Etiket: Wannie Carstens

FW de Klerk bekeer hom tot Islam, skenk geld vir moskee

Die voormalige president en leier van die Nasionale Party, mnr. F.W. de Klerk, het bekendgemaak dat hy hom tot die Moslemgeloof bekeer het. “Ek het eers in Boeddhisme belanggestel, maar het nou my ware tuitste gevind,” sê De Klerk.

Hy gaan ook persoonlik R30 miljoen skenk om ‘n moskee op Potchefstroom op te rig. Die res van die fondse om ‘n groot moskee op die dorp te bou, sal van Katar af kom. “Ek het spesiaal Doha toe gereis vir samesprekings met Emir Tamim bin Hamad Al Thani wat net so geesdriftig oor die projek is soos ek.”

Die moskee sal naby die Potchefstroomkampus van die Noordwes-universiteit opgerig word sodat dit ook vir studente en jongmense toeganklik sal wees.

“Ek het as Gereformeerde Christen grootgeword, en agterna die Boeddhisme op die proef gestel. Ek voel egter dat Islam die ware geloof van Afrika en Suid-Afrika, maar ook Europa, behoort te wees,” sê die oud-president. “Die Christendom het te veel skade aan ons vasteland aangerig.”

Mev. Elita de Klerk, sy gade, vereenselwig haar met die kentering in haar man se lewe en sal voortaan in die openbaar ‘n hidjab dra. “Dit is vir my glad geen moeite of verleentheid nie,” sê sy. “Ek het nog altyd geglo dat vroue hul fatsoenlik en kuis behoort te gedra.”

Die De Klerks vertrek binnekort op ‘n pelgrimstog na Mekka vir Ramadan. “Ramadan strek vanjaar van 13 April tot 13 Mei wat ons ons in die Heilige Land, Saoedi-Arabië, sal deurbring,” het FW gesê. “‘n Mens moet op 13 April begin vas, maar as iemand wat eers onlangs Mohammed aangeneem het, het ek besluit om sommer van vandag af, een April, te begin vas en my van my sondes te reinig.”

“Vanoggend toe die son opkom, het ek op ‘n matjie in die rigting van Mekka gaan lê en my voor Alla verootmoedig. Eers vanaand ná sononder sal ek enige spyse inneem,” sê die oud-president.

Mnr. Wannie Carstens, ‘n taalkundige van die Potchefstroomkampus van die Noordwes-universiteit, het die bekering verwelkom. “Afrikaans is eintlik ‘n Moslem-taal,” sê hy. “Dit het via Arabies in 1860 ontwikkel. Noudat Afrikaans orals aan die universiteite afgeskaf word, kan ons net sowel Arabies naas Engels inbring. Só sal die ware aard van Afrikaans behoue bly.”

Mnr. André Bartlett van die Sentrum vir die ontwikkeling van die bediening aan die Universiteit van Pretoria het hulde aan mnr. FW de Klerk gebring. “Hier by die sentrum veg ons kliphard vir gays in die NG Kerk, maar ook in die moskee. Vele NG Kerk-geboue staan reeds leeg. As katedrale in Europa in moskees omskep kan word, waarom nie ook NG Kerke, Hervormde Kerke, Gereformeerde Kerke nie?”

Mnr. Bartlett het uitgevaar teen rassiste en Islamofobe wat dalk mnr. De Klerk sou wou kritiseer. “Islam is die godsdiens van liefde. Daar is veel meer verdraagsaamheid teenoor homoseksualiteit onder Moslems as onder tradisionele NG Kerk-lidmate. Ons kan by hulle gaan leer,” meen André Bartlett.

Leon Lemmer: Michael le Cordeur se ‘Halala Suid-Afrika’

Daniel Hugo se verdienstelike boek, Halala Afrikaans (Pretoria: Protea Boekhuis, 2009, 175p), het onlangs ‘n stiefbroer bygekry: Michael le Cordeur se Halala Suid-Afrika: 25 jaar se groeipyne van ‘n jong demokrasie (Naledi, 2019, 441p, R247). Die onderwerp is breër en die bladsye meer as in Hugo se boek. Hoewel die voorwoord en die verso van die titelbladsy Julie 2019 as datum het, is die boek eers sedert Maart in die boekwinkels beskikbaar. Die hooftitel is ontleen aan Johannes Kerkorrel se liedjie (p vi, 362). Die frase “jong demokrasie” in die newetitel berei die leser voor op die kwistige gebruik van modewoorde en -frases in die teks, wat uitdrukking aan die outeur se onverbloemde aanhang van die ANC gee. Dat Le Cordeur ‘n ANC-kornuit is, kan nie betwyfel word nie. Oor “ons eerste demokratiese verkiesing” op 27 April 1994 skryf Le Cordeur: “Die daglig kon nie gou genoeg kom nie; in my drome het ek al gesien hoe ek my kruisie sou trek agter die naam wat vir ons almal die verpersoonliking was van die struggle, die simbool van bevryding, die metafoor vir die toekoms” (255).

Heel aan die begin is daar ‘n Edmund Burke-aanhaling waarvolgens goeie mense nie moet stilbly nie. Hulle het ‘n plig om die kwaad te bestry (v, xi). In die res van die boek word dit by die leser tuisgebring dat Le Cordeur by uitnemendheid een van hierdie goeie mense is. Nie net hy nie, maar al die Le Cordeurs van die oupa af, via sy pa en ma en natuurlik sy “vroulief” en sy skoonheidskoninginsuster, tot by sy twee kinders met die onafrikaanse name van Mischke en Estéve. Nérens in al die derduisende boeke wat ek gelees het, het ek so ‘n oormaat van selfverheerliking teëgekom nie.

Ek het in vorige rubrieke dikwels na die Le Cordeur-verskynsel verwys, bv in my resensie van Le Cordeur en sy vriend, Wannie Carstens, se Adam Small-huldigingsbundel, Ons kom van vêr (2016 – Praag 2.04.2017). Die keuring van die artikels vir daardie bundel is so streng deur Le Cordeur gedoen dat daar vir slegs vier van sy artikels plek ingeruim kon word. Wat in daardie artikels staan, word in sy jongste boek herhaal. Dit is veral Naspers/Media24-publikasies wat oorgewillig is om te publiseer wat Le Cordeur skryf. Dit maak blykbaar nie saak hoeveel keer hy herhaal wat hy voorheen geskryf het nie.

“Hierdie bundel bevat ‘n keur van my beste artikels die afgelope 25 jaar. In hierdie tyd het ek 218 artikels gepubliseer … Toevallig val dit saam met my sestigste verjaardag; gevolglik het ek besluit om die 60 beste artikels weer af te stof en aan te bied” (xi). “Die publikasie van hierdie bundel val ook saam met die 25ste herdenking van Suid-Afrika se demokrasie” (xii). Le Cordeur as skrywer en die ANC as regime is dus as ‘t ware ewe oud en albei probeer om ons “jong demokrasie te laat werk.” Ons is mos “eintlik een groot familie” (xii). Vandaar is dit ‘n maklike treetjie na wêreldburgerskap in die wêrelddorp (102), waar almal Engels praat en dieselfde kultuur het.

Een van die groot euwels is rassisme, waaraan bv Annelie Botes haar glo skuldig gemaak het met die opmerking: “Ek hou nie van swart mense nie” (1). Daar is ook “gekleurde [swart] rassiste” (volgens Allan Boesak), maar nie bruin rassiste nie (volgens Franklin Sonn): “Bruin mense het hulle nog altyd geroem op nie-rassigheid” (3). Die voorbeeldige Elna Boesak word soos volg aangehaal: “Dit is ‘n feit soos ‘n koei dat die stammoeders van die bekendste Afrikanerfamilies [swart] slavinne was” (3). Dit bied ‘n springplank aan Le Cordeur: “Dis tyd dat die Afrikaner ‘n Afrikaan word” (3). Hoe? Deur hibridisering, soos wat Wannie Carstens vir sowel die Afrikaner as Afrikaans bepleit (Praag 4.05.2019). Le Cordeur sluit sy proloog soos volg af; “Ek is in die eerste plek ‘n Suid-Afrikaner met ‘n bruin vel wat Afrikaans as moedertaal het … ek is ook ‘n Afrikaan” (4).

Le Cordeur het homself beskou as “‘n kind uit ‘n benadeelde en baie arm gesin” (15). Wat het hom benadeel? Apartheid. Wie het hom benadeel? Die blankes, veral die Afrikaners. Maar reeds op 16-jarige ouderdom het hy Europa besoek. Hy het ‘n beurs vir voltydse studie aan die Universiteit van Wes-Kaapland (UWK) van die Departement Kleurlingsake ontvang (115). Maar hy kla steen en been omdat hy soggens om 6-uur ‘n trein uit Wellington na die UWK-kampus moes haal (135). Toe was treinritte veilig. Aan die UWK het hy, soos op skool, saam met mede-bruines in Afrikaans studeer. Hy wek doelbewus die valse indruk (ook in van sy ander artikels) dat die UWK-kampus in 1977, toe hy daar begin studeer het, uit opslaangeboue bestaan het. “Die eerstejaars was ingeprop in die tydelike houtstrukture net oorkant die Kêf [kafeteria]. Goedkoop akkommodasie, eksklusief vir bruin mense” (383). “Van die moderne kampus wat nou [2012] op die UWK pryk, was daar nog nie sprake nie” (373).

Die UWK het in 1960 met die aanbieding van klasse begin. Daar is dadelik ‘n aanvang met die oprigting van moderne geboue gemaak. Teen 1976 het die UWK ‘n pragtige ontwikkelde kampus met nuwe, moderne geboue gehad. In 1976 was daar net twee tydelike opslaangeboue, een by die fakulteit handel en een by lettere. Albei is deur die studente, waarvoor Le Cordeur die grootste lof het, afgebrand. As Le Cordeur in 1977 in ‘n tydelike houtstruktuur klasse bygewoon het, het dit al ooit by hom opgekom dat daardie gebou opgerig is omdat sy studentehelde die vorige jaar houtgeboue afgebrand het? Het daardie helde die moraliteit, bv integriteit, gehad om die staat te vergoed vir die skade wat hulle aangerig het? Nee, sover bekend is geen sodanige poging deur enigeen van die saboteurs aangewend nie; selfs nie deur diegene wat later weens transformasie in topposte aangestel is en buitensporige salarisse ontvang het nie. Hulle het eerder voortgegaan om, soos Le Cordeur, die “apartheidsregime”, wat hulle akademiese vorming moontlik gemaak het, te kritiseer. (In die jare sewentig was ek agt jaar lank op die UWK-kampus, insluitende 1976 en 1977, sodat ek weet waarvan ek praat. Le Cordeur se wanvoorstelling van die destydse UWK is gewoon ‘n skande.)

Sedert 1994 word die voorreg om saam met jou etniese of kultuurgroep in Afrikaans te studeer, al hoe meer aan skoliere en studente ontsê. Dít is die soort “vryheid” wat volgens Le Cordeur “duur gekoop” is (19). Hy opper geen beswaar teen “vryheid” wat wesenlik verpligte rasse-integrasie is nie. Hy onderskryf eerder die ANC se retoriek van pluraliteit, diversiteit, inklusiwiteit, multikulturaliteit, demokrasie, transformasie, menseregte, versoening en nasiebou. Onderliggend is daar egter die ANC se ideaal van gedwonge eendersmaking; dat net Afrika-/swart kultuur en die koloniale taal, Engels, geduld behoort te word. Suid-Afrika het glo ‘n “tragiese verlede” (18), maar is die hede nie baie erger nie?

In Le Cordeur se matriekjaar, 1976, is die grootste deel van sy skool weens brandstigting in puin gelê. Hy vertel dit oor en oor, maar hy, wat veronderstel is om ‘n opvoedkundige te wees (163), verseg om hierdie sabotasie te veroordeel. Ná universitêre studie was Le Cordeur een van die “onderwysers wat diep betrokke … in die stryd teen apartheid” was (41). Hy haal Mcebisi Jonas, ‘n voormalige adjunkminister van finansies, goedkeurend aan: “Onderwys was veronderstel om sentraal in ons anti-apartheidstruggle te staan” (46), asof onderrig/opvoeding, wat ‘n beskaafde onderneming is, versoenbaar met geweld en terrorisme is, wat die uitdrukking van onbeskaafdheid is.

“Primêr gaan skole gebuk onder geweld weens die gebrek aan reg en orde in ‘n ongedissiplineerde [onbeskaafde?] samelewing … Dit is geen geheim dat Suid-Afrika in ‘n gewelddadige land verander [getransformeer] het nie” (44). “Ek [het] nog nooit soveel geweld soos nou [2018] in Suid-Afrikaanse skole gesien nie” (84). “‘n Skool [is] slegs ‘n mikrokosmos van die samelewing” (45). “Die gehoorsame kind het plek gemaak vir die gehoorsame ouer” (60). Waarom het Suid-Afrika so ‘n uiters gewelddadige land geword? Le Cordeur gaan soek die rede hiervoor by bv enkelouergesinne en oorvol klasse. Myns insiens is die voorbeeld wat die ANC met sy terrorisme gestel het, die primêre rede vir die gewelddadige nuwe Suid-Afrika. Die ANC het getoon dat ‘n mens kan kry wat jy begeer as jy geweld gebruik. Dit is waarom bv Nelson Mandela nooit geweld afgesweer het nie. Geweld het ‘n bewese middel tot ‘n doel geword.

Soos in sy vorige boek word die lesers weer ingelig dat Le Cordeur deur die Nasionale Navorsingstigting (NNS) as ‘n navorser gegradeer is of erken word (430). Hy herinner ons tot vervelens toe aan sy navorsing (bv in artikel 15). Sy dogter word genoem as sy assistent (iv) in hierdie grootse onderneming. “Dit is skokkend hoe min Suid-Afrikaners van hul eie geskiedenis weet” (68). Op die daaropvolgende bladsy staan: “Cecil John Rhodes wat reeds in 1902 in Rhodesië (Zimbabwe) oorlede is” (69). Rhodes is in Muizenberg oorlede en in Rhodesië begrawe. Dit is skokkend dat Le Cordeur dit nie weet nie.

Hoe betroubaar haal hierdie NNS-gegradeerde navorser aan? Met verwysing na Christo van Rensburg se boek, So kry ons Afrikaans (2012 – Praag 15.12.2018), skryf Le Cordeur: “In die voorwoord skryf ek: Die boek toon die ‘veelfasettige afkoms van Afrikaans. Dit beklemtoon dat die taal uit baie variëteite bestaan. Hopelik sal dit die gesegde dat Afrikaans ‘n witmanstaal is, in die kiem smoor'” (299). In Van Rensburg se boek staan egter: “Met hierdie werk wil die ATR [Afrikaanse Taalraad] opnuut die veelfasettige afkoms van Afrikaans beklemtoon en die nou byna afgesaagde gesegde dat Afrikaans ‘n witmanstaal is, finaal in die kiem smoor” (p 10). Vóór hierdie aanhaling is daar die volgende sin: “‘n Taal soos Afrikaans bestaan ook uit talle variëteite” (10). Vergelyk ook die deurmekaarspul met wat Le Cordeur en Franklin Sonn onderskeidelik na bewering skryf (Le Cordeur se 2019-boek, p 393) met wat agterop Carstens en Le Cordeur se 2016-boek staan.

‘n Universiteit soos Stellenbosch en ‘n hoërskool soos Ermelo het doeltreffend en in rus en vrede en gelukkig as blanke Afrikaanse instansies bestaan. Sedert 1994 word rasse-integrasie en verengelsing egter deur die ANC-regime aan hulle opgedring. Le Cordeur dink dat wat hy as omgangsskoolinspekteur – hy noem dit “kringbestuurder” (“circuit inspector”) – voorgestel het, die probleem in Ermelo in ‘n japtrap sal oplos. Sy riglyn is “die grondwetlike beginsels van regstelling, billikheid en praktiese uitvoerbaarheid” (73). By die Laerskool AF Louw in Stellenbosch het hy “‘n wen-wen oplossing” voorgestel: dat hierdie blanke Afrikaanse skool in die eerste jaar in Graad R 40 swart Engelse skoliere uit Kayamandi inneem en dat hierdie skoliere dan elke jaar ‘n graad opskuif terwyl nog 40 swartes van onder af inskuif. “Die skool en sy beheerliggaam het grootmoedigheid aan die dag gelê en die idee gekoop” (74). In die praktyk kom dit neer op ‘n slinkse metode om ‘n blanke Afrikaanse skool geleidelik in ‘n (hoofsaaklik) Engelse skool vir swartes te transformeer.

In 2009 het Le Cordeur gespog: “Die leerdertal het gestyg van 250 Afrikaanse leerders na 500 meertalige kinders. Afrikaanse leerders se Engels het drasties verbeter. En 250 Xhosa-kinders en hul ouers [!] is nou Afrikaans magtig … danksy die visionêre leierskap van die beheerliggaam en die skoolhoof is ‘n slag geslaan vir Suid-Afrika; meer nog vir Afrikaans. Deur konstruktief saam te werk met die owerhede is Afrikaanse onderrig aan AF Louw verseker” (75) – ongelukkig net so min as aan die Universiteit Stellenbosch. Die taalverdeling sal nie 50/50% bly nie. Nie eens die naam van die skool sal meer lank dieselfde bly nie. Maar Le Cordeur beweer met sy (briljante) plan kan almal aan die Hoërskool Ermelo ook tevrede en gelukkig gemaak word (76). Ons moet hande vat (83), aan beweeg en die groter prentjie sien (78). Die werklikheid van verswelging is deel van daardie groter prentjie. Dit is die ou-ou ANC-tyding: Almal moet toegang hê. Niemand moet uitgesluit voel nie (106). Hoofsaaklik of heeltemal swart skole, universiteite, ens, is heeltemal in orde. Wat nie geduld word nie, is blanke enklawes (106). Enige uitsluitlik of selfs oorwegend blanke of Afrikaanse instansie word vertolk as die voortsetting van apartheid. Enige eksklusief swart instansie word egter as ‘n lofwaardige voorbeeld van solidariteit voorgestel.

Waarmee Le Cordeur as ANC-kornuit hier besig is, is sy kruisvaart teen apartheid (en blankes/Afrikaners). Die volgende sin spreek boekdele oor sy gesindheid: “Nie alle leerlinge in Suid-Afrika is so bevoorreg om in hul moedertaal skool te gaan nie. Daardie voorreg is slegs gereserveer vir Afrikaans en Engels, ‘n oorblyfsel van apartheid [!] toe Engels en Afrikaans die enigste amptelike tale van Suid-Afrika was” (98-99). Le Cordeur se navorsing kan gerus die boeke van Hermann Giliomee insluit. Dan sal hy weet dat die twee amptelike tale lank voor 1948 se apartheid, in 1925 hulle beslag gekry het.* Ook dat dit apartheidsbeleid was om swartes se kultuur, insluitende hulle moedertale, te bevorder. In die NP-regering se staats(laer)skole vir swartes is onderrig by voorkeur in die betrokke swart moedertaal aangebied. Dit is in die skole van die Engelse kerkgenootskappe dat swart skoliere van hulle kultuur vervreem is. Engels as taal is aan hulle opgedring, asook pogings om hulle in ander opsigte Anglo-Saksies te maak. Verder is dit swart ouers wat self daarop aandring dat onderrig in Engels pleks van in hulle swart moedertaal moet geskied. Kortom, die NP-regering en Afrikaners het aan swartes gegun wat hulle aan hulle self gegun het, dus ‘n eie kultuur, insluitende moedertaalonderrig. Dít is wat deesdae deur die ANC-kamerade aan hulle mede-swartes en aan Afrikaners misgun word.

[* Le Cordeur is die kluts heeltemal kwyt wanneer hy skryf: “In 1925 … toe ons swart tale hul amptelike status verloor het” (366). Vóór 1994 het die swart tale nooit amptelike status in Suid-Afrika gehad nie.]

“Met die aanbreek van ‘n demokratiese bestel was dit noodsaaklik om die hoër onderwysstelsel te transformeer. Taal is ongetwyfeld een van die vernaamste hindernisse wat in die pad staan van die akademiese sukses van die meerderheid studente aan tersiêre instellings … Dis kommerwekkend dat talle studente akademies onsuksesvol is; nie weens ‘n gebrek aan intelligensie nie, maar omdat die studente nie hulself behoorlik in die dominante taal van die universiteit kan uitdruk nie” (108). Omdat Le Cordeur ‘n ANC-kornuit is, kies hy kant vir demokrasie en transformasie. In werklikheid was transformasie, ten minste wat onderrigtaal betref, glad nie aan die tradisioneel Afrikaanse universiteite nodig nie. In 1994 was die meerderheid plaaslike universiteite swart en Engels. Wat nodig vir beter prestasie deur swart studente is, is bystand in hulle moedertaal. In daardie sin was dit nodig om slegs die Engelstalige universiteite te transformeer.

‘n Universiteit is ‘n plek wat veronderstel is om net die room van die samelewing as studente en dosente toe te laat. Die ANC maak hom aan ernstige dwaling skuldig deur te redeneer dat universiteite vir almal toeganklik moet wees. Om in sy dwase doel te slaag, word al hoe laer akademiese vereistes vir universiteitstoelating gestel. Die punt is bereik waar veral swart studente by universiteite inskryf primêr om kos en huisvesting te kry eerder as om ‘n kwalifikasie te verwerf. As daardie kandidate teen universitêre studie besluit, sou werkloosheid en krepering in die meeste gevalle hulle voorland wees. Die ironie en skande is dat bv die instansie waaraan Le Cordeur verbonde is, die Universiteit Stellenbosch (US), tot in Limpopo sulke akademies twyfelagtige kandidate werf en van studiebeurse voorsien terwyl akademies voortreflike blanke kandidate in sy natuurlike opvanggebied, die Wes-Kaap, nie net studiebeurse geweier word nie, maar ook toegang tot die US. Hierdie wantoestand word voorgestel as iets voortrefliks, as die aanbieding van “gelyke geleenthede”. Die US het hom daartoe verbind om so gou moontlik so swart en Engels moontlik te word. Hierdie visie word om politieke (dus ANC-gedienstige, nie-akademiese) redes nagestreef.

My standpunt is dat ‘n akademikus as akademikus nie sodanige beleid kan onderskryf nie. Maar Le Cordeur, as ANC-kornuit, doen dit. “Die nalatenskap van apartheid [het] die gebruik van Afrikaans by histories Afrikaanse universiteite negatief geraak” (109). Hy aanvaar die ANC se verderflike redenasie dat Afrikaans ‘n meganisme vir uitsluiting is; dus dat (veral) swartes, soos by skole, by tradisioneel Afrikaanse universiteite op die onderrigtaal van hul keuse, naamlik Engels, kan aandring (109). “Die onus rus op universiteite om te bewys dat Afrikaans nie as meganisme dien om teen studente te diskrimineer op grond van taal nie” (110). Le Cordeur verskaf voorbeelde van eentalige universiteite in ander meertalige lande, soos Finland en België (111), maar as ANC-kornuit gun hy sodanige opset nie vir Afrikaanse universiteite en studente nie. Hy onderskryf eerder Wim de Villiers se verengelsingsbeleid aan die US.

“Die ekonomiese en kulturele bemagtiging van die [swart] Afrikaan word toenemend gesien as ‘n kombinasie van erkenning aan die [swart] Afrikataal plus die gebruik van Engels” (111). Vir Afrikaanssprekendes is daar nie ‘n soortgelyke erkenning van kulturele regte nie en Le Cordeur versuim om hom ten gunste van so iets uit te spreek. Le Cordeur kom eerder met die volgende drogredenasie vorendag: “My navorsing dui daarop dat Afrikaans steeds ‘n [afgeskaalde/geringe] plek het as onderrigtaal en wetenskapstaal, maar nie aan ‘n uitsluitlik Afrikaanse universiteit nie … Die strewe is juis na universiteite waarvan die identiteit en institusionele kultuur nóg swart, nóg wit, nóg Afrikaans, nóg Engels sal wees, maar onbeskaamd Suid-Afrikaans” (112; ook 344). Le Cordeur probeer hier om sy lesers opsetlik te mislei. Hy weet dat die ANC-regime geen beswaar teen oorwegend of selfs uitsluitlik swart Engelse universiteite het nie. Die tradisioneel swart universiteite is steeds Engels en feitlik uitsluitlik swart en geen daadwerklike poging is al ooit aangewend om hulle in hierdie opsigte te transformeer nie. Dit is teen die tradisioneel blanke Afrikaanse universiteite wat die ANC-regime sy mes in het. Le Cordeur verroer nie ‘n vinger om selfs nie eens die Afrikaansheid van daardie universiteite te beskerm nie.

Le Cordeur verwys na die taalbeleid wat die US aan die einde van 2014 aanvaar het: “In die praktyk beteken dit dat studente wat nie Afrikaans magtig is nie, ten volle in Engels ondersteun sal word. Dit sal uiteraard die gebruik van Engels op die kampus verhoog sonder om afbreuk te doen aan die Afrikaanse aanbod [!]. Die vertrekpunt moet altyd wees dat taal nooit ‘n meganisme van uitsluiting mag wees nie” (112). Maar Afrikaanssprekende studente word dan juis van Afrikaansmediumonderrig uitgesluit, want Afrikaanse klasse, anders as Engelse klasse, sal slegs aangebied word as daar (afdoende) aanvraag voor is en dit prakties moontlik is. Daar word van die valse veronderstelling uitgegaan dat Afrikaanssprekendes Engels verstaan, maar dat swartes nie Afrikaans (wil) verstaan nie – ‘n nalatenskap van die Soweto-opstand in 1976. Volgens navorsing wat MarkData in 2001 gedoen het, begryp net 26% van die Afrikaanssprekendes boodskappe wat in Engels meegedeel word (245).

As ‘n student aan ‘n Duitse universiteit wil studeer, moet hy Duits leer. Die Suid-Afrikaanse swartes wat in Kuba medies studeer, moet Spaans leer. Plaaslike swartes behoort verplig te word om Afrikaans te leer as hulle aan ‘n Afrikaanse universiteit wil studeer. Afrikaans is plaaslik van veel groter nut as Spaans. Weens drogredenasies het die US ‘n oorwegend Engelse universiteit geword. Die US verkrag Jan Marais se stigtingsvoorwaarde waarvolgens Afrikaans nie ‘n mindere plek as Engels mag beklee nie. Hierdie elementêre waarheid is nog nooit openlik en amptelik deur Wim de Villiers en sy mede-ANC-kruipers erken nie. Ook nie deur Le Cordeur nie, vir wie dit ‘n selfs groter skande behoort te wees omdat hy ‘n trustee van Het Jan Marais Nationale Fonds is. Hy kan gerus besef dat daar twee here is wat nie gelyktydig gedien kan word nie: Jan Marais en Wim de Villiers.

Let op hoe verwater Le Cordeur sy beweerde lojaliteit jeens Afrikaans: “Vir Afrikaanssprekendes is dit van die uiterste belang dat ‘n konstruktiewe [!] balans gevind moet word: Terwyl ons steeds verbind bly om Afrikaans (en ander inheense tale) te bevorder, moet ons realisties en sensitief wees vir inklusiewe kommunikasie op die kampus en die rol wat Engels kan speel om gelyke [!] geleenthede te skep op ‘n baie ongelyke speelveld” (112). Dit is klaarblyklik vir swartes wat die speelveld steeds ongelyk is al het Afrikaanssprekende US-studente reeds buitensporige opofferings gemaak.

Adam Small… was ten gunste van slegs Engelse universiteite in Suid-Afrika

Dit herinner aan ‘n vorige UWK-rektor, Brian O’Connell, ‘n anti-apartheidstryder (41), se uitspraak dat die swart Engelssprekende UWK-studente dit glo vreeslik waardeer dat die Afrikaanssprekende UWK-studente so gaaf was om onderrig in Afrikaans op te offer sodat swart studente (lekker) daar kan studeer. Ek dink Le Cordeur sal ook nie werklik beswaar hê as die Afrikaanssprekende US-studente hulle dieselfde opoffering in al hoe groter mate laat welgeval nie. Sy mentor, Adam Small, het hom immers ten gunste van ‘n eentalig Engelse Universiteit Stellenbosch én Universiteit Pretoria uitgespreek, om van die UWK nie te praat nie. Dan sal die US, soos die UWK, ‘n eentalige Engelse universiteit wees, wat groot guns in ANC-geledere sal vind. Le Cordeur borduur voort: “Baie werk is nog nodig voordat alle studente tuis sal voel in ‘n ubuntu van meertaligheid [al is die praktyk al hoe meer eentalig Engels] – iets wat slegs kan geskied binne die raamwerk van ‘n inklusiewe [bv rasgeïntegreerde] institusionele kultuur” (113).

Le Cordeur beweer dat hy reeds “meer as 200 artikels oor Afrikaans en my liefde vir die taal” gepubliseer het (115-116). Hoe hy hom rakende Afrikaans situeer, is een van my kernprobleme met hom. Le Cordeur skryf van “my geliefde taal” (73), dat Afrikaans “met jaloesie bewaar en bevorder moet word” (94) en “ek het my twee kinders in Afrikaans grootgemaak” (101); ook: “Vandag is ek een van slegs ‘n handjievol Stellenbosse akademici wat nog skryf en publiseer in Afrikaans – tot my nadeel” (116). Maar wanneer hy tussen ANC-politiek en die heil van Afrikaans moet kies, weeg ANC-gedienstigheid altyd swaarder. Dan skryf hy: “Laat die taal vry” (97), wat by veral die bruin elite beteken dat jy maar met Afrikaans (en die Afrikaner) soveel kan mors soos jy wil; dat jy die Afrkaner maar kan uittart met bv geradbraakte Afrikaans. Le Cordeur toon dat hy Standaardafrikaans kan skryf, maar geradbraakte Afrikaans gaan nie teen sy grein in soos by Afrikaners nie. Daarom gebruik hy dikwels onnodige Engelse woorde in sy boek; selfs samestellings uit albei tale.

“Afrikaans het hom nou lank genoeg (dood) gewurg in sy stywe Sondagklere” (97). Sy beswaar teen Standaardafrikaans is dat dit ‘n produk van blanke arbeid is. Maar dit is die geval met omtrent enigiets rakende Afrikaans. Waar hy fouteer, is wanneer hy Afrikaans as die erflating van die armsalige slawe en Khoi-San pleks van die Boere probeer staanmaak. Hy glo aan die kombuistaalhipotese: “Op hierdie manier het Afrikaans as moedertaal sy beslag gekry” (182; ook 185). Die algemeen erkende taalkundige waarheid is egter dat die elite, die opperklas en nie die laer klasse nie, beslag aan die erkende standaardtale gegee het. Die waarheid hiervan blyk uit die oormaat Nederlandse en Duitse invloed wat in Standaardafrikaans sigbaar is, terwyl daar bitter min woorde van slawe- en Khoi-San-oorsprong is. Moedswillig teen die feite in skryf Le Cordeur egter: “‘n Deel van Afrikaans het wel oor die see gekom, maar die grootste deel is hiervandaan” (363).

Mense soos Le Cordeur, wat nie werklik omgee vir die gehalte, spesifiek die wesenlik nie-Engelsheid, van Afrikaans nie, kom, soos sy mede-bruin elite, dikwels met stellings soos: “Afrikaans se toekoms het lank laas so seker gelyk as nou [1993]” (115) terwyl Afrikaans sienderoë op alle terreine en vlakke agteruitboer. Dit is ook die bruin elite, soos Adam Small, Jonathan Jansen, Hein Willemse en Le Cordeur, wat vir Afrikaans geen onheil sien in die verengelsing van al die histories Afrikaanse universiteite nie. Wat ons hier mee te make het, is Afrikaansdislojaliteit, gerugsteun deur hulle ANC-lojaliteit. Eintlik wil hulle “niks te doene … hê met die ‘boere’ nie” (118). Gesien deur die politieke bril van ANC-gesindes, was Afrikaans “die taal van die onderdrukker” en later “die taal van bevryding”; bv die MK-opgeleide terroris, Basil Kivedo, wat daarop roem dat hy bomme in Afrikaans geplant het (391). “Voeg hierby die Afrikanernasionaliste wat talle onregte teenoor hul bruin familie [!] gepleeg het, en Afrikaans as hul alleenbesit [!] beskou al het bruin mense net soveel [!] tot die ontwikkeling van Afrikaans bygedra” (119). Hierdie laaste sin toon duidelik hoe skeef Le Cordeur se siening is. Eintlik erken hy sy en die bruin elite se dislojaliteit jeens Afrikaans: “Dit is te verstane dat bruin mense hierdie skielike toenadering met agterdog sal bejeën en op enkele uitsonderings na nooit dieselfde oor Afrikaans sal voel as hul wit landgenote nie” (119).

Wannie Carstens. Benewens die hibridisering van Afrikaans, hou hy van kortmouhemde.

Die toenadering waarna Le Cordeur verwys, neem meer as een vorm aan. Daar is die uiterste geval van Wannie Carstens (een van Willie Esterhuyse se skuldige Afrikaners), wat polities so verlig geword het dat hy die hibridisering van Afrikaans en sommer ook van Afrikaners bepleit. Dan is daar die blanke pleitsbesorgers vir Afrikaans as onderrigtaal aan bv die Universiteit Stellenbosch, wat die noodsaaklikheid vir onderrig in Afrikaans alewig ten behoewe van bruin studente bepleit. Wat hulle eerder behoort te doen, is om op Afrikaans vir blanke studente aan te dring omdat Afrikaners baie meer Afrikaanslojaal as bruin mense is. Carstens en Le Cordeur, soos hulle sogenaamde Afrikaanse Taalraad, kies by voorkeur kant teen Afrikaners en Standaardafrikaans en oorbeklemtoon om opportunistiese politieke redes die rol van nie-blankes asook die brouseltaal Kaaps.

Met hierdie benadering kastreer hulle hulleself om iets vir ordentlike, suiwer(der) Afrikaans te doen. Hierdie selfgefabriseerde Afrikaansmagteloosheid blyk uit die volgende woorde van Le Cordeur: “Terwyl ons as Afrikaanssprekendes moet voortgaan om Afrikaans te bevorder, moet ons nie blind en onsensitief wees vir die gelykmakende [!] rol wat Engels en veral ons inheemse tale kan speel op ‘n baie ongelyke speelveld nie” (121). Daarenteen is my standpunt: Veg vir Afrikaans en nie vir alle inheemse tale nie, én: Veg vir Afrikaners en nie vir alle minderheidsgroepe nie. Ons ywer moet so duidelik moontlik gefokus wees. Le Cordeur beveel telkens aan dat nie-swart Suid-Afrikaners ‘n swart taal moet leer. “‘n Gesertifiseerde opleiding in ‘n [swart] Afrikataal behoort ‘n vereiste te wees vir ‘n pos in die staatsdiens” (246). Maar Le Cordeur vereis nooit dat enigeen Afrikaans moet leer nie (bv US-studente); allermins diegene in die oorverswarte staatsdiens. Meer as ooit is ek daarvan oortuig dat Le Cordeur ‘n valse profeet vir Afrikaans is. Maar dan beskou hy hom waaragtig as deel van “die Wie-is-Wie van Afrikaans” (277), dus een van die top Afrikaanssprekendes of -yweraars. Vir my as blanke is dit veel meer sinvol om eerder ‘n Europese as ‘n swart taal te leer. By ‘n Europese taal vind ek kultureel aanklank terwyl ek kultureel geen baat by ‘n swart taal sal vind nie. Vergelykenderswys sou ‘n swart taal vir my as ‘t ware ‘n hut oopmaak, terwyl Duits, Frans of Spaans vir my ‘n hele wêreld toeganklik maak.

Le Cordeur se benadering tot Afrikaans is ANC-deurdrenk. Daarom kan hy ‘n artikel skryf met die opskrif: “Madiba het Afrikaans óók bevry” (122). Die benaming “Madiba” probeer verseker dat ons daardie mens eerder met vrede en versoening as met geweld en terrorisme assosieer. Le Cordeur, soos sy ANC-meelopers, fokus op die Mandela van 1994 en daarna; nie op die onrusstoker en bomplanter van vóór 1994 nie. Mandela het glo ‘n groot liefde vir Afrikaans gehad en uitgereik na Afrikaners (122). Hoekom het hy dit gedoen? Om Afrikaners te probeer sus nadat hulle sonder hulle instemming op ‘n verraderlike manier van hulle politieke mag ontneem is.

Tydens sy eerste staatsrede het Mandela, waarskynlik op aanbeveling van Jakes Gerwel, Ingrid Jonker se gedig, “Die Kind”, voorgedra. Le Cordeur beweer Mandela het daarmee “die pertinente teken van versoening uitgestuur … na die Afrikanergemeenskap” (125). Maar die gedig handel oor (die) slegte blankes wat glo ‘n swart kind deur die kop geskiet het. Lees gerus die volledige gedig, wat op die internet beskikbaar is. Die slinkse Mandela vestig daarmee die aandag op die blankes as “moordenaars” terwyl hy die aandag aflei van die dood en verwoesting van baie groter omvang wat deur veral die ANC/UDF/SAKP gesaai is. Maar Le Cordeur se vetolking is: “Mandela [wou] ‘n sein uitstuur dat Afrikaans en die totale Afrikaanse [Afrikaner?] gemeenskap ‘n plek [as die moordenaars van swartes?] in ‘n demokratiese Suid-Afrika verdien” (125). Dan volg nog ANC-geïnspireerde sousies: “Mandela het nie net ‘sy mense’ na vryheid gelei nie. Ook Afrikaans – eens gestigmatiseer as Taal van die Onderdrukker – is bevry van sy gekontamineerde verlede” (126). Mandela het glo “Afrikaans se plek in die Grondwet … verseker” (126). Soos aan die Universiteit Stellenbosch behoort ‘n mens te vra: Hoedanig is daardie plek?

Heel aan die begin verwys Le Cordeur na “Afrikaans en Kaaps” (xii) en later dat hulle (heeltemal) verskillende tale (“‘n ander ‘taal'” – 327) is. Afrikaans en Kaaps is twee tale wat in aard verskil. Afrikaans is ‘n nie-Engelse taal uit eie reg terwyl Kaaps ‘n brousel- of mengeltaal is wat naas eie elemente ‘n sameflansing van Afrikaans en Engels is. “Volgens [Adam] Small is Kaaps … ‘n volwaardige, selfstandige taal” (131); iets wat Kaaps egter klaarblyklik nie is nie omdat hy uitermate op sowel Afrikaans as Engels parasiteer. Kaaps verryk glo Afrikaans (132), wat aanvaarbaar kan wees as dit uit die relatief klein taaleie-komponent van Kaaps kom. Wat heeltemal onaanvaarbaar is, is as Afrikaanssprekendes hulle taal besoedel met onnodige Engelse woorde en segswyses in navolging van die (bedenklike) voorbeeld wat Kaapssprekers stel. Op die lange duur kan dit die ondergang van Afrikaans as ‘n taal uit eie reg meebring.

Le Cordeur is ten gunste van taalvermenging (en sekerlik ook rasvermenging): Ons behoort glo “ons taal op ‘n inklusiewer wyse te bestuur, sodat alle leerders sal tuisvoel in ‘n ubuntu van taal” (134). Dit gaan om integrasie/vermenging/potpourriing op alle terreine. “As daar so min vroue op Jan [van Riebeeck] se drie skepies was, hoe het die Suid-Afrikaanse volk aan die Kaap ontstaan?” (181). Wel, die Afrikanervolk dank sy bestaan hoofsaaklik aan mans en vroue wat later per skip uit Europa gekom het. Volgens Le Cordeur, egter, moet die eie die almal word. Anders as Afrikaners het bruin mense ‘n identiteitsprobleem. Die bruin elite gee voor dat hulle dit dus makliker vind om by ‘n verswelgende swart meerderheid in te skakel, al toon die daaglikse ervaring van die laer klasse bruines dat dit glad nie die geval is nie.

As ‘n mens Afrikaanslojaal is, ‘n aanvoeling vir die idioom van Afrikaans het, kan jy nie ‘n ondersteuner van erg geradbraakte “Afrikaans”, soos Kaaps, wees nie. Maar Le Cordeur probeer weer om twee here te dien, dus op twee stoele te sit. Hy beskryf Kaaps as “‘n belangrike variëteit van Afrikaans” (128). Standaardafrikaans is glo nie “‘n meer korrekte (‘suiwer’) vorm van Afrikaans … nie. Net so is Kaaps nie ‘swak Afrikaans’ nie” (129). Let op hoe slinks gaan Le Cordeur te werk: “Teen 1808 was Kaapse Afrikaans die huistaal van die meeste Kapenaars” (129). Daardie Kaapse Afrikaans of Kaaps-Hollands was iets anders as die hedendaagse Kaaps. Dit was bv vry van Engels omdat Engelssprekendes toe pas begin het om hulle aan die Kaap te vestig. Dieselfde valsheid kleef aan die stelling dat Kaaps, in die sin van Engelsbesoedelde “Afrikaans”, die oudste Afrikaansvariëteit is (271).

Le Cordeur is vatbaar vir enige propaganda, veral as dit anti-blank of pro-bruin is. Byvoorbeeld: “Was dit regverdig om die grond van die Eerste Nasie [die Khoi-San, deesdae die bruines] op ‘n slinkse wyse te bekom? Nee” (143). Dit is glo deel van die “onregverdighede van die verlede” (144). Le Cordeur is betrokke by Rachel’s Angels [‘n lekker Engelse naam], “‘n bemagtigings-inisiatief van Media24 … om belowende jong mense die geleentheid te bied om ‘n teriêre loopbaan te volg” (63). “Die projek het ten doel om die kapasiteit van belowende studente uit benadeelde gemeenskappe te verbeter” (148). Wat hy doelbewus verswyg, is dat Rachel’s Angels op ‘n rassistiese grondslag – dikwels eufemisties “regstelling” genoem – funksioneer. Daarvolgens kan ‘n blanke nie so ‘n engel wees nie. Dit maak nie saak hoe belowend, behoeftig en benadeeld ‘n blanke is nie, hy word op grond van ras van bevoordeling uitgesluit. Dít is in ooreenstemming met Le Cordeur en die ANC se sin vir geregtigheid.

Vir oorweging by die toekenning die “prestigeryke” Thuthuka-beurse (197) mag jy ook nie blank wees nie. Dieselfde rassediskriminasie teen blankes kom by Naspers en MultiChoice se Phuthuma Nathi-aandeleskema voor. “Die aandele mag egter steeds net deur swart individue en groepe … gekoop of verkoop word … Hierdie reëling verseker dat MultiChoice sy verpligtinge van sy uitsaai-lisensie ten opsigte van swart aandeelhouding nakom” (150). Met ander woorde, die rassistiese ANC-regime het die toekenning van ‘n uitsaai-lisensie onderhewig aan swart bevoordeling en blanke benadeling gemaak. Hierteen opper Le Cordeur geen beswaar nie.

Fatima Allie

As dosent neem Le Cordeur sy US-studente op uitstappies, maar telkens na plekke wat sy ANC-politiek en ander oriëntasies (bv pro-bruin en pro-Kaaps) pas. Fatima Allie, ‘n Moslem, is uitgesproke daaroor dat sy, soos Jonathan Jansen, Engels as haar eerste taal beskou; nie Afrikaans nie. Dit het die Afrikaanse Taalraad nie verhoed om haar sy ondervoorsitter te maak nie. Sy is ook by die Stigting vir Bemagtiging deur Afrikaans betrokke. As jy nie-blank is, hoef jy nie Afrikaanslojaal te wees om in leidende poste by sogenaamde Afrikaansinstansies “nader getrek” te word nie. Dit is Allie wat Le Cordeur se studente oor die slawegeskiedenis en die Bo-Kaap as die beweerde ontstaansplek van Afrikaans inlig (152). ‘n Klipharde historiese feit word deur hierdie elemente geïgnoreer: Die Bo-Kaap het eers dekades ná die vrystelling van die slawe (1834/1838) ‘n (oorwegend) Moslem-woonbuurt geword. Eintlik erken Le Cordeur dit wanneer hy skryf: “Die slawe [het] hulle ná die afskaffing van slawerny hier gevestig” (268-269). Ek hoop Le Cordeur se (veral blanke) studente het die vermoë om sterk weerstand teen sy deurlopende ideologiese breinspoeling te bied.

Daar is ‘n eienaardige evaluering van persone. Desmond Tutu van WVK-faam word ‘n “onpartydige fasiliteerder” genoem (249). Adam Small word tot ‘n reus verklaar (170) en beskryf as “een van ons grootste woordkunstenaars” (323). “Myns insiens moet die naam van Adam Small in dieselfde asem genoem word as Van Wyk Louw … en DJ Opperman. Hy was inderdaad een van die ‘drie grotes’ in die Afrikaanse kanon” (380). Nelson Mandela word tot ‘n “grootse staatsman” (219) en “die vader van ons nasie” (224) verhef. Mandela se leuen, “I have fought against black domination” (233), word asof dit evangelie is weer in ons kele afgedruk. Een van Le Cordeur se voorstelle om “almal” tevrede te stel, is om die Kaapstadse lughawe na die alkoholis Eva/Krotoa, een van ons jong demokrasie se “Eerste Mense”, te vernoem (236). “Sy was inderdaad die eerste vroulike Renaissance-figuur in Suid-Afrika” (240). Geen wonder dat ons nie meer van Thabo Mbeki se Afrika-Renaissance hoor nie. By die keuse van die lughawenaam is Krotoa se sterkste mededinger, volgens Le Cordeur se insig, Winnie Mandela (236). Dit gaan glo om die titel: “Moeder van ons nasie” (241). “Die Eerste Nasie kan tereg voel dat hulle die stiefkinders van SA is” (240) – te meer as Krotoa nie vernoem word nie. Die Strand moet dalk eerder na nog ‘n Renaissance-Khoi-Khoin, Autshumato/Harry die Strandlopper, vernoem word. Dit is seker nie genoeg erkenning as ‘n rekenaargebaseerde vertalingsprojek Autshumato se naam dra nie. Wás Suid-Afrika ‘n abnormale samelewing of het hy eers van 1994 af al hoe meer abnormaal geword?

Daar is nog baie wat ek oor bv die aanbieding, verwerking, taalgebruik, proeflesing en ook die inhoud van hierdie bundel kan skryf; ook die indeks wat hoogs onvolledig is.

Leon Lemmer: Die Anglo-Boereoorlog: Die onmin tussen Boer en Brit (Deel 2)

Ter aanvulling van my vorige rubriek (Praag 14.03.2020) bespreek het nog twee minder bekende boeke oor die Anglo-Boereoorlog (ABO) wat in daardie era gepubliseer is.

Impressions of South Africa

James Bryce (1838-1922) was ‘n Britse historikus en politikus. Vanweë studie in Duitsland het hy groot waardering vir die Duitsers gehad. “There are no better colonists than the Germans” (bron hier onder, Kindle 5713). Hy erken darem dat in die Zuid-Afrikaansche Republiek (ZAR)/Transvaal “most of the Germans, moved by anti-British feeling, favoured President Kruger’s Government” (6157). Bryce was later die sekretaris/minister vir Ierland (1905-1907) en die Britse ambassadeur in Amerika (1907-1913). Hy het Suid-Afrika in 1897 besoek en die volgende boek gepubliseer: Impressions of South Africa (London: Macmillan, 1897, 1898, 1899, 423p; Amazon Kindle $3,44). Bryce was ‘n voortreflike akademikus en het deeglike, omvattende navorsing oor Suid-Afrika gedoen.

Sy ideaal as historikus was om objektief te wees. Hy kry dit soms reg, maar ander kere is hy kenmerkend Brits en is hy skynbaar nie in staat om buite die destydse geykte raamwerk te dink nie. Hy skryf bv: “The British Government has been perfectly impartial” (6726) en “It may nevertheless be truly said for the British Government that it almost always sought to act justly” (6753), asook “The mother country never interferes with any matters of colonial concern, unless in the rare cases where a matter primarily local may affect the general relations and interests of the whole empire” (6980). Om die een of ander rede aanvaar Bryce sonder meer dat Suidelike Afrika Britse koloniale eiendom mag en moet wees. ‘n Mens kon ook nie verwag dat hy na ‘n enkele besoek gesaghebbend oor alle plaaslike onderwerpe sou skryf nie. Tydens die ABO was sy boek baie invloedryk in Brittanje. Soms sê hy die Afrikaners uiters sleg; ook die swartes, wat hy dink soos kinders behandel moet word – in ooreenstemming met ‘n standpunt wat destyds wye aanhang in Brittanje en Europa geniet het.

Wat hom van Suid-Afrika opgeval het, is dat “the country is a black man’s country” (5239). “All unskilled work is done by black people” (5286). “As servants in stores [blacks] are little more prone to petty thefts than are Europeans” (5306). “Taken as a whole, they [blacks] are a quiet and orderly people, not given to crimes of violence, and less given (so far as I could gather) to pilfering than are the negroes of the Southern States of America. The stealing of stock from farms has greatly diminished. Assaults upon women, such as are frequent in those States, and have recently caused a hideous epidemic of lynching, are extremely rare” (4313). Volgens wat hy skryf, kan blanke Suid-Afrikaners van geluk spreek wat betref die meerderheidsgroep in die bevolking. Hulle, die swartes, “will in time show capacity, and tell you that their inferiority to white men lies less in mere intellectual ability than in power of will and steadiness of purpose” (5319).

Die Khoi-San (soos ons hulle deesdae noem) is die enigste inheemses. Die swartes is indringers wat uit die noorde gekom het (5245). Daar is enkele selfregerende Britse kolonies. Hoekom? “Because they have a European population that they [the British government] have been deemed fit to govern themselves” (5258). “The traveller in South Africa is astonished at the strong feeling of dislike and contempt – one might almost say of hostility – which the bulk of the whites show to their black neighbours” (5326). “This sense of annoyance is naturally more intense toward a race so widely removed from the modern European as the Kafirs are” (5333). “The laws of the Boer Republics are far more harsh than those of the English Colonies, and the Transvaal Boers have been always severe and cruel in their dealings with the natives. But the English also have done so many things to be deplored that it does not lie with them to cast stones at the Boers” (5346).

Rassesegregasie kom van ver af: “There is indeed a complete social separation. Intermarriage, though permitted by law in the British Colonies, is extremely rare, and illicit unions are uncommon” (5353). In die Engelse kerke “blacks are admitted along with whites to the sacrament of the Lord’s Supper; but this (so I was told) is not the case in the Dutch Reformed Church” (5360). “Apart from this social disparagement, the native does not suffer much actual wrong” (5373). “There are no lynchings, as in America, and the white judges and magistrates, if not always the juries, administer the law with impartiality” (5379). “Cape Colony has a so-called ‘curfew law’ [aandklokreëling], requiring natives who are out of doors after dark to be provided with a pass – a law which is found oppressive by the best class of natives, educated and respectable men, though defended as necessary for public order, having regard to the large black population of the lower class, and their propensity to drink and petty offences” (5379). Anders as in die Kaapkolonie staan daar in die ZAR-grondwet van 1858: “The people will suffer no equality of whites and blacks, either in state or in church” (5414).

Soms wek Bryce die indruk van voorbeeldige nugterheid: “It is easy for people in Europe, who have had no experience of the presence among them of a semi-civilized race, destitute of the ideas and habits which lie at the basis of free government, to condemn the action of these Colonies in seeking to preserve a decisive electoral majority for the whites. But any one who has studied the question on the spot, and especially any one who has seen the evils which in America have followed the grant of the suffrage to persons unfit for it, will form a more charitable judgment” (5441). Maar die armsalige FW de Klerk en sy groepie meelopers het eerstehandse kennis van die plaaslike omstandighede gehad en nogtans toegegee aan die eis van swart meerderheidsregering. “To toss the gift [not right] of political power into the lap of a multitude of persons who are not only ignorant, but in mind children rather than men, is not to confer a boon, but to inflict an injury” (5448). “The black man accepts the superiority of the white as part of the order of nature. He is too low down, too completely severed from the white, to feel indignant” (5455). “Each race goes its own way and lives its own life” (5462).

Tereg vestig Bryce die aandag op die deurslaggewende demografiese verskil tussen Amerika en Suid-Afrika: “In the whole Unites States the whites are to the blacks as ten to one; in Africa south of the Zambesi it is the blacks who are ten to one to the whites” (5495). Myns insiens verduidelik dit heel moontlik waarom Amerika steeds welvarend is en Suid-Afrika nooit daardie hoogtes van sukses en voorspoed bereik het nie en sedert 1994 drasties agteruitboer. “In point of natural capacity and force of character the Bantu races are at least equal, probably superior, to the negroes brought from Africa to North America, most of whom seem to have come from the Guinea coasts. But in point of education and in habits of industry the American negroes are far ahead of the South African; for the latter have not been subjected to the industrial training of nearly two centuries of plantation life or domestic service,* while comparatively few have had any industrial contact with white workman, or any stimulation like that which the grant of the suffrage after the War of Secession [American Civil War, 1861-1865] has exercised upon a large section of the American negroes” (5502). “In both countries we see two races in very different stages of civilisation dwelling side by side, yet not mingling nor likely to mingle” (5508). [* Dit is een van die voordele van slawerny. Die swartes in Suidelike Afrika was nooit slawe nie.]

Bryce skryf hierdie profetiese woorde: “No traveller can study the colour problem in South Africa without anxiety – anxiety, not for the present, but for the future” (5515). Dit is onwaarskynlik dat selfs die grootste pessimis of die grootste veragter van die Afrikanerdom kon voorsien dat ‘n groepie blanke Afrikaanssprekendes ná verloop van minder as ‘n eeu, sedert die publikasie van Bryce se boek, feitlik ongekwalifiseerd aan die eise van swart mag sou toegee. Bryce voorspel ook: “Probably in the long run English will prevail and become the common speech of the southern half of the continent” (5530). Dit is besig om te gebeur vanweë die 1990/94-dwaasheid waarvolgens die politieke mag aan die terroristiese SWAPO en ANC toevertrou is. Vóór 1990 was Afrikaans die algemene spreektaal in sowel Suid-Afrika as Namibië en was Afrikaans in ‘n uitstekende posisie om die enigste amptelike taal in albei lande te word. Die bevolking, met Engels as spreektaal, “will form to a far greater extent than now a homogeneous mass pervaded by the same ideas and customs” (5530). Engels-eentaligheid is deel van die gelyk- en eendersmakingsproses van SWAPO en die ANC waarin Afrikaners en Afrikaans eintlik geen plek gegun word nie.

Vervolgens weerspreek Bryce hom egter oor homogenisering. “While thus constituting one vast black community, they will probably remain as sharply marked off from the whites as they are today. That there will be no intermarriage may safely be assumed from the fact that mixture of blood has greatly diminished since the days of slavery, just as it has diminished in the Southern States of America. White opinion universally condemns it, and rightly, for as things are now the white race would lose more by the admixture than the coloured race would gain” (5530). Bryce kon onmoontlik voorsien het dat die hoofstroom Afrikaanse inligtingsmedia, oftewel Naspers/Media24, binne ‘n eeu geen steen onaangeroerd sou laat om interrassige huwelike, asook sodanige seksuele verhoudings, aan te moedig en te verheerlik nie. Dieselfde word in die geval van selfdegeslaghuwelike en -verhoudings gedoen; verskynsels wat in Bryce se tyd nie geduld is nie.

Bryce voorspel voorts: “The Kafirs will be far more generally educated than they are now, and will have developed a much higher intelligence. That they will remain inferior to the whites in all intellectual pursuits and in most handicrafts may be concluded from American experience” (5536). “The day will arrive when South Africa will see itself filled by a large coloured [non-white] population, tolerably homogeneous, using the same language, having forgotten its ancient tribal feuds” (5536). “When will that day arrive? Probably not for at least a century, possibly not for two centuries” (5543). Hiervolgens het FW de Klerk se staatsmanskap ‘n eeu te vroeg sy opwagting gemaak. “Fast as the world moves in our time, it must take several generations to develop a race so backward as the Kafirs” (5543). “When, perhaps in the twenty-first century, the native population has reached the point of progress we have been imagining, the position may be for both races a grave or even a perilous one … the preponderance of numbers on the black side may make it more serious than it could be in the United States” (5550). Een van die dinge wat die koloniale owerheid dadelik ivm “this native problem” moet doen, is “keep them from flocking as a loafing proletariate into the towns” (5557). Plaaslik is instromingsbeheer en aandklokreëlings egter reeds lank gelede afgeskaf. “Could he [the average white] be got to feel more kindly toward the native, and to treat him, if not as an equal, which he is not, yet as a child, the social aspect of the problem – and it is the not least serious aspect – would be completely altered” (5564).

Bryce verwys na wat die historikus, George McCall Theal (1837-1917), oor die plaaslike sendelinge geskryf het. “They used to bring groundless or exaggerated charges against the Boer farmers, and always sided with the natives, whatever the merits of the case” (5659). Maar Bryce laat hom ook ongunstig oor die Afrikaners uit. Hulle is glo “slow” [slapgat?] (5687) en “suspicious” (5693). “The women are usually ill-educated and often unattractive … That love of cleanliness for which their kinsfolk in Holland are famous has vanished under the conditions of a settler’s life and the practice of using negro servants, and they are now apt to be slatternly” (5693). “The [white] population is so extremely thin, the towns so few and so small, that it is not surprising that a people who came out from the least educated strata of society in Holland should, under the difficult conditions of a settler’s life, have remained at a low level of mental culture” (5699).

Die plaaslike Britte was anders, glo beter, as die Afrikaners. “They have more enterprise than the Dutch, and are much less antiquated in their ideas” (5706). “Partly from their desire to be unlike the Dutch, they have remained markedly English, both in their speech, in their ideas, and, so far as the differences of climate permit, in their way of life. Nevertheless, they have been affected by the Dutch. They have taken from the latter the aversion to field labour, the contempt for the blacks, the tendency to prefer large pastoral farms to agriculture, and, in some districts, a rather sleepy and easy-going temperament” (5706). “The Englishman will deride the slowness of the Dutchman, the Dutchman may distrust the adroitness or fear the activity of the Englishman” (5719).

Oorafhanklikheid van swart arbeid is inderdaad een van die groot struikelblokke wat in die pad van ‘n Afrikaner-tuisland staan. Ons sal moet leer om alles self te doen, self handearbeid te verrig, dus ook in daardie opsig onafhanklik te wees. Oor plaaslike arbeid skryf Bryce: “Labour is neither cheap nor good” (6622). “In South Africa skilled labour is dear because scarce, and unskilled labour is dear because bad … black labour is seldom effective labour … they [blacks] are often changeable and unstable, apt to forsake their employment for some trifling cause … a white labourer at twice the price would, for most kinds of work, be cheaper” (6542).

“Severed from Europe and its influences two hundred years ago, they [the Transvaal Boers] have, in some of the elements of modern civilisation, gone back rather than forward” (6030). “Living in the open air, and mostly in the saddle, they are strangely ignorant and old fashioned in all their ideas … They dislike and despise the Kafirs” (6037). “They hate the English also, who are to them the hereditary enemies that conquered them at the Cape; that drove them out into the wilderness in 1838; that annexed their Republic in 1877, and thereafter broke the promises of self-government made at the time of the annexation; that stopped their expansion on the west by occupying Bechuanaland, and on the north by occupying Matabililand and Mashonaland; and that were still, as they believe, plotting to find some pretext for overthrowing their independence. This hatred is mingled with a contempt for those whom they defeated at Laing’s Nek and Majuba Hill, and with a fear born of the sense that the English are their superiors in knowledge, in activity, and in statecraft. It is always hard for a nation to see the good qualities of its rivals and the strong points of its opponents’ case; but with the Boers the difficulty is all the greater because they know little or nothing of the modern world and of international politics” (6042).

“Two centuries of solitary pastoral life have not only given them [the Transvaal Boers] an aversion for commerce, for industrial pursuits, and for finance, but an absolute incapacity for such occupations, so that when gold was discovered in their country, they did not even attempt to work it … the corruption of their Legislature shows that it is rather to the absence of temptation than to any superior strength of moral principle that these merits have been due. For politics they have little taste or gift” (6050). Oor die Transvaalse Grondwet skryf Bryce: “Enacted in 1858 and partly based on a prior draft of 1855. it is a very crude, and indeed rude, instrument, occasionally obscure, and containing much matter not fit for a constitution” (6084). “In 1881, when the Republic recovered its independence, there were neither roads, railways, nor telegraphs in the country. Its towns were rough hamlets planted round a little church. Its people had only the bare necessaries of life” (6098).

Bryce keer terug na die taalkwessie. “The hold of Dutch [Afrikaans] is so strong that it will probably continue to be spoken in the Colony for two generations at least” (5733). Die plaaslike Nederlands “adopted many Kafir or Hottentot words, and having become vulgarized into a dialect called Taal, which is almost incapable of expressing abstract thought or being a vehicle for any ideas beyond those of daily life … This defect might give English a great advantage if the Boers wished to express abstract ideas. But they have not this wish, for they have no abstract ideas to express. They are a people who live in the concrete” (5740). Volgens Bryce is daar net drie plaaslike skrywers wat vermelding verdien: Robert Pringle, Olive Schreiner en William Charles Scully,” die outeur van Kafir tales (5777). Al drie is Engels. “The Dutch section is practically disqualified by its language (which, be it remembered, is not the language of Holland, but a debased dialect) from literary composition, even were it otherwise disposed to authorship. Literature will always, I think, remain English in character, bearing few or no traces of the Dutch element in the people” (5784).

Bryce verwys na iets wat hy sekerlik sou toeskryf aan die voortreflike voorbeeld wat die Britte stel: “The high level of decorum maintained in the Cape Parlement, where scenes of disorder are, I believe, unknown, and violent language is rare” (5753). Sedert 1994 het die situasie in die parlement in hierdie opsigte ingrypend verander. “I heard of little or nothing amounting to corruption. Elections were said to be free from bribery” (5999). Sedert 1994 het die situasie in hierdie opsigte ook radikaal verander.”The suffrage [in Cape Colony] is so wide as to admit nearly all the whites, and there is, of course, no desire to go lower and admit more blacks” (5932). Politieke kwessies “turn not, as in the Southern States of America, upon the political rights of the black man (for on this subject the ruling whites are in both Colonies [Cape and Natal] unanimous, but upon land rights and the regulation of native labour … One cannot say that there exist pro-native or anti-native parties, but the Dutch are by tradition more disposed than the English to treat the native severely, and, as they express it, keep him in his place. Many Englishmen share the Dutch feeling, yet it is always by Englishmen that the advocacy of the native case is undertaken” (5946).

“The rapid increase of Indian immigrants in that Colony [Natal] alarmed the whites, and led to the passing, in 1896, of an Act which will practically debar these immigrants from political rights” (5441). “In Natal both races [English and Afrikaans whites] are equally anti-Indian” (5946). Nog iets wat Bryce oor Natal skryf, is: “The south-coast Kafirs far outnumbered the whites, were full of courage, had a rough and thickly wooded country to defend, and were so ignorant as never to know when they were beaten. A more intelligent race might have sooner abandoned the contest” (6740).

In anti-Afrikaner geledere word die Voortrekkers dikwels kwalik geneem omdat hulle met die oog op selfbehoud laer getrek het. Deesdae is die oproep uit dieselfde oord “ontlaering” (gebruik in hierdie verband die soekfunksie op LitNet), dus dat die Afrikanerdom in sy swernoot moet gaan. Bryce doen dieselfde. Hy verkwalik die Transvaal omdat die vereistes vir burgerskap na die ontdekking van goud strenger gemaak is. Maar die Transvaal is in ‘n kort tyd deur Uitlanders verswelg, soortgelyk aan die versnelde verswelging deur inkommers waarmee ons sedert 1994 te make het. “There are about 65 000 Boers, all told, and about 24 000 male citizens over the age of sixteen. The … Uitlanders numbered nearly 100 000, of whom fully one-half were adult males” (6211). “Over against the Uitlanders stood the native Boer population … The majority, consisting of the old ‘true blues’, who hated the British Government and clung to their national ways, supported the Boer Government in its stubborn refusal to grant reforms” (6218). Oor Paul Kruger skryf Bryce: “Exercising by his constant harangues in the Volksraad, what has been called a ‘dictatorship of persuasion’, he warned the people that their customs, their freedom, their religion, were at stake, and could be saved only by keeping the newcomers out of power” (6225). “It was the Government of a small and ignorant minority, and, since they [the Uitlanders] believed it to be corrupt as well as incompetent, it inspired no respect” (6299).

In sy laaste hoofstuk skryf Bryce: “There has been a collision of two types of civilisation, one belonging to the nineteenth century, the other to the seventeenth. His isolation, not only in a distant corner of the southern hemisphere, but in the great, wide, bare veldt over which his flocks and herds roam, has kept the Boer fast bound in the ideas and habits op a past age, and he shrinks from the contact of the keen restless modern man, with new arts of gain and new forms of pleasure” (6693). Bryce het darem ook tot die volgende insig gekom: “An Afrikander patriotism of their own – a patriotism which is not Dutch, for they care nothing for the traditions of Holland, but purely Africander” (6700).* “On the other hand, the English of the Colony … have remained more thoroughly English than those of most British Colonies, and have never conceived the idea of severing their own connection with the mother country” (6713). By die Boere is daar “the wish to be left alone, and a stubborness of will that made independence seem more desirable the more it was threatened” (6719). Maar nóg die Britte nóg die swartes wou die Afrikaners met rus laat. Nie-Afrikaners, deesdae insluitende verloopte Afrikaners, gaan voort om hulle wense aan Afrikaners op te dring. [* Bryce weerspreek baie van wat hy geskryf het, wanneer hy teen die einde verklaar: “Those of Dutch origin, warm as is their Africander patriotism, have never been hostile to the British Crown” (6993).]

Die laaste toekomsblik wat Bryce hom veroorloof, het ook die kol gemis. “There is, of course the danger that a class may spring up composed of men unfit for the higher kinds of work [blacks?], and yet too lazy or too proud to work with their hands [Afrikaners?]; and some observers already discover signs of the appearance of such a class. If its growth can be averted the conditions for the progress and happiness of the white race in South Africa seem favourable; and we are approaching an age of the world when the quality of a population will be more important than its quantity” (6858). Sedert 1994 troon die voorkeur vir kwantiteit egter loshande bo kwaliteit uit.

Bryce vertolk die voorafgaande egter as ‘n toekoms wat gunstig vir die Britte gaan verloop. “The English-speaking element will, if the mining industry continues to thrive, become politically as well as economically supreme … A country must, after all, take its character from the large majority of its inhabitants, especially when those who form that large majority are the wealthiest, most educated, and most enterprising part of the population” (6913). Hy droom van ‘n onafhanklike “Anglo-Dutch Republic” (6967), “though under the protection and dignified by the traditions of an ancient and famous monarchy. Nor has it been fully realized that the Colonies derive even greater substantial advantages from the connection than does the mother country. The mother country profits perhaps [!] to some extent – though this is doubtful [!] – in respect of trade, but chiefly in the sentiment of pride and the consciousness of a great mission in the world which the possession of these vast territories, scattered over the oceans, naturally and properly inspires” (6973).

Heroes of the Boer War

Frederik Rompel (1870-1940) was ‘n Volkstem-joernalis en ‘n oorlogskorrespondent tydens die ABO. Hy het eerstehands met die leidende figure van albei partye kennis gemaak. Van hom is die volgende boek gepubliseer: Heroes of the Boer War (Nederland Publishing Company, 1903, 242p; Amazon Kindle R2,29). Die Kindle-weergawe is hoogs onvolmaak, maar teen die prys steeds die moeite werd om te lees.

Ná die stigting van De Burger in 1915 is DF Malan as die eerste redakteur aangestel. Malan het veral die hoofartikels geskryf en hom nie met die ander joernaliste en die produksie van die koerant bemoei nie. Hy het hom spoedig eerder “aan sy parlementêre loopbaan gewy en sy kantoor by De Burger het meestal leeggestaan. Die publiek was egter salig onbewus van die feit dat die meeste van De Burger se hoofartikels nou geskryf is deur die tegniese redakteur, Frederik Rompel – ‘n Nederlandse Katoliek van geboorte, met ‘n Joodse vrou wat intussen in die Afrikanergemeenskap opgeneem is. Rompel en sy kollega Louis Hiemstra [1897-1978] is in 1921 by De Burger aangestel. Saam het hulle die gehalte van die koerant verbeter” (Lindie Koorts, DF Malan en die opkoms van Afrikaner-nasionalisme, Kaapstad: Tafelberg, 2014, Kindle 3980).

Rompel se boek is die teenoorgestelde van Yves Guyot se boek (Praag 14.03.2020). Guyot het hom teen die Boere geskaar, terwyl Rompel die hoogste lof vir hulle het. Maar Rompel is nie heeltemal onkrities nie. Hy maak bv melding van die gebrek aan dissipline by sommige Boere, wat tydens die ABO na hulle huise of plase teruggekeer het wanneer dit hulle gepas het; ook die nadelige invloed wat die saamsleep van ossewaens met vroue en kinders op die oorlogsukses van die Boere gehad het. Heel aan die begin wys hy op die wydverspreide valse vertroue wat die Boere in koningin Victoria gehad het: “If your queen only knew” (Kindle 653).

In sy voorwoord skryf William Thomas Stead (1849-1912): “It is only by reading this book that we English can understand how it was that the whole non-English world regarded with horror and indignation the British devastation of the two Republics” (8). Stead noem die Britse optrede tydens die ABO inderdaad ‘n “crime against humanity” (19). Hierdie frase word deesdae teen apartheid misbruik. Verloopte Afrikaners, soos Willie Esterhuyse, Wannie Carstens, Lindie Koorts en André Bartlett (die gebruiklike verdagtes wanneer publisiteit vir hulleself ten koste van die Afrikanerdom gesoek word), het dit ANC-gedienstig onlangs weer ingevryf (Netwerk24, 23.02.2020). Wanneer bv plaasmoorde veroordeel word, skitter hierdie mense egter in hulle afwesigheid.

Ek vind dit interessant dat Stead in hierdie konteks na Andreas Hofer (1767-1810) verwys as “that indomitable Boer of the Tyrol” (28) – kyk Wikipedia. In sy inleiding vergelyk Albert Pfister die setlaars in die Nuwe Wêreld/die Amerikas met die Kaapse Hollanders: “They had not the stamina of the hardy settlers at the Cape” (151). Hulle het mettertyd as Boere die binneland in getrek. Hulle was “strong, virtuous, self-reliant” (160).

Rompel beskryf agtereenvolgend en in besonderhede die volgende Afrikanerhelde, sommige waarvan later geblyk het nie danige helde te wees nie: Paul Kruger, MT Steyn, WJ Leyds, ADW Wolmarans, Cornelis Wessels, Abraham Fischer, Schalk Willem Burger, FW Reitz, PJ (Piet) Joubert, PA (Piet) Cronjé, Louis Botha, Christiaan de Wet, JH (Koos) de la Rey, Ben Viljoen, Danie Theron, JBM Hertzog, JC (Jan) Smuts, SG Maritz, GJ (Gideon) Scheepers en PH Kritzinger.

Rompel het ook groot lof vir Afrikanervroue gehad, waaraan ‘n aparte hoofstuk gewy word. Hy haal MT Steyn soos volg aan: “Our women have gone through the fire of patriotism and not been found wanting. They will suffer patiently, if only we continue the sacred struggle for independence” (4071). Steyn word “the soul of the Africander resistance” genoem (1587). Ek volstaan met ‘n aanhaling van Christiaan de Wet: “A Boer first gets dangerous when you succeed in surrounding him” (3043). Deesdae het die plaaslike blankes met verswelging te make. Het die hedendaagse Boere/Afrikaners die murg in hulle pype om nie in hierdie onverdiende lot te berus nie, deur sorg te dra dat hulle situasie stelselmatig verbeter eerder as versleg?

Leon Lemmer: Om die Taalmonument van Afrikaners te ontneem

Michael le Cordeur is ‘n dosent in opvoedkunde aan die diep getransformeerde Universiteit Stellenbosch (US). Hy was die voorsitter van die Afrikaanse Taalraad (ATR), ‘n raadslid van die Afrikaanse Taalmuseum en -monument (ATM) en ‘n direksielid van die Afrikaanse Taal- en Kultuurvereniging (ATKV). Hy is steeds ‘n trustee van Het Jan Marais Nationale Fonds, al is hy ten gunste van die verengelsing van die US. Hierdie poste wek verkeerdelik die indruk dat hy pro-Afrikaans is. Dié indruk word versterk omdat hy dikwels oor Afrikaans praat en skryf. In werklikheid is hy ‘n ANC-aktivis en voorstander van die brouseltaal Kaaps; ‘n taal wat tussen Afrikaans en Engels geposisioneer is en op ‘n geil manier woorde aan albei ontleen. Volgens Le Cordeur moet “die Afrikaanse media … hulle beheptheid met ‘suiwer’ Afrikaans … laat vaar ten einde nasiebou te bevorder” (Ons kom van vêr, WAM Carstens en Michael le Cordeur, reds, Tygervallei: Naledi, 2016, p xix, 376 – voortaan C&L), maw die heil van Afrikaans moet ondergeskik aan ANC-politiek gestel word. As nieu- of skynswarte hou hy daarvan om hom, soos Henry Jeffreys, in ‘n Afrika-hempie uit te dos.

By ‘n vorige geleentheid (Praag 28.06.2015) het ek geskryf: “Le Cordeur se kernprobleem is dat sy ANC-verknogtheid sy siening van Afrikaans dikteer.” Hy het beweer dat die Universiteit Pretoria ‘n “tuiste vir Afrikaans” bied, dat “diegene wat huil oor die dood van Afrikaans in Potch[estroom moet] weet hulle huil by die verkeerde begrafnis” en “Ek verskil dus met diegene wat meen Afrikaans as universiteitsonderrigtaal loop gevaar om uit te sterf.” “Daar is twee here wat ‘n mens nie gelyktydig (in dieselfde mate) kan dien nie, naamlik die ANC en Afrikaans. Le Cordeur het sy siel aan die ANC verkwansel. In sy kern behoort sy gees nie aan Afrikaans nie. Le Cordeur het die ANC gekies. Daarom lyk dit vir my asof hy ‘inklusief’ al die kenmerke van ‘n valse profeet van Afrikaans openbaar.”

Le Cordeur se jongste poging om met sy polities linkse radikaliteit aandag te trek, is ‘n artikel met as hoofopskrif: “Taalmonument kan monument vir demokrasie word” (Die Burger, By, 8.02.2020, p 8). Op Netwerk24 (7.02.2020) is die opskrif: “Taalmonument moet monument vir demokrasie word.” Uit die titel is dit reeds duidelik dat Le Cordeur ‘n voorstander is van die soort demokrasie waarmee ons plaaslik opgeskeep sit, naamlik verswelgende swart meerderheidsregering. Terselfdertyd gee hierdie opskrif uitdrukking aan sy anti-blanke gesindheid. Die newetitel versterk hierdie indruk: “Die Taalmonument is vanjaar 45 jaar oud. Michael le Cordeur skryf hoe dié museum en monument daarin geslaag het om sy beeld te verander van ‘n plek vir slegs wit mense na ‘n inklusiewe ruimte waar almal wat in hul hart en niere Afrikaans is, welkom voel.”

Waaraan is hierdie inklusiwiteit te danke of te wyte? Le Cordeur skryf: “Danksy die harde werk van sy bestuur, werkerskorps en sy raadslede het die Taalmuseum en -monument daarin geslaag om sy beeld van ‘n ‘museum* slegs vir blankes’ te verander na ‘n inklusiewe ruimte.” Dus, blankes word nie eie ruimtes gegun nie. Sulke ruimtes is sleg. Inklusiewe ruimtes, waarin blankes deur nieblankes verswelg word – die norm in die nuwe Suid-Afrika – is volgens Le Cordeur goed.

[* Op ‘n slodige manier verwys Le Cordeur in sy artikel telkens na die museum (wat in die middedorp is) terwyl hy uitsluitlik oor die monument (wat teen die hang van Paarlberg is) skryf.]

Gaan na die ATM se webtuiste. Die ATM is die Afrikaanse Taalmuseum én die Afrikaanse Taalmonument, twee Afrikanerheiligdomme in die Paarl. Die ATM is deesdae ‘n agentskap van die ANC se Departement Kuns en Kultuur en vir 70% van sy inkomste van die staat afhanklik. Die direkteur of uitvoerende hoof is Michael Jonas, ‘n bruin museumkundige. Kyk na die foto van die agt raadslede. Vyf is bruin en net ‘n enkele een, Janis Grobbelaar, ‘n sosioloog en ANC-aktivis, is blank. Kyk na die foto van die anderhalfdosyn personeellede. Dit lyk asof almal bruin is met die uitsondering van twee blankes. Dit is duidelik dat die ATM sedert 1994 (roekeloos) ontblank en deur bruines gekaap en verswelg is. Dit kom neer op onteiening sonder vergoeding van blanke eiendom. Nóg die ATM-raad nóg die ATM-personeel voldoen aan die ANC-dogma dat die demografie (in hierdie geval van Afrikaanssprekendes, waarvan 40+ blank is) weerspieël moet word. Maar met die goedkeuring van die einste ANC-regering geskied aanstellings deesdae klaarblyklik op ‘n rassistiese pro-bruin grondslag. Omdat blankes in hierdie proses doelbewus benadeel word, kraai geen haan egter hieroor nie. Le Cordeur opper uiteraard ook geen beswaar hierteen nie. Hy beweer opsetlik valslik dat die ATM voortreflik inklusief geword het.

Die nie-uitvoerende ATM-raad vervul bloot ‘n oorsigrol. Alle besluite moet deur die ANC se Departement Kuns en Kultuur goedgekeur word, insluitende die aanstelling van die uitvoerende hoof. Wat die ATM as uitvoerende hoof nodig het, is myns insiens nie soseer ‘n museumkundige nie, maar eerder iemand wat by uitstek Standaardafrikaans opreg liefhet en wat ook by gevorderde formele onderrig in Afrikaanse taal- en letterkunde gebaat het. Dit is blankes se inisiatief en geld wat verseker het dat daar sedert 1975 ‘n Afrikaanse Taalmuseum en -monument (ATM) in die Paarl is. Weens die 1994-ramp het die ANC-regime die ATM sedertdien gekaap.

Wat in die ATM-konteks noodsaaklik is, is ongekwalifiseerde lojaliteit jeens Afrikaans; nie Kaaps nie, wat genadelose geradbraakte “Afrikaans” is. In sy nuwe en huidige gedaante bevorder die ATM by voorkeur Kaaps pleks van Afrikaans, asook nieblanke skrywers en hulle belange pleks van blanke skrywers en hulle belange. Jonas probeer hierdie etniese diskriminasie soos volg regverdig: “Die monument se fokus is tans op die miskende variëteite en geskiedenis van Afrikaans” (Praag 12.08.2018). Le Cordeur is een van diegene wat ‘n voorliefde vir Kaaps pleks van Afrikaans het. Soos die ATM openbaar Le Cordeur sy anti-blanke, veral anti-Afrikaner, gesindheid, onder meer deur in sy artikel slegs erkenning vir mede-bruines te bepleit. Hy noem twee by die naam: David Samaai, “die Paarlse ikoon” en “onderwyslegende” wat glo ‘n “staatsbegrafnis” gehad het, en Adam Small, “nóg ‘n ikoon”, wat glo gehelp het dat Afrikaans wortelskiet.* “Small se bydrae was om ontslae [?] te raak van die stigma wat te lank aan die Kaapse variant van Afrikaans gekleef het.” Le Cordeur verwerdig hom nie om erkenning vir veel groter Afrikanergeeste te bepleit nie. Hy sou ook nie beswaar opper teen die heeltemal skewe pro-bruin voorstelling van die geskiedenis van Afrikaans, saamgeflans deur die Universiteit van Wes-Kaapland en die Genadendal-museum, wat jare lank by die Taalmonument uitgestal is nie.

[* Small het Kaaps laat wortel skiet; nie Afrikaans nie. “Oor Kaaps skryf Rosalie [Adam se tweede vrou]: ‘Dit blý vir Adam nie net maar ‘n ‘variant’ van Afrikaans nie, maar Afrikaans sélf in murg en been'” (C&L 8).]

Dit is ‘n inflame leuen dat die Taalmonument nou “‘n inklusiewe ruimte [is] waar almal wat in hul hart en niere Afrikaans is, welkom voel.” Ek woon naby genoeg aan die Paarl om binne ‘n dag heen en terug te reis. Ek het dikwels ‘n bykans onstilbare begeerte om weer daarheen te gaan. Ek het selfs al die wens uitgespreek dat my as, soos dié van Jan van Wijk (1926-2005), die argitek van die Taalmonument, daar uitgestrooi moet word. Maar die huidige atmosfeer daar en die uitstallings en aanbiedings van die ATM is sodanig dat Afrikaners, lewend of morsdood, glad nie daar tuis voel nie. Tydens my onlangse besoeke het ek nie ‘n enkele blanke personeellid daar gesien nie. Die gidse is glad nie deeglik in Afrikaans onderleg nie en – soos so kenmerkend van die bruin gemeenskap – verkies hulle om Engels in die openbaar te praat.

Soos by talle vorige geleenthede spreek Le Cordeur die wens uit dat Afrikaans van “die taal van die onderdrukker” tot “die taal van bevryding” getransformeer moet word. Dit beteken dat Afrikaans nie deur die blanke politieke bewind vir bv die toepassing van apartheid gebruik moet word nie, maar dat Afrikaans ter bevordering van die ANC-regime misbruik moet word, soos vir ANC-terrorisme. Byvoorbeeld, Basil Kivedo wat as oud-MK-soldaat spog “hoe ek sabotasie in Afrikaans gepleeg het, hoe ek in Afrikaans die kleefmyn gemonteer en gedetoneer het. Hoe ek in Afrikaans as ‘n ‘Terro’ die Boere gejag het” (C&L 485). Le Cordeur hou so baie van Kivedo se terreurdade en uitlatings dat hy voorspel dat die Kivedo-artikel “nog kultusstatus [gaan] bereik” (C&L xx). Le Cordeur vervolg in sy jongste artikel: “Sodoende het Afrikaans ‘n bemagtigingsinstrument [bv ‘n linkse politieke wapen] geword waarmee ons wêrelde kan verskuif,” bv deur die land kommunisties te maak.

In artikel na artikel plaas Le Cordeur hom tussen die onderwerp en die lesers. “In my tyd as raadslid van die Taalmuseum en -monument het die instansie ‘n ver pad gekom om van die stigma van Afrikaans as witmanstaal weg te beweeg.” Le Cordeur skryf laasgenoemde twak keer op keer. Dit maak my die donder in. Op grond waarvan sou daar werklik ‘n stigma aan iets kleef omdat dit met blankes geassosieer word? Vir my lyk dit asof die blankes se gedrag beter is as dié van enige ander rasgroep. Le Cordeur se uitlating getuig van sy onmiskenbare anti-blanke gesindheid. Afrikaans is onbetwisbaar grootliks die skepping van blankes, naamlik Afrikaners. In daardie sin is dit in oorweldigende mate ‘n witmenstaal. Daarmee word geensins beweer dat Afrikaans uitsluitlik die gebruiks- of moedertaal van blankes is nie; dus, Afrikaans is ook die taal van sommige nieblankes, soos konkreet vergestalt in die Taalmonument.

In die voorwoord by Christo van Rensburg se boek, So kry ons Afrikaans (Pretoria: Lapa Uitgewers, 2012), skryf Le Cordeur as voorsitter van die ATR: “Met hierdie werk wil die ATR opnuut die veelfasettige afkoms van Afrikaans beklemtoon en die nou byna afgesaagde gesegde dat Afrikaans ‘n witmanstaal is, finaal in die kiem smoor, omdat ons hier die navorsing aanbied wat bewys dat Afrikaans die eiendom is van almal wat Afrikaans praat” (p 10). Volgens Van Rensburg se “navorsing” het Afrikaans in 1495 ontstaan (148). In Van Rensburg se latere boek, Van Afrikaans gepraat (Pretoria: Lapa Uitgewers, 2018), het Afrikaans ‘n eeu later, in 1595, ontstaan (p 17). Albei datums kan verwerp word.

Van Rensburg se bewering sou Afrikaans uniek maak as die enigste taal waarvan die plek (by Mosselbaai) en datum van ontstaan presies vasgestel kon word. Die leidende rol wat aan nieblankes in die ontstaan van Afrikaans deur Van Rensburg en diesulkes toegeken word, sou Afrikaans ook uniek maak omdat die elite by ander tale die leidende rol in hulle ontstaan gespeel het. By Afrikaans behoort dit dus die blankes te wees. Dit is om polities korrekte redes dat hierdie tweeledige uniekheid sedert 1994 aan Afrikaans toegedig word. Le Cordeur se verwysing na Afrikaans wat glo die “eiendom” van alle Afrikaanssprekendes is, is klakkelose herhaling van ANC-taal. Die ANC maak aanspraak op eiendomsreg van blankes se plase, al het die ANC niks gedoen om die plase te ontwikkel nie. Op ‘n soortgelyke manier maak Le Cordeur en diesulkes aanspraak op eiendomsreg van Afrikaans, al het nieblankes relatief bitter min gedoen om die taal te ontwikkel. Wat die Taalmonument betref is daar geen moontlikheid dat enige etniese groep behalwe die Afrikaners so iets tot stand sou bring nie. In daardie sin het Afrikaners die hoofaanspraak op eiendomsreg van die monument. Dit is feitlik uitsluitlik Afrikaners wat werklik vir Afrikaans omgee. Wat my moerig maak, is dat Le Cordeur blatant ontken dat Afrikaans ‘n witmenstaal is, terwyl hy eerder behoort te sê dat dit nie uitsluitlik ‘n witmenstaal is nie. Let ook op sy doelbewuste opsetlikheid om van ‘n witmanstaal te praat om die feministe aan sy kant te probeer kry.

Hoe kry die nuwe ATM dit reg om glo almal daar tuis te laat voel? “Op kulturele en artistieke gebied het die Taalmuseum met feeste soos die rieldansfees ook die kleurgrens oorgesteek. Dié lekkerkry-fees wat jaarliks meer as 4 000 toeskouers trek, is ‘n bewys dat die Taalmuseum daarin geslaag het om Afrikaans se diverse groep sprekers saam te snoer in ‘n hegte [?] eenheid wat nie net een [?] taal praat nie, maar (letterlik!) stof opskop in die oë van ander Afrikaanse feeste wat steeds sukkel om die inklusiwiteit van ons mooi taal uit te leef.” “By die Taalmonument word Afrikaans ook gesing deur diverse sprekers. Orkeste soos die Rockets is deesdae ‘n bekende gesig.” Hoekom is die rieldansfees vir Le Cordeur ‘n “lekkerkry-fees”? Omdat dit oorwegend ‘n fees vir bruines is (“inklusiwiteit” genoem), gereël en geborg deur die ATKV, ‘n instansie wat eens Afrikaners se belange bevorder het.

Daar kan geredeneer word dat dit die ATKV se nuut gevonde reg of plig is om ‘n fees vir bruines aan te bied. Maar hoekom nie iets soortgelyks vir blankes, wat die oorgrote meerderheid van sy ledetal is, nie? Daar is al telkemale voorgestel dat die ATKV as teenhanger vir die rieldanse jaarliks bv klassieke musiek-, boeremusiek-, volkspele- en jukskeibyeenkomste aanbied, maar die ATKV verseg om selfs net hoflikheidshalwe op sulke voorstelle te reageer, wat nog te sê so iets aan te bied. Soos die ATKV sal die ATM in sy huidige gedaante ook niks doen om laasgenoemde soort byeenkomste te organiseer om hom op hierdie manier vir sy historiese en natuurlike publiek, naamlik die Afrikanerdom, meer aanvaarbaar te maak nie.

In die laaste aanhaling (voorlaaste paragraaf) word Afrikaans deur Le Cordeur as ‘n enkele taal voorgestel. Maar as dit hoe is, erken Le Cordeur die fundamentele verskil tussen enersyds ordentlike of Standaardafrikaans en andersyds Kaaps as ‘n brouseltaal wat hom tussen Afrikaans en Engels geposisioneer het. Hy bepleit erkenning vir Kaaps as ‘n skoolonderrigmedium naas Afrikaans en Engels; dus, Kaaps is die moedertaal van sommige/baie bruines; nie Afrikaans of Engels nie. Dit gee ‘n aanduiding van hoe diep gewortel Le Cordeur se dislojaliteit jeens Afrikaans is. In “hart en niere” is hy eerder ‘n ANC-kornuit en Kaaps- pleks van Afrikaansgesind.

Die deurslaggewende rol wat blankes in die onstaan en ontwikkeling van Afrikaans gespeel het en die behoudende rol wat Afrikaners steeds in hierdie konteks speel, word deur Le Cordeur en diesulkes verswyg of selfs ontken. Die Khoi-Khoin en slawe word voorgestoot as die eintlike skeppers van Afrikaans, al is 80 tot 90% van Afrikaans se woorde van Germaanse (Nederlandse en Duitse) oorsprong. “Ná 45 jaar weet ons ook dat die Taalmuseum en die Paarl nie die enigste plek is waar Afrikaanse wortels begrawe is nie. Ons weet vandag dat Afrikaans se wortels ook in die Bo-Kaap lê.” Dit is ‘n verwysing na die armsalige slawe. In werklikheid is daar in vergelyking met Nederlands bitter min tekens van slawe- en Khoi-Khoin-invloed in Afrikaans.

Wat Le Cordeur en diesulkes doen, is om voor te gee dat die slawe eeue gelede ‘n reusebydrae tot Afrikaans gelewer het. Die ophaal van slawerny in die hede is ook ‘n doelbewuste poging om blankes, veral Afrikaners, skuldig te laat voel; om dit by hulle in te vryf hoe sleg hulle is. Die Slawemuseum in Kaapstad en mense soos Le Cordeur verkies om die Engelse blankes nie vir slawerny te verwyt nie. Daar word eerder met die valse voorstelling gekom dat die goeie Engelse bloot die slawe vrygestel het, soos Marthinus van Bart in sy boek, Kaap van slawe (2012), aantoon. Wat ook verswyg word, is dat die hedendaagse afstammelinge van die slawe, die Moslems van die Bo-Kaap, veral sedert 1994 grootliks verengels het. Omdat die huidige Moslems, in die konteks van Afrikaans, ‘n bedenklike voorbeeld stel, word die aandag daarvan afgelei deur Le Cordeur en diesulkes en word die klem verplaas na ‘n veridealiseerde maar valse beeld van wat eeue gelede in die Bo-Kaap plaasgevind het. In werklikheid het die Moslems eers na die vrystelling van die slawe die Bo-Kaap beset en was hulle eerder lojaal teenoor die Engelse as die Afrikaanse blankes.

Gebou op valse veronderstellings stel Le Cordeur twee vrae: “Het dit nie tyd geword dat die Taalmuseum en die Bo-Kaap-museum gesamentlike aksies vir Afrikaans van stapel stuur nie? Wat byvoorbeeld van ‘n Afrikaanse toer van die Paarl na die Bo-Kaap?” Die toerlede sal seker net so min inklusief soos die toeskouers by die rieldanse wees. Vir Le Cordeur en sy geesgenote sou dit die nuttige doel dien om die (geringe) rol van die Bo-Kaap in Afrikaans te beklemtoon en die invloed wat die Genootskap van Regte Afrikaners (GRA), nasionalistiese Afrikaners, vanuit die Paarl uitgeoefen het, af te water. Dit is deel van Le Cordeur se strategie om die ATM verder te ontblank en die heil van Kaaps te bevorder.

Le Cordeur begin sy artikel deur te vertel hoe uitgesluit die bruines by die onthulling van die Taalmonument was. “Die museum en monument was vir ons verbode terrein.” Le Cordeur herinner sy lesers graag dat hy ‘n akademikus is wat navorsing doen, al kom hy oor as ‘n aktivis. “In my navorsing oor Samaai het ek ontdek dat die Bel Canto-koor die eerste en enigste ‘anderskleurige ‘ koor was wat in 1975 by die opening van die Taalmonument opgetree het.” Die onthulling van die monument was dus minder uitsluitend as wat Le Cordeur aan die begin beweer het. Van Wijk noem bv dat ‘n bruin egpaar sonder beswaar by die monument in die huwelik bevestig is (Jan van Wijk, Taalmonument, Tokai: Historical Media, 2014, p 66).

Daar kan myns insiens geen twyfel oor Le Cordeur se dislojaliteit jeens Afrikaans wees nie. Afrikaans verkeer in ‘n benarde situasie, maar hy het nog nooit die ANC se ondermyning van Afrikaans veroordeel nie. Maar dan kla hierdie mens waaragtig oor die bevoordeling van Afrikaans. “Vandag moet ons ook eerlik wees en erken dat Afrikaans die afgelope 95 jaar – sedert hy in 1925 as een van net [! – daar moes seker eerder meer gewees het] twee amptelike tale in ons land aangewys is – bo ons ander inheemse tale bevoordeel is.” Oor die huidige groter bevoordeling van Engels swyg hy. Daar is geen moontlikheid dat Le Cordeur, soos ek, ‘n enkele amptelike taal, naamlik Afrikaans, sal bepleit nie.

Let op die soort logika wat Le Cordeur gebruik om by sy obsene voorstel uit te kom: “Die ringmuur van die Taalmonument met die drie rondings daarop versinnebeeld ironies die invloed van die inheemse tale, veral Khoi, op Afrikaans.” Maar daar is geen teken van “veral Khoi” in die monument nie. Dit is Van Rensburg/Carstens-invloed op Le Cordeur wat hier spreek. Die argitek verwys na die drie koepels bloot as erkenning van die invloed van Khoi-Khoin-, San- en swart kultuur en taal (Van Wijk 15, 39). Van Wijk beklemtoon dat die getal en grootte van die kolomme en koepels [naas die twee suile] nie gekwantifiseer moet word in ‘n spesifieke getal tale of vertolk moet word as aanduidend van die mate van hulle invloed nie. Hy skryf dat hulle “nie noodwendig in volgorde van belangrikheid of persentasiegewys [is] nie” (Van Wijk 76); dit gaan om aanduidende simboliese voorstelling. Ook dat geeneen van hierdie items aan ‘n bepaalde taal toegewys moet word nie [behalwe die hoofsuil wat Afrikaans simboliseer], selfs al sou daar die neiging wees om die grootste kolom (13,5 meter hoog) as verteenwoordigend van Nederlandse invloed te beskou. “Hierdie monument moes nie ‘n biografie wees oor die ontstaan van Afrikaans wat persentasies van invloede van ander tale weerspieël nie” (Van Wijk 23).

Le Cordeur gaan voort: “En die muur op die hooftrappe verteenwoordig die bydrae van die Maleise taal en kultuur op Afrikaans.” Die Taalmonument is ontwerp, opgerig en ingehuldig “toe apartheid op sy felste was.” Maar daar is toe reeds ruim erkenning aan die bydrae van nieblankes tot Afrikaans gegee. Tog hou die gekerm oor nie-erkenning, of onvoldoende erkenning, nie op nie. Engels is ‘n taal wat glad nie in die Taalmonument gesimboliseer word nie. Engels is ‘n groot komponent van Kaaps. Dit is ironies en skandalig dat veel eerder Kaaps as Standaardafrikaans deesdae tydens ATM-byeenkomste verheerlik word. Dat dit ‘n doelbewuste poging is om Afrikaners uit te tart deur hulle alewig met geradbraakte Afrikaans te konfronteer, kan nie uitgesluit word nie.

“Daarom [!] moet die Taalmonument [seker die uitvoerende hoof en die ATM-raadslede] in die toekoms dit sterk oorweeg om ‘n monument vir alle inheemse tale te wees.* Dan kan Afrikaans, die taal van bevryding [!], selfs ‘n stap verder gaan en homself vestig as die Taal van Eenheid en kan die Taalmonument ‘n monument vir demokrasie word.” Die Taalmonument sal dan seker ‘n Engelse of swart naam kry. Dan kan Afrikaans glo “sy ware kleure” ten toon stel. Maar as dit hoe is, vertel Le Cordeur en diesulkes dat Afrikaans die mees diverse taal met die mees diverse sprekers is en dat kleur- of kultuurverskil geen faktor behoort te wees nie. Met ‘n groot inklusiewe ANC-monument teen Paarlberg sou vloeiend uit Le Cordeur se magiese voorstel dalk twee klein monumentjies vir Afrikaans opgerig word – nie dat die ANC dit graag sou doen nie – een in die Bo-Kaap en een by Mosselbaai – twee plekke waar Afrikaans nié ontstaan het nie.

[* Le Cordeur neem hierdie idee oor by Michael Jonas, wat geskryf het dat “die ATM nie net ‘n baken van hoop vir Afrikaans is nie, maar vir álle Afrikatale” (Praag 12.08.2018). Die kernmotief vir die monument, dat dit Afrikaans moet simboliseer, word dus deur twee Michaels – twee mense met Engelse voorname – naamlik Le Cordeur en Jonas, ondergrawe. In dieselfde rubriek het ek geskryf: “Jonas gebruik/misbruik die ATM ter ondersteuning van die ANC-regering. Dit toon baie duidelik Jonas se fundamentele nie-Afrikaans-oriëntasie. Die argitek het die Taalmonument as ‘n simbool van Afrikaans geskep. Jonas transformeer die Taalmonument tot ‘n simbool van politieke elemente soos hoop, nasiebou en samehorigheid. Laasgenoemde drie begrippe openbaar in werklikheid geen noodsaaklike verwantskap met Afrikaans nie.” “Jonas dokumenteer ondubbelsinnig die feit dat die ATM ‘n lakei van die ANC-regering is.” Byvoorbeeld, Afrikadag en Mandeladag word jaarliks deur die ATM gedenk, maar nie Van Riebeeckdag (6 April) toe Hollands as die voorloper van Afrikaans hier gevestig is nie.]

Wannie Carstens en Michael le Cordeur is boesemvriende. Hulle is die samestellers van die boek, Ons kom van vêr, waarna hier bo verwys is. Dit is ‘n boek deurspek met linkse, anti-blanke, veral anti-Afrikaner, politiek en propaganda. Blankes is as artikelskrywers doelbewus grootliks uitgesluit. Dit was ‘n poging om aan bruines ‘n “stem” te gee. Daar was dus nie die sug na inklusiwiteit wat Le Cordeur so voorbeeldig by die Taalmonument probeer bevorder nie. In oriëntasie herinner die boek aan Naspers/Media24 se Suidoosterfees. Daar mag maar boeke en feeste wees wat blankes (grootliks) uitsluit, maar dit is nie toelaatbaar dat die slegte blankes nieblankes uitsluit nie. Daarom word die ATM van weleer verdoem. Hoewel die redigering van die laasgenoemde boek bedenklik was, word die publikasie van nog so ‘n nie-inklusiewe boek deur dieselde tweetal beplan.

Carstens was die eerste en Le Cordeur die tweede voorsitter van die ATR. Le Cordeur het ook ontpop as ‘n ondersteuner van Wim de Villiers se verengelsing van die Universiteit Stellenbosch. Le Cordeur se jongste skuif is sy gemene voorstel dat Afrikaners en Afrikaans van die Taalmonument ontneem moet word; dat dit ‘n inklusiewe monument vir al die inheemse tale moet wees en selfs ook vir die ANC se skandalige vorm van “demokrasie”. Kortom, die Taalmonument moet swart oorheersing – taal-, kultuur- en politiekgewys – simboliseer. Is dit moontlik om Afrikaners groter aanstoot as dit te gee? Carstens, die ATR en die ATKV het hulle nog nooit (openlik) van Le Cordeur gedistansieer of hom selfs ligweg gekritiseer nie. As hulle hulle nou steeds van optrede teen Le Cordeur weerhou, sal hulle nooit sover kom om hom te veroordeel nie. Dan het Le Cordeur ‘n vrypas om voort te gaan om Afrikaans en die blanke- en Afrikanerdom soveel moontlik te benadeel.

Dit behoort duidelik te wees dat die heil van Afrikaans nie aan mense soos Le Cordeur en Jonas toevertrou kan word nie. Desnieteenstaande wil Wannie Carstens en diesulkes die toekoms van Afrikaans in die hande van bruin mense pleks van blankes laat. Slegs op Praag word beswaar hierteen geopper.

Die ATM het ontaard in net nog ‘n plek waar Afrikaners voel dat hulle plek hulle nie meer ken nie. Die twee suile (57 en 26 meter hoog) van die Taalmonument simboliseer al hoe meer ‘n ten hemele geroep na uitkoms vir Afrikaans en die Afrikaners.

Leon Lemmer: Wannie Carstens oor Die storie van Afrikaans

‘Afrikaans is nie ‘n kreoolse taal nie. Dit is onbetwisbaar ‘n Indo-Europese taal. Dit is wesenlik anders as die Afrikatale van die swartes. In daardie sin is dit opportunisties en valse propaganda om dit as ‘n Afrikataal te loof,’ sê Leon Lemmer.

JC (Jaap) Steyn (gebore in 1938) is moontlik die verdienstelikste taalyweraar vir Afrikaans. Dit is dus gepas dat sy werk met ‘n huldigingsbundel vereer is: JC Steyn en Afrikaans – ‘n Viering (Bloemfontein: African Sun Media, 2019, 450p; Amazon Kindle $24,15), met Angelique van Niekerk, HP van Coller en Bernard Odendaal as redakteurs. Aan die begin is daar die briefwisseling tussen Elize Botha en Steyn. Veel meer openbarend is Steyn se outobiografiese Sonkyker: Afrikaner in die verkeerde eeu (Kaapstad: Tafelberg, 2008, 408p). Die eerste hoofstuk in die huldigingsbundel handel oor Steyn se Die verlore vader, deur Chris van der Merwe. Die onderwerp van hoofstuk 2 is die derde uitgawe van die Afrikaanse woordelys en -spelreëls, deur Christo van Rensburg, afgerond deur Ernst Kotzé. Hoofstuk 3, “Afrikaanse spitse op die leksikografiese landskap,” is geskryf deur Rufus H Gouws. Annette de Wet is die outeur van hoofstuk 4, wat handel oor bejaardheid in Elsa Joubert se Spertyd. In hoofstuk 5 skryf Theodorus du Plessis oor institusionele en akademiese taalbeleid. Hoofstuk 7, geskryf deur Angelique van Niekerk, het Afrikaanse advertensies as tema. HP van Coller skryf in hoofstuk 8 oor twee van Steyn se drie biografieë: dié oor MER en Piet Cillié. In hoofstuk 9 besin Hein Viljoen oor SJ du Toit se Koningin van Skeba. Die laaste hoofstuk, deur Anthea van Jaarsveld, handel oor Steyn se Dagboek van ‘n verraaier. Ek het die boek in sy geheel gelees, maar beperk my aandag vervolgens by ‘n enkele hoofstuk. Ek moet byvoeg dat die e-boek in talle opsigte ‘n onvolmaakte weergawe van die gedrukte boek is.

Na aanleiding van WAM Carstens en EH Raidt se Die storie van Afrikaans beantwoord Carstens in hoofstuk 6 die vraag: “Wat is daar nog te sê?” Hierdie “tweeluik” bied ‘n omvattende geskiedenis van Afrikaans aan. Maar daar is nog talle onderwerpe wat verder nagevors behoort te word. Carstens het klaarblyklik kennis geneem van wat ek oor die twee boekdele geskryf het (Praag 26.11.2017 en 4.05.2019). Byvoorbeeld, hy gebruik die woord weer slegs twee keer en dus nie meer so dikwels en verwarrend soos in sy tweeluik nie. Maar as verligte gees verwerdig hy hom uiteraard nie om te verwys na wat op Praag gepubliseer is nie. Daarmee onthef hy hom van die verpligting om daardie argumente te weerlê. (Annette de Wet verwys darem na wat ek oor Elsa Joubert se Spertyd op Praag geskryf het, al haal dit nie die indeks nie.)

Carstens gaan voort op sy ingeslane weg waarvolgens voorkeur aan politieke byderwetsheid bo die bevordering van ordentlike Afrikaans gegee word. Dit skeel hom klaarblyklik min as sy standpunt die ondergang van Afrikaans tot gevolg het. Ek voorspel: As op die huidige manier voortgegaan word, gaan Afrikaans vernietig word. Dit sal by uitstek op die rug van Kaaps gedoen word. Die mengel- of tussentaal Kaaps word in geen opsig deur Carstens veroordeel nie. Ook nie die sprekers van daardie taal nie. Met die blankes is dit anders gesteld. Hulle het glo op groot skaal drooggemaak en mense heeltemal onnodig vreeslik seergemaak. Dit is hulle wat hulle skuldig aan “fornikasie met slavinne” gemaak het. Hy noem dit twee keer in sy boek en herhaal hierdie frase in sy artikel. Hierdie slegte blankes moet nou as’t ware terugstaan en die toekoms van Afrikaans aan die bruin mense toevertrou. Dít is die kern van sy betoog. Myns insiens is dit onverdunde dwaasheid. Carstens kan gerus meer objektief probeer wees. Dan sal hy besef hoe baie die blankes, veral die Afrikaners, oor eeue in Afrika, by uitstek Suidelike Afrika, tot stand gebring het; insluitende Afrikaans.

Wat Carstens probeer tuisbring, is dat al is hy op sy manier “pro-Afrikaans” en in daardie opsig nie polities korrek nie, hy op iedere ander manier oorverlig is. Dit is dus eintlik nodeloos om hom met argumente tot beter insigte te probeer bring. Ek haal twee kernsinne uit my vorige resensie aan: Carstens “het twee dik boekdele oor die storie van Afrikaans gepubliseer sonder om enige werklike besorgdheid oor die huidige verengelsing van veral gesproke Afrikaans uit te spreek. Dit laat my wanhoop aan sy taalgetrouheid.” Pleks van my besware in besonderhede te herhaal, verwys ek die leser eerder na my twee genoemde resensies. Carstens skryf: “Geskiedenis behels … ook waar Afrikaans nou is en waarheen dit op pad sou kon wees” (Kindle 2646). Seker die opvallendste kenmerk van ná-1994 Afrikaans (naas die afskaling daarvan as amptelike en openbare taal) is seker die toenemende verengelsing van veral gesproke – maar ook geskrewe – Afrikaans. Maar hieroor swyg Carstens. Hoekom? Omdat hy polities korrek wil wees. Niks mag gesê word wat bruin mense aanstoot kan gee en hulle (verder) van Afrikaans vervreem nie.

Carstens weet dat die Afrikaanse woordeskat 85% (2768) of selfs meer as 90% (volgens die boek) van Nederlandse oorsprong is, maar hy bly hamer op groter erkenning vir die bydrae van die slawe, Khoi-Khoin, Moslems en ander bruin mense. Daardie beskeie bydraes is nooit (werklik) misken nie. Erkenning is duidelik vergestalt in die struktuur van Jan van Wijk se Afrikaanse Taalmonument in die Paarl, wat in 1975 tydens die hoogbloei van apartheid ingewy is. Carstens se oorbeklemtoning van die nie-blankes se bydrae tot Afrikaans kom neer op die onteiening van Afrikanerkultuurgoedere sonder vergoeding, soortgelyk aan die ANC se beoogde onteiening sonder vergoeding van blankes se besittings. Waarom lys Carstens nie bv die Afrikaanswoordeboeksamestellers en verskaf dan die persentasie nie-blankes onder hulle nie?

Afrikaans is nie ‘n kreoolse taal nie. Dit is onbetwisbaar ‘n Indo-Europese taal. Dit is wesenlik anders as die Afrikatale van die swartes. In daardie sin is dit opportunisties en valse propaganda om dit as ‘n Afrikataal te loof. Afrikaans is ‘n Europese taal wat in Suidelike Afrika aanpassings ondergaan het; soortgelyk aan Europeërs, veral Afrikaners, wat hulle in hierdie wye en droewe land by die plaaslike omstandighede aangepas en voortreflik gepresteer het. Carstens wil die geskiedenis van Afrikaans “reg” skryf deur sy vertolking af te dwing. Maar dan is dit hy wat kla oor mense wat selektief met die geskiedenis omgaan. “Bevooroordeeldheid” blyk glo as Afrikaans “vanuit ‘n nasionalistiese hoek” benader word en “versoeningsmoontlikhede” nie aan bod kom nie (2680). Ooreenkomstig die mode verdoem hy nasionalisme, maar dit is juis Afrikanernasionalisme wat bv die lede van die Genootskap van Regte Afrikaners gemotiveer en uiteindelik tot die erkenning van Afrikaans as amptelike taal gelei het. Carstens wil Afrikaans die voertuig vir versoening maak, op die duidelike gevaar af dat die gehalte van Afrikaans dermate aangetas word dat dit mettertyd nie meer die moeite werd gaan wees om die geradbraakte resultaat naas Engels aan die gang te hou nie.

Na aanleiding van sy en andere se (skielike) ná-1994 (oor)beklemtoning van die nieblankes se bydrae tot Afrikaans vra Carstens: “Wat kon aanleiding gegee het tot die verander(en)de insigte? Die sosiopolitieke proses wat tot die vestiging van die nuwe Suid-Afrika in 1994 gelei het, durf nie onderskat word in hierdie verband nie; as proses het dit ‘n nuwe bewussynsopenheid geskep, wat gelei het tot ‘n klimaat van regstelling op vele terreine, ook wat betref hoe ons na Afrikaans se verlede kyk” (2787). Carstens het hom hierdeur laat meevoer. ‘n Geykte resep word gevolg. Relatief prestasieloses se bydraes word bo verdienste verheerlik. In soverre daar nie salf aan te meer is nie, word die blankes die skuld gegee omdat hulle nie aan die benadeeldes geleenthede vir prestasie gegee het nie. Carstens loof die Afrikaanse Taalraad (ATR), waarvan hy die eerste voorsitter was, se politieke uitgangspunt: dat dit primêr om versoening eerder as die heil van Afrikaans gaan. “Die totstandkoming van die ATR is waarskynlik een van die belangrikste gebeure die afgelope 50 [!] jaar betreffende Afrikaans” (2925). Die ATR is ‘n miskraamde vulletjie in vergelyking met die onthulling van die Taalmonument in 1975. Daar is volgens Carstens “die onmenslike gevolge van apartheid” (2867) wat reggestel moet word. Afrikaans is glo gebruik “om ‘n onaanvaarbare politieke bestel af te dwing” (2877). Is die huidige politieke bestel werklik beter? Waarom verswyg Carstens grootliks die brutale wyse waarop Engels deesdae afgedwing word?

Afrikaans word deur Carstens as ‘n politieke instrument vir (per slot van sake) die ANC se nasiebouprojek gebruik. Daar word geywer vir “‘n nuwe, gedeelde ‘ons'” (2796). Die strategie is die gonswoord “inklusiwiteit” (2801). Die kriteria is “objektiwiteit en billikheid” (2807). Carstens wil glo “feitelik korrek” wees (2830). Maar daar mag nie ingevryf word dat die Afrikaners se bydrae tot Afrikaans baie groter as dié van die nieblankes is nie. Dit sou die “eiendomsreg” van die blankes onaanvaarbaar kolossaal maak. Daar moet ook nie geteem word oor die grootskaalse dislojaliteit jeens Afrikaans in die bruin gemeenskap nie. Dit kan mos uitsluitlik gewyt word aan die blankes se apartheidsbestel. Maar was baie bruines sedert die aankoms van die Britte (1795, 1806) en bv tydens die Anglo-Boereoorlog, dus lank voor apartheid, nie geneig om pro-Brits en pro-Engels eerder as pro-Afrikaner en pro-Afrikaans te wees nie? Dit is deel van “die volle prentjie” (2811) maar word polities byderwets verswyg. Carstens se boek bied glo “‘n wyer blik” (2821) maar ‘n selektiewe, polities korrekte perspektief. Dit skrei ten hemele dat net die blankes gekritiseer word; dat die nie-blankes en hulle morsige omgang met Afrikaans nie gekritiseer word nie. Carstens wil politieke winste behaal, maar dit geskied ten koste van eerbare Afrikaans. ‘n Mens sou dink dat ‘n Afrikaansdosent se primêre lojaliteit Afrikaans sou wees.

Van die grootste vergrype sedert 1994 in die Afrikaanstaalkunde is die ontmaskering van “die mite dat die geskiedenis van Afrikaans eers in 1652 begin het” (2853). Die Khoi-San was vóór die blankes aan die Kaap. As ‘n mens hulle en die slawe (wat ná die blankes hier aangekom het) wil verhef tot die eintlike skeppers van Afrikaans, móét die ontstaan van Afrikaans terugdateer word tot vóór die aankoms van Jan van Riebeeck. Dan kan immers met reg beweer word dat die Afrikaners Afrikaans van die nieblankes gesteel het. Dan kan nie meer beweer word dat die Khoi-San en die slawe niks nagelaat het nie. Afrikaans word dan húlle nalatenskap.

Maar hoe bewimpel ‘n mens dit “taalwetenskaplik”? Jy aanvaar sonder meer Hans den Besten se (wan)voorstelling dat die “Aanleerdershollands” van die Khoi-San en slawe die hoofstroom en die Hollandse taal bloot ‘n systroom in die ontstaan van Afrikaans was. Dan kry jy die Afrikaanse Taalraad om opdrag aan Christo van Rensburg te gee om, in die onsterflike woorde van Michael le Cordeur, “die misverstande oor waar Afrikaans vandaan kom, finaal by te lê” (Christo van Rensburg, So kry ons Afrikaans, Pretoria: Lapa Uitgewers, 2012, p 9). Dus om “die nou byna afgesaagde gesegde dat Afrikaans ‘n witmanstaal is, finaal in die kiem te smoor … dat Afrikaans die eiendom is van almal wat Afrikaans praat” (10).

Volgens Van Rensburg het Afrikaans in 1495 ontstaan (148), dus vóór Vasco da Gama in 1497 om die Kaap geseil het. Dit was ‘n “ligte mistykie” (Schalk Pienaar). Dit was te wyte aan die ongeërgde manier waarop Van Rensburg met jaartalle omgaan. “Teen die einde van 1500” (17) beteken nie 31 Desember 1500 of iets soortgelyk nie, maar die einde van die 1500’s, dus die einde van die 16de eeu. Daar is talle soortgelyke voorbeelde in die boek. Hy tref geen duidelike onderskeid tussen die taal Hollands aan die vroeë Kaap en die latere Nederlands nie. Van Rensburg onderskei ook nie konsekwent tussen Khoi (die taal) en die Khoi-Khoin (die sprekers van Khoi) nie. Maar hy is geloof vir die nuwe verligtheid wat hy in die studie van Afrikaans gebring het. Hy het oornag ‘n gewilde spreker geword by diegene wat sy polities korrekte weergawe wou hoor.

Van Rensburg het dus voortborduur op sy ingeslane weg en ‘n verwerking en aanvulling van sy 2012-boek gepubliseer: Van Afrikaans gepraat (Pretoria: Lapa Uitgewers, 2018). Ek het albei boeke bespreek (Praag 15.12.18). Die ontstaan van Afrikaans word nou ‘n eeu later, 1595, gedateer. Dit maak Afrikaans uniek. Daar is seker geen ander taal waarvan die ontstaansdatum so presies bepaal is nie. 1595 is nie die jaartal waarin die Khoi-Khoin met Aanleerdershollands begin het nie. Dit is ook nie proto- of oer-Afrikaans nie. Dit is sommer Afrikaans. Wat in 1595 gebeur het, is dat dit die eerste bekende geval is waar die matrose van Hollandse skepe, Cornelis de Houtman (1565-1599) se bemanning, met Khoi-Khoin kennis gemaak en handel gedryf het. Daar is waarskynlik meer beduie as gepraat. Daarby het (al) die matrose nie noodwendig Hollands gepraat nie. Maar die vindingryke Khoi-Khoin het eensklaps Afrikaans geskep. Daar is egter geen dokumentêre bewys hiervoor nie. Dit is bronlose spekulasie of verligte wensdenkery.

Dit vind soos volg neerslag in die tweede boekdeel van Carstens se Storie: Hy haal uit ‘n 2016-artikel van Van Rensburg aan: “Die eerste Afrikaans het al in 1595 begin toe die Khoi-Khoin die Nederlandse seelui se eerste Nederlands probeer napraat het: Khoi-Afrikaans” (39). Let op die foutiewe verwysings na “Nederlandse” pleks van Hollandse en “Nederlands” pleks van Hollands. Carstens voeg by: “Geskiedenis van Afrikaans in Afrika begin [in 1595]” (39). Dit herinner aan die Universiteit Stellenbosch wat hom deesdae eerder as ‘n Afrika-universiteit as ‘n Suid-Afrikaanse universiteit bemark. Carstens aanvaar sonder meer Van Rensburg se wensdenkery ten spyte van al die historiese en taalwetenskaplike besware wat geopper kan word. Hoekom? Omdat dit sy politieke agenda pas.

Dieselfde geld vir bv Azille Coetzee vir wie enigiets blykbaar aanvaarbaar is as dit haar oorverligtheid pas. Sy borduur te pragtig voort op Van Rensburg se uitlatings en beweer selfs dat daar historiese rekords hiervoor bestaan. Sy skryf: “Jy soek verniet vir suiwerheid, veral in ons taal. In die voue van Afrikaans sit die Khoi. Vra vir die taalkundiges … Daar is rekords van Khoi-mense wat Nederlands kon verstaan so vroeg soos 1595, vóór die koms van Jan van Riebeeck. Hulle dryf handel met die Nederlanders wat by die Kaap verbygekom het voor die vestiging van die VOC. Die Khoi-mense rol die Nederlandse woorde in hul mond rond, buig dit. Breek die sinne, sit hulle terug aanmekaar, sodat die ritme reg sit, blaas rym daarin, sodat dit betekenis kry hier onder die sterre, die oopblou lug, op die liggrys grond op die suidelike punt van die Afrika-kontinent” (In my vel: ‘n reis, Kaapstad: Tafelberg, 2019, p 78-79). Oor Afrikaners kan sy nie so liries raak soos oor die Khoi-Khoin nie. Soos Van Rensburg onderskei sy nie tussen Hollands en Nederlands, asook tussen Khoi en Khoi-Khoin, nie.

Lees ook Dan Roodt: GroenLinks en Afrikaans — Azille Coetzee se Amsterdamse relaas.

Die destruktiewe gevolge van Van Rensburg se wensdenkery strek selfs verder. Om Afrikaans in oortreffende mate te verafrika, moet sy Hollandse/Nederlandse penwortel misken word. Van Rensburg verwys dus na “die vermeende Europese herkoms van Afrikaans” (140). Die wesenlik Hollandse/Nederlandse aard van Afrikaans word deur Van Rensburg die “herkomsmite” genoem. Daarmee word glo beweer: “Afrikaans kom uit die buiteland” (109). Die taalkunde as akademies-wetenskaplike dissipline en Afrikaans word nie ten beste met hierdie politiek-geïnspireerde speletjies gedien nie. Engels word selfs nie deur Van Rensburg as ‘n bedreiging vir Afrikaans beskou nie. “”Hoekom moet ‘n stryd met Engels aangeknoop word?” (145). “Engels verryk ook, bedreig nie net nie” (146). Dit herinner aan die argumente ten gunste van massa-immigrasie en multikulturaliteit. “Engels is goed geposisioneer … om Afrikaans te beïnvloed” (145). Inderdaad. Engels is met die steun van die ANC-regime en sy meelopers goed geposisioneer om Afrikaans al hoe meer te verswelg. Des te meer omdat Afrikaanstaalkundiges, soos Van Rensburg en Carstens, Kaaps as ‘n Trojaanse perd vertroetel.

Carstens noem sy stellinginname waaragtig “die depolitisering van Afrikaans” (2925), wat deurgetrek moet word na die versoeningsgesprek (2929). Moslemafrikaans word geloof, al weet hy dat hierdie gemeenskap, soos baie ander in bruin geledere, sedert 1994 met rasse skrede verengels het (2939). Hy opper geen beswaar teen Kaaps as onderwystaal nie. Hy voorsien eerder dat dit “‘n fokuspunt in die Afrikaans van die toekoms gaan wees” (2943). Soos in ander lande is Standaardafrikaans, soos feitlik alle fasette van Afrikaans, deur die Afrikaandssprekende elite, die Afrikaners, geskep. Daarom word daar geneul oor die herstandaardisering van Afrikaans (2943); selfs die destandaardisering van Afrikaans, waaraan Kaapssprekers toegelaat word om mee te werk, bv op LitNet en in Rapport. Jan Rabie het ‘n afkeer van Engels gehad. Desnieteenstaande is die Rabie/Wallace-toekenning by meer as een geleentheid aan ‘n Kaapsskrywer toegeken. Dit bevorder geensins die heil van Afrikaans nie.

Teen die einde van die hoofstuk haal Carstens ‘n tipiese reaksie van ‘n bruin Afrikaanssprekende aan. “Bestaansangs en vrees oor Afrikaans gaan ons nêrens bring nie … Ons moet … versigtig wees om nie in ‘n gat te trap waar ons dink ons taal is belangriker as ander tale nie, want dit is nie” (2979). Afrikaans kan dus, volgens haar, sonder groot verlies maar in sy swernoot gaan. Daar sal mos ander tale oorbly waarmee ons kan kommunikeer. Die punt is egter: Afrikaans is die moedertaal van Afrikaners. Dit is die kern van die Afrikanerdom. Dit is onvervangbaar. Daar sal met groter toewyding ten bate van Afrikaans geywer moet word; Afrikaans wat so volledig moontlik van Engelse invloed gesuiwer is.

Ná 1994 het daar skynbaar ‘n fatale konsensus onder Afrikaanstaalkundiges gekristalliseer:

  • Engels is ‘n wêreldtaal, gevolglik is dit nodeloos om jou daarteen te verset.
  • Afrikaans sal behoue bly as ons meertaligheid bepleit pleks van spesifiek vir die heil van Afrikaans te ywer.
  • Die meerderheid Afrikaanssprekendes is bruin, gevolglik moet die toekoms van Afrikaans aan hulle toevertrou word.
  • Alle variëteite van Afrikaans is gelykwaardig.
  • Kaaps is ‘n variëteit van Afrikaans wat (gelyk)waardig die plek van Standaardafrikaans kan inneem.

Onderliggend aan hierdie konsensus is daar die sug na versoening. Enersyds moet die ANC liefs nie gekonfronteer word weens sy uitgesproke voorkeur vir Engels en sy benadeling van Afrikaans nie. Konfrontasie kan die situasie van Afrikaans glo net verder beduiwel. Andersyds moet die eenheid in Afrikaansgeledere herstel word. Die breuk word aan apartheid toegedig, terwyl dit in werklikheid veel verder terug in die verlede strek. Hierdie strategie wek (valse) skuldgevoelens by Afrikaners en ontmagtig hulle om vereistes/riglyne oor die gebruik van Afrikaans, soos taalsuiwerheid, aan bv die bruin mense te stel.

My standpunt oor die bogenoemde vyf items is egter soos volg:

Eerstens, dat Afrikaans, soos voorheen, sy tradisionele gelykwaardige, prominente plek naas Engels behoort in te neem. Daarvoor moet kompromisloos geywer word. As dit nie gedoen word nie, sal die ANC sonder noemenswaardige teenstand voortgaan met die opdringing van Engels op iedere terrein. Die ANC-ideaal is een (swart) nasie en een taal (Engels). Hierin is daar nie plek vir blankes, veral Afrikaners, en Afrikaans nie.

Tweedens, dat daar onomwonde eerder vir Afrikaans as vir meertaligheid geywer moet word. Meertaligheid kan immers Afrikaans uitsluit, soos al hoe meer gebeur.

Derdens, die meerderheid Afrikaanssprekendes is bruin (slegs) as Kaaps as Afrikaans geklassifiseer word. In werklikheid is Kaaps ‘n mengeltaal wat tussen Afrikaans en Engels geposisioneer is en, bv wat woordeskat betref, toenemend Engels word. Pleks van ‘n kwantitatiewe maatstaf (die getal sprekers) behoort ‘n kwalitatiewe norm (die gehalte van die Afrikaans) aangewend en slegs sodanige Afrikaans bevorder te word.

Naas taalkwaliteit is daar ‘n ander belangrike rede waarom bruin mense nie met die toekoms van Afrikaans vertrou kan word nie. Dit is ‘n bewese feit dat veral die bruin elite Afrikaansdislojaal is en Engels verkies. Die res van daardie bevolkingsgroep is taalgewys geneig om eerder die leiding van hulle elite na te volg as dié van die blankes. Dit is die wesenlike opsionaliteit van Afrikaans vir bruin mense wat dit louter dwaasheid maak om die heil van Afrikaans aan hulle toe te vertrou. Daar is net een etniese groep wat, in die konteks van Afrikaans, uitmunt in taalgetrouheid en dit is die Afrikaners. Selfs hulle geledere is deur hedendaagse hanskakies uitgedun. Daar is slegs ‘n enkele (en heel moontlik kleiner wordende) groep aan wie die toekoms van Afrikaans wyslik toevertrou kan word: die monokulturele, nie-diverse, nie-verloopte Afrikanerdom.

In die vierde plek volg dit – as Kaaps as ‘n Afrikaansvariëteit erken word – dat alle variëteite van Afrikaans nie kwalitatief gelykwaardig is nie. Die groot en groeiende Engelskomponent in Kaaps druis lynreg in teen idiomatiese Afrikaans. Kaaps bedreig die voortbestaan van Afrikaans; des te meer omdat nie-Kaapssprekers, bv blankes, in navolging van Kaapssprekers, geneig is om in toenemende mate hulle Afrikaans met onnodige Engelse woorde te besoedel. Dit is ‘n dwase manier om eenheid in Afrikaansgeledere te herstel. Sodanige brouseltaal is nie ‘n taal uit eie reg nie omdat dit kennis van sowel Afrikaans as Engels veronderstel.

Ontologies is al die variëteite van Afrikaans gelykwaardig omdat hulle almal is/bestaan. Maar die getal sprekers van elk wissel. In elk geval word daar in die sug na inklusiwiteit te veel klem op die bestaan van variëteite gelê, bv die bewering dat Afrikaans meer divers as enige ander taal is. In eenheid, bv Standaardafrikaans, is daar krag en word die oorlewingskanse van Afrikaans verbeter. Versplintering het die teenoorgestelde tot gevolg.

Vyfdens moet die volgende vraag dus beantwoord word: In watter opsig(te) is al die Afrikaansvariëteite gelykwaardig? Oor een ding kan daar sekerheid wees: Almal is nie in dieselfde mate geskik as oorlewingsvorm vir Afrikaans nie. Standaardafrikaans is vir hierdie doel uitnemend geskik terwyl Kaaps daarvoor absoluut ongeskik is. Maar wat gebeur in die praktyk? Kaaps word kritiekloos opgehemel terwyl Standaardafrikaans gekritiseer en verdag gemaak word.

Wat gaan Carstens en diesulkes se Afrikaansbenadering (bv die bevordering van meertaligheid, koestering van Kaaps, swye oor taalsuiwerheid; kortom versoening) tot gevolg hê? Enersyds die konsolidering van Kaaps as ‘n brouseltaal waarin meertaligheid in die vorm van tweetaligheid (Afrikaans en Engels) vergestalting vind. Andersyds die agteruitgang van Afrikaans van ‘n eens ontwikkelde taal tot ‘n onderontwikkelde taal soortgelyk aan die plaaslike swart tale waarin Engelse woorde (onveranderd) oor- of opgeneem word pleks van kreatiewe taalskepping. Die eindresultaat sal Afrikaans as uitgestorwe taal wees; verswelg deur Engels weens dwaasheid – soortgelyk aan die ongekende dwaasheid wat die Suid-Afrika van weleer in 1994 vernietig het.

Leon Lemmer: Wannie Carstens: Die hibridisering van Afrikaans en Afrikaners

Doodskoot vir die kreoolsteorie? In hierdie uitgebreide resensie oor Wannie Carstens en Edith Raidt se tweede boek oor Afrikaans, wys Leon Lemmer nie net hul denkfoute uit nie, maar ook die gruwelike slordigheid rondom verwysings in die teks en in die register.

Deel 2 van WAM Carstens en EH Raidt se boek, Die storie van Afrikaans: Uit Europa en van Afrika (Pretoria: Protea Boekhuis, 2019, 1175p, R750), is in verskeie opsigte ‘n kolossale teleurstelling. Die gebreke wat in Deel 1 voorkom, word ook in Deel 2 aangetref. Die omvattendste bespreking van Deel 1 is op Praag (26.11.17) gepubliseer. Hierdie kritiek is destyds ook onder die aandag van die uitgewer gebring. Ek doen dieselfde met hierdie bespreking. Dalk slaag ek daarin om hierdie keer ‘n reaksie van die uitgewer te ontlok. Aanvanklik wek die boek die indruk dat op my vorige kritiek ag geslaan is, maar mettertyd kom dieselfde gebreke in oortreffende mate voor. Die teks is klaarblyklik paaiementsgewys geskryf en periodiek hersien, gevolglik is dele van die boek, wat foute betref, minder irriterend as ander dele.

Die onnodige en dikwels misleidende gebruik van die woord “weer” is slegs uit sommige dele van die teks geweer. Tipiese voorbeelde: “Britte keer terug in 1795 om Kaap weer te annekseer” (p 39) en “Vir ‘n kort tyd, 1803-1806, het die Kaap weer onder die Bataafse regering van Nederland gekom” (134). In bronverwysings het die gebruik van kleinletters pleks van onnodige hoofletters darem toegeneem. Maar vergelyk die styl van bv Van Jaarsveld 1971 met die ander bronne in daardie lys (20-21). Veral by skynbare latere toevoegings is teruggeval op die gebruik van onnodige hoofletters. Die geheelindruk is dieselfde as by Deel 1: dat ‘n deeglik afgeronde manuskrip nie gelewer is nie en dat die uitgewery tevergeefs probeer het om die teks redaksioneel te ontfout. Carstens is twintig jaar jonger as sy hoogsbejaarde en sieklike mede-outeur, Edith Raidt (gebore in 1932), en moet die hoofverantwoordelikheid vir die foute aanvaar.

Ek skryf aanvanklik oor tegniese gebreke om die gebrekkige afronding van hierdie manuskrip te illustreer. Baie lesers sal seker verkies om die volgende agt paragrawe, asook die laaste paragraaf hier onder, oor te slaan. In my lyste van foute kon daar foute ingesluip het, maar ek vind dit nie die moeite werd om wat ek geskryf het nogeens na te gaan nie. Dit sou ‘n uiters tydrowende proses wees.

Die eindnote beslaan 120 bladsye (933-1052), maar die note is nie deurlopend genommer nie, maw elke hoofstuk se note is afsonderlik genommer. Die aangewese praktiese manier om die eindnote te gebruik, is om – soos ek gedoen het – aan die begin van die eindnote die bladsynommers te lys waarop die eindnote van elke hoofstuk begin; dus om ‘n inhoudsopgawe vir die eindnote te skep.

Die bronnelys beslaan bykans honderd bladsye (1053-1146) en word op ‘n internet-webtuiste aangevul. Wat die leser redelikerwys kan verwag, is dat die bronne waarna in Deel 2 verwys word in die gedrukte bronnelys moet verskyn, maar dit is baie dikwels nie die geval nie. Byvoorbeeld, drie bronne waarna op bladsy 5 verwys word, verskyn nie in die gedrukte bronnelys nie. Dit veroorsaak dat die lees van die boek ‘n uiters frustrerende ervaring is. Verder is die bronverwysings in die teks nie altyd betroubaar nie. “Die verhaal van die Afrikaanse taal sedert die Anglo-Boereoorlog is ‘n storie van loop en val, val en weer opstaan” (265). Hierdie aanhaling word op bladsy 265 korrek aan JC Steyn toegeskryf, maar elders, in aangepaste vorm, verkeerdelik aan Pieter Kapp (122, 836).

In hoofstuk 19 (535-543) verskaf Carstens lyste van taalkundige boeke onder verskillende hoofde. Hy onderneem om hulle (alfabeties en) chronologies (535, 538) te lys, maar hy faal hierdie elementêre bibliografiese toets skouspelagtig. Malherbe 1917 moet voor AWS 2 1918 kom (536). Coetzee 1958 moet voor De Villiers 1958 kom en Carstens laat AWS 8 1991, 9 2002, 10 2009 en 11 2017 uit (537). Conradie 1934 moet voor Haarhoff 1934 kom en Kloeke 1950 voor Nienaber GS 1950 (539). Prinsloo 2008 moet ná Ponelis 1998 gelys word (540). Pheiffer 1980 moet voor Scholtz 1980 kom (541). Claassen 1983 (541) moet ná De Klerk 1968 kom (542). Picard 1988 moet ná Wybenga 1987 kom (543). Onder “Taalpolitiek” (542-543) is JC Steyn se Trouwe Afrikaners (1987) uitgelaat.

In ‘n omvattende werk soos hierdie is ‘n indeks (“register” genoem) as ‘n betroubare gids tot die inhoud vir naslaandoeleindes van die uiterste belang. Die register (1155-1175) is egter hoogs onvolledig. Dit sluit bv die eindnote uit. Vir hulp met die register word 14 mense bedank (1152-1153), maar die resultaat getuig van onkunde oor hoe ‘n boekindeks saamgestel behoort te word. Lang lyste bladsynommers onder ‘n onderwerpshoof (bv African National Congress, Afrikaner) is taboe. Onder “Tulbagh” word verwysings na die dorp en Ryk Tulbagh saamgegooi. Van die sewe verwysing by Sophia Kapp verwys net een na haar. Die ander verwysings is na PH (Pieter) Kapp. ‘n Indeks word saamgestel nadat die bladsynommers finaal vasgelê is. Blykbaar is daar aan die bladsynommers gepeuter nadat die indeks voltooi is. Byvoorbeeld, vergelyk die bladsynommers wat vir “LitNet” gelys word met die bladsye waarop die woord aangetref word. Die indeks wek die indruk van ‘n (volslae) mislukking. Wat nodig is, is om ‘n enkele kundige persoon, soos Marlene Burger van Clubview, Centurion, aan te stel om die indeks(e), verkieslik met name en sake apart, te versorg.

Selfs in die inhoudsopgawe is daar foutiewe bladsyverwysings, bv hoofstuk 14, paragrawe 3.1 tot 3.4. By Kaart 10 is die voorlopige onderwerpsaanduiding nie hersien nie (16). Die kaarte is blykbaar nie spesifiek vir hierdie boek geteken nie, gevolglik is daar ‘n gebrekkige sinkronisering van die teks en die kaarte. Die ergste is die talle onakkurate kruisverwysings in die teks (kyk die bylaag hier onder), wat tydens redigering reggestel kon word, maar waarvoor Carstens die verantwoordelikheid moet aanvaar. Foutiewe kruisverwysings getuig nie net van onbeholpenheid nie, maar dalk eerder van traak-my-nie-agtigheid. Carstens se vermoë om foute te begaan, durf nie onderskat word nie, maar hy bedank Nicol Stassen as die uitvoerende hoof van die uitgewery vir die vertroue wat daar in sy vermoë gestel is (1153). Toe ek die boek van voor tot agter deurgelees het, insluitende al die eindnote, het die gedagte by my opgekom: As iemand nie vloek terwyl hy die boek lees nie, ken hy nie ‘n vloekwoord nie.

By die uitgewery het die redakteur en die proefleser dieselfde as vir Deel 1 gebly, met die byvoeging van ‘n proefleser. Hierdie persone verdien ‘n handdruk ná hulle waarskynlik smartvolle pogings om die manuskrip persklaar te maak. Die resultaat is egter steeds dat ‘n koper wat R750 betaal (‘n gesubsidieerde prys) ‘n hoogs onvolmaakte produk ontvang. Dit is des te meer onverskoonbaar omdat hierdie tweedelige boek waarskynlik nooit herdruk sal word nie. Daar is te veel foute in om van die boek ‘n betroubare naslaanwerk te maak. Ek het talle opsigtelike foute met ‘n enkele deurlees opgemerk, sonder dat ek bewustelik ‘n poging aangewend het om foute te soek. Maar Carstens skryf: “Danksy julle almal kon ‘n mooi produk tot stand kom” (1153). Die teks van bladsy 644 ontbreek. In die plek daarvan is bladsy 664 gereproduseer. As Deel 1 en 2 van hierdie boek in die toekoms herdruk of as ‘n e-boek beskikbaar gestel word, sal dit waarskynlik in verkorte vorm in ‘n enkele band wees, soortgelyk aan JC Kannemeyer se Geskiedenis van die Afrikaanse literatuur (Deel 1, 1978/1984, Deel 2, 1983) wat as Die Afrikaanse literatuur, 1652-1987 (1988) in verkorte en bygewerkte vorm hergepubliseer is. So ‘n taak behoort aan ‘n kundige persoon, iemand van die kaliber van bv Jaap Steyn, opgedra te word.

Daar is taalfoute: “op [in] die streek” (23), “aan [in] die binnelandse gebiede” (24), “in totaal [altesaam]” (24), “ten [liewer: te] alle tye” (28, 31, 58, 819, 946), “tekort aan hande [arbeiders]” (49), “in mindere of meerdere mate” [meerdere of mindere] (101), “in opvolging by [van]” (122), “terugvoer” [terugvoering] (221, 270, 991, 992), “tot [in] ‘n mate” (254, 372, 1021), “in [uit] eie reg” (412, 517, 1041), “stap geneem” [gedoen] (465), “Van agterna beskou” [Agterna beskou] (473), “vanuit die kant” [van die kant] (547), “beter in Engels” [meer in Engels] (557), “in die eerste instansie” [in eerste instansie] (570), “oorgedra aan [na] Afrikaans” (575), “uit [van] huis uit” (654), “verlies in [aan]” (685, 686, 687, 688), “van [met] mekaar verskil” (804), “gevestig was op [in]” (839), “neem”/duur (937), “opdateer” [bygewerk] (992), “bankkrotskap” [bankrotskap] (1021).

Daar is druk- en ander foute: “Esperanca” [Esperance – p 46] (45), “Oliphant” (45)/”Olifant” (46), “Hope” (45)/”Goede Hoop” (46)/”Goede Hope” (46), “van Van Riebeeck” (46), “Newton-Koing” [King] (53), “Krotoa (1642-1874)” [1674] (54), Simon van der Stel kommandeur “(1679-1991)” [1691] en goewerneur “(1679-1699)” [1691] – p 51 (64), “dié redes” [rede] (67), “(1993)”? (70), “1802” [1803 – p 77] (74), “Sparrmann” [Sparrman – p 76, 120, 1122] (77), “uit [in – p 77] den Jahren” (92), “2013” [2012 – p 93, 94] (94), Afrikaans “tot standaardtaal” [amptelike taal] in 1925 (127), “ere … aan [eere … in – p 293] Muisenberg” (130), Slag van Bloedrivier “1836” [1838 – p 178] (179), die Namibiese grensoorlog “1966-1988” [1966-1989 – p 223] (222), “waar van hulle [hulle x 2] gevestig het” (246), “ingeneem” [aangeneem] (267), “Sameul” [Samuel – p 312, 314, 539, 972] (306, 313), “Zwaartmans” [Zwaartman – p 312, 314, 539, 972] (313), “Die Afrikaanse Folkslied” [Di Afrikaanse Folksliid – p 326] (326), “Printjes Boekie” [Printjies Boeki – p 329] (329), “Zuid-Afriak” [Zuid-Afrika] (344), “ou” [nou] (345), “Die Unie gestig – word later Die Unie” (366), Langenhoven se Versamelde Werke “vyftien dele” [16 dele – p 372, aanvanklik 14] (976), “wat by” [wat hy] (372), “Die 20ste eeu (letterlik 1 Januarie 1900-31 Desember 1999” [1901-2000] (375), “in x [die] Nasionale Biblioteek” (406), “1989” [1889] (406), “Taal van vermaak” [Taal van kultuur – p 12, 478] (424), “Afrikaanse familie” [Afrikaanse taalfamilie – p 425, 524, 540, 1110] (394, 425, 432), “1916 – Eerste De Burger verskyn” [1915 – p 440, 450, 452] (394, 451, 452), “styweboodjie” [styweboordjie] (443), “Landstem … Sondagblad” [het Woensdae verskyn] (450), “Die Boerevrou 1916 [1918 – p 455] (456), “25 Oktober” [27 Oktober – p 465] (462), “van die 1970’s op FM” [1962 – p 464] (465), “opsig[t]e” (467), “in Afrikaans” [ in Suid-Afrika] (475), “1994 begin ontstaan” [1994 ontstaan] (476), “1938 … die oprigting van die Voortrekkermonument” [hoeksteenlegging] (481), “dwe[l]mmisbruik” (491), “Radio-omroepers soos … Dana Snyman” [Niehaus (1918-1995)] (502), “395000 artikels” [39500] (517), “16de eeu” [17de] (522), “Taalmonument opgerig in 1975” [onthul] (581), “enhoe” [en hoe] (592), “bewoon” [gewoon] (836), “1680’s” [1650’s] (843), “Nietsche” [Nietzsche] (862), “1657-1857” [1657-1867 – p 928, 942] (1085), “latere opvolgers” [opvolgers] (947), “ongeveer as” [ongeveer] (953), “onthou vir” [onthou] (960), “Proeve van een Hollandsch Idioticon” (1882) [Proeven van een Kaapsch-Hollandsch idioticon (1884) – p 336, 974, 1099, maar “Proeve” – p 336] (974), “onder ander” [andere] (976), “Burger vanaf” [Burger (vanaf] (988), “Blommart” [Blommaert – p 1058] (997), “wat wat” [wat] (1011), “Soweto beslaan ‘n gebied van bykans 200 km” (1011), “werskloosheid” [werkloosheid] (1021), “sat” [dat] (1031).

Sowel die skryfstyl as die teks in sy geheel dra swaar aan onnodige herhaling. Wat die outeurs te dikwels gedoen het, is om die roumateriaal uit bronne aan te bied pleks van bloot self kennis van die inligting in bronne te neem, dit te verwerk en slegs die resultaat in die teks neerslag te laat vind. Byvoorbeeld, beslaan die Von Dessin-versameling 4 000 (945) of 4 500 (71) boekdele? “… sou eers in die twintigste eeu algemeen bekend word as Afrikaans” (114) en “wat al sedert die 19de eeu as Afrikaans bekend staan” (115). 2 038 families of 15 000 blankes was deel van die Groot Trek (174) of 2 540 gesinne of 17 000 blankes (175). Inligtingsverwerking deur die outeurs kon ‘n baie korter en meer leesbare teks tot gevolg gehad het. Van die leser word verwag dat hy soms chaoties teenstrydige inligting tot ‘n eie sintese moet verwerk. Daar word ook baie inligting aangebied wat kwalik in verband met die onderwerp van die boek gebring kan word. Die inligting wat in tabelle/kolomme onder die opskrif “tydlyn” aan die einde van hoofstukke of in hoofstukke aangebied word, is soms teenstrydig met wat in die teks staan, maar vul die teks soms ook aan.

In die Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns se Afrikaanse woordelys en spelreëls (2017) staan: “Khoi (taalgroep), Khoi-Khoi (lid van bevolkingsgroep), -n [meervoud]” (371). Soos in Christo van Rensburg se boeke word hierdie onderskeid tussen taal en etniese groep nie deur Carstens gehandhaaf nie. Dikwels word Khoi as ‘n verkorting van Khoi-Khoin gebruik (bv 48), wat verwarrend is. Die Zuid-Afrikaanse Akademie voor Taal, Letteren en Kunst is in 1909 gestig. Aanvanklik het dit om “de handhaving en bevordering van de Hollandse Taal en Letteren” (530) eerder as Afrikaans gegaan. In 1942 is die naam verander na Die Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns. Pieter Kapp skryf in sy boek, Draer van ‘n droom (2009), wat oor die eerste eeu van die Akademie handel: “Die Akademie is gestig as ‘n taalstrewe” (530).

Sedert 1961 is die English Academy of Southern Africa ‘n teenhanger vir die SA Akademie. Aangesien Afrikaans veral sedert 1994 onder politieke druk verkeer, het die gedagte by my opgekom dat dit eintlik die Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns behoort te heet. Deel van die Akademie se huidige visie is “die bevordering van die gebruik en die gehalte van Afrikaans” (532). As die Akademie sy naam soos voorgestel verander, sal hy moontlik meer geneë wees om taalsuiwerheid aktief te bevorder; ‘n funksie wat die afgelope kwarteeu erg verwaarloos is. Anne-Marie Beukes is pas aangestel as die nuwe uitvoerende hoof van die Akademie. Sy is ‘n oud-voorsitster (2014-2017) en huidige direksielid van die Afrikaanse Taalraad waar sy blykbaar versoening en meertaligheid eerder as Afrikaans voorstaan.

In Carstens se boek word ses van Beukes se publikasies gelys (1057), een in Afrikaans en vyf in Engels. Carstens skryf: “Dit is nie ‘n skande of ‘n verswakking om in Engels die Afrikaanse saak te stel nie” (810). Beukes se aanstelling laat myns insiens my wens vir ‘n meer agressiewe Afrikaanse Akademie vervaag. Carstens se visie vir die Akademie is soos dié van die ANC, “dat sy ledesamestelling die Afrikaanse gemeenskap se demografie weerspieël” (533). Die ANC-regering het in 1994 sy jaarlikse subsidie aan die Akademie gestaak en ondersteun nou eerder die Academy of Science of South Africa (532), gestig in 1996. Carstens verwys na “die aanslag op Afrikaans” “sedert 2010” (533). Waarom nie sedert 1994 nie?

Ek bepaal my by voorkeur tot wat van aktuele belang is. Ek gaan nie ‘n oorsig gee van die geskiedenis van Afrikaans nie, maar ek kan my nie daarvan weerhou om die volgende aan te haal nie; pêrels wat deur die historikus, Dan Sleigh, uitgerol is: “Jy kan die Engelse buitelandse politiek op een hand se vingers tel. Een: Gaan plant die vlag. Twee: Skiet die donders. Drie: Vind hulle goud en stuur dit oorsee. Vier: Soek jou volgende teiken” (129). Tydens die Slagtersnekopstand in 1815 is na die Britte as “Godvergete tiranne en skelms” verwys (157). Jaap Steyn skryf: “Vandat die Engelse hul voet aan wal gesit het [1795] het die stigmatisering van die Afrikaners begin, en dit het eintlik nog nooit end gekry nie” (208). Die ANC sit hierdie tradisie voort. Waarom die vyandiggesinde ANC vir Afrikaners verwerplik is, blyk onder meer uit die volgende: “Sedert 1994 word daar nie meer deur die ANC-regering fondse beskikbaar gestel om hierdie [Anglo-Boereoorlog- (ABO-)] begraafplase in stand te hou nie” (263). In 1901 het Charles Aked (1864-1941) oor die ABO gesê: “Great Britain cannot win the battles without resorting to the last despicable cowardice of the most loathsome cur on earth – the act of striking a brave man’s heart through his wife’s honour and his child’s life. The cowardly war has been conducted by methods of barbarism … the concentration camps have been Murder Camps” (967).

Volgens Carstens moet die term “blankes” blykbaar met “wittes” vervang word. Kyk bv “nie-blankes (sic)” en “blankes (sic)” (310, 613). Carstens se gesindheid teenoor Afrikaners blyk duidelik uit die feit dat hy “volk” telkens tussen aanhalingstekens plaas (bv 187, 188, 189, 254, 269, 270, 276, 324, 373, 394, 465, 481, 582, 849, 958); ook “volkseie”, “volksiel” (373), “nasie” (394), “Afrikaner” (608) en “Boerevolk” (958). “Vir ‘n lang tyd ná 1975 was die taalmonument die simbool van Afrikanernasionalisme en daardeur [!] is Afrikaans ook gestigmatiseer” (589). Carstens erken: “Swart nasionalisme is waarskynlik net so erg as wit nasionalisme” (188), maar dit is laasgenoemde wat hy vir hewige kritiek uitsonder. Die “pyn” wat blankes glo vir swartes veroorsaak het, word beklemtoon terwyl baie sagter geoordeel word oor wat swartes die blankes aandoen.

Die volgende stelling kan bevraagteken word: “In Suid-Afrika het veral Afrikanernasionalisme vir so lank die land se bestaan gedefinieer, maar ook bedreig, in die besonder in 1900-1976” (189). MT Steyn het gesê: “Indien ons ons taal verwaarloos, dan moet ons ook verwag dat ons volksbestaan langsamerhand sal kwyn om uiteindelik verlore te gaan” (269-270). Christiaan de Wet het gesê: “De taal van een volk is zijn meest gewaardeerde kleinnood” (270). Carstens distansieer hom hiervan deur skynbaar lughartig te skryf: “Na afloop van die oorlog [ABO] is die taalkitaar gereeld geslaan om die volk bymekaar te hou” (270).

Die volgende stelling kan ook bevraagteken word: “Gebruikers van Afrikaans reken dat die wegneem van Afrikaans se amptelike status in die land [Namibië], die taal ook ontneem het van die stigma as ‘taal van die verdrukker'” (221). In werklikheid hou die verlies aan amptelike status vir Afrikaans in Namibië geen voordele in nie. Die valse toedigting van ‘n stigma aan Afrikaans gaan voort, afgesien daarvan of Afrikaans ‘n amptelike taal is al dan nie. Dink aan die situasie in die nuwe Suid-Afrika waar Afrikaans nie veel meer as in naam ‘n amptelike taal is nie. Carstens weet dat stigmatisering die resultaat van propaganda is. Hy verwys na “die gebruik van propaganda om een taal ten koste van ‘n ander taal te bevorder (stigmatisering is hier ‘n tipiese patroon)” (232).

Carstens skryf oor “politieke druk om Afrikaans in die land af te skaal (1970-2000)” (402). “Die politiek van die 1970’s en 1980’s het Afrikaans geknou en dit [!] het tot gevolg gehad dat ná 1994 Afrikaans afgeskaal is aan universiteite” (401). Hier word erg kortpad gevat. Afrikaans was nie al sedert die 1970’s onder druk nie. Die invloed van die Soweto-opstand in 1976 moet nie oorskat word nie. Afrikaans is nie as gewonde of gestigmatiseerde taal aan universiteite afgeskaal of afgeskaf nie. Hierdie onreg word Afrikaans aangedoen deur veral Afrikaanssprekende akademici weens hulle kruipsug by die ANC. Carstens verwys bv na “die rol wat Afrikaanssprekendes in bestuursposte speel om Afrikaans se funksies te ondergrawe” (1034). Ek het al dikwels hieroor geskryf.

“Afrikaans is vandag steeds stewig gevestig as kerktaal in Suid-Afrika” (405). Maar dan haal Carstens aan wat Johan Combrink reeds in 1999 geskryf het: “In baie van die kerke word die Afrikaanssprekende lidmate oorheersend in Engels of in Engels naas Afrikaans bedien” (405). By NGK-predikante is daar die neiging om al hoe meer geradbraakte Afrikaans te gebruik; Afrikaans gemarineer in Engels. In werklikheid is daar niks verkeerd met “korrekte, suiwer, styweboo[r]djie-Afrikaans” nie (443). Die VGK maak geen geheim van sy voorkeur vir Engels nie. In 1997 het die Algemene Sinode van die VGK besluit “dat die voertaal en skryftaal van die VGKSA op Algemene Sinode-vlak voortaan Engels sou wees” (906). Terloops, Carstens het uit die NG Kerk bedank omdat daar glo nie toeskietlik genoeg met homoseksuele gehandel word nie (Netwerk24 12.11.2016).

Carstens is ‘n voorstander van integrasie en inklusiwiteit op (seker) ierdere terrein en iemand wat klaarblyklik op die voorste snypunt van verligtheid wil wees. Maar dan skryf hy: “Dit is vanselfsprekend nie die doel van hierdie boek om in ‘n politieke diskoers betrokke te raak nie” (596). Die ANC-regering het ‘n Engelsdosent, Mashudu Mashinge, as raadsvoorsitter van die Afrikaanse Taalmuseum en -monument (ATM) aangestel. ‘n Absurde situasie het ontstaan deurdat Mashinge in hierdie prima-Afrikaanskonteks in Engels met die raadslede gekommunikeer het en die raadsvergaderings (hoofsaaklik) in Engels gehou is. Carstens was toe ‘n ATM-raadslid. Hy verwerp die kritiek wat teen die uittartende aanstelling van Mashinge uitgespreek is. “Dat daar hoegenaamd teenstand was, was ongelukkig juis omdat Afrikaanse instansies nog so dikwels uitsluit eerder as insluit” (998).

Dwarsdeur die boek word die “Swart gevaar” en die “Rooi gevaar” afgemaak asof hulle onskadelik is (bv 614). In werklikheid ervaar ons sedert 1994 daagliks die uiters skadelike gevolge van albei. Soos Robert Ross dit stel: “What matters is the sort of country South Africa has become and continues to become” (597). Op ‘n geykte manier word daar dikwels na apartheid-Suid-Afrika en die apartheidsregime verwys, maar nie na rommelstatus-Suid-Afrika en die rommelstatusregime nie. Danny Titus se besondere insig is: “Ons land het inderdaad ten goede verander” (604). Carstens juig: “Die verkiesing op 27 April 1994 was die begin van ‘n nuwe Suid-Afrika, ‘n land vry van verdrukking en van diskriminasie” (620); asof daar sedert 1994 nie teen blankes gediskrimineer word nie; asof blankes se eiendomsreg teen onteiening sonder vergoeding beskerm word; asof blankes veilig in die land kan woon en vryelik daarin kan rondgaan, ens.

Carstens kry dit reg om die geskiedenis van Suid-Afrika van 1960 tot 1994 te skets sonder om na die ANC en PAC se terrorisme te verwys (613-621). Later word enkele besonderhede daaroor darem verstrek maar sonder om dit te veroordeel (652). Oor Nelson Mandela skryf Carstens: “Sy politieke aktiwiteite het hom in onguns by die destydse owerhede laat beland” (1007). Mandela se bomplantveldtog word nie genoem nie. Daar was “‘n atmosfeer van weerstand, gesteun deur enkele [!] gewelddade” (1013). Carstens wek die indruk dat hierdie terrorisme matig en redelik was. Die onbeskaafde anargie van die Soweto-opstand in 1976 word aangebied as “die bevryding van Afrikaans” (638).

Telkens word beswaar geopper teen die beweerde afdwing van Afrikaans in swart skole, maar nêrens word die opdringing van Engels as bv prakties die enigste amptelike taal in die nuwe Suid-Afrika veroordeel nie. Carstens se vriend, Michael le Cordeur, skryf “dat Afrikaans nooit weer aan mede-Suid-Afrikaners opgedwing moet word nie: nie op skool nie, en ook nie aan tersiêre instellings nie” (1013). Maar Engels word oogluikend as (dikwels die enigste) voertaal aan skole en universiteite opgedring en dan is Le Cordeur en diesulkes stil. Hy steun selfs die verengelsing van die Universiteit Stellenbosch.

Carstens kan kwalik trots wees op die uiterste eensydigheid waaraan hy hom skuldig maak. Daar is ‘n afdeling oor “Die gevolge van apartheid” (630-633). Oor die gevolge van terrorisme, bv dat daardie soort gewelddadigheid steeds voortgesit word, word glad nie besin nie. Dat terrorisme destruktief was, moet die leser maar self aflei uit die feit dat die “heropbou” van die land nodig was/is (633). Oor die nuwe politieke bedeling skryf Christo van Rensburg waaragtig: “Taalregte word nou as voorregte gesien … Daarmee is niks verkeerd nie” (633). Daarteenoor skryf Carstens darem: “Die gebruik van jou eie taal is ‘n mensereg” (679).

Carstens haal die volgende skynbaar afkeurend aan: “Jare later sou die meerderheid Afrikaanstalige films steeds gekenmerk word deur ‘n verknogtheid aan die verlede, ‘n ideaal van taalsuiwerheid, rassuiwerheid en godsdiens en morele norme” (488). Met sodanige uitbeelding kan ek geen fout vind nie. In die 1970’s is talle Afrikaanse rolprente vervaardig “wat die Afrikaner ‘goed kon laat voel'” (489). Hoekom nie? Die volgende aanhaling pas uitnemend in die Carstens-kraal: “Elke woord wat in Afrikaans teen apartheid/bevoorregting/politieke uitsluiting gedink en geskryf (is), is vir Afrikaans suiwer wins. Dit is in hierdie konteks die beste manier waarop Afrikaans ‘bevorder’ kan word” (507).

Propaganda het op ‘n hoogs suksesvolle manier skuldgevoelens by Carstens gewek. In die voorwoord staan: “Dit is so dat aspekte van Afrikaans se verhaal nie so mooi is soos ‘n mens dit sou wou hê nie” (17). Met ‘n “sosiohistoriese benadering” (17) probeer die outeurs glo om “bloot historiese keuses en gebeure [te] kontekstualiseer en nie [om] gebreke of foute [te] regverdig nie” (18). Daar word glo na “objektiwiteit” gestreef (17). Die benadering van die outeurs word selfs tot navolgenswaardige norm verhef: “In hierdie hoofstuk word die agtergrond geskets waarteen die ontwikkeling van Afrikaans in die 17de en 18de eeu beskou moet [!] word” (41) en “Ter wille van die ontwikkeling van die argument word hier onder net enkele opmerkings gemaak om die gebeure in die regte [!] konteks te plaas” (200). Deel van hierdie “regte konteks” is om die werk van die nasionalistiese Genootskap van Regte Afrikaners (GRA) te reduseer tot: “Die Eerste Taalbeweging was feitlik in sy geheel aan die waardering en ‘verheerliking’ van Afrikaans gewy” (203).

Ek vra my af: In die breër, inklusiewe konteks waarin Carstens Afrikaans plaas, is dit moontlik om geradbraakte Kaaps te verheerlik? Enigeen wat ‘n aanvoeling vir Afrikaans het en begaan oor sy toekoms is, móét Kaaps, in soverre dit in ruime mate Engels is, as absoluut verwerplik beskou. “Selfs persone wat nie toonaangewendes is nie, kan ook die standaardvariëteit korrek gebruik” (522). Suiwer(der) Afrikaans kan en mag dus van alle Afrikaanssprekendes verwag word. Engels word nie in die nuwe Suid-Afrika as ‘n verderflike koloniale taal gebrandmerk nie; wel Hollands: “Selfs Nederlands was ‘n koloniale taal met ‘n negatiewe verlede in Indonesië, en ook vir ‘n tyd in suidelike Afrika” (379). Carstens noem dat “Afrikaans in die politieke slagveld beland het” en dat bruin en swart mense na Engels oorgegaan het “wat hulle nie so seergemaak en verneder het nie” (592). Afrikaans se verlede was glo nie “vlekkeloos” nie (593), maar die indruk word gewek dat Engels, anders as selfs Hollands/Nederlands, ‘n vlekkelose verlede het en selfs ‘n neutrale taal is (906).

Let op hoe skeef Carstens die GRA beskou: “Die doel van die GRA was duidelike nasionalistiese vertrekpunte. Die taal word wel hieraan gekoppel. Die beweging was dus nie eksplisiet taalgerig nie [!], maar eerder op die Afrikaner se nasionale ontwaking” (326). “Die taalfaktor [was] nie van sosiale en politieke faktore te skei nie, en hier begin die tragiese verstrengeling wat ‘n eeu later [dus 1975, toe bv die Taalmonument onthul is] tot groot nadeel van Afrikaans sou lei. Die nuwe taalbewussyn en taalstrewe was ná 1875 amper eksklusief gekoppel aan die wit Afrikaanssprekendes, en hulle opheffing en opvoeding terwyl die stimulus tot die proses juis die bruin mense was” (287). Die stimulus waarna verwys word, is Arnoldus Pannevis se begeerte in 1872 om die Hollandse Bybel in Afrikaans te vertaal. Dit was dus ‘n blanke inisiatief en nie ‘n bruin een soos moontlik geïnsinueer word nie.

Carstens borduur voort: “Hoewel ongeveer die helfte van die Afrikaanstaliges bruin was, is hulle nie in die doelbewuste [GRA-]uitbouingsproses aktief betrek nie. Dit sou Afrikaans in die loop van tyd onmeetbare skade berokken” (287). Die letterkundige, Carstens, se Potchefstroomse kollega, die taalkundige, Hans du Plessis, (die “arm man” se Christo van Rensburg), “sluit hierby aan met sy siening dat 14 Augustus nie regtig ‘Afrikaansdag’ is nie” (334). Die eerste byeenkoms van die GRA was op 14 Augustus 1875. Dus, die ontstaan (en dalk selfs die vestiging en voortbestaan) van Afrikaans moet volgens mense soos Carstens en Du Plessis nie by die blankes nie maar eerder by die nie-blankes gesoek word (kyk hier onder); nog ‘n manier om iets, naamlik Afrikaans, wat Afrikaners in groot mate eiehandig tot stand gebring het, te verkleineer. Dit gaan vir diesulkes om afrikanisering. Soos Du Plessis dit stel: “Hoe nader Standaardafrikaans aan Nederlands is, hoe minder Afrika is daar in die taal” (572).

Die outeur(s) se skuldgevoelens is egter oorweldigend, gevolglik word in die voorwoord nogeens gewag gemaak van “wat verkeerd geloop het … [en] hoe probeer word om dit reg te maak” (18). Daar is geen teken van waardering vir (Afrikaner)nasionalisme soos by Jaap Steyn nie: “Die gevoel vir jou ‘eie mense’ wat hulle in ellende bevind, is die sterkste en edelste dryfveer vir nasionalisme” (188). Die “onsheid” van Afrikaners word deur Steyn beklemtoon (189). Hierteenoor is Carstens se standpunt: “Sodra die wit Afrikaanssprekende daarin slaag om hom los te maak van die Afrikanernasionalistiese band wat hom vashou, sal daar bevryding vir die taal kom en sal dit die taal van almal word” (636). “Deur … voorkeur aan die eie [te gee] … het Afrikaans in die 20ste eeu enorme skade opgedoen” (194). Ek sou eerder beweer: Deur voorkeur aan die ander te gee, word Afrikaans in die 21ste eeu al hoe meer in sy swernoot gestuur. Jaap Steyn skryf tereg: “‘n Taal kan oorleef as sy mense die seggenskap oor hul eie sake behou” (231). Carstens, daarenteen, verhef – op grond van hulle getalle (John Stuart Mill se tirannie van die meerderheid) – die bruin mense tot die lotbeskikkers van Afrikaans terwyl hy weet dat hulle, anders as die Afrikaners, nie oor die gehalte en toekoms van Afrikaans begaan is nie: “Vir bruin Afrikaanssprekendes is ‘n taal dikwels ‘n mindere saak” (895).

In die Afrikaanse vakliteratuur is dit veral Steyn wat die term “taalgetrouheid” in omloop gebring het. Dit is ‘n kwessie van benadering of houding. Een van die gevolge van taalgetrouheid is dat jy jou taal na die beste van jou vermoë korrek gebruik (238). In hierdie opsig is daar ‘n haas onoorbrugbare kloof tussen die sprekers van Afrikaans en dié van die mengeltaal Kaaps. Afrikaners gee om vir die gehalte van hulle moedertaal. Juis daarom waak hulle teen die inklusiwiteit wat deur Carstens bepleit word. Hy het twee dik boekdele oor die storie van Afrikaans gepubliseer sonder om enige werklike besorgheid oor die huidige verengelsing van veral gesproke Afrikaans uit te spreek. Dit laat my wanhoop aan sy taalgetrouheid.

Carstens skuil agter die beweerde “inherente heterogeniteit van Afrikaans” (239), ook “diversiteit” genoem (240). Daar moet myns insiens eerder krag geput word uit die eenheid wat Standaardafrikaans verteenwoordig. Die historiese grondslag van Standaardafrikaans is Nederlands. Volgens Christo van Rensburg is die saambindende faktor van die historiese variëteite (die taal van die slawe, Khoi-San en ander nie-blankes) nie-Standaardnederlands (240-241), verwysende nie net na onder meer 17de eeuse Suid-Hollandse dialekte nie, maar ook na bv Oosterse invloede. Dit kan beteken dat Standaardafrikaans, in soverre dit aansluiting by die latere Standaardnederlands vind, deur bv Kaaps vermurwe word. Tekste in Kaaps, met talle Engelse woorde, deur Peter Snyders en Nathan Trantraal, word in die boek weergegee. Carstens noem hulle “mooi” voorbeelde van hedendaagse Kaapse Afrikaans (242), terwyl ek verkies om hulle nie as Afrikaans te erken nie.

Victor Webb word soos volg aangehaal: “Daar is nie iets soos die beste of die korrekste vorm van Afrikaans nie” (558). Maar daar is sekerlik variëteite van Afrikaans, bv Standaardafrikaans, wat meer geskik vir eerbare oorlewing as ander, bv Kaaps, is. Standaardafrikaans is ongetwyfeld ook meer korrek as die Engels-elemente in Kaaps. Maar Carstens en sy dissipel, Ronel van Oort, beweer: “Die Afrikaanse variëteite is nie ‘foutiewe’ of ‘onsuiwer’ Afrikaans nie” (559). As Kaaps nie onsuiwere Afrikaans of ‘n mengeltaal is nie, kan onsuiwerheid aan geen taal toegedig word nie. “Die standaardtaal [word] voortdurend deur die omgangstaal verryk” (544). ‘n Omgangstaal soos Kaaps kan en het Afrikaans ongetwyfeld egter ook met verengelsing besoedel. Polities byderwets word Kaapssprekers feitlik nooit hiervoor verkwalik nie. Dit is dieselfde Van Oort wat hoogs oordrewe skryf: “Die Nasionale Party se Afrikanernasionalistiese taalbeleid en apartheidsideologie het Afrikaans as erfenis en as eksklusiewe taal van die wit Afrikaner geannekseer” (WAM Carstens & Michael le Cordeur, Ons kom van vêr, Tygervallei: Naledi, 2016, p 553).

Op grond van hulle getalle gelas Carstens: “In enige proses rakende Afrikaans moet die bruin sprekers van Afrikaans ‘n dominante rol speel. Dit kan mettertyd ‘n impak hê op die standaardvorm van Afrikaans via die proses van herstandaardisering” (708). Die Afrikaanse Taalraad (ATR), gestig in 2008 (735), waarvan Carstens die eerste voorsitter was (2008-2011), word deur hom beskou as dié liggaam wat in 1998 reeds in sy voorgeskiedenis die prosesse aan die gang gesit het wat tot die heling van die betrekkinge, onder meer taalbetrekkinge, tussen blankes en nie-blankes kan lei (729, 734, 841). Die primêre oogmerk van die ATR is van ‘n politieke aard, naamlik versoening (735) en nie die bevordering van Afrikaans soos sy naam valslik aandui nie. In sy aksies is die ATR meer begaan oor die bevordering van meertaligheid, wat Afrikaans kan uitsluit, as met Afrikaans. Vir die ATR “lê die klem onbeskaamd op versoening” (737).

“Die ATKV is vandag met reg [!] die grootste rolspeler in die Afrikaanse kultuurlewe” (485), met een van die afdelingshoofde, Danny Titus, wat die meeste oor Afrikaans en Afrikanerkultuur te sê het. Japie Gouws, wat die ATKV van ‘n pro-Afrikaner in ‘n pro-bruin instansie getransformeer het – die ATKV het “onbeskaamd inklusief” geword (486) – het ná sy uittrede as uitvoerende hoof in 2017 die voorsitter van die ATR-direksie geword. Anne-Marie Beukes het noue bande met die ATR en is, soos hier bo genoem, as uitvoerende hoof van die SA Akademie aangestel. Dit lyk dus asof die Akademie, ATKV en ATR al hoe meer uit een mond gaan praat en aksies sal loods waarin Afrikaans, as eiesoortige taal wat duidelik van Engels onderskeibaar is, die groot verloorder en die verderflike mengeltaal Kaaps die wenner gaan wees. Carstens skryf: “Die ATKV het hom goed aangepas in die nuwe Suid-Afrika ná 1994 deurdat die beeld van ‘n Afrikanerorganisasie afgeskud is” (486). “Die rol van die ATKV as brugbouer in die Afrikaanse gemeenskap durf nie onderskat word nie en in hierdie proses word die ATKV ‘n voorbeeld vir ander Afrikaanse organisasies” (812). Ton Vosloo en Carstens het verseker dat die ATR van sy begin af die stempel van ‘n nie- (selfs anti-) Afrikanerorganisasie dra. Die Akademie is fluks op pad om dieselfde te doen. Vir die FAK het ek (amper) hoop gekry toe aangekondig is dat hy Steve Hofmeyr in September gaan vereer deur sy Prestige-prys vir besondere kultuurprestasie aan hom toe te ken (Die Burger, 29.04.2019, p 10). Die ATKV en ATR sou so iets nooit eens oorweeg nie.

In die laaste twee hoofstukke draai Carstens die krane van sy oorverligte vooroordele oop om die einde van Afrikaans as ‘n eerbare taal én van ‘n eie Afrikanerkultuur en selfs van Afrikaners as ‘n etniese groep te probeer verseker. Dit gaan vir hom om integrasie en inklusiwiteit met veral die bruin mense wat die kitaar slaan en die blankes wat hulle daarna skik om na bewering “heling” te bewerkstellig van al die booshede wat hulle glo in die naam van apartheid gepleeg het. ‘n Rolmodel vir Afrikaners is bv: “Die vrou wat haar bediende se kind se skoolrapport kom haal, sy skooltoebroodjies inpak” (800). Carstens is voorskriftelik oor “wat ‘n mens behoort te doen” (745). Byvoorbeeld: “Moenie toelaat dat Afrikaans gekaap word vir regse politiek nie” (797) en selfs: “Aanvaar die hegemonie van Engels” (810).

Ek voorspel: Wanneer mense in die toekoms in sak en as sit oor die vernietiging van Afrikaans as dié taal waarop Afrikaners eens trots was, sal hulle in Carstens se Afrikaansstorie kan lees van die dwase opsies wat bv Afrikaansinstansies en Afrikaansdosente sedert 1994 uitgeoefen het in die waan dat hulle Afrikaans gaan red terwyl hulle in werklikheid die taal se ondergang bewerkstellig het. Soos Carstens se geesgenoot, Hans du Plessis, dit stel: “Afrikaans gaan nêrens anders as waarheen ons dit vat nie” (792). Vir Carstens gaan dit om “die aanvaarding van die uitkomste van die proses sedert 1994” (747). H Kruger skryf: “Afrikaans sal net kan voortbestaan indien die Afrikaanssprekendes die nuwe politieke bedeling in Suid-Afrika aanvaar” (800). Die selfvernietiging van Afrikaans en Afrikaners word deur diesulkes bepleit.

Afrikaners verset hulle tereg teen die politieke bedeling wat in 1994 mandaadloos aan hulle opgedring is. Afrikaners verlang ‘n heeltemal ander opset waarin hulle afdoende politieke mag het om hulle eie lot te bepaal. Kortom, hulle verlang selfbeskikking. Dit sluit beskikking oor die lot van Afrikaans en Afrikanerkultuur in. Soos die gebore Suid-Afrikaner, Brace Courtenay (1933-2012), dit gestel het: “When we destroy a language we effectively undermine the culture it belongs to. Language is the very soul of a culture” (825).

Afrikaansrelevante kultuurorganisasies word in tabelle/kolomme gelys (753-759). Praag is (doelbewus) uitgelaat, waarskynlik omdat Praag nie in Carstens se FW de Klerk-oorgeemodus verkeer nie. Die enigste verwysing na Praag in die boek is in die volgende sin: “Van die tradisionele Afrikaners – in die betekenis van wit Afrikaanse mense wat hul onderskei as ‘n eiesoortige volk naas ander volkere – het daar min oorgebly, behalwe in groeperings soos in die voormalige Afrikaner-Volksfront (1994-1996), Orania-beweging, Praag, die Genootskap vir die Handhawing van Afrikaans (GHA), die Afrikaner-Weerstandsbeweging (AWB), en andere” (848). Van handhawing, wat histories so ‘n groot behoudende rol in die geskiedenis van Afrikaans gespeel het, is daar geen teken by Carstens nie. Hy is die mede- en hoofouteur van ‘n boek van 639 + 1175 bladsye waarin nêrens besorgdheid oor die gehalte van hedendaagse Afrikaans uitgespreek word nie. Geradbraakte Afrikaans, soos in Kaaps, is vir hom klaarblyklik nie aanstootlik nie.

Ter wille van versoening is Carstens blykbaar bereid om ordentlike Afrikaans op te offer. Hy sal nie van bruin mense eis dat hulle hulle Afrikaans van onnodige Engelse woorde moet suiwer nie. Hy sal dit seker nie eens as ‘n verpligting op blankes lê nie. Hy verseg ook om enige erkenning te gee aan die behoudende rol wat Dan Roodt in Afrikaans en Afrikanerkultuur speel. Roodt word nêrens genoem nie. Vir MK-terroriste soos Ashley Kriel (890, 1049), Basil Kivedo (814, 891, 893, 894, 903, 909, 914, 915) en Jeremy Vearey (913) is daar plek in Carstens se storie van Afrikaans, maar nie vir Roodt nie. Carstens se inklusiwiteit, diversiteit en versoening sluit konserwatiewe, behoudende Afrikaners uit. Maar alle nie-blankes word ten minste potensieel by sy uitverkorenes ingesluit. Carstens onderskryf die gevleuelde woorde van die deurlugtige Tim du Plessis: “Afrikaans se toekoms (lê) in bruin hande” (803, 814). Carstens voeg by: “Dit is die werklikheid van Afrikaans” (814). Waarop Carstens se standpunt neerkom, in die woorde van iemand anders, is: “Om die taal op te offer is ‘n klein opoffering om te maak ter wille van beter verhoudings” (853). Dit is die eindresultaat wat mense soos Carstens bereik omdat hulle groter waarde aan politiek (naamlik versoening) as aan taal (naamlik Afrikaans) heg.

Carstens wil nie ‘n tradisionele Afrikaner wees nie. Die term en begrip Afrikaner moet glo herdefinieer word; dus verbreed word om almal in te sluit “wat aan Afrikaans gebonde is. Dan verval die etniese konnotasie en sal Afrikaans waarlik vry van bagasie kan wees” (855). “Afrikaner” word dan ‘n sinoniem vir Afrikaanssprekende. Hiervolgens moet die Afrikaner se geskiedenis, tradisies, ens, agtergelaat word; sy historiese wese moet afgewater word. Die veronderstelling is dat wat die Afrikaner was, sleg is en dat die groter groep waarin hy moet opgaan sonder bagasie is; dat hulle só goed is dat hulle selfs die Afrikaner kan ontsmet.

Carstens se volgende skuif is om wat eie aan die Afrikaner is, eintlik te ontken sodat hy naatloos deel van die voortreflike groter groep kan word. Dit gaan glo om “die woord ‘Afrikaner’ te herstel tot sy oorspronklike betekenis: iemand wat in Suid-Afrika gebore is, die taal praat en deel het aan dieselfde [!] geskiedenis, geloof, kultuur, gebruike, en so meer” (856). Historiese, geloofs- en kultuurverskille word goedsmoeds ontken. Maar daar is bruin Moslems, die Kaapse Maleiers, wat in geloof hemelsbreed van Afrikaners verskil. Gestel ‘n Somaliese Moslem of Etiopiese Rastafariër kry as onwettige immigrant plaaslik ‘n kind wat Afrikaans leer praat. Volgens Carstens se definisie is hy ‘n Afrikaner, wat die mate aantoon waarin hy die begrip Afrikaner uithol sodat dit grootliks waardeloos of betekenisloos word. Die begrip Afrikaner moet volgens Carstens geen ras- (856) of etniese (855) konnotasie hê nie.

Dan vervolg Carstens waaragtig met: “Taal* en identiteit word hiermee erken” (856) en “dan verval die voorkeur aan die eie behoeftes (soos in die ou politieke bedeling)” (857). Dus, Afrikaners moet eiebelang afsweer en diensbaar aan ander mense, die land en die res van Afrika wees; ‘n boetedoenende, identiteitlose slaaf. “Dit gaan nie oor Afrikaans nie, maar oor die skep van ‘n Suid-Afrikaanse gemeenskap waarin almal tuis voel” (858). Sal die tradisionele, behoudende Afrikaners in so ‘n opset ook tuis voel? [* Sowel taal/Afrikaans as identiteit/Afrikanerskap word deur Carstens misken. Kyk hier onder vir Afrikaansmiskenning, dus Afrikaans wat soos Afrikanerskap afgewater en uitgehol word.]

Volgens Carstens is alle Afrikaansvariëteite gelyk. Op ‘n soortgelyke manier is alle mense gelyk verklaar. Alle mense is mos lede van dieselfde ras, die menseras. As etniese en kultuurverskille geïgnoreer word, kan inklusiwiteit, oftewel integrasie, skynbaar maklik bewerkstellig word. Dit is klaarblyklik wat Carstens verlang. Aan die Kaap is rasgemengde huwelike reeds in 1685 verbied (57, 927). Ek vind dit interessant dat daar terselfdertyd ‘n beroep op die gebruik van “korrekte, goeie Nederlands” gedoen is (58). Aan die Kaap was daar minder rasvermenging as in ander koloniale gebiede, bv Suid-Amerika. Carstens verwys egter na die “fornikasie met slavinne” (58, 79). Hy volg dit op met ‘n tabel van Afrikaanse vanne waarvan die nageslagte slavinne as stammoeders het (109-110). Hy doen dit met verwysing na JA en Hans Heese se navorsing waarvolgens 7% van die Afrikanerfamilies in die 20ste eeu ‘n nie-Europese stammoeder gehad het. Wat Carstens beklemtoon is dat Afrikaans nie die uitsluitlike skepping van blankes is nie en dat Afrikaners insgelyks nie suiwer blank is nie. Wat doelbewus agterweë bly, is beklemtoning van die geringe voorkoms van albei.

Hoogs oordrewe beweer Carstens dat die slawe “n groot deel van die geskiedenis van Suid-Afrika [nie net van die Kaap nie], maar ook van Afrikaans, uitmaak” (873). Oor laasgenoemde skryf hy: “Volgens aanduidings word daar bykans 400 woorde van Maleise en Arabiese herkoms daagliks in kommunikasie tussen Moesliems gebruik as hulle Afrikaans of Engels met mekaar praat” (878). Maar dit is in die konteks van hulle kultuur en godsdiens en daardie woorde is meesal of nie noodwendig deel van Afrikaans nie. In elk geval is enkele dosyne of selfs honderde woorde ‘n druppel in die emmer van die Afrikaanswoordeskat.

Die verligte Leopold Scholtz beweer blankes en bruines het “ewe veel tot die ontstaan van Afrikaans bygedra” (895). Hierdie stelling is eerder polities as feitelik korrek, maar let daarop dat dit net na die ontstaan, oftewel die begin, van Afrikaans verwys en die hupstoot ignoreer wat Hollands aan Afrikaans gegee het, asook die leeue-aandeel wat blankes in die verdere ontwikkeling van Afrikaans gehad het. Wanneer daar deesdae oor die “eiendomsreg” van Afrikaans geredekawel word – eiendomsreg het eers ná 1994 in die spervuur beland – moet duidelik onderskei word tussen diegene wat die taal gemaak wat wat dit is (dus nie net by die ontstaan betrokke was nie), naamlik hoofsaaklik die blankes/Afrikaners, en watter etniese groep die meeste Afrikaanssprekers het (glo die bruines, maar dan word Kaaps as Afrikaans gereken). Daar moet dus duidelik tussen taalskeppers of -bouers (veral die blankes) en taalgebruikers (blankes en bruines) onderskei word. Die eiendomsreg van Afrikaans weeg ongetwyfeld swaar in die guns van die Afrikaners. Dit is ook in die blanke sektor waar feitlik uitsluitlik die Afrikaansgetroues aangetref word. Onder die bruin Afrikaanssprekendes waarmee instansies soos die ATR en ATKV so gereeld saamwerk, is daar (feitlik) niemand wat van Afrikaansgetrouheid beskuldig kan word nie (bv dat hulle kinders in Afrikaans skoolgaan en dat hulle teen die verengelsing van eens Afrikaanse universiteite gekant is).

Ter wille van die nuwe Suid-Afrika wens Carstens as ‘t ware dat die Afrikaners minder blank is as wat hulle is. As rasvermenging ‘n tradisie aan die Kaap was, kan met groter gemak verseker word dat dit in die hede herleef. Aan die einde van die boek keer Carstens dus terug na “die genealogie van Afrikaanssprekendes” (923). Hy verwys na HT Colenbrander se boek, De afkomst der Boeren (1902). Volgens Colenbrander se berekening “was die slawe- of gekleurde komponent [in die blankes] minder as 1%” (927). Die Heeses se latere bevinding van 7% (maar in ‘n ander opsig) klink dus dalk meer aanvaarbaar in die onverkwiklike tyd waarin ons leef. Maar die persentasie nie-blanke bloed in Afrikaner-are is steeds minimaal. Desnieteenstaande wil Carstens die ons/hulle-verdeling afbreek en blankes en bruines tot broers en susters verklaar; soortgelyk aan die ANC wat broers en susters in die res van swart Afrika koester. Die Carstense het wel ‘n voorbeeld gestel en oor die rastou getrap. Hulle bevind hulle in die volgende groep: “Sommige slavinne het getrou met wit boere en so is die wit nedersetter se van oorgedra in die bruin gemeenskap” (925). ‘n Verdere lys van Afrikanervanne, in hulle hoedanigheid as oor-die-tou-trappers, word in tabelvorm verskaf (929-930). Die Lemmers skitter in hulle afwesigheid.

In talle aanhalings word beweer dat Afrikaans aan die slawe, die Khoi-Khoin of die Khoi-San, dus nie-blankes, behoort; dat hulle die taal geskep het en dat die blankes die taal (soos in die geval van grond) daarna van hulle gesteel het. Die eiendomsreg van Afrikaans word dus aan die nageslag van die slawe en inheemse Khoi-San, dus aan die huidige geslag bruin mense, oorgedra. Dít ten spyte van onomstootlike feite soos dat Afrikaans wesenlik uit Hollands/Nederlands en ander Germaanse tale ontwikkel het en blankes ongetwyfeld die leeue-aandeel in die ontwikkel, vestiging, amptelike erkenning, standaardisering, handhawing en uitbouing van Afrikaans gehad het.

Carstens en diesulkes aanvaar goedsmoeds dat die toekoms van Afrikaans aan bruin mense toevertrou moet word. Dit kom neer op onteiening van Afrikanerkultuurgoedere sonder vergoeding. Hiermee word ‘n misdaad teen ‘n deel van die mensdom, die Afrikanerdom, gepleeg. Ter vergoeiliking van hierdie dwaasheid word nie net die term en begrip Afrikaner herdefinieer/verbreed nie, maar by implikasie ook Afrikaans. Nêrens besin Carstens oor wat Afrikaans is nie, in die sin van wat met reg in- en uitgesluit behoort te word nie. Hy predik sonder meer inklusiwiteit, dus dat alle Afrikaansvariëteite gelykwaardig is en ingesluit moet word en dat Kaaps een hiervan is.

Kaaps mag ‘n variëteit van sowel Afrikaans as Engels wees, maar dit is nie ‘n taal uit eie reg nie omdat dit kennis van sowel Afrikaans as Engels veronderstel. Dit is ‘n mengel- of tussentaal wat, in soverre dit Engels is, geen heil vir die toekoms van Afrikaans inhou nie. In hierdie opsig is variëteite nie gelykwaardig nie. Oranjerivier- of Griekwa-Afrikaans bedreig nie die toekoms van Afrikaans nie, maar Kaaps doen dit wel in oortreffende mate. Omdat Carstens eerder politiek- as taalkorrek wil wees, kritiseer hy Kaaps in geen opsig nie. Om dieselfde rede spreek hy hom nie ten gunste van taalsuiwerheid uit nie. Vir hom gaan dit primêr om versoening en om dit te bereik word van Afrikaners verwag om op te offer; ‘n vereiste wat nie aan bv bruin mense gestel word nie. In werklikheid moet en mag Afrikaners van alle Afrikaanssprekendes verwag om Afrikaans so suiwer moontlik te gebruik sodat al sy sprekers trots op die taal kan wees; dat veral verengelsing ten alle koste vermy moet word.

As op die huidige manier voortgegaan word, gaan die verengelsing van Afrikaans die vernietiging van die taal veroorsaak en dit sal by uitstek op die rug van Kaaps gedoen word. In soverre Kaaps ongefiltreerde Engels is, moet dit ondubbelsinnig verwerp word. Deur die heil van Afrikaans aan bruin mense (en by implikasie aan Kaaps) toe te vertrou, is soortgelyk aan Marthinus van Schalkwyk se skuif om die Nasionale Party in die skoot van die ANC te laat beland. Twee onverenigbares is saamgegooi. Die resultaat was die einde van die Nasionale Party. Die ANC het geseëvier. Op ‘n soortgelyke manier gaan die Carstens-strategie Afrikaans via Kaaps vernietig en gaan net Engels uiteindelik oorbly.

In Carstens se boek word daar ‘n enkele keer na Guarani verwys, na aanleiding van wat in Jaap Steyn se boek, Tuiste in eie taal (1980), staan (355). Dit bied ‘n scenario vir wat met Afrikaans kan gebeur as voortgegaan word met die huidige verheerliking van Kaaps deur Carstens en sy geesgenote. Guarani is ‘n Indiaanse taal wat as die algemene spreektaal in Paraguay en omstreke gepraat word; soortgelyk aan Afrikaans wat meer as enige ander taal die algemene spreektaal in Suid-Afrika was en dalk nog is; ook in Namibië en voorheen in bv Zimbabwe. Guarani en die koloniale taal Spaans is die amptelike tale in Paraguay. ‘n Variant van Guarani, Jopará, het ontwikkel en word gekenmerk deur uitgebreide en toenemende Spaansbesoedeling, soortelyk aan die besoedeling van Kaaps deur Engels.

Jopará is die algemene spreektaal in Paraguay, maar Spaans word hoër geag. Vir laevlak-kommunikasie word minder en vir hoëvlak-kommunikasie meer Spaanse woorde in Jopará gebruik. Jong mense gebruik meer Spaans in Jopará as ouer mense. Deur die lot van Afrikaans aan bruin mense oor te gee, soortgelyk aan die manier waarop FW de Klerk die land aan swartes toevertrou het, verseker heel moontlik dat ‘n mengeltaal soos Kaaps – en nie Afrikaans nie – al hoe meer die taal van Afrikaanssprekendes sal word; ‘n nuwe taal geskik vir die nuwe Suid-Afrika; ‘n mengeltaal sogenaamd sonder bagasie maar een waarop ‘n mens nie trots kan wees nie; ‘n taal wat noodwendig tweede viool naas Engels sal speel en al hoe meer deur Engels verswelg sal word. Aan alle Afrikaansgetroues: Wees gewaarsku: Wannie huldig gevaarlike wanopvattings oor Afrikaans en Afrikaners.

Bylaag: Daar is ‘n swetterjoel bronverwysings in die boek. Ek het geen poging aangewend om hulle vir korrektheid na te gaan nie. Dit behoort die maklikste te wees om kruisverwysings korrek te doen, dus verwysings van een deel in die manuskrip na ‘n ander deel in die manuskrip. Ek het party van hierdie kruisverwysings nagegaan en die volgende (moontlike) foute opgespoor. Die volgorde waarin die inligting hier aangebied word, is: foutief/korrek (soms is dit te moeilik om vas te stel waarna verwys word, vandaar die vraagtekens): 4.3/4.2 (146), hoofstuk 24, 2.2.2.2/? (242), hoofstuk 12, 3.2/hoofstuk 12, 3.1 (245), hoofstuk 15, 3.2/hoofstuk 14, 3.2 (293), hoofstuk 14/hoofstuk 15 (354), hoofstuk 18, 2.4/hoofstuk 19, 2.4 (386), hoofstuk 14, 1.6.3/hoofstuk 15, 1.6.3 (394), hoofstuk 15, 4.3/hoofstuk 16, 4.3 (403), hoofstuk 14, 1.6.3/hoofstuk 15, 1.6.3 (424), hoofstuk 15, 5/hoofstuk 14, 5 (436), hoofstuk 14, 1.3/hoofstuk 15, 1.3 (447), hoofstuk 16, 4.4.5/hoofstuk 16, 4.4.3 (505), 8.3.4/2.4 (541), hoofstuk 22, 2.1/hoofstuk 22, 3.2.3 (543), hoofstuk 14, 2.4/hoofstuk 18, 2.1 (544), hoofstuk 14, 2.2/hoofstuk 15, 2.2 (568), hoofstuk 14, 1.2 & 1.4/hoofstuk 15, 1.2 & 1.4 (573), hoofstuk 15, 4.3.4/hoofstuk 16, 4.3.4 (573), hoofstuk 14, 1.2/hoofstuk 13, 7.1 & hoofstuk 14, 2.1 (577), hoofstuk 16, 5/hoofstuk 20, 2.2.1 (598), 5.3.1/? (674), 3.1.1/3.1 (676), hoofstuk 14, 1.6/hoofstuk 15, 1.6 (684), hoofstuk 22, 2.1.3.1.1/hoofstuk 23, 2.1.3.1.1 (691), hoofstuk 21, 2.4/hoofstuk 20, 2.4 (692), kaart 15/kaart 13 (835), hoofstuk 21, 3.5.1/hoofstuk 21, 5.1? (841), hoofstuk 15, 3.5/hoofstuk 14, 3.5 (872), hoofstuk 16, 4.3/hoofstuk 15, 2.2 (873), hoofstuk 16/hoofstuk 15, 2.2.1 (876), noot 95/96 (945), hoofstuk 28, noot 29/hoofstuk 24, noot 28 (969), hoofstuk 16, noot 69/hoofstuk 16, noot 70 (981), hoofstuk 13, 4.2.2/hoofstuk 13, 4.2 (986), noot 77/noot 153 (992), hoofstuk 20, 3.2/hoofstuk 21, 3.2 (996), hoofstuk 14, noot 93/hoofstuk 14, noot 94 (1003), hoofstuk 23, 2.1.3/hoofstuk 21, 4 (1018), note 73, 93, 122, 198 en 303/note 73, 122, 198 en 363 (1029), hoofstuk 22, noot 13/? (1035), noot 281/? (1036). note 73, 93, 122, 198 en 365/note 73, 93, 122, 363 (1036), noot 281/? (1036), punt 45 hieronder/? (1037), note 73, 93, 122, 198 en 363/note 73, 93, 122 en 198 (1045), hoofstuk 16, noot 17/hoofstuk 13, noot 121 (1049).

Dan Roodt: Ons moet ‘n teenbetoging voor Hoërskool Overvaal hou

Blykbaar gaan die hand vol kommunistiese organisasies, waaronder die ANC, EFF, SAKP, BLF, Cosatu, Sadou, Cosas en Sasco, op 2 Februarie nogmaals voor Hoërskool Overvaal teen Afrikaans betoog. Dis ‘n simboliese datum: die dag toe FW de Klerk besluit het om alles op ‘n skinkbord aan ons vyande te oorhandig, ook – soos dit toenemend blyk – ons skole.

Hier by my het ek ‘n boek wat ek by iemand present gekry het: “Onderwys in Transvaal 1838 – 1937.” Dit is geskryf deur prof. Dr. J. Chr. Coetzee van Potchefstroom en is in 1941 deur J. L. van Schaik in Pretoria uitgegee. Met ander woorde, Nederlandse en Afrikaanse onderwys is in hierdie provinsie vanjaar 180 jaar oud! Maar ons vyande wil dit nou summier beëindig; hul slagspreuk is mos: “Afrikaans must fall!”

Volgens mediaberigte eis Cosatu van die onderwysdepartement ‘n lys van die oorblywende Afrikaanse skole in Gauteng, waarna almal van hulle geteiken gaan word. Dit gaan dus nie bloot om Hoërskool Overvaal nie, maar Afrikaanse onderwys in sy geheel. Afrikaans is reeds grootliks op universiteit beëindig; nou is dit die skole se beurt. Daarna sal die kerke volg en uiteindelik gaan jy verbied word om dit in die openbaar te praat. Dit is hoe kommunisme werk; dit is sogenaamd “totalitêr”. Duisende boeke en artikels is reeds geskryf oor hoe kommunisme samelewings tydens ‘n revolusie of transformasie soos dit hier genoem word, “totaal” verander en oorheers. Daar bly geen vryheid meer oor nie, ook nie die vryheid om jou taal te praat of vir Afrikaanse onderwysers om kinders in Afrikaans te onderrig nie.

Die hoof van Hoërskool Overvaal, mnr. Schalk Rabie, het iewers gesê:

“Ons is onderwysers wat ‘n passie het vir kinders en graag wil voortgaan met ons daaglikse taak. Ons skool is ook die enigste hoofstroomskool in die hele Vaaldriehoek met ‘n 100% slaagsyfer.”

PRAAG (die Pro-Afrikaanse Aksiegroep) is byna twintig jaar gelede gestig om dié aanslag die hoof te bied. Jare lank is ons egter verseker dat “die goeie Grondwet Afrikaans beskerm” en dat ons niks te vrees het nie. Vandag kan ons sê dat ons gelyk had en dat die vyand Afrikaans finaal die nekslag wil toedien.

Dit gaan egter nie net oor die taal nie, maar ook oor die mense wat dit praat. Voor Hoërskool Overvaal is verlede week gesing:

“Kill a Boer, kill a farmer.”

Dis nog iets van kommunisme waaroor daar al baie ink gevloei het: Dit eindig gewoonlik in volksmoord. Deel van die kommunistiese gelykheidsideaal is dat almal wat nie daarby inpas nie, ‘n etniese minderheidsgroep, grondeienaars of selfs net mense wat kan lees en skryf soos in Pol Pot se Kambodja, “geëlimineer” of gedood moet word. Toe ek sewe jaar lank in Parys gewoon het, het ek ‘n Kambodjaanse buurman gehad wat as tiener ‘n vlugteling in Frankryk geword het. Sy gesin was etniese Chinese en is daarom deur die etniese Kambodjane of Khmer in die straat voor hul huis doodgeskiet. Hy het egter ontkom en vlugtelingstatus in Frankryk bekom.

Ons weet dat plaasmoorde besig is om in getalle en intensiteit toe te neem. Plaasmoorde en Afrikaansmoord is keersye van dieselfde munt. Ons verkeer midde-in ‘n lae-intensiteitsoorlog en wil dit nie besef nie. Want die verraderlike NP-Broederbondelite wat kop in een mus met die ANC en SAKP ‘n gladde oorgang beleef het, staan handewringend en toekyk. Of hulle probeer ons maar bloot paai.

Nou die dag lees ek in Netwerk24 ‘n onderhoud met Theuns Eloff, Leon Wessels en Wannie Carstens, juis oor Hoërskool Overvaal en dit kan in een sinsnede opgesom word: “Gee maar nogmaals oor.” Ons moet gaan lê voor die jillende gepeupel wat “Kill a Boer, kill a farmer” of “Afrikaans must fall” sing. Ons moet stert-tussen-die-bene wegsluip, al ons skole aan die siek Boerehater, Panyaza Lesufi, en die Engelse marxiste (soos Barbara Creecy) rondom hom oorhandig, dan private skole oprig.

My vraag is net: Wat keer hierdie rooi bewind om ook private skole te konfiskeer? ‘n Private skool is mos op private grond. En “Cyril” soos die Naarpersmedia hom gemeensaam in hul propaganda noem, het mos klaar belowe dat hy “grond sonder vergoeding gaan onteien”, nie waar nie? Wat keer die ANC om private skole te onteien en hulle ook almal tot die Soweto-standaard te nivelleer? Want bowenal gaan kommunisme oor nivellering: die Groot Gelykmaak van mense, met of sonder geweld. Gewoonlik egter mét geweld waarin mijoene in die twintigste eeu omgekom het.

Engels mag ‘n wêreldtaal wees wat in ander wêrelddele as “neutraal” gereken word. Hier by ons het die taal egter ‘n besliste kleur. Nie verniet het ons mense dit neerhalend die Rooitaal genoem nie, die taal van die konsentrasiekamp en waarin verarmde Afrikaners ná 1902 in die stede telkens verneder is. In Natal is woonstelle te huur aangebied met die teken:

“Flat to let. Dutchmen and Indians need not apply.”

Tans is die Rooitaal rooier as ooit: dit is die medium van kommunisme en kultuurmarxisme waarmee ons kinders op skool en op universiteit gebreinspoel word.

En soos vantevore is die Rooitaal ook die volksmoordtaal, die taal waarin slagspreuke soos “Kill a Boer” geskreeu word.

Dit gaan nou om oorlewing, die oorlewing van Afrikaans, van ons 180 jaar oue skole in dié provinsie, maar ook om ons fisieke oorlewing. Daarom het ons geen ander keuse as om sigbaar weerstand te bied nie.

Sodra dit bevestig word dat die vyand se betoging op 2 Februarie voortgaan, moet ons groepeer om ‘n teenbetoging voor die skool te hou. Soos baie van die Europese patriotte, moet ons almal wit hemde dra, by kakiebroeke of jeans. Dis wit teen rooi, soos ‘n eeu gelede in Rusland.

En wit gaan wen. As Afrikaans teen die magtige Britse Ryk – die Amerika van destyds – kon oorwin, gaan Lesufi en sy Bantoetaalsprekers wat hulle verbeel dat hulle Engelse lords geword het, ons mos nie stuit nie.

Lank lewe ‘n Afrikaanse Hoërskool Overvaal en elke Afrikaanse skool in die land!

Van nou af eis ons #eieskole. Geen Lesufi of Motshekga of Creecy of Metcalfe of Diane Parker mag ooit weer ons kinders probeer indoktrineer of intimideer nie. Ons eis ‘n onmiddellike moratorium op staatsinmenging in Afrikaanse skole. Daarna moet ons skole óf geprivatiseer óf aan ‘n Afrikaanse onderwysliggaam oorgedra word.

Net ‘n lafaard maak teen kinders oorlog. Dis tyd dat ons die sleutelbord vir die straat verruil.

Diegene wat te ver is of nie kan kom nie, moet ‘n paar rand skenk vir petrolgeld en ander kostes. Ek weet van mense wat van Louis Trichardt af sal ry om in Vereeniging te kom betoog. Hulle verdien ‘n bydrae vir brandstof.

Hou die PRAAG-webblad, asook hierdie Facebook-blad en Twitter oor die volgende paar dae dop vir verdere aankondigings.

Lewer gerus kommentaar of maak voorstelle hier onder op Disqus. En deel die skakel na dié artikel wyd en syd asseblief!

Leon Lemmer: Wannie Carstens se Storie van Afrikaans

Deel 1 van Die storie van Afrikaans (Pretoria: Protea Boekhuis, 2017, 639p, R450) deur WAM Carstens en EH Raidt is op 14 November gepubliseer. Dit word aangebied as ‘n biografie van ‘n taal. Deel 1 se newetitel is: Uit Europa en van Afrika. Die tweede boekdeel, wat na verwagting volgende jaar gepubliseer sal word, handel oor Afrikaans in (Suid-)Afrika. Deel 1 beslaan 11 hoofstukke terwyl die tweede deel, wat blykbaar reeds in groot mate in manuskrip bestaan, 13 hoofstukke bevat. Die gepubliseerde bronnelys (p 525-606) sal dan met ‘n verdere een aangevul word (523).

Aan die einde van deel 1 is daar ‘n register of indeks (611-639), wat ek as onbevredigend ervaar het. Dit is hoogs onvolledig. Byvoorbeeld, waarom is daar vir Coornhert verwysings na p 282 en 290, maar nie na p 283 en 285 nie? Dit het min sin om in die indeks ellelange lyste van bladsynommers te verskaf oor breë onderwerpe soos Afrikaans, boeke, Engels, Kaap, Lae Lande, Nederlands, ontwikkeling, taal, tale en woordeskat. Hou in gedagte dat my kommentaar op ‘n enkele deurlees van die boek gebaseer is. Ek het geen omvattende poging aangewend om gebreke op te spoor nie.

Carstens het vir Raidt by hierdie projek betrek omdat sy reeds navorsing oor hierdie onderwerp gepubliseer het. Dit is nie sinvol geag om sodanige werk te herhaal nie. Die outeurs se benadering word as “sosiohistories” beskryf (17). In die gesamentlike voorwoord staan: Afrikaans het “‘n storie om te vertel, ‘n storie oor waar dit vandaan kom, oor wat verkeerd geloop het tydens hierdie lang reis [“Long walk to freedom“?*], hoe probeer word om reg te maak en ook drome oor waarheen dit op pad is” (17). In sy voorwoord verwys Carstens na “die politiek van en oor Afrikaans” en “die politiek oor die taal” (19). Oor wat danig verkeerd geloop het en reggemaak moet word, sal ons seker in veral die tweede boekdeel ingelig word.

[* Nelson Mandela het valslik beweer dat hy nooit ‘n kommunis was nie. Maar selfs die titel van sy outobiografie kan aan die kommunis, Antonio Gramsci (1891-1937), ontleen wees. Gramsci wou die kultuur van samelewings ondergrawe (kulturele marxisme genoem) soos wat die ANC die blanke en spesifiek die Afrikaner se kultuur met bv politieke korrektheid ondergrawe. “This gradual process would first open the doorway to socialism, and as dependence on the state increased, to Communism, while simultaneously closing the door on self-governance and representive democracy. Gramsci called this process ‘the long march'” (Alasdair Elder, The red Trojan horse: A concise analysis of cultural Marxism, 2017, 148p; Amazon Kindle $3.41, 1032).]

Volgens die uitgewery se webwerf handel die boek onder meer oor “Afrikaans se ongelukkige apartheidsverlede.” Dít terwyl ek toe baie gelukkiger oor Afrikaans was as tans. ‘n Fundamentele probleem blyk uit die volgende. B Neethling skryf: “The term ‘Bantu’ as in ‘Bantu speaking’ or ‘Bantu language’ is a universally accepted term with no negative connotations to it” (493). In hierdie boek word die term “Afrikatale” egter gebruik (109), omdat die woord “Bantoe” glo ‘n “kwade reuk” het (491). “Die meer korrekte taalkundige term Bantoetale word nie hier gebruik nie ter wille van historiese sensitiwiteit vir die politieke konteks in die land” (491). Die outeur(s) erken dus openlik dat voorkeur aan politieke korrektheid bo akademies-wetenskaplike korrektheid gegee word. Carstens lei hierdie projek en moet die hoofverantwoordelikheid aanvaar.

‘n Mens sou van so ‘n omvattende werk redelikerwys verwag dat die outeurs eerder trots sou wees op wat met Afrikaans in Afrika bereik is. My moedertaal is vir my, soos vir Petrus Leupenius (1607-1670), “die wy alle eerbiedigheid schuldig syn” (310). “In hierdie boek word probeer om in soverre moontlik wel die veelkantige storie van Afrikaans te vertel” (167). In hoeverre hierin geslaag word, sal eers na die verskyning van die tweede boekdeel vasgestel kan word. Maar ek is nie optimisties nie.

Oor die kulturele boikot van Suid-Afrika tydens die blanke politieke bewind word beweer: “Dit spruit voort uit die Nederlanders se sterk sin vir politieke en kulturele geregtigheid” (403). Beteken dit dat blanke Suid-Afrikaners deesdae geregtigheid ervaar en dat Nederland en die meeste Nederlanders reg het deur geen beswaar te opper nie? Hierdie kulturele boikot het meegebring dat Nederlandse boeke nie ingevoer kon word nie. In skole en aan universiteite kon Nederlandse boeke gevolglik nie meer voorgeskryf word nie. Nederlands het toe plaaslik in groot mate uit veral skoolonderrigprogramme verdwyn (405). Die stand van Nederlands in Suid-Afrika is sedert ons “bevryding” in 1994 (nog) glad nie herstel nie.

Carstens het as teks- of taalredakteur van Adam Small se huldigingsbundel, Ons kom van vêr (Tygervallei: Naledi, 2016), opgetree. In my bespreking van die boek (Praag 25 Maart) het ek verwys na “die ongeërgde gebruik van bronverwysings en bibliografiese besonderhede.” Ek het die bundel as “algehele bibliografiese chaos” beskryf. Carstens en Raidt se boek vaar nie veel beter nie. Die omvang van die bronnelys toon ‘n gebrek aan bibliografiese en praktiese sin. Slegs die bronne waarna in die teks verwys word, asook ‘n keur van die belangrikste ander bronne, hoef gelys te word. Daar word bronne in die teks genoem wat nie in die bronnelys is nie, bv Brandenburg (47) en Sayce 1880 (2015) (129) – meer voorbeelde volg hier onder. In die bronnelys is die alfabetisering gebrekkig, bv Pericliev word na Pheiffer gelys (571). Van die jaartalkronologie word afgewyk, bv by Algeo en Allen (525).

Let op na hierdie twee bronverwysings in die teks: “Rankin 2003. The Comparative Method, bl 183-210. Weiss 2015. The comparative method, bl 127-145.” (141). Waarom het die een boektitel hoofletters en die ander een kleinletters? Hierdie onkonsekwentheid kom dwarsdeur die boek by sowel bronverwysings as in die bronnelys voor. Die outeurs hou verder glad nie konsekwent by hulle eie voorskrif vir bronverwysings nie, naamlik dat slegs die van van die outeur verstrek word (31). Byvoorbeeld, net een Van der Merwe kom in die bronnelys voor, maar sy vier voorletters word telkens in bronverwysings verstrek (bv 27, 30, 81). Bronverwysings in die teks moet akkuraat, so kernagtig moontlik (om die leesproses so min moontlik te onderbreek) en, wat styl betref, konsekwent wees en die leser in staat stel om die bron ondubbelsinnig in die bronnelys/bibliografie te identifiseer. Bibliografies faal hierdie boek in groot mate.

Daar is druk- en ander foute: “Jacob Grimm (1785-1663)” (28); “Janson (2003: 1-10, 2011)” (36); “1786” (60, 168) word “1768” (121); “2.2.4” (61) moet 2.4.4 wees; “1765” (65) word “1785” (122); “Pott (1802-1887)” se boek “(1785-1863)” (67); “Schleicher (1821-1868)” se boek “(1661/1662)” (69) maar in die bronnelys “1874, 1877” (578) en op die afbeelding “1866” (69); “Sechaye” maar “Sechehaye” op die afbeelding (76); “om om” (83); “Encyclop[a]edia Britannica” (87, 488, 524); “Brasil[i]ë” (93); Bengaals is een van die agt tale met die meeste sprekers (100, 102), nie Frans nie (101, 102); die Europese Unie gebruik 23 tale, maar net 22 word gelys (105); Spaans het die tweede meeste sprekers (102), nie Hindi nie (110, 113); “eue”/eye (140); “The method[s] of IR are” (141); “Bloomfield (1976)” (141, 148) is nie in die bronnelys nie; “Austin 2008” (151, 527) word “Austin 2009” (154, 156, 158); “afdeling 2.2” (204) moet 2.3.1 wees; “Istaevones” (215) en “Istveone” (215) moet “Istvaeone” (191, 226) wees; “Ingevaeone” (192) en “Ingaevones” (215) moet “Ingvaeone” (215, 226, 230, 231, 232, 240) wees – daar is ook “Ingeweoons” (497); “(ii) en (iii)” (216) moet 2 en 3 (215) wees; “2.2.3” (221) moet 2.3.3 wees; “eks[p]losiewe” (223); “Mij”/mij (224); “ovorgeleverd” (233); “Van Oostrom (2004)” (236) is nie in die bronnelys nie – seker eerder “Van Oostrom 1993” (238); “monoftonge”/monotonge (239); “16de-eeuse Hollandse dialek” (272) moet 17de-eeuse wees (295, 347, 449); “afdeling 6″(274) moet afdeling 4 wees; “Maarten Luther (1783-1546)” (275); “Die Renaissance (ongeveer 13de-17de eeu)” (277) moet eerder 15de tot 17de eeu wees – “± 1500 ev” (121); “In 1550, ‘n paar jaar ná Gymnick” (281) verwys na ‘n boek wat Gymnick (1502-1568) in 1541 gepubliseer het (279); “Lommen 2012” (283) is nie in die bronnelys nie; “Jan Utenhove (1616-1566)” (284); “vande” (285, 286) maar “van de” (581); “Bredero (1585-1618)” (298) maar “Bredero (1581-1647)” (300); “1711” maar op die afbeelding “1703” (333); “Neder-duitsche” (339, 340) maar “Nederduitsche” (57, 583); “De Groot (1538-1645)” (343) maar “(1583-1645)” (314); “Inleydinge tot de Hollandse Regts-Geleertheyt” (314) word “Inleiding tot de Hollandsche rechts-geleerdheid” (343), “eiendom” (314) word “eigendom” (343), “huweliksvoorwaardes” (314) word “huwelijksvoorwaarden” (343) [afgesien van die onnodige herhaling is die deurmekaarklits van Afrikaans en Nederlands op p 314 en 343 slordig en heeltemal onaanvaarbaar]; “hoofstuk 7” (365) moet hoofstuk 6 wees; “middeleeue” (383) moet met ‘n hoofletter begin; “Grebe 2012” (425, 431) is nie in die bronnelys nie; “Odendaal 2012, 2013, 2014b” (445) is nie in die bronnelys nie; “FF Kotzé 2010, 2013, 2014b” (445) moet EF wees en is nie in die bronnelys nie; “Noord-Amerika” (445) moet Sentraal-Amerika wees; “Vlei” (451) moet met ‘n kleinletter begin; Stavorinus se opmerking (472) – waar is dit?; “die koms van die Engelse ná 1806” (473) moet in 1806 wees; “Carstens 1997” (489) is nie in die bronnelys nie; “Slippers 2013” (524) is nie in die bronnelys nie; “bronne” (166, 182, 191, 260, 328, 441) moet bron wees.

Die teksformulering laat soms veel te wense oor: “op ‘n bepaalde gegewe oomblik in die tydsverloop” (29); “Die klem val ook op belangrike verteenwoordigers wat in die tydsverloop ‘n rol gespeel het” (33); “verder voortgesit” (47); “die klem nog steeds voortdurend geval het op” (54); “dien steeds vandag” (61, 66); “Van die ander bekende Neo-Grammatici was onder andere” (74); “Hy het eintlik eers bekendheid ná sy dood verwerf toe sy boek … gepubliseer is. Hierdie boek … is nie deur hom self gepubliseer nie” (76); “lang en uitgerekte proses” (82); “die mens via taal en met behulp van taal kommunikeer” (83); “As mense kommunikeer (= kontak maak)” (83) – eerder “inligting oordra”; “Ons gebruik taal om in die wêreld (dit is ‘n konteks van geografiese en sosiale plasing) waarbinne ons geplaas is, te kommunikeer en te funksioneer, met ander woorde take te verrig of aan ander oor te dra” (83-84); “Tale kom en gaan dus duidelik” (94); “‘n taal is wel ‘meer as’ ‘n dialek. Die verskil is slegs geleidelik” (96); “is dit duidelik dat daar duidelike ooreenkomste … is” (148); “het die verskille … mettertyd al hoe groter geword sodat daar later” (176); “ook as gevolg van … ook as gevolg van … in stand te hou en vol te hou” (185); “brei dit stelselmatig uit oor ‘n groter gebied totdat dit later in ‘n groter gebied” (223); “wil ons tog weet wat dit presies moontlik gemaak het” (228); “moes noodsaaklik saamgaan” (312) – eerder noodwendig; “Hesseling het die teorie in 1897 al weerlê” (426); “nie sigbaar merkbaar is nie” (494).

Daar is aanvegbare stellings. “Die wêreld om en in ons bestaan in en deur taal” (38). Myns insiens speel taal ‘n rol in ons wêreldbeskouing maar die fisiese wêreld kan sonder ons en ons tale bestaan. “Die Suid-Afrikaanse Afrikatale was in die verlede beperk tot afgebakende gebiede, in politieke terme tot tuislande” (108). Ek sou eerder aanvoer dat die sprekers van Afrikatale sowel binne as buite die tuislande was.

Teenstrydige stellings word gemaak. “Alle kinders kan hulle moedertaal met dieselfde gemak aanleer. Daar is nie maklike en moeilike moedertale nie” (104). Kort hierna word egter gesê: “Wees besorg oor diegene wat moeite het om hulle (of ‘n) moedertaal te verwerf (aanleer) én te beheer (gebruik)” (114).

“Meertaligheid word beskou as die waarskynlikste manier om die kwyn van tale teen te werk” (105). “As Iers naas Engels bedryf word, het dié taal wel ‘n kans” (106). Teenstrydig hiermee word Engels hierna as een van die “moordenaarstale” beskryf (106). “Die kans is goed dat Iers as gevolg hiervan binne vyftig jaar heeltemal kan verdwyn” (107). “Engels het ‘n negatiewe uitwerking op meertaligheid. Die sprekers van Engels is oorwegend eentaalsprekers, mense wat min waardering het vir die aanleer van ander tale” (112).

Engels is myns insiens vinnig besig om Afrikaans te verswelg, des te meer omdat Afrikaanssprekendes glad te geredelik in Engels met Engelssprekendes kommunikeer. Dit is gewoon dwaas dat Afrikaansinstansies soos die Afrikaanse Taalraad (ATR), die Afrikaanse Taal- en Kultuurvereniging (ATKV) en die Afrikaanse Taalmuseum en -monument (ATM) meertaligheid (wat Afrikaans kan uitsluit) bepleit pleks van te konsentreer op die bevordering van Afrikaans. Vroeër vanjaar het Rufus Gouws, die hoof van die Universiteit Stellenbosch (US) se Afrikaansdepartement gesê daar moet vir meertaligheid gestry word; nie vir Afrikaans nie. Dalk sal daar meer stryders vir Afrikaans na vore tree as hulle nie taalstryders of -bulle nie maar eerder “taalyweraars” (301) genoem word. “Languages die when their speakers give up” (107). Die US-studente moet deesdae glo wêreldburgers wees. Ek wonder of Wim de Villiers en sy meelopers besef dat “omgeveer 75% van die wêreldbevolking nie ‘n woord Engels kan praat of verstaan nie” (111).

“Aanvanklik is die term indisch-europäisch of indo-europäisch gebruik om aan te dui wat vandag met Indo-Germaans bedoel word” (488). Daarna word die teenoorgestelde gesê: “Vandag word oorwegend voorkeur gegee aan Indo-Europees” (494) en “In die vakliteratuur word deurgaans voorkeur gegee aan [die term] Indo-Europees” (166). Dit kan wees dat die outeurs aanvanklik voorkeur aan die term Indo-Germaans gegee het (bv dit aanvanklik só tydens hulle studie leer ken het) (64, 68, 122, 142, 145, 149, 152, 195) maar later op die term Indo-Europees besluit het.

Nederlands en Afrikaans “het mekaar in wese min hierna [1652] beïnvloed” (346). Onmiddellik daarna word ‘n streep deur hierdie verregaande stelling getrek. “Die kontak met die Europese Nederlands is nooit heeltemal verbreek nie. Uit verskeie bronne blyk dat die Kaapse taal met Europese Nederlands nie net in voeling gebly het nie, maar dat dit ondanks ‘n selfstandige ontwikkeling gedurig nuwe woorde en selfs uitspraakvorme uit Europese Nederlands oorgeneem het” (347) en “die standaardisering van Afrikaans ook sterk gesteun het op die voorbeeld van Nederlands” (403). “Vir die Afrikaanse woordeskat word teruggegaan op die Nederlandse woordeskat en daar word selfs gereken dat tot 85% [selfs 90%+ (450)] van die Afrikaanse woordeskat gewoon Nederlandse woorde is. Ook die grammatikale struktuur (sintaksis en morfologie) en klankstruktuur van Afrikaans is grootliks gebaseer op die Nederlandse model” (403; ook 449). “Die kernwoordeskat, woordvorming, woordafleiding en sinsbou [van Afrikaans] het … Germaans (Nederlands) gebly” (436). Dit volg dat Afrikaans wesenlik ‘n Europese taal is, al het hy buite Europa ontwikkel. Ook: Al het Afrikaans in Afrika ontwikkel, is sy wesenlike aard nie dié van ‘n Afrikataal nie. Afrikaans was, is en bly ‘n Indo-Europese taal wat grootliks uit Hollands en daarna uit Nederlands ontwikkel het.

Die outeurs kom “tot die gevolgtrekking dat die vroeë Nederlands aan die Kaap ‘n geleidelike wysiging op elke gebied van die taalstruktuur ondergaan het” (485). Onmiddellik na hierdie verregaande stelling word die teenoorgestelde standpunt ingeneem. “Die byna ongewysigde sintaksis, die klankvorm van die woorde en die woordeskat dui op ‘n ononderbroke kontinuïteit van Nederlands wat geleidelik as gevolg van taalversteuring ‘n sterk vereenvoudiging, maar geen herstrukturering nie, ondergaan het” (485).

Die ontwikkeling van Afrikaans word in hierdie boek beskryf as “die produk van (i) normale taalverandering [bv vanweë die ander omgewing waarin Hollands aan die Kaap gepraat is en die sprekers se geografiese isolasie van Europa], (ii) beïnvloeding as gevolg van taalkontak en (iii) taalversteuring” (485). Kort ná 1652 aan die Kaap het “die gebrekkige Nederlands van Europese immigrante, van Khoi-Khoin en slawe sy invloed laat geld en die gesproke Nederlands … beïnvloed. Aanvanklik was die foute en afwykings onpatroonmatig, maar reeds kort ná 1700 word duidelike vereenvoudigingstendense sigbaar” (447). Die skrywers noem dat “die Nederlanders … dit baie moeilik gevind [het] om die Khoi-taal te leer” (466). Dan word daar met hierdie kompliment gekom: “Die Khoi-Khoin het … ‘n klaarblyklike aanleg vir tale gehad en het Nederlands op hulle manier vinnig aangeleer” (467). Die outeurs sal hopelik in die tweede boekdeel gronde vir hierdie stellings verskaf. ‘n Pro-Khoi-Khoin-ingesteldheid blyk uit die volgende: “Direkte Khoi-invloed kan in die Afrikaanse woordeskat gesien word, hoewel dit beperkter is as wat ‘n mens sou verwag” (467).

Oor taalkontak en -versteuring word verder gesê: “In die 18de eeu het tweetaligheid by [Kaapse] vreemdelinge voorgekom, byvoorbeeld by Franse en Duitsers, by Khoi-sprekers en Oosterse slawe. Dit was veral laasgenoemde se tweetaligheid en die daaruit resulterende taalversteuring wat direkte spore in wordende Afrikaans gelaat het” (474). Oor taalverandering, bv -versteuring, soos defleksie, word gesê: “Die verskynsel kom by alle vreemdelinge in min of meer dieselfde tyd voor sodat geen enkele groep [Franse, Duitsers, Khoi-Khoin, slawe] as die toonaangewende faktor uitgesonder kan word nie” (477).

Ook in ander opsigte het die slawe heel moontlik geen deurslaggewende invloed op Afrikaans uitgeoefen nie. In die boek word twee verskynsels uitgelig as taalversteurings wat deur die slawe se Maleis en Kreools-Portugees veroorsaak is (481): Eerstens reduplikasie, bv nou-nou, stuk-stuk, maar daar word erken dat “daar ook sekere aanknopingspunte [hiervoor] in Nederlands bestaan” (482) en tweedens “objekskonstruksie met vir” (482), maar geen voorbeeld hiervan word verskaf nie.

“Alle sprekers aan die Kaap het in die interne ontwikkeling van Afrikaans ‘n indirekte rol gespeel … ‘n Direkte invloed van bepaalde bevolkings- en taalgroepe kan net by hoë uitsondering met sekerheid uitgewys en bewys word” (485). Hier word seker en dan tereg na die relatief klein invloed op Afrikaans van die Franse, Duitsers, Khoi-Khoin en slawe verwys. Die blanke Hollandssprekendes, daarenteen, het sekerlik ‘n deurslaggewende direkte invloed op Afrikaans uitgeoefen.

Tereg word geskryf van “die Europa-penwortel” (166), “die hoofwortel van Afrikaans – sy Europese verlede” (167). In die boek word Afrikaans se storie 4 000 jaar vC begin by die Proto-Indo-Europese gemeenskap in die steppegebied in die omstreke van die Swart en die Kaspiese See (173). Die “bloedlyn” van Afrikaans het daar begin (179). Hierdie mense het oor eeue uit die steppe/grasvlakte van Asië weswaarts tot in Europa verskuif. Denemarke en Schleswig-Holstein in Duitsland word as die wieg van die Germaanse tale beskou (182). Uit Oergermaans het Noord-, Oos- en Wes-Germaans ontwikkel (204). Wes-Germaans word in Noordsee- (Engels, Fries) en Kontinentale of Binne-Germaans verdeel (216). Binne-Germaans word in Neder-Germaans, Middel-Germaans (bv Middelduits) en Opper-Germaans (bv Opperduits) verdeel. Middel- en Opperduits vorm saam Hoogduits (die Middel- en Suid-Duitse dialekte), waaruit Duits ontwikkel het. Uit Neder-Germaans het Nederduits (die kus- en suidelike dialekte) ontwikkel, waaruit Nedersaksies (bv Platduits) en Nederfrankies gespruit het. Nederfrankies word in Oos- en Wes-Nederfrankies verdeel. Uit laasgenoemde het Nederlands en daarna Afrikaans ontwikkel (222). Oud-, Middel- en Nieu-Nederlands word onderskei (229, 273). Opper/Hoog en Neder is geografiese verwysings na onderskeidelik hoërliggende of bergagtige en laer liggende Europese gebiede (224).

Die genealogie of biografie van Afrikaans word in die boek in die vorm van ‘n lang storie aangebied. Dit is seker waarom die outeurs skryf dat hulle “die skip na Afrika” haal (227) en nie ‘n vliegtuig nie. Teen 1775 kon Kaaps-Hollands tereg Afrikaans genoem word (440, 448). Dit hinder my dat in die vroeë Kaapse geskiedenis na Nederland, Nederlands en Kaaps-Nederlands (448) verwys word terwyl Holland (letterlik houtland – 503) eers in 1814 Nederland geword het en daar in 1652 “nog nie ‘n algemeen gebruikte standaardtaal” (449), te wete Nederlands, bestaan het nie. “Standaardnederlands [het] in die loop van die 17de en 18de eeu sy beslag gekry” (338). “Algemeen beskaafde Nederlands [is] op die grondslag van die beskaafde Amsterdamse uitspraak en taalgebruik” gebaseer (286). Dwarsoor die wêreld is dit die taalgebruik van die elite wat die standaardtaal deurslaggewend bepaal en nie die massa of gepeupel nie. Die besware dat Standaardafrikaans die resultaat van rassediskriminasie (bv ‘n apartheidsproduk) is, is dus misplaas.

Volgens P Baldi gee ‘n taal uitdrukking aan ‘n bepaalde kultuur en beskawing (172). Die kreolisering van ‘n taal sal dus, volgens R Romberg, aanleiding tot die skepping van ‘n nuwe kultuur gee (434). ‘n Mens kan dus redeneer dat die omskepping van Hollands in Kaaps-Hollands en daarna in Afrikaans (mettertyd Standaardafrikaans) uitdrukking aan die Europees gefundeerde kultuur en beskawing van blankes gee. Daarteenoor gee die neiging tot die kreolisering van Afrikaans met nie-Europese, Oosterse elemente en die latere oordadige vermenging van Afrikaans en Engels in Kaaps uitdrukking aan ‘n ander kultuur, te wete dié van bruin mense. Dit verduidelik dan nie net kultuurverskille tussen blankes en bruines nie, maar ook hulle verskil in benadering tot Afrikaans; dat Afrikaans deel van die kulturele kern van Afrikaners is terwyl bruines se verbintenis tot Afrikaans veel losser en selfs opsioneel is.

In hierdie verband skryf die outeurs: “Aangesien die evolusie van die taal met die wording van ‘n veelrassige bevolking in die destydse Nederlandse kolonie aan die suidpunt van Afrika vervleg is, en meer nog omdat die taal ná 1875 toenemend deur wit Afrikaners as hulle besit opgeëis is, het die taal en sy ontstaansgeskiedenis ‘n emosioneel omstrede twisappel van polemieke in akademiese kringe, spraakgemeenskappe en politieke groepe geword en gebly” (166). Dit lyk asof die outeurs in die tweede boekdeel met ‘n ander vertolking gaan kom as dié in die vorige paragraaf.

Die outeurs onderskei tussen pidgin en kreool. Pidgin is “‘n gemeenskaplike kommunikasiemiddel in ‘n meertalige gemeenskap,” bv Fanagalô, wat geen moedertaalsprekers het nie. Pidgin het ‘n vereenvoudigde grammatikale struktuur en ‘n beperkte woordeskat. ‘n Kreoolse taal, daarenteen, het wel moedertaalsprekers en kan ‘n voormalige pidgin wees (433). In die HAT word ‘n kreoolse taal beskryf as ‘n mengeltaal wat ontstaan het “tussen ‘n Europese taal en ‘n taal in ‘n ander wêrelddeel”, asook “enige taal wat die vermenging van meer as een taal is.” Die kern van kreolisering is dus vermenging, verbastering of hibriditeit en Kaaps en Kaapssprekers is sprekende voorbeelde hiervan.

Hugo Schuchardt (1842-1927) het aangevoer dat kreoolse tale “in geen opsig minderwaardig” is nie (75). Volgens DC Hesseling ontbreek “die tipiese kenmerke van kreolisering in Afrikaans” (426). Carstens en Raidt stem blykbaar hiermee saam: “Uit die literatuur oor die onderwerp kom dit voor asof Afrikaans nie werklik ‘n kreoolse taal is nie” (432). Dit volg dat die mengeltaal Kaaps (wesenlik) nie Afrikaans is nie. ‘n Mens vra jou ook af: Waarom word Afrikaans dan in minstens een van die ATM se pamflette as ‘n kreoolse taal beskryf? Carstens en Raidt krabbel dan terug met hierdie kwalifisering: “dat Afrikaans wel aan [sommige van] die eienskappe van kreoolse tale voldoen” (432). MF Valkhoff stem hiermee saam (435). FA Ponelis noem dat die kreoolse kenmerke van Afrikaans “van ‘n beperkte aard is” (434). TL Markey het elf kenmerke onderskei. Volgens Ponelis voldoen Afrikaans ten volle aan net twee en gedeeltelik aan ‘n verdere twee van hierdie kenmerke (434).

Carstens en Raidt kon “geen bewyse vir ‘n Kreools-Portugese substraat vind nie … Afrikaans het dus nóg uit ‘n pidgin nóg uit ‘n vorm van Kreools-Portugees ontwikkel … die kernwoordeskat, woordvorming, woordafleiding en sinsbou [van Afrikaans] het in hierdie proses Germaans (Nederlands) gebly” (436). “Let daarop dat nie alle Maleise en Kreools-Portugese woorde via die slawe in Afrikaans gekom het nie. Aangesien baie van dié woorde reeds voor 1650 deel van die Nederlandse seemanstaal was, het sommige van hulle as deel van die oorgeërfde Nederlandse woordeskat aan die Kaap ingeburger geraak” (468). Die veelgeroemde invloed van die slawe op Afrikaans word dus hiermee afgeskaal. Desnieteenstaande gaan die ATM op 5 Desember nogeens ‘n openbare lesing oor die slawe se rol in Afrikaans aanbied (LitNet 20 November).

As deel van taalsuiwering is daar destyds ‘n stryd teen basterwoorde gevoer; eintlik leenwoorde wat nie as eg Nederlands beskou is nie (281, 282). Maar daar is ook teen taaloorwoekering gewaarsku (283). Hendrik Spieghel (1549-1612) “wys daarop hoe Nederlands ontsier word deur die menigte Franse basterwoorde en dat dié ingewortelde misbruik die ondergang van die Nederlandse taal sal veroorsaak as daar nie ingrypende veranderings in die taalgebruik kom nie” (287, ook 289). Weens verengelsing kan dieselfde lot Afrikaans tref. Wat ek egte basterwoorde sou noem, word eufemisties deelwoorde genoem, soos “gesettled, gehandicapt … teamwerk … voetbalmatch” (396). Kaaps munt uit in sulke Afrikaans+Engelse basterwoorde. Weens die euwel van politieke korrektheid word Kaaps en sy sprekers nie net kritiekloos aanvaar nie, maar deur Afrikaansinstansies en bv -dosente geloof omdat hulle glo Afrikaans praat; selfs dat die toekoms van Afrikaans van hulle afhang.

M van Oostendorp vra tereg: “Bij hoeveel procent buitenlandse woorden kan je de Nederlandse taal niet meer een zelfstandige taal noemen?” (398). My indruk is dat dit vir polities korrektes min skeel as al die kernwoorde in ‘n Kaapse sin, of selfs die meerderheid Kaapse woorde, Engels is. Hulle sal steeds net lof daarvoor hê. As daar algemeen en sonder omhaal van woorde van vulgêre Latyn gepraat kan word (231), waarom nie ook van Kaaps as vulgêre Afrikaans nie?– as voortgegaan word om Kaaps as ‘n Afrikaansvariëteit pleks van as ‘n mengeltaal te beskou. Of waarom word Kaaps nie ‘n straattaal genoem soos ‘n soortgelyke mengeltaal (Engels, Arabies, Turks, Sranan Tongo/Surinaams) in Nederland nie? (377).

Ek vind dit interessant dat “een mengvorm van Standaardnederlands en lokaal dialect,” “‘n soort tussentaal,” Verkawelingsvlaams genoem word (372). “Die term ‘verkaweling’ is ‘n term vir ‘n stuk grond wat in boupersele verdeel is en bewoon word deur jonger gesinne met kleiner(er) kinders. Hierdie gesinne praat dan ‘n soort tussentaal met mekaar” (512). Toegepas op Suid-Afrika sou ‘n mens voorheen van Lokasie-Afrikaans kon praat, maar in die HAT staan daar:”lokasie”: “(rassisties) Vroeër, algemene benaming vir ‘n woonbuurt vir gekleurdes – tans heeltemal ongebruiklik.”

In die tweede helfte van die vorige eeu het Nederlands al hoe meer verengels. In hierdie eeu het daar ‘n kentering gekom, “‘n terugswaai na groter standvastigheid” (401). In 2015 is ‘n manifes oor die Nederlandse taal gepubliseer. “Hierdie manifes, wat saamgestel is deur ‘n aantal invloedryke persone in die Nederlandse tersiêre sektor, druk die bekommernis uit oor die invloed wat (‘n taal soos) Engels kan hê op die gehalte en volhoubare gebruik van Nederlands in die onderwys en aan universiteite” (399). In hierdie konteks word van taalverloedering, ‘n vorm van nie-normale taalverandering, bv -vereenvoudiging, gepraat (399). Redes daarvoor is gebrekkige skoolopleiding en sprekers wat minder taalbewus is (516). In Nederlands beteken verloedert om agteruit te gaan (400). Taalverloedering het dus die negatiewe betekenis van taalagteruitgang. In Suid-Afrika bestaan daar sedert 1955 ‘n Vryheidsmanifes wat politieke oogmerke het. Al is dit dringend nodig, is ons ligjare weg van ‘n Afrikaansmanifes omdat daar geen erns met taalsuiwerheid en taalgetrouheid gemaak word nie. In die woorde van G van Istendael kan ‘n mens sê dat baie Afrikaanssprekendes, wat Afrikaans betref, “blaakt van intellektuele luiheid” (373). Daar is iets soos taaldissipline (300) maar dit word al hoe moeiliker om tekens daarvan in veral gesproke Afrikaans op te spoor. Wat bitter nodig is, is gesaghebbende normatiewe invloede (445).

“Nederlanders het in die algemeen taaltrots” (379). Dít voed “‘n sterk kultuur van vertaling” (386). Nederlanders verkies om in hulle eie taal te lees. Kan ons met dieselfde oortuiging sê dat Afrikaanssprekendes verkies om eerder Afrikaans as Engels te lees? Is daar ‘n sterk aandrang dat leesstof nie (net) in Engels nie maar in Afrikaans beskikbaar gestel moet word? Dui dit nie onder meer op ‘n gebrek aan taaltrots nie? J du P Scholtz skryf: “Die ingrypendste vreemde invloed op die Afrikaanse woordeskat is ongetwyfeld dié van Engels” (473). Die outeurs verwys na: “Die anglisering en veramerikaansing van die Afrikaanse kultuur ten koste van die historiese Nederlandse [en Afrikaanse] kultuur” (415). “Tweetaligheid en nalatige taalgebruik het honderde anglisismes veroorsaak wat ondanks alle skooldril in die omgangstaal wyd aanvaar en gebruik word” (473). As tweetaligheid onsuiwere Afrikaans bevorder, hoe kry Afrikaansinstansies en -individue dit reg om eerder vir meertaligheid as spesifiek vir Afrikaans te stry?

Op die uitgewery se webwerf word gesê dat die outeurs ‘n inklusiewe benadering voorstaan. Dit kan onder meer ‘n aanslag op Standaardafrikaans insluit. JM van der Horst “stel die vraag of die tyd nie aangebreek het om weg te beweeg van die standaardvariëteit van die taal nie” (513). Daar word selfs na destandaardisering (dus nie herstandaardisering nie) verwys: “Destandaardisering is die proses waarvolgens die aard van die standaardvariëteit van ‘n taal aangepas word om ‘n groter sprekerspoel te verteenwoordig” (516), dus inklusiwiteit. Destandaardisering is ‘n afbreekproses en die teenoorgestelde van standaardisering, wat ‘n opbouproses is. Destandaardisering sál selfdood vir Afrikaans wees. In sy huidige situasie is die eenheid wat net in Standaardafrikaans gevind kan word noodsaaklik vir oorlewing. Desnieteenstaande roem Afrikaansinstansies, soos die ATR, ATKV en ATM, daarop dat hulle eerder Afrikaansvariëteite soos Kaaps, dus Afrikaansverdeeldheid, as Standaardafrikaans en Afrikaanseenheid bevorder.

Weens die sug na politieke korrektheid, bv inklusiwiteit, propageer die genoemde Afrikaansinstansies nooit taalsuiwerheid nie. In hierdie verband veroorloof die outeurs hulle ‘n spottende verwysing na die Genootskap van Regte Afrikaners (GRA): “Die ‘Genootskappers’ (1875 en later) en ander taalliefhebbers het angsvallig teen nuwe anglisismes gewaak en alles in hulle vermoë gedoen om die ou ingewortelde ‘vreemdelinge’ deur egte Dietse [Nederlandse/Teutoonse/nie-Engelse] woorde te vervang” (396). Die strewe na taalsuiwerheid vind uiting in pogings “om die vreemde woorde deur inheemse terme te vervang” (267). Dit dui op taalwaardering en die daarstel van taaleenheid (281). Spieghel het bv ‘n beroep op professore gedoen “om die volkstaal te suiwer, te verryk en te versier” (289). Doen hedendaagse Afrikaansprofessore dit? Samuel Ampzing (1590-1632) “was ‘n sterk teenstander van die gebruik van vreemde (leen)woorde, soos uit Latyn en Frans, in Nederlands. Die invloed van hierdie tale het hy as ‘verderfelijk’ beskou omdat dit die ‘schone Nederlandse taal vervuilden'” (309). “Die opbou van ‘n algemeen beskaafde Nederlands moes noodsaaklik [noodwendig] saamgaan met die strewe na taalsuiwering … Deur nuwe woordskeppings het hulle op verskillende terreine probeer om die groot hoeveelheid vreemde woorde deur egte Nederlandse woorde te vervang” (312). Dus, taalsuiwering is opbouend en beskawend. Is albei laasgenoemdes nie hoogs nodig in (Suid-)Afrika nie?

Tot sy eer het die Vereenighde Oosindische Compagnie (VOC) “‘n suiwer Nederlandse taalgebruik aan die Kaap sterk aangemoedig” (347, ook 472). “Die taalbeleid van die Kompanjie … was verantwoordelik vir die vinnige verdwyning van die Franse taal aan die Kaap” (470). Die slawe is “op allerlei maniere aangemoedig om Nederlands te leer. Hulle kon byvoorbeeld hul vryheid koop as hulle Nederlands kon praat en in die NG Kerk aangeneem was” (468). Spieghel skryf van “de Enghelse die tóch een schuimtaal hebben” (289). Daarmee word bedoel dat Engels ‘n ontleende taal is (291), dus baie leenwoorde het. Afrikaans is weens verengelsing besig om, soos Kaaps, ‘n skuimtaal te word en Afrikaansinstansies en -dosente verroer (in die openbaar) nie ‘n vinger daaroor nie. Volgens Joost van den Vondel (1587-1679) “het die strewe na taalsuiwerheid reeds rondom 1650 duidelik vrugte getoon: ‘Wat onze spraeck belangt, die is, sedert weinige jaren herwaert, van bastertwoorden en onduitsch allengs geschuimt, en gebouwt'” (314, ook 347).

Voorheen het ek na hierdie werk verwys as die bekendste ongepubliseerde boek in Afrikaans. Jaar na jaar het Carstens beweer dat die boek eersdaags sy verskyning sou maak. Die teks het oor jare tot stand gekom en is in wisselende mate bygewerk. Die boek dra die letsels van sy geskiedenis. “Hierdie deel van die boek is grootliks in die tydperk Maart-Junie 2013 geskryf, maar wel gekontroleer en aangepas in November 2015, asook in Junie 2017” (490). 2015 word die hede genoem (386). Daar word na die 2009-uitgawe van die AWS verwys (108); nie na die 2017-uitgawe nie. Van ‘n 2013-artikel word anglisisties gesê: “publikasie in proses” (557).

My teks is reeds te lank. Ek gaan dus nie in besonderhede die taalfoute in die boek uitwys nie. Dit is egter ‘n riem onder die hart dat na ‘n taal as “hom” verwys word (238), gedagtig aan Carstens se gewoonte om na Afrikaans as “haar” te verwys. In die plek waar ek gewerk het, is van die eerste dinge wat skrywers ingeprent is dat hulle nie woorde soos “weer”, “ook” en “kan” onnodig moet gebruik nie. Daar is waarskynlik geen ander Afrikaanse boek waarin “weer” so dikwels onnodig en in baie gevalle misleidend gebruik word soos in hierdie een nie. Vir my as leser het dit mateloos geïrriteer. “Weer” moet sover moontlik uit die teks geweer word. “Ook” behoort ook afgeskaal te word. Die teks sal wen aan duidelikheid as “soos” in baie gevalle met “namate” vervang word. ‘n Mens kan maar net hoop dat die manuskrip van die tweede boekdeel gesuiwer word van die gebreke wat die eerste deel kenmerk.

Die outeur(s) skryf: “Ons lewe … met die onvolmaaktheid saam” (164). Maar die peil van ‘n manuskrip bepaal in groot mate die gehalte van ‘n publikasie. Ek dink die verskyning van hierdie boek is voorafgegaan deur groot redaksionele smart by die uitgewery. Naspers/Media24 het, soos Demas, die materiële wêreld liefgekry en sy voorliefde vir Afrikaans versaak. Daardie uitgewery sou nie ‘n waarskynlik onlonende projek soos hierdie een aangepak en deurgevoer het nie. Nicol Stassen en Protea Boekhuis verdien ons hoogste dank vir die uitnemende rol wat hulle in die publikasie van Afrikaanse boeke speel. Hulle verdien egter deeglik afgeronde manuskripte; nie soos hierdie een en dié van Ena Jansen se Ons Japie (Praag 4.09.2016) nie.

Leon Lemmer: ‘n Adam Small-huldigingsbundel wat drup van die gif

In verligte geledere word die nuwe Suid-Afrika as voortreflik beskou. Dit bied glo geleenthede wat voorheen nie bestaan het nie. Dit is deesdae bv moontlik om iemand groter as lewensgroot voor te stel; natuurlik mits hy/sy tot die nie-wit deel van die demografiese spektrum behoort. ‘n Deurtrapte geweldenaar kan as ‘n vredesikoon herontplooi word. ‘n Grondverskuiwing in perspektief het veral sedert 1990/94 by sommige mense plaasgevind. Selfs die hedendaagse vaandeldraers van enersyds die oorspronklike inwoners, die Khoi-San, en andersyds die agtergesteldes weens slawerny, baat by hierdie getransformeerde entoesiasme. Hulle maak nie net daarop aanspraak dat die grond waarop hulle voorouers rondgetrek het eintlik aan hulle behoort nie, maar sommer ook die taal, Afrikaans (wat duidelike Europese wortels het), wat plaaslik ontwikkel is. Dit is hierdie drang na verinheemsing wat dit bv meer as moontlik maak, want dit het werklik gebeur, dat een van die hoofroetes in die Kaapse skiereiland na die marxis, Jakes Gerwel, vernoem is. Kom laat ons daaroor sing, sou Adam Small gesê het.

Van almal word verwag om ‘n lofsang aan te hef vir die huldigingsbundel van Adam Small, Ons kom van vêr: Bydraes oor bruin Afrikaanssprekendes se rol in die ontwikkeling van Afrikaans (Tygervallei: Naledi, 2016, 601p, R250), met WAM Carstens en Michael le Cordeur as redakteurs. Die temas is Adam Small, bruin mense en Afrikaans. Ek het reeds oor sommige aspekte van hierdie bundel geskryf (Praag 25 Maart) en bepaal my in hierdie rubriek dus by die inhoud, die boodskap wat oorgedra word.

Rosalie Small (sover ek weet Adam se tweede vrou, maar dit word nêrens vermeld nie) noem dat Adam se een oupa ‘n Indiër en sy een ouma ‘n Ier was (p 12). Sy ma was ‘n Moslem en sy pa was protestants, maar Adam het ‘n Engelse Rooms-Katolieke skool bygewoon (14). Oor Kaaps skryf Rosalie: “Dit blý vir Adam nie net maar ‘n ‘variant’ van Afrikaans nie, maar Afrikaans sélf in murg en been” (8). As dit só is, het Engels sedert 1795 soos ‘n kanker daardie murg en been van Kaaps binnegedring. Na aanleiding van daardie geradbraakte taal beweer sy: “Afrikaans en die ontwikkeling daarvan, van her af, eintlik ‘bruin’ is” (14). Die waarheid is egter dat hoofsaaklik blankes Afrikaans ontwikkel het.

As ‘n mens rede het om trots op jou groepverwantskap te wees, spesifiseer jy dit graag. Daarom maak ek geen geheim daarvan dat ek blank en ‘n Afrikaner is nie. ‘n Mens het geen beheer oor die ras waaraan jy geneties behoort nie en dit is bitter moeilik om jou etnisiteit, jou basiese kulturele oriëntasie, grondig te verander. ‘n Mens behoort niemand kwalik te neem omdat hy tot ‘n bepaalde ras behoort of uit rasvermenging voortkom nie. Iedere mens moet myns insiens aanvaar wat hy geneties is en van sy eenmalige lewe die beste probeer maak. Om hierdie rede vind ek die volgende stelling van Christo van der Rheede nie net misleidend nie, maar doelbewus vals: “Daar is immers net een ras en dit is die menseras” (20). Hy kan gerus die mens as ‘n spesie beskou wat uit verskillende rasse bestaan. Vanweë kulturele differensiasie is daar naas ras iets soos etnisiteit. Sommige rasse en etnisiteite, bv Afrikaanssprekende blankes, oftewel Afrikaners, het uitsonderlik gepresteer.

Let op hierdie wilde stelling van Van der Rheede: “Geen ontwikkeling is moontlik indien daar nie werk en welvaart is nie” (29). Dus, uit werk en welvaart volg ontwikkeling. Dit kan egter ook andersom wees: uit ontwikkeling volg (meer) werk en (groter) welvaart. “Die uitbou, handhawing en kreatiewe aanwending van Afrikaans is dus van kritieke [bedoelende: deurslaggewende] belang; daarom moet almal wat werk en welvaart in Afrikaans skep, saamstaan vir die behoud van Afrikaans as ‘n onderrigtaal op skool asook naskoolse vlak” (33). Vrome woorde, maar wat het Van der Rheede vir Afrikaans vermag, bv as direksielid van die Afrikaanse Taalraad en as iemand wat die hoof was van wat nou die Stigting vir Bemagtiging deur Afrikaans genoem word? Hy het gesorg dat sy kinders Engelse skole bywoon en hy het geen daadwerklike poging aangewend om te verseker dat die Universiteit van Wes-Kaapland en die Universiteit Stellenbosch Afrikaans as onderrigmedium behou nie. Toe hy die uitvoerende hoof van die Afrikaanse Handelsinstituut was, is eerder van die AHi gepraat; die Afrikaans-aspek is gekamoefleer en nuwe projekte het eentalige Engelse name gekry. Ek vind dit ironies en hoogs onvanpas dat Van der Rheede onlangs op Internasionale Moedertaaldag toegelaat is om oor die belangrikheid van moedertaalonderrig te praat (Afrikaanse Taalraad-webwerf, 22 Februarie, video).

Jacques Walter Beukes skryf: “Die voertaal in die NGSK [Nederduitse Gereformeerde Sendingkerk] en die NGKA [Nederduitse Gereformeerde Kerk in Suider-Afrika] was tot en met 1997 Afrikaans” (43). Wat was, is (bv wat die posisie van Afrikaans betref) van mindere belang as wat is. Hierdie kerkgenootskappe het in die nuwe Suid-Afrika, ooreenkomstig die mode, in groot mate teen Afrikaans gedraai. Ek het in hierdie verband reeds geskryf oor wat Mary-Anne Plaatjies-Van Huffel oor die Verenigende Gereformeerde Kerk (VGK) in hierdie bundel gepubliseer het (Praag 25 Maart). Beukes verwys na “die evangelie se eis dat daar aan álle mense geregtigheid behoort te geskied” (45). Het die NGSK/VGK en die NGKA al beswaar geopper teen al die ongeregtighede waarmee blankes in die nuwe Suid-Afrika te make het? “Die lede van die NGSK en die NGKA [het] geweier om saam met die [blanke] afgevaardigdes van die NGK en die NHK nagmaal te gebruik” (46). As blankes so iets aan nie-wittes doen, word hulle van liefdeloosheid en selfs rassisme beskuldig. Op grond waarvan sou hierdie nie-wittes se gedrag nie die uitdrukking van ten minste flagrante liefdeloosheid wees nie? Die Belydenis van Belhar spreek hom uit teen “gedwonge [rasse]skeiding” (49). In die nuwe Suid-Afrika is “vryheid” een van die gewildste gonswoorde. Waarom word die ANC-regering se beleid van gedwonge rasse-integrasie nie in dieselfde mate as gedwonge rasseskeiding veroordeel nie?

Met verwysing na Soweto in 1976, beweer Reggie Nel dat Afrikaans “in die kele van swart leerders” afgedwing is (58). Waarom word die opdringing van Engels in bv skole en universiteite deur die ANC-regering nie insgelyks veroordeel nie? Hy skryf van “die gewraakte aankoms van Jan van Riebeeck” (61). Maar Nel sou nie gewees het as blankes nie hierheen gekom het nie. Hoe sou Suid-Afrika daar uitgesien het as die land nie oor eeue heen onder die leiding van blankes ontwikkel is nie? Hy skryf eerder eensydig oor “koloniale uitbuiting” (61), wat glo met roof en geweld gepaard gegaan het (64) en “wit mense [het] onverdiend ryk geword” (69). Daarteenoor stel ek: Nooit in die geskiedenis van Suid-Afrika (en dalk van die wêreld) het so baie veral swart mense in so ‘n kort tyd onverdiend stinkryk geword as in die nuwe Suid-Afrika nie. Nel assosieer kolonialisme met geweld maar die ANC se gewelddadige geskiedenis bly onvermeld. Soos verwag kan word, is Nel ten gunste van “regstellende geregtigheid” maar blankes word uitdruklik van hierdie barmhartigheid uitgesluit. Dit gaan vir hom net om “inheemse volke” (67).

Raymond John van Diemel het ‘n (ongesonde) belangstelling in die ANC-aktivis Dulcie September. Let op hierdie gewoon oordrewe en valse stelling: “Politieke gesprekke was ‘n integrale deel van elke [!] bruin huisgesin se daaglikse lewe ná Uniewording in 1910” (95) – en seker meer só sedert 1948? Ook: “In die meeste [!] plattelandse dorpe is takke van die konserwatiewe Ossewabrandwag … gestig” (99). En: “swart mense [het] geen [!] regte geniet” nie (101). Afsonderlike woongebiede en geriewe is glo “verafsku. Daar was absoluut geen greintjie redelikheid aan apartheid of die toepassing daarvan nie” (106). Hy skryf van Die Burger se “verwronge mening” (95), “die absurditeit van aparte skole” (96) en “die Kerk se onheilige rol” (98). Rasse-onderskeiding word ‘n euwel genoem (101), maar slegs in die konteks van die blanke bewind, wat beskuldig word “van swak regering en die blatante misbruik van staatsgeld” (98). Die ANC-regering is in erger mate skuldig aan dieselfde vergrype, maar dit bly onvermeld. Van Diemel verwys na “die geldelike houvas van die wit kerk op die NG Sendingkerk” (104). Die dankoffers van blankes het die bestaan van die Sendingkerk moontlik gemaak. Daarvoor moet dankie gesê word pleks van om dit te veroordeel.

Willa Boezak, ‘n Griekwa, noem Simon van der Stel “die platneus bruin goewerneur van die VOC” (116). Ook hy maak hom skuldig aan oordrewe stellings, bv “Ons geskiedenis word met woorde soos volksmoord en kulturele uitwissing beskryf, maar samevattend kan van ‘stelselmatige onteiening’ gepraat word” (120-121). Boezak herhaal Christo van Rensburg se bewering dat Khoi-Afrikaans die eerste Afrikaans was en voeg oordrewe daaraan toe: “Die Khoi-San het geen [!] erkenning gekry as eerste praters daarvan nie” (124).

Samevattend word oor Patrick Mettler se hoofstuk geskryf: “Bruin mense kan met reg beskou word as die stiefkinders op die Suid-Afrikaanse landskap. Hul bydraes tot die land se demokratisering asook die rol wat hulle gespeel het in die vestiging, ontwikkeling en verryking van Afrikaans as taal in al sy variëteite word steeds misken” (130). Bruin mense word voorgestel as onmisbare “handhawers en uitbouers van Afrikaans” (131), terwyl twee van my hoofbesware juis is dat hulle die toekoms van Afrikaans ondergrawe met Engelsbesoedelde Kaaps en dat die bruin elite meesal voorkeur aan Engels gee en nie bereid is om vir Afrikaans in die bres te tree nie. Mettler bevestig eintlik my besware met sy ondersteuning van die huidige onverkwiklike taalsituasie waarin Afrikaans ruimte moes “afstaan sodat die ander Afrikatale ook hul regmatige plek kon inneem … Ons taal [maar nie Engels nie] moes en moet steeds ruimte skep vir ander tale” (141). Geen wonder nie dat hy na Nelson Mandela verwys as “die bekendste en mees gerespekteerde staatsman in die wêreld” (141).

Cornelius Thomas noem die bruin elite die progressiewes (154). Dit is hulle wat by uitstek teen Afrikaans gedraai het. Byvoorbeeld, “sedert die 1970’s het die Kleurlingstudentebeweging hulself selfbewustelik en groeiend in Engels uitgespreek” (159). ‘n Teksvoorbeeld hiervan is in ‘n ander hoofstuk gereproduseer (174-175). Dit is myns insiens ‘n mite dat die soort Afrikaans wat doeltreffend teen Engels weerstand kan bied algemeen in bv die Kaapse metropool by bruines aangetref word. Van Adam Small skryf Thomas bv: “Sy literêre werk staan sonder verskoning teenoor [!] die Afrikaner se Algemeen Beskaafde Afrikaans” (159); dus Kaaps en Standaardafrikaans is teenpole. Engelsbesoedelde Kaaps is myns insiens nie die basis vir of die behoud van Afrikaans nie. Kaaps is veel eerder die ondermyner van Afrikaans.

Danny Titus wys tereg daarop dat taal en identiteit nie van mekaar los te maak is nie (183). Verskillende kulture kan egter dieselfde taal praat (184). Taal kan as ‘n belangrike mobilisasie-instrument ter bevordering van etnisiteit of ander eiebelange gebruik word (184). Maar die stelling, “die Afrikaanse taal is duidelik ‘n kreoolse, gemengde taal” (187), is problematies. Enersyds omdat die kreoolse element (Khoi, San, Maleis, ens) klein is. Andersyds omdat die tipering van Afrikaans as ‘n gemengde taal die deur vir die mengeltaal Kaaps wyd oopmaak. Die stelling, “Afrikaans word lank nie meer as ‘n Europese taal gesien nie” (190), is misleidend. Afrikaans is van huis uit wesenlik Nederlands, wat plaaslik aanpassings ondergaan het; dus ‘n Nederlandse dialek, of alternatiewelik ‘n taal uit eie reg. Dit is politieke byderwetsheid wat as motivering dien om die Europese wortels van Afrikaans te ontken. Dit is in dieselfde liga as blankes wat hulleself as Afrikane of bruines wat hulleself as swart beskryf.

JC Steyn en A Duvenhage skryf tereg: “In die geskiedenis van Afrikaans het taalgetrouheid in die vorm van ‘n taalbewuste etniese nasionalisme ‘n lewensbelangrike rol gespeel om dit ná die Anglo-Boereoorlog te red … Taalgetrouheid het die primêre toets vir Afrikanerskap geword en Afrikaners wat Engels as hul taal aanvaar het, is as volksverraaiers beskou en verag” (188). Ten spyte van die betrekking wat Titus as ATKV-kultuurhoof beklee, is daar nie gevaar dat hy, wat Afrikaans betref, van taalgetrouheid beskuldig kan word nie. Al is sy moedertaal Afrikaans en al het hy ses jaar lank in Nederland studeer, het hy sy kind na sy terugkeer na Suid-Afrika in ‘n Engelse skool geplaas. Titus se negatiewe houding teenoor Afrikaans en Afrikaners word myns insiens deurslaggewend deur ANC-politiek bepaal.

Hein Willemse beweer: “Hierdie land se grootste bate is dat hy kultureel divers is” (191). Grondliggend aan hierdie soort stelling is die veronderstelling dat kulture mekaar “verryk.” In werklikheid kan ‘n nasie kwalik uit uiteenlopende kulture ontwikkel; veral nie in Suid-Afrika waar die kulture so grondig verskil nie. ‘n Monokulturele land kan kitsklaar ‘n nasie wees; geen moeisame of vergeefse proses is nodig nie. In my slot keer ek terug na Willemse.

Na aanleiding van Wannie Carstens se alewige oorbeklemtoning van die verskeidenheid Afrikaanssprekendes en veral Afrikaansvariëteite, skryf Titus: “Die huidige prosesse van erkenning van mekaar se identiteite, die bewustelike afwys van die verlede se eensydigheid en die openheid tot ‘n oper, gemakliker kaalvoet-Afrikaans is van die eerste stappe wat reeds gegee is” (194). Ja, die identiteit of kultuur van wittes en bruines verskil. Die eensydighede van die verlede moet egter naas dié van die hede bygehaal word. Dit is te betwyfel of die nuwe Suid-Afrika deur blankes as oper ervaar word. Byvoorbeeld, enige belediging mag blankes toegesnou word (soos Titus as deeltydse menseregtekommissaris weet), terwyl talle doodgewone woorde deur ander rasgroepe gebruik mag word, maar nie deur blankes nie. Kaalvoet-Afrikaans is seker dieselfde as Michael le Cordeur se byderwetse Afrikaans, waarvolgens Afrikaners “hul beheptheid met ‘suiwer’ Afrikaans [moet] laat vaar ten einde nasiebou te bevorder” (xix). Dit kan kaalgat-Afrikaans tot gevolg hê. Sodanige Afrikaans kan ook volg op die metaforiese mode-oproepe dat Afrikaans vriendeliker moet wees (194). Engels is hoogs onvriendelik wat bv spelling en uitspraak betref. Nogtans word daardie onvriendelike Engels al hoe meer gebruik en daar word gepoog om dit korrek te gebruik; nie om daarmee te mors soos Afrikaans blykbaar maar mee gemors mag word nie.

Titus wil die Boer in Jaap Steyn bykom. Steyn se “ons” is glo wit (195). Waarom nie? Telkens word daar deesdae beweer, bv deur Michael le Cordeur, dat Afrikaans nie, soos CJ Langenhoven geskryf het, ‘n witmanstaal is nie. Dan word daardie stelling net so gelaat. Afrikaans is sekerlik óók ‘n witmenstaal en histories veral ‘n witmenstaal omdat dit danksy feitlik uitsluitlik blankes ontwikkel en amptelik erken is. Titus se mening, daarenteen, is soos dié van Hans den Besten: “Was dit nie vir die agentskap van die inheemse Khoekhoen (Khoi-Khoin) en ingevoerde Afrika- en Asiër-slawe-arbeid nie, sou daar geen Afrikaans gewees het nie” (195). Die volgende waarheid wat Jaap Steyn kwytraak, toon hoe dislojaal die bruin elite reeds lank teenoorAfrikaans is: “Bruin opvoedkundiges het in die 1950’s die uitbreiding van moedertaalonderwys van laer- tot hoërskole teengestaan” (196). Suid-Afrika het volgens Titus weens apartheid “briljante mense verloor” (197). Waarom noem Titus nie dat die nuwe Suid-Afrika weens rassediskriminasie steeds (en seker meer as ooit voorheen) briljante mense verloor nie?

Jaap Steyn “verwys na bruin mense wat deur ‘politici’ probeer wysmaak is dat die Afrikaners weer slawerny wil instel as hulle die mag sou kry” (195). Dan volg hierdie uiters giftige opmerking van Titus: “Hulle was volgens my nie ver verkeerd nie” (195). Dieselfde argument is in die jare veertig deur ‘n Sap-kandidaat in ‘n verkiesing op Stellenbosch gebruik. Titus verwys twee keer na bladsy 32 in Steyn se 2014-boek, terwyl die verwysings in werklikheid na bladsy 39 tot 40 is. Dit is moontlik dat Titus, met sy soort ingesteldheid, net daardie gedeeltes gelees het wat volgens opskrifte op bruines betrekking het pleks van die hele boek te lees, soos tradisioneel van ‘n ATKV-kultuurhoof vir wie Afrikaans erns was, verwag kon word. Later kom Titus met die geykte gemeenheid om apartheid met die Herrenvolk en Nazi’s te assosieer (197). Hy haal uit ‘n Adam Small-gedig aan waarvolgens Small “ingebind in Afrikaans, vir altyd,” sou wees (200). Een van die dinge wat Small in sy laaste lewensjaar gedoen het, was egter om hom ondubbelsinnig uit te spreek ten gunste van Wim de Villiers se verengelsing van die Universiteit Stellenbosch.

Michael le Cordeur se suster, Edwinah, was in 1980 ‘n skoonheidskoningin, mej Rapport. Sedertdien het sy Edwena Goff geword en ‘n hoofstuk tot die bundel bygedra. Jakes Gerwel en Franklin Sonn is volgens haar “twee van ons land se kleurvolste akademici” (206). Gerwel word “‘n legende” genoem en Sonn “‘n meester in die kuns van beeldbou” (212) – myns insiens in die eerste plek van homself. Sy noem dat die Departement Afrikaans aan die UWK destyds die grootste in die land (en dus in die wêreld) was (217). Wat sy verswyg om te noem, is die rede waarom dit so gewild was. In die klasse en daar buite het dosente soos Jakes Gerwel en Ikey van der Rheede studente volgestop met linkse ideologie, insluitende kommunisme.

Edwena se droom was om ‘n professor te word (211) maar sy het standerd 9 gedruip (208) asook haar tweede jaar op UWK (212). Sy het toe liewer ‘n “rolmodel” geword (211). Sy erken dat sy ‘n studiebeurs van die “apartheidsregime” ontvang het (209). Dit het destyds vir byna alle UWK-studente gegeld; dus ook vir baie van die outeurs van hierdie bundel. Maar ek wag steeds daarop dat hulle, soos Edwena, hierdie feit ruiterlik erken en dankie vir die geborgde studiegeleentheid sê. Het ouboet Michael dit al gedoen? Ten slotte verwys Edwena na Afrikaans as “die taal waarin ek op UWK studeer het” (216). Dit is nie meer moontlik nie. Ek wag steeds op bruin mense wat genoegsaam taalgetrou is dat hulle daarop aandring dat Afrikaans aan die UWK in ere herstel word.

Michael le Cordeur het ‘n hoofstuk oor die studente-opstande van 1976 tot 1980 met ‘n politieke motief geskryf: “om erkenning te gee aan almal wat help skryf het aan die storie van die nuwe Suid-Afrika” (220). Hy lys die voorname van sy klasmaats in die 1976-matriekklas (222). Soos gebruiklik in bruin geledere het feitlik geeneen ‘n Afrikaanse voornaam nie. Die grootste deel van die skool is deur vier skoliere afgebrand. Le Cordeur keer hierdie sabotasie glad nie af nie; eerder die teenoorgestelde. Hierdie vandale moes myns insiens lewenslank tot hardepad veroordeel gewees het. Pleks daarvan is daar van hulle vereis om van 1976 tot 1994 elke Kersfees by die polisiekantoor aan te meld. Toe demokrasie aanbreek “is hierdie onmenslike praktyk gestop” (224). Dit is vir my duidelik dat Le Cordeur nie net polities onredbaar links is nie, maar dat hy ‘n opvoedkundige is wat blykbaar nie helderheid het oor wat opvoeding behels nie. Ook nie wat ‘n universiteit en die akademie veronderstel is om te wees nie, want hy beskou die studente-opstand in 1980 as “waarskynlik … die belangrikste oomblik in die lewe van UWK, want regerings- en universiteitsgesag is uitgedaag” (228).

Die UWK- en ANC-aktivis, Cecyl Esau, ‘n Robbeneilander van weleer, wat hoofstuk 11 geskryf het, is in Michael le Cordeur se oë ‘n jong held (224). Soos gebruiklik kan Le Cordeur nie sy selfliefde, sy narsisme, agterweë laat nie. In 1976 het “ek my matriek onder uiters moeilike omstandighede voltooi en gelukkig ook goed geslaag” (225). “Deursettingsvermoë en harde werk van my kant af” word in 1979 met die graad BA beloon (227). Hy beweer dat die veiligheidsmagte hom in 1980 na ‘n skermutseling “vir dood” op die UWK-kampus agtergelaat het. “Ek het gehuil, nie van pyn nie, maar van haat … My longe is permanent inwendig beskadig” (229); darem nie uitwendig nie.

Soos die Afrikaanse Taalraad bevorder Le Cordeur eerder meertaligheid as spesifiek Afrikaans. “Dit is onafwendbaar [?] dat ons modern jeug die belangrikheid van meertaligheid moet besef. Suksesvolle interaksie met ander landgenote vereis dat ons soms die gemaksone van Afrikaans moet verlaat en in ander tale kommunikeer. Dit vra vir ‘n nuwe soort opoffering” (233 – op p 234 word hierdie onoorspronklike bewoording klakkeloos herhaal). “En hiervoor is ek bereid om myself en my tyd op te offer” (234). As deel van hierdie opoffering neem Le Cordeur vir lief met die verengelsing van die UWK en US. Afrikaans mag glo nooit weer aan mede-Suid-Afrikaners “opgedwing” word nie: “nie op skool nie en ook nie aan tersiêre instellings nie” (233), maar Engels is klaarblyklik vrygestel van hierdie verbod.

Llewellyn MacMaster is een van die talle oud-UWK-studente en ANC-aktiviste wat ‘n betrekking aan die Universiteit Stellenbosch beklee. Sy voorneme is “om ‘n ewige aktivis te bly” (252). Hy het groot waardering vir Allan Boesak, “die charismatiese studenteleraar, teologiese reus en sosiale aktivis” (246). Die mate waarin die UWK se teologiestudente deur sommige van hulle dosente, myns insiens veral Jaap Durand, opgesweep en geradikaliseer is, blyk uit die feit dat daardie studente “geweier [het] om klasse van wit dosente wat steeds lidmate van die NG Kerk was, by te woon en hulle het geëis dat hierdie dosente hul legitimasie daar opsê” (248). ‘n Uitlating van Dietrich Bonhoeffer, waarmee Durand dweep, is as spoorslag misbruik: “When Christ calls a man, he bids him come and die” (251). MacMaster erken die uiterste mate waarin godsdiens vir politieke doeleindes misbruik is: “Ons eie preke en preektemas het ons verbintenis tot die stryd om bevryding weerspieël” (251).

In 2013 het Michael le Cordeur as mede-outeur ‘n boek oor die Wellingtonse klopse gepubliseer. In hoofstuk 16 herkou hy dieselfde onderwerp. “Die Klopse troepe se name op sigself spreek boekdele” (260), maar vir my om ‘n ander rede as vir hom. Le Cordeur gee graag voor dat hierdie klopse vreeslik Afrikaans is, maar die name van hulle groepe of troepe is almal Engels. Die klopse het glo “‘n ryk en hartseer geskiedenis” (258). Le Cordeur verwys net na die slawe wat “deur die Hollanders met skepe na die Kaap gebring is” (263). Oor die ongeëwenaarde rol wat die Britte dwarsoor die wêreld in die slawehandel gespeel het, swyg hy. Die slawe het na bewering net “een dag in die jaar af gehad: die dag ná Nuwejaar” (264). Dit is hierdie dag wat die klopse jaarliks met optogte herdenk. En die ander dae in die lewe van slawe? “Gegewe die uiterste wreedheid van slawerny – die daaglikse slae met swepe, die marteling en teregstellings, die minagting en verontmensliking was dit te verstane dat hierdie een dag – soos ook die einde van slawerny – met sentimentele uitbundigheid gevier is” (264). Le Cordeur se beskrywing van slawerny klink soos die oordrewe beskrywings van apartheid. Die ooreenkomste tussen slawerny en apartheid is vir hom en sy geesgenote verklaarbaar omdat blankes (Hollanders en Afrikaners) vir albei verantwoordelik gehou word.

Le Cordeur beroep hom op ID du Plessis vir die stelling dat bruines “Afrikaanse en Nederlandse liedere in Kaapstad lewend” gehou het “in ‘n tyd toe talle Afrikaners in Kaapstad verengels het. Tog het hierdie kultuurbydrae weinig erkenning gekry van die Afrikaanse organisasies” (268) – teen hierdie tyd ‘n geykte verwyt van Le Cordeur gerig teen Afrikaners. Wat hy doelbewus verswyg, is dat bruines gouer en in groter mate as die Hollanders/Afrikaners na 1795 verengels het. Een van die gevolge hiervan is dat bruines se “Afrikaans”/Kaaps in groter mate as die moedertaal van Afrikaners met Engelse woorde besoedel is.

Gavin R Davis skryf oor langarmmusiek. Hoewel mense soos Michael le Cordeur die bruin mense graag as stoere ondersteuners van Afrikaans, selfs as die eintlike Afrikaanssprekendes – en sekerlik as die meerderheid – voorstel, is al die orkesname Engels.

Marlene le Roux is die direkteur van KunsteKaap se Kunstesentrum. KunsteKaap word gewoonlik Artscape genoem en besonderhede daaroor verskyn net onder die Engelse naam in die telefoongids. Le Roux word beskryf as ‘n oud-student van Michael le Cordeur (262). Haar siening, wat ook die amptelike siening is, is soos volg verwoord: “Voor Suid-Afrika se oorgang na ‘n inklusiewe demokratiese regering in 1994, was kunsonderrig nie beskikbaar vir die meerderheid leerders in Suid-Afrika nie. Om hierdie opvatting en houding te hervorm en te help met nasiebou, het KunsteKaap (Staatsteater in Kaapstad) verskeie programme ontwikkel en gevestig om sosiale transformasie te fasiliteer en om brûe te bou oor die talle aspekte wat Suid-Afrika verdeel het” (285). Dit gee ‘n aanduiding van hoe Suid-Afrika se geskiedenis “volkome” deur die amptenare van KunsteKaap verstaan word (285). Kuns word dus met politieke motiewe bevorder. Voor 1994 was kunsonderrig egter ook vir die oorgrote meerderheid blanke skoliere nie beskikbaar nie. Die enkele blanke skole wat kuns as vak aangebied het, moes dit sedert 1994 weens finansiële beperkings in feitlik alle gevalle laat vaar. ‘n Mens sou dus dink dat Le Roux ‘n spesiale poging sou aanwend om die huidige benadeeldes, die blankes, tegemoet te kom, maar die teenoorgestelde is eerder waar.

Volgens die Artscape-webwerf gaan dit om transformasie en alle rolspelers word glo betrek. In die praktyk is die rol van die blankes egter hoofsaaklik dié van melkkoeie, bv borge, terwyl die bevoordeeldes oorwegend nie-wit is. Dit word “gelyke geleenthede” (285) en toegang vir “álle Suid-Afrikaners” genoem (288). “‘n Nuwe tendens by die KunsteKaap is om toenemend bewustheid en waardering vir Khoi-San-identiteit en -marginalisering by die jongmense te skep” (292). ‘n Engelse produksie is hierop toegespits en nog ‘n Engelse een vier ons vryheid (295). Die skoolvoorgeskrewe werke wat genoem en aandag aan bestee word, is Fiela se kind, Krismis van Map Jacobs, die Xhosa-werk Amaza en twee van John Kani se Engelse werke (292-293), dus nie ‘n enkele werk wat blank-georiënteerd is nie. ‘n Jazz-fees is aangebied om die Sharpeville-slagting te herdenk (294); nie Marikana nie. Hemelbesem (Simon Witbooi) is die aangewese persoon om in ‘n musiekproduksie die storie te vertel “oor ons gedeelde geskiedenis en hoe taal gebruik kan word om versoening tussen kulture te bewerkstellig” (294). As beloning vir haar eensydige aanslag, die bevoordeling van tans bevoordeeldes, het Le Roux pas ‘n akademies waardelose eredoktorsgraad ontvang.

Oor Michael le Cordeur se hoofstuk oor Wellington se krisantevereniging het ek reeds geskryf (Praag 25 Maart). Maar let op die Engelse naam, wat aanvanklik die Coloured Wellington Horticultural Society (299) of die Wellington Coloured Horticultural Society (300) en later die Wellington Horticultural Society (302) geword het. Ook hier speel politiek ‘n rol, want die naam is in 1994 verander “toe Suid-Afrika ‘n demokrasie geword het” (302). Let op die voorliefde vir die Engelse benaming in die jaarlikse amptelike publikasie (316). Waarom sou ‘n hoë boom soos Le Cordeur van sy kosbare tyd aan blomme bestee? “Dit bou karakter en vir ‘n akademikus soos ek is dit oneindig terapeuties. Dit is hier waar ek ontspan na ‘n lang dag op kantoor of na ‘n vermoeiende sessie voor die klas” (315).

Elias P Nel skryf oor die rieldans, waarvoor ‘n ATKV-geborgde kompetisie jaarliks by die Afrikaanse Taalmonument in die Paarl aangebied word; glo om nasiebou te bevorder (322), al is die deelnemers eksklusief bruin. Ek het voorheen die volgende vraag gevra maar geen reaksie ontlok nie: Waarom bied die Afrikaanse Taalmuseum en -monument nie jaarliks bv ‘n jukskei- en/of boere-orkeskompetisie, geborg deur die ATKV, aan nie? Al sodanige verrigtinge sal uiteraard in Afrikaans kan geskied.

Charles Peter Beukes onderskei tussen veelvolkige en nie-rassige sport (332). Veelvolkige sport is deur die “apartheidsregime” voorgestaan (dus as deel van ‘n “ongoddelike maatskaplike beleid” – p 345) en nie-rassige (kleurlose of nie-rasdiskriminerende) sport deur die “histories onderdruktes” (342). Sport is tot die uiterste as ‘n middel in die “bevrydingstryd” misbruik. In sy hoedanigheid as ‘n gesaghebbende oor talle onderwerpe word Michael le Cordeur soos volg aangehaal: “sportkwotas … nie beleid (is) nie. Dit was altyd bedoel om slegs ‘n proses te wees totdat die speelveld in Suid-Afrika gelyk sou wees” (347). Die huidige rassediskriminasie teen blankes is seker ook veronderstel om net tydelik, dus ‘n oorgangsmaatreël, te wees. Maar wanneer sal erken word dat die speelveld gelyk is, dat mense na individuele verdienste geëvalueer moet word en nie op grond van groepverwantskap nie? Na bykans twee eeue kerm bruines enersyds steeds oor benadeling weens slawerny, terwyl hulle andersyds verkondig dat hulle Khoi-San-afstammelinge, dus nie-slawe, is. Beukes wil hê dat “sportlegendes” soos Peter (voorheen Pieter) de Villiers en Allister Coetzee vereer moet word (350). Is daardie twee nie dalk om die verkeerde redes legendes, naamlik legendariese droogmakers, nie?

Henry Jeffreys se hoofstuk is in groot mate ‘n herhaling van wat hy elders gepubliseer het. Dit geld ook Conrad Sidego se bydrae. Kyk waaroor roem Jeffreys: “My eie benadering was dat Die Burger onder my leiding nie ‘n instrument vir die taalstryd, wat baie dominant in die Wes-Kaap en veral by die Universiteit van Stellenbosch was, sou wees nie” (355). Hy beweer “dat taalstryde slegs [!] polariseer en dit is teenproduktief” (374). Waarom sê hy nie liewer direk dat hy anti-Afrikaans gesind is nie? Volgens Jeffreys mag Stellenbosch nie ‘n “vesting vir wit Afrikaanses” wees nie. Waarom sê hy nie direk dat hy anti-blank en veral anti-Afrikaner gesind is nie? Sy beleid van flagrante dislojaliteit teenoor Afrikaans is deur sy opvolgers as redakteurs by Die Burger voortgesit, sodat Jeffreys ongetwyfeld daarin geslaag het om weens sy “swart bewussyn” (355) Afrikaans groot skade te berokken.

Hy noem Jonathan Jansen “‘n goeie vriend van my en glo ek, ook van Afrikaans” (361). Hy het voorheen dieselfde blatante leuen oor Russel Botman verkondig. Dit is Jansen wat geskryf het: “Some of the historically white Afrikaans universities have a perfect alibi for not transforming – Afrikaans … Somebody must tell these [Potchefstroom and Stellenbosch] campus leaders that in the wake of our horrific racist past, white-dominated campuses are morally unacceptable” (373). Vanweë sy soort logika bly Jeffreys “baie optimisties oor Afrikaans” (362) en pleit hy vir ‘n “meer dinamiese en inklusiewe Afrikaans” (363), wat sekerlik hoogs hibridies sal wees.

Jeffreys se swart bewussyn verduidelik waarom hy so graag Afrika-hemde dra (358, 359) en hy homself as swart pleks van bruin beskou. Jeffreys het as ‘n Nieman-genoot ‘n jaar lank aan Harvard University studeer. Hy noem die Nieman-studiebeurs “een van die mees gesogte toekennings” (356). Hy versuim egter om te noem dat ‘n enkele sodanige beurs jaarliks aan ‘n Suid-Afrikaner toegeken word wat hom reeds genoegsaam as ‘n linkse joernalis bewys het.

Een van die anti-Afrikaanse opvattings in Michael le Cordeur se arsenaal is dat Afrikaans deur die Nasionale Party-bewind bevoordeel is (364). Die linkse Gerda Odendaal word soos volg aangehaal: “Afrikaans was racially informed and ideologically controlled by the oppressor” (371). Doelbewus leuenagtig voeg Le Cordeur by: :”Die taal [is] ‘gesuiwer’ van Khoi, Maleisiese en slawe-invloede” (371). Gelukkig is daar ‘n skoolhoof soos Wilna van Heerden wat klokhelder die Afrikanerstandpunt stel: “Ons glo op Stellenbosch moes ons die bakermat wees vir kwaliteit akademie en suiwer Afrikaans” (371).

Le Cordeur voer ook ‘n pennestryd teen Afrikaners: “Hul aanvanklike betrokkenheid by die Afrikaanse media het daartoe gelei dat wit Afrikaanssprekendes in die verlede dikwels die media vir hulself toegeëien het” (365). Hy het dit teen Danie Langer, die uitvoerende hoof van die FAK, ‘n instansie wat meer behoudend is as die Afrikaanse Taalraad en die ATKV, wat Le Cordeur “getransformeerde organisasies” noem wat “‘n positiewe bydrae lewer” (375). Hy haal die feministiese Lizette Rabe goedkeurend aan waarvolgens “wit, manlike historici” glo net “beperkte perspektiewe” het (366). Rabe het ook ‘n deurtrapte anti-Afrikanergesindheid: “Die dae van Afrikanerjoernaliste wat hulself gesien het as ‘boerekrygers vegtend met die pen in die hand’ [is] vir ewig verby” (375). Gelukkig kan van Praag steeds gesê word: Voor in die wapad brand ‘n lig.

Adam Small se bekendste drama, Kanna hy kô hystoe, word verhef tot “die beste drama in Afrikaans” (369). In hoe ‘n mate gesonde (selfs bloot redelike) perspektief by Le Cordeur ontbreek, blyk uit die volgende. In September 2013 het Small aangekondig dat hy “gereed is vir versoening … Maar toe ons die volgende dag die koerant oopslaan in die hoop dat die media een van die grootste [!] versoeningsdade nóg in Afrikaans met sy lesers sou deel, het die Afrikaanse media geswyg … hierdie magiese [!] oomblik [was] ‘n ideale geleentheid waar die Afrikaanse media ‘n bydrae tot versoening en nasiebou kon maak. Boonop is ‘n gulde geleentheid verspeel om te wys Afrikaans is nie ‘n witmanstaal nie” (370). Vir die hoeveelste keer: Ek is moeg vir hierdie blatante ontkenning van die waarheid. Afrikaans is óók ‘n witmenstaal. Le Cordeur is behep met Adam Small, maar dit volg nie dat almal, insluitende die “Afrikaanse media,” daardie beheptheid moet deel nie. Hoe kan “‘n bevryde Afrikaans” volgens Le Cordeur, “vlerke” gegee word sodat Afrikaans, myns insiens, in sy swernoot kan vlieg? Die “Afrikaanse media” (en sekerlik alle Afrikaners) sal “hul beheptheid met ‘suiwer’ Afrikaans [moet] laat vaar en die diversiteit van Afrikaans [moet] laat herleef” (376).

‘n Kenmerk van hierdie bundel is dat die blanke politieke bewind heftig gekritiseer word terwyl die ANC-regime skotvry daarvan afkom. ‘n Uitsondering is hoofstuk 26 deur Basil May, wat handel oor die ANC-regering se grondelose onnoselheid toe onderwyskolleges summier afgeskaf is. Danie van Wyk skryf: “Die sluit van die onderwyskolleges deur die ANC-regering in 1996 was een van die grootste tragedies vir onderwys in die land” (437). Die fundamentele vrotheid van die huidige plaaslike skoolonderwysstelsel behoort dus niemand te verbaas nie. Hierdie sluiting is iets wat slegs tydens die bewind van ‘n hoogs onbekwame regering kon gebeur. Die samesmelting van universiteite en technikons is in dieselfde onnoselheidsliga.

Danie van Wyk is een van die min mense in die bruin elite wat beswaar teen Wim de Villiers se verengelsingsbeleid aan die Universiteit Stellenbosch geopper het. Van Wyk en drie ander bruin mense het as ‘n nie-inklusiewe afvaardiging die US-bestuur gaan spreek. Van Wyk en een van die ander bruines het mense soos De Villiers en Nico Koopman se valse versekerings oor die mooi toekoms van Afrikaans op Stellenbosch sonder meer geglo, terwyl die oorblywende twee afgevaardiges die gesonde insig gehad het om die US-bestuur nie te glo nie. Op LitNet het Van Wyk by geleentheid selfs ‘n gebod uitgevaardig dat Afrikaans nie deur Afrikaners vir nasionalistiese doeleindes gebruik mag word nie.

Hy kla dat bruines voorheen “tweedeklasburgers … vreemdelinge in ons eie land” was (437). Maar daar is by hom geen teken van simpatie noudat blankes hulle in dieselfde onbenydenswaardige posisie bevind nie. Pleks van hom oor die lot van blankes te verknies, beskou hy bruines “as volle burgers van ‘n bevryde Suid-Afrika” (442). Van Wyk verwys na die feit dat bruines die bevolkingsgroep met die laagste persentasie universiteitstudente is (439). Hy is nie in staat om aan ‘n beter rede hiervoor te dink as apartheid nie (440). Blykbaar reken Van Wyk homself as een van die bruines wat “uitgestyg” het en selfs ‘n rolmodel kan wees (437, 441). Adam Small is volgens hom “een van Afrikaans se grootste digters en dramaturge” (435).

Die opgeleide ANC-terroris, Basil Kivedo, probeer sy bedenklike verlede goedpraat deur alles wat hy verkeerd en misdadig gedoen het oor die boeg van sy “keurige Afrikaans” te gooi (478). Ek het reeds hieroor geskryf (Praag 25 Maart). Allan Boesak word “die Groot Orator, apartheidsaktivis en befaamde teoloog” genoem (483).

In sy tweede bydrae tot die bundel betreur Cornelius Thomas geensins die afskaffing van Afrikaans as onderrigmedium aan die Universiteit van Wes-Kaapland nie. Hy skryf eerder dat die UWK “tot wasdom in Engels gegroei het” (490). Soos tans aan die Universiteit Stellenbosch gebeur, het “die taalaksent [aan die UWK] van Afrikaans na tweetaligheid na Engels verskuif … Die narratief van die 1990’s is dus in die dominante medium van Engels voortgesit” (501). Maar dan lieg Thomas uitermate wanneer hy beweer: “Afrikaans as taal van omgang, onderrig (!) en leer leef tot vandag voort aan UWK” (498). Tydens die studente-opstande in die vorige eeu was die “vryheidsliedere” in Engels (493) en het die studente hulle griewe in Engels verwoord (494). Die groot invloed wat Jaap Durand op hierdie onrus uitgeoefen het, is baie duidelik (496). Daar word na “die flambojante Allan Boesak” verwys (495). Die UWK het “op ‘n formele en gestruktureerde wyse ‘n kader van radikale intellektuele geskool” (501). Die intellektuele kwaliteit is nie so duidelik nie, maar die radikaliteit van baie oud-UWK-studente blyk uit verskeie hoofstukke in hierdie bundel.

Fatima Allie skryf oor die koskultuur van die Kaapse Maleiers. “Afrikaans is eintlik my huistaal, maar ons is na ‘n Engelse skool gestuur en toe word Engels ons eerste taal” (508). Dit is ‘n verskynsel wat glad te dikwels by bruines aangetref word. Jonathan Jansen verkondig ook graag dat Afrikaans sy moedertaal maar Engels sy eerste taal is. Dit behoort sowel Allie as Jansen te diskwalifiseer vir toegang tot die direksie van die Afrikaanse Taalraad. Nogtans is Allie onlangs tot ATR-direksielid verkies. Allie verwys na ‘n Moslem wat in 1780 deur die Nederlandse “indringers”/koloniste uit die Ooste na die Kaap verban is (512).

Willem Fransman beskryf Adam Small as “een van die land se grootste kunstenaars op die woordakker” (523). Dit is Small wat na bewering “Kaaps as ‘n volwaardige taal” gevestig het (523). Opvallend is dat die dramagroepe van bruines Engelse pleks van Afrikaanse name het (534).

Nico Koopman is nie net ‘n voorperd vir transformasie (dus nie-wit bevoordeling en blanke benadeling) aan die Universiteit Stellenbosch nie. Hy is ook ‘n pleitbesorger vir “transformerende” (539), oftewel “hibridiese,” Afrikaans. “Die idee van suiwerheid” voed glo “pretensie en meerderwaardigheid” (547). “Daar moet transformerend en inklusief gedink word oor die sprekers van Afrikaans … Die feit dat mense van verskillende kleure, kulture en sosio-ekonomiese posisies Afrikaans gebruik, bevorder die noodsaaklike ontwikkeling van hibriditeit, van gebasterdheid oor grense heen” (545). Engels is in ‘n soortgelyke posisie. Waarom word daar nie “noodsaaklike” hibriditeit van Engels verwag nie? “Die idee van een Standaardafrikaans … moet verwerp word” (546). Waarom dan nie ook Standaardengels verwerp nie? Dit is voor die hand liggend dat meer as een Standaardafrikaans of -engels die doel met en wese van ‘n standaardtaal sou verydel.

Koopman is bekend daarvoor dat hy Afrikaans tot die uiterste vir politieke doeleindes misbruik, bv vir “bevryding en transformasie” (539). “Afrikaans dien as instrument, voertuig en dienskneg [hoe verskil hierdie drie?] van transformasie” (547). Koopman word reeds jare lank toegelaat om seker van die swakste rubrieke denkbaar in Die Burger te skryf. ‘n Mens soek tevergeefs na oorspronklike en vernuwende denke by hom, of bloot ‘n duidelike tema wat een tam rubriek van sy ander minseggende rubrieke onderskei. Waarin hy uitmunt, is die verskaffing van ritse onverteerde woorde. Hy skryf van om “te vertolk en te interpreteer” (539). Wat is die verskil? Small het glo ‘n Afrikaans ontwikkel wat “hibriditeit en gebasterdheid” beliggaam (540; ook 547). Wat is die verskil?

Gunther Pakendorf noem Koopman se hoofstuk prontuit ‘n “hagiografiese lofsang” (LitNet, Resensies, 23 Maart). Die jongste is dat Koopman en ‘n ander linkse Stellenbosser, Anton van Niekerk, saamgespan het om ‘n kortverhaal van Toon van den Heever as stereotipering van swartes af te kam (LitNet, Menings, 22 Maart). Dít terwyl nie een van die twee ooit beswaar opper teen die byna daaglikse negatiewe stereotipering van blankes, veral Afrikaners, nie.

Vir Koopman is die ou Suid-Afrika net sleg en die nuwe Suid-Afrika net goed. Ek gee ‘n enkele voorbeeld van hoe hy homself graag uitdruk: “Weg van apartheid, ontmensliking, vyandskap, onreg en verdrukking in die rigting van demokrasie, menswaardigheid, helende versoening, geregtigheid en vryheid” (540). Hy is gek oor ‘n driewoordrympie soos “simpatie, empatie en interpatie” (544). Dan verkneukel hy hom daaraan om aan gewone sterflinge die betekenis van laasgenoemde woord te verduidelik: “Interpatie verwys daarna dat mense van verskillende sosiale groeperings die vermoë ontwikkel om hulle in mekaar se leefwêrelde in te dink en in te voel” (551). Hoe kan Afrikaans verbeter? “Nuwe, bevrydende, versoenende en brugbouende woordeskatte … moet in die Afrikaanse taal ontwikkel word” (544).

Eintlik vanselfsprekend sluit Koopman sy artikel met nog woordlyste af. Hy begeer “vergewende en regstellende Afrikaans, versoenende en helende Afrikaans, vermenslikende en transformerende Afrikaans. Adam Small het Afrikaans help bou. Hy het gehelp dat Afrikaans groei [hier gaan Koopman weer] as ‘n hibridiese, gebasterde, gasvrye, insluitende, bevrydende, transformerende Afrikaans” (549). Koopman se ergste denkbare nagmerrie is seker dat hy een oggend kan wakker word en alle byvoeglike naamwoorde het verdwyn. Hy ondersteun Wim de Villiers se verengelsingsbeleid heelhartig, wat na verwagting spoedig sal uitloop op ‘n eentalig Engelse Universiteit Stellenbosch. Desnieteenstaande skryf Koopman: “Akademiese uitnemendheid blom in die geselskap van ‘n diversiteit van tale” (548).

Ronel van Oort klink soos ‘n getroue dissipel van Wannie Carstens. Dit is seker by Carstens wat sy geleer het dat Afrikaans vroulik is (546). Sy het haar doktorale proefskrif oor “die inklusiewe ontwikkelingsgeskiedenis van Afrikaans sedert 1652” geskryf (552). “As gevolg van sosiopolitieke (eers kolonistiese* en later apartheids-) ideologieë het die tradisionele beskouing van die ontwikkelingsgeskiedenis van Afrikaans ‘n eensydige wit purisme weerspieël wat die rol van die Khoi-Khoin en die slawe in die ontstaan van Afrikaans geminimaliseer en selfs verswyg het” (553; ook 564). [* Kolon is ‘n sinoniem vir die dikderm. Koloniale word seker bedoel.]

“1994 was … die tydvak [jaar?] waarin talle mites rakende die Afrikaner en Afrikaans blootgelê is, aangesien die demokratisering van ‘n ruimer Afrikaanse taalgemeenskap daartoe gelei het dat die wit sprekers van Afrikaans nie meer die eksklusiewe basis vir gestandaardiseerde spraak gevorm het nie” (565). Dit is ‘n oordrewe formulering. Lank voor 1994 was daar al nie sprake van sodanige eksklusiwiteit nie. Die Afrikaanse Taalmonument in die Paarl lewer sedert 1975 konkrete bewys hiervan.

“Die Nasionale Party-regering se Afrikanernasionalistiese taalbeleid en apartheidsideologie het Afrikaans as erfenis en as eksklusiewe taal van die wit Afrikaner geannekseer” (553). Hierdie neiging tot oordrewe bewoording word ook aangetref in die lankbeloofde boek, Die storie van Afrikaans, van Wannie Carstens, in soverre ek op grond van gepubliseerde aanhalings kan oordeel. Van Oort: “Dit het ons mooi inklusiewe ontwikkelingsgeskiedenis van Afrikaans skeefgetrek en tot ‘n verdeelde en verdelende weergawe van die taalgeskiedenis gelei” (554). Is dit akademies-wetenskaplik regverdigbaar om die soort vertolking wat Van Oort en Carstens begeer “mooi” te noem? “Die ANC-regering se Afrikanistiese taalbeleid bevoordeel Engels” (553). Is dié beleid werklik Afrikanisties of eerder koloniaal? Nog ‘n wilde stelling is dat die VOC glo in ‘n stadium die Kaap “as minderwaardig beskou” het (555). Slawe is uit onder meer “Ceylon en Sri Lanka” ingevoer (555). Maar Ceylon het eers in 1972 Sri Lanka geword. Oor Hans du Plessis se weergawe van Psalm-omdigtings in Griekwa-Afrikaans skryf Van Oort: “Lesers van Afrikaans het verlief geraak op dié besondere variëteit van Afrikaans” (557). Verlief? Is die gebruik van sulke woorde akademies-wetenskaplik regverdigbaar?

“In setlaarshuishoudings is die slawe se kosvoorbereidingmetodes, eetgewoontes, geregte en natuurlik die gebruik van geurige speserye oorgeneem” (560). Na aanleiding van HW Claassens se boek, Die geskiedenis van Boerekos 1652-1806, skryf Jaap Steyn egter: “Dit is ‘n fabel dat dit eintlik die Oosterse slawe was wat die Kapenaars geleer het om kos met speserye voor te berei … Die slawe was nie ‘n homogene groep nie. Hulle het uit armoedige streke gekom en vir baie was kook met speserye onbekend. Van die geregte wat aan die slawe toegedig is, soos bobotie, was nie ‘n Oosterse dis nie. Wat wel by die slawe ontstaan het, is die Oosterse name soos kerrie, bladjang, sambal en sosaties. Dié woorde is egter gebruik vir ander kosse as dié uit die slawe se lande van herkoms” (Praag 28 Januarie). Wat ek probeer aantoon, is dat Van Oort se artikel ‘n oppervlakkige saamflansing van inligting uit bronne is en in oordrewe en emosionele formulerings uitdrukking vind. Hopelik weerspieël dit nie die akademies-wetenskaplike gehalte van haar proefskrif nie.

Die laaste hoofstuk, deur Johan L Coetser, handel oor Robert Pearce se gemeenskapstoneel en toneelstukke. Die lengte van die artikel oordonder die bietjie substansie wat daarin is.

Ek het gepoog om ‘n aanduiding te gee van die inhoud van die boek waarmee Wannie Carstens “ongelooflik tevrede” is en waarop hy “besonder trots” is (LitNet 23 Januarie). Ek het begrip daarvoor dat bruin mense, soos die blankes, hulle in die nuwe Suid-Afrika in ‘n demografiese en kulturele nis te midde van ‘n verswelgende swart meerderheid bevind. Die beste strategie vir bruin mense is egter nie om swart te probeer wees en slegs die destydse blanke bewind te kritiseer en die swart bewind onkrities te omarm nie. Ook nie om met oordrewe en valse anti-wit en pro-bruin stellings voor ‘n dag te kom nie. Nugtere oordeel moet aan die dag gelê word. Daar behoort ‘n herwaardering wees van die baie positiewe dinge wat blankes oor eeue ten bate van nie-wittes vermag het. Die verlede kan nie verander word nie; wél mense se skewe persepsies daarvan. Dit is die hede wat met die oog op ‘n beter toekoms getransformeer moet word. Om dit moontlik te maak, behoort elke etniese groep hom myns insiens vir groter selfbeskikking te beywer sodat elkeen sy eie kultuur kan behou en dit vryelik kan uitlewe en uitbou. Dit is die skikking wat in 1990/94 nooit bereik is nie. ‘n Skikking (wat deur ewewig gekenmerk word) is iets heeltemal anders as die katastrofiese politieke magsoorgawe wat onverdiend en ongevraag ons droewe lot geword het.

Behoud van eie kultuur is vir die voortbestaan van Afrikaners as etniese groep van deurslaggewende belang. Dit sluit uiteraard die instandhouding van Afrikaans in. Gaan gerus na die webtuiste van Tydskrif vir Letterkunde, wat tradisioneel ‘n vaktydskrif vir Afrikaanse letterkunde was. Kyk hoe hierdie publikasie weens die radikale politieke agenda van sy hoofredakteur, Hein Willemse, ‘n Afrikaansdosent, in ‘n hoofsaaklik Engelse tydskrif vir “Afrika-letterkundes en kulturele praktyke” “omvorm” is. Die tydskrif is haas onherkenbaar getransformeer. Daar is 13 redakteurs: 6 in Suid-Afrika, 4 uit die res van Afrika, 2 Amerikaanse swartes en 1 Nederlander. Van vanjaar af word hierdie tydskrif slegs as ‘n “e-joernaal” gepubliseer. Die hoofredakteur weet klaarblyklik nie dat die Afrikaanse woord vir “journal” vaktydskrif is nie.

My standpunt is dat Afrikaansgetrouheid ten minste vir alle Afrikaansdosente as ‘n absolute vereiste moet geld. Willemse is op dieselfde dwaalweg as sy leermeester, Jakes Gerwel, wat as Afrikaansdosent ontken het dat hy Afrikaanse letterkunde doseer. Hy het dikwels beweer dat hy “taalsosiologie” doseer, insluitende ‘n ruim skeut marxisme. Ingevolge sy politieke agenda het Gerwel sy intreerede, amptelik as hoogleraar in Afrikaans, in Engels gelewer. In die belang van Afrikaans is dit myns insiens dringend noodsaaklik dat al die valse profete van Afrikaans geïdentifiseer, ontmasker en daadwerklik geneutraliseer moet word.

Leon Lemmer: Die polities byderwetse bevordering van die mengeltaal Kaaps

LitNet is redaksioneel en administratief in Stellenbosch gesetel. Soos deesdae aan die Universiteit Stellenbosch (US) is niemand en niks vir LitNet te links nie. Sodra iemand of ‘n teks nie links genoeg is nie, ontstaan daar bedenkinge in LitNet-geledere. Sensuur word dan dikwels toegepas deur sulke tekste (artikels en kommentaar) sonder verduideliking of verskoning gewoon nie te publiseer nie. Dit is soortgelyk aan die beleid van Naspers, dus Media24, Netwerk24 en koerante soos Die Burger, Beeld, Volksblad en Rapport. Soos aan die US en by Naspers is daar by LitNet die neiging om alles wat nie duidelik genoeg links is nie as verregs te beskou. By hierdie drie instansies is daar die versugting om te alle tye polities “korrek”, dus byderwets, te wees. Hulle betoon lippediens aan gonswoorde soos vryheid, diversiteit en inklusiwiteit, op voorwaarde dat volgens hulle patroon gedink word. Byvoorbeeld, die huidige US, insluitende die Woordfees, laat nie regse sprekers toe nie en die De Villiers-US sal sekerlik nooit ‘n ere-doktorsgraad toeken aan enigeen wat naasteby regs is nie.

Een van die gevolge van hierdie houding is dat katvoet met Standaardafrikaans omgegaan word. Standaardafrikaans het immers danksy hoofsaaklik Afrikaanssprekende blankes tot stand gekom. In die nuwe Suid-Afrika is dit byderwets om enigiets afkomstig uit Afrikanergeledere met agterdog te bejeen. Die keersy is dat enigeen en enigiets uit nie-wit geledere met graagte omarm word. Nog ‘n gevolg is dus dat die mengeltaal Kaaps feitlik ten alle koste en kritiekloos opgehemel word. Kaaps word deesdae deur taalkundiges selfs op ‘n vergesogte manier as die oorspronklike en kerndialek van Afrikaans voorgehou, soos ek onlangs aangetoon het (Praag 11 Februarie).

Kaaps word in die plaaslike taalkundige geledere eerder as ‘n variant van Afrikaans as ‘n variant van Engels beskou, al word Kaaps uitermate met Engelse woorde besoedel en al is die sinskonstruksie soms eerder Engels of Arabies as Afrikaans. Die waarheid is dat Kaaps ‘n mengeltaal is wat êrens tussen Afrikaans en Engels geposisioneer is. Kaaps word hoofsaaklik in die Kaapstadse metropool aangetref. Die sprekers van Kaaps is feitlik uitsluitlik bruin. Polities verligtes vind dit gevolglik nodig om Kaaps so gunstig moontlik voor te stel. Dit gaan hier om lippediens aan wat by die massa in die mode is. Die massa is egter glad te dikwels nie die bakermat van wat korrek of waar of geldig is nie.

Die Afrikaanse Taalraad (ATR) openbaar ‘n oorverligte mentaliteit soortgelyk aan LitNet, die US en Naspers. Daar word openlik erken dat die ATR se agenda eerder polities as taalkundig is, naamlik om eerder versoening te probeer bewerkstellig as om bv Standaardafrikaans en taalsuiwerheid te bevorder. Die besturende direkteur van die ATR, Conrad Steenkamp, het Johannes Comestor op 1 November op LitNet uitgedaag om sy besware teen die ATR op skrif te stel. Hoewel Comestor se deeglik nagevorste teks aan LitNet besorg is, was hy weens gebrek aan enige reaksie van LitNet se kant verplig om sy antwoord op Steenkamp se uitdaging op Praag (Menings, Briewe, 13 November) te publiseer. Dit het aan Steenkamp en die ATR ‘n agterdeur gebied om glad nie te reageer nie. ‘n Mens hoef jou mos nie te steur aan wat op ‘n regse webwerf gepubliseer word nie; veral nie as jy hard probeer om nie-wittes ter wille te wees nie. Die ATR kan homself dus op die skouer klop dat hy in geen opsig pogings hoef aan te wend om in die belang van Afrikaans te verbeter nie.

Die punt wat daarmee bewys is, is dat LitNet weens politieke byderwetsheid en deur die toepassing van sensuur nie ‘n forum bied vir gesonde meningswisseling oor bv Standaardafrikaans in vergelyking met Kaaps nie. Daarenteen is my ondervinding dat Praag wel bereid is om sinvolle debatte en meningsverskille oor enige onderwerp toe te laat. In hierdie rubriek toon ek aan hoe LitNet, anders as in die geval van die pro-Standaardafrikaans- en anti-Kaapsskrywe van Comestor, bereid is om tot hoogs eensydige uiterstes te gaan ter bevordering van Kaaps en die belange van bruines. Waarop dit by implikasie neerkom, is dat LitNet polities byderwets Standaardafrikaans en die bevordering en toekoms van ordentlike of agbare Afrikaans benadeel. Dieselfde geld Afrikanerbelange. Dit is seker nie die doel wat aanvanklik met LitNet nagestreef is nie.

Dit gaan in hierdie rubriek om twee onlangse boeke. Die eerste een is Kaaps in fokus (Stellenbosch: Sun Media, 2016, xiii + 145p, R225), met Frank Hendricks en Charlyn Dyers as redakteurs. Hulle het onderskeidelik ook hoofstuk 1 en 4 in die bundel geskryf. Michael le Cordeur is die outeur van hoofstruk 6. Hierdie boek is sedert Desember in boekwinkels beskikbaar. Ek het dit onder die opskrif, “Die oorsprong van Afrikaans: Kaaps of Nederlands?” bespreek (Praag 11 Februarie).

Die ander boek is Ons kom van vêr: Bydraes oor bruin Afrikaanssprekendes se rol in die ontwikkeling van Afrikaans (Tygervallei: Naledi, 2016, xxi + 601p, R250), met WAM Carstens en Michael le Cordeur as redakteurs. Carstens het slegs die voorwoord geskryf, terwyl Le Cordeur die inleiding en vier van die 36 hoofstukke (14, 16, 19 en 23) geskryf het. Hoewel hierdie boek op Versoeningsdag, 16 Desember, bekend gestel is, is dit eers sedert die middel van Februarie in boekwinkels beskikbaar. In ‘n latere rubriek hoop ek om hierdie boek inhoudelik te bespreek. Ek het dit reeds van voor tot agter gelees. In hierdie rubriek beperk ek my aandag by wat op LitNet gepubliseer is en by algemene kwessies aangaande hierdie twee boeke. Ek begin met algemene opmerkings.

Ons kom van vêr is maande laat beskikbaar gestel. Dit is dalk nie so vreemd nie. Carstens se boek, Die storie van Afrikaans, is reeds jare laat.

Ons kom van vêr is op Versoeningsdag bekend gestel. Dit is hoogs onvanpas. Onder die dekmantel van kritiek op apartheid word blankes, veral Afrikaners, deur sommige van die bruin outeurs met oorgawe sleggesê; dermate dat ek net enkele hoofstukke per dag kon lees voordat ek oorgenoeg van hierdie soort retoriek gehad het. Van die kant van die bruin outeurs is daar geen sprake van versoening nie; ook nie van enige erkentlikheid vir wat blankes oor eeue ten bate van bruines gedoen het nie. Klaarblyklik is die standpunt waarvan uitgegaan word dat blankes skuldige misdadigers en bruines onskuldige slagoffers is; dat bruines as neo-swartes in elk geval tot daardie deel van die demografiese spektrum behoort waarin daar deur hulle vir niks om verskoning gevra hoef te word nie. Blykbaar is dit evangelie dat blankes, en net blankes, om verskoning moet vra; selfs dat ‘n bruin mens as opgeleide terroris onbevlekte ikoniese status kan verwerf omdat hy beweer dat hy sy “vryheidsvegtery” in Afrikaans gedoen het (hoofstuk 30). Le Cordeur is so ingenome met Basil Kivedo se gewelddadigheid dat hy voorspel dat hierdie hoofstuk, waarvan hy die titel foutief weergee, nog “kultusstatus” gaan bereik (p xx).

Dit is onwaarskynlik dat LitNet al ooit aan boeke groter publisiteit as aan hierdie twee verleen het. Uit wat hier onder volg, blyk die omvang van die veldtog. Die hoofonderwerpe is Adam Small, bruin mense en Kaaps. Sou LitNet bereid wees om ‘n veldtog van soortgelyke omvang ten behoewe van Afrikaners en Standaardafrikaans te loods? Myns insiens is dit hoogs onwaarskynlik.

As daar iets is wat die twee boeke duidelik maak, is dit dat dit ‘n mite is dat Afrikaners en Afrikaanssprekende bruines dieselfde kultuur het. Daar is ‘n mate van oorveueling maar daar is ook groot verskille, bv bruines se buitensporige voorliefde vir foto’s van hulleself.

LitNet 19 Desember

LitNet (afdeling Boeke en skrywers) se veldtog het op 19 Desember begin met ‘n bekendstelling van Ons kom van vêr. Blykbaar is Le Cordeur die outeur van die teks, wat op 21 Desember ook in Die Burger (p 11) en die volgende dag op Netwerk24 gepubliseer is. Dit is eintlik standaardpraktyk by Le Cordeur dat hy die waarde van sy tekste so hoog aanslaan dat hy hulle graag op meer as een plek publiseer. Sy eerste sin is ‘n verwyt: “Die storie van Afrikaans het in die verlede meestal gefokus op die taal se wit geskiedenis, terwyl die taal se bruin en swart geskiedenis misken is.” Hy en Carstens het besluit om ‘n gedenkboek, opgedra aan Adam Small, saam te stel om hierdie beweerde miskenning van die bydraes van nie-wittes hok te slaan.

Hoofsaaklik bruines is deur Le Cordeur om bydraes genader. Dit herinner aan wat Samuel Johnson in 1784 gesê het: “Who drives fat oxen should himself be fat” (James Boswell, The life of Samuel Johnson, London: Everyman, 1992, vol 2, p 527). In die geval van Kaaps in fokus is die outeurs ook oorwegend bruin. Hierdie mense mag hulleself blykbaar op grond van ras of etnisiteit onderskei (soos ook in die geval van die Swart Afrikaanse Skrywersvereniging, hoofstuk 33). Dit is ook in orde as die ANC-regering hulle om dieselfde rede bevoordeel. Slegs die blankes mag eintlik nie rasse-onderskeide tref nie.

Le Cordeur beweer “ons moes streng keuring toepas om die boek tot 35 [eintlik 36] hoofstukke te beperk.” Dit lyk asof daardie keuring hoofsaaklik deur Le Cordeur as “inhoudsredakteur” gedoen is. Vir hom as outeur was daar ruimte vir nie minder nie as vier hoofstukke. Soos in die geval van sy hoofstuk in Kaaps in fokus is daar ook hier ‘n groot mate van herpublisering (bv sy hoofstuk 23). Dieselfde geld Conrad Sidego se hoofstuk 24 en Johan Coetser se hoofstuk 36. Daar is ook ‘n hinderlike element van narsisme (“sieklike liefde vir die self” – HAT). Le Cordeur se wiskunde-onderwyser het hoofstuk 9 geskryf en sy suster, ‘n oud-skoonheidskoningin, hoofstuk 13, opgeluister met bladsye foto’s van haar in haar eertydse glorie. Hoofstuk 19 handel oor ‘n gewigtige onderwerp, Wellington se krisantevereniging, met groot prominensie wat aan Le Cordeur en sy ouers verleen word, insluitende foto’s in swart-en-wit en kleur. Op teenoorstaande bladsye (308 en 309) word sy ma, Sylvia, vyf keer by die naam genoem, plus ‘n foto van haar. Ook sy pa se name word daar vermeld en meerdere kere word hulle seun, Michael, genoem en daar is ‘n verwysing na ‘n kleurfoto van die drietal wat elders in die boek verskyn. Selfadvertering neem hier sulke buitensporige afmetings aan dat dit te dik vir ‘n daalder word. Verder: Omtrent al die gebruiklike verdagtes (in hierdie konteks) het ‘n hoofstuk geskryf, bv Christo van der Rheede, Danny Titus, Llewellyn MacMaster, Henry Jeffreys, Danie van Wyk en Nico Koopman. Franklin Sonn het nie, of kon nie, ‘n hoofstuk lewer nie, maar sy aanbeveling en foto is prominent op die flapteks.

Die Afrikaanse taalkundige Wannie Carstens se naam word eerste as redakteur genoem. Hy het as teks- of taalredakteur opgetree. Dit is moontlik dat die tekste in hierdie oorambisieuse, lywige boek baie taalkundige redigering geverg het. Byvoorbeeld, Cornelius Thomas het twee hoofstukke (10 en 31) bygedra. Van sy boek oor die 1976-onluste, wat in 1997 deur die Universiteit van Wes-Kaapland gepubliseer is, het ek geskryf: “Geen eerbare akademiese inrigting sal so ‘n slordige teks publiseer nie. Dit lyk asof (feitlik) geen redigering of proefleeswerk gedoen is nie” (Praag 21.12.2014). Ons kom van vêr kan kwalik Carstens se aansien as taalkundige verhoog. Daar is so baie taalfoute dat ek vermoed dat al die kopie nie aan hom voorgelê is nie, of dat hy nie al die honderde bladsye gelees het nie, of dat sy taalkennis tekortkominge het. Ek vestig die aandag op net enkele van die taalfoute.

Die samevatting aan die begin van elke hoofstuk word verkeerdelik ‘n “abstrak” pleks van ‘n “ekserp” genoem. Hierdie fout is onverskoonbaar. Kaaps in fokus vaar beter deur die woord “opsomming” te gebruik.

“Onder andere word eerder vir mense gebruik en onder meer vir dinge” (Dalene Müller, Skryf Afrikaans van A tot Z, Kaapstad: Pharos, 2007, p 158). Die meeste outeurs is salig onbewus van hierdie onderskeid (bv xx, 18, 30).

‘n Mens dien in pleks van op ‘n direksie, raad, komitee, ens (bv 18, 57, 77). Eerder deurslaggewende as kritieke belang (33) of rol (411). Stappe word gedoen en nie geneem nie (32). Afkeer aan moet afkeer van wees (101, 109). Onbewus oor moet onbewus van wees (123). Eerder soos volg as as volg (bv 132, 149, 206). Eerder as sodanig as as sulks (150, 491). Lojaliteit tot — eerder teenoor (151). Soomlose moet naatlose wees (158). Uit huis uit moet van huis uit wees (171). Liewer klaar wees eerder as beter klaar wees (207). Ten alle tye moet eerder te alle tye wees (213). Erkenning gee eerder as krediet kry (330) of gee (423). Uit eie reg; nie in eie reg nie (343, 481). Mindere of meerdere mate moet wees meerdere of mindere mate (385). In respek moet met respek wees (429). In gemeen moet bloot gemeen wees (432, 433). Uitstaande gedig moet uitmuntende gedig wees (435). Staan uit moet eerder val op wees (464), ens.

Een van bruin mense se sjibbolets is die gebruik van was (soos in Engels) pleks van is (bv 63, 96, 101). Ook het in plaas van hê. Sjibbolet: “Uiting of handeling wat aandui of iemand tot ‘n bepaalde klas, groep of party behoort of nie” (HAT). Vernalatig is ‘n kostelike bruin sjibbolet (185, 186, 415). Richard van der Ross praat gewoonlik uitstekende Engels en Afrikaans. Op ‘n dag het hy as rektor daardie gewraakte woord in die UWK-senaat gebruik. Niël du Plessis het opgespring en gesê: “Nie vernalatig nie. Die korrekte woord is verwaarloos.”

Van my grootste stylbesware teen die boek is die ongeërgde gebruik van bronverwysings en bibliografiese besonderhede. ‘n Dosent is veronderstel om deeglike kennis van sistematiese bibliografie te hê en sorg te dra dat die inligtingsbronne in bv vakkundige artikels, verhandelings en proefskrifte ondubbelsinnig geïdentifiseer kan word. Dit moet konsekwent (bv wat die gebruik van hoofletters betref) en so bondig moontlik gedoen word. In Ons kom van vêr is daar algehele bibliografiese chaos. ‘n Elementêre reël is dat die bibliografiese inskrywing in die taal van die bron moet wees, bv Londen as plek van publikasie vir ‘n Afrikaanse maar London vir ‘n Engelse boek. “Juta & Co Ltd” (36) moet net Juta wees. Owerheidspublikasies kom onder die naam van die land (298) en nie anders nie (bv 378, 442, 475). In Danny Titus se hoofstuk is die bronverwysings ongelooflik lomp: “February skryf (February 1994:1)” (184) en “Willemse (Willemse 2016:8)” (185), maar soms korrek: “Giliomee (2016:5)” (186). Die bibliografieë van bv Le Cordeur se artikels munt uit in die onnodige herhaling van die jaartal, wat dikwels na die outeur se naam sowel as by die bron verskaf word. Barnard (252) en Naidoo (253) se artikels is in ‘n Hofmeyer- (Hofmeyr?) bundel en Loff (253) se artikel in ‘n Coertzen-bundel gepubliseer, maar bibliografiese inligting oor hierdie twee bundels ontbreek. Ook oor Price (254) is daar nie bibliografiese besonderhede nie. Inligting wat in die bibliografie verskaf is (376-378) word onnodig in die eindnotas oor Beeld, Die Burger, Le Cordeur en Pelser (379) herhaal. Kyk hoe verskil die bibliografiese besonderhede oor dieselfde bron by Jongbloed en Rabe op dieselfde bladsy (392). Dit is slordige werk. Is Kotzé 2012a en 2012c (567) nie dieselfde teks nie?

Kortom, uit ‘n taalkundige oogpunt lyk dit vir my asof Carstens nie verdien om hierdie boek in sy CV te noem nie. En dan stel hy ‘n opvolgboek in die vooruitsig (xiv). In die openbare belang behoort sowel Carstens as Le Cordeur nie toegelaat te word om weer as redakteurs van ‘n bundel op te tree alvorens hulle elementêre bibliografiese kennis en vaardigheid onder die knie het nie.

LitNet 20 Desember

Frank Hendricks se bekendstellingstoespraak op 8 Desember vir Kaaps in fokus is op 20 Desember op LitNet (afdeling Menings) gepubliseer. Soos te wagte, kom hy met hierdie aanvegbare stelling: “Kaaps nie mindere Afrikaans nie, maar volwaardige Afrikaans is.” Kaaps is glo “progressief modern.” Voorspelbaar kla hy oor die verwonding, marginalisering en stigmatisering van Kaaps. Hiervoor en vir die “neerbuigende minagting” waarmee dit gepaard gegaan het, gee hy politiek die skuld terwyl die mengeltaalaard van Kaaps ten minste deels te blameer is. Desnieteenstaande maak Hendricks aanspraak op die “waardigheid oftewel soppangheid van Kaaps én sy sprekers.” Hy haal die oorverligte Gerhard van Huyssteen aan waarvolgens daar net lof vir die boek is. Kaaps in fokus is inderdaad in talle opsigte ‘n beter boek as Ons kom van vêr. Ek brei hier nie hierop uit nie omdat ek eersgenoemde boek reeds bespreek het (kyk die verwysing hier bo) en ek hoop om die ander boek in ‘n latere rubriek inhoudelik omvattend te behandel.

LitNet 12 Januarie

Asof daar nog nie genoeg publisiteit aan die twee boeke gegee is nie, is daar op 12 Januarie met ‘n “kettinggesprek” in vier aflewerings op LitNet (afdeling Skrywersonderhoude) begin. Frank Hendricks het met Michael le Cordeur ‘n onderhoud gevoer (12 Januarie), Michael le Cordeur met Charlyn Dyers (17 Januarie), Charlyn Dyers met Wannie Carstens (23 Januarie) en Wannie Carstens met Frank Hendricks (30 Januarie). Dit lyk asof daar ‘n broederlike, susterlike of tjommistiese verhouding tussen hierdie outeurs ontstaan het, seker veral weens hulle polities byderwetse en onkritiese aanhang van die mengeltaal Kaaps. Oor die implikasies daarvan vir die heil van Afrikaans, vir die voortbestaan van Afrikaans naas Engels, bekommer hulle hulle skynbaar glad nie.

Le Cordeur plaas die klem op politiek. Volgens hom handel Ons kom van vêr oor bruines se “betrokkenheid by die struggle teen apartheid en hoe hierdie stryd in hulle moedertaal, Afrikaans [dikwels seker eerder Kaaps], geskied het. In die proses het hulle nie net ‘n bydrae gelewer tot die bevryding van hulle mense nie, maar ook ‘n groot bydrae gelewer tot die ontwikkeling van Afrikaans, omdat hierdie stryd hoofsaaklik in Afrikaans geskied het.” ‘n Mens sou nogal graag besonderhede wou hê van hoe bv boikotte, optogte, oproer, vandalisme, sabotasie en terrorisme tot die ontwikkeling van Afrikaans as algemeen-beskaafde taal bygedra het.

Soos dikwels in die boek herhaal Le Cordeur die valse stelling dat bruines tydens apartheid stemloos was. Die waarheid is dat hulle stemreg gehad het maar hulle het boikotbedrewe in baie gevalle verkies om nie te stem nie. Adam Small word beskryf as “‘n ikoon wat nie eens vir die Hertzogprys sy beginsels prysgegee het nie.” Maar as ek reg onthou, het Small die Hertzogprys aanvaar. Of Small die Hertzogprys ontvang het of nie, die gekerm uit bruin geledere duur in elk geval voort.

Toe Le Cordeur in die jare sewentig aan die Universiteit van Wes-Kaapland studeer het, was die meeste dosente blank en die oorwig van hulle was myns insiens (en ek praat van eerstehandse waarneming) akademies-wetenskaplik beter dosente as die enkele bruin dosente. Le Cordeur verwys egter suiwer rasgebaseerd (soos by talle ander geleenthede), slegs na “wonderlike dosente soos Jakes Gerwel, Tony Links en ‘n bloedjong Frank Hendricks.” Elders noem hy ook uitsluitlik sy bruin dosente: Adam Small, Gerwel, Tony Links en Hendricks (Ons kom van vêr, p 225).

Le Cordeur kla oor die gebrek aan finansiële ondersteuning van die blanke owerheid vir die Wellingtonse klopse en krisantevereniging. Dit is egter die soort kultuurverenigings wat blankes deurgaans sonder owerheidsteun bedryf. Le Cordeur verwyt selektief (dus net van wittes te kant) benadeling waar daar geen benadeling was nie. Word bruin kultuur tans beter deur die ANC-regering ondersteun? As Afrikaans vir Le Cordeur van belang is, het hy beswaar geopper teen die drastiese inkorting sedert 1994 van die staatsubsidie vir bv die Woordeboek van die Afrikaanse Taal (WAT)? Het hy teen die toenemende verengelsing van die Universiteit Stellenbosch, sy huidige werkgewer, beswaar gemaak, of het hy, soos sy held Adam Small, eerder die verengelsingsbeleid van Wim de Villiers openlik ondersteun? Le Cordeur “pleit dat die Afrikaanse media … hul beheptheid met ‘suiwer’ Afrikaans …laat vaar ten einde nasiebou te bevorder.” Wat myns insiens absoluut duidelik is, is dat Le Cordeur ‘n ANC-aktivis asook onmiskenbaar ‘n valse profeet van Afrikaans is.

‘n Kenmerk van Le Cordeur se skrywes is dat hy homself graag tussen sy onderwerp en sy lesers opdring. Le Cordeur antwoord soos volg op die vraag, “Voorsien jy en Wannie ‘n opvolg vir hierdie boek?”: “My eerste impulsiewe antwoord (en ook die antwoord van my vrou) sal wees: Nee, asseblief nie weer so ‘n jaar waar ek dag en nag moes werk om die boek betyds klaar te kry nie. In die proses is heelwat van my ander werk en projekte afgeskeep, wat ek hierdie jaar sal moet inhaal. Hou ook in gedagte dat ‘n omvattende boek soos hierdie (600 bladsye en 36 skrywers) [en Le Cordeur is vier van daardie 36] baie, baie tyd verg en baie duur is. Ek moes self al die fondse werf.* Fondse sou dus ‘n oorweging wees. Vir eers sal ek dus moet fokus op die ander werk op hande, maar ek sluit die moontlikheid van ‘n deel 2 nie uit nie.” Kortom, Le Cordeur is ‘n hoë en baie besige boom.

[* Op LitNet (19 Desember) word genoem dat “die SA Akademie, die Jan Marais Nasionale Fonds [Het Jan Marais Nationale Fonds], die Hiemstra Trust, die SBA [Stigting vir Bemagtiging deur Afrikaans] en die ATKV” hierdie projek (finansieel) ondersteun het. Dit is die enigste plek wat ek kon opspoor waar borge genoem word en wat R250 vir ‘n boek van 600 bladsye skynbaar ‘n billike prys maak. Dit is onverskoonbare redaksionele versuim dat geen erkenning, soos gebruiklik, aan die borge in die boek gegee word nie. Relevante gedagtes is of die borge enigsins tevrede met die hoogs onvolmaakte resultaat kan wees en of hulle ‘n opvolgboek sou ondersteun.]

LitNet 17 Januarie

Michael le Cordeur gesels met Charlyn Dyers oor Kaaps in fokus. Kaaps word bestempel as “die oudste variëteit van Afrikaans.” Volgens Christo van Rensburg is Khoi-Afrikaans en Kaapse Moslemafrikaans die belangrikste subvariëteite van Kaaps. As dosent in linguistiek aan die Universiteit van Wes-Kaapland sê Dyers: “Ek vertaal … van my [Engelse] lesings in beide Kaaps en Standaardafrikaans en my studente reageer baie positief op hierdie vorm van akademiese ondersteuning.” Sy is ten gunste van Kaaps as skoolonderrigmedium. In bruin geledere is daar klaarblyklik niemand wat sterk genoeg oor Afrikaans voel, dus in so ‘n mate moedertaalgetrou is, dat daarop aangedring word dat die UWK weer ‘n Afrikaanstalige universiteit moet word nie; selfs openlike ondersteuning vir ‘n Afrikaanse Universiteit Stellenbosch is by bruines hoogs uitsonderlik.

LitNet 23 Januarie

Charlyn Dyers gesels met Wannie Carstens oor Ons kom van vêr. Volgens Carstens is dit by uitstek ‘n boek “oor [bruin] identiteit en die uitlig van [blankes se] foute van die verlede;” sekerlik nie van die foute van die huidige swart regime nie. Hy noem dit “‘n kragtige boek!” Myns insiens dalk ook, of eerder, ‘n giftige boek. Carstens: “Diegene wat my ken, weet dat ek baie hard werk aan die regstel van die foute van die verlede.” Hy hoop dat sy betrokkenheid by die boek, in die woorde van Nico Koopman, as “herstellende geregtigheid” beskryf kan word.

“My werk was grootliks die regskaaf van die teks” (!). Later verwys hy na sy/hulle (die Carstens/Le Cordeur-span] se “puntenerige skaafwerk.” Carstens het glo “‘n redelik vitterige ingesteldheid oor taal” (!). “Michael het volle vertroue in my gehad om my kundigheid [in] en ervaring oor [van] die redigering van hoofstukke in die boek toe te pas en daardie afdeling is toe aan my oorgelaat.” Daar is besluit “om die hoofstukke wel so te versorg en aan te bied dat dit gehalte verteenwoordig. As span wou ons ‘n goeie produk lewer waarop ons trots is en wat ons weet nie afskeepwerk is nie. Die bydrae wat ons wou lewer, verg respek vir die onderwerp en daarom die eis op [van] gehalte. En daarmee was ek as teksredakteur in my element! En kon ek my rol uitleef.”

Carstens dink sommige van die hoofstukke lewer “stewige” akademiese bydraes “soos ook blyk uit die verskaf van bronne ter stawing van stellings.” Hy is blykbaar heeltemal tevrede met die chaotiese bronverwysings en bibliografiese inskrywings. “Daar was begrip vir die hoek waaruit ek ‘n bydrae gelewer het. En agterna was daar ook dankbaarheid vir my ‘gekarring’ om ‘n goeie produk te lewer. Dus: ek is ongelooflik tevrede met my bydrae tot die totstandkoming van die boek en natuurlik besonder trots op die eindproduk!” Dit lyk asof dit onmoontlik is om ‘n duik in sy ego te maak.

LitNet 30 Januarie

Die vierde en laaste “kettinggesprek” is deur Wannie Carstens met Frank Hendricks oor Kaaps in fokus gevoer. Die 2012-simposium oor Kaaps waaruit die boek voortgekom het, het beoog om “die waardigheid van Kaaps en sy sprekers” te beklemtoon. In die politiek is die gelykheidsmanie, wat mense betref, veral sedert 1990/94 aan die orde van die dag. Op soortgelyke wyse word deesdae dikwels, selfs by voorkeur, beweer dat alle variëteite van Afrikaans gelyk, oftewel ewegoed, is. Vandaar Hendricks se stelling: “Standaardafrikaans is volwaardige Afrikaans en so ook Kaaps.” “Alle vorme van Afrikaans is vir my ewe reg, ewe mooi.” Dat Kaaps ‘n mengeltaal is wat erg met onnodige Engelse woorde besoedel is en dat daar in die geval van Standaardafrikaans, daarenteen, gepoog word om hom duidelik van Engels te onderskei, word glad nie deur Hendricks in berekening gebring nie. Uit die wesenlike aard van Kaaps as Engelsbesoedelde en Standaardafrikaans as nie-Engelse taal volg dit dat Kaaps en Standaardafrikaans vir sommige doeleindes onmoontlik gelyk, gelykwaardig of ewegoed kan wees, bv as verskansing teen verswelging deur Engels. Dít is die suiwer taalkundige rede waarom dit gewoon dwaas is om die toekoms van Afrikaans aan bruin mense toe te vertrou en Afrikaans op die altaar van Kaaps te plaas. Die toekoms van Afrikaans hang van moedertaalgetroues af; nie van diegene wat hulle etniese hibriditeit as model vir taalhibriditeit voorhou nie.

Hendricks is lid van die SA Akademie se Taalkommissie. Later vanjaar word die 11de uitgawe van die Afrikaanse woordelys en spelreëls (AWS) gepubliseer. Daarin word weens “regstelling” meer woorde uit die variante van Afrikaans opgeneem. Hendricks klop homself soos volg op die skouer: “Dat die Taalkommissie Kaaps as geldige voedingsbron vir Standaardafrikaans begin erken het, het dalk tog iets met my daarwees te make, maar die Taalkommissielede van die afgelope klompie jare moet as kollektief vir hierdie regstellingsinisiatief geloof word.” Hiermee word die histories onderskeid tussen die AWS as normgewend en die WAT as dokumentering van alle soorte Afrikaans egter verwater.

LitNet 8 Maart

Naas die bekendstelling van Ons kom van vêr in Kaapstad verlede jaar is dit nodig geag om iets soortgelyks ook in Pretoria te doen. Jacques van der Elst het die woord gevoer en LitNet (afdeling Boeke en skrywers) het sy teks op 8 Maart gepubliseer. Van der Elst het hom na sy aftrede as dosent op Potchefstroom in administratiewe hoedanighede by die SA Akademie en die Afrikaanse Taalraad bevind. Hy sing dus nootvas in dieselfde koortjie as bv Wannie Carstens en Michael le Cordeur. “Daar is opgekropte woede oor en soms stille aanvaarding van wat ‘n swart kol in die geskiedenis van die land is – ‘n swart kol wat nog steeds nie uitgewis is nie en wat dalk onuitwisbaar is?” Daar is glo “talle manifestasies van die swart kol.” Slawerny word steeds in bv Amerika en Suid-Afrika misbruik om blankes te veroordeel. Ek vra myself af: Waarom sou verwyte oor rasse-segregasie en apartheid ooit laat vaar word so lank daar mense soos Van der Elst is wat blankes met oorgawe diskrediteer?

Van der Elst praat van “verhale van revolusie, moord, teregstellings, polisiebrutaliteite,” maar hy uiter nie ‘n woord oor bv sabotasie en terrorisme nie. Van der Elst sonder die opgeleide terroris Basil Kivedo vir lof uit, bv “Hy het in Afrikaans ‘n kleefmyn gemonteer en gedetoneer” (485). Sou Van der Elst daardie loflied gesing het as sy vrou en kinders deur daardie einste kleefmyn uitmekaar geskiet is? Sou die skade en seerkry minder gewees het omdat kameraad Kivedo dit in Afrikaans gedoen het? Van der Elst klink soos Gert van der Westhuizen, wat polities byderwets wanpraktyke, bv sportkwotas en inkommers, ten alle koste probeer goedpraat.

Van der Elst glo sonder meer Mary-Anne Plaatjies-Van Huffel se bewering dat die NG Sendingkerk Afrikaans “gepreserveer” het. As haar hoofstuk (6) krities gelees word, is dit baie duidelik dat die NG Sendingkerk, in sy huidige gedaante as die Verenigende Gereformeerde Kerk, Afrikaans as amptelike kerktaal vir Engels verruil het. Die Ligdraer, sy lyfblad, is in 2001 gestaak. Sedert 2004 verskyn die URCSA News in die plek daarvan. Die Algemene Sinode het “in 2008 besluit dat alle amptelike berigte, hoofartikels, aktuele sake en redaksionele kommentaar voortaan in Engels in die URCSA News gepubliseer behoort te word” (80). “Met inagneming van die multikulturele en multitalige agtergrond van die VGKSA het die Algemene Sinode van die VGKSA [in] 1997 besluit dat die voertaal en skryftaal van die VGKSA op Algemene Sinode-vlak voortaan Engels sou wees … Daarna word Afrikaans slegs gebruik op streeksinodes waar Afrikaans een van die dominante spreektale is … dit wil sê, vier uit die sewe streeksinodes” (89). Kyk hoe die VGK se amptelike dokumente in hierdie eeu van Afrikaans na Engels getransformeer het (91).

By verskeie geleenthede het ek al daarop gewys dat die beoogde samesmelting van die NG Kerk en die VGK tot die einde van Afrikaans as kerktaal kan of sal lei. Met een uitsondering het ek nog nêrens gelees dat die behoud van Afrikaans as ‘n argument teen kerkvereniging gebruik is nie. Onbesonne uitlatings soos dié van Van der Elst bevorder nie die heil van Afrikaans nie. Hoe gouer alle Afrikaners ernstig en eerlik oor hulle situasie en die toekoms van Afrikaans begin besin, hoe beter. Anders word daar in die hande gespeel van iemand soos Nico Koopman. Hy is in sy noppies met die bedenklike situasie waarin Afrikaans hom in die VGK bevind; waar, volgens hom, “ander tale spontane gasvryheid geniet” (Ons kom van vêr, p 548).

LitNet 23 Maart

Wannie Carstens… te loslit om skoene te dra, dus eerder sandale

Op 18 Maart is die boek, Ons kom van vêr, nogmaals bekend gestel, hierdie keer op Wellington, met die Afrikaanse Taalmuseum en -monument as een van die borge. Een van die doelwitte was om Menseregtedag (21 Maart) te vier. Die twee redakteurs, Wannie Carstens en Michael le Cordeur, was daar, asook agt van die outeurs – almal skynbaar hoogs in hulle skik met die boek. Le Cordeur het ‘n Afrika-hempie (soos die gewoonte by bv Henry Jeffreys is) aangehad om ‘n saak daarvoor te probeer uitmaak dat hy swart is en nie bruin nie. Carstens het ewe loslit in sandale opgedaag; nie velskoene nie, want hy wil nie die indruk wek dat hy ‘n Boer is nie. ‘n Verslag oor die verrigtinge deur Willem de Vries plus talle foto’s van die byeenkoms is op LitNet (Menings, 23 Maart) gepubliseer. Dit was glo ‘n geleentheid om “mekaar [wit en bruin] te help anders maak.” In werklikheid is apartheid en by implikasie blankes, veral Afrikaners, belaglik gemaak. Daar was klaarblyklik geen erkenning vir die positiewe rol wat blankes in Suid-Afrika gespeel het en steeds speel nie.

As gespreksleier het Braam de Vries tereg gesê dat “taal een van die sterkste en blywendste merkers is van identiteit. Ons taal is ‘n manier van wees, van hoe en wat ons is.” Daarna het hy polities byderwets voortgegaan deur te praat van die “soms tragiese, pynlike, hartseer verhaal van die rol van Afrikaans van ver af tot hede.” Oor Jan Rabie het De Vries gesê: “Jan was een van ons grootste taalpatriotte en, daarom [!], een van die kwaaiste teenstanders van apartheid.” Die waarheid is egter dat Afrikaansgetroues voorheen oorwegend in konserwatiewe geledere aangetref is en dit is steeds die geval.

Mary-Anne Plaatjies-Van Huffel het tereg gesê jou moedertaal “is onlosmaaklik verbonde aan jou identiteitsvorming”. Sy het verwys na die NG Sendingkerk wat in 1924 op hulle sinode gesê het van nou af wil ons graag Afrikaans hê. Sy impliseer dat daardie kerkgenootskap en by implikasie bruines pioniers van Afrikaans was. Wat sy blykbaar doelbewus verswyg het, is dat die opvolger van die NG Sendingkerk, die Verenigende Gereformeerde Kerk, veral sedert 1994 sy rug op Afrikaans gekeer en Engels as amptelike kerktaal omarm het (besonderhede hier bo).

Patrick Mettler het tereg daarop gewys dat bruin mense nie as Afrikaners of as Afrikane aanvaar word nie. Die aangewese uitweg is myns insiens om jou groep se onderskeidende identiteit en dus jou eiesoortige kultuur te aanvaar en uit te bou. Pleks daarvan is Mettler se hoop, hoewel nie sonder vertwyfeling nie, dat al die inwoners bloot mens en Suid-Afrikaner moet wees.

Volgens die oud-skoonheidskoningin (1980), Edwena Goff (voorheen Edwinah le Cordeur), vind ons ons identiteit in taal, maar “wanneer dit kom by my taal, is ek deel van ‘n nie-rassige volk.”

Marlene le Roux beweer “die seer [wat die blankes veroorsaak het] is diep … Ons kan ook nie identiteit en rassisme skei nie … Ons moet begin dink aan ‘n gedeelde identiteit”. Maar identiteit wat die moeite werd is, is myns insiens wesenlik ‘n vorm van ononderhandelbare behoort, dus iets wat nie goedsmoeds verdun kan word om ander te behaag nie.

Herman Bailey het staaltjies ten koste van apartheid en blankes vertel. Hy sê dat daar destyds nie “geld vir studies” vir hom was nie. Tog dank hy die begin van sy loopbaan aan sy opleiding as gesondheidsinspekteur aan die Skiereilandse Technikon. Wie het vir daardie studiegeleentheid betaal? Dalk die “apartheidsregime,” wat in elk geval hierdie technikon opgerig en gesubsidieer het. In sy hoofstuk in die boek kamoefleer Bailey die feit dat sy ANC-gedienstigheid sy hoogs lonende politieke loopbaan moontlik gemaak het; só lonend dat hy op ouderdom 55 kon aftree.

LitNet 23 Maart

Die gerekende akademikus, Gunther Pakendorf, het die eerste volwaardige resensie oor Ons kom van vêr op 23 Maart op LitNet (afdeling Resensies) gepubliseer. Daarmee word die ballon van selftevredenheid oor hierdie bundel die eerste keer geprik. Maar die teks word met dieselfde foto’s van dieselfde oorbeligtes en oorverligtes opgeluister.

Pakendorf begin sy resensie met verwysing na die driedelige boek, Kultuurgeskiedenis van die Afrikaner, met CM van den Heever en P de V Pienaar as redakteurs, wat in 1945, 1947 en 1950 gepubliseer is. Pakendorf skryf: “Daar is darem ‘n hoekie elk vir ‘die bydrae van die Kaapse Maleier’ en ‘die inboorling en die ontwikkeling van die Afrikaanse kultuur,’ maar bruin en swart mense word andersins heeltemal geïnoreer.” Pakendorf verwys ook na Sarah Gertrude Millin se valse stelling dat nie-wittes in die apartheidsera “heeltemal oor die hoof gesien is”. Dit is myns insiens verstaanbaar waarom daar in die Van den Heever/Pienaar-boek min oor nie-wittes ingesluit is. Die boek handel oor die Afrikaner en sy kultuur, die “Boere-volkslewe in al sy vertakkinge”, daardie volk en nasie wat ‘n eie taal en lewensbeskouing het, soos in die voorwoord duidelik gemaak word.

Die rede waarom Pakendorf na Van den Heever en Pienaar se boek verwys, is omdat Ons kom van vêr, volgens hom, as ‘n “soort regstellende eggo” beskou kan word. Daarin “verkry die enigsins selfvoldane voorstelling van ‘die Afrikaner’ se prestasies by Van den Heever en Pienaar van destyds ‘n spieëlbeeld”. Myns insiens is ‘n groot verskil tussen die twee bundels egter dat die oorwegend bruin outeurs, anders as wat die destydse blanke outeurs met nie-wittes gedoen het, blankes glad nie “ignoreer” (Pakendorf se woord) nie. In Ons kom van vêr word blankes feitlik deurgaans teen bruines opgestel en openlik of by implikasie afgekam. Die beeld wat Van den Heever en Pienaar van die Afrikaner gepubliseer het, geskied nie ten koste van ander ras- en kultuurgroepe nie. Dít kan glad nie van die Carstens/Le Cordeur-bundel beweer word nie. Daar is deurgaans die opstelling van ek (bruin) en jy (blank, veral Afrikaner), soos Pakendorf duidelik maak met verwysing na Dirk Opperman se gedig oor ‘n gespanne huwelik.

Pakendorf dink Carstens en Le Cordeur het met hierdie boek (glo byna ‘n “lekkerleesboek”) “‘n ryk aar raakgeboor”, maar hy sê nie of dit goud of brak water is nie. Seker eerder laasgenoemde, want hy skryf: “Inderdaad is die bundel egter in sy geheel in sy benadering tot die onderhawige tema [die newetitel van die boek is: ‘Bydraes oor bruin Afrikaanssprekendes se rol in die ontwikkeling van Afrikaans’], net soos die groot gros van sy onderdele, heel eensydig, om nie te sê eendimensioneel nie.” Pakendorf verwag tereg dat “meer genuanseerd” met die onderwerp omgegaan behoort te word omdat ‘n “verteenwoordigende beeld” van die tema nie gebied word nie.

Die “UWK-faktor” is deels vir die eensydigheid in die bundel verantwoordelik. Le Cordeur het studentemaats, mede-UWK-agitators uit die jare sewentig en tagtig, veral teologie- en Afrikaansstudente, om bydraes genader. Die gevolge is “beperkte visie” of “tonnelvisie” en polities linkse “ideologiese homogeniteit.” Die deurlopende verwysings na mense soos Allan Boesak, Jakes Gerwel en Adam Small neig om ‘n soort “ritueel” te word. Byvoorbeeld, “dit gaan hier daaroor dat Small deur hierdie eensydige en dus skewe uitbeelding getipeer word as ‘n ‘bruin’ digter wat uitsluitlik versetpoësie geskryf het”. ‘n Ander ingeboude eensydigheid wat Pakendorf waarneem, is die “streeksgebondenheid” van die bundel. Die teks het by uitstek met die Wes-Kaap te make.

In die nuwe Suid-Afrika is daar allerhande nuwe aansprake op “eienaarskap”, selfs van plase wat eeue gelede nie bestaan het nie en sedertdien in baie gevalle reeds geslagte lank in blankes se besit is. ‘n Onderdeel van hierdie opportunisme is bruines se aanspraak op die uitvinding en eienaarskap van Afrikaans. Met hierdie boek wil bruines “hulle eie kleim op die taalakker afsteek en hulle deel van die eienaarskap opeis”. Vandaar die “oorbeklemtoning van Oosterse, slawe-, Maleise, Khoi-San- en Griekwa-invloede by die ontstaan van die taal en ‘n vernalatiging [! verwaarlosing] van Europese, of van wit, invloede, net soos daar in die bundel in sy geheel eerder eensydig, indien nie eksklusief nie, op ras gefokus word”.

“Dit sou egter die opset én waarde van die boek enorm [!] bestendig en verstewig het indien die perspektief breër en die visie nie so kortsigtig was nie. Sodoende sou die kerngedagtes soos in die ondertitel vervat, heel anders daar uitgesien het, meer genuanseerd en inderdaad inklusief, weg van simpel rasse-etikette en ‘n onverkwiklike wedywering oor wie nou eintlik baas is.” Wat in die bundel gedoen word, is om blankes met beheptheid oor Afrikaanssuiwerheid te etiketteer, terwyl bruines hibriditeit, taalverbastering, ‘n Afrikaans/Engels-mengeltaal, voorstaan. Pakendorf skryf: “Suiwerheid en hibriditeit … is steeds wapens in die stryd om die eienaarskap van Afrikaans.”

Hoe effentjies bruines se historiese houvas op Afrikaans is (in teenstelling met dié van Afrikaners), blyk uit Jerzy Koch (Praag 19.09.2015) se mening dat “indien die Morawiese sendelinge nie Nederlands, later Kaaps-Hollands en Afrikaans, in weerwil van die Britse koloniale beleid van verengelsing, deurgaans as voertaal op die sendingveld aangewend het nie, bruin Suid-Afrikaners vandag almal Engelssprekend sou wees.” “Die spreekwoordelike olifant in die vertrek, by name die Engelse taal en sy invloed, kan haas nie meer misgekyk word nie.” Desnieteenstaande is daar geen woord van kritiek op Engels in die hele bundel nie. Oor die ernstige bedreiging wat Engels, met die ondersteuning van die ANC-regering, vir die toekoms van Afrikaans inhou, word geen kommer uitgespreek nie.

Dit ondersteun die vermoede dat daar by die bruin elite min werklike, diepgaande lojaliteit jeens Afrikaans is. “Die ten dele werklik inspirerende narratief van die bruin gemeenskap se rol op die terrein van die Afrikaanse kultuur en taal wat in hierdie boek ontvou, word erg [!] gerelativeer deur die toenemende rol wat Engels deesdae in die akademie – by uitstek by die UWK! – die kerk, skole en in die werksplek en elders speel … Die bruin middelklas, so trots Afrikaans, stuur sy kinders meesal na Engelse skole.” Met ander woorde, hier is daar ongetwyfeld heelwat meer as net ‘n tikkie valsheid.

Brief: Waarom die Afrikaanse Taalraad nie ‘n Afrikaanse taalraad is nie

Op 5 Mei is Bettina Wyngaard se artikel, “Die probleem met die verset teen die US se taalbeleid,” op LitNet gepubliseer. Volgens haar is daar eintlik nie (werklike) verset teen die verengelsing van die Universiteit Stellenbosch (US) afkomstig van die studente (of van ander persone en instansies) nie. “Die behoud van Afrikaans as medium van onderrig is bloot net nie een van die goed waaroor hulle [die studente] tob nie.” Soos in die geval van die oorgrote meerderheid ontwikkelde bruin mense opper Wyngaard geen beswaar teen die afskaling van Afrikaans aan die US nie. Soos JC Steyn dit gestel het: “By sekere lede van die bruin elite is daar sterk teenkanting teen enige doelgerigte poging tot samewerking om Afrikaans in die hoër funksies daarvan te beskerm” (Ons gaan ‘n taal maak, Centurion: Kraal Uitgewers, 2014, p 505). My indruk is dat Wyngaard die toenemende verengelsing van die US verwelkom. Daarom keur sy dit goed dat (die begin van) verengelsing by die US Woordfees merkbaar is.

Die eerste voltydse besturende direkteur van die Afrikaanse Taalraad (ATR), Conrad Steenkamp, se kommentaar op dieselfde dag op Wyngaard se artikel is: “Mooi so, Bettina.” Dit tipeer myns insiens die kern van wat verkeerd met die ATR is; dat dit polities korrek lof het vir standpunte wat skadelik vir Afrikaans is. Onder aan Wyngaard se artikel vind daarna ‘n myns insiens interessante meningswisseling tussen Steenkamp en Johannes Comestor plaas waarin Steenkamp weifel tussen meningswisseling met of ignorering van Comestor. Op 1 November gee Steenkamp opdrag dat Comestor sy “uiteenlopende opinies en opvattings” oor die ATR op skrif stel; vandaar hierdie skrywe. Aangesien Steenkamp nie gereageer het op die besware wat ek daar geopper het nie, moet ek hulle hier herhaal. Steenkamp verkies om nie onder die vaandel van iemand anders se artikel gesprek te voer nie. Ek hang die saak dus maar in hierdie aparte artikel aan ‘n groter klok.

Uit wat volg, blyk dit hopelik dat Comestor se opinies en opvattings nie danig uiteenlopend is nie. Die Bybel raai aan dat ons nie twee here moet dien nie (Mattheus 6:24, Lukas 16:13); of meer aards, dat ons nie gelyktydig op twee stoele moet probeer sit nie. ‘n Mens kan dit versag deur te sê dat die ATR meer as een doel voor oë kan hê; dat dit enersyds versoening en meertaligheid en andersyds die heil van Afrikaans kan bevorder. Wat ek kategories wil stel, is dat die ATR nie so ‘n tweeslagtige doel suksesvol kan najaag sonder om voorkeur aan die een of die ander te gee nie. In die praktyk sal ‘n hiërargie hom noodwendig vergestalt. Die oorwig sal by die politiek (versoening en meertaligheid) of by taal (Afrikaans) lê. Ek gaan vervolgens aantoon dat dit vir die ATR primêr nie om die bevordering van Afrikaans gaan nie; dat die ATR nie die letterlike betekenis van sy naam gestand doen nie; dus dat die Afrikaanse Taalraad nie werklik ‘n Afrikaanse taalraad is nie. Met die oog hierop verwys ek veral na die uitlatings van die agtereenvolgende ATR-voorsitters (Wannie Carstens, Michael le Cordeur, Anne-Marie Beukes) en Steenkamp. Ek noem dit “die ATR-diskoers”. My fundamentele beswaar teen die ATR is dat politieke korrektheid dikwels ‘n hoër prioriteit as die belange van Afrikaans geniet.

Die ATR is op 24 Mei 2008 op Wellington gestig nadat heelwat moeite gedoen is om bruin Afrikaanssprekendes aan boord te kry. Die verskil in die benaderings van blankes en bruin mense tot Afrikaans is soos volg verwoord: Die “wit sprekers [het] die taal beskou as ‘n saak van identiteit en taalregte, terwyl dit vir bruin sprekers ‘n saak van bemagtiging is. Sedertdien is bemagtiging in die diskoers oor Afrikaans opgeneem” (Steyn, p 504). Bemagtiging het ‘n sterk politieke assosiasie. Dit is deel van die ATR se leuse: “bemagtig, bevorder, beskerm”. Die verklaring vir die oorvloedige gebruik van die woord “bemagtig” in die ATR-diskoers is myns insiens omdat daar agteroor geleun is en steeds word om bruin mense by ‘n inklusiewe ATR te betrek en hulle steun te behou, selfs wanneer dit die belange van Afrikaans benadeel, bv wanneer die soort Kaaps wat oorvloediglik Engels bevat eerder opgehemel as veroordeel word. Dit is by uitstek Le Cordeur wat hom sonder teenspraak uit ATR-geledere hieraan skuldig gemaak het. Desnieteenstaande het hy homself as een van die “Wie is Wie” van Afrikaans beskou (Die Burger, 7.01.2014).

Demokrasie onderskryf die standpunt dat kwantitatiewe oorwegings, getalle, van deurslaggewende belang is en kwalitatiewe oorwegings, gehalte, van mindere belang is. In die diskoers van die ATR word meesal meer waarde of gewig toegeken aan die Afrikaanssprekende bruin mense omdat hulle meer in getal as die Afrikaanssprekende blankes is. Op grond daarvan word geredeneer dat die toekoms van Afrikaans van bruin mense afhang, sonder inagneming van die gehalte van die Afrikaans. My beswaar is nie teen eiesoortige Afrikaans wat by sowel bruin as blanke groepe aangetref word nie. My beswaar is teen Afrikaans wat met Engels gestrem word en onder die vaandel van bv Kaaps by sommige bruin mense aangetref word, asook die soort Afrikaans wat toenemend met Engels oorlaai word en by sommige blankes aangetref word. Ooreenkomstig die mode-politiek boer die ATR met kwantiteit terwyl ‘n kragtige kwalitatiewe teenoffensief noodsaaklik is.

Die ATR gaan van die standpunt uit dat Afrikaans uit talle variëteite bestaan. Na analogie van die gelykverklaring van alle mense in die demokratiese politieke bedeling, bv algemene stemreg met stemme wat elk gelyke waarde het, word geredeneer dat al die Afrikaansvariëteite gelyke waarde het. Taalvariëteite is in der waarheid almal gelyk in soverre hulle almal bestaan, dus in die werklikheid aangetref word. Maar Afrikaansvariëteite (as Kaaps as Afrikaans gereken word) bied nie almal in dieselfde mate verskansing teen verswelging deur Engels nie. Naas die ANC-regering wat Afrikaans vyandig gesind is, hou Engels as wêreldtaal en as voorkeurtaal van die meerderheidgroep, die swart mense, die grootste bedreiging vir die voortbestaan van Afrikaans in.

Die ATR is ingevolge sy leuse veronderstel om Afrikaans te bevorder en beskerm. In die diskoers van die ATR word Kaaps as Afrikaans gereken en meer as enige Afrikaansvariëteit vir ophemeling uitgesonder. Daar word sonder meer aanvaar dat Kaaps ‘n Afrikaansvariëteit is terwyl dit in werklikheid ‘n mengeltaal is wat in toenemende mate Engels is. Nathan Trantraal ontken dat Kaaps Afrikaans is: “Afrikaans en Kaaps issie dieselle taal ie … ek for instance het ‘n barely functioning Afrikaans vocabulary, maa ek is nogal eloquent in Kaaps” (Onderhoud met Annemarié van Niekerk, Rapport, 4.08.2013). Dit is nie moontlik om Kaaps sonder kennis van Engels te verstaan nie. Kaaps kan onmoontlik as verskansing teen verengelsing dien. Kaaps kan nie as reddingsboei vir Afrikaans funksioneer nie. Kaaps verhaas veel eerder die ondergang van Afrikaans; des te meer as Afrikaanssprekendes hierdie brabbeltaal se voorbeeld navolg en al hoe meer Engelse woorde gebruik wanneer hulle veronderstel is om Afrikaans te praat en te skryf.

Anders as Trantraal beweer Le Cordeur teen die waarheid in dat Standaardafrikaans nie “‘n meer korrekte (‘suiwer’) vorm van Afrikaans” as Kaaps is nie. “Kaaps [is] nie ‘swak Afrikaans’ nie, dis ‘n ander variëteit” (Die Burger, 8.08.2013, p 19). Op 31 Julie 2013 het Le Cordeur op LitNet geskryf: “Die Afrikaanse Taalraad bevorder nie net standaardafrikaans nie, maar Afrikaans met al sy variëteite en standaardafrikaans is maar net een variëteit.” Let op die verkleinerende frase “maar net een” en dat Le Cordeur Standaardafrikaans met ‘n kleinletter skryf. Ek dink nie dit dui suiwer op onkunde by hierdie nie-taalkundige nie; dalk eerder op moedswilligheid.

Christo van Rensburg skryf: “Standaardafrikaans [is] eintlik ‘n dialek wat bokant Afrikaans se dialekte staan” (So kry ons Afrikaans, Pretoria: LAPA Uitgewers, 2012, p 117). “‘n Bodialektiese standaardtaal … dwing dialekte … na die standaardtaal” (125). Om Standaardafrikaans hoër as bv Kaaps te ag, is heiligskennis in ATR-geledere en weerspreek die gelyke status wat mense soos Carstens en Le Cordeur aan alle mense en Afrikaansvariëteite toeken. Kaaps verskil van Afrikaans, bv Standaardafrikaans, nie net vanweë die kwistige gebruik van Engelse woorde nie. Die sinsbou van Kaaps is dikwels nie-Afrikaans, bv Engels of Arabies. Le Cordeur erken dat “Kaaps dikwels die Arabiese sinkonstruksie” volg (Onderhoud gevoer deur Naomi Meyer, LitNet 8.08.2013). Die ATR se bevordering van die mengeltaal Kaaps druis lynreg in teen die heil van Afrikaans. Dit is veral politieke oorwegings wat die ATR dryf.

As die ATR werklik ‘n Afrikaanse taalraad was, sou hy in hierdie situasie deurlopend die noodsaaklikheid van die grootste moontlike mate van taalsuiwerheid by Afrikaanssprekendes gepropageer het. Sover ek weet, het die ATR nog nooit met ‘n pleidooi vir taalsuiwerheid vorendag gekom nie. Hoekom nie? Omdat dit bruin sprekers wat bv Kaaps besig kan vervreem terwyl so ‘n absoluut noodsaaklike pleidooi in werklikheid ook baie blankes tot agbare Afrikaans kan aanspoor.

Op 3 Julie 2012 het ek op LitNet na Louise Voigt se riglyn (in Dalene Müller se Skryf Afrikaans van A tot Z, Kaapstad: Pharos, 2003, p 652-653) oor die gebruik van Engels in Afrikaanse teks verwys. Voigt skryf: “Die algemene riglyn is om die minimum Engelse woorde in Afrikaanse skryfwerk te gebruik … Engelse woorde is toelaatbaar as daar regtig geen geskikte Afrikaanse woord daarvoor is nie … Moet nooit Engelse woorde gebruik net omdat dit vir jou makliker is om iets in Engels te sê nie. Wys liewer hoe raak ‘n mens enigiets in Afrikaans kan sê.” Wat verhoed die ATR om met ‘n soortgelyke riglyn vorendag te kom? Seker maar die sug na politieke korrektheid, versoening en selfs meertaligheid.

Johan Combrink en Johan Spies se boekie, SARA: Sakboek van regte Afrikaans (Kaapstad: Tafelberg, 1986), is gepubliseer toe daar nog beweer kon word dat “Engels nie meer die bedreiging is wat hy vroeër was nie” (p 14). Sedertdien het politieke magsdeling algehele magsoorgawe geword en is Afrikaans afgegradeer tot een van tien amptelike tale wat nie werklik as amptelike tale funksioneer nie. Die outeurs skryf: “Woorde en uitdrukkings wat nie in stryd met die Afrikaanse taaleie is nie en waarby ‘n mens moet perd opsaal om vas te stel of hulle anglisismes is of nie, moet in Afrikaans verwelkom [geduld?] word as ons hulle nodig het” (p 14). Wat ek probeer sê, is dat ek nie dogmaties taalsuiwerheid bepleit nie. Ek verkeer nie in die waan dat Standaardafrikaans vry van beïnvloeding van ander tale is nie. Moet dus nie kom met die verweer dat geen taal suiwer is nie. Waarteen ek beswaar het, is as daar mengeltaal bedryf word, daar met Afrikaans gemors word deur dit ongebreideld met Engelse woorde te laai, terwyl daar Afrikaanse ekwivalente vir daardie woorde bestaan. Die ATR leun polities korrek dermate agteroor dat hy hierdie soort “Afrikaans” aanmoedig. Dít is die soort Afrikaans wat nie die voorbestaan van taaleie Afrikaans gaan verseker nie.

Op 3 Julie 2012 het ek op LitNet geskryf dat Standaardafrikaans voorheen die onbetwiste ideaal van Afrikaners was. “Sedertdien het dit mode geword, ook by [sommige] Afrikaners van weleer, om taaltrots te versaak in soverre dit met Afrikaans te make het. Almal probeer steeds om korrekte Engels te besig. In Engels is daar geen noemenswaardige plek vir Afrikaans nie. In Afrikaans word daar egter toenemend plek vir Engels gemaak.” Die huidige situasie kan verander word as Afrikaners (verkieslik alle Afrikaanssprekendes) “besluit dat die huidige situasie onwelvoeglik is, dat dit glad nie aanvaarbaar is om met Afrikaans te mors nie, dat Afrikaners die voorbeeld moet stel en dat verwag word dat nie-Afrikaners hierdie voorbeeld moet navolg. Die gebruik van goeie Afrikaans is goeie maniere. Die gebruik van slordige Afrikaans is slegte maniere en as dit opsetlik gedoen word, is dit afstootlik.”

As die nuwe Suid-Afrika ‘n normale samelewing wil wees, moet Afrikaans in sy standaardvorm erken en bevorder word, soos wat elders in die wêreld met erkende tale gedoen word. Vir ‘n taal om te groei en oorleef, is dit van die uiterste belang dat die ATR nie verskeidenheid/verbrokkeling/verdeeldheid aanmoedig deur die oorbeklemtoning van Afrikaansvariëteite nie, maar eerder ‘n groter mate van taalstandaardisering en -eenheid bepleit. Carstens se voorkeur vir “getransformeerde Afrikaans” en sy onderskrywing van Nico Koopman se “hibridiese Afrikaans” (LitNet 1.10.2009) is ‘n radikale afkraking van Standaardafrikaans. Wat Koopman doen, is om sy hibridiese etnisiteit enersyds as model vir Afrikaans, maar nie vir Engels nie, voor te hou. Andersyds is hibriditeit Koopman se model vir die etnisiteit van die ganse Suid-Afrikaanse samelewing (google gerus: nico koopman hibriditeit).

Standaardafrikaans, wat deurlopend uit Afrikaansvariëteite gedistilleer word, bied die beste verskansing teen Engels. Die ATR moet die moed hê om Standaardafrikaans uit te sonder as dié Afrikaans waaraan hy voorkeur gee. Die ATR behoort dit onomwonde te stel dat die grootste moontlike taalsuiwerheid by Afrikaans (veral mbt tot Engels) vir hom erns is en ‘n mengeltaal soos Kaaps die voortbestaan van Afrikaans bedreig. Dit is juis by uitstek Kaaps wat die ATR noop om Afrikaansvariëteite buitensporig te beklemtoon.

Die oortoegeeflike gesindheid jeens Engels wat deur die ATR openbaar word, is nie net teleurstellend nie maar ook gevaarlik. Carstens het gesê: “Onthou dat ek op geen [!] manier ‘n geveg met Engels aan die gang wil sit nie” (Onderhoud gevoer deur Jean Oosthuizen, LitNet 8.05.2015). Beukes wil nie ‘n taalbul wees nie (Netwerk24, 12.11.2014), wat op halfhartigheid kan dui. Sy het die ATR se meertaligheidsdogma tot die “naasmekaarbestaan-beginsel” omvorm. “Die anglofobie; dis mos nou nonsens. In die naasmekaarbestaan-beginsel verstaan ons mos hoe belangrik Engels is. Engels is ‘n wónderlike instrument” (Onderhoud gevoer deur Murray la Vita, Die Burger, 21.08.2015, p 15). Dit is juis die invoer van onderrig in Engels naas Afrikaans aan die vyf tradisioneel Afrikaanse universiteite, dus Engels en Afrikaans se naasmekaarbestaan, wat veroorsaak dat die wónderlike instrument Engels besig is om Afrikaans as onderrigmedium aan al hierdie universiteite te verdring.

Die voortbestaan van Afrikaans as akademiese taal hang af van die bestaan van eentalig Afrikaanse universiteite. As die hoër funksies van Afrikaans vir die ATR belangrik is, moet hy onverwyld begin om die herinstelling en herlewing van eentalig Afrikaanse universiteite te bepleit, al is dit polities heeltemal inkorrek. “An Afrikaans-dominant or a Zulu-dominant university does not have to be an ‘ethnic’ university” (Neville Alexander, Thoughts on the new South Africa, Auckland Park: Jacana, 2013, p 84). Vir Beukes is anglofobie “nonsens”. Alexander, een van die besonge helde van die ATR, toon beter insig wanneer hy skryf van “the fallacy of the ideological neutrality of the English language in our multilingual new South African reality” (p 84).

Nêrens wend die ATR ‘n poging aan om te omskryf wat Afrikaans is nie. Al wat beklemtoon word, is dat die net wyd gespan word, dat inklusiwiteit die wagwoord is. Hoe meer die ATR sy terrein verbreed, des te vaer word sy fokus en des te moeiliker word dit om resultate te behaal. Na Standaardafrikaans, die agbaarste en reddendste vorm van Afrikaans, word daar selde in ATR-diskoers verwys. Die rede hiervoor is dat Standaardafrikaans met blanke Afrikaanssprekendes geassosieer word pleks van etnisiteit te ignoreer. Verwysings na Standaardafrikaans word soos die gif vermy ten einde bruin mense aan boord van die ATR te hou. Die ATR klou fanaties vas aan etniese inklusiwiteit in soverre dit bruin mense aangaan (almal moet ingesluit word). Blanke inklusiwiteit, daarenteen, geniet glad nie dieselfde mate van voorkeur nie, bv polities regse blankes word doelbewus deur die ATR uitgesluit.

Dit word algemeen erken dat baie bruin mense, veral die ontwikkeldes, glad nie Afrikaanslojaal is nie. Dit is die afgelope tyd in oortreffende mate in die US-taalstryd bewys. Diegene in die bruin gemeenskap wat die bekendste vir hulle uitsprake oor Afrikaans is, het hulle feitlik eenparig ten gunste van die verengelsing van die US uitgespreek, bv Le Cordeur en Adam Small, of deurgaans geswyg. In bruin geledere is steun vir ‘n Afrikaanse US so skaars soos besware teen ‘n eentalig Engelse Universiteit van Wes-Kaapland. Die oudpolitikus Peter Marais en die onderwyskenner Danie van Wyk is wel ten gunste van die behoud van onderrig in Afrikaans aan die US; ook twee lede van die ATR, Hendrick Theys en Ria Olivier.

In so ‘n situasie sou ‘n mens verwag dat die ATR diegene koester oor wie se Afrikaanslojaliteit daar geen twyfel is nie. Die sterkste voorstanders van Afrikaans word in polities regse geledere aangetref. Wat bruines betref wil die ATR inklusief wees en alle Afrikaans- en Kaapssprekendes aan boord kry. Wat blankes betref word geen poging aangewend om inklusief te wees nie. Dit is al uitdruklik gestel dat regse Afrikaners nie welkom in die ATR is nie. Carstens het geskryf: Steve Hofmeyr “versinnebeeld ongelukkig daardie element wat ons nie meer met Afrikaans geassosieer durf hê nie” (Die Burger, By, 15.11.2014, p 11). Ook: Praag “dra nie altyd die soort legimiteit wat ‘n mens graag hier sou soek nie” (LitNet 15.03.2013). Maar die ATR het graag met polities linkses soos Nelson Mandela en Neville Alexander geassosieer. Vir die ATR is niemand te links nie.

Die ATR gaan selfs verder. Die term Afrikaner word in ATR-diskoers vermy omdat dit as problematies beskou word. Carstens wil nie ‘n Afrikaner wees nie; eerder ‘n “Afrikaanssprekende Suid-Afrikaner” (Steyn, p 486). Steenkamp beur in dieselfde rigting. Die debat oor Afrikaans aan die US mag volgens hom nie aan Afrikanerkultuur gekoppel word nie. “Dit is die dood in die pot” (LitNet 6.05.2016). Wat bruin mense betref word voortdurend gepleit dat onderrig in Afrikaans aan die US aan hulle beskikbaar moet wees, al verkies baie van hulle om in Engels te studeer. Daar word (feitlik) nooit gepleit vir ander mense wat in Afrikaans aan die US wil studeer nie. Dít terwyl Afrikaners by uitstek daardie groep is wat histories aan die US hoort en dit Afrikaners is wat die US as akademiese inrigting oor bykans ‘n eeu opgebou het. Daar sou sedert 1918 nie ‘n US gewees het as dit nie vir die vrygewigheid van ‘n Afrikaner, Jan Marais, was nie. Afrikaans is ‘n (selfs dié) kern van Afrikanerkultuur, maar Steenkamp wil dit polities korrek in die taaldebat doodswyg. Danny Titus, die ATKV se kultuurhoof en ATR-direksielid, het in weerwil van sy ampstitel in ‘n rubriek in Die Burger (in 2013?) dit sinvol geag om te vra: “Is daar ”n ding’ soos Afrikaanse kultuur?” Daar is sekerlik iets soos Afrikanerkultuur en Afrikaans is inherent deel daarvan. Veralgemenend kan gesê word dat daar verskille tussen die kultuur van blankes en bruin mense is, soos blyk uit hulle verskillende benaderings tot Afrikaans, soos baie duidelik in bv die US-taalstryd geblyk het.

Carstens vra: “Hoe kan ons nog vandag in 2013 steeds Afrikanerskap net vir wit mense toe-eien? … Hoekom uitsluit en nie insluit nie?” (Maroela Media 10.07.2013). Maar dit is juis Carstens wat regse Afrikaners uitdruklik van die ATR uitsluit. Omdat Afrikanernasionalisme vir die ATR taboe is, is daar talle blankes wat ‘n grootse bydrae tot Afrikaans gelewer het aan wie die ATR verkies om nie erkenning te gee nie, bv CJ Langenhoven en die stigters van die Genootskap van Regte Afrikaners (GRA). Het die ATR al ooit ‘n goeie woord vir Jan Marais gehad? Die lede van die GRA word dubbel gediskwalifiseer: hulle was nasionalisties en hulle het hulleself as Afrikaners geïdentifiseer. Hoe vul die ATR hierdie onnodig selfgeskepte vakuum? Deur bv veroordeelde misdadigers, bv Robbeneilanders, wat hoogstens Afrikaansrandeiers is, tot Afrikaanshelde te verhef, bv Nelson Mandela en Neville Alexander. Vanweë die GRA-assosiasie weerhou die ATR hom daarvan om (sterk) voorspraak vir Afrikaansdag (14 Augustus) te doen.

Op sy webwerf word die ATR se ontstaansgeskiedenis verdienstelik deur Ria Olivier vertel. In die ATR se Akte van Oprigting (2009) word Afrikaans sonder meer ‘n inheemse taal genoem (item 2), dus sonder vermelding van sy Europese wortels. Die doel is klaarblyklik om Afrikaans in oormaat te verafrika. Beukes het selfs beweer dat die Bo-Kaap “die wiég” van Afrikaans is (Die Burger, 21.08.2015, p 15). Dit is die soort doelbewuste valsheid wat aanleiding gee tot die volgende stelling van Le Cordeur. In die voorwoord by Van Rensburg se genoemde boek skryf Le Cordeur: “Met hierdie werk wil die ATR opnuut die veelfasettige afkoms van Afrikaans beklemtoon en die nou byna afgesaagde gesegde dat Afrikaans ‘n witmanstaal is, finaal in die kiem smoor; omdat ons hier die navorsing aanbied wat bewys dat Afrikaans die eiendom is van almal wat Afrikaans praat” (p 10). Die huidige oordrewe neiging tot besitlikheid het sy oorsprong in die ANC se Vryheidsmanifes van 1955 ingevolge waarvan Suid-Afrika glo aan almal behoort wat hier woon, al sluit dit miljoene onwettige immigrante in.

Alle Afrikaanssprekendes word hier met die oog op eiendomsreg oor dieselfde kam geskeer, terwyl sommige van hulle Afrikaans suiwer(der) besig en ander doelbewus geradbraakte Afrikaans praat, sommige taalgetrou is en ander uitmunt in dislojaliteit, ens. Daar behoort hier ‘n kwalitatiewe onderskeid gemaak te word. Ook word daar geen duidelike onderskei gemaak nie tussen enersyds die ontstaan van Afrikaans, waarby die Khoi-San en slawe in ‘n mate ‘n rol gespeel het (Kombuisafrikaans), en andersyds die ontwikkeling, standaardisering en amptelike erkenning van Afrikaans, waarby feitlik uitsluitlik blankes betrokke was (Voorkamerafrikaans – dink aan die voorkamer van Gideon Malherbe se huis in die Paarl waarin die Genootskap van Regte Afrikaners op 14 Augustus 1875 vergader het). Myns insiens mag daar maar erkenning aan Afrikaanssprekende blankes gegee word vir die groot bydrae wat hulle tot die uitbouing en voortgesette behoud van Afrikaans gelewer het en steeds lewer. Dit is een van baie voortreflike bydraes van Afrikaners, maar uit ATR-geledere klink daar selde indien ooit lof vir Afrikaners op.

Die “afgesaagde gesegde” waarna Le Cordeur hier bo verwys, heg ‘n verwronge vertolking aan wat CJ Langenhoven oor Afrikaans gesê het: “Hij is die enigste witmanstaal wat nie onmiddellik oor die see kom nie” (JC Kannemeyer, Langenhoven, ‘n lewe, Kaapstad: 1995, p 269). Langenhoven verkondig hier twee onbetwisbare waarhede: dat Afrikaans sy wortels in Europese tale het, bv in Nederlands, en dat ander plaaslike witmenstale, bv Engels, (grootliks) klaargemaak van oorsee gekom het. Langenhoven gee dus heeltemal tereg erkenning aan die mate waarin Afrikaans plaaslik geskep is en hy verkondig glad nie dat dit uitsluitlik ‘n taal vir wit mense is nie; byvoorbeeld nie wat die ontstaan of die gebruik van Afrikaans betref nie. Maar dit is grootliks aan blankes te danke dat Afrikaans tot ‘n volwaardige taal uitgebou is.

Verblydend is item 4.6 in die Akte van Oprigting ingevolge waarvan die ATR se taalstrategie aangepas kan word; iets wat ek hier onder bepleit. Item 4.13 lui: “om vaardigheid in ander tale onder Afrikaanssprekendes te bevorder.” Dit verswak die fokus van die ATR, wat myns insiens op die heil van Afrikaans ingestel behoort te wees. Uit item 4.13 volg die ATR se oorbeklemtoning van meertaligheid; iets wat teen die belange van Afrikaans kan indruis, soos hier bo ivm die naasmekaarbestaan van Afrikaans en Engels op universiteitskampusse aangetoon is. Wat die ATR gerus ook kan besef, is dat meertaligheid Afrikaans kan uitsluit. “In have no doubt that the generations born in the 2020s and after will be completely trilingual, in that all children, besides being fluent in their home language, will – if this language is not English – also learn English and another important South African language, usually from the Nguni or the Sotho cluster” (Alexander, p 163). Afrikaans word nie eens genoem nie en dit deur Alexander wat deur die ATR op die hande gedra is omdat hy moedertaalonderrig en meertaligheid bepleit het, al was hy lou oor Afrikaans. By die Roots-konferensie het Alexander in Engels oor Afrikaans gepraat (LitNet 12.10.2009).

Dit behoort nie ‘n funksie van ‘n Afrikaanse taalraad te wees om alle Suid-Afrikaanse tale te bevorder nie. Dit is soos ‘n sake-ondermening wat sy mededingers ondersteun. Die skoenmaker behoort hom by sy lees te hou. Die taak om Afrikaans sinvol te bevorder, is moeilik genoeg. Die sprekers van ander tale behoort self die heil van hulle moedertaal te bevorder in soverre hulle dit nodig ag. Bemoeiing deur die ATR kan hom aan die beskuldiging van paternalisme blootstel. Leon Wessels, wat homself as een van die vaders van die nuwe Suid-Afrika en as ‘n grondwetkenner beskou, skryf: “Afrikaners kan nie taalregte namens ander taalgemeenskappe opeis nie – hulle moet dit self doen” (Vereeniging, Kaapstad: Umuzi, 2010, p 331).

Volgens artikel 3.2 moet die ATR “alle dele van die Afrikaanstalige gemeenskap” dien. Desnieteenstaande kry blanke Afrikaanssprekendes nie na behore erkenning by die ATR nie; in elk geval nie in dieselfde mate as bruin Afrikaanssprekendes nie. Die ATR se gebondenheid aan die Grondwet word telkens genoem. Onderdanigheid aan die nuwe politieke bedeling word myns insiens oordryf met die ATR se voorneme om die demokrasie uit te bou (artikel 3.5). Onder ander staatsvorme as demokrasie kan ‘n taal sekerlik ook gedy. Onder ‘n meer elitistiese staatsvorm hét Afrikaans inderdaad voorheen voortreflik geblom. Daar is in werklikheid geen noodsaaklike verband tussen demokrasie en Afrikaans nie. In wat deesdae die voor-demokratiese era genoem word, was Afrikaans een van die twee amptelike tale en het dit floreer.

Deur ingenomenheid met die huidige politieke bestel te openbaar, heg die ATR sy goedkeuring aan ‘n taalkundige opset waarin tien tale aan amptelike status gewen en net Afrikaans drasties aan status ingeboet het, met Engels wat in die praktyk as die dominante en soms as feitlik die enigste amptelike taal funksioneer. Genoemde artikel 3.5 is gewoon die uitdrukking van politieke gedienstigheid aan diegene wat hulle in die nuwe Suid-Afrika verbly. Kortom, in die ATR se Akte van Oprigting is daar te min wat op taal en glad te veel wat op politieke kwaksalwery toegespits is. Die ATR is ‘n baie mank Moses wat nog nie die pad na die beloofde land van ‘n heilsame en respektabele Afrikaans gevind het nie. Terloops, volgens die ATR se visie en missie, soos gestel op sy webwerf, is een van die ATR se kernwaardes dat alle mense met respek behandel moet word. Die manier waarop Steenkamp my tot dusver behandel het, spreek nie van die gesonde uitlewing van hierdie kernwaarde nie.

Die skrywe wat my meer as enigiets anders oortuig het dat die ATR op die verkeerde pad is, is Carstens se artikel op 15 Maart 2013 op LitNet. Hy neem sy ATR-voorsitterskap in oënskou en skryf: “Versoening tussen die uiteenlopende Afrikaanse gemeenskappe was … van die begin af die fokus in die hele proses.” Dus, dit gaan vir die ATR eerder om versoening as die heil van Afrikaans. In Damaskus-modus skryf Carstens: In die “hartseer verlede van Afrikaans” het dinge so “skeefgeloop” dat ‘n “heelmaakproses” nodig is. Verlinkse elemente in die politiek was nie só uiteenlopend dat hulle nie in die ATR-kraal kon kom nie. Soos hier bo aangetoon is, is dit die verregses wat nie geakkommodeer kon word nie. Carstens noem dat daar sprake van geldelike ondersteuning vir die ATR uit die oord van regse Nederlandse politici was. Hieroor is Carstens egter deur Christo van der Rheede, toe ‘n ATR-direksielid al het sy kinders ‘n Engelse skool bygewoon, as ‘n “taalprostituut” uitgekryt.

Reeds op 1 April 2010 het ek op LitNet voorgestel dat slegs persone wie se kinders in Afrikaanse skole is of was, toegelaat moet word om in die ATR-direksie te dien. Hiervan het tot op hede nog niks tereg gekom nie. Afrikaansdislojales word steeds tot die ATR-direksie verkies of gekoöpteer. In watter taal jou kinders skoolonderrig ontvang, is myns insiens die lakmoestoets vir Afrikaansgetrouheid.

In sy LitNet-artikel van 15 Maart 2013 verwys Carstens na die joernalis J Rantoa wat beweer: “There is nothing special about Afrikaans.” Carstens spreek hom nie teë nie. Die waarheid is dat Afrikaans hoogs spesiaal is in die sin dat dit bykans 150 jaar lank (ten minste in proto-vorm) plaaslik algemeen gepraat is voordat Engels aan die inwoners opgedring is. Afrikaners se bydrae tot die ontwikkeling van die land is heel moontlik groter as dié van enige ander etniese of taalgroep. Carstens verwys na sy Damaskus-oomblik in November 2004 toe Christa van Louw hom tot politieke verligtheid bekeer het. Daarna was Carstens se standpunt: Die “media moet Afrikaans se lieliewit rok afgooi” (Rapport 10.11.2013). Propaganda teen blankes en veral Afrikaners en Afrikaans word deur Carstens eerder welwillend gesluk as manmoedig beveg. Hy sal nie ewewigtigheidshalwe iets pik- of roetswart noem nie. Die verdedigende en apologetiese rat waarin glad te baie Afrikaners verval het, kan myns insiens wat Afrikaans betref ten beste opgehef word as Carstens en die ATR liewer die anti-Afrikaans-elemente kompromisloos bestry.

Kortom, die ATR moet eerder sy aandag by Afrikaans as by bv versoening en meertaligheid bepaal. In belang van Afrikaans moet politieke korrektheid versaak en Standaardafrikaans pleks van Kaaps bevorder word. Taalsuiwerheid moet bepleit word. Een etniese groep moet nie voorkeur bo ‘n ander kry nie. Regse Afrikaners behoort eerder betrek as vervreem te word. Die hoër funksies van Afrikaans moet ondersteun word deurdat die ATR hom vir eentalig Afrikaanse universiteite beywer.

Die waarheid moet gedien word. Bydraes wat Afrikaners tot Afrikaans lewer, moet erken en net so rojaal soos dié van bruin mense geloof word. Die ATR moet die moed van sy oortuiging hê om waar nodig te kritiseer. Die ATR behoort hom bv openlik van Le Cordeur se ondersteuning van die verengelsing van die US te distansieer. Soos ek behoort die ATR vertoë te rig dat Le Cordeur onthef word as trustee van Het Jan Marais Nationale Fonds. Dit is ook ‘n onding dat net ‘n enkele blanke man in die raad van die Afrikaanse Taalmuseum en -monument (ATM) dien en die raadsvergaderings boonop (hoofsaaklik) in Engels plaasvind. Die ATR behoort ook openlik onwyse handelinge van bv die ATM se kritiseer, bv die instelling van ‘n jaarlikse Mathew Phosa-gedenklesing en ‘n Neville Alexander-prestigetoekenning. Albei hierdie persone is/was hoogstens randeiers wat Afrikaans betref. Daar is dosyne ander mense wat eerder op so ‘n manier vereer behoort te word. Die taal van die koerant Son en van die televisiereeks 7de Laan behoort deur die ATR gekritieer te word, maar dit is net moontlik as die ATR hom vir taalsuiwerheid beywer.

Ek het verskeie kere hier bo na die ATR as “hy” verwys, wat my verder in onguns by die ATR kan bring. Die slegte gewoonte bestaan by Carstens, Beukes en Steenkamp om na Afrikaans as vroulik te verwys. Dit is niks anders nie as ‘n knieval voor feminisme, ‘n mode-foefie wat uiting in foutiewe Afrikaans vind. Wat klaarblyklik nodig is, is die afswering van politieke korrektheid.

Die tydperk sedert 2008 is deur die agteruitgang van Afrikaans gekenmerk. As die ATR in sy tweede dekade groter sukses wil behaal, sal hy grondig hervorm moet word. Hy sal ingevolge sy bogenoemde item 4.6 sy taalstrategie drasties moet aanpas. As hy dit nie doen nie, sal hy met ‘n ander liggaam wat Afrikaans doeltreffender dien, vervang moet word; iets soos ‘n Herstigte Afrikaanse Taalraad.

– Johannes Comestor

Leon Lemmer: Danny Titus help die Afrikaanse Taalraad om Afrikaans skeef voor te stel

Die Afrikaanse Taal- en Kultuurvereniging (ATKV) was in die vorige eeu, dus van huis uit sedert sy stigting in 1930, ‘n Afrikanervereniging en daarby spesifiek vir christene. Die Afrikaans wat voorgestaan en aktief bevorder is, was Standaardafrikaans. In die nuwe Suid-Afrika is die ATKV egter getransformeer van ‘n Afrikaner- na eerder ‘n Afrikaanse vereniging; eintlik ‘n vereniging vir Afrikaanses, met die klem op die Afrikaanssprekendes wat nuut bygekom het. Dit het die weg vir iemand soos Danny Titus gebaan om as kultuurhoof van die ATKV aangestel te word, al is hy as ANC-meeloper en deeltydse menseregtekommissaris skepties oor, of afsydig van, Afrikaners. Die punt is: Daar is ‘n onmiskenbare etnies-kulturele kloof tussen Titus en Afrikaners.

Die situasies waarin Titus hom as ATKV-kultuurhoof laat geld, is wanneer die stert die hond swaai, dus wanneer die rol van die nuut bygesleepte Afrikaanses oorbeklemtoon en die tradisionele Afrikanersektor (grootliks) geïgnoreer word en die Afrikaanses hulle nuut gevonde vryheid moedswillig en eensydig (dus teen die geskiedenis en feite in) vier. In daardie milieu word eerstens Standaardafrikaans, tweedens Afrikaners as gesonde kulturele Afrikaanskern en derdens die werklike groot geeste van Afrikaans (bv taalkundiges, letterkundiges, historici, kultuurleiers, politici) almal doelbewus verswyg en by implikasie geminag. Hierdie ignorering spreek uit Titus se skrywe (Die Burger, 6 deser, p 10), gepubliseer onder die opskrif: “Vars lug waai oor Afrikaans”; dus: Weg is die Afrikanerbedompigheid van Afrikaans, oftewel: Nou gaan ons lekker loslit aanneuk met die mengeltaal Kaaps (met sy onbeperkte Engelse bagasie) en Standaardafrikaans soveel moontlik diskrediteer.

Titus skryf oor die Afrikaanse Taalraad (ATR) se Erfenisdagberaad wat op 24 September in Kaapstad gehou is. Let op watter mense Titus uitlig of by die naam noem. “Tony Ehrenreich was deel van die Afrikaanse stemme.” Afgesien van die politieke opsweping waaraan Ehrenreich hom dikwels skuldig maak, gebruik hy ‘n mengsel van Afrikaans en Engels wanneer hy “Afrikaans” praat. Titus opper nie beswaar teen so ‘n kwalitatief gebrekkige “Afrikaanse” stem nie. Seker omdat Ehrenreich se politiek guns in sy oë vind.

Daarna noem Titus die name van Lynette Francis, Steward van Wyk en Open Stellenbosch (OS), wat aan Van Wyk die geleentheid bied om aan te voer dat die beweerde uitsluiting weens Afrikaans waaroor OS kla, verband hou met (of soortgelyk is aan) die 1976-skole-opstand. Die skurke in albei verhale is Afrikaners. “Van Wyk sê Afrikaans moet vennootskappe met ander tale sluit … Ons moet Afrikaans ‘n vriendelike taal maak.” Anne-Marie Beukes, die voorsitster van die ATR, het redelik onlangs ook klem op vriendelike Afrikaans gelê (Praag 24 Augustus); dus nie ‘n bedompige, kwalitatief respekteerbare taal wat aan voorgeskrewe norme voldoen nie. ‘n Lekker opneukers-Afrikaans dus, soos Kaaps, wat onbeperk Engels-vriendelik is. Dit is waarom dit ‘n onbegonne taak is om die woordeskat van Kaaps te standaardiseer: enige Engelse woord is werklik of potensieel ‘n Kaapswoord.

Dan gebeur die verwagte, wat die status van die onvermydelike in die nuwe Suid-Afrika geniet: verwysings na die slawe, die Bo-Kaap en Distrik Ses, asof hierdie drie randeiers die noodsaaklike kern van enige gesprek oor Afrikaans moet wees. Wat van die Afrikaans wat in die middestad van Kaapstad en in sy blanke woonbuurte en aan bv die Oosgrens gepraat is (en van daar danksy die Groot Trek dwarsoor Suid-Afrika en selfs na ander lande, bv Namibië, Zimbabwe en Kenia, versprei is) en die Stellenbosch van weleer wat dikwels die bakermat van Afrikaans genoem is en die Paarl met sy Genootskap van Regte Afrikaners? Pleks daarvan skryf Titus oor ‘n Moslem, Fatima Allie, en die kos van die Bo-Kaap.

Maar Titus is nie die enigste wat die juk van eensydigheid dra nie: “Ons moet werk aan versoening deur Afrikaans, sê ‘n Potchefstroomse professor. [Dit klink vir my soos Wannie Carstens.] Hy vertel hoe hy die oggend by Distrik 6 verbygery en dit as ‘n skandvlek van Afrikaans beleef het.” Dié professor kan gerus verduidelik hoe Afrikaans die groepsgebiedewet veroorsaak het. Daar is algemene eerstemmigheid dat Distrik Ses ‘n krotbuurt en ‘n misdaadnes was. Verval kan dwarsoor die wêreld in middestede voorkom en daardie gebiede word dan na owerheidsingryping vernuwe. So ‘n proses hoef niks met apartheid te make te hê nie. In die geval van Distrik Ses was een van die deurslaggewende oorwegings dat die krotte in die pad van voorgestelde snelweë was. Die Bo-Kaap was nie in die pad nie en ook nie so vervalle nie en het dus behoue gebly.

Die “skandvlek” Distrik Ses is dus opgeruim, maar glad nie sonder deernis van die owerheid nie. Beter huisvesting is elders teen billike voorwaardes voorsien. Die meeste inwoners van Distrik Ses was in elk geval huurders. Daar was in hulle geval dus geen opsegging van erflatings nie. Vergelyk dit met blanke boere wat geslagte lank op plase woon. As hulle nie voortydig uitgemoor word nie, kan hulle plase (wat gekoop of as erflating bekom is en van niemand gesteel is nie) deur die owerheid sonder realistiese vergoeding onteien word. Ek vind die opmerkings wat aan ‘n anonieme Potchefstroomse professor toegedig is hoogs skandalig. Die blankes, veral Afrikaners, word tot vervelens toe oor Distrik Ses verwyt. My standpunt is dat as die Distrik Ses-verskuiwings die ergste is waaroor bv bruines kan kla, het hulle in historiese en wêreldperspektief bitter min om oor te kla. Hoeveel keer het ANC-kamerade al verontwaardiging oor plaasmoorde uitgespreek en om verskoning gevra? Het die Potchefstroomse professor en Titus al hierdie moorde skandvlekke genoem?

Titus verwys ook na ‘n Xhosa en ‘n Namibiër, asook na Farid Esack en Debra Meyer. Wat hulle, naas Afrikaanssprekendheid, gemeen het, is dat hulle almal nie-wit is. “Die ander African-Afrikaanssprekers is so verfrissend om na te luister. Maak die tonge los, sê Mathews Phosa,” ‘n ANC-“vryheidsvegter”. In Titus se weergawe van hierdie ATR-beraad word nie ‘n enkele naam van ‘n Afrikaner of blanke genoem wat werklik in en vir Afrikaans saak maak nie. Vir my lyk my beskuldiging van eensydigheid by Titus en by die ATR dus geregverdig. Titus en die ATR kyk nie werklik na “die vele gesigte en stemme van Afrikaans” nie. Polities korrek kyk hulle hoofsaaklik na die nie-wit sektor. Daarmee word die histories en kwalitatief belangrikste Afrikaanse kultuurgroep, die Afrikaners, ‘n onreg aangedoen.

Leon Lemmer: Wannie Carstens se onvoorbeeldige paternalisme

Pleks van ‘n Afrikaanse taalraad in die ware sin van die woord te wees, is die Afrikaanse Taalraad (ATR) ‘n versoenings- en meertaligheidsraad. Versoening word dermate oordryf dat kulturele verskille, bv tussen wit en bruin mense, misken word. Daarenteen is daar by taal, en spesifiek by Afrikaans, in die ATR-geledere ‘n oorbewustheid van verskille, wat dikwels “variëteite” genoem word.

Aan die Universiteit Stellenbosch (US) doen ‘n soortgelyke gestremdheid hom voor. Enersyds word diversiteit gepredik; dermate dat van die Diversiteit Stellenbosch gepraat word. Die eens Afrikaanse US is in ‘n meertalige inrigting getransformeer. Andersyds word kulturele verskille geïgnoreer. Alle Maties word in dieselfde kookpot gedwing, met blankes en Afrikaans wat amptelik gedoem is om van meerderheid- tot minderheidstatus afgegradeer te word. Transformasie kry voorkeur bo akademie.

Soos in die geval van die ATR word van die US iets anders gemaak as wat hy behoort te wees. In albei gevalle word die vonk hiervoor deur die mode-politiek van die oomblik verskaf. Nóg die ATR nóg die US is ongekwalifiseerd trots Afrikaans. Wie kon in die vorige eeu dink dat so ‘n bedenklike gesindheid jeens Afrikaans so vroeg in hierdie eeu onder Afrikaanssprekende blankes sou ontwikkel?

Vanweë sy sterk assosiasie met blankes/Afrikaners word Standaardafrikaans nie (openlik/onomwonde) deur die ATR gepropageer of bevorder nie. Pleks daarvan word die diversiteit van Afrikaans, oftewel die variëteite van Afrikaans, tot vervelens toe beklemtoon. Ook dat meertaligheid ‘n bate is, pleks van om te konsentreer op die uitbouing van ordentlike, agbare en so suiwer moontlike (bv nie-anglisistiese) Afrikaans. Die ATR versuim om pogings aan te wend om Afrikaans teen die verstikkende oorheersing van Engels te verskans.

Op die ATR-webwerf word die “breë Afrikaanse gemeenskap” aangespreek. Net soos met die woord “Standaardafrikaans” sal jy die woord “Afrikaner” glad nie daar teëkom nie. Daarom ontbreek verwysings na die Genootskap van Regte Afrikaners ook. Vir die ATR gaan dit om inklusiwiteit, oftewel “eenheid in diversiteit”. Die woord “bemagtiging”, met sy sterk ANC-inslag, kom telkens voor. Op 24 September gaan die ATR 90 jaar van Afrikaans vier. Heel voorspelbaar is die tema: “Die vele gesigte van Afrikaans.”

Dié siektetoestand by die US en ATR weerspieël die patologie van die nuwe Suid-Afrika. Die geykte betekenis van woorde word verwring of ander woorde word gebruik om die ware toedrag van sake te verdoesel. Rassediskriminasie word regstelling genoem. Verandering/nie-verbetering/opdondering word transformasie genoem. Ondergaande boere heet opkomende boere. Droogmaak/onvermoë word uitdagings genoem. Nie-meriete/korrupsie heet soms bemagtiging, ens.

Vanweë ‘n skewe agenda word dinge dikwels nie by die naam genoem nie. Byvoorbeeld, op 14 Augustus gaan daar ‘n byeenkoms by die Afrikaanse Taalmonument in die Paarl gehou word (ATR-webwerf, Nuus). Dit word nie, soos dit hoort, Afrikaansdag genoem nie. Nee, dit heet Taaldag, seker sodat niemand uitgesluit moet voel nie. Nico Koopman is een van die mense wat uitgenooi is om deel te neem. Hy het sy intreerede uitsluitlik in Engels gelewer en het hom as hoogleraar en dekaan onderskei met die spoed waarteen die US se Fakulteit Teologie (die ontaarde NGK-Kweekskool) verengels het. Dit is die soort manewales wat deesdae op die terrein van een van die Afrikaner se allerheiligste plekke, die Taalmonument, ontplooi word.

Wannie Carstens dien nie meer in die ATR-direksie nie. As eerste ATR-voorsitter en jare lange direksielid is sy gees egter aldaar steeds baie vaardig. Sy jongste artikel weerspieël daardie gees (ATR-webwerf 17 Julie en Die Burger, 23 Julie, p 15). Daarom voel ek verplig om in hierdie skrywe van Afrikaanssprekende blankes te praat en nie van Afrikaners nie, asook eerder van Afrikaanssprekendes as om die boosaardige term “Afrikaanses” te gebruik. Carstens skryf na aanleiding van ‘n artikel van Carryn-Ann Nel. Sy noem haarself ‘n “trotse, jong bruin vrou” (Beeld, 28 April, p 17). Op haar beurt het sy na aanleiding van ‘n artikel van Michael le Cordeur geskryf (Netwerk 24, 16 April). Hy beskou homself as ‘n ghoeroe van die “Afrikaanses”, bv van die mengeltaal Kaaps en die klopse. Carstens se artikel blyk ‘n laatgeboorte te wees. Ten spyte van die lang wordingsgeskiedenis sê Carstens niks of bitter min wat nuut is.

Le Cordeur het gal afgegaan oor die baie wit gesigte by die Ghoema-musiektoekennings. Hierdie geleentheid is op KykNet uitgesaai. Ghoema word met bruines geassosieer, daarom moet hulle, volgens Le Cordeur, die televisieskerm vul. Pleks daarvan was die uitsending, in sy loslit Afrikaans, ‘n “All White Show”. Wanneer dit by Afrikaans kom, opper hy egter geen beswaar as die ATR enige verwysing na blankes en veral Afrikaners soos die gif vermy nie. Volgens hom mag bruines nie soos “bywoners” van Afrikaans behandel word nie. Afrikaners mag egter maar in die ATR-konteks ongenoemdes, selfs onnoembares, wees en in die nuwe Suid-Afrika soos tweederangse burgers behandel word. Wanneer begin Le Cordeur om teen rassediskriminasie teen blankes te velde te trek?

Nel het in die Le Cordeur-idioom beswaar teen die baie wittes by ‘n Afrikaansbyeenkoms. Soos die lede van Open Stellenbosch wil sy “welkom voel”. Dit word algemeen aanvaar dat bruines glad nie so entoesiasties soos wittes oor Afrikaans is nie. Sy ontken dit egter en rek haar opvatting oor wat Afrikaans is tot by Nathan Trantraal se koeterwaals. Op daardie soort “Afrikaans” is sy danig trots. In die kommentaar onderaan sê die huidige voorsitster van die ATR, Anne-Marie Beukes, polities korrek, maar taalkundig inkorrek, haar steun aan Nel toe.

Le Cordeur en Nel se beswaardheid is ras-/kleurgebaseerd. Carstens, wat nie buite die raamwerk van politieke korrektheid kan dink nie, steun hulle; soos Beukes. Ooreenkomstig die mode-politiek en ATR-missie word soos volg kwantitatief gedink: Die meeste Afrikaanssprekendes is bruin, gevolglik is bruines die bepalende heilsfaktor vir Afrikaans. Die gehalte/kwaliteit van Afrikaans, soos dit ewewigtigheidshalwe hoort, mag nie in ag geneem word nie. Onderliggend aan hierdie gesindheid is die ANC se gelykheidsmanie; die een-mens-een-stem sindroom. Al die variëteite van Afrikaans word dus van gelyke waarde geag; ook dié (soos Kaaps) wat onnodig en oorvloedig met Engels besoedel is.

Veralgemenend kan gesê word dat bruines nie oor die heil, bv die gehalte en voortbestaan, van Afrikaans bekommerd is nie. Mense soos Le Cordeur, Henry Jeffreys en Danny Titus gee telkens die versekering dat vrese oor die toekoms van Afrikaans (heeltemal) ongegrond is. Hulle redenasie lui min of meer soos volg: Daar is so baie Afrikaanssprekende bruines en hulle word al hoe meer, dus is daar nie ‘n kat se kans dat Afrikaans sal uitsterf nie.

Nel verseg om te erken dat dit ‘n gebrek aan belangstelling is wat veroorsaak dat bruines versuim om (in groot getalle) by Afrikaansbyeenkomste op te daag, maar sy laat hierdie moontlikheid oop. Wie sou dan in plaas van die bruines namens hulle as spreekbuis optree? Die polities korrekte, paternalisties neigende Wannie Carstens. Terug tot by die Khoi-San en natuurlik die arme slawe kan bruines op sy steun reken.

Carstens begin sy artikel soos volg: “Nel is heeltemal reg. Te dikwels bestaan ‘n byeenkoms van Afrikaanssprekendes net uit wit mense. Ons sal die demografie van Afrikaans in ag moet neem.” Carstens se benadering is dus heeltemal in ooreenstemming met die demografie-manie van die ANC. Ooreenkomstig Carstens se wens probeer die ATR in die samestelling van sy direksie en in sy bedrywighede om hiper-demografie-inagnemend regstellend te wees. “So dikwels skitter die grootste groep moedertaalsprekers van Afrikaans deur hul afwesigheid by sulke geleenthede.” Moet die blankes hiervoor, by ope byeenkomste, die skuld aanvaar of is dit aan apatie by bruines te wyte? Dat Carstens voel hy moet namens die bruines hulle Afrikaanssaak stel, kan in sigself ‘n aanduiding wees van hierdie groep se flou belangstelling in die wel en wee van Afrikaans.

Soos Nel sê Carstens nie of hier sprake van apatie is nie. Hy kom eerder met oorbekende statistiek vorendag. Daarvolgens is “meer as 60% van die Afrikaanse gemeenskap nie wit … nie. Hiervan is meer as 50% van die totale Afrikaanse huistaalsprekers bruin.” Daarna kom Afrikaanse feeste onder sy soeklig: “As ons na Afrikaanse feeste in die land gaan, is die oorgrote meerderheid van die aanwesiges wit Afrikaanssprekendes. Dit is asof die bruin Afrikaanse gemeenskap met die Suidoosterfees in die Kaap en gedeeltelik met die KKNK gepaai [?] moet word … Maar wat van die ander feeste? Aardklop, Innibos, die Vrystaat Kunstefees,” ens.

Die Suidoosterfees word deur Media24 spesifiek met die oog op (oorwegend) bruin gehore aangebied. Daarteenoor word doelbewuste wit eensydigheid nie by die ander feeste aangetref of toegelaat nie. Polities korrek sal Carstens Media24 nie oor die pro-bruin ingesteldheid van die Suidoosterfees kritiseer nie. Hy kon wel vra waarom Media24 nie ewewigtigheidshalwe ook ‘n jaarlikse fees met die oog op (oorwegend) blanke gehore aanbied nie, bv ‘n Van Riebeeck-, Vryburger- of Boerefees. Op grond waarvan word bruines deur Media24 vir bevoordeling uitgesonder terwyl Naspers die afgelope honderd jaar sy voortbestaan en welvaart hoofsaaklik aan blankes te danke het?

Die punt is dat al die bestaande Afrikaanse feeste oopgestel vir bywoning deur enigeen is. Dit is ook bekend dat baie gedoen word om nie-wittes na hierdie feeste te lok. Dikwels word juis dit as ‘n vereiste vir enige owerheidsubsidiëring gestel. In hierdie era van vryheid mag nie-wittes nie teen hulle sin tot bywoning gedwing word nie. As die gehore deesdae steeds nie demografies verteenwoordigend blyk te wees nie, kan hierdie saak maar gerus met rus gelaat word. Voorheen was daar gedwonge rasseskeiding. Deesdae is daar gedwonge rasse-integrasie, asof dit iets is wat noodwendig goed is. Pleks daarvan behoort indiwidue en etniese groepe vryheid van assosiasie gegun te word. Daar is geen heil in die opdringing van een groep se kultuur aan ‘n ander nie. Alle blankes stel nie in die klopse belang nie. Alle bruines hou nie van boeremusiek nie. Gun elkeen die vryheid om sy kultuur uit te leef, mits dit nie die uitlewing van ander kulture aan bande lê nie.

Vervolgens gaan Carstens onbeskaamd in sy paternalistiese rat. Volgens die HAT is paternalisme “uitoefening van, kontrole oor of sorg vir onderdane [of bloot ander mense] op ‘n vaderlike manier.” Carstens skryf onrealisties/idealisties: “Die grootste groep van die bruin gemeenskap wil ook Afrikaans wees, wil hul lewe in Afrikaans leef, wil hul kinders in Afrikaans laat leer (op skool en op universiteit), wil in Afrikaans aanbid, wil in Afrikaans werk, wil in Afrikaans op verhoë en in teaters deelneem – wil dus volledig Afrikaans wees.” Daardie “grootste groep” waarna Carstens verwys, is hoofsaaklik die minder ontwikkelde bruines. Ontwikkelde bruines is geneig om (in die openbaar) buitengewoon dislojaal teenoor Afrikaans te wees. By diesulkes is daar geen begeerte om “volledig” Afrikaans te wees nie; veel eerder om hulle daarvan te distansieer. Die Verenigende Gereformeerde Kerk (VGK, wesenlik die ontaarde NG Sendingkerk) openbaar dikwels ‘n voorliefde vir Engels, selfs in situasies, soos gemeentes (bv in kerkdienste), waar dit onvanpas/disfunksioneel is. As die NG Kerk en die VGK saamsmelt sou sinodesittings en ander kerklike byeenkomste uitsluitlik in Afrikaans dikwels nie meer aanvaarbaar wees nie. Dit is vir my onbegryplik dat dít nooit as ‘n argument teen kerkvereniging gebruik word nie; seker maar omdat dit hoog in die mode is om eerder eenheid en eendersheid as “verskeurdheid”/verskeidenheid voor te staan.

“Vir die bruin gemeenskap is Afrikaans ook van belang, die behoud van Afrikaans as skooltaal en as universiteitsonderrigtaal is net so belangrik vir bruin Afrikaanssprekendes as wat dit vir wit Afrikaanssprekendes is.” Afrikaans as onderrigtaal is vir al hoe meer blanke Afrikaanssprekendes nie van deurslaggewende belang nie. By ontwikkelde bruines is dit so in nog groter mate. Dink aan die voorval enkele jare lede toe Afrikaanssprekende bruin ouers die Laerskool Mikro in Kuilsrivier wou verplig om, anders as in die res van die skool, spesiaal onderrig in Engels aan hulle kinders te verskaf. Dink aan die geval Russel Botman wat aanvanklik beweer het dat hy onderrig in Afrikaans aan die US uitbou deur bruin studente met bv studiebeurse te bevoordeel, net om later te erken dat bruin studente, soos sy eie kinders, onderrig in Engels verkies.

“Die Universiteit van Wes-Kaapland (UWK) het volledig Engels geword. Is ‘n omgekeerde proses nie hier nodig nie – dat die UWK weer primêr vir Afrikaanssprekendes voorsiening maak?” Let op hoe tentatief (eintlik slapgat) Carstens hom oor hierdie skandalige situasie uitlaat. Hy vra eerder ‘n vraag as om openlik en sterk op terugverandering by die UWK aan te dring. Dit is ‘n hoogleraar in Afrikaans, Jakes Gerwel, iemand wat uittartingshalwe sy intreerede in Engels gelewer het, wat as rektor die oorwegend Afrikaanse UWK in ‘n eentalig Engels inrigting getransformeer het. Hy het dit gedoen omdat ANC-politiek by hom baie swaarder as die heil van Afrikaans geweeg het. Wat die UWK sedertdien versuim om vir Afrikaanssprekende bruines te doen, word deesdae van die US verwag. Dit is waarom US-raadslid Koos Bekker verkeerdelik beweer dat die US ‘n spesiale historiese verpligting teenoor bruin studente het, terwyl dit in werklikheid ‘n opsetlik versaakte plig van die UWK is. Wat Carstens nie noem nie en (ontwikkelde) bruines se algemene belangeloosheid by Afrikaans bevestig, is dat daar nog geen daadwerklike protes uit bruin geledere teen die algehele verengelsing van die UWK opgeklink het nie. Die UWK was sedert 1960 drie dekades lank die hoofsentrum en voedingsbron van bruin kultuur. Verswarting en verengelsing het hierdie rol sedertdien grootliks vernietig.

Carstens skaar hom in so ‘n mate by die bruines dat hy Afrikaanssprekende blankes tekortdoen: “As daar gepraat word oor [studie]beurse vir Afrikaans of vir Afrikaanssprekende studente, word meestal net wit studente in ag geneem.” Dit is ‘n hoogs twyfelagtige, eintlik laakbare, stelling. As US-raadslid behoort hy te weet dat daardie universiteit talle en progressief al hoe meer studiebeurse eksklusief vir nie-wit studente beskikbaar stel. Waar studiebeurse eksklusief vir blankes beskikbaar was, het die US enersyds geweier om enigiets daarmee te make te hê, of andersyds hom met sy beswaardheid selfs tot die hof gewend. Kortom, studiebeurse eksklusief vir nie-wittes is toenemend beskikbaar, maar sodra daar sprake van studiebeurse eksklusief vir wittes is, word die US se inklusiwiteitstrewe vooropgestel.

Sonder om met voorstelle voor ‘n dag te kom, vra Carstens: “Wat kan ons doen om seker te maak die Afrikaanse gemeenskap word altyd [!] in sy volle verskeidenheid verteenwoordig daar waar Afrikaanssprekendes bymekaarkom? … Daar is werk wat op ons [!] wag” Carstens dink seker by uitstek aan Afrikaansbyeenkomste. Maar wat van ander aksies, soos wanneer teen plaasmoorde betoog word, of wanneer vrywilligers hulp verleen, bv om pikkewyne van oliebesmetting te bevry? Dan skitter nie-wittes in hulle afwesigheid. Carstens verwag van blankes om die (relatiewe) apatie/onbetrokkendheid/onbesorgdheid van bruines oor Afrikaans te verminder, op die gevaar af dat Afrikaanssprekende blankes van paternalisme beskuldig word. Deelname aan Afrikaansbedrywighede is oop vir enigeen. In baie gevalle, soos by Carstens en sy geesgenote, word agteroor geleun om bruines nie net toe te laat nie, maar hulle (meer as) welkom te laat voel. Tog is die resultate teleurstellend. Aan die blanke kant moet daar myns insiens êrens ‘n genoeg-is-genoeg wees.

Carstens gaan uit van onhoudbare aannames. ‘n Gemeenskaplike taal waarborg nie kulturele eendersheid nie. Dink maar aan die groot kulturele verskillende wat daar tussen inwoners bestaan waar die koloniale taal, bv Engels of Frans, die amptelike of algemene gebruikstaal is. Sommige wittes en sommige bruines het (in ‘n mate) Afrikaans as hulle gemeenskaplike taal en Carstens en die ATR erken dat daar groepsgewys verskille in Afrikaans aangetref word. Daardie verskille is egter nie net ooglopende voorkomsverskille, soos woordeskat en uitspraak, nie maar ook diepgaande gesindheidsverskille. Soveel te meer is daar tussen wittes en bruines kulturele verskille. Daarmee word nie ontken dat daar taal- en kultuurgewys ook oorvleueling, dus gemeenskaplike terrein, is nie. Maar om, soos Carstens in die vorige paragraaf, as ideaal te koester dat wittes en bruines by Afrikaansbyeenkomste “altyd” demografie-verteenwoordigend saamgegooi moet word, is om ernstig te dwaal. Vanweë taal- en kultuurverskille mag en behoort daar ruimte vir Afrikaansgeleenthede te wees waar die juk van demografie afgeskud en enigeen vryelik toegelaat word om deel te neem of weg te bly.

Teen die einde van sy artikel blyk dit dat Carstens ‘n Praag-leser is. Hy beweer dat iemand hom op die Praag-webwerf gekomplimenteer het met die stelling dat hy die “bruin stem in Afrikaans ingebring het.” Dit bevestig sekerlik die groot mate van onbesorgdheid/onverskilligheid wat daar by bruines oor Afrikaans bestaan; dat Carstens gevolglik voel dat hy namens bruines aan die blankes moet preek; dus die spreekwoordelike leviete moet voorlees. Van preek gepraat: Hoe meer Carstens met verkieslik ‘n ope gemoed op die Praag-webwerf lees, des te beter word die kanse dat hy tot inkeer sal kom; dus ‘n regte Afrikaner kan word.

Carstens-Landman-debat belig denkfoute oor Afrikaans

Die briewewisseling tussen proff. Wannie Carstens en Kas Landman vandeesweek in Beeld rondom die handhawing van Afrikaans is interessant. Oënskynlik gaan dit oor die kwessie of “Afrikaans in die verlede foute gemaak het” en of “sprekers van Afrikaans foute gemaak het”.

roodt_fbfotoEk het ook ‘n stuiwer in die armbeurs gewerp en wonder bo wonder het Beeld ‘n (verkorte) weergawe van my brief geplaas. Daarin meen ek dat die kwessie of “Afrikaans” ‘n metoniem vir “die sprekers van Afrikaans” is, egter minder ter sake is as die vrae: Watter foute het Afrikaners in die verlede rondom Afrikaans gemaak en watter foute maak hulle nou?

Benewens die internasionale status van Engels, oorheers dié taal vandag in Suid-Afrika juis vanweë die aggressie en ongenaakbaarheid waarmee dit in die negentiende eeu en sedert 1994 op ons afgedwing word. Toe Afrikaners in die verlede politieke mag gehad het, het hulle gefouteer deur te billik en regverdig op te tree wat veeltaligheid betref, gegewe die taalaggressor waarmee hulle te kampe het. Die hele mite rondom die Soweto-onluste is al deur prof. Jaap Steyn en ‘n paar ander skrywers ontmasker; benewens van die Anglikaanse kerk en sy ampsdraers was daar nog nooit veel vyandigheid teen Afrikaans in Soweto nie.

Carstens begaan egter vandag die groteske fout om te dink dat Afrikaans deur ‘n askiestoghouding en politieke korrektheid gered gaan word. Dit is bloot water op die meul van die taalaggressor wat meen dat Afrikaans maar ongelyk met Engels behandel mag word en dat Engelssprekendes ook in beheer van alle Afrikaanse instellings moet wees!

Tans verkeer PRAAG in ‘n absurde stryd met die Menseregtekommissie wat verseg om met ons in Afrikaans te korrespondeer, waarvoor ons waarskynlik hof toe sal moet gaan.

Ons het groter onafhanklikheid van denke en minder gedienstigheid nodig as dit by taalsake kom. Sowel Vlaandere as Québec het getoon dat geen taalstryd sonder die wil daartoe gewen kan word nie.

Prof. Kas Landman het saam met my en ‘n twintigtal ander op 22 Februarie 2000 die huidige PRAAG (Pro-Afrikaanse Aksiegroep) gestig. Sedertdien het die taalstryd bloot in felheid toegeneem.

Landman neem Carstens kwalik dat hy klakkeloos die polities korrekte clichés wat deur die ANC en SAKP oor Afrikaans as “verdrukkerstaal” (terwyl óns vandag verdruk vermoor word!) herhaal en noem dit ‘n “dinkfout”:

Die dinkfout het te doen met die sogenaamde skuld en politieke bagasie van Afrikaans. Vir perspektief daarop: Daar is nie ’n enkele menslike taal in die geskiedenis wat daarop kan roem dat haar sprekers heilig en skuldloos is nie: Engels (kolonialisme, uitbuitende kapitalisme, volksmoord), Duits (nasionaal-sosialisme, volksmoord), Zoeloe (Mfecane/Difacane/volksmoord), Spaans (kampe in Kuba, Inkas), Frans (Algerië, Kongo), Russies (Stalin) – om maar net enkele tale te noem.

Hoe dit ook al sy, Engels kom altyd sonder blaam en skotvry daarvan af. Onlangs is Frans in Rwanda deur Engels vervang.

Die nie-verstaan van die huidige politieke en kulturele werklikheid in Suid-Afrika kan ’n interessante, maar uiters gevaarlike, vorm van xenofobie of vreemdelingehaat bevorder.

Onthou die Mbeki-verwysing na die twee nasies: Die ryk wit mense en die arm swart mense en die Zuma-verwysing na Jan van Riebeeck. Skynbaar onskuldige politieke konstrukte soos regstellende aksie en swart ekonomiese bemagtiging is eintlik vorme van xenofobie of vreemdelingehaat. Die wit mens is die vreemdeling in Afrika.

Standaardafrikaans is die taal van wit en ryk apartheidsbevoorregtes. Dat al hoe meer Afrikaanssprekendes (wit en bruin) hul kinders na Engelse skole stuur, sê net vir ons dat hierdie ouers reeds die verswakte rol van Afrikaans verdiskonteer het.

Soos gewoonlik, Het Beeld kant gekies vir Carstens en sy linkse politieke korrektheid en herhaal ewe seer sonder enige kritieke insig of kennis die polities korrekte standpunt. Onder andere beweer Beeld in hul hoofartikel (sien volledige aanhaling hier onder):

Die apartheidsregering se belegging in die ontwikkeling van Afrikaans was enorm. Ná 1994 moes die ANC-regering sy begroting tussen tien ander amptelike tale ook verdeel.

Dit is natuurlik die grootste twak onder die son. Die NP was baie versigtig om op Engelse tone te trap en soos prof. Jaap Steyn al aangetoon het, is baie plattelandse, Afrikaanse munisipaliteite wat eentalig was gedwing om Engels in te voer om by die amptelike “tweetaligheid” in te val. Soos ek dit hierbo suggereer, het Afrikaners – anders as die Britse koloniale regerings, asook nou, die ANC se Afro-Saksers – nooit hul politieke mag gebruik om hul taal en kultuur af te dwing nie.

Die ANC verdeel hoegenaamd nie sy begroting gelykop tussen tien amptelike tale nie. Slegs Engels word in almal se kele afgedruk: dit strek van die SA Inkomstediens tot die sogenaamde Menseregtekommissie. Elke staatsdepartement en amptelike instansie verseg om in enige ander taal as Engels te kommunikeer. Dit is byna lagwekkend!

Verder teem Beeld oor “’n ahistoriese ontkenning van die verlede en dekades se bevoordeling van Afrikaans ten koste van die land se ander inheemse tale”. Waar is Afrikaans in die verlede ooit “ten koste van die land se ander inheemse tale bevorder”? Die NP het berge versit om swartes te oorreed om hul eie tale te skryf, daarin skool te gaan en het pakhuise vol boeke op staatsonkoste in daardie tale gedruk. Trouens, die swart tale in Suid-Afrika is, op een of twee uitsonderings na, die mees ontwikkelde van al die inheemse tale op dié vasteland! Ons miljoen of twee Afrikaners het meer vir die swartman se kultuur gedoen as die magtige Britse en Franse Ryke, om van die VSA of China nie eens te praat nie.

Ek het die Menseregtekommissie tot Vrydag 13 Maart gegee om my in Afrikaans te antwoord, anders gaan PRAAG hof toe om hulle daartoe te dwing. Ons sal dié week ‘n dagvaarding sommer in die landdroshof teen die Menseregtekommissie uitreik. Ek kan nie dink aan enige “Menseregtekommissie” wat onlangs nie die taalregte van die burgers in sy land wou respekteer nie. Maar soos baie ander dinge in die sogenaamde “nuwe Suid-Afrika” is die Menseregtekommissie insgelyks een groot klug.

Die strategie wat PRAAG meer onlangs begin formuleer het, is egter die mees haalbare: Terwyl ons steeds die staat en die groot maatskappye moet kasty oor hul weiering om Afrikaans te erken, met boikotte en regsaksies, moet ons ook ‘n Afrikaanse ekonomie vestig en uitbrei. Dit behels twee aspekte:

  1. Die bevordering van die Afrikaanse kultuurekonomie in die vorm van Afrikaanse boeke, films, webblaaie, musiek en ander media.
  2. Die oprigting van nuwe ondernemings wat met die Engelse ekonomie kan meeding en wat die koopkrag van Afrikaners van die Engelse/SEB-ekonomie moet weglok. Dit geld veral die finansiële instellings soos banke en versekeringsmaatskappye wat Afrikaans ewe gruwelik verwaarloos, terwyl hulle ons arme verbruikers uitbuit.
  3. Die Afrikaanse kultuur moet ook verhandelbaar gemaak word, m.a.w. aspekte van ons kultuur, kookkuns en taal moet as produkte op die markplein binne ‘n Afrikaans konteks aangebied word.
  4. Afrikaans moet internasionaal onder pro-Westerse en pro-Europese groepe bemark word. Van Rusland tot Amerika, asook in vele Europese lande, heers daar groot belangstelling in Afrikaans en ons kan op gelyke voet met vele ander lande en kulture aan allerlei aktiwiteite deelneem, selfs al het ons vir alle praktiese doeleindes staatloos geword.

Ons voorouers het tydens die Depressiejare van die vorige eeu daarin geslaag om teen Engels en Engelse oorheersing op te staan. Ons kan dieselfde regkry.

Nooit mag ons tou opgooi nie.

Sluit aan by PRAAG!

Beeld sê: Taalstryders kan gerus na hom luister

Die Potchefstroomse taalghoeroe prof. Wannie Carstens het Maandag ’n paar belangrike punte gemaak oor die toekoms van Afrikaans.

Dis nie nuwe menings nie, maar komende van Carstens, wat tot onlangs voorsitter van die Akademie vir Wetenskap en Kuns was, kan ’n mens gerus weer daarna luister.

Op ’n beraad oor die toekoms van Afrikaans as ’n universiteits­taal het Carstens gewaarsku oor die manier waarop daar vir Afrikaans gestry word.

“Ons moenie vergeet dat Afrikaans in die verlede baie foute gemaak het nie. Ons sit met ’n gemeenskap wat sy vertroue in die taal verloor het. Ál manier waarop ons hierdie situasie gaan ontlont, is met beredeneerde argumente,” het Carstens gesê. Hy het bygevoeg die dae van “kragdadigheid” is verby en dat Afrikaanse mense verhoudings deur dialoog en bydraelewering moet herstel.

Dis ’n nugtere en welkome bydrae tot ’n debat wat ongelukkig dikwels gekenmerk word deur ’n ahistoriese ontkenning van die verlede en dekades se bevoordeling van Afrikaans ten koste van die land se ander inheemse tale.

Die apartheidsregering se belegging in die ontwikkeling van Afrikaans was enorm. Ná 1994 moes die ANC-regering sy begroting tussen tien ander amptelike tale ook verdeel.

Dit is dus verstaanbaar dat die voortbestaan van Afrikaans as universiteitstaal nie boaan die regering se prioriteitslysie is nie. Nie terwyl miljoene mense in armoede krepeer en kinders nie behoorlike onderrig ontvang nie.

Daar is natuurlik niks fout daarmee om vir Afrikaans te agiteer nie. Maar soos Carstens uitgewys het, gaan dit oor hoe.

Solank daar ’n groot genoeg vraag is na Afrikaanse onderrig aan instellings, soos die Noordwes-Universiteit se Potch-kampus, moet daar in dié behoefte voorsien word. Dit beteken nie daar kan nie ook in Engels en veral Tswana op die kampus gekommunikeer word nie.

Kreatiewe oplossings, soos ’n werkende tolkstelsel, kan juis die soort omgewing vestig waarvan Carstens praat.