die opkoms en ondergang van die NG Kerk’

Jean Oosthuizen is ‘n joernalis wat by die Perskor-koerante en die SABC gewerk het voordat hy in 2002 Kerkbode se nuusredakteur geword het. Hy is in 2013 ontslaan. Die volgende boek van hom is op 1 Oktober gepubliseer: Die opkoms en ondergang van die NG Kerk (Kaapstad: Penguin Books, 2018, 245p, R260; Amazon Kindle $14). Daar is veral drie temas: anti-apartheidspolitiek, kritiek op die Nederduitse Gereformeerde (NG) Kerk en empatie vir homoseksualiteit.

Soos in die geval van mede-joernaliste soos Harald Pakendorf en Ton Vosloo wek Oosthuizen die indruk dat hy ‘n oer-kritikus van apartheid is. Die Nasionale Party (NP), die Afrikaner-Broederbond en die NG Kerk word, soos dikwels sedert 1994, “die onheilige drie-eenheid” genoem (bv Kindle 58). Eersgenoemde het verdwyn terwyl die ander twee besig is om te kwyn en dalk te verdwyn. Die historiese NG Kerk word ook “die Nasionale Party in gebed” genoem (bv 66). “Die Nasionale Party [het] saam met die NG kerk in die bed geklim … om apartheid tot sy uiterste en dwaasste konsekwensies deur te voer” (117). Talle ander geykte terme en frases word gebruik, wat toon dat die outeur goed oor hierdie drie onderwerpe ingelig is. Die bibliografie dui op ‘n mate van belesenheid, maar nie op diepsinnige of omvattende navorsing nie.

Baie van die inligting is tydens die bywoning van byeenkomste (bv sinodesittings) en onderhoude bekom, asook uit (vertroulike) briefwisseling wat aan die outeur “gelek” is. Oosthuizen het ‘n grief teen die NG Kerk. In daardie sin kan die boek ‘n griefskrif genoem word. “Ek sou eers later in my lewe besef dit is geen sonde om anders te dink as almal om jou nie” (4493). Ek skryf egter nie in besonderhede oor Oosthuizen se persoonlike geskil met die kerk nie en bepaal my eerder by kwessies van meer algemene belang. By geleentheid is Oosthuizen as “veeleisend en dikvellig” beskryf (2055). Die Kerkbode-direksie het glo “geen agting vir joernalistieke beginsels óf die waarheid” nie (219). “Dit is geen akademiese of historiese boek nie en sekerlik ook nie altyd objektief nie. Dit is my persoonlike reis met die kerk en sy mense vanuit mý perspektief” (89).

Heelwat klem word gelê op die “profetiese stem” (bv 74) wat die kerk veronderstel is om te hê. Hierdie stem klink op wanneer die kerk iets sê of doen waarvan Oosthuizen hou, maar die kerk verloor sy profetiese (voorspellende, progressiewe) stem wanneer hy iets sê of doen waarvan die outeur nie hou nie. Dan word die kerk sonder meer van die najaging van eiebelang beskuldig en ongenuanseerd met apartheid vergelyk (74). Die waardes waaroor Oosthuizen hoog opgee, is bv eerlikheid, geregtigheid, en menswaardigheid (74). Later word deursigtigheid bygevoeg (2225). Hulle is almal sekulêre/wêreldse/hiermaalse waardes omdat die outeur “reeds afskeid geneem [het] van die Christelike geloof soos wat dit in die ekumeniese belydenisse gedefinieer word” (97). Sommige van die gebeure wat by Oosthuizen spook, word herhaaldelik opgehaal. Die standpunte waaroor hy sterk voel, word oormatig verduidelik.

Oosthuizen se perspektief is myns insiens gebrekkig. Byvoorbeeld, in hoe ‘n mate is die volgende veralgemenings geldig: “Dit was duidelik dat my kerk nie in die waarheid belangstel nie en dat sy eie belange swaarder weeg as waarheid en geregtigheid” (2232), “Die kerk bied nie regtig ‘n veilige ruimte om eerlik oor geloof te praat nie” (2331) en “Wanneer die NG Kerk se geskiedenis in oënskou geneem word, kan dit in een sin opgesom word: ‘n Kerk van verspeelde kanse en ‘n huis wat byna van die begin af tot vandag nog in vele opsigte in homself verdeel is” (269). Hy gaan dan voort om juis die groot mate van eenstemmigheid in die kerk uit te wys: “Die NG Kerk sal onder andere onthou word vir sy reuse-aandeel aan apartheid, maar ook vir die neo-Calvinisme, patriargie en homofobie wat vandag nog springlewendig is in die kerk. Rassisme kom steeds in talle kerkrade en selfs sommige sinodes voor, al het die NG Kerk apartheid reeds in 1986 op papier probeer afsweer” (274). ANC-kornuite beweer graag dinge het in 1652 begin skeefloop. Oosthuizen stem saam: “Die gereformeerde geloofsoortuiging wat Van Riebeeck aan die Kaap wou vestig, het saadjies van selfregverdiging en selfvernietiging in hom gedra” (288). Hy sê dit onder meer omdat die kerk tydens die Hollandse bewind aan die staat onderhorig was (295). Maar selfs wanneer die kerk hom selfstandig ag, kan die mode-politiek gevolg word, bv soos wat die NG Kerk sedert 1986 van pro- na anti-apartheid omgeskakel het.

“In 1857 besluit die sinode van die NG Kerk dat die Nagmaal weens ‘die swakheid van sommige’ afsonderlik aan wit en bruin mense bedien moet [!] word” (323; ook 349, 371) – “kan word” is nader aan die waarheid. Oosthuizen haal hierdie besluit woordeliks aan. Daarvolgens verkies die sinode “dat onze ledematen uit die Heidenen, in onze bestaande gemeenten opgenomen en ingelijfd worden … maar waar deze maatregel, en [in?] gevolge van die zwakheid van sommigen, die bevordering van de zaak van Christus onder die Heidenen, in den weg zoude staan, de gemeente uit de Heidenen opgerigt, of nog op te rigten, hare Christelike voorregten in een afzonderlik gebouw of gesticht genieten zal” (371). Dit is baie duidelik dat afsonderlike nagmaalbediening en afsonderlike kerklike byeenkomste en kerke ingevolge hierdie besluit nie verpligtend nie maar opsioneel was. Oosthuizen, Allan Boesak en diesulkes verkies egter om dit anders voor te stel.

Hulle hou veral daarvan om die 1857-besluit uitsluitlik oor die politieke boeg te gooi deur die voorstanders van apartheid as swakkelinge uit te beeld en integrasioniste as brawe mense wat kultuur- en ander verskille ontken. Die besluit het glo verband gehou “met kleurgevoelens en vooroordele” (379; ook 468). Dit is ‘n voorbeeld van hoe destydse probleme eensydig vertolk word om eietydse propaganda en aktivisme teen die NG Kerk en Afrikaners te dien. Die 1857-besluit verwys in werklikheid enersyds (ook/veral) na sommige bruin lidmate se beperkte vermoë om preke in (Hoog)Hollands te verstaan en andersyds na veral bruin lidmate wat aanstootlik vuil, onnet geklee en gesuip by die kerk opgedaag het. Byvoorbeeld, dit is ‘n historiese feit dat ‘n bruin vroulike lidmaat destyds ‘n beroering in die gemeente Malmesburg veroorsaak het toe sy nagmaal wou gebruik terwyl sy erg besope was.

“Met die totstandkoming van die NG Sendingkerk [in 1881] is die eenheid in die NG Kerk finaal [! – ook 379 ] verbreek. Nie op grond van belydenis- of geloofsverskille nie, maar op grond van ras. Met die verloop van tyd ontstaan daar vanuit die NG Kerk die Familie van NG Kerke waar wit, swart, bruin en Indiër dieselfde God in verskillende kerke volgens die kleur van hulle vel moes aanbid” (331). Oosthuizen gooi die ontstaan van hierdie vier verskillende kerkgenootskappe uitsluitlik oor die boeg van ras en velkleur, terwyl dit by uitstek om (groot) kultuur- (bv taal-) verskille gaan. As daar nie kultuurverskille was nie, sou daardie verskillende kerkgenootskappe nie bestaan het nie. Met verwysing na die 1986-besluit (die oopstelling van die kerk vir alle rasse – 338), skryf hy “van die NG Kerk wat meer as drie dekades later in wese steeds ‘n blanke kerk is” (338), wat daarop kan dui dat dit om veel meer as verskil in velkleur gaan. Die gemeentes is steeds “lelieblank” (683). Die predikante is “nog feitlik almal spierwit en hoofsaaklik mans” (691). Tog is daar in baie NG Kerk-gemeentes ‘n meer progressiewe gees as by die behoudende byeenkomste van die uitsluitlik blanke Afrikaanse Protestantse Kerk (APK), wat in 1987 deur Willie Lubbe (1922-2017) gestig is. (Ek het Lubbe as ‘n voortreflike akademikus en intellektueel geken.)

Tydens die Hollandse bewind het rassevermening, volgens Oosthuizen, “op ‘n redelike groot skaal voorgekom” (349). Op grond van omvattende navorsing het Hans Heese egter bevind dat Afrikaners slegs sowat 7% nie-blanke bloed het. “Die sterk kleurgevoel wat die Afrikaner later gekenmerk het, het eers teen die einde van die 18de eeu ontstaan” (349). Dit val saam met die eerste Britse besetting van die Kaap in 1795. Dit is algemeen bekend dat die Britte, anders as die Franse en veral die Portugese en Spanjaarde, rasseskeiding in hulle kolonies voorgestaan het. Apartheid was ‘n uitvloeisel hiervan. Oosthuizen verwyt die Britte nooit hiervoor nie. Hy kasty uitsluitlik die NG Kerk en die Afrikaners. Op ‘n soortgelyke eensydige manier word die maatreëls wat die NP-regering met die oog op die selfbehoud van die blankes getref het, gedemoniseer, maar nie die onbeskaafde gedrag van die ANC/UDF wat ruimskoots uiting in bv vandalisme en terrorisme gevind het nie.

“Die woord ‘apartheid’ het sy ontstaan in 1929 uit die geledere van die NG Kerk gehad” (344). Ds Jan Christoffel du Plessis van Bethlehem het by ‘n konferensie in Kroonstad oor sendingwerk gepraat van “apartheid wat ons gedragslyn nog altyd gekenmerk het” (395). “Du Plessis het ‘apartheid’ bedoel as ‘n teenvoeter vir die integrasiebenadering van die Engelse sendelinge wat na sy mening bekeerlinge probeer kry deur hulle die Westerse beskawing en godsdiens te laat naboots” (402). “In politieke kringe is die woord ‘apartheid’ eers in 1943 vir die eerste keer in Die Burger gebruik. In 1944 was dr DF Malan die eerste man wat dit in die Parlement gebruik het” (387). Wat Oosthuizen blykbaar te kenne wil gee, is dat die NG Kerk die NP met apartheid vooruitgeloop het. “Die kerk het [in 1935] by die regering begin aandring op wetgewing wat huwelike tussen blankes en gekleurdes verhinder en om aparte woonbuurte, skole en kolleges te skeLeon Lemmer: ‘Die opkoms en ondergang van die NG Kerk’p” (410); klaarblyklik om maatskaplike wrywing te voorkom of verminder. Ton Vosloo verskaf egter ‘n nie-NGK- en nie-NP-oorsprong vir die term “apartheid”: “Die woord apartheid is reeds in 1919 deur Jan Smuts in ‘n toespraak gebruik” (Praag 31.08.2018).

Oosthuizen gaan verder: “Die Nasionale Party het die kerk se standpunt gebruik as regverdiging vir sy rassebeleid om op almal ‘n bepaalde identiteit af te dwing” (402). Dit is myns insiens ‘n verwringing van die waarheid. Die beleid van apartheid/afsonderlike ontwikkeling het aan iedere etniese groep sy kultuureie gegun en dit ook bevorder. In die nuwe Suid-Afrika word sover moontlik ‘n enkele identiteit, naamlik swart Afrikanisme met Engels as voertaal, aan almal opgedring. Minderheidsregte word misken onder die voorwendsel dat dit gaan om die bou van ‘n Suid-Afrikaanse nasie wat naatloos by die res van swart Afrika moet inskakel, maar nie by Noord-Afrika se Egiptenare, Arabiere en Berbers nie. “Dit was veral na die Nasionale Party se beleidsoorname in 1948 dat die NG Kerk apartheid al hoe meer uit die Bybel probeer regverdig het” (439). “In die uitvoering van sy besluite het die kerk niks [!] anders gedoen as om rassisme te legitimeer nie” (446). Hiermee word apartheid sonder meer rassisme genoem. Retories kla Oosthuizen oor “die pyn, leed en vernedering” wat die NGK-gesteunde apartheid tot gevolg gehad het “in die miskenning van ander se menswaardigheid” (417). Nêrens opper hy egter beswaar teen die rassediskriminasie wat die ANC-regering met soveel oorgawe ten koste van veral die blankes bedryf nie.

Wat van al die goeie dinge wat die NG Kerk ontfermend oor baie dekades vir swartes en bruines gedoen het, bv die groot finansiële offers wat baie lidmate gebring het? “Ongelukkig is dit dikwels op ‘n paternalistiese manier gedoen waar daar meerderwaardig neergekyk is op ander rasse” (446). Dit sluit in: “Die meerderwaardigheid waarmee Christen-sendelinge ander mense gewoonlik [!] bejeen” (453). Die sendelinge het die Christelike godsdiens weliswaar hoër as ander godsdienste geag (461). Hoe dan anders? Waarom sou ‘n sendeling die Christelike godsdiens uitdra as hy nie gedink het dit is ‘n beter opsie nie? Die gelykverklaring van mense en godsdienste het eers weens die post-modernisme inslag begin vind. Die beterweter Desmond Tutu verkondig bv ‘n grenselose ekumenisiteit waarvolgens alle gelowiges van alle godsdienste hemel toe gaan.

As Oosthuizen omsigtiger geformuleer het, sou hy meer lesers van sy standpunt kon oortuig. Hy beweer die NG Kerk, wat aparte kerke vir wit, bruin en swart mense voorgestaan het, “nooit [!] probleme gehad het dat Afrikaners en Engelse saam aanbid nie” (498). Sou Engelse tydens en kort ná die Anglo-Boere-oorlog welkom in die Afrikaners se kerke gewees het? Oosthuizen is sekerlik bewus van die gevalle waar daar in dieselfde dorp afsonderlike kerke vir Nattes en Sappe was. Hy hou van die Cottesloe-besluite in 1960 wat deur die Wêreldraad van Kerke (WRK) ten koste van die NG Kerk en die NP aangestig is om apartheid verwerplik voor te stel. Daar was onder meer “ernstige kritiek teen werkreservering” (505). Waarom spreek Oosthuizen nie kritiek uit teen die huidige raskwotas en die buitensporige statutêre voorkeur wat swartes by aanstelling en bevordering in die openbare en private sektor geniet nie? Die NG Kerk het glo “op roemlose en eerlose wyse voor politieke druk geswig” toe hy hom ná die Cottesloe-beraad aan die WRK en die Suid-Afrikaanse Raad van Kerke (SARK) onttrek het (519). Was die NG Kerk se latere herverbintenis met hierdie twee liggame nie ook weens teenoorgestelde politieke druk en eweneens roemloos en eerloos nie? In sowel die WRK as die SARK moet die NG Kerk bereid wees om groot verdraagsaamheid teenoor marxiste, veral kulturele marxiste, aan die dag te lê. In heeltemal te veel opsigte word deesdae aan kulturele marxisme toegegee.

In 1982 het Allan Boesak en diesulkes hulle sin gekry toe die NG Kerk tydens die Ottawa-beraad van kettery beskuldig is en sy lidmaatskap van die Wêreldbond van Gereformeerde Kerke opgeskort is (542). Boesak het hierna lank (1983-1990) as die president van hierdie instansie gedien, wat heelwat van die onverkwiklike aard van die Wêreldbond weerspieë1. Dit was nie genoeg stank vir dank van die kant van die NG Sendingkerk nie. Hierdie kerkgenootskap het apartheid ook tot kettery verklaar (549). In 1986 is die Belydenis van Belhar, die produk van twee blankes, Dirkie Smit, aangestig deur Jaap Durand, aanvaar (549). Boesak en sy bruin mede-aktiviste is nie in staat om so ‘n dokument op te stel nie. (Dit herinner aan die Vryheidsmanifes van 1955 wat deur ‘n Jood vir misbruik deur veral swartes opgestel is.) Hierdie mense het dit teen beweerde rassediskriminasie soos gepleeg deur blankes gehad. Hulle aanvaar egter ‘n belydenis waarvolgens God ten gunste van sommige diskrimineer, naamlik “die noodlydende, die arme en die veronregte.” Almal is dus nie in God se oë gelyk nie. Hy het witbroodjies, met as eintlike bedoeling dat daardie witbroodjies nie wit is nie.

Een van die irriterendste aspekte van die boek is dat Oosthuizen bly neul oor die NG Kerk wat nog nie kerkeenheid bewerkstellig het nie (bv 593, 683, 746). Die NG Kerk word verwyt vir liefdeloosheid (586), maar dit is die Verenigende Gereformeerde Kerk (VGK) (die opvolger van die NG Sendingkerk) wat liefdeloos van die NG Kerk verwag om die Belydenis van Belhar onvoorwaardelik te aanvaar voordat gesprekke oor kerkeenheid kan begin. Dit is ook misleidend om die VGK voor te stel as ‘n mede-Afrikaanse Kerk (bv 593) omdat daar in die VGK toenemend voorkeur aan Engels as kerktaal gegee word. As kerkeenheid werklikheid sou word, sal die VGK hoogs waarskynlik aandring op Engels as amptelike, bv sinodale, voertaal. Dit sou ‘n verdere terugslag vir Afrikaans wees; iets wat sekerlik deur Afrikaners teengestaan behoort te word. Die eenheid van die Afrikaanse susterkerke (NG Kerk, Gereformeerde Kerk en Hervormde Kerk) lyk vir my veel meer wenslik en dalk makliker haalbaar as om eenheid by die NG Kerk met sy dogterkerke, soos die militant-neigende (oftewel hardegat) VGK, te bewerkstellig. Toenemende sekularisasie en gevolglike kerkafvalligheid kan die eg Afrikaanse kerke mettertyd tot groter en self volle eenheid verplig. Die APK sal heropname teenstaan tensy weg van kulturele marxisme beweeg word.

Die transformasie van die NG Kerk van ondersteuner van apartheid/afsonderlike ontwikkel tot aanvaarder van rasse-integrasie en -vermenging kan aan die hand van sy amptelike publikasies geskets word. In Ras, volk en nasie in die lig van die Skrif (1974) ondersteun die NG Kerk apartheid as skriftuurlik gegrondves (483). In Kerk en samelewing (1986, hersien in 1990) word “‘n 180-grade-draai” gemaak (571) en word apartheid deur die algemene sinode, onder die voorsitterskap van Johan Heyns (1004), as ‘n dwaling afgewys (490, 586). “Die NG Kerk het uiteindelik ook sy seile na die wind gespan” (649). Dit het die NG Kerk “byna 80 000 lidmate gekos” (4095) en aanleiding tot die stigting van die APK gegee, wat slegs blanke lidmate het (586). Die 1990-herbekendstelling van die 1986-verslag was een van vele geleenthede waarby die NG Kerk verskoning vir sy ondersteuning van apartheid gevra het (593). Willie Jonker het hom toe mandaatloos (623) aangematig om verskoning namens die NG Kerk en Afrikaners te vra, want die kerk “het apartheid op sy afgelope sinode tot sonde verklaar” (615). In 1998 het die algemene sinode van die NG Kerk “uiteindelik formeel erken dat apartheid wesenlik verkeerd was” (600). Hierdie verootmoediging en vernedering van die NG Kerk was voldoende om hertoelating tot die Wêreldbond te verkry. Laasgenoemde word sedert 2010 die Wêreldgemeenskap van Gereformeerde Kerke genoem (600). In 2016 is die NG Kerk ook tot die Wêreldraad van Kerke hertoegelaat (600).

Weens sy assosiasie met hierdie twee wêreldinstansies breek die NG Kerk enersyds weg van sy tradisionele rol as volkskerk vir Afrikaners (951) en omarm hy andersyds internasionalisme met sy talle onverkwiklike modestrome, waarvan kulturele marxisme ‘n prominente voorbeeld is. Dit lei tot groter inskiklikheid jeens bv feminisme en homoseksualiteit, dus verskynsels wat tradisioneel deur Afrikaners as volksvreemd beskou is. Daar is ook ‘n (sterk) element van ANC-gedienstigheid te bespeur. Sedert 1994 weerhou die NG Kerk hom bv in groot mate van kritiek op die vergrype van die huidige regering, al spits hy hom, soos talle ander kerkgenootskappe, deesdae eerder op hiermaalse as hiernamaalse kwessies toe; die skepping van “hemel op aarde” (2860).

Die radikale frontverandering van die NG Kerk is ten minste deels verantwoordelik vir die groot uittog van lidmate; weglooplidmate genoem (3062). “Die verlies aan NG lidmate [is] meer as twee keer soveel as wat die ander twee Afrikaanse susterkerke lidmate saam het” (3071). “Die NG kerk [het] in ‘n tydperk van 25 tot 30 jaar ‘n derde van sy lidmate verloor” (3093). “Die werklikheid is dat die NG Kerk sy identiteit drasties sal moet aanpas en verander as hy wil oorleef” (3124). Chris Jones, ‘n groot voorstander van homoseksualiteit, beweer selfs: “Die NG Kerk het té veel in apartheid belê om geloofwaardig te kan voortbestaan” (3258). Die NG Kerk het onmiskenbaar deel geword van die transformasie en ontaarding wat Afrikaners sedert 1994 daagliks met soveel troostelose trauma ervaar. Desnieteenstaande skryf Oosthuizen hoogs oordrewe: “Die NG Kerk kon ná 1994 feitlik geen vordering maak om te hervorm nie” (739). Die eintlike ding wat myns insiens aan Oosthuizen se siel (of wat ook al) haper, is dat die NG Kerk nie volgehou het met die seën wat hy in 2015 oor homoseksualiteit uitgespreek het nie.

Oosthuizen hou van die ontgogeling wat die vernietiging van die “eksklusiewe en ‘godgegewe’ tuiste-ideologie vir die witman in Afrika” veroorsaak (731). Skynbaar verkies hy lewensruimte vir homoseksuele bo lewensruimte vir Afrikaners. Die “onheilige drie-eenheid” (die NP, Broederbond en NG Kerk) het Afrikaners op ‘n skandalige manier in die steek gelaat. Van sowel die oud-terroris, Nelson Mandela, as die ondersteuner van terrorisme, Beyers Naudé, is ‘n groot ophef by die algemene sinode van die NG Kerk in 1994 gemaak (608). Dinge soos hierdie word deur Oosthuizen “‘n vars bries” in die NG Kerk genoem (608, 3472); oor hoeveel onskuldige lyke daardie bries waai, maak blykbaar nie saak nie. Hy onderskei twee groepe lidmate: “Die kerk kies om weens sy behoudende aard die meer fundamentalistiese groep ter wille te wees ten koste van sy denkende lidmate” (3139). “Die stryd in die Gereformeerde Kerke is in wese ‘n stryd tussen die fundamentaliste en die kritiese denkers” (3198). “Die ekstreme fundamentaliste is ‘n luidrugtige groep godsdiensregses” (3206). “Hulle is baie sterk gekant teen homoseksualiteit … Baie van hulle is ook polities ver-regs. Hul standpunte getuig oor die algemeen van groot onverdraagsaamheid” (3214).

‘n Voorbeeld van Oosthuizen se “vars bries” wat in die NG Kerk waai, is “toe die kerk in 2015 homoseksualiteit volledig aanvaar het” (608). Ook in hierdie opsig het die kerk rondgespring. Oosthuisen maak gewag van die kerk se “skisofreniese beleid teenoor homoseksuele” (3161). Hy noem dit “die NG Kerk se wipplankryery oor gay verhoudings” (3348). “Die kerk het sekere mense oor die jare uitgestoot na die skadu’s en donker kolle van die lewe, net om dan self die lig te formuleer en daardie mense terug in die lig te probeer kry” (709). Daar is ‘n teologiedosent aan die Universiteit Stellenbosch, Julie Claassens, wat die bevordering van menswaardigheid as doseeropdrag het (3169). Sy is so deurdrenk met humanisme, militante feminisme en radikaal linkse politiek dat sy die NG Kerk van “zero moraliteit” beskuldig (3169, 3191). Oosthuizen hou van hierdie oordrewe stelling, veral in die konteks van homoseksualiteit. Die kerk het volgens hom bv “die metafoor geword van die kruis en vernedering wat gay mense en vroue vandag nog dra” (716). My perspektief op hierdie saak, globaal gesien, met Amerika as sprekende voorbeeld, is dat swartes eerste en daarby gewelddadig hulle vermeende regte (eerder as verpligtinge) suksesvol opgeëis het. Daarna het vroueregte op die rug van regte vir swartes gevolg, wat op sy beurt deur regte-aansprake deur talle groepe, insluitende homoseksuele, gevolg is.

Dit was tydens die algemene sinode in 1986 dat “die kwessie van homoseksualiteit vir die eerste keer regtig op die NG Kerk se agenda was en deur die kerk afgewys is as in stryd met God se wil” (1011). Hierna het die kerk sy standpunt geleidelik verander. Een van die woelgeeste is Frits Gaum. In sy resensie van Oostuizen se boek spreek Gaum kritiek oor sekere sake uit, maar hy is nie beswaard oor Oosthuizen se pro-gay standpunt nie (Rapport, Weekliks, 21.10.2018, p 13). Oosthuizen skryf: “Toe dit bekend word dat sy seun Laurie Gaum homoseksueel is, het Gaum se standpunt oor homoseksualiteit ook [dus soos sy politiek] ‘n 180-grade-omkeer gemaak” (1011). “Of Gaum so gayvriendelik sou geword het as sy eie seun nie gay was nie, is iets waaroor ‘n mens seker net kan spekuleer. Ek twyfel” (1018). My perspektief op hierdie saak is dat sekere groepe in die Suid-Afrikaanse samelewing veral in die jare tagtig druk uitgeoefen het dat apartheid afgeskaf moet word. Byvoorbeeld, sake-manne wou hê dat die handelsboikotte opgehef moet word, sodat hulle vryelik handel kon dryf. Sportsterre wou hê dat die sportboikotte opgehef moet word, sodat hulle internasionaal in sport kon meeding. Dit het om eie belang gegaan. Diesulkes het skynbaar nie ‘n hel omgegee as die blanke politieke bewind deur ‘n verswelgende, onbekwame, korrupte swart bewind vervang word nie. Wat my sedert 1994 opgeval het, is dat homoseksuele geneig is om die nuwe plaaslike politieke bedeling nie net te verwelkom nie, maar dit ook entoesiaties te ondersteun. Die nuwe opset word deur hulle as bevrydend ervaar.

Vóór die ondergang van blanke politieke beheer in 1990/94 was daar ‘n binêre benadering tot seksualiteit. Daar was twee geslagte, mans en vroue. Sedertdien is mense nie net gelyk verklaar nie, maar ook al hoe meer as eenders beskou. Die onderskeid tussen die twee geslagte het vloeibaar geword. Die twee tradisionele geslagte word steeds in ‘n mate aanvaar, maar daarnaas is erkenning gegee aan al hoe meer kombinasies daarvan of tussenin-variëteite: LGBTIQ+ (“lesbian, gay, bisexual, transgender, intersex, queer, etc”). (Die situasie van Afrikaans het op ‘n soortgelyke manier verander. Naas Standaardafrikaans moes daar skielik buitensporige erkenning gegee en onregverdigbare waardering betuig word aan talle variëteite, bv die brousel- of mengeltaal Kaaps, wat nie eens duidelik van Engels onderskeibaar is nie.) Soos in die geval van ras en etnisiteit is die werklikheid van ‘n vaste seksuele identiteit al hoe meer bevraagteken. Omdat ons groot era van vryheid na bewering in 1994 aangebreek het, het sommige mense vry gevoel om self te besluit wat hulle in seksuele opsig is en selfs om dit periodiek na goeddunke te verander. In die buiteland het dit enersyds gelei tot vrye besluite oor watter openbare toiletgeriewe individue gebruik en andersyds, in die jongste tyd, tot die afskaffing van afsonderlike toiletgeriewe vir die twee geslagte. Die tradisionele onderskeid word, soos apartheid, as iets ongewens beskou.

Terwyl ek besig was om hierdie rubriek te skryf, is berig dat André Bartlett op 16 Oktober tot moderator van die Hoëveld-sinode van die NG Kerk verkies is. Hy het toe lomp geformuleerd gesê: “As leier het ek nou ‘n rol om te help om die rol van die kerk in sy eie tyd te herdefinieer” (Netwerk24, 16.10.2018). Soos Chris Jones is Bartlett ongekwalifiseerd ten gunste van homoseksualiteit. Dit is sekerlik een van die hoofopsigte waarin hy die NG Kerk verder gaan herdefinieer. Ek het reeds breedvoerig oor Bartlett se standpunt geskryf en gaan dit nie hier herhaal nie (Praag 16.12.2017), behalwe die volgende twee aanhalings: “Die hedendaagse propagering van die voortreflikheid van gayverhoudings en die buitensporige uiterstes waartoe gegaan word om diesulkes te beskerm en simpatie vir hulle te wek, bring mee dat homoseksualiteit ‘n gesogte modeverskynsel geword het wat deur sommige heteroseksuele nagevolg word” en “‘n Saak wat glad nie afdoende in die openbare diskoers verreken word nie, is die mate waarin homoseksuele gedrag vir heteroseksuele afstootlik kan wees.”

Elsabé Brits, ‘n joernalis wat artikels oor die wetenskap in Die Burger skryf, roem daarop dat sy ‘n vrou het. SJ (Fanie) Naudé, ‘n Afrikaanse skrywer, verwys in ‘n onderhoud na “my man” (Rapport, Weekliks, 23.09.2018, p 12). Wanneer ek so iets lees, is dit asof daar diep binne in my iets van die rak af val. Dit maak seer. Oosthuizen verwys dikwels goedkeurend na Bartlett se uitsprake. Dit is myns insiens moontlik dat Oosthuizen se benadering tot homoseksualiteit een van die hoofredes vir sy stekerige verhouding met die NG Kerk is. Diegene wat op die snypunt van die byderwetse (bv linkse, liberale, humanistiese, progressiewe, marxistiese) politiek wil wees, is geneig om (sterk) pro-gay te wees.

Hoofstuk 11 het “Homoseksualiteit” as opskrif. Die eerste paragraaf lui: “Die NG Kerk se verdediging en propagering van apartheid, die minderwaardige rol wat vroue oor ‘n lang tydperk in die kerk gespeel het en tot ‘n groot mate nog steeds speel, asook die onmenslike manier waarop die kerk lidmate van die LBGT-gemeenskap behandel, sal waarskynlik in die geskiedenis opgeteken staan as drie van die grootste menseregteskendings in die kerk se geskiedenis” (3343). In werklikheid is die kerk in hierdie opsigte deur die konserwatisme van die meerderheid lidmate teëgehou. Oosthuizen gaan dan voort: “Teenoor die standpunt van 1986 – waarin homoseksualiteit as ‘n afwykende vorm van seksualiteit beskou is en selfdegeslagverhoudings gevolglik afgekeur is as in stryd met God se wil – was daar in 2007 se verslag ‘n grondliggende beweging tot ‘n meer simpatieke verstaan van homoseksualiteit as ‘n variant binne die spektrum van seksuele oriëntasie-moontlikhede; dus ‘n beweging in die rigting van insluiting” (3348); dus die versugting na modieuse inklusiwiteit. Homoseksualiteit is nie meer as “‘n patologies afwykende seksuele oriëntasie” beskou nie (3355). In 1986 het die kerk, na aanleiding van ‘n 1980-verslag, tussen kern- en pseudo-homoseksualiteit onderskei, dus aangebore en aangeleerde gayheid. Hierna was die neiging om, soos in die politiek, sulke verskille te ignoreer en alle homoseksuele met dieselfde mate van simpatie te benader. Oosthuizen verwys net enkele kere na kernhomoseksualiteit (3413, 4117).

In 2004 het die NG Kerk die tradisionele standpunte gehandhaaf dat die huwelik ‘n verbintenis tussen ‘n man en ‘n vrou is en homoseksuele leraars selibaat moet bly (3355) omdat homoseksuele dade sonde is (3420). Die kerk het “voortgeploeter” (3355, 4059) tot in 2015 toe ‘n taakspan aanbeveel het “dat gayverbintenisse in die kerk bevestig mag word … al word dit nie ‘n huwelik genoem nie” (3363). Dalk kan ‘n mens sê so ‘n burgerlike verbintenis transformeer ‘n huwelik tot ‘n homolik. Wat vir my ontstellend is, is dat die NG Kerk se dosenteraad hierdie voorstel eenparig gesteun het, asook dat gay predikante nie selibaat hoef te wees nie (3384). Die vorige sinode-besluite raak glo “die diepste menswees” van teologie-studente (3384), terwyl dit seker vir min maar enkele luidrugtige gevalle geld. Die “skriftuurlike eis” van medelye word deur Oosthuizen opgehaal (3391), asook “die Skrifboodskap van Christus oor die menswaardigheid van alle mense en die aanvaarding van alle mense” (3398). Homoseksualiteit is al hoe minder as “‘n gruwel voor God” beskou (3427). “In die oë van al hoe meer mense het die NG Kerk se beheptheid met seks en hul bemoeienis met ander mense se private doen en late op seksuele gebied al hoe belagliker geword” (3435). Hiervolgens moet wat in die binnekamer van ‘n lidmaat gebeur ‘n nie-kerklike saak wees wat nie “deur die kerkpolisie afgeloer word” nie (3442).

In 2015 het die NG Kerk tot “‘n dapper besluit” gekom (3457). “Teen al my verwagtings in het die sinode besluit gays mag trou, hoewel dit nie ‘n huwelik genoem sou word nie. Dieselfde sou vir dominees geld” (3457). “Skielik het die NG Kerk weer integriteit gehad. Gewone mense het nie meer so hardop vir die kerk gelag nie. Daar was weer hoop” (3465). Is dit gewone mense wat nie meer vir die kerk uitgelag het nie en weer hoop gehad het of eerder/hoofsaaklik homoseksuele? “Menswaardigheid het skielik ‘n nuwe betekenis in die NG Kerk gekry” (3472). Oosthuizen het hieroor ‘n artikel met die opskrif, “NG Kerk het sy Rubicon oorgesteek,” geskryf (3465). “Drie weke ná die NG Kerk se historiese besluit om gays as volwaardige lidmate te aanvaar, swig die kerk se leiers onder druk vanuit konserwatiewe gemeentes en slaan hulle soos handomkeer bollemakiesie. Hulle verloën hul profetiese roeping en skort die sinode se besluit op, hangende die uitslag van verskeie appèlle wat beswaarde lidmate daarteen ingedien het” (3486). Besware het “voortgetier” (3501) en die kerk soos “‘n tsunami” oorspoel (3508). Die kerk se leierskap “het verkies om liewer al die pad terug oor die Rubicon te retireer eerder as om profetiese leierskap aan die dag te lê” (3522). Hierdie soort profetiese leierskap is soortgelyk aan die “waagmoed” en “staatsmanskap” wat aan politieke leiers toegedig word as hulle swartes bevoordeel en blankes benadeel.

“Die kerk se agteroorbollemakiesie het ‘n paleisrevolusie in die kerk ontketen” (3522). Daar is besluit “om vir die eerste keer in die NG Kerk se geskiedenis ‘n buitengewone algemene sinode te hou” (3544). Dit het in November 2016 plaasgevind. “In minder as ‘n jaar het die NG Kerk ‘n volledige U-draai gemaak oor homoseksualiteit” (3559) deur ‘n “omkeerbesluit” te aanvaar (3567). Die Bybeltekste wat hulle uitdruklik en ondubbelsinnig teen homoseksualiteit uitspreek, word deur André Bartlett “proeftekste” genoem. Hierdie term laat dit klink asof hier voorlopige of hipotetiese stellings gemaak word. Kortom, Bartlett redeneer daar staan nie wat daar in die Bybel staan nie. In werklikheid is hierdie tekste dik spykers in die doodskis van gay lewenswyses. Oosthuizen kom in hierdie opsig met ‘n ander pro-gay benadering as Bartlett vorendag: “Dit help nie om die gaydebat met Bybelversies te probeer wen deur die homofobiese teksverse daaroor met ander versies te probeer troef nie … Die kerk moet liewer reguit vir sy lidmate sê die Bybel is ‘n versameling antieke boeke met goeie én slegte raad wat deur mense geskryf is” (3641). “Deesdae word daar gepraat van ‘n tentatiewer Skrifgebruik wat groter klem plaas op die konteks van Skrifuitsprake” (4044). Dan word die klem, soos in die hedendaagse politiek, op medemenslikheid, verdraagsaamheid en die Bybelse liefdesgebod geplaas en homoseksualiteit op grond daarvan vergoeilik. Dit kom glo neer op ‘n “wegbeweeg … van ‘n meer fundamentalistiese Skrifgebruik na ‘n meer verantwoordelike een” (4059).

In die laaste hoofstuk skryf Oosthuizen: “As ek vandag om my kyk na al die mure van vooroordeel wat deur die kerk tussen mense gebou word, raak ek van voor af opstandig” (4493). “Mure van rassevooroordele, seksuele vooroordele, geslagsvooroordele en allerlei ander oordele en vooroordele: die Roomse Gevaar, die Rooi Gevaar, die Swart Gevaar, die Gay Gevaar” (4501). “Die gewaande swart en rooi en pienk gevare hoef nie meer agter elke bos te skuil as jy hulle nie toelaat om daar te wees nie” (4546). Hy laat dit klink asof ons nie in gevaarlike tye en in ‘n gevaarlike land woon nie.

Leon Lemmer: Homoseksuele: Weerstand van die weerloses?

Deesdae word sekere neigings aan ons voorgehou asof dit wêreldwyd korrek sou wees. Die drie belangrikste polities byderwetse gebooie is dat jy bevoordeel moet word as jy nie-wit, vroulik en homoseksueel (insluitende talle variasies) is. Hierdie groepe het ‘n buitengewoon positiewe aansien verwerf. Dit maak nie saak of die mense in hierdie drie kategorieë ‘n minderheid of die meerderheid in ‘n land of die wêreld is nie. Wie bevoordeel moet word, is hulle. Verdienste/meriete word nie as ter sake geag nie. Die ander kant van die munt is dat teen blankes, mans en heteroseksuele gediskrimineer mag en moet word. Ek ervaar dit daagliks as ‘n drievoudige terugslag. Blanke, heteroseksuele mans het skurkstatus verwerf. Feitlik enigiets mag hulle toegevoeg of aangedoen word. Die teenoorgestelde geld egter nie. Wat jy ‘n nie-witte, vrou of homoseksueel toevoeg of aandoen, is aan uiters strenge sensuur en sanksies onderworpe. Jy móét groter simpatie met hierdie drie groepe openbaar as met dié waaraan jy teen wil en dank behoort of jy word ‘n sosiaal uitgeworpene.

Hierdie onverkwiklike werklikheid dien as agtergrond vir my bespreking van die teoloog André Bartlett se boek, Weerlose weerstand: Die gaydebat in die NG Kerk (Pretoria: Protea Boekhuis, 2017, 304p, R200). In die motto word alle mense asof vanselfsprekend waardig verklaar (p 5), dus ook diegene wat (moontlik) onwaardig is. Van die begin af word eintlik van die veronderstelling van die gelykheid en wesenlike eendersheid van mense (ten spyte van ongelykheid en andersheid) uitgegaan. Daarom word selfdegeslag-verhoudings en “huwelike” (kragtens Wet 17 van 2006 – 263) sonder meer aanvaar. Die enigste manier waarop polities byderwets van gelykheid en eendersheid afgewyk mag word, is om nie-wittes, vroue en homoseksuele meer of hoër of beter as blankes, mans en heteroseksuele te ag.

Die boektitel is ontleen aan Ernst van Heerden (1916-1997) se gedig “Ontsnapping” waarin die frases “weerlose weerstand” en “onbeholpe vlees” voorkom (6). Die woord “weerloos” het ‘n simpatie-dimensie wat deesdae dikwels in die konteks van die armes gebruik word. In dieselfde konteks is daar die stemloses. Die neiging is om sulke weerloses (die armes en stemloses) ten minste histories met nie-wittes en vroue te assosieer. Daarteenoor word homoseksualiteit histories in groter mate met mans as vroue geassosieer. Soos Bartlett gebruik ek die benaming “gay” as ‘n wisselvorm vir “homoseksueel” (33).

Die weerstand wat in die praktyk uit hierdie oorde ervaar word, is dikwels allermins weerloos. Hierdie weerstand kan deesdae uiters aktivisties, militant, gewelddadig en destruktief of ten minste demonstratief, onaangenaam en opdringerig wees. Gayweerstand is al lank nie meer weerloos nie. Die boektitel is nie ingestel op feitelike korrektheid nie. Dit gaan om die opwekking van simpatie in ooreenstemming met die outeur se radikale oortuigings. Die punt is dat die gaydiskoers talle ooreenkomste toon met wat in die politiek gebeur. Diegene wat op die snypunt van die byderwetse (bv linkse, liberale, humanistiese, progressiewe, marxistiese) politiek wil wees, is geneig om sterk pro-gay te wees. As jy daarbenewens ook predikant of teoloog is, word dit eintlik ‘n onverbloemde poging om religie, kerk en evangelie (meer) relevant en aanvaarbaar in ‘n gesekulariseerde wêreld te probeer maak; dus soortgelyk aan die bevrydingsteologie.

Bartlett noem dat die uitgewer Nicol Stassen “voorgestel het dat ek die boek skryf” (304). Op die agterkant beveel Waldimar Pelser, die redakteur van Rapport, die boek aan. Neels Jackson, die redakteur van Kerkbode, het die voorwoord geskryf. Hy plaas die boek dadelik in die politieke arena met verwysing na die slawe en die oopverklaring van die Nederduitse Gereformeerde (NG) Kerk vir alle rasse in 1986 (9). Daarna het die NG Kerk by die Suid-Afrikaanse Raad van Kerke aangesluit, wat onder die leiding van mense soos Desmond Tutu, Beyers Naudé en Frank Chikane vóór 1994 openbare onrus gestook en terrorisme aangepor het. Sedert 1998 is die NG Kerk ook lid van die Wêreldraad van Kerke. Nasionale en internasionale aanvaarding van die NG Kerk gaan egter gepaard met ‘n drastiese afname in lidmaatskap. Dit is omdat Afrikaners/Boere kultureel fundamenteel van die deursnee-Suid-Afrikaner en -Afrikaan verskil en verkies om nie wêreldburgers te wees nie.

Die tradisionele standpunt van die NG Kerk was: “Jy gaan hel toe, want jy is skeef” (60). Die toegewings wat die NG Kerk sedert 1986 aan gays gemaak het, word “normalisering” genoem: “die aanvaarding dat heteroseksualiteit nie die enigste normale vorm van seksualiteit is nie. Dit gaan om die groeiende besef dat die spektrum van lesbies, gay, biseksueel, transgender, interseksueel [LGBTI] en dies meer ‘n groter en komplekser werklikheid is as die eenvoudige binêre skema van man en vrou waarmee in die verlede gewerk is” (9). Toe die algemene sinode van die NG Kerk in 2015 besluit het dat homoseksuele in sy kerke burgerlike verbintenisse/huwelike kan aangaan en predikante sowel gay as nie-selibaat mag wees, “het die NG Kerk nie net die eerste hoofstroomkerk in Suid-Afrika én in Afrika geword om so ‘n besluit te neem nie, maar ook gedoen wat nog net in ‘n handjievol ander kerke wêreldwyd reggekry is” (13).

Ek aanvaar dat daar in uitsonderlike gevalle mense is wat anatomiegewys (ooglopend en andersins) nóg man nóg vrou is. Daar is ‘n groter groep wat anatomiegewys nie duidelik van die genoemde binêre skema (man/vrou) afwyk nie maar wat in hulle seksuele gedrag voorkeur aan dieselfde geslag gee. Hulle is homoseksueel in funksionering. Wat Bartlett doen, is om sonder meer telkens te beweer dat homoseksuele só gebore is; selfs al voor geboorte só was. Daarmee word die bestaan van fundamenteel verskillende soorte homoseksualiteit ontken. Ek dink dat daar ten minste duidelik tussen aangebore en aangeleerde homoseksualiteit onderskei moet word. Ek kon nie verstaan dat Bartlett enersyds na die interaksie van aangebore en omgewingsfaktore verwys (35) en daaraan voortgaan asof daar slegs aangebore homoseksualiteit is nie. Later verduidelik hy: “Sosiale faktore kan wel ‘n rol speel om ‘n oriëntasie wat reeds vasgelê is te bevestig en die ontplooiing daarvan te bevorder” (50). Wat hy soos die pes vermy, is enige poging om homoseksuele se gedrag te verander.

In 1986, na aanleiding van ‘n 1980-verslag, het die NG Kerk wel tussen kern- en pseudo-homoseksualiteit onderskei (19, 51). Die hedendaagse propagering van die voortreflikheid van gayverhoudings en die buitensporige uiterstes waartoe gegaan word om diesulkes te beskerm en simpatie vir hulle te wek, bring mee dat homoseksualiteit ‘n gesogte modeverskynsel geword het wat deur sommige heteroseksuele nagevolg word. Dit het skynbaar ‘n prestige-saak geword as jy kan sê jy het ‘n selfdegeslag-lewensmaat eerder as wat jy ‘n verstokte, binêre skema, getroude man of vrou is. Sommige mense is nie homoseksueel gebore nie. Hulle word homoseksueel. Dit is dus foutief en doelbewus misleidend om te beweer dat almal wat hulle homoseksueel gedra só gebore is en nie kan verander nie. Die klimaat word deesdae geskep dat hulle nie hoef te verander nie omdat ‘n homoseksuele leefwyse in dieselfde mate as dié van heteroseksuele sosiaal aanvaar behoort te word.

‘n Saak wat glad nie afdoende in die openbare diskoers verreken word nie, is die mate waarin homoseksuele gedrag vir heteroseksuele afstootlik kan wees. Dit gaan nie (noodwendig) om vooroordeel en ‘n gebrek aan verdraagsaamheid (woorde met ‘n sterk politieke konnotasie) nie. Dit kan ‘n heeltemal natuurlike reaksie wees. Dekades gelede het ek die rolprent Deliverance (1972) gaan kyk. Die berugte, uitgerekte verkragtingstoneel van ‘n man deur ‘n man bly my tot vandag toe by as uiters afstootlik. Ek sou te graag nie daardie rolprent wou gesien het nie. Homoseksualiteit is tradisioneel met geslagsverkeer tussen mans geassosieer. Dit is terselfdertyd homoseksualiteit in sy afstootlikste vorm. Dit kom neer op die gebruik van die anus en kolon op ‘n ander manier as wat gewoonlik die geval is. Die verweer is dat homoseksualiteit nie noodwendig so beoefen word nie. Maar die feit is dat dit soms/dikwels hierdie vorm aanneem en vir baie heteroseksuele is dit heeltemal onaanvaarbaar en kan hulle nie hulle seën daaroor uitspreek nie. Daar is al beweer dat (sommige vorme van) homoseksuele gedrag, soos kolonisme, eintlik nie seks is nie maar die nabootsing daarvan. Ek gebruik die term “kolonisme” omdat sodomie ook ander homoseksuele praktyke insluit.

In die mediese vakliteratuur word verduidelik dat die homoseksuele gebruik van die anus en kolon ongewens is omdat die subjek verlies aan ontlastingsbeheer kan ervaar; dermate dat ‘n operasie nodig kan wees. Dit is dus vals om te beweer, soos dikwels gebeur, dat ‘n gay leefwyse niemand skade berokken nie. Daar is ook die kwessie van die verspreiding van veneriese siektes, insluitende die dodelike MIV/Vigs; ‘n aangeleentheid wat glad nie deur Bartlett aan die orde gestel word nie omdat dit hom in die propagering van sy pro-gay standpunt nie pas nie. Die verweer is dat heteroseksuele gedrag óók veneriese siektes versprei. Maar dit is geboekstaaf dat homoseksuele mans ‘n leidende aandeel in die vinnige internasionale verspreiding van MIV gehad het, onder meer weens die neiging by sommige homoseksuele om dikwels geslagtelik te verkeer en daarby met ‘n groot verskeidenheid mense.

Wat Bartlett doen, is dat hy homoseksuele praktyke (sekerlik insluitende kolonisme) goedkeur en propageer. Hy doen dit op grond van sy vertolking van die Bybelboodskap in sy geheel (die liefdesgebod, wat aanvegbaar is – kyk hier onder) en sekere Bybelteksverse. Hierdie teksverse verplig Bartlett om promiskue gedrag by almal (hetero- en homoseksuele) af te keur. Ingevolge die gelykheids- of eendersheidsdogma is homoseksuele gedrag as sodanig volgens Bartlett egter wesenlik nie meer promisku as dié van heteroseksuele nie. Soos oor swartes in die verligte politiek, word deurgaans gehamer op hoe homoseksuele se gevoelsens seergemaak word en die pyn wat hulle moet verduur weens die afkeurenswaardige gesindheid van sommige heteroseksuele. Wat Bartlett nie noem nie, is dat die gaydebat in die NG Kerk uit die staanspoor anders as ander kwessies benader is. Wanneer die NG Kerk voorheen uitsluitsel oor iets (bv doop of dobbel) wou hê, is eerstens nagegaan wat die Bybel sê en daarna hoe dit lidmate of mense in die algemeen raak. In die gaydebat is die prosedure breedweg omgekeer. Die gevoelens en heil van homoseksuele word as uitgangspunt gebruik, of ingevolge menseregte as primêr beskou, en daarna word gepoog om skriftuurlike gronde vir ‘n pro-gay standpunt te vind.

Waarvoor ek onder meer pleit, is dat daar gerus groter begrip kan wees vir heteroseksuele se natuurlike reaksie op die aard van ten minste sommige vorme van homoseksualiteit. Dit beteken op sy minste dat homoseksuele liefs minder demonstratief en uittartend te werk moet gaan. Dit sal ongetwyfeld seksuele harmonie en verdraagsaamheid bevorder. Ek ontken nie dat daar iets soos homoseksualiteit bestaan nie. ‘n Mens moet ook nie sonder simpatie wees vir die klein minderheid wat só gebore is nie. Maar dit is vir baie heteroseksuele swaar om saam te leef met die mate waarin hierdie (ongewone) soort leefwyse deesdae gepropageer en oorpositief voorgestel word. In werklikheid is homoseksualiteit in baie gevalle ‘n sielsongelukkige toestand wat onbestendigheid en selfs selfdood in die hand werk. Die American Psychiatric Association het in 1973 beweer “homosexuality is not an … emotional problem” (35), maar dit veroorsaak sekerlik groot emosionele onstabiliteit in gay geledere. Een gay beweer: “Ek dink ek is bevoorreg om gay te wees” (56) terwyl ‘n ander een daarteenoor sê: “Jy sal nie só [‘n] keuse maak as jy ‘n keuse gehad het nie” (58).

In sommige gevalle het ek hier bo woorde soos “gewoonlik” en “natuurlik” gebruik. Dit is omdat die gewoonte gevestig is dat die woorde “abnormaal” en “onnatuurlik” liefs nie in die konteks van seksualiteit gebruik moet word nie. Dit is ‘n subverskynsel van die gelyk- en eerdersverklaring van mense. Maar homoseksuele as ‘n groep, wat alle vorme van homoseksualiteit insluit, is in alle samelewings ‘n minderheid. Sommige van hulle seksuele praktyke is ongewoon. Dwarsdeur Bartlett se boek word erken dat hulle anders is ten spyte van al die pogings tot gelyk- en eerdersverklaring. In ‘n sin kom dit daarop neer dat gays afwyk van die normale of gewoon gangbare in die samelewing. Bartlett strewe na die assimilasie of insluiting (dikwels “omarming” genoem) van homoseksuele op alle vlakke en oral; dus nie net as gemeentelede nie, maar ook as kerkraadslede en predikante. Soos in die hedendaagse politiek is inklusiwiteit en nie-diskriminasie die wagwoorde.

Selfdegeslag-verhoudings en -huwelike bring nie kinders voort nie. Die vraag is of dit nie ‘n aanduiding kan wees dat die geslagsverhoudings van gays ten minste in daardie opsig onnatuurlik is nie. Die verweer is dat heterogene huwelike soms ook kinderloos is en dat seks nie uitsluitlik met die oog op voortplanting beoefen word nie. Maar die punt is dat voortplanting noodsaaklik vir die voortbestaan van die spesie is en dat gay verhoudings dit verydel en in daardie opsig teenstrydig met die natuurlewe is. Bartlett onderskryf egter die standpunt dat homoseksualiteit “as [‘n] normale variasie van menslike seksualiteit beskou” word (50). “Homoseksualiteit kan beoordeel word as ‘n wisselvorm van normale menslike seksualiteit en is dus ‘n simptoom van die ryke verskeidenheid [diversiteit] wat in God se skepping opgesluit is – vergelykbaar met iets soos linkshandigheid wat voorheen ook as abnormaal beskou is en terapeuties probeer ‘herstel’ is” (87-88).

Dit is seker nie moontlik om meer radikaal pro-gay as Bartlett te wees nie. Die kinders van gay egpare (uit vorige verhoudings, kunsmatige bevrugting of aanneming) behoort volgens hom in die kerk gedoop te kan word. Geen gays, insluitende predikante, hoef selibaat (geassosieer met die Rooms-Katolieke Kerk) te lewe nie omdat dit nie van heteroseksuele verwag word nie. Selfdegeslag-huwelike of “burgerlike verbintenisse” behoort soos tradisionele huwelike in kerke voltrek te kan word. Homoseksuele moet hiervolgens volle en nie tweedeklas-lidmate wees nie (99). Bartlett versuiker die pil van absolute gelyke regte vir almal met die toegewing dat gemeentes self kan besluit wie gedoop of getrou word en of hulle gay kerkraadslede of predikante wil kies. Maar hy weet baie goed as sommige gemeentes ‘n pro-gay gesindheid uitleef en ander dit nie doen nie, daar by laasgenoemdes dadelik ‘n bohaai oor diskriminasie en liefdeloosheid opgeskop sal word. Wat nodig is maar nog nie deur die NG Kerk gedoen is nie, is om omvattend ondersoek in te stel na die gedrag van gay lidmate sodat geweet kan word wat alles deur Bartlett as (Bybels) aanvaarbaar verklaar is.

Diegene wat polities links (oa humanisties) is, hou daarvan om die kernboodskap van die Bybel tot die sogenaamde liefdesgebod te reduseer. Maar dit gaan moeilik om die Ou Testament eerder met liefde as wreedheid te assosieer. In die Nuwe Testament gaan dit ietwat makliker maar die hel bly ‘n baie warm plek. Volgens Levitikus moet jy jou naaste so lief soos jouself hê. Maar hierdie woorde “referred only to fellow Israelites, not to people in neighboring nations” (Robert Wright, The evolution of God, London: Abacus, 2009, p 235, ook 257). “‘Love your neighbor’ is a recipe for Israelite social cohesion, not for interethnic bonding” (260). Van die oudste boek in die Nuwe Testament word gesê: “In the book Mark, the word ‘love’ appears in only one passage” (257). Ons het “reason to doubt that the real Jesus actually uttered the phrase ‘Love your enemies'” (260). “Paul’s ‘brotherly love’ wasn’t truly ‘universal.’ It focussed more heavily on fellow Christians than on outsiders” (299). In die vroeë christelike kerkgeskiedenis was die christen se naaste “his fellow Christian” (283).

Die huidige manie dat ons almal moet liefhê, is onnatuurlik. Ons is (feitlik) noodwendig geneig om diegene naaste aan ons (dus eerder familie as totale vreemdelinge) lief te hê en aangetrokke te voel tot diegene met wie ons kulturele bande het (bv Afrikaners, Europeërs, Westerlinge). Om van ‘n Afrikaner ‘n halsoorkop Afrikaan-liefhebber te maak, kan onmoontlik blyk te wees. Kulturele verskille, soos ander verskille (bv tussen hetero- en homoseksuele), moet eerder erken as ontken word. Insgelyk is die ons/hulle onderskeid so natuurlik soos water. ‘n Mens moet onderskei/diskrimineer om te kan lewe; sekere dinge is goed en gewens terwyl ander dinge sleg is en vermy moet word. Dit hoef nie vooroordeel of benadeling te behels nie.

Tot duser het ek oorsigtelik met Bartlett se boek gehandel en min bladsyverwysings verskaf. Van nou af gaan ek meer spesifiek wees. Ek gaan hoogs selektief te werk en poog om nie te herhaal nie.

In hoofstuk 1 gaan dit vir Bartlett, soos in die politiek, om gelykwaardigheid en menswaardigheid (13). Gays het pyn en verwerping ervaar en verskoning vra is dus aan die orde van die dag (14). Gays is verguis en aan verontmenslikende veroordeling blootgestel en dít weens “valse stereotipering en die gebruik van denkbeelde wat lank reeds verkeerd bewys is, om ‘n uitgediende siening van homoseksualiteit staande te hou” (15). Later word in dieselfde asem genoem: “rassisme, gender-ongelykheid en die miskenning van die menswaardigheid van gays” (42).

In hoofstuk 2 toon Bartlett aan dat die gaydebat in die NG Kerk in dieselfde jaar, te wete 1986, begin het toe die algemene sinode rasse gelyk verklaar het (21) en hierdie kerkgenootskap hom van apartheid gedistansieer het (23). ‘n Bedenklike aspek van hierdie hoofstuk is Bartlett se insinuasie dat diegene wat die luidste teen homoseksualiteit beswaar maak juis diegene is wat gay verhoudings begeer (24, 26).

In hoofstuk 3 word genoem dat homoseksualiteit tydens die grondwetlike onderhandelings van 1990/94 gedekriminaliseer is. In die 1996-grondwet “is daar uitdruklik voorsiening gemaak dat daar teen geen persoon op grond van seksuele oriëntasie gediskrimineer mag word nie” (28). Dit is seker ook toe dat prostitute as sekswerkers ontpop het. Nelson Mandela het die algemene sinode van die NG Kerk in 1994 toegespreek en waaragtig apartheid as ‘n “verskroeide aarde-beleid” bestempel, terwyl dit die ANC se beleid was dat Suid-Afrika tot op die grond afgebreek kon word ten einde dit vir swartes moontlik te maak om die politieke mag in te palm.

Voortaan sou die sinode nie meer peiltrek op “die onfeilbare en letterlike betekenis van elke spesifieke woord en teks” in die Bybel nie (29). Daar sou ‘n “meer genuanseerde hantering van die Bybel” wees, wat die hek wyd ooplaat aan aktiviste soos Bartlett om inlesing van hulle voorkeure in die Skrif te doen; dat dit eerder moet gaan om “die breë [deesdae verpolitiseerde] heilsboodskap” en dat die “proeftekste” (daardie teksverse wat hulle uitdruklik en ondubbelsinnig teen homoseksualiteit uitspreek) “na sekere homoseksuele praktyke verwys, maar nie na homoseksualiteit as sodanig soos ons dit vandag verstaan nie” (29). Dit is glo net “perverse vorme van homoseksualiteit, byvoorbeeld verkragting, tempelprostitusie, afgodery en pederastie [pedofilie – 53]” wat veroordeel word (45). Die term “proeftekste” laat dit klink asof hier voorlopige of hipotesiese stellings gemaak word. In werklikheid is hulle dik spykers in die doodskis van gay lewenswyses.

In hoofstuk 4 word daar soos volg aangehaal: “God het vir my gewys dat ek geen mens as onheilig of onrein mag beskou nie: (Hand. 10:28)” (49). Die tersydestelling van die onderskeid tussen Jood en nie-Jood word vertolk as “die algemene opheffing van alle uitsluitingskategorieë” (49). Gevolglik mag gays ook nie uitgesluit word nie. Teen niemand mag gediskrimineer word nie. Almal moet so gelukkig moontlik gehou word. Dit lei bv tot Desmond Tutu se gebod dat alle gelowiges, afgesien van die religie waaraan hulle behoort, tot die hemel toegelaat word. Almal is goeie mense. Sondaars word skaars. Bartlett beweer “dat homoseksualiteit … in alle samelewings, op alle vlakke van die samelewing en alle periodes van die geskiedenis voorkom” (50). Dit geld ook misdadigers, sondaars, ens, en verskaf dus slegs ‘n bevestiging van teenwoordigheid en geen kwalitatiewe aanduiding nie.

In hoofstuk 5 word van Levitikus 18:22 en 20:13, wat homoseksuele dade uitdruklik verbied, gesê: “Klaarblyklik geld meeste van hierdie uitsprake … nie meer in letterlike sin vir ons vandag nie” (71). In 1 Korintiërs 6:9 en 1 Timoteus 1:10 word glo “woorde gebruik waarvan die presiese betekenis omstrede is. Hoewel dit duidelik is dat homoseksuele gedrag hier sterk veroordeel word … daar verskillende menings is oor watter spesifieke gedrag ter sprake is” (71). Oor Romeine 1[:26-27]word beweer “dat die betekenis daarvan nie so vanselfsprekend is as wat soms gedink word nie. Hoewel die gedeelte sterk afwysend teenoor homoseksuele praktyke staan, is dit nie die eintlike punt van Paulus se kritiek nie, maar eerder die selfverheffing van die Jode teenoor die heidene” (72). “Net soos die skerp oordeel oor seksuele losbandigheid in die algemeen (soos in vs 24-25) nie beteken dat seksualiteit as sodanig daarmee as sondig afgewys word nie, hoef die skerp oordeel oor homoseksuele losbandigheid in vs 26-27 ook nie sonder meer as ‘n veroordeling van homoseksualiteit as sodanig geïnterpreteer te word nie” (86). Dit lyk na gevalle van: Daar staan nie wat daar staan nie. In hierdie konteks loof Bartlett die teoloog Flip Theron se “kreatiewe vermoë om Bybelse tekste te ontsluit” (76).

In hoofstuk 6 skryf Bartlett: “Die sogenaamde veroordelende tekste in die Bybel nie noodwendig met die verskynsel van homoseksualiteit as sodanig te doen het nie, maar waarskynlik met geperverteerde vorme van homoseksuele uitlewing soos verkragting (in die Sodom-verhaal), tempelprostitusie (in die Levitikus-tekste) en seksuele losbandigheid (in die Korintiërs- en Timoteus-tekste). Oor die saak van homoseksualiteit sê die tekste eintlik baie min” (80). Dit kan daarop neerkom dat Sodom en Gomorra volgens Bartlett behoue moet bly. Ook: “Dat daar redelike eenstemmigheid onder kundiges is dat homoseksualiteit nie aangeleerde gedrag is nie, maar ‘n wesenlike oriëntasie wat baie vroeg reeds (moontlik selfs voor geboorte) vasgelê is en wat slegs in hoogs uitsonderlike gevalle gewysig kan word” (81). Hy praat van “konstitusionele homoseksualiteit (dit wil sê homoseksualiteit as ‘n vaste oriëntasie)” (83). Nêrens stel Bartlett homoseksualiteit as modeverskynsel aan die orde nie.

In hoofstuk 7 word genoem dat Frits Gaum “hom voorheen reeds sterk negatief teen ‘n homoseksuele leefwyse uitgespreek het” (104). Sedertdien het hy ‘n lojale ondersteuner van sy gay predikantseun Laurie geword. Wat as anti-gay tekste beskou is, het “verouderde Skrifuitleg” geword (106). Daar word egter na “eksgays” (109, 110) verwys, wat daarop dui dat gay gedrag wél in heteroseksuele gedrag omskep kan word. Soos in die politiek (dink bv aan die sogenaamde Waarheids- en Versoeningskommissie) is daar die oproep, “let the gay people tell their own stories” (110). Daar moet nie net óór gays gepraat word nie maar ook en veral mét hulle. Dan móét daar geluister word. Soos in die politiek moet daar eerder op ooreenkomste as verskille gelet word (88).

In hoofstuk 8 kom daar nie eintlik nuwe gesigspunte aan die lig nie. Daar word voorgestel dat die algemene sinode nie in daardie stadium (2007) ‘n meerderheidsbesluit afdwing nie: “dat daar in die plek daarvan eerder gekies sal word vir die verantwoordelike bestuur van die diversiteit in die kerk” (124).

Hoofstuk 9 staan in die teken van die Belydenis van Belhar (1986) waarin daar die tydgenootlike vertolking is van God wat “op ‘n besondere wyse die God van die noodlydende, die arme en die veronregte is.” Om in dieselfde asem as hierdie belydenis genoem te word, is vir Bartlett ‘n kompliment (101). Johan Symington, die redakteur van Kerkbode, skryf: “Gemeentes behoort nou, nog meer as ooit, pastoraal uit te reik na hulle wat gemarginaliseer word” (95). Dit gaan om inklusiwiteit. Geen mens moet as heilig of onrein beskou word nie (93). “Dit beteken dat geen menslike kwaliteit, anders as ongeloof, as uitsluitingskategorie deur die kerk hanteer mag word nie” (87). Die “Seisoen van Menswaardigheid” het aangebreek (144).

In hoofstuk 10 word beweer “dat ‘n groot deel van die bevolking so [gay] is” (156). Wanneer gays lewensmaats kies, kan dit gaan om “duursame langtermynverhoudings … en nie om selfsugtige bevrediging nie” (157). Die ideaal is die “normalisering van die posisie van lesbiërs, gays, biseksuele en transseksuele persone binne die kerk” (160). Bartlett erken dat hy “die saak van die kerk se gaylidmate so sterk as moontlik bevorder” (167). Soms het hy hom “onnodig skerp uitgespreek” (173).

In hoofstuk 11 word kant gekies teen “eksklusiewe en ongenaakbare” Skrifvertolking (169). Liefdeloosheid en overdraagsaamheid moet plek maak vir deernis en omgee (170). ‘n “Liefdevolle, barmhartige” vertolking van die Bybel is nodig (171). Daar word verwys na 1 Johannes 4:7-8 waar gesê word: “Liefde kom van God” en “God is liefde.” (173). Dan gly Bartlett na hierdie (gevaarlike) vertolking: “Ek het die mening uitgespreek dat as ware liefde van God kom, en nie van een of ander twyfelagtige bron soos die duiwel nie, ons ons die vraag moet afvra of ons dan die reg het om mense te verhinder om aan hierdie [!] liefde uitdrukking te gee in die vorm van ‘n vaste verhouding van wedersydse trou” (173).”Ten diepste [word] van ons gevra … om uitvoering te gee aan die Bybelse liefdesgebod” (178). In 2015 het die algemene sinode van die NG Kerk wesenlik Bartlett se pro-gay standpunt met 102 stemme teen 88 aanvaar (180). Vier lesbiërs is toegelaat om “elke dag met T-hemde met die logo #liefdeisliefde daarop op die galery van die sinodesaal” te sit (182).

In hoofstuk 12 word vertel van die reaksies op die 2015-besluit waarmee die NG Kerk ‘n “fundamentele skuif gemaak” het (189). “Die mooiste koerantstorie” was van Jean Oosthuizen onder die opskrif, “NG Kerk se eie 2 Februarie” – ‘n verwysing na FW de Klerk se noodlottige toespraak in 1990. “Daarmee het die kerk nou uiteindelik sy eie Rubicon oorgesteek – iets wat die toekoms van die kerk onherroeplik gaan verander” (191). Daar word genoem dat die pro-gay besluit “lotsbepalend” vir die NG Kerk kan wees (189). “Dis ‘n geveg om die siel van die NG Kerk” (203) volgens ‘n predikant, Johannes de Koker. Bartlett meen dat daar nou “op ‘n meer verantwoordelike wyse” met die Bybel omgegaan word (196). ‘n Predikant, Danie Mouton, skryf: “As God gays vir die bediening bly roep, wie kan hulle belet?” (197). Die eintlik vraag is egter: Het God hulle werklik geroep? ‘n Behoudende ouddiplomaat skryf dat ingekoop is “in die kompromie-denke om van die NGK ‘n humanistiese mens-georiënteerde ‘spyskaart-kerk’ te maak … Die kerk moet as roeping van God die waarheid verkondig téén die tydsgees in … Die genade & liefde word nou humanisties-eensydig beklemtoon” (201-202).

Hoofstuk 13 handel oor die gevolge van die spanning en verdeeldheid wat die 2015-besluit in die NG Kerk veroorsaak het. In November 2016 is daar “vir die heel eerste keer in die geskiedenis van die NG Kerk ‘n buitengewone vergadering van die algemene sinode byeengeroep” (203). Soos in Amerika word daar nou gepleit vir “veilige ruimtes” waarin gesprekke oor verskille gevoer kan word (206, 211). Bartlett is beswaard oor die “klandestiene aard” van sommige van die anti-gay gesprekke (216), maar dit is duidelik dat hy aktief betrokke is by soortgelyke “netwerking” ten einde pro-gay resultate te verkry. Myns insiens word daar tereg kommer uitgespreek oor die soort opleiding wat sommige teologiese fakulteite aanbied (217).

Wat ek ontstellend vind, is dat regsmenings wat deur die NG Kerk ingewin is, ook dié deur sy eie regsverteenwoordiger, in Engels is (226, 228, 230, 236, 237). In die Andrew Murray-gemeente in Johannesburg word omsendbriewe aan gemeentelede in Engels gestuur (287). Dan besef ‘n mens dat die NG Kerk deesdae nooit amptelik vir Afrikaans in die bres tree nie; dat hereniging met die Verenigende Gereformeerde Kerk ‘n groot terugslag vir Afrikaans as kerktaal sal wees maar dat dit die NG Kerk skynbaar in geen opsig daarvan weerhou om na kerkeenheid te streef nie.

Bartlett se politieke onderrok hang ver uit wanneer hy oor die opskorting van die 2015-besluit skryf: “Vir my gevoel het ons ‘n situasie soortgelyk aan dié van die 1857 sinode van Kaapse kerke. Die kerk neem [in 2015] met oortuiging ‘n beginselstandpunt, maar besluit dan [in 2016] om ‘ter wille van die swakheid van sommige’ nie uitvoering te gee aan die beginselbesluit nie. Soos in 1857 is dit weereens ‘n besluit ten koste van die meer weerlose en kwesbare lidmate van die kerk” (231). Wat Bartlett doelbewus verswyg, is dat die skeiding van wit en bruin gemeentes in 1857 vrywillig was. Bartlett wil hê dat “ons getrou” moet wees “aan ons beginsels en ons oortuigings” (231), wat uiteraard nie noodwendig Bybels gegrond is nie. Volgens Bartlett word “die [2015-]besluite van die algemene sinode verontagsaam … en die belange van die weerloses in die kerk ondergeskik gestel … aan die belange van die magtiges en die invloedrykes” (232). Bartlett wou ‘n verskil maak (232) maar sy pogings is deur konserwatiewe en fundamentaliste verydel.

Hoofstuk 14 handel oor die 2016-sinode. Bartlett is vol lof vir die 2015-besluit. Oor die 2016-sinode haal hy egter Beeld se karakterisering, “Haat vermom as liefde,” aan (239). “Ek sou nie noodwendig presies hierdie selfde woorde gebruik om my belewenis van die sinodesitting te beskryf nie, maar as ek terugkyk op die meer as dertig jaar van my bediening as predikant in die NG Kerk, staan hierdie sinode seer sekerlik uit as een van die uiterste laagtepunte wat ek nog beleef het. Dit het nie net te doen gehad met die feit dat die 2015-besluit op skokkende wyse van die tafel gevee is nie, maar ook met die toksiese atmosfeer van onderlinge wantroue en ‘n ondertoon van aggressiewe onverdraagsaamheid wat ek aangevoel het” (239).

Meer as 130 dokumente het voor die sinode gedien. Bartlett gooi enige poging tot ewewigtige verslagdoening oorboord deur te erken: “Ek wil wel ‘n paar [dokumente] uitlig wat ‘n besondere indruk op my gemaak het en wat tot ‘n groot mate uitdrukking gee aan my oortuigings” (244), bv die (gevaarlike) onderskeid tussen “Christengelowiges” en “Bybelgelowiges.” Ons moet glo in die eerste plek christengelowiges wees pleks van ongekwalifiseerd Bybelgelowiges te wees (248-249). ‘n Teologiestudent, Stefan de Klerk, het ‘n e-pos, wat sy pa aan hom as sy gay seun gestuur het, voorgelees. Daar word tot hierdie gevolgtrekking gekom: “Ek is ‘n Koningskind se pa – wat ‘n voorreg!” (253).

“Die een voorlegging wat waarskynlik die mees deurslaggewende bydrae gelewer het tot die terugwaartse besluit van die buitengewone algemene sinode, was die gravamen [beswaarskrif] wat deur Chris van Wyk van die Oos-Kaap ingedien is” (257). Hierop is Bartlett se kommentaar: “Die vraag wat Chris myns insiens … nie behoorlik verreken nie, is of dit wat in die Bybel beskrýf word ook vandag as normatiéf beskou moet word. Die Bybel verwoord byvoorbeeld net ‘n patriagale wêreldbeeld” (259). Anders as in 2015 het die 2016-sinode ondubbelsinnig besluit dat “vaste lewensverbintenisse tussen mense van dieselfde geslag vir die kerk onaanvaarbaar is en dat predikante van die kerk op geen manier by die bevestiging van sulke verbintenisse betrokke mag wees nie” (266).

In hoofstuk 15 het Bartlett dit teen die “heteronormatiewe diskoers,” wat hy soos volg verduidelik: “Die manier van dink en redeneer wat daarvan uitgaan dat heteroseksualiteit die enigste norm vir intieme interpersoonlike verhoudings is, en dat alles wat nie daarmee ooreenstem nie as afwykend beskou moet word” (269). Bartlett is erg suur oor die herbesinning wat tot die 2016-besluit gelei het. Hy noem dit ‘n “regsomkeer” (270). Die lesbiërs is nie soos in 2015 toegelaat om met hulle T-hemde die logo #liefdeisliefde uit te stal ten einde die afgevaardigtes tot ‘n pro-gay besluit te intimideer nie. Die huisreëls bepaal: “Geen mense met kleredrag of plakkate of enigiets dergeliks wat standpunte oor selfdegeslagverhoudings verteenwoordig of propageer word toegelaat in die vergadering nie” (270).

Jurie van den Heever en Chris Jones het in Rapport, onder die opskrif “Meer eenders as anders,” ‘n pro-gay betoog gelewer (275). Martie Potgieter dink egter dit is verkeerd om “die NG Kerk die vark in die verhaal te maak” (277). Wannie Carstens het ‘n ander siening en het uit die NG Kerk bedank. Hy dink die sinode het die Bybel selektief gebruik: “My kerk het my in die steek gelaat en verraai” (282). LiMari Louw skryf oor haar “diepste, natuurlike, God-geskape menswees” en pleit vir “liefde … en die aanvaarding van alle mense” (285). Daar was ‘n hofuitspraak waarvolgens “godsdienstige instellings die reg het om in sekere sake wat verband hou met hulle leerstellings teen persone te diskrimineer” (295).

In hoofstuk 16 onderneem Bartlett om aan te hou om weerstand te bied (303).

Ek gee graag erkenning aan die insette wat my broer gelewer het. Hy beskik oor grondige kennis van baie onderwerpe. Elke week lê ek my teks voor publikasie aan hom voor vir die opsporing van tik- en ander foute en kommentaar. Ek is groot dank aan hom verskuldig.

Kastrate in die Nuwe Suid-Afrika-koor

deur Leon Lemmer

Kastrate het tot die einde van die 19de eeu dikwels in kore en as soliste opgetree. Hulle het hulle voorpubertydse stemtoon behou en kon note sing wat nie vir vroue moontlik is nie. Danksy oefening kon kastrate groot longkrag ontwikkel en dus lank en hard sing. Omdat hulle nie testosteroon in hulle bloed gehad het nie, was hulle beenstruktuur nie sterk nie. Hulle kon en wou nie veg nie. Pleks van hulle te verset, was hulle hoogs aanpasbaar. Hierdie buigsaamheid het meer as net hulle stemme gegeld.

Die motivering vir kastrasie was dikwels om ‘n gewaande groter saak as eie belang te dien. Dit kom neer op eie verslawing, onderwerping en bestraffing. Ná kastrasie was dit steeds moontlik om met oorgawe in ‘n koor te sing en daarvoor komplimente te ontvang, maar dit was nie moontlik om ‘n nageslag te verwek en bv leiers op te lewer nie. Tog was daar kastrate wat ná so ‘n katastrofe steeds gedink het dat hulle hulle goed van hulle taak gekwyt het; dat mense aan hulle dank verskuldig is en eerder die onomkeerbare moet aanvaar.

Kastrasie ontneem ‘n man van sy seksuele vermoëns. Sodanige aksie klink na ‘n dwase stap. Dit is egter moontlik om ook in ‘n ander sin gekastreer te word, bv om willens en wetens jou politieke mag te verloor en dan weens ‘n gebrek aan politieke testosteroon net lof vir hierdie steriliteit te hê en selfs sover te gaan om met die vyand te heul. Sodanige kastrasie geld dan nie net mans nie en kan dus ook by vroue aangetref word.

Kastrasie kan dus letterlik of figuurlik vertolk word. Politieke kastrate is diegene wat aktief meegewerk het om die blankes en veral Afrikaners van hulle politieke mag te ontneem en/of juig omdat dit deesdae die geval is. Politieke ontmanning is vir hierdie kastrate heeltemal aanvaarbaar. Sodanige toestand word nie deur hulle afgekeur nie omdat gemeen word dat die land nou in beter hande is. Hierdie kastrate probeer om mense met propaganda sag te maak en om die deugde van politieke steriliteit te besing.

In die pers was daar onlangs ‘n klassieke voorbeeld van figuurlike kastrasie. Die Universiteit van Wes-Kaapland (UWK) was sedert sy ontstaan ‘n oorwegend Afrikaanse inrigting. Onder die leiding van Jakes Gerwel as rektor en Jaap Durand as viserektor is die UWK tot ‘n eentalige Engelse universiteit getransformeer.

Die huidige rektor, Brian O’Connell, het hom soos volg hieroor uitgelaat: “Daar kan mense wees wat sê dit is onregverdig teenoor Afrikaanssprekendes, maar daardie was ‘n groothartige gebaar soos min. ‘n Opoffering deur Afrikaanssprekende studente … Hulle het gesê aangesien ons broers en susters nie toegang het tot hierdie taal nie, gaan ons hulle help deur onderrig in Engels te ontvang. Dit was amper asof studente Afrikaans opgeoffer het ter wille van goeie lesings, want wanneer jy lesings in twee tale aanbied, neem dit jou twee keer so lank” (Die Burger, 28.06.2013, p 15).

‘n Beter manier van doen vir sowel die UWK as tradisioneel Afrikaanse universiteite sou wees om, soos in die res van die wêreld, van studente te verwag om die onderrigtaal van die universiteit aan te leer as hulle verkies om juis daar te studeer. O’Connell se redenasie dui op ‘n tipiese kastraatmentaliteit.

In die politiek van die nuwe Suid-Afrika is daar baie blanke Afrikaanse mans, insluitende Broeders van weleer, wat die kastrate se hoë C’s (of is dit A’s vir Afrika?) sing. FW de Klerk se refrein is dat hy ‘n onbewysbare groter ramp as die huidige ANC-bewind voorkom het. Pik Botha het in 1994 die deuntjie gesing dat die Nasionale Party (NP) die verkiesing met miljoene stemme sou wen. Willie Esterhuyse het luid vir die ANC gesing, maar sedert sy groot vriend Thabo Mbeki die trekpas gekry het, het sy stem nogal stil geword. Marthinus van Schalkwyk is seker die hoogs betaalde koorknaap in die wêreld omdat hy passievol daaroor was dat die NP deur die ANC verswelg moet word.

In die kastratekoor is daar talle ander wat met oorgawe die lof van die nuwe Suid-Afrika besing: Roelf Meyer, Leon Wessels, Dawie de Villiers, Sampie Terreblanche, Jaap Durand, Frits Gaum, Max du Preez, JP Landman, Pierre de Vos, Wannie Carstens, ens. Sedert Anton van Niekerk se politieke testosteroon onder sy lessenaar vergruis is, sing hy ekstra hard in hierdie koor. Vergoeding bly nie agterweë nie. Vandeesweek is berig dat ‘n minister hom in ‘n etiekkomitee aangestel het (Die Burger, 30 deser, p 5). As ‘n mens se ego dors is, word publisiteit om die geringste rede gesoek.

Piet Crowcamp is die baba in hierdie groep lofsangers. Hy word maklik uitgeken omdat hy weens onbeholpenheid sy doek verkeerd aan het. Oor wat hy ‘n egte akademikus ter wille van politieke gewin aangedoen het, het hy blykbaar geen gewete nie. Dit is verblydend dat haar kollegas in die departement aanvanklik Crowcamp se opdringerige inmenging teengestaan het. Die tragedie is egter dat (sover bekend) geen akademikus vir haar daadwerklik in die bres getree het nie. Dit is gewoon ‘n skande dat die universiteit dadelik en sonder meer haar bedanking aanvaar het. Hiervoor kan daar geen akademiese regverdiging wees nie. Die motivering is suiwer op politiek gegrondves. Wat hiermee tuisgebring word, is dat al die plaaslike universiteite en hulle akademici in die ban van die ANC en sy kommunistiese minister van hoër onderwys verkeer.

Behalwe diegene wat voluit in die Nuwe Suid-Afrika-koor sing, is daar darem ook diegene wat die haglike verval om hulle raaksien en deesdae ‘n bietjie sagter sing: Tim du Plessis, Theuns Eloff, André Brink, Breyten Breytenbach, ens.

Kastrasie kan onnatuurlik beslag kry of dit kan aangebore wees. Voorbeelde van gebore kastrate wat lustig die loflied “Nelson Mandela is die volmaakte ikoon” sing, is Helen Zille, Patricia de Lille, Ruda Landman en Antjie Krog.

Weens fundamentalisme, fanatisme, dogmatisme, opportunisme, ens, is die kern van die genoemde kastratekoor goed gevestig. Nogtans word verdere nominasies van verdienstelike kandidate ingewag.