praag.co.za

Tag: Adam Small

  • Leon Lemmer: Michael le Cordeur se ‘Halala Suid-Afrika’

    Leon Lemmer: Michael le Cordeur se ‘Halala Suid-Afrika’

    Daniel Hugo se verdienstelike boek, Halala Afrikaans (Pretoria: Protea Boekhuis, 2009, 175p), het onlangs ‘n stiefbroer bygekry: Michael le Cordeur se Halala Suid-Afrika: 25 jaar se groeipyne van ‘n jong demokrasie (Naledi, 2019, 441p, R247). Die onderwerp is breër en die bladsye meer as in Hugo se boek. Hoewel die voorwoord en die verso van die titelbladsy Julie 2019 as datum het, is die boek eers sedert Maart in die boekwinkels beskikbaar. Die hooftitel is ontleen aan Johannes Kerkorrel se liedjie (p vi, 362). Die frase “jong demokrasie” in die newetitel berei die leser voor op die kwistige gebruik van modewoorde en -frases in die teks, wat uitdrukking aan die outeur se onverbloemde aanhang van die ANC gee. Dat Le Cordeur ‘n ANC-kornuit is, kan nie betwyfel word nie. Oor “ons eerste demokratiese verkiesing” op 27 April 1994 skryf Le Cordeur: “Die daglig kon nie gou genoeg kom nie; in my drome het ek al gesien hoe ek my kruisie sou trek agter die naam wat vir ons almal die verpersoonliking was van die struggle, die simbool van bevryding, die metafoor vir die toekoms” (255).

    Heel aan die begin is daar ‘n Edmund Burke-aanhaling waarvolgens goeie mense nie moet stilbly nie. Hulle het ‘n plig om die kwaad te bestry (v, xi). In die res van die boek word dit by die leser tuisgebring dat Le Cordeur by uitnemendheid een van hierdie goeie mense is. Nie net hy nie, maar al die Le Cordeurs van die oupa af, via sy pa en ma en natuurlik sy “vroulief” en sy skoonheidskoninginsuster, tot by sy twee kinders met die onafrikaanse name van Mischke en Estéve. Nérens in al die derduisende boeke wat ek gelees het, het ek so ‘n oormaat van selfverheerliking teëgekom nie.

    Ek het in vorige rubrieke dikwels na die Le Cordeur-verskynsel verwys, bv in my resensie van Le Cordeur en sy vriend, Wannie Carstens, se Adam Small-huldigingsbundel, Ons kom van vêr (2016 – Praag 2.04.2017). Die keuring van die artikels vir daardie bundel is so streng deur Le Cordeur gedoen dat daar vir slegs vier van sy artikels plek ingeruim kon word. Wat in daardie artikels staan, word in sy jongste boek herhaal. Dit is veral Naspers/Media24-publikasies wat oorgewillig is om te publiseer wat Le Cordeur skryf. Dit maak blykbaar nie saak hoeveel keer hy herhaal wat hy voorheen geskryf het nie.

    “Hierdie bundel bevat ‘n keur van my beste artikels die afgelope 25 jaar. In hierdie tyd het ek 218 artikels gepubliseer … Toevallig val dit saam met my sestigste verjaardag; gevolglik het ek besluit om die 60 beste artikels weer af te stof en aan te bied” (xi). “Die publikasie van hierdie bundel val ook saam met die 25ste herdenking van Suid-Afrika se demokrasie” (xii). Le Cordeur as skrywer en die ANC as regime is dus as ‘t ware ewe oud en albei probeer om ons “jong demokrasie te laat werk.” Ons is mos “eintlik een groot familie” (xii). Vandaar is dit ‘n maklike treetjie na wêreldburgerskap in die wêrelddorp (102), waar almal Engels praat en dieselfde kultuur het.

    Een van die groot euwels is rassisme, waaraan bv Annelie Botes haar glo skuldig gemaak het met die opmerking: “Ek hou nie van swart mense nie” (1). Daar is ook “gekleurde [swart] rassiste” (volgens Allan Boesak), maar nie bruin rassiste nie (volgens Franklin Sonn): “Bruin mense het hulle nog altyd geroem op nie-rassigheid” (3). Die voorbeeldige Elna Boesak word soos volg aangehaal: “Dit is ‘n feit soos ‘n koei dat die stammoeders van die bekendste Afrikanerfamilies [swart] slavinne was” (3). Dit bied ‘n springplank aan Le Cordeur: “Dis tyd dat die Afrikaner ‘n Afrikaan word” (3). Hoe? Deur hibridisering, soos wat Wannie Carstens vir sowel die Afrikaner as Afrikaans bepleit (Praag 4.05.2019). Le Cordeur sluit sy proloog soos volg af; “Ek is in die eerste plek ‘n Suid-Afrikaner met ‘n bruin vel wat Afrikaans as moedertaal het … ek is ook ‘n Afrikaan” (4).

    Le Cordeur het homself beskou as “‘n kind uit ‘n benadeelde en baie arm gesin” (15). Wat het hom benadeel? Apartheid. Wie het hom benadeel? Die blankes, veral die Afrikaners. Maar reeds op 16-jarige ouderdom het hy Europa besoek. Hy het ‘n beurs vir voltydse studie aan die Universiteit van Wes-Kaapland (UWK) van die Departement Kleurlingsake ontvang (115). Maar hy kla steen en been omdat hy soggens om 6-uur ‘n trein uit Wellington na die UWK-kampus moes haal (135). Toe was treinritte veilig. Aan die UWK het hy, soos op skool, saam met mede-bruines in Afrikaans studeer. Hy wek doelbewus die valse indruk (ook in van sy ander artikels) dat die UWK-kampus in 1977, toe hy daar begin studeer het, uit opslaangeboue bestaan het. “Die eerstejaars was ingeprop in die tydelike houtstrukture net oorkant die Kêf [kafeteria]. Goedkoop akkommodasie, eksklusief vir bruin mense” (383). “Van die moderne kampus wat nou [2012] op die UWK pryk, was daar nog nie sprake nie” (373).

    Die UWK het in 1960 met die aanbieding van klasse begin. Daar is dadelik ‘n aanvang met die oprigting van moderne geboue gemaak. Teen 1976 het die UWK ‘n pragtige ontwikkelde kampus met nuwe, moderne geboue gehad. In 1976 was daar net twee tydelike opslaangeboue, een by die fakulteit handel en een by lettere. Albei is deur die studente, waarvoor Le Cordeur die grootste lof het, afgebrand. As Le Cordeur in 1977 in ‘n tydelike houtstruktuur klasse bygewoon het, het dit al ooit by hom opgekom dat daardie gebou opgerig is omdat sy studentehelde die vorige jaar houtgeboue afgebrand het? Het daardie helde die moraliteit, bv integriteit, gehad om die staat te vergoed vir die skade wat hulle aangerig het? Nee, sover bekend is geen sodanige poging deur enigeen van die saboteurs aangewend nie; selfs nie deur diegene wat later weens transformasie in topposte aangestel is en buitensporige salarisse ontvang het nie. Hulle het eerder voortgegaan om, soos Le Cordeur, die “apartheidsregime”, wat hulle akademiese vorming moontlik gemaak het, te kritiseer. (In die jare sewentig was ek agt jaar lank op die UWK-kampus, insluitende 1976 en 1977, sodat ek weet waarvan ek praat. Le Cordeur se wanvoorstelling van die destydse UWK is gewoon ‘n skande.)

    Sedert 1994 word die voorreg om saam met jou etniese of kultuurgroep in Afrikaans te studeer, al hoe meer aan skoliere en studente ontsê. Dít is die soort “vryheid” wat volgens Le Cordeur “duur gekoop” is (19). Hy opper geen beswaar teen “vryheid” wat wesenlik verpligte rasse-integrasie is nie. Hy onderskryf eerder die ANC se retoriek van pluraliteit, diversiteit, inklusiwiteit, multikulturaliteit, demokrasie, transformasie, menseregte, versoening en nasiebou. Onderliggend is daar egter die ANC se ideaal van gedwonge eendersmaking; dat net Afrika-/swart kultuur en die koloniale taal, Engels, geduld behoort te word. Suid-Afrika het glo ‘n “tragiese verlede” (18), maar is die hede nie baie erger nie?

    In Le Cordeur se matriekjaar, 1976, is die grootste deel van sy skool weens brandstigting in puin gelê. Hy vertel dit oor en oor, maar hy, wat veronderstel is om ‘n opvoedkundige te wees (163), verseg om hierdie sabotasie te veroordeel. Ná universitêre studie was Le Cordeur een van die “onderwysers wat diep betrokke … in die stryd teen apartheid” was (41). Hy haal Mcebisi Jonas, ‘n voormalige adjunkminister van finansies, goedkeurend aan: “Onderwys was veronderstel om sentraal in ons anti-apartheidstruggle te staan” (46), asof onderrig/opvoeding, wat ‘n beskaafde onderneming is, versoenbaar met geweld en terrorisme is, wat die uitdrukking van onbeskaafdheid is.

    “Primêr gaan skole gebuk onder geweld weens die gebrek aan reg en orde in ‘n ongedissiplineerde [onbeskaafde?] samelewing … Dit is geen geheim dat Suid-Afrika in ‘n gewelddadige land verander [getransformeer] het nie” (44). “Ek [het] nog nooit soveel geweld soos nou [2018] in Suid-Afrikaanse skole gesien nie” (84). “‘n Skool [is] slegs ‘n mikrokosmos van die samelewing” (45). “Die gehoorsame kind het plek gemaak vir die gehoorsame ouer” (60). Waarom het Suid-Afrika so ‘n uiters gewelddadige land geword? Le Cordeur gaan soek die rede hiervoor by bv enkelouergesinne en oorvol klasse. Myns insiens is die voorbeeld wat die ANC met sy terrorisme gestel het, die primêre rede vir die gewelddadige nuwe Suid-Afrika. Die ANC het getoon dat ‘n mens kan kry wat jy begeer as jy geweld gebruik. Dit is waarom bv Nelson Mandela nooit geweld afgesweer het nie. Geweld het ‘n bewese middel tot ‘n doel geword.

    Soos in sy vorige boek word die lesers weer ingelig dat Le Cordeur deur die Nasionale Navorsingstigting (NNS) as ‘n navorser gegradeer is of erken word (430). Hy herinner ons tot vervelens toe aan sy navorsing (bv in artikel 15). Sy dogter word genoem as sy assistent (iv) in hierdie grootse onderneming. “Dit is skokkend hoe min Suid-Afrikaners van hul eie geskiedenis weet” (68). Op die daaropvolgende bladsy staan: “Cecil John Rhodes wat reeds in 1902 in Rhodesië (Zimbabwe) oorlede is” (69). Rhodes is in Muizenberg oorlede en in Rhodesië begrawe. Dit is skokkend dat Le Cordeur dit nie weet nie.

    Hoe betroubaar haal hierdie NNS-gegradeerde navorser aan? Met verwysing na Christo van Rensburg se boek, So kry ons Afrikaans (2012 – Praag 15.12.2018), skryf Le Cordeur: “In die voorwoord skryf ek: Die boek toon die ‘veelfasettige afkoms van Afrikaans. Dit beklemtoon dat die taal uit baie variëteite bestaan. Hopelik sal dit die gesegde dat Afrikaans ‘n witmanstaal is, in die kiem smoor’” (299). In Van Rensburg se boek staan egter: “Met hierdie werk wil die ATR [Afrikaanse Taalraad] opnuut die veelfasettige afkoms van Afrikaans beklemtoon en die nou byna afgesaagde gesegde dat Afrikaans ‘n witmanstaal is, finaal in die kiem smoor” (p 10). Vóór hierdie aanhaling is daar die volgende sin: “‘n Taal soos Afrikaans bestaan ook uit talle variëteite” (10). Vergelyk ook die deurmekaarspul met wat Le Cordeur en Franklin Sonn onderskeidelik na bewering skryf (Le Cordeur se 2019-boek, p 393) met wat agterop Carstens en Le Cordeur se 2016-boek staan.

    ‘n Universiteit soos Stellenbosch en ‘n hoërskool soos Ermelo het doeltreffend en in rus en vrede en gelukkig as blanke Afrikaanse instansies bestaan. Sedert 1994 word rasse-integrasie en verengelsing egter deur die ANC-regime aan hulle opgedring. Le Cordeur dink dat wat hy as omgangsskoolinspekteur – hy noem dit “kringbestuurder” (“circuit inspector”) – voorgestel het, die probleem in Ermelo in ‘n japtrap sal oplos. Sy riglyn is “die grondwetlike beginsels van regstelling, billikheid en praktiese uitvoerbaarheid” (73). By die Laerskool AF Louw in Stellenbosch het hy “‘n wen-wen oplossing” voorgestel: dat hierdie blanke Afrikaanse skool in die eerste jaar in Graad R 40 swart Engelse skoliere uit Kayamandi inneem en dat hierdie skoliere dan elke jaar ‘n graad opskuif terwyl nog 40 swartes van onder af inskuif. “Die skool en sy beheerliggaam het grootmoedigheid aan die dag gelê en die idee gekoop” (74). In die praktyk kom dit neer op ‘n slinkse metode om ‘n blanke Afrikaanse skool geleidelik in ‘n (hoofsaaklik) Engelse skool vir swartes te transformeer.

    In 2009 het Le Cordeur gespog: “Die leerdertal het gestyg van 250 Afrikaanse leerders na 500 meertalige kinders. Afrikaanse leerders se Engels het drasties verbeter. En 250 Xhosa-kinders en hul ouers [!] is nou Afrikaans magtig … danksy die visionêre leierskap van die beheerliggaam en die skoolhoof is ‘n slag geslaan vir Suid-Afrika; meer nog vir Afrikaans. Deur konstruktief saam te werk met die owerhede is Afrikaanse onderrig aan AF Louw verseker” (75) – ongelukkig net so min as aan die Universiteit Stellenbosch. Die taalverdeling sal nie 50/50% bly nie. Nie eens die naam van die skool sal meer lank dieselfde bly nie. Maar Le Cordeur beweer met sy (briljante) plan kan almal aan die Hoërskool Ermelo ook tevrede en gelukkig gemaak word (76). Ons moet hande vat (83), aan beweeg en die groter prentjie sien (78). Die werklikheid van verswelging is deel van daardie groter prentjie. Dit is die ou-ou ANC-tyding: Almal moet toegang hê. Niemand moet uitgesluit voel nie (106). Hoofsaaklik of heeltemal swart skole, universiteite, ens, is heeltemal in orde. Wat nie geduld word nie, is blanke enklawes (106). Enige uitsluitlik of selfs oorwegend blanke of Afrikaanse instansie word vertolk as die voortsetting van apartheid. Enige eksklusief swart instansie word egter as ‘n lofwaardige voorbeeld van solidariteit voorgestel.

    Waarmee Le Cordeur as ANC-kornuit hier besig is, is sy kruisvaart teen apartheid (en blankes/Afrikaners). Die volgende sin spreek boekdele oor sy gesindheid: “Nie alle leerlinge in Suid-Afrika is so bevoorreg om in hul moedertaal skool te gaan nie. Daardie voorreg is slegs gereserveer vir Afrikaans en Engels, ‘n oorblyfsel van apartheid [!] toe Engels en Afrikaans die enigste amptelike tale van Suid-Afrika was” (98-99). Le Cordeur se navorsing kan gerus die boeke van Hermann Giliomee insluit. Dan sal hy weet dat die twee amptelike tale lank voor 1948 se apartheid, in 1925 hulle beslag gekry het.* Ook dat dit apartheidsbeleid was om swartes se kultuur, insluitende hulle moedertale, te bevorder. In die NP-regering se staats(laer)skole vir swartes is onderrig by voorkeur in die betrokke swart moedertaal aangebied. Dit is in die skole van die Engelse kerkgenootskappe dat swart skoliere van hulle kultuur vervreem is. Engels as taal is aan hulle opgedring, asook pogings om hulle in ander opsigte Anglo-Saksies te maak. Verder is dit swart ouers wat self daarop aandring dat onderrig in Engels pleks van in hulle swart moedertaal moet geskied. Kortom, die NP-regering en Afrikaners het aan swartes gegun wat hulle aan hulle self gegun het, dus ‘n eie kultuur, insluitende moedertaalonderrig. Dít is wat deesdae deur die ANC-kamerade aan hulle mede-swartes en aan Afrikaners misgun word.

    [* Le Cordeur is die kluts heeltemal kwyt wanneer hy skryf: “In 1925 … toe ons swart tale hul amptelike status verloor het” (366). Vóór 1994 het die swart tale nooit amptelike status in Suid-Afrika gehad nie.]

    “Met die aanbreek van ‘n demokratiese bestel was dit noodsaaklik om die hoër onderwysstelsel te transformeer. Taal is ongetwyfeld een van die vernaamste hindernisse wat in die pad staan van die akademiese sukses van die meerderheid studente aan tersiêre instellings … Dis kommerwekkend dat talle studente akademies onsuksesvol is; nie weens ‘n gebrek aan intelligensie nie, maar omdat die studente nie hulself behoorlik in die dominante taal van die universiteit kan uitdruk nie” (108). Omdat Le Cordeur ‘n ANC-kornuit is, kies hy kant vir demokrasie en transformasie. In werklikheid was transformasie, ten minste wat onderrigtaal betref, glad nie aan die tradisioneel Afrikaanse universiteite nodig nie. In 1994 was die meerderheid plaaslike universiteite swart en Engels. Wat nodig vir beter prestasie deur swart studente is, is bystand in hulle moedertaal. In daardie sin was dit nodig om slegs die Engelstalige universiteite te transformeer.

    ‘n Universiteit is ‘n plek wat veronderstel is om net die room van die samelewing as studente en dosente toe te laat. Die ANC maak hom aan ernstige dwaling skuldig deur te redeneer dat universiteite vir almal toeganklik moet wees. Om in sy dwase doel te slaag, word al hoe laer akademiese vereistes vir universiteitstoelating gestel. Die punt is bereik waar veral swart studente by universiteite inskryf primêr om kos en huisvesting te kry eerder as om ‘n kwalifikasie te verwerf. As daardie kandidate teen universitêre studie besluit, sou werkloosheid en krepering in die meeste gevalle hulle voorland wees. Die ironie en skande is dat bv die instansie waaraan Le Cordeur verbonde is, die Universiteit Stellenbosch (US), tot in Limpopo sulke akademies twyfelagtige kandidate werf en van studiebeurse voorsien terwyl akademies voortreflike blanke kandidate in sy natuurlike opvanggebied, die Wes-Kaap, nie net studiebeurse geweier word nie, maar ook toegang tot die US. Hierdie wantoestand word voorgestel as iets voortrefliks, as die aanbieding van “gelyke geleenthede”. Die US het hom daartoe verbind om so gou moontlik so swart en Engels moontlik te word. Hierdie visie word om politieke (dus ANC-gedienstige, nie-akademiese) redes nagestreef.

    My standpunt is dat ‘n akademikus as akademikus nie sodanige beleid kan onderskryf nie. Maar Le Cordeur, as ANC-kornuit, doen dit. “Die nalatenskap van apartheid [het] die gebruik van Afrikaans by histories Afrikaanse universiteite negatief geraak” (109). Hy aanvaar die ANC se verderflike redenasie dat Afrikaans ‘n meganisme vir uitsluiting is; dus dat (veral) swartes, soos by skole, by tradisioneel Afrikaanse universiteite op die onderrigtaal van hul keuse, naamlik Engels, kan aandring (109). “Die onus rus op universiteite om te bewys dat Afrikaans nie as meganisme dien om teen studente te diskrimineer op grond van taal nie” (110). Le Cordeur verskaf voorbeelde van eentalige universiteite in ander meertalige lande, soos Finland en België (111), maar as ANC-kornuit gun hy sodanige opset nie vir Afrikaanse universiteite en studente nie. Hy onderskryf eerder Wim de Villiers se verengelsingsbeleid aan die US.

    “Die ekonomiese en kulturele bemagtiging van die [swart] Afrikaan word toenemend gesien as ‘n kombinasie van erkenning aan die [swart] Afrikataal plus die gebruik van Engels” (111). Vir Afrikaanssprekendes is daar nie ‘n soortgelyke erkenning van kulturele regte nie en Le Cordeur versuim om hom ten gunste van so iets uit te spreek. Le Cordeur kom eerder met die volgende drogredenasie vorendag: “My navorsing dui daarop dat Afrikaans steeds ‘n [afgeskaalde/geringe] plek het as onderrigtaal en wetenskapstaal, maar nie aan ‘n uitsluitlik Afrikaanse universiteit nie … Die strewe is juis na universiteite waarvan die identiteit en institusionele kultuur nóg swart, nóg wit, nóg Afrikaans, nóg Engels sal wees, maar onbeskaamd Suid-Afrikaans” (112; ook 344). Le Cordeur probeer hier om sy lesers opsetlik te mislei. Hy weet dat die ANC-regime geen beswaar teen oorwegend of selfs uitsluitlik swart Engelse universiteite het nie. Die tradisioneel swart universiteite is steeds Engels en feitlik uitsluitlik swart en geen daadwerklike poging is al ooit aangewend om hulle in hierdie opsigte te transformeer nie. Dit is teen die tradisioneel blanke Afrikaanse universiteite wat die ANC-regime sy mes in het. Le Cordeur verroer nie ‘n vinger om selfs nie eens die Afrikaansheid van daardie universiteite te beskerm nie.

    Le Cordeur verwys na die taalbeleid wat die US aan die einde van 2014 aanvaar het: “In die praktyk beteken dit dat studente wat nie Afrikaans magtig is nie, ten volle in Engels ondersteun sal word. Dit sal uiteraard die gebruik van Engels op die kampus verhoog sonder om afbreuk te doen aan die Afrikaanse aanbod [!]. Die vertrekpunt moet altyd wees dat taal nooit ‘n meganisme van uitsluiting mag wees nie” (112). Maar Afrikaanssprekende studente word dan juis van Afrikaansmediumonderrig uitgesluit, want Afrikaanse klasse, anders as Engelse klasse, sal slegs aangebied word as daar (afdoende) aanvraag voor is en dit prakties moontlik is. Daar word van die valse veronderstelling uitgegaan dat Afrikaanssprekendes Engels verstaan, maar dat swartes nie Afrikaans (wil) verstaan nie – ‘n nalatenskap van die Soweto-opstand in 1976. Volgens navorsing wat MarkData in 2001 gedoen het, begryp net 26% van die Afrikaanssprekendes boodskappe wat in Engels meegedeel word (245).

    As ‘n student aan ‘n Duitse universiteit wil studeer, moet hy Duits leer. Die Suid-Afrikaanse swartes wat in Kuba medies studeer, moet Spaans leer. Plaaslike swartes behoort verplig te word om Afrikaans te leer as hulle aan ‘n Afrikaanse universiteit wil studeer. Afrikaans is plaaslik van veel groter nut as Spaans. Weens drogredenasies het die US ‘n oorwegend Engelse universiteit geword. Die US verkrag Jan Marais se stigtingsvoorwaarde waarvolgens Afrikaans nie ‘n mindere plek as Engels mag beklee nie. Hierdie elementêre waarheid is nog nooit openlik en amptelik deur Wim de Villiers en sy mede-ANC-kruipers erken nie. Ook nie deur Le Cordeur nie, vir wie dit ‘n selfs groter skande behoort te wees omdat hy ‘n trustee van Het Jan Marais Nationale Fonds is. Hy kan gerus besef dat daar twee here is wat nie gelyktydig gedien kan word nie: Jan Marais en Wim de Villiers.

    Let op hoe verwater Le Cordeur sy beweerde lojaliteit jeens Afrikaans: “Vir Afrikaanssprekendes is dit van die uiterste belang dat ‘n konstruktiewe [!] balans gevind moet word: Terwyl ons steeds verbind bly om Afrikaans (en ander inheense tale) te bevorder, moet ons realisties en sensitief wees vir inklusiewe kommunikasie op die kampus en die rol wat Engels kan speel om gelyke [!] geleenthede te skep op ‘n baie ongelyke speelveld” (112). Dit is klaarblyklik vir swartes wat die speelveld steeds ongelyk is al het Afrikaanssprekende US-studente reeds buitensporige opofferings gemaak.

    Adam Small… was ten gunste van slegs Engelse universiteite in Suid-Afrika

    Dit herinner aan ‘n vorige UWK-rektor, Brian O’Connell, ‘n anti-apartheidstryder (41), se uitspraak dat die swart Engelssprekende UWK-studente dit glo vreeslik waardeer dat die Afrikaanssprekende UWK-studente so gaaf was om onderrig in Afrikaans op te offer sodat swart studente (lekker) daar kan studeer. Ek dink Le Cordeur sal ook nie werklik beswaar hê as die Afrikaanssprekende US-studente hulle dieselfde opoffering in al hoe groter mate laat welgeval nie. Sy mentor, Adam Small, het hom immers ten gunste van ‘n eentalig Engelse Universiteit Stellenbosch én Universiteit Pretoria uitgespreek, om van die UWK nie te praat nie. Dan sal die US, soos die UWK, ‘n eentalige Engelse universiteit wees, wat groot guns in ANC-geledere sal vind. Le Cordeur borduur voort: “Baie werk is nog nodig voordat alle studente tuis sal voel in ‘n ubuntu van meertaligheid [al is die praktyk al hoe meer eentalig Engels] – iets wat slegs kan geskied binne die raamwerk van ‘n inklusiewe [bv rasgeïntegreerde] institusionele kultuur” (113).

    Le Cordeur beweer dat hy reeds “meer as 200 artikels oor Afrikaans en my liefde vir die taal” gepubliseer het (115-116). Hoe hy hom rakende Afrikaans situeer, is een van my kernprobleme met hom. Le Cordeur skryf van “my geliefde taal” (73), dat Afrikaans “met jaloesie bewaar en bevorder moet word” (94) en “ek het my twee kinders in Afrikaans grootgemaak” (101); ook: “Vandag is ek een van slegs ‘n handjievol Stellenbosse akademici wat nog skryf en publiseer in Afrikaans – tot my nadeel” (116). Maar wanneer hy tussen ANC-politiek en die heil van Afrikaans moet kies, weeg ANC-gedienstigheid altyd swaarder. Dan skryf hy: “Laat die taal vry” (97), wat by veral die bruin elite beteken dat jy maar met Afrikaans (en die Afrikaner) soveel kan mors soos jy wil; dat jy die Afrkaner maar kan uittart met bv geradbraakte Afrikaans. Le Cordeur toon dat hy Standaardafrikaans kan skryf, maar geradbraakte Afrikaans gaan nie teen sy grein in soos by Afrikaners nie. Daarom gebruik hy dikwels onnodige Engelse woorde in sy boek; selfs samestellings uit albei tale.

    “Afrikaans het hom nou lank genoeg (dood) gewurg in sy stywe Sondagklere” (97). Sy beswaar teen Standaardafrikaans is dat dit ‘n produk van blanke arbeid is. Maar dit is die geval met omtrent enigiets rakende Afrikaans. Waar hy fouteer, is wanneer hy Afrikaans as die erflating van die armsalige slawe en Khoi-San pleks van die Boere probeer staanmaak. Hy glo aan die kombuistaalhipotese: “Op hierdie manier het Afrikaans as moedertaal sy beslag gekry” (182; ook 185). Die algemeen erkende taalkundige waarheid is egter dat die elite, die opperklas en nie die laer klasse nie, beslag aan die erkende standaardtale gegee het. Die waarheid hiervan blyk uit die oormaat Nederlandse en Duitse invloed wat in Standaardafrikaans sigbaar is, terwyl daar bitter min woorde van slawe- en Khoi-San-oorsprong is. Moedswillig teen die feite in skryf Le Cordeur egter: “‘n Deel van Afrikaans het wel oor die see gekom, maar die grootste deel is hiervandaan” (363).

    Mense soos Le Cordeur, wat nie werklik omgee vir die gehalte, spesifiek die wesenlik nie-Engelsheid, van Afrikaans nie, kom, soos sy mede-bruin elite, dikwels met stellings soos: “Afrikaans se toekoms het lank laas so seker gelyk as nou [1993]” (115) terwyl Afrikaans sienderoë op alle terreine en vlakke agteruitboer. Dit is ook die bruin elite, soos Adam Small, Jonathan Jansen, Hein Willemse en Le Cordeur, wat vir Afrikaans geen onheil sien in die verengelsing van al die histories Afrikaanse universiteite nie. Wat ons hier mee te make het, is Afrikaansdislojaliteit, gerugsteun deur hulle ANC-lojaliteit. Eintlik wil hulle “niks te doene … hê met die ‘boere’ nie” (118). Gesien deur die politieke bril van ANC-gesindes, was Afrikaans “die taal van die onderdrukker” en later “die taal van bevryding”; bv die MK-opgeleide terroris, Basil Kivedo, wat daarop roem dat hy bomme in Afrikaans geplant het (391). “Voeg hierby die Afrikanernasionaliste wat talle onregte teenoor hul bruin familie [!] gepleeg het, en Afrikaans as hul alleenbesit [!] beskou al het bruin mense net soveel [!] tot die ontwikkeling van Afrikaans bygedra” (119). Hierdie laaste sin toon duidelik hoe skeef Le Cordeur se siening is. Eintlik erken hy sy en die bruin elite se dislojaliteit jeens Afrikaans: “Dit is te verstane dat bruin mense hierdie skielike toenadering met agterdog sal bejeën en op enkele uitsonderings na nooit dieselfde oor Afrikaans sal voel as hul wit landgenote nie” (119).

    Wannie Carstens. Benewens die hibridisering van Afrikaans, hou hy van kortmouhemde.

    Die toenadering waarna Le Cordeur verwys, neem meer as een vorm aan. Daar is die uiterste geval van Wannie Carstens (een van Willie Esterhuyse se skuldige Afrikaners), wat polities so verlig geword het dat hy die hibridisering van Afrikaans en sommer ook van Afrikaners bepleit. Dan is daar die blanke pleitsbesorgers vir Afrikaans as onderrigtaal aan bv die Universiteit Stellenbosch, wat die noodsaaklikheid vir onderrig in Afrikaans alewig ten behoewe van bruin studente bepleit. Wat hulle eerder behoort te doen, is om op Afrikaans vir blanke studente aan te dring omdat Afrikaners baie meer Afrikaanslojaal as bruin mense is. Carstens en Le Cordeur, soos hulle sogenaamde Afrikaanse Taalraad, kies by voorkeur kant teen Afrikaners en Standaardafrikaans en oorbeklemtoon om opportunistiese politieke redes die rol van nie-blankes asook die brouseltaal Kaaps.

    Met hierdie benadering kastreer hulle hulleself om iets vir ordentlike, suiwer(der) Afrikaans te doen. Hierdie selfgefabriseerde Afrikaansmagteloosheid blyk uit die volgende woorde van Le Cordeur: “Terwyl ons as Afrikaanssprekendes moet voortgaan om Afrikaans te bevorder, moet ons nie blind en onsensitief wees vir die gelykmakende [!] rol wat Engels en veral ons inheemse tale kan speel op ‘n baie ongelyke speelveld nie” (121). Daarenteen is my standpunt: Veg vir Afrikaans en nie vir alle inheemse tale nie, én: Veg vir Afrikaners en nie vir alle minderheidsgroepe nie. Ons ywer moet so duidelik moontlik gefokus wees. Le Cordeur beveel telkens aan dat nie-swart Suid-Afrikaners ‘n swart taal moet leer. “‘n Gesertifiseerde opleiding in ‘n [swart] Afrikataal behoort ‘n vereiste te wees vir ‘n pos in die staatsdiens” (246). Maar Le Cordeur vereis nooit dat enigeen Afrikaans moet leer nie (bv US-studente); allermins diegene in die oorverswarte staatsdiens. Meer as ooit is ek daarvan oortuig dat Le Cordeur ‘n valse profeet vir Afrikaans is. Maar dan beskou hy hom waaragtig as deel van “die Wie-is-Wie van Afrikaans” (277), dus een van die top Afrikaanssprekendes of -yweraars. Vir my as blanke is dit veel meer sinvol om eerder ‘n Europese as ‘n swart taal te leer. By ‘n Europese taal vind ek kultureel aanklank terwyl ek kultureel geen baat by ‘n swart taal sal vind nie. Vergelykenderswys sou ‘n swart taal vir my as ‘t ware ‘n hut oopmaak, terwyl Duits, Frans of Spaans vir my ‘n hele wêreld toeganklik maak.

    Le Cordeur se benadering tot Afrikaans is ANC-deurdrenk. Daarom kan hy ‘n artikel skryf met die opskrif: “Madiba het Afrikaans óók bevry” (122). Die benaming “Madiba” probeer verseker dat ons daardie mens eerder met vrede en versoening as met geweld en terrorisme assosieer. Le Cordeur, soos sy ANC-meelopers, fokus op die Mandela van 1994 en daarna; nie op die onrusstoker en bomplanter van vóór 1994 nie. Mandela het glo ‘n groot liefde vir Afrikaans gehad en uitgereik na Afrikaners (122). Hoekom het hy dit gedoen? Om Afrikaners te probeer sus nadat hulle sonder hulle instemming op ‘n verraderlike manier van hulle politieke mag ontneem is.

    Tydens sy eerste staatsrede het Mandela, waarskynlik op aanbeveling van Jakes Gerwel, Ingrid Jonker se gedig, “Die Kind”, voorgedra. Le Cordeur beweer Mandela het daarmee “die pertinente teken van versoening uitgestuur … na die Afrikanergemeenskap” (125). Maar die gedig handel oor (die) slegte blankes wat glo ‘n swart kind deur die kop geskiet het. Lees gerus die volledige gedig, wat op die internet beskikbaar is. Die slinkse Mandela vestig daarmee die aandag op die blankes as “moordenaars” terwyl hy die aandag aflei van die dood en verwoesting van baie groter omvang wat deur veral die ANC/UDF/SAKP gesaai is. Maar Le Cordeur se vetolking is: “Mandela [wou] ‘n sein uitstuur dat Afrikaans en die totale Afrikaanse [Afrikaner?] gemeenskap ‘n plek [as die moordenaars van swartes?] in ‘n demokratiese Suid-Afrika verdien” (125). Dan volg nog ANC-geïnspireerde sousies: “Mandela het nie net ‘sy mense’ na vryheid gelei nie. Ook Afrikaans – eens gestigmatiseer as Taal van die Onderdrukker – is bevry van sy gekontamineerde verlede” (126). Mandela het glo “Afrikaans se plek in die Grondwet … verseker” (126). Soos aan die Universiteit Stellenbosch behoort ‘n mens te vra: Hoedanig is daardie plek?

    Heel aan die begin verwys Le Cordeur na “Afrikaans en Kaaps” (xii) en later dat hulle (heeltemal) verskillende tale (“‘n ander ‘taal’” – 327) is. Afrikaans en Kaaps is twee tale wat in aard verskil. Afrikaans is ‘n nie-Engelse taal uit eie reg terwyl Kaaps ‘n brousel- of mengeltaal is wat naas eie elemente ‘n sameflansing van Afrikaans en Engels is. “Volgens [Adam] Small is Kaaps … ‘n volwaardige, selfstandige taal” (131); iets wat Kaaps egter klaarblyklik nie is nie omdat hy uitermate op sowel Afrikaans as Engels parasiteer. Kaaps verryk glo Afrikaans (132), wat aanvaarbaar kan wees as dit uit die relatief klein taaleie-komponent van Kaaps kom. Wat heeltemal onaanvaarbaar is, is as Afrikaanssprekendes hulle taal besoedel met onnodige Engelse woorde en segswyses in navolging van die (bedenklike) voorbeeld wat Kaapssprekers stel. Op die lange duur kan dit die ondergang van Afrikaans as ‘n taal uit eie reg meebring.

    Le Cordeur is ten gunste van taalvermenging (en sekerlik ook rasvermenging): Ons behoort glo “ons taal op ‘n inklusiewer wyse te bestuur, sodat alle leerders sal tuisvoel in ‘n ubuntu van taal” (134). Dit gaan om integrasie/vermenging/potpourriing op alle terreine. “As daar so min vroue op Jan [van Riebeeck] se drie skepies was, hoe het die Suid-Afrikaanse volk aan die Kaap ontstaan?” (181). Wel, die Afrikanervolk dank sy bestaan hoofsaaklik aan mans en vroue wat later per skip uit Europa gekom het. Volgens Le Cordeur, egter, moet die eie die almal word. Anders as Afrikaners het bruin mense ‘n identiteitsprobleem. Die bruin elite gee voor dat hulle dit dus makliker vind om by ‘n verswelgende swart meerderheid in te skakel, al toon die daaglikse ervaring van die laer klasse bruines dat dit glad nie die geval is nie.

    As ‘n mens Afrikaanslojaal is, ‘n aanvoeling vir die idioom van Afrikaans het, kan jy nie ‘n ondersteuner van erg geradbraakte “Afrikaans”, soos Kaaps, wees nie. Maar Le Cordeur probeer weer om twee here te dien, dus op twee stoele te sit. Hy beskryf Kaaps as “‘n belangrike variëteit van Afrikaans” (128). Standaardafrikaans is glo nie “‘n meer korrekte (‘suiwer’) vorm van Afrikaans … nie. Net so is Kaaps nie ‘swak Afrikaans’ nie” (129). Let op hoe slinks gaan Le Cordeur te werk: “Teen 1808 was Kaapse Afrikaans die huistaal van die meeste Kapenaars” (129). Daardie Kaapse Afrikaans of Kaaps-Hollands was iets anders as die hedendaagse Kaaps. Dit was bv vry van Engels omdat Engelssprekendes toe pas begin het om hulle aan die Kaap te vestig. Dieselfde valsheid kleef aan die stelling dat Kaaps, in die sin van Engelsbesoedelde “Afrikaans”, die oudste Afrikaansvariëteit is (271).

    Le Cordeur is vatbaar vir enige propaganda, veral as dit anti-blank of pro-bruin is. Byvoorbeeld: “Was dit regverdig om die grond van die Eerste Nasie [die Khoi-San, deesdae die bruines] op ‘n slinkse wyse te bekom? Nee” (143). Dit is glo deel van die “onregverdighede van die verlede” (144). Le Cordeur is betrokke by Rachel’s Angels [‘n lekker Engelse naam], “‘n bemagtigings-inisiatief van Media24 … om belowende jong mense die geleentheid te bied om ‘n teriêre loopbaan te volg” (63). “Die projek het ten doel om die kapasiteit van belowende studente uit benadeelde gemeenskappe te verbeter” (148). Wat hy doelbewus verswyg, is dat Rachel’s Angels op ‘n rassistiese grondslag – dikwels eufemisties “regstelling” genoem – funksioneer. Daarvolgens kan ‘n blanke nie so ‘n engel wees nie. Dit maak nie saak hoe belowend, behoeftig en benadeeld ‘n blanke is nie, hy word op grond van ras van bevoordeling uitgesluit. Dít is in ooreenstemming met Le Cordeur en die ANC se sin vir geregtigheid.

    Vir oorweging by die toekenning die “prestigeryke” Thuthuka-beurse (197) mag jy ook nie blank wees nie. Dieselfde rassediskriminasie teen blankes kom by Naspers en MultiChoice se Phuthuma Nathi-aandeleskema voor. “Die aandele mag egter steeds net deur swart individue en groepe … gekoop of verkoop word … Hierdie reëling verseker dat MultiChoice sy verpligtinge van sy uitsaai-lisensie ten opsigte van swart aandeelhouding nakom” (150). Met ander woorde, die rassistiese ANC-regime het die toekenning van ‘n uitsaai-lisensie onderhewig aan swart bevoordeling en blanke benadeling gemaak. Hierteen opper Le Cordeur geen beswaar nie.

    Fatima Allie

    As dosent neem Le Cordeur sy US-studente op uitstappies, maar telkens na plekke wat sy ANC-politiek en ander oriëntasies (bv pro-bruin en pro-Kaaps) pas. Fatima Allie, ‘n Moslem, is uitgesproke daaroor dat sy, soos Jonathan Jansen, Engels as haar eerste taal beskou; nie Afrikaans nie. Dit het die Afrikaanse Taalraad nie verhoed om haar sy ondervoorsitter te maak nie. Sy is ook by die Stigting vir Bemagtiging deur Afrikaans betrokke. As jy nie-blank is, hoef jy nie Afrikaanslojaal te wees om in leidende poste by sogenaamde Afrikaansinstansies “nader getrek” te word nie. Dit is Allie wat Le Cordeur se studente oor die slawegeskiedenis en die Bo-Kaap as die beweerde ontstaansplek van Afrikaans inlig (152). ‘n Klipharde historiese feit word deur hierdie elemente geïgnoreer: Die Bo-Kaap het eers dekades ná die vrystelling van die slawe (1834/1838) ‘n (oorwegend) Moslem-woonbuurt geword. Eintlik erken Le Cordeur dit wanneer hy skryf: “Die slawe [het] hulle ná die afskaffing van slawerny hier gevestig” (268-269). Ek hoop Le Cordeur se (veral blanke) studente het die vermoë om sterk weerstand teen sy deurlopende ideologiese breinspoeling te bied.

    Daar is ‘n eienaardige evaluering van persone. Desmond Tutu van WVK-faam word ‘n “onpartydige fasiliteerder” genoem (249). Adam Small word tot ‘n reus verklaar (170) en beskryf as “een van ons grootste woordkunstenaars” (323). “Myns insiens moet die naam van Adam Small in dieselfde asem genoem word as Van Wyk Louw … en DJ Opperman. Hy was inderdaad een van die ‘drie grotes’ in die Afrikaanse kanon” (380). Nelson Mandela word tot ‘n “grootse staatsman” (219) en “die vader van ons nasie” (224) verhef. Mandela se leuen, “I have fought against black domination” (233), word asof dit evangelie is weer in ons kele afgedruk. Een van Le Cordeur se voorstelle om “almal” tevrede te stel, is om die Kaapstadse lughawe na die alkoholis Eva/Krotoa, een van ons jong demokrasie se “Eerste Mense”, te vernoem (236). “Sy was inderdaad die eerste vroulike Renaissance-figuur in Suid-Afrika” (240). Geen wonder dat ons nie meer van Thabo Mbeki se Afrika-Renaissance hoor nie. By die keuse van die lughawenaam is Krotoa se sterkste mededinger, volgens Le Cordeur se insig, Winnie Mandela (236). Dit gaan glo om die titel: “Moeder van ons nasie” (241). “Die Eerste Nasie kan tereg voel dat hulle die stiefkinders van SA is” (240) – te meer as Krotoa nie vernoem word nie. Die Strand moet dalk eerder na nog ‘n Renaissance-Khoi-Khoin, Autshumato/Harry die Strandlopper, vernoem word. Dit is seker nie genoeg erkenning as ‘n rekenaargebaseerde vertalingsprojek Autshumato se naam dra nie. Wás Suid-Afrika ‘n abnormale samelewing of het hy eers van 1994 af al hoe meer abnormaal geword?

    Daar is nog baie wat ek oor bv die aanbieding, verwerking, taalgebruik, proeflesing en ook die inhoud van hierdie bundel kan skryf; ook die indeks wat hoogs onvolledig is.

  • Leon Lemmer: Marlene le Roux van ArtsCape-faam as toonbeeld van aktivisme

    Leon Lemmer: Marlene le Roux van ArtsCape-faam as toonbeeld van aktivisme

    Johannes Nicholas (Nico) Malan (1903-1981) was ‘n dekade lank (1960-1970) die administrateur van Kaapland. In 1971 is die Nico Malan-teater in Kaapstad geopen as teenhanger vir soortgelyke instansies in die ander provinsies, bv die Staatsteater in Pretoria. Die aanbiedings in hierdie teaters was van hoogstaande gehalte, bv klassieke musiek, opera, ballet en drama. Die Europese herkoms van die room van die Suid-Afrikaanse bevolking is in die aanbiedings weerspieël, gevolglik was daar vanselfsprekend ook heelwat Afrikaanse produksies. Ná 1994 het ook hier, soos elders in die land, agteruitgang ingetree. In 2001 het die Nico Malan-teater ArtsCape geword. In dieselfde jaar het Marlene le Roux (gebore in 1967) daar diens aanvaar. In 2015 het sy die uitvoerende hoof van ArtsCape geword. Sy het twee baccalaureusgrade (BMus en BEd) verwerf. Die Cape Peninsula University of Technology het in 2017 ‘n akademies waardelose eredoktorsgraad aan haar toegeken.

    Soos die geval deesdae met so baie instansies is, het ArtsCape eintlik net hierdie Engelse naam. Die benaming en letterlike vertaling, KunsteKaap, word selde gehoor. In die telefoongids word ‘n mens van KunsteKaap na ArtsCape verwys. Deesdae is dit hoofsaaklik in Engels dat dinge daar gebeur. Die webtuiste is uitsluitlik in Engels. Nogtans is daar borge soos die ATKV, Die Burger, Media24 en Rapport. Le Roux kan direk verantwoordelik vir die verwaarlosing van Afrikaans, veral Standaardafrikaans, by ArtsCape gehou word. Desnieteenstaande was sy die voorsitster van die Stigting vir Bemagtiging deur Afrikaans, wat (ironies) “Sigbaar Afrikaans” as leuse het. In 2019 het Le Roux (voorspelbaar) ‘n direksielid van die ATKV geword. Van die Afrikaanse Taalraad (ATR) het sy die ATR-Koker-toekenning ontvang. Na aanleiding van wat hier onder volg, kan/moet ‘n mens egter ernstige bedenkinge oor Le Roux se Afrikaansgetrouheid hê. Een van die sigbare prestasies van Le Roux by ArtsCape is ‘n borsbeeld van Adam Small, wat in 2017 onthul is. Daar is klaarblyklik geen planne by ArtsCape om enige Afrikaner op ‘n soortgelyke manier te vereer nie.

    Vanuit ‘n Europese of Westerse perspektief kan ‘n mens met reg verwag dat die uitvoerende hoof van ‘n instansie soos ArtsCape daartoe verbind moet wees om die trotse kulturele tradisie van die Nico Malan-teater voort te sit deur werke van bv die hoogste letterkundige gehalte aan die publiek bekend te stel. Dit is glad nie die geval nie. In die praktyk word naas ‘n ooraanbod in Engels, voorkeur aan geradbraakte Afrikaans, bv die brouseltaal Kaaps, bo Standaardafrikaans gegee; vandaar die verering van onder andere Adam Small. Le Roux se uitgangspunt is aktivisties. Dit gaan vir haar, volgens eie erkenning, veral om die sogenaamde benadeeldes, kwesbares, gemarginaliseerdes. Haar uitlatings is deursprek met politieke aktivisme. Sy hou van woorde soos transformasie en bemagtiging. Sy is ook ‘n propagandis vir ander soorte aktivisme, bv vroueregte en die regte van gestremdes.

    As kind het Le Roux polio gehad, gevolglik is haar linkerbeen verswak. In verskeie inskrywings op die internet word apartheid die skuld vir haar gestremdheid gegee. Hierdie (wan)voorstelling het sy oorsprong by Le Roux (kyk hier onder). Volgens haar mag ArtsCape nie elitisties wees nie. Sy gee met oorgawe voorkeur aan polities-betrokke opvoerings. Hulle kan maar van ‘n anti-blanke en sekerlik van ‘n anti-Afrikaner aard wees, maar nie anti-bruin of anti-swart nie.

    ArtsCape het as’t ware ‘n verlenging van Le Roux se oortuigings/vooroordele/subjektiwiteit geword. ‘n Mens sou verwag dat sy deur belangegroepe, bv gesofistikeerde lede van die publiek en die borge, tot groter ewewig en ‘n groter mate van objektiwiteit verplig word. In plaas van haar leiding te bevraagteken en te kritiseer, word sy op die hande gedra en vereer asof haar oriëntasie reg en onbesproke is. Om nieblank, naamlik bruin, ‘n vrou en gestremd te wees, verseker dat Le Roux kritiekloos wegkom met blatante eensydigheid, wat in die openbare belang eerder kragdadig bestry behoort te word. Ek verwys vervolgens na drie bronne ter stawing van my voorafgaande karakterisering.

    Adam Small-huldigingsbundel

    WAM Carstens en Michael le Cordeur het as redakteurs die volgende bundel gepubliseer: Ons kom van vêr: Bydraes oor bruin Afrikaanssprekendes se rol in die ontwikkeling van Afrikaans (Tygervallei: Naledi, 2016, 601p). ‘n Bespreking van die boek is op Praag (2.04.2017) gepubliseer. Met die uitsondering van Carstens en Danie van Wyk is daar egter nie ‘n enkele bydraer tot die boek wat hom/haar teen die verengelsing van bv die Universiteit van Wes-Kaapland en die Universiteit Stellenbosch uitgespreek en verset het nie. ‘n Mens het dus hier in oorweldigende mate met dislojales jeens Afrikaans te make. Le Roux is een van hulle. Sy is ‘n oudstudent van Michael le Cordeur (p 258) en ‘n mens weet dus eintlik wat om van haar te verwag. Sy word soos volg voorgestel: “Marlene le Roux beskerm en bevorder Afrikaans … Le Roux is ook ‘n Afrikaanse skrywer van formaat” (284). Sy bevorder egter by voorkeur die brouseltaal Kaaps pleks van Standaardafrikaans. Carstens en die ATR wil oorgraag polities byderwets wees. Volgens hulle is Afrikaans vroulik. As feminis beskou Le Roux Afrikaans (296) en ArtsCape (290) as vroulik.

    “Voor Suid-Afrika se oorgang na ‘n inklusiewe demokratiese regering in 1994, was kunsonderrig nie beskikbaar vir die meerderheid leerders in Suid-Afrika nie. Om hierdie opvattings en houdings te hervorm en te help met nasiebou, het KunsteKaap … verskeie programme ontwikkel en gevestig om sosiale transformasie te fasiliteer en om brûe te bou oor die talle aspekte wat Suid-Afrikaners verdeel het” (285). Met ander woorde, die ou Suid-Afrika was sleg en die nuwe Suid-Afrika is goed. ArtsCape se opdrag en funksionering word as polities, spesifiek ANC-gedienstig, vertolk. Die kunste word dus met politieke motiewe aangebied en bevorder.

    Vóór 1994 was kunsonderrig egter ook vir die oorgrote meerderheid blanke skoliere nie beskikbaar nie. Die enkele blanke staatskole wat kuns as vak aangebied het, moes dit sedert 1994 in feitlik alle gevalle weens finansiële beperkings laat vaar. ‘n Mens kon dus verwag dat Le Roux ‘n spesiale poging sou aanwend om die huidige benadeeldes, die blankes, tegemoet te kom, maar die teenoorgestelde is eerder waar. Sy het (slegs) ore en oë vir die belange van nieblankes, veral bruines. Kyk na foto’s 39 tot 46 oor ArtsCape se bedrywighede. Dit lyk asof daar net drie blankes is onder die dosyne mense wat afgeneem is.

    “Gedurende die apartheidsera het die kunste, kultuur en erfenisgoedere hoofsaaklik binne die wit minderheid van die Suid-Afrikaanse bevolking tot sy reg gekom … Die uitdagings vir beleidmakers in 1994 het hoofsaaklik gefokus om dieselfde hulpbronne beskikbaar te stel vir alle Suid-Afrikaners en om sodoende aan alle kultuur- en erfenissektore gelyke geleenthede te bied. Die Nasionale Witskrif op Kuns, Kultuur en Erfenis van 1996 het die beleid en raamwerk vasgestel, om die visie van die nuwe demokrasie te verwesenlik via alle Suid-Afrikaners. Weens hierdie redes is dit van kardinale belang vir KunsteKaap om ons land se geskiedenis volkome [!] te verstaan, sodat ons kan saambou aan die toekoms en erfenis van ons land” (285). Hoe mooi klink dit nie! Maar hoe vals is dit nie! Dit is onverdunde ANC-retoriek. Dit gaan nie om alle Suid-Afrikaners en alle kultuurgroepe nie. Dit gaan om ‘n ongelyke speelveld te skep waarin die belange van die blankes, veral die Afrikaners, verwaarloos word.

    In ‘n eindnoot staan: “KunsteKaap strewe daarna om die beleid soos vasgestel deur die regering toe te pas” (298). Met ander woorde, Le Roux en ArtsCape kruip agter die heillose ANC-regime aan. Nêrens spreek kameraad Le Roux kritiek op die ANC uit nie. Haar uitgangspunt en oortuiging is: “Die Nico Malan-teater (en KRUIK [Kaaplandse Raad vir die Uitvoerende Kunste]) het … ‘n apartheidsgeskiedenis wat getransformeer moes [!] word” (286). Volgens die ANC het (die nuwe) Suid-Afrika se (ná-koloniale) geskiedenis in 1994 begin, voorafgegaan deur ‘n vreedsame oorgang. Dít is die ANC se “volkome” (volledige, volmaakte, suiwere) verstaan van die geskiedenis. Dat daar terroriste was wat op groot skaal (onskuldige) bloed vergiet en dood en verwoesting gesaai het, word verswyg. Daar was skynbaar net voorbeeldige vryheidsvegters wat deur ‘n wrede, immorele, blanke regime bloedig onderdruk en onregverdig benadeel is.

    Le Roux lê die ANC se rassediskriminasie teen blankes in die allermooiste voue. “Die politieke transformasie in Suid-Afrika en die nuwe regering in 1994, asook ‘n kombinasie van gemeenskapsdruk en politieke druk het KRUIK sowel as ander uitvoerende kunsterade in Suid-Afrika gedwing om die nodige veranderings te maak wat deursigtigheid en toeganklikheid weerspieël. Hierdie druk vir verandering was gebonde aan die dalende staatsubsidie en gevolglik die onsekerheid rakende befondsing” (286). Wat Le Roux verswyg, is dat die ANC hier dieselfde laai as met bv die universiteite uithaal. Die uitvoerende kunste en tersiêre onderwys moet aan die heillose ANC-regime se wense voldoen anders word hulle staatsubsidie, wat sedert 1994 in reële terme drasties verminder is, weerhou. Alle instansies wat van owerheidsfinansiering afhanklik is, word deur die ANC in sy (kommunistiese) ideologie ingedwing. Dat dit teenstrydig met die sogenaamde vryheid is wat in 1994 aangebreek het, kom skynbaar nie by Le Roux op nie.

    Die ANC-regime verwag voortaan van ArtsCape, anders as in die goeie ou dae, om self sy produksies te befonds. Al wat die ANC-regime onderneem, is om te sorg vir die instandhouding van die bestaande infrastruktuur. Vir die produksies moet ArtsCape self die fondse vind. Die pryse van die kaartjies van diegene wat op- en uitvoerings bywoon, word nie meer gesubsidieer nie. ‘n “Gebruiker-betaal-beginsel” geld (286). Dus, ten spyte van die hoër belastinginkomste wat die ANC-regime in vergelyking met die NP-regering ontvang, is minder staatsgeld as vóór 1994 vir bv die kunste en tersiêre onderwys beskikbaar. Dit is omdat ons te make het met ‘n buitensporig vergrote en uitsonderlik onbekwame staatsdiens, oorlaai met heeltemal teveel personeel, wat verkwistend vergoed word. Wanbestuur en korrupsie dreineer die staatskas. Die ANC is lief vir naamsveranderinge. Die nuwe Suid-Afrika kan hernoem word as bv Korruptië/Corruptia, Rommelië/Junkia of Misdadië/Crimia. Le Roux spreek geen kritiek uit op die armoedige staatsubsidie van ArtsCape nie. Sy erken eerder solidariteit met ‘n politieke doel: “om ons demokrasie te konsolideer” (288).

    Soos die ANC-regime het ArtsCape deesdae met “uitdagings” te make (287), dus situasies waarvoor hulle nie die bekwaamheid het sodat die probleme na behore opgelos kan word nie. In die onverkwiklike situasie waarin ons ons sedert 1994 bevind, word op tipiese wyse die volgende kenmerke van “die jeug” gelys: tienerswangerskappe, werkloosheid, MIV/vigs, vroeë skoolverlaters, betrokkenheid by misdaad, dwelmmisbruik, bendebedrywighede, huishoudelike geweld (287). Wat nogeens duidelik is, is dat die aandag nie op alle jeugdiges toegespits is nie, dus nie op die blankes nie, maar op die nieblankes, sowel swart as bruin. Dit is hulle wat “bemagtig” moet word, dus “veral die leerders wat [na bewering] in die verlede toegang [tot die opvoedkundige veld] geweier is” (289).

    Die kunste het glo “die potensiaal … om sosiale transformasie te fasiliteer en om brûe te bou oor die baie aspekte wat ons voorheen geskei het” (290-291). “Die kulturele lewe [word] versterk deur middel van innoverende bemagtigingsinisiatiewe” (291). Hulp word aan “benadeelde kunstenaars” gebied (291) pleks van aan belowende, talentvolle kunstenaars, sonder inagname van ras, etnisiteit, kleur of geslag. Ras- en etniese bewustheid word eerder verskerp: “Nog ‘n nuwe tendens by die KunsteKaap is om toenemend bewustheid en waardering vir Khoi-San-identiteit en -marginalisering by die jongmense te skep” (292). ‘n Engelse produksie is hierop toegespits en nog ‘n Engelse een vier ons vryheid (295).

    Le Roux verskaf verdere inligting oor ArtsCape se 2016-program as “‘n tipiese voorbeeld van wat KunsteKaap aanbied” (292). Hiermee lewer sy myns insiens verdoemende getuienis oor wat ArtsCape met die geld van die belastingbetalers en borge aanvang. In albei gevalle is groot bedrae danksy die suksesvolheid van blankes beskikbaar, al word hulle belange deur ArtsCape gemarginaliseer. Die skoolvoorgeskrewe werke wat genoem en aandag aan bestee word, is Fiela se kind (dus die onmenslikheid van apartheid), Krismis van Map Jacobs (dus die letsels van apartheid en die Distrik Ses-verskuiwings), die Xhosa-werk Amaza (ter viering van Afrikadag) en twee van John Kani se Engelse werke (apartheid en die vryheidstryd) (292-293); dus nie ‘n enkele werk wat blank-georiënteerd is nie, om van nie-polities en pro-blank nie te praat nie. ‘n Jazz-fees is aangebied om die Sharpeville-slagting te herdenk (294); nie die Bloedrivier- of Marikana-slagting nie.

    Hemelbesem (Simon Witbooi) is gekies as die aangewese persoon om in ‘n musiekproduksie die storie te vertel “oor ons gedeelde geskiedenis en hoe taal gebruik kan word om versoening tussen kulture te bewerkstellig” (294). Dit lyk asof niks by ArtsCape van linkse of ANC-politiek vry te pleit is nie. “Ons wil teater as ‘n voertuig gebruik [misbruik] om menswaardigheid, trots, wedersydse respek en selfstandigheid op alle vlakke van die samelewing teweeg te bring en te vestig as ‘n norm” (294). Afrikaans het glo “wel die mag … om nasiebou te bevorder en diverse kulture saam te bind” (296).

    ‘n Vrouefees – nie ‘n mens- of mansfees nie – word jaarliks aangebied om geslagsgelykheid te bevorder (296). Die Internasionale Dag vir Gestremdes word ook jaarliks gevier om “die stigmas af te breek wat gestremdheid omring” (296). Daar is ‘n nasiebouprojek wat aan ‘n “inheemse musiekgroep” ‘n platform verskaf (297). Dit lyk asof daar in die ArtsCape-aanbiedings niks is wat vry van aktivisme te pleit is nie. Le Roux noem hierdie eensydigheid “‘n kaleidoskoop van Suid-Afrika se kultuurlandskap” (297). “Ek glo in die kunsteprogramme wat KunsteKaap aanbied omdat dit ons die geleentheid bied om sosiaal-relevante kwessies aan te pak” (297). Inderdaad! Dit gaan nie om die kunste ter wille van die kunste nie, maar by uitstek om die propagering van ANC-politiek.

    Russel Botman-gedenklesing

    Die bruin Russel Borman was die eerste “swart” rektor van die Universiteit Stellenbosch (US). Anders as in die geval van al die blanke US-rektore, word die nalatenskap van Botman jaarliks tydens ‘n gedenklesing in herinnering geroep. Seker des te meer omdat Botman berug is vir die aktiewe manier waarop hy Afrikaans as US-onderrigmedium ondermyn het. Vir die besonderhede hiervan lees Pieter Kapp se boek, Maties en Afrikaans: ‘n Besondere verhouding, 1911-2011 (Pretoria: Protea Boekhuis, 2013, 261p – Praag 6.04.2014). Marlene le Roux het die vierde Russel Botman-gedenklesing op 18 Oktober 2018 gelewer. Die teks is op LitNet (19.10.2018) gepubliseer. Ek verwys na die bladsynommers van my uitdruk om die opsporing van verwysings te vergemaklik.

    Botman was ‘n militante ANC-aktivis, gevolglik begin Le Roux heel gepas met ‘n verwysing na “mede-aktivis Russel Botman … Botman was bo alles ‘n aktivis … ‘n ewige aktivis” (p 2). Ja, eerder as ‘n rektor. Insgelyks is Le Roux bo alles ‘n aktivis eerder as die uitvoerende hoof van ArtsCape. Botman se vrou, Beryl, word ‘n “aktivis uit eie reg” genoem (2). Sy het haar doktorale proefskrif in Engels geskryf, al is Russel en Beryl van huis uit Afrikaans. Hulle het ook gepoog om hulle kinders Engels groot te maak. Desnieteenstaande was Russel van 2006 tot 2011 die voorsitter van die Klein Karoo Nasionale Kunstefees (KKNK), waartydens hy die fees, soos die US, meer “inklusief” probeer maak het (4). Die KKNK moes glo “n bevrydende rol” vervul (5). Daar is skynbaar niks wat nie deur Botman of Le Roux verpolitiseer kan word nie. Hy wou sowel transformasie as gelykheid “verdiep” (3), met as implikasie dat daar meer militant teen die blankes gediskrimineer behoort te word en die speelveld al hoe meer ongelyk ten koste van die blankes gemaak moet word.

    By Le Roux is daar geen tekort aan die gif wat sy met oorgawe ten koste van blankes, veral Afrikaners, uitstrooi nie. Sy gebruik die geykte truuk om met die oog hierop die woord apartheid pleks van blankes/Afrikaners te gebruik: “Apartheid het ons deur wetgewing soos diere gegroepeer wat na die slagpale [dus die dood] gelei word. Soos slagdiere is ons verdeel, geklassifiseer [doen die ANC nie steeds dieselfde nie?] en van ons natuurlike sosiale menswees ontneem” (20). “Dit was die sing van mekaar se liedere, maar ook ‘n verset teen die onmenslike brutaliteit van ‘n politieke sisteem, in dieselfde gees en as ‘n inisiatief soortgelyk aan dié van die vroue was destyds deel gehad het aan die historiese optog in 1952 teen die onmenslike dompasstelsel. [‘n uitdrukking van Le Roux se feminisme.] Ons het onsself gewy aan ‘n gemeenskaplike saak: om die kategorieë wat verdeel en ontmens deur kultuur en sang te verbreek; om onsself vry te spreek. Dit was ook Russel Botman se visie, ‘n aktivis wat kultuur en sang gesien het as ‘n brug om die verdeeldheid van die verlede te oorkom. Die skep van ‘n menslikheid van deernis en respek. Deur sy betrokkenheid het Russel Botman gestaan vir gelyke regte vir toegang tot die kunste en teologie, vir die regte van vroue en van LGBTI-persone. Sy nalatenskap was die stryd vir ‘n menslikheid vir almal” (4).

    Die titel van Le Roux se voordrag, “Van ontmensliking tot hoop”, word soos volg verduidelik. “Die meeste van ons is afkomstig uit ‘n wreedaardige verlede wat ons as burgers van hierdie land ontmens gelaat het. Hoe beweeg ons van daardie wreedheid na ‘n ruimte waar ons onsself kan beskou as burgers van hoop? Hoe beweeg ons … na ‘n ruimte waar daar ‘n tuiste vir elkeen van ons met ons diverse identiteite is? [Die ANC-utopie.] Hoe skep ons ‘n hawe van hoop waar ons stories gehoor en geïntegreer word en waar mense besef dat ons veel meer is as ‘n spesifieke taal, kultuur of godsdiens?” (2). Soos Botman, poog Le Roux om haar hiermee van Afrikaans en Afrikanerkultuur te distansieer. “Die Hoop Projek [is] in Julie 2010 deur Russel Botman geloods” (4). Die oorsprong van sy hoop-begrip het hy in marxistiese literatuur gevind. Soos Botman reeds in 1974 “gedig” (eintlik gepropageer/gewens) het: “There’s hope in revolution” (3).

    Le Roux haal ‘n 2003-berig oor haarself soos volg goedkeurend aan: “She criticises productions of the performing arts for being ever too Eurocentric, and blames the government … who continue to fund Eurocentric state theatres. In short, Le Roux supports a theoretical school that feels that ‘white people’ with their ‘Afrikaner culture’ are undermining South African culture” (5). In 2006 het Le Roux haar soos volg oor bv die KKNK se uitreikprogram uitgelaat: “Hierdie rondgaande verhoë kan verseker dat die uitvoerende kunste deur die eng kultuurraamwerke breek waarbinne baie van ons, veral Afrikaners, steeds vasgevang sit, en dat ons bevry word van die ongeldige aannames en vrese wat ons steeds jeens mekaar koester. Kunstefeeste soos die een in Oudtshoorn het die potensiaal om ‘n samebindende fees van alle kulture, deur alle kulture vir alle kulture te word” (5). Dus, net soos die US nie (net of oorwegend) ‘n Afrikaanse universiteit moet wees nie, moet die KKNK (nie net of oorwegend) ‘n Afrikaanse fees wees nie. Hiervolgens het Le Roux reeds in 2003 en 2006 haar ideologies-betrokke benadering tot die kunste openlik gepropageer. Desnieteenstaande is sy ‘n dekade later as die uitvoerende hoof van ArtsCape aangestel.

    Oor een saak kan daar geen onsekerheid wees nie: Veral vir Afrikaners het Le Roux haar mes in. Met die oog hierop moet sowel die onderwys as die kunste (tot die uiterste) misbruik word. “Indien dit ons erns is om te verseker dat histories verontregte gemeenskappe die vrugte van die vryheid pluk waarvoor hulle gestry het en ons ‘n samelewing wil word wat op sterk demokratiese waardes geskoei is, durf ons nie die belangrike rol wat holistiese onderwys en die kunste hierin kan speel, negeer nie” (6).

    As uitgesproke ANC-aktivis stel Le Roux die volgende vier vrae: “Wat beteken ‘n verdieping van gelykheid vir persone betrokke by die kunste? Hoe herstel ons menswaardigheid deur teater? Hoe verdiep ons die transformasie van ons samelewing deur die kunste? Hoe kan ons aktiviste van hoop wees?” (6). Die Le Roux-manier van doen, word verduidelik na aanleiding van wat ArtsCape in September 2018, Erfenismaand, aangebied het. Sy begin deur gunstig te verwys na die sogenaamde Waarheids- en Versoeningskommissie (WVK) as “‘n stuk teater” waar “vertelling van die [ongetoetste] waarheid [!] … deel van ‘n soeke na geregtigheid” was. “Watter rol kan ons speel in die herstel van menswaardigheid en om elke individu te oortuig dat ons erkenning gee aan hul verhaal?” (6). Waar gaan soek Le Roux ‘n verhaal wat ArtsCape kan vertel? By die 85-jarige Katrina Esau, glo “die laaste oorblywende vlotspreker van die San … taal” (6). Hieruit is ‘n ArtsCape-verhoogproduksie, Katrina, die dansende taal, geskep. Kirvan Fortuin, “‘n opkomende kunstenaar”, gebore in Macassar, maar wat ook in Nederland werk, het as choreograaf opgetree. Sy kommentaar op die stuk word egter in Engels gelewer (7).

    Die volgende dag het ArtsCape ‘n Afrikamusiekkonsert met inheemse instrumente aangebied, met Zinzi Nogavu as sangeres. “Sosiale kwessies is aangespreek” (7). Daar was ook ‘n Nelson Mandela & Albertina Sisulu Eufeeskonsert met kunstenaars uit Gugulethu. “Gugulethu … wat bekend is vir ‘n kollektiewe weerstand teen apartheid, met spesifieke verwysing na die ‘Gugulethu Seven’ – sewe jong mans wat as lede van Mkhonto weSizwe (MK), die gewapende vleuel van die African National Congress (ANC), oorval en vermoor [! – pleks van gedood] is deur die Suid-Afrikaanse sekuriteitsmagte op die oggend van 3 Maart 1986” (7-8). Dít is die soort aanbeveling wat vir Le Roux onweerstaanbaar is. Sy skaar haar by die terroriste. ArtsCape móét pro-ANC-propaganda daaroor versprei. “Dit was dus gepas dat hierdie huldigingskonsert ter ere van apartheidsvegters, soos Tata Madiba en mevrou Sisulu, aangebied sou word in ‘n pertinente ‘township’ as ‘n sprekende voorbeeld van die terugeis van ‘Ons Trots’ as ‘n vry nasie” (8). In Erfenismaand 2018 het ArtsCape dus die WVK, die San, Afrikamusiek en “Gugulethu se erfenis en … kultuur” gehuldig. Hiervolgens is daar geen sprake dat Westerse, Europese, blanke en Afrikanerkultuur in Erfenismaand deur ArtsCape gehuldig word nie.

    “Waarom doen ons al hierdie dinge?” In ArtsCape se 2017-Transformasieplan (eintlik vanselfsprekend in Engels) staan: “The ArtsCape Theatre Centre has a vision to be the world’s [!] leading centre of performing arts and creative excellence. Our passion is to be an inclusive space for all people [including Afrikaners?] from every corner of our province irrespective of race, creed and religion … towards building a Socially Cohesive Nation. Our aim is to bring people together with a singular goal: Creating shared and safe spaces for people to come together!” (8). Dit is vir my duidelik dat ArtsCape in hulle produksies veilige plekke vir nieblankes skep; dus dat geen kritiek op en niks negatiefs oor nieblankes geduld word nie. Blankes, veral Afrikaners, daarenteen, kan maar tot vervelens toe, bv onder die dekmantel van apartheid, sonder beperking verdoem word. Le Roux erken dit eintlik wanneer sy waaragtig sê: “As UH [uitvoerende hoof van ArtsCape] streef ek ook daarna om téén die nalatenskap van apartheid te werk” (8). Sy wil as ‘n “agent van verandering” optree (8). Dit is “die stukrag en motivering vir my toewyding tot verandering” (8).

    Volgens Le Roux was Botman “getuie van die gevolge van ‘n onregverdige taalbeleid, en as rektor, tesame met sy kollegas, word hy die geleentheid gegun om hierdie onregverdigheid reg te stel. Hul oogmerk is geregtigheid in Afrikaans – gelyke toegang tot alle geleenthede. Dit is nie ‘n taal wat in die gedrang is nie, maar die toekoms van ‘n land. Dit is nie ons vrese wat bedreig word nie, maar ons hoop. Afrikaans is ‘n sleutel van die 21ste eeu wat kan bydra tot die ontwikkeling van ander Afrikatale – ‘n bydrae wat Engels nie kan maak nie” (9). Myns insiens was en is daar geen werklike ongeregtigheid in die voortbestaan van ‘n eentalige Afrikaanse US nie omdat daar talle eentalige Engelse universiteite is.

    Dit is gewoon onmoontlik dat ‘n Afrikaanse US die toekoms van die land en “ons hoop” kan bedreig. Op grond waarvan moet Afrikaans, maar nie Engels nie, tot die ontwikkeling van swart tale bydra? In elk geval, sou die afskaling van Afrikaans, soos dit aktief deur Botman aan die US bedryf is, die taal beter toerus om ‘n bydrae tot die ontwikkeling van swart tale te lewer? By implikasie praat Le Roux Botman se verengelsing van die US en die afskaling van Afrikaans goed. Hierdie voordrag was vir Le Roux die ideale geleentheid om voorkeur vir die behoud van Afrikaans as akademiese taal aan die US uit te spreek. Le Roux doen dit nie omdat sy nie Afrikaansgetrou is nie. My aanvoeling is dat daar by Le Roux, soos by Botman, ‘n dislojaliteit jeens Afrikaans en ‘n onkritiese voorkeur vir Engels is. Dít is ‘n opvallende kenmerk van die oorgrote meerderheid van die bruin elite.

    Daarna volg afdgesaagde ANC-retoriek: “Ja, Afrikaans is deur die voormalige Nasionale Party se apartheidsbedeling op nie-Afrikaanssprekende leerlinge afgedwing” (9). Word Engels nie deesdae in groter mate en al hoe meer deur die ANC-regime aan sowel Afrikaanse skoliere as studente opgedring nie? “Ja, geweld en onreg is in Afrikaans gepleeg” (9). Het die ANC/UDF nie in sowel Engels as Afrikaans onreg gepleeg nie? Die MK-terroris, Basil Kivedo, spog oor “hoe ek sabotasie in Afrikaans gepleeg het, hoe ek in Afrikaans die kleefmyn gemonteer en gedetoneer het” (Carstens en Le Cordeur, p 485). Le Roux sê: “Afrikaans gee ons die ruimte en die geleentheid om die grense en onregmatighede van die verlede reg te stel” (9).

    Sowel Engels as Afrikaans kan deur die ANC gebruik word om verskoning vir sy wan- en misdade te vra, maar dit word nie gedoen nie. Albei tale kan ook gebruik word om die blankes, by uitstek die Afrikaners, te bedank omdat hulle Suid-Afrika oor eeue tot die ontwikkeldste en voorspoedigste land in Afrika opgebou het. Dank is ook aan die blankes verskuldig vir al die goeie dinge wat hulle, sonder om moeg te word, gedoen het en voortgaan om te doen, maar daar is geen sprake van sodanige erkentlikheid by Le Roux of die ANC nie. Le Roux beweer eerder: “Afrikaans is gedurende 1994 stelselmatig bevry” (10) – blykbaar van apartheid.

    Aan die einde keer Le Roux terug na Botman se hoop-manie, wat maar ‘n hopelose saak is in die toestand waarin die land sedert 1994 verval het: “Ons het ‘n punt in ons geliefde land bereik waar ons as ‘n nasie op ‘n reis moet gaan van brutaliteit na hoop – hoop wat in aksie omgesit moet word, waar dit nie net gaan oor die gesondword van herinneringe van die verlede nie, maar oor sosiale geregtigheid” (11). Ek ervaar die nuwe Suid-Afrika egter as meer brutaal en voller van ongeregtigheid as die ou Suid-Afrika. Hoeveel geregtigheid is daar in bv wanbestuur, korrupsie, rommelstatus, die misdaadepidemie en onteiening sonder vergoeding?

    Fair Saturday-toekenning

    Teen die tyd dat ‘n mens by ‘n derde bron van Le Roux se menings kom, besef jy hoe vlak van gees sy is. Daar is geen diepe of oorspronklike denke nie. Daar is eerder besete ANC-gesindheid aangedryf deur vooroordele. Soos die ANC verkondig sy inklusiwiteit, asof almal deur ArtsCape bevoordeel word. Daar is by haar geen begrip vir die doelbewuste uitsluiting/ontheemding van die gesofistikeerde, beskaafde, Europeesgeoriënteerde samelewingsektor wat die teaterkompleks opgerig en in bedryf gestel het en wat steeds die voortbestaan daarvan met hulle finansiële ondersteuning, bv as belastingbetalers en borge, moontlik maak nie. Le Roux bedank nie die blankes vir die luukse teaterkompleks wat hulle opgerig het en wat sonder vergoeding deur die ANC onteien is nie. Nog minder vra sy verskoning daarvoor dat sy, in navolging van die ANC, die teater nou as ‘n anti-blanke ruimte, veral anti-Afrikaner-/anti-Boer-fasiliteit, misbruik. Sy is so idee-arm dat sy in haar toespraak heelwat herhaal wat in haar twee voorafgaande bronne staan. By wie sy aansluiting vind en uit wie se idees sy inspirasie put, blyk bv uit die Nelson Mandela- (p 1) en Desmond Tutu-aanhaling (6).

    Le Roux het op 24 Junie 2019 ‘n Fair Saturday-toekenning in Bilbao in Spanje ontvang. Die teks van haar toespraak is op LitNet (18.07.2019) gepubliseer. Ek verwys na die bladsynommers van my uitdruk om die opsporing van verwysings te vergemaklik. Hou in gedagte dat sy hier plaaslike toestande beskryf waarmee die buitelandse gehoor nie (goed) bekend is nie. Dit bring die verpligting mee dat die spreker haar so waarheidsgetrou moontlik behoort uit te druk.

    “Fair Saturday is described as ‘a day to improve the world through arts and culture’” (1). Soos die marxiste wil Le Roux Suid-Afrika ooreenkomstig die wense van die ANC verander. Met die oog hierop word die uitvoerende en ander kunste, met ArtsCape as naaf/sentrum, misbruik. “It is only fair [!] to ask the pertinent question: have we been able to improve South Africa through arts and culture? And more specifically, is it [at] all possible to restore the humanity and hope of the people of South Africa through the Arts, now living in a democratic, post-Apartheid society?” (1). Die veronderstelling waarvan sy uitgaan, is dat Suid-Afrika voorheen, soos apartheid, ongekwalifiseerd sleg was, bv onmenslik en sonder hoop, en dat die kunste (mis- of) gebruik kan word om die land te verbeter.

    Hoekom is ArtsCape, afgesien daarvan dat Le Roux nou die uitvoerende hoof is, soveel beter as die Nico Malan-teater? “The dilemma was that the old Nico Malan Theatre was a ‘white space’ staging performances for a predominantly white audience, with a focus on ‘high’ art meaning classical art forms originating in Europe, with for example signage only in Afrikaans and English” (2). Is die huidige opset noodwendig beter, waar die standaard afgewentel is na die smaak en begripsvermoë van die gepeupel, Engels die oorheersende taal en Afrika die voorkeurplek van oorsprong van opvoerings geword het? Behoort daar nie eerder geleenthede gebied te word aan enigeen om kennis kan maak met vergestaltings van hoër en beter kuns nie?

    Le Roux se aandrang dat die kunste die ANC se ideologie moet onderskryf, is myns insiens ‘n onding wat uitgeroei moet word. Kuns moet nie op- en uitgevoer word om die politiek van die oomblik te propageer nie. Grootse kuns is tydloos. In Le Roux en die ANC se retoriek: Kuns hoef nie ‘n nasie te bou en gewonde, benadeelde mense se pyn te verlig en hulle te probeer heelmaak nie. Kuns kan as kuns beoefen word en die publiek moet vry wees om dit na goeddunke volgens eie behoeftes te vertolk. Blatante, ongenuanseerde politiek moet nie (ongevraagd) aan hulle opgedring word nie.

    Le Roux se familie en “millions of South Africans … were treated as second rate citizens under an Apartheid state that dehumanised people – taking away their dignity … A lot has changed since 1971 to 2019, but many wounds remain unhealed, many stories are untold, many people are still invisible. That is why it is more accurate to speak of a post-1994 South Africa than a post-Apartheid South Africa – many of the legacies of Apartheid still wreaks havoc in our society, keeping people apart, making people invisible” (2). “As CEO, I have striven to reverse the legacies of Apartheid” (3).

    Le Roux sal dus verseker voortgaan om haar amp te misbruik ten einde haar kruistog teen apartheid (dus teen blankes) voort te sit, pleks van die kunste sonder aansien des persoons te bevorder. “I want to assist in being an agent of change. The change … encompasses an awareness of all persons” (3), maar klaarblyklik nie almal in dieselfde mate nie, bv eerder nieblankes as blankes, eerder vroue as mans, eerder gestremdes as niegestremdes, ens.

    “Flowing from my gender and disability activism, … my political activism against Apartheid and my work within the Performing Arts, I have proposed a model in my Master’s thesis” (4). Dit is nie duidelik of dit ‘n voltooide projek is en of daar nog aan die verhandeling gewerk word nie. Daar sal egter ‘n punt moet kom waar aktivisme nie alles vir haar vermag nie. Sy behoort pogings aan te wend om vry van ideologie daadwerklik te presteer. Sy beweer in die samelewing en in teaters “exclusion, inequality and discrimination [are] at the intersection of race, class, ability (vs disability), location (rural/urban/informal), gender, age, sexual orientation, mobility (transport) and even connectivity (internet or not)” (4-5). Daar is niks oorspronkliks of opspraakwekkends hierin nie; niks wat selftevredenheid regverdig nie.

    Ek onthou dat die NP-regering tydens die polio-epidemie, soos die gebruik tydens alle epidemies was, op groot skaal teenmiddels aan al die bevolkingsgroepe verskaf het. Le Roux beweer egter dat die polioteenmiddels net by die kliniek vir blankes beskikbaar was en nie by die kliniek vir nieblankes nie, gevolglik het polio haar gestremd gelaat (2-3). Die vraag is of versuim (deur ‘n ouer) of nalatigheid (deur die kliniek) pleks van apartheid nie eerder die skuld moet kry nie. Maar apartheid is deesdae die aangewese en handige sondebok vir ANC-aktiviste.

    Sy haal dieselfde sinne uit die 2017-Transformasieplan van ArtsCape aan as in die tweede bron hier bo. Die 1996-Grondwet, soos deur die ANC-meerderheid in die parlement aanvaar, het as rigsnoer vir die ArtsCape-plan gedien. Daarom word gepoog “to create a necessary transition and transformation from a bureaucracy that encouraged segregations and inequality to one which is inclusive and people-driven” (5). Waarop dit neerkom, is dat ‘n era van vryheid aangebreek het waarin daar oral gedwonge rasse-integrasie is. “Performances, artistic workshops and exchange programmes … encourage activism and awareness of integration” (5). “Our goal is to harness the arts, culture and heritage for creative expression, education and training, job creation and the eradication of poverty … An essential aspect of the transformation process [is] enhancing equality of people and the arts. Then we can create a space for all people” (5). Eintlik hoef ArtsCape bloot te verklaar dat hy die ANC in alles ter wille is. As die gewaande gelykheid van alle mense nie in die praktyk verwerklik word nie, kan en sal apartheid, dus die blankes, die skuld daarvoor kry.

    Haar ophaal van die Afrikamusiekkonsert is grootliks ‘n woordelikse vertaling van wat in die vorige bron hierbo staan. ‘n Soortgelyke herhaling is die geval Katrina Esau. Wat nie in die vorige twee bronne staan nie, is: “ArtsCape is the only theatre to have a dedicated Islamic prayer room in the building” (6). Vir die VGK sal Le Roux seker graag dieselfde doen, maar ek dink nie sy sal geneë wees om, weens hulle “apartheidsondes”, ‘n versoek van die NG Kerk of die APK gunstig te oorweeg nie. Die VGK het Engels tot sy enigste sinodale rekorderingstaal verklaar. As Le Roux Afrikaansgetrou was, sou sy haar al teen die VGK se verwaarlosing van Afrikaans as kerktaal uitgespreek het. Sover ek weet, het sy dit nie gedoen nie. Myns insiens sou sodanige beswaar onversoenbaar met haar talle ANC-getroue aktivismes wees. Aktivisme ten gunste van Afrikaans is nie een van Le Roux se manies nie, al verkies die ATKV en ATR om haar as sodanig voor te stel.

    ArtsCape dien as voetuig vir Le Roux se feminisme. “Every year in August ArtsCape and Women Zone coordinate a Humanity Walk which kicks of[f] our Women’s and Humanity Festival. All are invited to join the walk … Afterwards there are workshops offering free legal advice, free HIV/Aids screening en a flurry of activities on the piazza in front of ArtsCape” (6). Hierdie aktiwiteite behaag die ANC, maar wat het hulle met die (uitvoerende) kunste te make? ‘n “Absolutely Fabulous Drag Show” word ook deur ArtsCape aangebied (6), wat in ‘n mate geregverdig kan word vanweë die kostumering, sang en danse, maar dit kan dekadensie aanmoedig.

    Die betekenis van die modewoord ubuntu word goedkeurend deur Le Roux uit ‘n aantal bronne aangehaal. Dit het glo “the capacity to restore humanity and dignity” (7), dus twee van die dinge wat glo deur die slegte invloed van apartheid afgebreek is. “The journey to restore the humanity and hope of people through the Arts after Apartheid (post-1994), is however not cheap or sentimental. It is also a quest for justice – a journey towards an economically inclusive and socially just society” (7). Hiertoe is Le Roux verbind, met as ideaal “making all of us more human” (8), ná die beweerde ontmensliking van apartheid.

    Sy verseker haar gehoor in Spanje dat die stryd teen apartheid nog nie afgehandel is nie en deur haar voortgesit word. “The success of Apartheid in South Africa is that we still do not have real human connections. We still live in separate neighbourhoods [as in other countries] and we still go to different churches on a Sunday [likewise in other countries]. At ArtsCape we have been on a difficult, but also hopeful journey of creating a space where everyone [including Afrikaners?] has a sense of belonging, where you can listen to stories of the slow violence of Apartheid [and the terrorism of the ANC/UDF/SACP?], and also to stories of hope [and the marginalisation of Afrikaners and Afrikaans?] performed through visuals, song, dance and music. We are on a journey of connecting people – Whites, Blacks, Coloureds and Indians, disabled and abled-bodied, rural and city, township and affluent neighbourhoods, Muslims, Christians and Jews, straight, gay and transgender – a journey of becoming more human, a journey of hope” (7).

  • Leon Lemmer: ‘n Manifes vir Afrikaans

    Leon Lemmer: ‘n Manifes vir Afrikaans

    Johan van Wyk skryf in sy rubriek, Van Alle Kante (Die Burger, 2 Desember, p 10): “‘n Onaangename verrassing … wag op die naïewe, goedgelowige optimiste wat glo en verkondig dat ons niks [oor Afrikaans] te vrees het nie. Volgens hulle sal Afrikaans voortbestaan en selfs gedy solank as wat dit gepraat word. Regtig? Glo hulle ook aan die tandemuis en dat die maan van kaas gemaak is? Ek kan onthou dat hierdie idealistiese maar onwetenskaplike, vals siening ook in die aanloop tot die oorname in 1994, toe daar ernstige kommer oor Afrikaans se toekoms was, met groot bravade verkondig is. Nogal deur bekende Afrikaanse skrywers, digters, letterkundiges, taalgeleerdes, kunstenaars en natuurlik politici, die groot eksponente van die kuns van die moontlike, die leuen. Die waarheid is dat ten spyte daarvan dat ‘n paar miljoen mense dit sedert die oorname in 1994 aangehou praat het, het Afrikaans se posisie as akademiese en saketaal sedertdien dramaties verswak. Die ironie is dat dit met die hulp en ondersteuning uit Afrikaanse geledere bewerkstellig is. ‘n Nog groter ironie is dat dít wat veronderstel was om Afrikaans lewend te hou, naamlik om dit te praat, nog nooit so morsig soos in die afgelope 23 jaar gedoen is nie. As dit is hoe Afrikaans in die toekoms gebesig gaan word, gaan ek leer Engels praat en net in Afrikaans bid … Die suiwer, keurige, welluidende Afrikaans van 50, 60 jaar gelede [soos onlangs ter herdenking deur RSG heruitgesaai] het my opnuut geïnspireer om dit na te streef. Ja, ek weet ‘n taal is nie staties nie. Maar wanneer het ons dan so loslit en so slapgat geword?”

    Gerhard van Huyssteen

    Ek onderskryf Van Wyk se mening. Maar kontrasteer die joernalis Van Wyk se standpunt met dié van die Afrikaanstaalkundige Gerhard van Huyssteen, wat sedert 2013 die voorsitter van die Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns (SAAWK) se Taalkommissie is. Hierdie kommissie is verantwoordelik vir die samestelling van die Afrikaanse Woordelys en Spelreëls (AWS). Die 11de uitgawe van die AWS in vroeër vanjaar gepubliseer. Oor die bekendstellingsgeleentheid skryf Van Huyssteen: “Dit was Magdaleen Kruger [die uitvoerende hoof van RSG] se spitsvondige opening wat die koek gevat het.” (Netwerk24, 2 Desember). Kruger het gesê: “Oukei, gentlemen en dames, kom ons begin vanaand hier by die mooi venue gesels, waar ons ‘n scoop met die eerste bekendstelling van die nuwe AWS het. En ek hoop al die tuisnywerheid-anties wat dalk nou besig is om brownies en muffins te bak, luister ook saam. Neem dáár ‘n selfie van jou en jou muffin.” Wat Kruger gedoen het, is om doelbewus woorde te gebruik wat die invloed toon wat Engels deesdae het op wat in die AWS as Standaardafrikaans erken word: oukei, gentlemen, venue, scoop, anties, brownies, muffins en selfie. Van Huyssteen noem Kruger se poging “spitsvondig”. Maar hy gaan verder deur anglisisties te verklaar dat haar inleiding “die koek gevat het.” Dalene Müller skryf dat “it takes the cake” in Afrikaans bv “dit span die kroon” is (Skryf Afrikaans van A tot Z, Kaapstad: Pharos, 2003, p 124).

    Van Huyssteen en Kruger is in poste wat die verpligting meebring dat hulle wat Afrikaans betref die wagters op Sionsmure moet wees. Wat albei hier doen, is om die verengelsing van Afrikaans as prettig te beskou. Van Huyssteen is bekend daarvoor dat hy van Afrikaans ‘n woordspeletjie probeer maak pleks van hierdie uitnemende taal ernstig te benader. Kruger se kennis van die ontwikkeling van Afrikaans is so gebrekkig dat sy by geleentheid beweer het dat blankes/Afrikaners Afrikaans van bruin mense gesteel het; dus net soos blankes glo grond van nie-wittes gesteel het. Verengelsing is dié groot bedreiging vir die voortbestaan van Afrikaans terwyl mense soos Van Huyssteen en Kruger verkies om eerder polities byderwets die ondergang, of ten minste die verbastering, van Afrikaans te bevorder. Sulke mense gee by implikasie blindelings voor dat die mengeltaal Kaaps geen bedreiging vir die voortbestaan van agbare Afrikaans inhou nie.

    Jan Rabie

    In haar outobiografiese boek, Reisiger (2009), vertel Elsa Joubert dat die skrywer, Jan Rabie (1920-2001), geweier het om Engels te praat (Praag 10 Junie). Hy was sekerlik nie ten gunste van die verbastering van Afrikaans weens verengelsing nie, soos blyk uit sy boeke en ander publikasies. Rabie was getroud met die Skotsgebore skilderes, Marjorie Wallace (1925-2005). Daar is jaarliks ‘n skrywersbeurs beskikbaar uit die opbrengs van geld wat Rabie en Wallace nagelaat het. Vir 2018 bedra die beursgeld R400 000. Dit is voor die hand liggend dat die Afrikaansgesindheid van Rabie eerder as dié van Wallace (wat ‘n eienaardige maar nogtans verbete poging aangewend het om Afrikaans te praat) deurslaggewend by die toekenning van die beursgeld behoort te wees. Maar hierdie beursfonds word deur die Departement Afrikaans aan die Universiteit van Wes-Kaapland (UWK) geadministreer. Wanneer die beursgeld aan ‘n blanke toegeken word, klink daar telkens rumoerige besware op. Bruines voel dat hierdie beurs elke keer aan iemand uit hulle geledere toegeken moet word. Dan weeg daardie etnisiteit swaar in die konteks van die UWK as ‘n universiteit wat eens uitsluitlik vir bruin studente toeganklik was. Dít terwyl die UWK sedert 1987 (toe Jakes Gerwel die UWK tot die universiteit vir polities linkses verklaar en daarmee weggekom het) gewoonlik as uitnemend veelrassig voorgestel word. Blanke skrywers behoort daarvolgens ten minste gelyke aanspraak op hierdie beursgeld te hê.

    Aan wie is die beursgeld vir 2018 toegeken? Aan Nathan Trantraal (LitNet 28 November), die outeur van bv Chokers en survivors (2013). In 2014 is hierdie bundel deur die ATKV met ‘n Woordveertjie vir poësie bekroon eerder as Marlene van Niekerk se Kaar. Dit toon die mate waarin die ATKV hom deesdae teen die belange van ordentlike Afrikaans skaar. Daardie “en” in die boektitel dui glo daarop dat die teks Afrikaans is. In werklikheid skryf Trantraal ‘n uiterste vorm van die mengeltaal Kaaps, soos bv blyk uit sy rubrieke wat Rapport wys ag om te publiseer. Trantraal steur hom nie aan wat deur die AWS as Afrikaans erken word nie. Hy het geen Afrikaanse woordeboek nodig nie omdat hy soveel moontlik “kreatief” van die Afrikaanse spelreëls afwyk. Al woordeboek wat hy vir gebruik nodig het, is ‘n Engelse een omdat geen Engelse woord vir hom in sy “Afrikaanse” teks taboe is nie. Jan Rabie het rede om in sy graf om te draai. Daar is geen moontlikheid dat Trantraal die heil van Afrikaans bevorder nie.

    Adam Small

    Daar is nog ‘n onlangse gebeurtenis wat ‘n skadu oor die toekoms van Afrikaans werp. Voorheen het ek uitgewys hoe die Afrikaanse Taalraad (ATR), die Afrikaanse Taal- en Kultuurvereniging (ATKV) en die Afrikaanse Taalmuseum en -monument (ATM) eerder Kaaps as Standaardafrikaans bevorder en dat hulle gevolglik nooit ‘n veldtog ten gunste van taalsuiwerheid voer nie; dus dat Afrikaans maar kan verengels. Hierdie Afrikaansinstansies is daarop ingestel om geen Kaapsspreker aanstoot te gee nie. Dit is eerder Standaardafrikaans wat maar in sy swernoot kan gaan. Ek het soms ook genoem dat die SAAWK en die Federasie van Afrikaanse Kultuurverenigings (FAK) ‘n meer behoudende benadering tot Afrikaans het. Maar ook daar is agteruitgang te bespeur.

    In November is die volgende boek gepubliseer: Adam Small: Denker, digter, dramaturg; ‘n huldiging (Pretoria: Protea Boekhuis, 2017, 248p, R200), met Jacques van der Elst as redakteur. Van der Elst was die hoofuitvoerende beampte van die SAAWK en ook ‘n direksielid van die ATR. Hy het ‘n loflied vir die vorige Small-huldigingsbundel, gepubliseer in 2016, aangehef (LitNet 8 Maart; Praag 25 Maart). Dit sluit lof in vir die opgeleide terroris Basil Kivedo wat “in Afrikaans ‘n kleefmyn gemonteer en gedetoneer” het. Van der Elst noem daarin dat die SAAWK oorweging daaraan skenk om die geskiedenis van bruin mense na te vors en te boekstaaf. Vergelyk sy uitlatings met myne: “‘n Adam Small-huldigingsbundel wat drup van die gif” (Praag 2 April). Die inisiatief vir die 2017-Small-hagiografie het waarskynlik van Van der Elst uitgegaan. Daarmee het die SAAWK ‘n Afrikaans-buiteperd (of “-buitestander” – p 194) opgesaal. Van der Elst verskil skerp hiermee: “Hierdie publikasie is ‘n eerbetoon aan Small – ‘n gebaar van die SA Akademie om Small se voorste plek in die ry van Afrikaans se belangrikste literêre kunstenaars te bevestig” (p 10).

    In die flapteks van die 2017-Small-huldigingsbundel staan: “Hierdie publikasie is die eerste in ‘n reeks wat deur die Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns beplan word om hulde te bring aan literêre kunstenaars wat met die Akademie se Hertzogprys bekroon is en wat oor dekades Afrikaans en die Afrikaanse letterkunde met hulle werk verryk het.” Small maak onder meer daarop aanspraak dat hy die skepper van die taalbenaming Kaaps is en dat Kaaps “nou soos ‘n groot boom staan binnekant die volle boord van Afrikaans” (30). Kaaps word gekarakteriseer “as simboliese afwerping van die hegemonie van Standaardafrikaans” (49). Kaaps is volgens André P Brink opgestel “teen Standaardafrikaans as ‘n oorwegend ‘ideologiese konstruksie’ (as verkose taalvariëteit van Afrikanernasionalisme)” (49, ook 56). By Small was daar “die ‘amperse verwerping’ van Afrikaners en hul selftoegeëiende taal” (50-51).

    Steun vir Small impliseer steun vir Kaaps, insluitende die oorvloedige gebruik van Engelse woorde in “Afrikaanse” tekste. Van der Elst bevestig dit: Die toekenning van die Hertzog-prys aan Small was glo “‘n simboliese erkenning van Kaaps as digterlike taal” (8) en daardie taal as sodanig (82). Van der Elst erken: “Die erkenning van Kaaps het nie gestrook met die Akademie se jare lange intense bemoeienis met die standaardisering van Afrikaans [nie]” (82). Dit is ‘n voorbeeld van wat Fanie Olivier “kulturele ‘regstellende aksie’” noem (58). Volgens Van der Elst het “die Akademie dekades lank binne ‘n onregverdige politieke dampkring geopereer” (86).

    In die geval van Small het die Akademie eintlik heeltemal oorboord gegaan. In 1995 het Small ‘n volle lid van die Akademie geword, maar in 2001 het sy lidmaatskap weens nie-betaling van ledegeld verval (78). In 2009 het Small as ‘n “kultuurpresteerder” ‘n eeufeesmedaljie van die Akademie ontvang (78). In 2016 is erelidmaatskap postuum aan hom toegeken (88, 153). Toe 90 jaar van die erkenning van Afrikaans as amptelike taal in 2015 herdenk is, het Small ‘n toekoms vir Afrikaans van véél langer as nog 90 jaar voorsien, “met bruin mense, die groot Afrikaanspraters, dominant natuurlik” (30). Die probleem is dat Small daarmee ‘n lang toekoms vir die mengeltaal Kaaps voorspel het; nie vir Afrikaans as ‘n taal uit eie reg wat duidelik van Engels onderskeibaar is nie. Small se toekomsvisie is soos dié van Hein Willemse: “Die bruisende toekoms van Afrikaans … reeds in ons veeltalige stedelike strate soos dié van Kaapstad en sy townships vorm aanneem” (Kaaps in fokus bron hier onder, p 75). Bernard Odendaal verwys in die jongste Small-huldigingsbundel erg oordrewe na Small as “‘n waarskynlike vaderfiguur vir die Afrikaanse letterkunde- én taalontwikkelinge van die toekoms,” asook na “Small se huidige onbetwiste [!] statuur as Afrikaanse kultuurvader” (67).

    Die publikasie van twee Small-huldigingsbundels so kort na mekaar is eerder deur politieke as literêre oorwegings gemotiveer. Vir Small het die meetsnoere om die verkeerde redes in lieflike plekke geval. Neem bv in ag dat Small (1936-2016) in die laaste jaar van sy lewe hom openlik vir die verengelsing van die Universiteit Stellenbosch en die Universiteit Pretoria beywer het. Desnieteenstaande het hy soos volg gedig: “ek was Afrikaans in my hele wese … ek het daardie belofte aan myself gestand gedoen” (7). Maar soos so baie Afrikaanssprekende maar Afrikaansdislojale, ontwikkelde bruines het Small doelbewus Engels as sy huistaal gekies (51). ‘n Tyd lank was daar ook “die bewustelike keuse … om voortaan net in Engels te skryf” (97). In die jare sewentig het Small daarna gestreef “om Afrikaans van sy bekrompenheid te bevry … om die taal van die eksklusiewe besit van die Afrikaner te bevry en dit binne ‘n Afrika-konteks te plaas” (98).

    Small se bekroning met die Hertzog-prys in 2012 het laat in sy lewe en skoorvoetend van die SAAWK gekom. Van der Elst noem dit ”’n ongewone besluit … Hiermee het die SA Akademie die spreekwoordelike Rubicon oorgesteek – nie dat die verlede van vooroordele en politiekery uitgewis is nie” (82). Van der Elst beweer oordrewe dat Small die Hertzog-prys “meer as vyftig jaar” na die verskyning van sy “meesterwerk” ontvang het (8). Later word dit 47 jaar (76). Die bekroning het hoofsaaklik om sy drama, Kanna hy kô hystoe (1965), gegaan. Soos JC Kannemeyer dit stel: “Die res van Small se oeuvre is van mindere allooi” (Die Afrikaanse literatuur, 1652-1987, Pretoria: Academica, 1988, p 261).

    Wie is op die SAAWK se kortlys vir ‘n volgende huldigingsbundel in die reeks, wat volgens Van der Elst oor “Afrikaans se belangrikste literêre kunstenaars” handel? (8). Die linkse, polities korrekte Elsa Joubert (Praag 2 Desember). Onmiskenbaar het daar ook by die SAAWK vermurwing ingetree. Soos in die geval van die jongste Small-bundel gaan hierdie reeks huldigingsbundels waarskynlik gepubliseer word “danksy ‘n ruim subsidie van die Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns” (4). Hopelik sal die SAAWK in sy ná-Van der Elst-era groter omsigtigheid aan die dag lê en hom in groter mate eerder deur taal- en letterkundige as politieke oorwegings laat lei.

    Ná my omvattende bespreking van die 2016-Small-huldigingsbundel is dit werklik nie die moeite werd om ‘n afsonderlike rubriek aan die jongste huldigingsbundel te wy nie. Die lees daarvan was vir my ‘n teleurstellende ervaring. Daar word beweer dat nege van die elf hoofstukke “eweknie-geëvalueer” is (6). As dit die geval is, het die gehalte van akademiese werk sedert die vorige eeu in groter mate agteruitgegaan as wat ek vermoed het. Byvoorbeeld, hoe kan Willy Martin se wesenlik outobiografiese geselsie, wat hy in ‘n agtermiddag kon skryf, as ‘n volwaardige akademies-wetenskaplike bydrae beskou word? Small word as ‘n denker en filosoof gehuldig, maar hy het nooit verder as senior lektor in die wysbegeerte gevorder nie en nooit ‘n doktorsgraad in filosofie (of enige doktorsgraad behalwe eregrade) verwerf nie, al het hy studiebeurse ontvang om eers in Londen (16) en daarna in Oxford (17) te studeer. Daar word dikwels genoem dat Small in Londen onder Karl Popper (1902-1994) studeer het, maar hulle kon mekaar glad nie vind nie. Popper het Small geweeg en te lig bevind. Small noem Popper “die mees óndemokratiese mens” wat hy ooit ontmoet het (38).

    ‘n Belangrike punt word ivm Kanna genoem: “Volgens ‘n brief van die redakteur Berta Smit het ‘n regisseur van formaat wel insette met die teksversorging gelewer: Robert Mohr” (20). Desnieteenstaande skryf André P Brink: “Ek beskou Kanna hy kô hystoe van Adam Small as die hoogtepunt van die Afrikaanse drama” (150). “In 2009 [eintlik 2008 – 80, 88] het Adam die eerste Suid-Afrikaanse digter geword vir wie ‘n bronsbeeld by die Taalmonument in die Paarl opgerig is” (26) – iets wat van die oorregstellende ATM te wagte is.

    Hein Willemse se hoofstuk handel oor Small se gedig “Vryheid”. Die aanleiding hiervoor was toe Small se eerste vrou (1959-1968), Julia, in 1960 toe sy ses maande swanger was, in ‘n bus sewe myl lank moes staan toe die sitplekke vir nie-blankes beset was en sy nie toegelaat is om op ‘n sitplek gereserveer vir blankes te sit nie. Dit laat Small gal af gaan teen apartheid/blankes. Hy rig nie sy hoon op die nie-blankes, bv kleingoed, wat al die sitplekke vir nie-blankes beset het en nie vir Julia ‘n sitplek afgestaan het nie.

    Jacomien van Niekerk se navorsingsbelangstellings sluit “orale literatuur in Afrika, kritiese rasteorie en postkoloniale teorie” in (180). In haar hoofstuk word woorde soos wit, bruin en ras deurgaans tussen aanhalingstekens geplaas. Dit is seker gedoen vanweë die besondere insig wat sy verwerf het, maar dit het my as leser geïrriteer. Sy is blykbaar ‘n “gewetensvolle” mens (163), wat selfs die lede van die gehoor wat ‘n opvoering van Small se drama bywoon, skuldig verklaar (167). Sy maak gewag van “die absurditeit van diskriminasie op grond van velkleur” (161); blykbaar sonder om te besef dat apartheid wesenlik op kultuurverskille gegrond was en nie op wat Frantz Fanon (1925-1961) die “epidermilization of inferiority” noem nie (94).

    Soos te wagte het Michael le Cordeur ook ‘n hoofstuk bygedra. Hoe sien hy die behuising wat goedgunstiglik deur die blanke regering aan bruin mense beskikbaar gestel is? “Die woonstelle simboliseer vir die gemeenskap al die onreg wat hulle deur die apartheidsregering aangedoen is” (184). Met verwysing na ‘n artikel van Hein Willemse skryf Le Cordeur: “Deur sy werk het Small Kaaps as ‘n volwaardige taal uitgelig en waardigheid aan die taal gegee” (191). Hy verwys ook na: “Die respek en status wat Kaaps op die Kaapse Vlakte geniet” (195). Bruines is glo “mense wat deur apartheidswette verdoem is na die Kaapse Vlakte en in die proses hul identiteit verloor het” (195).

    Kaaps in fokus

    Ek het voorheen die bundel, Kaaps in fokus (Stellenbosch: Sun Media, 2016, 145p, R225), met Frank Hendricks en Charlyn Dyers as redakteurs, bespreek (Praag 11 Februarie). Dit is veral aan die UWK dat Kaaps as ‘n volwaardige variëteit van Afrikaans gepropageer word; ‘n standpunt wat polities korrek deur ander Afrikaanstaalkundiges ondersteun word. In die voorwoord staan: “da’ pra-djy régte Afrikaans” (p i). Ernst Kotzé noem Kaaps “een van die ontstaansvariëteite” (38) oftewel die “bakermatvorm” (47) van Afrikaans en dat dit “progressief modern” is (ii, 45). Ook dat Moslemafrikaans die kerndialek van Kaaps (37, 45) en Kaaps dié ontstaansvariëteit van Afrikaans is (38). Christo van Rensburg beweer dat Kaaps sinoniem met “Vroeë Afrikaans” is (55) en selfs dat Afrikaans as Kaaps reeds vóór 1652 gepraat is (ii, 49, 54). “Die vroegste Afrikaans was die taalgevolg van die Khoi-Khoin se eerste kennismaking met … Seemansnederlands” (50). Kaaps is glo “ingeburger in elkeen van Afrikaans se variëteite, ook in Standaardafrikaans” (50, ook 56). “Hier word van die standpunt uitgegaan dat Afrikaans nie gesien moet word as Nederlands wat mettertyd verafrikaansings ondergaan het nie, maar eerder andersom: dit is sosiolekte van Afrikaans wat vernederlands is” (55). Daarvolgens bestaan Afrikaans eerder danksy nie-wittes as blankes. Kan ‘n mens dan ‘n aktivistiese naprater soos Magdaleen Kruger verkwalik as sy Kaaps as die eintlike Afrikaans beskou wat deur die blankes/Afrikaners van die Khoisan, slawe en bruines gesteel is?

    Maar hoedanig is die gehalte van Kaaps, die “Afrikaans-variëteit” wat blykbaar deur alle Afrikaanssprekendes as ‘n kleinood en heilsaam aanvaar behoort te word? Frank Hendricks erken, soos FA Ponelis, dat Kaaps “diep onder Engelse invloed” staan (2), dus die “ontsettende hoë mate van Engelse invloed” (7), asook “Een van die mees opvallende kenmerke van Kaaps is die inspeel van Engels op sy Nederlands-Afrikaanse basis” (6). Ernst Kotzé verwys na die “massiewe mate” waarin Kaaps deur Engels beïnvloed word (47). Michael le Cordeur loof per slot van sake die oorvloedige aanwesigheid van Engels in Kaaps deur te verwys na “die vaardigheid om taalkodes te wissel” (93). Anastasia de Vries meld die buitensporige mate waarin “direkte ontlenings uit Engels” in Kaaps aanwesig is (132). In Kaaps in fokus word die gelykwaardigheid van Kaaps aan (ander) Afrikaans-variëteite en dus ook aan Standaardafrikaans herhaaldelik beklemtoon. Maar dit behoort duidelik te wees dat Engelsbesoedelde Kaaps, anders as Standaardafrikaans, glad nie verskansing teen verengelsing bied nie. Deur Kaaps pleks van Standaardafrikaans te bevorder, word die verswelging van Afrikaans deur Engels aangehelp.

    Afrikaansmanifes

    Die SAAWK behoort die voorbeeld van die Académie Française (gestig in 1635) na te volg in die manier waarop daar oor die Franse taal gewaak word. Die Académie Française is bv gekant teen enige verengelsing en vervrouliking van Frans, dus anglisismes en feminismes. Bowenal word Standaardfrans bevorder en nie variëteite van Frans nie omdat daar in eenheid krag is (Wikipedia).

    Op Praag (15 November) het Johannes Comestor geskryf oor die rubicon wat Afrikaans moet oorsteek; dat tussen Standaardafrikaans en Kaaps gekies moet word ten einde die vooruitsigte van Afrikaans te verbeter. Dit is teleurstellend dat nie ‘n enkele Afrikaansinstansie of Afrikaanstaalkundige of -letterkundige die moed van oortuiging het om na vore te kom en te erken dat hierdie keuse noodsaaklik is nie; selfs nie dat ‘n veldtog vir taalsuiwerheid ten bate van Afrikaans gevoer moet word nie. Dit is bedroewend dat politieke korrektheid vir diesulkes swaarder as die belange van Afrikaans weeg. So ‘n houding verseël heel moontlik die ondergang van Afrikaans as ‘n eerbare taal wat duidelik van Engels onderskeibaar is. Soos tydens die grondwetlike onderhandelings word die verkeerde strategie met Afrikaans gevolg, wat insgelyks katastrofiese gevolge gaan hê.

    WAM Carstens en EH Raidt se boek, Die storie van Afrikaans, Deel 1: Uit Europa en van Afrika (Pretoria: Protea Boekhuis, 2017, 639p, R450), is in November gepubliseer (Praag 26 November). Daarin staan: “Die kommer oor die invloed van ander tale, veral Engels, op Nederlands het in Julie 2015 gelei tot ‘n belangrike manifes oor die Nederlandse taal. Hierdie manifes, wat saamgestel is deur ‘n aantal invloedryke persone in die Nederlandse tersiêre sektor, druk die bekommernis uit oor die invloed wat (‘n taal soos) Engels kan hê op die gehalte en volhoubare gebruik van Nederlands in die onderwys en aan universiteite. Een van die stellings in die manifes dui aan dat die ‘beheersing van de Nederlands taal het zwaarst wegen: zij is de noodzaaklike basis om andere talen goed te kunnen leren.’ En verder: ‘Het hoger onderwijs – en dus ook de universiteit – heeft een bijzondere verantwoordelijkheid met betrekking tot het onderwijsgebouw als geheel. De cultivering van het Nederlands als de instructietaal in ons onderwijs is om die reden een kerntaak van de desbetreffende wetenschappelijke vakdisciplines’” (p 399). “Die volledige teks van die manifes is te lees by http://beteronderwijsnederland.nl/taalmanifest” (516).

    Die twee aanhalings gee die kern van die manifes weer in soverre dit op Afrikaans betrekking het. Die fokus is op die toenemende gebruik van Engels as onderrigtaal aan Nederlandse universiteite en maniere om ‘n omkering van hierdie neiging te bewerkstellig. Die afskaling van Nederlands in hierdie sektor kan vertolk word as ‘n weerspieëling van gebrekkige taaltrots by Nederlanders. Ander onderliggende redes is internasionalisering/globalisering, met Engels as die leidende voertaal in die Weste, asook politieke korrektheid deurdat die eie opgeoffer word ten bate van bv uitlanders/inkommers wat aan Nederlandse universiteite studeer. Dit is die soort mentaliteit wat ook in Suid-Afrika hoogty vier in die verengelsing van die tradisioneel Afrikaanse universiteite, met as bykomende motivering kroniese kruipsug van universiteitsbesture by die ANC en die swart meerderheid.

    Die situasie in Suid-Afrika is veel erger as in Nederland. ‘n Andersoortige manifes is nodig. Afrikaans word nie net aan universiteite deur verengelsing bedreig nie; dit geld ook skoolonderrig. En Afrikaans word nie slegs in die onderwyssektor afgeskaal nie, maar in alle staats-, openbare en selfs private sektore. Dit is die resultaat van die dwase strategie wat ‘n groepie Afrikaanssprekendes tydens die grondwetlike onderhandelings gevolg het. Die belange van blankes in die algemeen en Afrikaners in die besonder, hulle eie soortige kultuur, insluitende Afrikaans, het in 1990/94 nooit ernstige voorkeur of selfs die nodige aandag geniet nie. Sedertdien is die situasie vererger deurdat sommige Afrikaanssprekendes die leiding neem in die vertrapping van Afrikanerkultuur en Afrikaans. Oor hierdie sake heers daar ongelukkig wydverspreide onverskilligheid in Afrikanergeledere. Dit is waarom Johan van Wyk hier bo tereg vra: Wanneer het ons so slapgat geword? Apatie kenmerk selfs baie van dié wat Afrikaansonderrig verskaf. In ‘n poging om die situasie te beredder, word ‘n konsep Afrikaansmanifes hiermee as werks- of gespreksdokument vir kommentaar voorgelê.

    Afrikaansmanifes

    Ons as Afrikaners verklaar hiermee dat

    • ons trots is op wat Afrikaners tot stand gebring het
    • ons groot waarde heg aan Afrikaans as volwaardige taal
    • ons eis dat Afrikaans as amptelike taal tot sy reg kom
    • ons Afrikaans oral en altyd gebruik waar en wanneer dit enigsins sinvol is
    • ons bereid is om telkens vir Afrikaans in die bres te tree
    • ons daarop aandring dat skool- en naskoolse onderrig in Afrikaans beskikbaar moet wees
    • ons Afrikaans so suiwer moontlik hou en gebruik
    • ons veral teen die verengelsing van Afrikaans waak
    • ons Standaardafrikaans as rigsnoer koester
    • ons volhard met die Europees-vastelandse grondslae van Afrikaans
    • ons Kaaps verwerp in soverre dit Engels is.
  • Leon Lemmer: ‘n Adam Small-huldigingsbundel wat drup van die gif

    Leon Lemmer: ‘n Adam Small-huldigingsbundel wat drup van die gif

    In verligte geledere word die nuwe Suid-Afrika as voortreflik beskou. Dit bied glo geleenthede wat voorheen nie bestaan het nie. Dit is deesdae bv moontlik om iemand groter as lewensgroot voor te stel; natuurlik mits hy/sy tot die nie-wit deel van die demografiese spektrum behoort. ‘n Deurtrapte geweldenaar kan as ‘n vredesikoon herontplooi word. ‘n Grondverskuiwing in perspektief het veral sedert 1990/94 by sommige mense plaasgevind. Selfs die hedendaagse vaandeldraers van enersyds die oorspronklike inwoners, die Khoi-San, en andersyds die agtergesteldes weens slawerny, baat by hierdie getransformeerde entoesiasme. Hulle maak nie net daarop aanspraak dat die grond waarop hulle voorouers rondgetrek het eintlik aan hulle behoort nie, maar sommer ook die taal, Afrikaans (wat duidelike Europese wortels het), wat plaaslik ontwikkel is. Dit is hierdie drang na verinheemsing wat dit bv meer as moontlik maak, want dit het werklik gebeur, dat een van die hoofroetes in die Kaapse skiereiland na die marxis, Jakes Gerwel, vernoem is. Kom laat ons daaroor sing, sou Adam Small gesê het.

    Van almal word verwag om ‘n lofsang aan te hef vir die huldigingsbundel van Adam Small, Ons kom van vêr: Bydraes oor bruin Afrikaanssprekendes se rol in die ontwikkeling van Afrikaans (Tygervallei: Naledi, 2016, 601p, R250), met WAM Carstens en Michael le Cordeur as redakteurs. Die temas is Adam Small, bruin mense en Afrikaans. Ek het reeds oor sommige aspekte van hierdie bundel geskryf (Praag 25 Maart) en bepaal my in hierdie rubriek dus by die inhoud, die boodskap wat oorgedra word.

    Rosalie Small (sover ek weet Adam se tweede vrou, maar dit word nêrens vermeld nie) noem dat Adam se een oupa ‘n Indiër en sy een ouma ‘n Ier was (p 12). Sy ma was ‘n Moslem en sy pa was protestants, maar Adam het ‘n Engelse Rooms-Katolieke skool bygewoon (14). Oor Kaaps skryf Rosalie: “Dit blý vir Adam nie net maar ‘n ‘variant’ van Afrikaans nie, maar Afrikaans sélf in murg en been” (8). As dit só is, het Engels sedert 1795 soos ‘n kanker daardie murg en been van Kaaps binnegedring. Na aanleiding van daardie geradbraakte taal beweer sy: “Afrikaans en die ontwikkeling daarvan, van her af, eintlik ‘bruin’ is” (14). Die waarheid is egter dat hoofsaaklik blankes Afrikaans ontwikkel het.

    As ‘n mens rede het om trots op jou groepverwantskap te wees, spesifiseer jy dit graag. Daarom maak ek geen geheim daarvan dat ek blank en ‘n Afrikaner is nie. ‘n Mens het geen beheer oor die ras waaraan jy geneties behoort nie en dit is bitter moeilik om jou etnisiteit, jou basiese kulturele oriëntasie, grondig te verander. ‘n Mens behoort niemand kwalik te neem omdat hy tot ‘n bepaalde ras behoort of uit rasvermenging voortkom nie. Iedere mens moet myns insiens aanvaar wat hy geneties is en van sy eenmalige lewe die beste probeer maak. Om hierdie rede vind ek die volgende stelling van Christo van der Rheede nie net misleidend nie, maar doelbewus vals: “Daar is immers net een ras en dit is die menseras” (20). Hy kan gerus die mens as ‘n spesie beskou wat uit verskillende rasse bestaan. Vanweë kulturele differensiasie is daar naas ras iets soos etnisiteit. Sommige rasse en etnisiteite, bv Afrikaanssprekende blankes, oftewel Afrikaners, het uitsonderlik gepresteer.

    Let op hierdie wilde stelling van Van der Rheede: “Geen ontwikkeling is moontlik indien daar nie werk en welvaart is nie” (29). Dus, uit werk en welvaart volg ontwikkeling. Dit kan egter ook andersom wees: uit ontwikkeling volg (meer) werk en (groter) welvaart. “Die uitbou, handhawing en kreatiewe aanwending van Afrikaans is dus van kritieke [bedoelende: deurslaggewende] belang; daarom moet almal wat werk en welvaart in Afrikaans skep, saamstaan vir die behoud van Afrikaans as ‘n onderrigtaal op skool asook naskoolse vlak” (33). Vrome woorde, maar wat het Van der Rheede vir Afrikaans vermag, bv as direksielid van die Afrikaanse Taalraad en as iemand wat die hoof was van wat nou die Stigting vir Bemagtiging deur Afrikaans genoem word? Hy het gesorg dat sy kinders Engelse skole bywoon en hy het geen daadwerklike poging aangewend om te verseker dat die Universiteit van Wes-Kaapland en die Universiteit Stellenbosch Afrikaans as onderrigmedium behou nie. Toe hy die uitvoerende hoof van die Afrikaanse Handelsinstituut was, is eerder van die AHi gepraat; die Afrikaans-aspek is gekamoefleer en nuwe projekte het eentalige Engelse name gekry. Ek vind dit ironies en hoogs onvanpas dat Van der Rheede onlangs op Internasionale Moedertaaldag toegelaat is om oor die belangrikheid van moedertaalonderrig te praat (Afrikaanse Taalraad-webwerf, 22 Februarie, video).

    Jacques Walter Beukes skryf: “Die voertaal in die NGSK [Nederduitse Gereformeerde Sendingkerk] en die NGKA [Nederduitse Gereformeerde Kerk in Suider-Afrika] was tot en met 1997 Afrikaans” (43). Wat was, is (bv wat die posisie van Afrikaans betref) van mindere belang as wat is. Hierdie kerkgenootskappe het in die nuwe Suid-Afrika, ooreenkomstig die mode, in groot mate teen Afrikaans gedraai. Ek het in hierdie verband reeds geskryf oor wat Mary-Anne Plaatjies-Van Huffel oor die Verenigende Gereformeerde Kerk (VGK) in hierdie bundel gepubliseer het (Praag 25 Maart). Beukes verwys na “die evangelie se eis dat daar aan álle mense geregtigheid behoort te geskied” (45). Het die NGSK/VGK en die NGKA al beswaar geopper teen al die ongeregtighede waarmee blankes in die nuwe Suid-Afrika te make het? “Die lede van die NGSK en die NGKA [het] geweier om saam met die [blanke] afgevaardigdes van die NGK en die NHK nagmaal te gebruik” (46). As blankes so iets aan nie-wittes doen, word hulle van liefdeloosheid en selfs rassisme beskuldig. Op grond waarvan sou hierdie nie-wittes se gedrag nie die uitdrukking van ten minste flagrante liefdeloosheid wees nie? Die Belydenis van Belhar spreek hom uit teen “gedwonge [rasse]skeiding” (49). In die nuwe Suid-Afrika is “vryheid” een van die gewildste gonswoorde. Waarom word die ANC-regering se beleid van gedwonge rasse-integrasie nie in dieselfde mate as gedwonge rasseskeiding veroordeel nie?

    Met verwysing na Soweto in 1976, beweer Reggie Nel dat Afrikaans “in die kele van swart leerders” afgedwing is (58). Waarom word die opdringing van Engels in bv skole en universiteite deur die ANC-regering nie insgelyks veroordeel nie? Hy skryf van “die gewraakte aankoms van Jan van Riebeeck” (61). Maar Nel sou nie gewees het as blankes nie hierheen gekom het nie. Hoe sou Suid-Afrika daar uitgesien het as die land nie oor eeue heen onder die leiding van blankes ontwikkel is nie? Hy skryf eerder eensydig oor “koloniale uitbuiting” (61), wat glo met roof en geweld gepaard gegaan het (64) en “wit mense [het] onverdiend ryk geword” (69). Daarteenoor stel ek: Nooit in die geskiedenis van Suid-Afrika (en dalk van die wêreld) het so baie veral swart mense in so ‘n kort tyd onverdiend stinkryk geword as in die nuwe Suid-Afrika nie. Nel assosieer kolonialisme met geweld maar die ANC se gewelddadige geskiedenis bly onvermeld. Soos verwag kan word, is Nel ten gunste van “regstellende geregtigheid” maar blankes word uitdruklik van hierdie barmhartigheid uitgesluit. Dit gaan vir hom net om “inheemse volke” (67).

    Raymond John van Diemel het ‘n (ongesonde) belangstelling in die ANC-aktivis Dulcie September. Let op hierdie gewoon oordrewe en valse stelling: “Politieke gesprekke was ‘n integrale deel van elke [!] bruin huisgesin se daaglikse lewe ná Uniewording in 1910” (95) – en seker meer só sedert 1948? Ook: “In die meeste [!] plattelandse dorpe is takke van die konserwatiewe Ossewabrandwag … gestig” (99). En: “swart mense [het] geen [!] regte geniet” nie (101). Afsonderlike woongebiede en geriewe is glo “verafsku. Daar was absoluut geen greintjie redelikheid aan apartheid of die toepassing daarvan nie” (106). Hy skryf van Die Burger se “verwronge mening” (95), “die absurditeit van aparte skole” (96) en “die Kerk se onheilige rol” (98). Rasse-onderskeiding word ‘n euwel genoem (101), maar slegs in die konteks van die blanke bewind, wat beskuldig word “van swak regering en die blatante misbruik van staatsgeld” (98). Die ANC-regering is in erger mate skuldig aan dieselfde vergrype, maar dit bly onvermeld. Van Diemel verwys na “die geldelike houvas van die wit kerk op die NG Sendingkerk” (104). Die dankoffers van blankes het die bestaan van die Sendingkerk moontlik gemaak. Daarvoor moet dankie gesê word pleks van om dit te veroordeel.

    Willa Boezak, ‘n Griekwa, noem Simon van der Stel “die platneus bruin goewerneur van die VOC” (116). Ook hy maak hom skuldig aan oordrewe stellings, bv “Ons geskiedenis word met woorde soos volksmoord en kulturele uitwissing beskryf, maar samevattend kan van ‘stelselmatige onteiening’ gepraat word” (120-121). Boezak herhaal Christo van Rensburg se bewering dat Khoi-Afrikaans die eerste Afrikaans was en voeg oordrewe daaraan toe: “Die Khoi-San het geen [!] erkenning gekry as eerste praters daarvan nie” (124).

    Samevattend word oor Patrick Mettler se hoofstuk geskryf: “Bruin mense kan met reg beskou word as die stiefkinders op die Suid-Afrikaanse landskap. Hul bydraes tot die land se demokratisering asook die rol wat hulle gespeel het in die vestiging, ontwikkeling en verryking van Afrikaans as taal in al sy variëteite word steeds misken” (130). Bruin mense word voorgestel as onmisbare “handhawers en uitbouers van Afrikaans” (131), terwyl twee van my hoofbesware juis is dat hulle die toekoms van Afrikaans ondergrawe met Engelsbesoedelde Kaaps en dat die bruin elite meesal voorkeur aan Engels gee en nie bereid is om vir Afrikaans in die bres te tree nie. Mettler bevestig eintlik my besware met sy ondersteuning van die huidige onverkwiklike taalsituasie waarin Afrikaans ruimte moes “afstaan sodat die ander Afrikatale ook hul regmatige plek kon inneem … Ons taal [maar nie Engels nie] moes en moet steeds ruimte skep vir ander tale” (141). Geen wonder nie dat hy na Nelson Mandela verwys as “die bekendste en mees gerespekteerde staatsman in die wêreld” (141).

    Cornelius Thomas noem die bruin elite die progressiewes (154). Dit is hulle wat by uitstek teen Afrikaans gedraai het. Byvoorbeeld, “sedert die 1970’s het die Kleurlingstudentebeweging hulself selfbewustelik en groeiend in Engels uitgespreek” (159). ‘n Teksvoorbeeld hiervan is in ‘n ander hoofstuk gereproduseer (174-175). Dit is myns insiens ‘n mite dat die soort Afrikaans wat doeltreffend teen Engels weerstand kan bied algemeen in bv die Kaapse metropool by bruines aangetref word. Van Adam Small skryf Thomas bv: “Sy literêre werk staan sonder verskoning teenoor [!] die Afrikaner se Algemeen Beskaafde Afrikaans” (159); dus Kaaps en Standaardafrikaans is teenpole. Engelsbesoedelde Kaaps is myns insiens nie die basis vir of die behoud van Afrikaans nie. Kaaps is veel eerder die ondermyner van Afrikaans.

    Danny Titus wys tereg daarop dat taal en identiteit nie van mekaar los te maak is nie (183). Verskillende kulture kan egter dieselfde taal praat (184). Taal kan as ‘n belangrike mobilisasie-instrument ter bevordering van etnisiteit of ander eiebelange gebruik word (184). Maar die stelling, “die Afrikaanse taal is duidelik ‘n kreoolse, gemengde taal” (187), is problematies. Enersyds omdat die kreoolse element (Khoi, San, Maleis, ens) klein is. Andersyds omdat die tipering van Afrikaans as ‘n gemengde taal die deur vir die mengeltaal Kaaps wyd oopmaak. Die stelling, “Afrikaans word lank nie meer as ‘n Europese taal gesien nie” (190), is misleidend. Afrikaans is van huis uit wesenlik Nederlands, wat plaaslik aanpassings ondergaan het; dus ‘n Nederlandse dialek, of alternatiewelik ‘n taal uit eie reg. Dit is politieke byderwetsheid wat as motivering dien om die Europese wortels van Afrikaans te ontken. Dit is in dieselfde liga as blankes wat hulleself as Afrikane of bruines wat hulleself as swart beskryf.

    JC Steyn en A Duvenhage skryf tereg: “In die geskiedenis van Afrikaans het taalgetrouheid in die vorm van ‘n taalbewuste etniese nasionalisme ‘n lewensbelangrike rol gespeel om dit ná die Anglo-Boereoorlog te red … Taalgetrouheid het die primêre toets vir Afrikanerskap geword en Afrikaners wat Engels as hul taal aanvaar het, is as volksverraaiers beskou en verag” (188). Ten spyte van die betrekking wat Titus as ATKV-kultuurhoof beklee, is daar nie gevaar dat hy, wat Afrikaans betref, van taalgetrouheid beskuldig kan word nie. Al is sy moedertaal Afrikaans en al het hy ses jaar lank in Nederland studeer, het hy sy kind na sy terugkeer na Suid-Afrika in ‘n Engelse skool geplaas. Titus se negatiewe houding teenoor Afrikaans en Afrikaners word myns insiens deurslaggewend deur ANC-politiek bepaal.

    Hein Willemse beweer: “Hierdie land se grootste bate is dat hy kultureel divers is” (191). Grondliggend aan hierdie soort stelling is die veronderstelling dat kulture mekaar “verryk.” In werklikheid kan ‘n nasie kwalik uit uiteenlopende kulture ontwikkel; veral nie in Suid-Afrika waar die kulture so grondig verskil nie. ‘n Monokulturele land kan kitsklaar ‘n nasie wees; geen moeisame of vergeefse proses is nodig nie. In my slot keer ek terug na Willemse.

    Na aanleiding van Wannie Carstens se alewige oorbeklemtoning van die verskeidenheid Afrikaanssprekendes en veral Afrikaansvariëteite, skryf Titus: “Die huidige prosesse van erkenning van mekaar se identiteite, die bewustelike afwys van die verlede se eensydigheid en die openheid tot ‘n oper, gemakliker kaalvoet-Afrikaans is van die eerste stappe wat reeds gegee is” (194). Ja, die identiteit of kultuur van wittes en bruines verskil. Die eensydighede van die verlede moet egter naas dié van die hede bygehaal word. Dit is te betwyfel of die nuwe Suid-Afrika deur blankes as oper ervaar word. Byvoorbeeld, enige belediging mag blankes toegesnou word (soos Titus as deeltydse menseregtekommissaris weet), terwyl talle doodgewone woorde deur ander rasgroepe gebruik mag word, maar nie deur blankes nie. Kaalvoet-Afrikaans is seker dieselfde as Michael le Cordeur se byderwetse Afrikaans, waarvolgens Afrikaners “hul beheptheid met ‘suiwer’ Afrikaans [moet] laat vaar ten einde nasiebou te bevorder” (xix). Dit kan kaalgat-Afrikaans tot gevolg hê. Sodanige Afrikaans kan ook volg op die metaforiese mode-oproepe dat Afrikaans vriendeliker moet wees (194). Engels is hoogs onvriendelik wat bv spelling en uitspraak betref. Nogtans word daardie onvriendelike Engels al hoe meer gebruik en daar word gepoog om dit korrek te gebruik; nie om daarmee te mors soos Afrikaans blykbaar maar mee gemors mag word nie.

    Titus wil die Boer in Jaap Steyn bykom. Steyn se “ons” is glo wit (195). Waarom nie? Telkens word daar deesdae beweer, bv deur Michael le Cordeur, dat Afrikaans nie, soos CJ Langenhoven geskryf het, ‘n witmanstaal is nie. Dan word daardie stelling net so gelaat. Afrikaans is sekerlik óók ‘n witmenstaal en histories veral ‘n witmenstaal omdat dit danksy feitlik uitsluitlik blankes ontwikkel en amptelik erken is. Titus se mening, daarenteen, is soos dié van Hans den Besten: “Was dit nie vir die agentskap van die inheemse Khoekhoen (Khoi-Khoin) en ingevoerde Afrika- en Asiër-slawe-arbeid nie, sou daar geen Afrikaans gewees het nie” (195). Die volgende waarheid wat Jaap Steyn kwytraak, toon hoe dislojaal die bruin elite reeds lank teenoorAfrikaans is: “Bruin opvoedkundiges het in die 1950’s die uitbreiding van moedertaalonderwys van laer- tot hoërskole teengestaan” (196). Suid-Afrika het volgens Titus weens apartheid “briljante mense verloor” (197). Waarom noem Titus nie dat die nuwe Suid-Afrika weens rassediskriminasie steeds (en seker meer as ooit voorheen) briljante mense verloor nie?

    Jaap Steyn “verwys na bruin mense wat deur ‘politici’ probeer wysmaak is dat die Afrikaners weer slawerny wil instel as hulle die mag sou kry” (195). Dan volg hierdie uiters giftige opmerking van Titus: “Hulle was volgens my nie ver verkeerd nie” (195). Dieselfde argument is in die jare veertig deur ‘n Sap-kandidaat in ‘n verkiesing op Stellenbosch gebruik. Titus verwys twee keer na bladsy 32 in Steyn se 2014-boek, terwyl die verwysings in werklikheid na bladsy 39 tot 40 is. Dit is moontlik dat Titus, met sy soort ingesteldheid, net daardie gedeeltes gelees het wat volgens opskrifte op bruines betrekking het pleks van die hele boek te lees, soos tradisioneel van ‘n ATKV-kultuurhoof vir wie Afrikaans erns was, verwag kon word. Later kom Titus met die geykte gemeenheid om apartheid met die Herrenvolk en Nazi’s te assosieer (197). Hy haal uit ‘n Adam Small-gedig aan waarvolgens Small “ingebind in Afrikaans, vir altyd,” sou wees (200). Een van die dinge wat Small in sy laaste lewensjaar gedoen het, was egter om hom ondubbelsinnig uit te spreek ten gunste van Wim de Villiers se verengelsing van die Universiteit Stellenbosch.

    Michael le Cordeur se suster, Edwinah, was in 1980 ‘n skoonheidskoningin, mej Rapport. Sedertdien het sy Edwena Goff geword en ‘n hoofstuk tot die bundel bygedra. Jakes Gerwel en Franklin Sonn is volgens haar “twee van ons land se kleurvolste akademici” (206). Gerwel word “‘n legende” genoem en Sonn “‘n meester in die kuns van beeldbou” (212) – myns insiens in die eerste plek van homself. Sy noem dat die Departement Afrikaans aan die UWK destyds die grootste in die land (en dus in die wêreld) was (217). Wat sy verswyg om te noem, is die rede waarom dit so gewild was. In die klasse en daar buite het dosente soos Jakes Gerwel en Ikey van der Rheede studente volgestop met linkse ideologie, insluitende kommunisme.

    Edwena se droom was om ‘n professor te word (211) maar sy het standerd 9 gedruip (208) asook haar tweede jaar op UWK (212). Sy het toe liewer ‘n “rolmodel” geword (211). Sy erken dat sy ‘n studiebeurs van die “apartheidsregime” ontvang het (209). Dit het destyds vir byna alle UWK-studente gegeld; dus ook vir baie van die outeurs van hierdie bundel. Maar ek wag steeds daarop dat hulle, soos Edwena, hierdie feit ruiterlik erken en dankie vir die geborgde studiegeleentheid sê. Het ouboet Michael dit al gedoen? Ten slotte verwys Edwena na Afrikaans as “die taal waarin ek op UWK studeer het” (216). Dit is nie meer moontlik nie. Ek wag steeds op bruin mense wat genoegsaam taalgetrou is dat hulle daarop aandring dat Afrikaans aan die UWK in ere herstel word.

    Michael le Cordeur het ‘n hoofstuk oor die studente-opstande van 1976 tot 1980 met ‘n politieke motief geskryf: “om erkenning te gee aan almal wat help skryf het aan die storie van die nuwe Suid-Afrika” (220). Hy lys die voorname van sy klasmaats in die 1976-matriekklas (222). Soos gebruiklik in bruin geledere het feitlik geeneen ‘n Afrikaanse voornaam nie. Die grootste deel van die skool is deur vier skoliere afgebrand. Le Cordeur keer hierdie sabotasie glad nie af nie; eerder die teenoorgestelde. Hierdie vandale moes myns insiens lewenslank tot hardepad veroordeel gewees het. Pleks daarvan is daar van hulle vereis om van 1976 tot 1994 elke Kersfees by die polisiekantoor aan te meld. Toe demokrasie aanbreek “is hierdie onmenslike praktyk gestop” (224). Dit is vir my duidelik dat Le Cordeur nie net polities onredbaar links is nie, maar dat hy ‘n opvoedkundige is wat blykbaar nie helderheid het oor wat opvoeding behels nie. Ook nie wat ‘n universiteit en die akademie veronderstel is om te wees nie, want hy beskou die studente-opstand in 1980 as “waarskynlik … die belangrikste oomblik in die lewe van UWK, want regerings- en universiteitsgesag is uitgedaag” (228).

    Die UWK- en ANC-aktivis, Cecyl Esau, ‘n Robbeneilander van weleer, wat hoofstuk 11 geskryf het, is in Michael le Cordeur se oë ‘n jong held (224). Soos gebruiklik kan Le Cordeur nie sy selfliefde, sy narsisme, agterweë laat nie. In 1976 het “ek my matriek onder uiters moeilike omstandighede voltooi en gelukkig ook goed geslaag” (225). “Deursettingsvermoë en harde werk van my kant af” word in 1979 met die graad BA beloon (227). Hy beweer dat die veiligheidsmagte hom in 1980 na ‘n skermutseling “vir dood” op die UWK-kampus agtergelaat het. “Ek het gehuil, nie van pyn nie, maar van haat … My longe is permanent inwendig beskadig” (229); darem nie uitwendig nie.

    Soos die Afrikaanse Taalraad bevorder Le Cordeur eerder meertaligheid as spesifiek Afrikaans. “Dit is onafwendbaar [?] dat ons modern jeug die belangrikheid van meertaligheid moet besef. Suksesvolle interaksie met ander landgenote vereis dat ons soms die gemaksone van Afrikaans moet verlaat en in ander tale kommunikeer. Dit vra vir ‘n nuwe soort opoffering” (233 – op p 234 word hierdie onoorspronklike bewoording klakkeloos herhaal). “En hiervoor is ek bereid om myself en my tyd op te offer” (234). As deel van hierdie opoffering neem Le Cordeur vir lief met die verengelsing van die UWK en US. Afrikaans mag glo nooit weer aan mede-Suid-Afrikaners “opgedwing” word nie: “nie op skool nie en ook nie aan tersiêre instellings nie” (233), maar Engels is klaarblyklik vrygestel van hierdie verbod.

    Llewellyn MacMaster is een van die talle oud-UWK-studente en ANC-aktiviste wat ‘n betrekking aan die Universiteit Stellenbosch beklee. Sy voorneme is “om ‘n ewige aktivis te bly” (252). Hy het groot waardering vir Allan Boesak, “die charismatiese studenteleraar, teologiese reus en sosiale aktivis” (246). Die mate waarin die UWK se teologiestudente deur sommige van hulle dosente, myns insiens veral Jaap Durand, opgesweep en geradikaliseer is, blyk uit die feit dat daardie studente “geweier [het] om klasse van wit dosente wat steeds lidmate van die NG Kerk was, by te woon en hulle het geëis dat hierdie dosente hul legitimasie daar opsê” (248). ‘n Uitlating van Dietrich Bonhoeffer, waarmee Durand dweep, is as spoorslag misbruik: “When Christ calls a man, he bids him come and die” (251). MacMaster erken die uiterste mate waarin godsdiens vir politieke doeleindes misbruik is: “Ons eie preke en preektemas het ons verbintenis tot die stryd om bevryding weerspieël” (251).

    In 2013 het Michael le Cordeur as mede-outeur ‘n boek oor die Wellingtonse klopse gepubliseer. In hoofstuk 16 herkou hy dieselfde onderwerp. “Die Klopse troepe se name op sigself spreek boekdele” (260), maar vir my om ‘n ander rede as vir hom. Le Cordeur gee graag voor dat hierdie klopse vreeslik Afrikaans is, maar die name van hulle groepe of troepe is almal Engels. Die klopse het glo “‘n ryk en hartseer geskiedenis” (258). Le Cordeur verwys net na die slawe wat “deur die Hollanders met skepe na die Kaap gebring is” (263). Oor die ongeëwenaarde rol wat die Britte dwarsoor die wêreld in die slawehandel gespeel het, swyg hy. Die slawe het na bewering net “een dag in die jaar af gehad: die dag ná Nuwejaar” (264). Dit is hierdie dag wat die klopse jaarliks met optogte herdenk. En die ander dae in die lewe van slawe? “Gegewe die uiterste wreedheid van slawerny – die daaglikse slae met swepe, die marteling en teregstellings, die minagting en verontmensliking was dit te verstane dat hierdie een dag – soos ook die einde van slawerny – met sentimentele uitbundigheid gevier is” (264). Le Cordeur se beskrywing van slawerny klink soos die oordrewe beskrywings van apartheid. Die ooreenkomste tussen slawerny en apartheid is vir hom en sy geesgenote verklaarbaar omdat blankes (Hollanders en Afrikaners) vir albei verantwoordelik gehou word.

    Le Cordeur beroep hom op ID du Plessis vir die stelling dat bruines “Afrikaanse en Nederlandse liedere in Kaapstad lewend” gehou het “in ‘n tyd toe talle Afrikaners in Kaapstad verengels het. Tog het hierdie kultuurbydrae weinig erkenning gekry van die Afrikaanse organisasies” (268) – teen hierdie tyd ‘n geykte verwyt van Le Cordeur gerig teen Afrikaners. Wat hy doelbewus verswyg, is dat bruines gouer en in groter mate as die Hollanders/Afrikaners na 1795 verengels het. Een van die gevolge hiervan is dat bruines se “Afrikaans”/Kaaps in groter mate as die moedertaal van Afrikaners met Engelse woorde besoedel is.

    Gavin R Davis skryf oor langarmmusiek. Hoewel mense soos Michael le Cordeur die bruin mense graag as stoere ondersteuners van Afrikaans, selfs as die eintlike Afrikaanssprekendes – en sekerlik as die meerderheid – voorstel, is al die orkesname Engels.

    Marlene le Roux is die direkteur van KunsteKaap se Kunstesentrum. KunsteKaap word gewoonlik Artscape genoem en besonderhede daaroor verskyn net onder die Engelse naam in die telefoongids. Le Roux word beskryf as ‘n oud-student van Michael le Cordeur (262). Haar siening, wat ook die amptelike siening is, is soos volg verwoord: “Voor Suid-Afrika se oorgang na ‘n inklusiewe demokratiese regering in 1994, was kunsonderrig nie beskikbaar vir die meerderheid leerders in Suid-Afrika nie. Om hierdie opvatting en houding te hervorm en te help met nasiebou, het KunsteKaap (Staatsteater in Kaapstad) verskeie programme ontwikkel en gevestig om sosiale transformasie te fasiliteer en om brûe te bou oor die talle aspekte wat Suid-Afrika verdeel het” (285). Dit gee ‘n aanduiding van hoe Suid-Afrika se geskiedenis “volkome” deur die amptenare van KunsteKaap verstaan word (285). Kuns word dus met politieke motiewe bevorder. Voor 1994 was kunsonderrig egter ook vir die oorgrote meerderheid blanke skoliere nie beskikbaar nie. Die enkele blanke skole wat kuns as vak aangebied het, moes dit sedert 1994 weens finansiële beperkings in feitlik alle gevalle laat vaar. ‘n Mens sou dus dink dat Le Roux ‘n spesiale poging sou aanwend om die huidige benadeeldes, die blankes, tegemoet te kom, maar die teenoorgestelde is eerder waar.

    Volgens die Artscape-webwerf gaan dit om transformasie en alle rolspelers word glo betrek. In die praktyk is die rol van die blankes egter hoofsaaklik dié van melkkoeie, bv borge, terwyl die bevoordeeldes oorwegend nie-wit is. Dit word “gelyke geleenthede” (285) en toegang vir “álle Suid-Afrikaners” genoem (288). “‘n Nuwe tendens by die KunsteKaap is om toenemend bewustheid en waardering vir Khoi-San-identiteit en -marginalisering by die jongmense te skep” (292). ‘n Engelse produksie is hierop toegespits en nog ‘n Engelse een vier ons vryheid (295). Die skoolvoorgeskrewe werke wat genoem en aandag aan bestee word, is Fiela se kind, Krismis van Map Jacobs, die Xhosa-werk Amaza en twee van John Kani se Engelse werke (292-293), dus nie ‘n enkele werk wat blank-georiënteerd is nie. ‘n Jazz-fees is aangebied om die Sharpeville-slagting te herdenk (294); nie Marikana nie. Hemelbesem (Simon Witbooi) is die aangewese persoon om in ‘n musiekproduksie die storie te vertel “oor ons gedeelde geskiedenis en hoe taal gebruik kan word om versoening tussen kulture te bewerkstellig” (294). As beloning vir haar eensydige aanslag, die bevoordeling van tans bevoordeeldes, het Le Roux pas ‘n akademies waardelose eredoktorsgraad ontvang.

    Oor Michael le Cordeur se hoofstuk oor Wellington se krisantevereniging het ek reeds geskryf (Praag 25 Maart). Maar let op die Engelse naam, wat aanvanklik die Coloured Wellington Horticultural Society (299) of die Wellington Coloured Horticultural Society (300) en later die Wellington Horticultural Society (302) geword het. Ook hier speel politiek ‘n rol, want die naam is in 1994 verander “toe Suid-Afrika ‘n demokrasie geword het” (302). Let op die voorliefde vir die Engelse benaming in die jaarlikse amptelike publikasie (316). Waarom sou ‘n hoë boom soos Le Cordeur van sy kosbare tyd aan blomme bestee? “Dit bou karakter en vir ‘n akademikus soos ek is dit oneindig terapeuties. Dit is hier waar ek ontspan na ‘n lang dag op kantoor of na ‘n vermoeiende sessie voor die klas” (315).

    Elias P Nel skryf oor die rieldans, waarvoor ‘n ATKV-geborgde kompetisie jaarliks by die Afrikaanse Taalmonument in die Paarl aangebied word; glo om nasiebou te bevorder (322), al is die deelnemers eksklusief bruin. Ek het voorheen die volgende vraag gevra maar geen reaksie ontlok nie: Waarom bied die Afrikaanse Taalmuseum en -monument nie jaarliks bv ‘n jukskei- en/of boere-orkeskompetisie, geborg deur die ATKV, aan nie? Al sodanige verrigtinge sal uiteraard in Afrikaans kan geskied.

    Charles Peter Beukes onderskei tussen veelvolkige en nie-rassige sport (332). Veelvolkige sport is deur die “apartheidsregime” voorgestaan (dus as deel van ‘n “ongoddelike maatskaplike beleid” – p 345) en nie-rassige (kleurlose of nie-rasdiskriminerende) sport deur die “histories onderdruktes” (342). Sport is tot die uiterste as ‘n middel in die “bevrydingstryd” misbruik. In sy hoedanigheid as ‘n gesaghebbende oor talle onderwerpe word Michael le Cordeur soos volg aangehaal: “sportkwotas … nie beleid (is) nie. Dit was altyd bedoel om slegs ‘n proses te wees totdat die speelveld in Suid-Afrika gelyk sou wees” (347). Die huidige rassediskriminasie teen blankes is seker ook veronderstel om net tydelik, dus ‘n oorgangsmaatreël, te wees. Maar wanneer sal erken word dat die speelveld gelyk is, dat mense na individuele verdienste geëvalueer moet word en nie op grond van groepverwantskap nie? Na bykans twee eeue kerm bruines enersyds steeds oor benadeling weens slawerny, terwyl hulle andersyds verkondig dat hulle Khoi-San-afstammelinge, dus nie-slawe, is. Beukes wil hê dat “sportlegendes” soos Peter (voorheen Pieter) de Villiers en Allister Coetzee vereer moet word (350). Is daardie twee nie dalk om die verkeerde redes legendes, naamlik legendariese droogmakers, nie?

    Henry Jeffreys se hoofstuk is in groot mate ‘n herhaling van wat hy elders gepubliseer het. Dit geld ook Conrad Sidego se bydrae. Kyk waaroor roem Jeffreys: “My eie benadering was dat Die Burger onder my leiding nie ‘n instrument vir die taalstryd, wat baie dominant in die Wes-Kaap en veral by die Universiteit van Stellenbosch was, sou wees nie” (355). Hy beweer “dat taalstryde slegs [!] polariseer en dit is teenproduktief” (374). Waarom sê hy nie liewer direk dat hy anti-Afrikaans gesind is nie? Volgens Jeffreys mag Stellenbosch nie ‘n “vesting vir wit Afrikaanses” wees nie. Waarom sê hy nie direk dat hy anti-blank en veral anti-Afrikaner gesind is nie? Sy beleid van flagrante dislojaliteit teenoor Afrikaans is deur sy opvolgers as redakteurs by Die Burger voortgesit, sodat Jeffreys ongetwyfeld daarin geslaag het om weens sy “swart bewussyn” (355) Afrikaans groot skade te berokken.

    Hy noem Jonathan Jansen “‘n goeie vriend van my en glo ek, ook van Afrikaans” (361). Hy het voorheen dieselfde blatante leuen oor Russel Botman verkondig. Dit is Jansen wat geskryf het: “Some of the historically white Afrikaans universities have a perfect alibi for not transforming – Afrikaans … Somebody must tell these [Potchefstroom and Stellenbosch] campus leaders that in the wake of our horrific racist past, white-dominated campuses are morally unacceptable” (373). Vanweë sy soort logika bly Jeffreys “baie optimisties oor Afrikaans” (362) en pleit hy vir ‘n “meer dinamiese en inklusiewe Afrikaans” (363), wat sekerlik hoogs hibridies sal wees.

    Jeffreys se swart bewussyn verduidelik waarom hy so graag Afrika-hemde dra (358, 359) en hy homself as swart pleks van bruin beskou. Jeffreys het as ‘n Nieman-genoot ‘n jaar lank aan Harvard University studeer. Hy noem die Nieman-studiebeurs “een van die mees gesogte toekennings” (356). Hy versuim egter om te noem dat ‘n enkele sodanige beurs jaarliks aan ‘n Suid-Afrikaner toegeken word wat hom reeds genoegsaam as ‘n linkse joernalis bewys het.

    Een van die anti-Afrikaanse opvattings in Michael le Cordeur se arsenaal is dat Afrikaans deur die Nasionale Party-bewind bevoordeel is (364). Die linkse Gerda Odendaal word soos volg aangehaal: “Afrikaans was racially informed and ideologically controlled by the oppressor” (371). Doelbewus leuenagtig voeg Le Cordeur by: :”Die taal [is] ‘gesuiwer’ van Khoi, Maleisiese en slawe-invloede” (371). Gelukkig is daar ‘n skoolhoof soos Wilna van Heerden wat klokhelder die Afrikanerstandpunt stel: “Ons glo op Stellenbosch moes ons die bakermat wees vir kwaliteit akademie en suiwer Afrikaans” (371).

    Le Cordeur voer ook ‘n pennestryd teen Afrikaners: “Hul aanvanklike betrokkenheid by die Afrikaanse media het daartoe gelei dat wit Afrikaanssprekendes in die verlede dikwels die media vir hulself toegeëien het” (365). Hy het dit teen Danie Langer, die uitvoerende hoof van die FAK, ‘n instansie wat meer behoudend is as die Afrikaanse Taalraad en die ATKV, wat Le Cordeur “getransformeerde organisasies” noem wat “‘n positiewe bydrae lewer” (375). Hy haal die feministiese Lizette Rabe goedkeurend aan waarvolgens “wit, manlike historici” glo net “beperkte perspektiewe” het (366). Rabe het ook ‘n deurtrapte anti-Afrikanergesindheid: “Die dae van Afrikanerjoernaliste wat hulself gesien het as ‘boerekrygers vegtend met die pen in die hand’ [is] vir ewig verby” (375). Gelukkig kan van Praag steeds gesê word: Voor in die wapad brand ‘n lig.

    Adam Small se bekendste drama, Kanna hy kô hystoe, word verhef tot “die beste drama in Afrikaans” (369). In hoe ‘n mate gesonde (selfs bloot redelike) perspektief by Le Cordeur ontbreek, blyk uit die volgende. In September 2013 het Small aangekondig dat hy “gereed is vir versoening … Maar toe ons die volgende dag die koerant oopslaan in die hoop dat die media een van die grootste [!] versoeningsdade nóg in Afrikaans met sy lesers sou deel, het die Afrikaanse media geswyg … hierdie magiese [!] oomblik [was] ‘n ideale geleentheid waar die Afrikaanse media ‘n bydrae tot versoening en nasiebou kon maak. Boonop is ‘n gulde geleentheid verspeel om te wys Afrikaans is nie ‘n witmanstaal nie” (370). Vir die hoeveelste keer: Ek is moeg vir hierdie blatante ontkenning van die waarheid. Afrikaans is óók ‘n witmenstaal. Le Cordeur is behep met Adam Small, maar dit volg nie dat almal, insluitende die “Afrikaanse media,” daardie beheptheid moet deel nie. Hoe kan “‘n bevryde Afrikaans” volgens Le Cordeur, “vlerke” gegee word sodat Afrikaans, myns insiens, in sy swernoot kan vlieg? Die “Afrikaanse media” (en sekerlik alle Afrikaners) sal “hul beheptheid met ‘suiwer’ Afrikaans [moet] laat vaar en die diversiteit van Afrikaans [moet] laat herleef” (376).

    ‘n Kenmerk van hierdie bundel is dat die blanke politieke bewind heftig gekritiseer word terwyl die ANC-regime skotvry daarvan afkom. ‘n Uitsondering is hoofstuk 26 deur Basil May, wat handel oor die ANC-regering se grondelose onnoselheid toe onderwyskolleges summier afgeskaf is. Danie van Wyk skryf: “Die sluit van die onderwyskolleges deur die ANC-regering in 1996 was een van die grootste tragedies vir onderwys in die land” (437). Die fundamentele vrotheid van die huidige plaaslike skoolonderwysstelsel behoort dus niemand te verbaas nie. Hierdie sluiting is iets wat slegs tydens die bewind van ‘n hoogs onbekwame regering kon gebeur. Die samesmelting van universiteite en technikons is in dieselfde onnoselheidsliga.

    Danie van Wyk is een van die min mense in die bruin elite wat beswaar teen Wim de Villiers se verengelsingsbeleid aan die Universiteit Stellenbosch geopper het. Van Wyk en drie ander bruin mense het as ‘n nie-inklusiewe afvaardiging die US-bestuur gaan spreek. Van Wyk en een van die ander bruines het mense soos De Villiers en Nico Koopman se valse versekerings oor die mooi toekoms van Afrikaans op Stellenbosch sonder meer geglo, terwyl die oorblywende twee afgevaardiges die gesonde insig gehad het om die US-bestuur nie te glo nie. Op LitNet het Van Wyk by geleentheid selfs ‘n gebod uitgevaardig dat Afrikaans nie deur Afrikaners vir nasionalistiese doeleindes gebruik mag word nie.

    Hy kla dat bruines voorheen “tweedeklasburgers … vreemdelinge in ons eie land” was (437). Maar daar is by hom geen teken van simpatie noudat blankes hulle in dieselfde onbenydenswaardige posisie bevind nie. Pleks van hom oor die lot van blankes te verknies, beskou hy bruines “as volle burgers van ‘n bevryde Suid-Afrika” (442). Van Wyk verwys na die feit dat bruines die bevolkingsgroep met die laagste persentasie universiteitstudente is (439). Hy is nie in staat om aan ‘n beter rede hiervoor te dink as apartheid nie (440). Blykbaar reken Van Wyk homself as een van die bruines wat “uitgestyg” het en selfs ‘n rolmodel kan wees (437, 441). Adam Small is volgens hom “een van Afrikaans se grootste digters en dramaturge” (435).

    Die opgeleide ANC-terroris, Basil Kivedo, probeer sy bedenklike verlede goedpraat deur alles wat hy verkeerd en misdadig gedoen het oor die boeg van sy “keurige Afrikaans” te gooi (478). Ek het reeds hieroor geskryf (Praag 25 Maart). Allan Boesak word “die Groot Orator, apartheidsaktivis en befaamde teoloog” genoem (483).

    In sy tweede bydrae tot die bundel betreur Cornelius Thomas geensins die afskaffing van Afrikaans as onderrigmedium aan die Universiteit van Wes-Kaapland nie. Hy skryf eerder dat die UWK “tot wasdom in Engels gegroei het” (490). Soos tans aan die Universiteit Stellenbosch gebeur, het “die taalaksent [aan die UWK] van Afrikaans na tweetaligheid na Engels verskuif … Die narratief van die 1990’s is dus in die dominante medium van Engels voortgesit” (501). Maar dan lieg Thomas uitermate wanneer hy beweer: “Afrikaans as taal van omgang, onderrig (!) en leer leef tot vandag voort aan UWK” (498). Tydens die studente-opstande in die vorige eeu was die “vryheidsliedere” in Engels (493) en het die studente hulle griewe in Engels verwoord (494). Die groot invloed wat Jaap Durand op hierdie onrus uitgeoefen het, is baie duidelik (496). Daar word na “die flambojante Allan Boesak” verwys (495). Die UWK het “op ‘n formele en gestruktureerde wyse ‘n kader van radikale intellektuele geskool” (501). Die intellektuele kwaliteit is nie so duidelik nie, maar die radikaliteit van baie oud-UWK-studente blyk uit verskeie hoofstukke in hierdie bundel.

    Fatima Allie skryf oor die koskultuur van die Kaapse Maleiers. “Afrikaans is eintlik my huistaal, maar ons is na ‘n Engelse skool gestuur en toe word Engels ons eerste taal” (508). Dit is ‘n verskynsel wat glad te dikwels by bruines aangetref word. Jonathan Jansen verkondig ook graag dat Afrikaans sy moedertaal maar Engels sy eerste taal is. Dit behoort sowel Allie as Jansen te diskwalifiseer vir toegang tot die direksie van die Afrikaanse Taalraad. Nogtans is Allie onlangs tot ATR-direksielid verkies. Allie verwys na ‘n Moslem wat in 1780 deur die Nederlandse “indringers”/koloniste uit die Ooste na die Kaap verban is (512).

    Willem Fransman beskryf Adam Small as “een van die land se grootste kunstenaars op die woordakker” (523). Dit is Small wat na bewering “Kaaps as ‘n volwaardige taal” gevestig het (523). Opvallend is dat die dramagroepe van bruines Engelse pleks van Afrikaanse name het (534).

    Nico Koopman is nie net ‘n voorperd vir transformasie (dus nie-wit bevoordeling en blanke benadeling) aan die Universiteit Stellenbosch nie. Hy is ook ‘n pleitbesorger vir “transformerende” (539), oftewel “hibridiese,” Afrikaans. “Die idee van suiwerheid” voed glo “pretensie en meerderwaardigheid” (547). “Daar moet transformerend en inklusief gedink word oor die sprekers van Afrikaans … Die feit dat mense van verskillende kleure, kulture en sosio-ekonomiese posisies Afrikaans gebruik, bevorder die noodsaaklike ontwikkeling van hibriditeit, van gebasterdheid oor grense heen” (545). Engels is in ‘n soortgelyke posisie. Waarom word daar nie “noodsaaklike” hibriditeit van Engels verwag nie? “Die idee van een Standaardafrikaans … moet verwerp word” (546). Waarom dan nie ook Standaardengels verwerp nie? Dit is voor die hand liggend dat meer as een Standaardafrikaans of -engels die doel met en wese van ‘n standaardtaal sou verydel.

    Koopman is bekend daarvoor dat hy Afrikaans tot die uiterste vir politieke doeleindes misbruik, bv vir “bevryding en transformasie” (539). “Afrikaans dien as instrument, voertuig en dienskneg [hoe verskil hierdie drie?] van transformasie” (547). Koopman word reeds jare lank toegelaat om seker van die swakste rubrieke denkbaar in Die Burger te skryf. ‘n Mens soek tevergeefs na oorspronklike en vernuwende denke by hom, of bloot ‘n duidelike tema wat een tam rubriek van sy ander minseggende rubrieke onderskei. Waarin hy uitmunt, is die verskaffing van ritse onverteerde woorde. Hy skryf van om “te vertolk en te interpreteer” (539). Wat is die verskil? Small het glo ‘n Afrikaans ontwikkel wat “hibriditeit en gebasterdheid” beliggaam (540; ook 547). Wat is die verskil?

    Gunther Pakendorf noem Koopman se hoofstuk prontuit ‘n “hagiografiese lofsang” (LitNet, Resensies, 23 Maart). Die jongste is dat Koopman en ‘n ander linkse Stellenbosser, Anton van Niekerk, saamgespan het om ‘n kortverhaal van Toon van den Heever as stereotipering van swartes af te kam (LitNet, Menings, 22 Maart). Dít terwyl nie een van die twee ooit beswaar opper teen die byna daaglikse negatiewe stereotipering van blankes, veral Afrikaners, nie.

    Vir Koopman is die ou Suid-Afrika net sleg en die nuwe Suid-Afrika net goed. Ek gee ‘n enkele voorbeeld van hoe hy homself graag uitdruk: “Weg van apartheid, ontmensliking, vyandskap, onreg en verdrukking in die rigting van demokrasie, menswaardigheid, helende versoening, geregtigheid en vryheid” (540). Hy is gek oor ‘n driewoordrympie soos “simpatie, empatie en interpatie” (544). Dan verkneukel hy hom daaraan om aan gewone sterflinge die betekenis van laasgenoemde woord te verduidelik: “Interpatie verwys daarna dat mense van verskillende sosiale groeperings die vermoë ontwikkel om hulle in mekaar se leefwêrelde in te dink en in te voel” (551). Hoe kan Afrikaans verbeter? “Nuwe, bevrydende, versoenende en brugbouende woordeskatte … moet in die Afrikaanse taal ontwikkel word” (544).

    Eintlik vanselfsprekend sluit Koopman sy artikel met nog woordlyste af. Hy begeer “vergewende en regstellende Afrikaans, versoenende en helende Afrikaans, vermenslikende en transformerende Afrikaans. Adam Small het Afrikaans help bou. Hy het gehelp dat Afrikaans groei [hier gaan Koopman weer] as ‘n hibridiese, gebasterde, gasvrye, insluitende, bevrydende, transformerende Afrikaans” (549). Koopman se ergste denkbare nagmerrie is seker dat hy een oggend kan wakker word en alle byvoeglike naamwoorde het verdwyn. Hy ondersteun Wim de Villiers se verengelsingsbeleid heelhartig, wat na verwagting spoedig sal uitloop op ‘n eentalig Engelse Universiteit Stellenbosch. Desnieteenstaande skryf Koopman: “Akademiese uitnemendheid blom in die geselskap van ‘n diversiteit van tale” (548).

    Ronel van Oort klink soos ‘n getroue dissipel van Wannie Carstens. Dit is seker by Carstens wat sy geleer het dat Afrikaans vroulik is (546). Sy het haar doktorale proefskrif oor “die inklusiewe ontwikkelingsgeskiedenis van Afrikaans sedert 1652” geskryf (552). “As gevolg van sosiopolitieke (eers kolonistiese* en later apartheids-) ideologieë het die tradisionele beskouing van die ontwikkelingsgeskiedenis van Afrikaans ‘n eensydige wit purisme weerspieël wat die rol van die Khoi-Khoin en die slawe in die ontstaan van Afrikaans geminimaliseer en selfs verswyg het” (553; ook 564). [* Kolon is ‘n sinoniem vir die dikderm. Koloniale word seker bedoel.]

    “1994 was … die tydvak [jaar?] waarin talle mites rakende die Afrikaner en Afrikaans blootgelê is, aangesien die demokratisering van ‘n ruimer Afrikaanse taalgemeenskap daartoe gelei het dat die wit sprekers van Afrikaans nie meer die eksklusiewe basis vir gestandaardiseerde spraak gevorm het nie” (565). Dit is ‘n oordrewe formulering. Lank voor 1994 was daar al nie sprake van sodanige eksklusiwiteit nie. Die Afrikaanse Taalmonument in die Paarl lewer sedert 1975 konkrete bewys hiervan.

    “Die Nasionale Party-regering se Afrikanernasionalistiese taalbeleid en apartheidsideologie het Afrikaans as erfenis en as eksklusiewe taal van die wit Afrikaner geannekseer” (553). Hierdie neiging tot oordrewe bewoording word ook aangetref in die lankbeloofde boek, Die storie van Afrikaans, van Wannie Carstens, in soverre ek op grond van gepubliseerde aanhalings kan oordeel. Van Oort: “Dit het ons mooi inklusiewe ontwikkelingsgeskiedenis van Afrikaans skeefgetrek en tot ‘n verdeelde en verdelende weergawe van die taalgeskiedenis gelei” (554). Is dit akademies-wetenskaplik regverdigbaar om die soort vertolking wat Van Oort en Carstens begeer “mooi” te noem? “Die ANC-regering se Afrikanistiese taalbeleid bevoordeel Engels” (553). Is dié beleid werklik Afrikanisties of eerder koloniaal? Nog ‘n wilde stelling is dat die VOC glo in ‘n stadium die Kaap “as minderwaardig beskou” het (555). Slawe is uit onder meer “Ceylon en Sri Lanka” ingevoer (555). Maar Ceylon het eers in 1972 Sri Lanka geword. Oor Hans du Plessis se weergawe van Psalm-omdigtings in Griekwa-Afrikaans skryf Van Oort: “Lesers van Afrikaans het verlief geraak op dié besondere variëteit van Afrikaans” (557). Verlief? Is die gebruik van sulke woorde akademies-wetenskaplik regverdigbaar?

    “In setlaarshuishoudings is die slawe se kosvoorbereidingmetodes, eetgewoontes, geregte en natuurlik die gebruik van geurige speserye oorgeneem” (560). Na aanleiding van HW Claassens se boek, Die geskiedenis van Boerekos 1652-1806, skryf Jaap Steyn egter: “Dit is ‘n fabel dat dit eintlik die Oosterse slawe was wat die Kapenaars geleer het om kos met speserye voor te berei … Die slawe was nie ‘n homogene groep nie. Hulle het uit armoedige streke gekom en vir baie was kook met speserye onbekend. Van die geregte wat aan die slawe toegedig is, soos bobotie, was nie ‘n Oosterse dis nie. Wat wel by die slawe ontstaan het, is die Oosterse name soos kerrie, bladjang, sambal en sosaties. Dié woorde is egter gebruik vir ander kosse as dié uit die slawe se lande van herkoms” (Praag 28 Januarie). Wat ek probeer aantoon, is dat Van Oort se artikel ‘n oppervlakkige saamflansing van inligting uit bronne is en in oordrewe en emosionele formulerings uitdrukking vind. Hopelik weerspieël dit nie die akademies-wetenskaplike gehalte van haar proefskrif nie.

    Die laaste hoofstuk, deur Johan L Coetser, handel oor Robert Pearce se gemeenskapstoneel en toneelstukke. Die lengte van die artikel oordonder die bietjie substansie wat daarin is.

    Ek het gepoog om ‘n aanduiding te gee van die inhoud van die boek waarmee Wannie Carstens “ongelooflik tevrede” is en waarop hy “besonder trots” is (LitNet 23 Januarie). Ek het begrip daarvoor dat bruin mense, soos die blankes, hulle in die nuwe Suid-Afrika in ‘n demografiese en kulturele nis te midde van ‘n verswelgende swart meerderheid bevind. Die beste strategie vir bruin mense is egter nie om swart te probeer wees en slegs die destydse blanke bewind te kritiseer en die swart bewind onkrities te omarm nie. Ook nie om met oordrewe en valse anti-wit en pro-bruin stellings voor ‘n dag te kom nie. Nugtere oordeel moet aan die dag gelê word. Daar behoort ‘n herwaardering wees van die baie positiewe dinge wat blankes oor eeue ten bate van nie-wittes vermag het. Die verlede kan nie verander word nie; wél mense se skewe persepsies daarvan. Dit is die hede wat met die oog op ‘n beter toekoms getransformeer moet word. Om dit moontlik te maak, behoort elke etniese groep hom myns insiens vir groter selfbeskikking te beywer sodat elkeen sy eie kultuur kan behou en dit vryelik kan uitlewe en uitbou. Dit is die skikking wat in 1990/94 nooit bereik is nie. ‘n Skikking (wat deur ewewig gekenmerk word) is iets heeltemal anders as die katastrofiese politieke magsoorgawe wat onverdiend en ongevraag ons droewe lot geword het.

    Behoud van eie kultuur is vir die voortbestaan van Afrikaners as etniese groep van deurslaggewende belang. Dit sluit uiteraard die instandhouding van Afrikaans in. Gaan gerus na die webtuiste van Tydskrif vir Letterkunde, wat tradisioneel ‘n vaktydskrif vir Afrikaanse letterkunde was. Kyk hoe hierdie publikasie weens die radikale politieke agenda van sy hoofredakteur, Hein Willemse, ‘n Afrikaansdosent, in ‘n hoofsaaklik Engelse tydskrif vir “Afrika-letterkundes en kulturele praktyke” “omvorm” is. Die tydskrif is haas onherkenbaar getransformeer. Daar is 13 redakteurs: 6 in Suid-Afrika, 4 uit die res van Afrika, 2 Amerikaanse swartes en 1 Nederlander. Van vanjaar af word hierdie tydskrif slegs as ‘n “e-joernaal” gepubliseer. Die hoofredakteur weet klaarblyklik nie dat die Afrikaanse woord vir “journal” vaktydskrif is nie.

    My standpunt is dat Afrikaansgetrouheid ten minste vir alle Afrikaansdosente as ‘n absolute vereiste moet geld. Willemse is op dieselfde dwaalweg as sy leermeester, Jakes Gerwel, wat as Afrikaansdosent ontken het dat hy Afrikaanse letterkunde doseer. Hy het dikwels beweer dat hy “taalsosiologie” doseer, insluitende ‘n ruim skeut marxisme. Ingevolge sy politieke agenda het Gerwel sy intreerede, amptelik as hoogleraar in Afrikaans, in Engels gelewer. In die belang van Afrikaans is dit myns insiens dringend noodsaaklik dat al die valse profete van Afrikaans geïdentifiseer, ontmasker en daadwerklik geneutraliseer moet word.

  • Leon Lemmer: Die polities byderwetse bevordering van die mengeltaal Kaaps

    Leon Lemmer: Die polities byderwetse bevordering van die mengeltaal Kaaps

    LitNet is redaksioneel en administratief in Stellenbosch gesetel. Soos deesdae aan die Universiteit Stellenbosch (US) is niemand en niks vir LitNet te links nie. Sodra iemand of ‘n teks nie links genoeg is nie, ontstaan daar bedenkinge in LitNet-geledere. Sensuur word dan dikwels toegepas deur sulke tekste (artikels en kommentaar) sonder verduideliking of verskoning gewoon nie te publiseer nie. Dit is soortgelyk aan die beleid van Naspers, dus Media24, Netwerk24 en koerante soos Die Burger, Beeld, Volksblad en Rapport. Soos aan die US en by Naspers is daar by LitNet die neiging om alles wat nie duidelik genoeg links is nie as verregs te beskou. By hierdie drie instansies is daar die versugting om te alle tye polities “korrek”, dus byderwets, te wees. Hulle betoon lippediens aan gonswoorde soos vryheid, diversiteit en inklusiwiteit, op voorwaarde dat volgens hulle patroon gedink word. Byvoorbeeld, die huidige US, insluitende die Woordfees, laat nie regse sprekers toe nie en die De Villiers-US sal sekerlik nooit ‘n ere-doktorsgraad toeken aan enigeen wat naasteby regs is nie.

    Een van die gevolge van hierdie houding is dat katvoet met Standaardafrikaans omgegaan word. Standaardafrikaans het immers danksy hoofsaaklik Afrikaanssprekende blankes tot stand gekom. In die nuwe Suid-Afrika is dit byderwets om enigiets afkomstig uit Afrikanergeledere met agterdog te bejeen. Die keersy is dat enigeen en enigiets uit nie-wit geledere met graagte omarm word. Nog ‘n gevolg is dus dat die mengeltaal Kaaps feitlik ten alle koste en kritiekloos opgehemel word. Kaaps word deesdae deur taalkundiges selfs op ‘n vergesogte manier as die oorspronklike en kerndialek van Afrikaans voorgehou, soos ek onlangs aangetoon het (Praag 11 Februarie).

    Kaaps word in die plaaslike taalkundige geledere eerder as ‘n variant van Afrikaans as ‘n variant van Engels beskou, al word Kaaps uitermate met Engelse woorde besoedel en al is die sinskonstruksie soms eerder Engels of Arabies as Afrikaans. Die waarheid is dat Kaaps ‘n mengeltaal is wat êrens tussen Afrikaans en Engels geposisioneer is. Kaaps word hoofsaaklik in die Kaapstadse metropool aangetref. Die sprekers van Kaaps is feitlik uitsluitlik bruin. Polities verligtes vind dit gevolglik nodig om Kaaps so gunstig moontlik voor te stel. Dit gaan hier om lippediens aan wat by die massa in die mode is. Die massa is egter glad te dikwels nie die bakermat van wat korrek of waar of geldig is nie.

    Die Afrikaanse Taalraad (ATR) openbaar ‘n oorverligte mentaliteit soortgelyk aan LitNet, die US en Naspers. Daar word openlik erken dat die ATR se agenda eerder polities as taalkundig is, naamlik om eerder versoening te probeer bewerkstellig as om bv Standaardafrikaans en taalsuiwerheid te bevorder. Die besturende direkteur van die ATR, Conrad Steenkamp, het Johannes Comestor op 1 November op LitNet uitgedaag om sy besware teen die ATR op skrif te stel. Hoewel Comestor se deeglik nagevorste teks aan LitNet besorg is, was hy weens gebrek aan enige reaksie van LitNet se kant verplig om sy antwoord op Steenkamp se uitdaging op Praag (Menings, Briewe, 13 November) te publiseer. Dit het aan Steenkamp en die ATR ‘n agterdeur gebied om glad nie te reageer nie. ‘n Mens hoef jou mos nie te steur aan wat op ‘n regse webwerf gepubliseer word nie; veral nie as jy hard probeer om nie-wittes ter wille te wees nie. Die ATR kan homself dus op die skouer klop dat hy in geen opsig pogings hoef aan te wend om in die belang van Afrikaans te verbeter nie.

    Die punt wat daarmee bewys is, is dat LitNet weens politieke byderwetsheid en deur die toepassing van sensuur nie ‘n forum bied vir gesonde meningswisseling oor bv Standaardafrikaans in vergelyking met Kaaps nie. Daarenteen is my ondervinding dat Praag wel bereid is om sinvolle debatte en meningsverskille oor enige onderwerp toe te laat. In hierdie rubriek toon ek aan hoe LitNet, anders as in die geval van die pro-Standaardafrikaans- en anti-Kaapsskrywe van Comestor, bereid is om tot hoogs eensydige uiterstes te gaan ter bevordering van Kaaps en die belange van bruines. Waarop dit by implikasie neerkom, is dat LitNet polities byderwets Standaardafrikaans en die bevordering en toekoms van ordentlike of agbare Afrikaans benadeel. Dieselfde geld Afrikanerbelange. Dit is seker nie die doel wat aanvanklik met LitNet nagestreef is nie.

    Dit gaan in hierdie rubriek om twee onlangse boeke. Die eerste een is Kaaps in fokus (Stellenbosch: Sun Media, 2016, xiii + 145p, R225), met Frank Hendricks en Charlyn Dyers as redakteurs. Hulle het onderskeidelik ook hoofstuk 1 en 4 in die bundel geskryf. Michael le Cordeur is die outeur van hoofstruk 6. Hierdie boek is sedert Desember in boekwinkels beskikbaar. Ek het dit onder die opskrif, “Die oorsprong van Afrikaans: Kaaps of Nederlands?” bespreek (Praag 11 Februarie).

    Die ander boek is Ons kom van vêr: Bydraes oor bruin Afrikaanssprekendes se rol in die ontwikkeling van Afrikaans (Tygervallei: Naledi, 2016, xxi + 601p, R250), met WAM Carstens en Michael le Cordeur as redakteurs. Carstens het slegs die voorwoord geskryf, terwyl Le Cordeur die inleiding en vier van die 36 hoofstukke (14, 16, 19 en 23) geskryf het. Hoewel hierdie boek op Versoeningsdag, 16 Desember, bekend gestel is, is dit eers sedert die middel van Februarie in boekwinkels beskikbaar. In ‘n latere rubriek hoop ek om hierdie boek inhoudelik te bespreek. Ek het dit reeds van voor tot agter gelees. In hierdie rubriek beperk ek my aandag by wat op LitNet gepubliseer is en by algemene kwessies aangaande hierdie twee boeke. Ek begin met algemene opmerkings.

    Ons kom van vêr is maande laat beskikbaar gestel. Dit is dalk nie so vreemd nie. Carstens se boek, Die storie van Afrikaans, is reeds jare laat.

    Ons kom van vêr is op Versoeningsdag bekend gestel. Dit is hoogs onvanpas. Onder die dekmantel van kritiek op apartheid word blankes, veral Afrikaners, deur sommige van die bruin outeurs met oorgawe sleggesê; dermate dat ek net enkele hoofstukke per dag kon lees voordat ek oorgenoeg van hierdie soort retoriek gehad het. Van die kant van die bruin outeurs is daar geen sprake van versoening nie; ook nie van enige erkentlikheid vir wat blankes oor eeue ten bate van bruines gedoen het nie. Klaarblyklik is die standpunt waarvan uitgegaan word dat blankes skuldige misdadigers en bruines onskuldige slagoffers is; dat bruines as neo-swartes in elk geval tot daardie deel van die demografiese spektrum behoort waarin daar deur hulle vir niks om verskoning gevra hoef te word nie. Blykbaar is dit evangelie dat blankes, en net blankes, om verskoning moet vra; selfs dat ‘n bruin mens as opgeleide terroris onbevlekte ikoniese status kan verwerf omdat hy beweer dat hy sy “vryheidsvegtery” in Afrikaans gedoen het (hoofstuk 30). Le Cordeur is so ingenome met Basil Kivedo se gewelddadigheid dat hy voorspel dat hierdie hoofstuk, waarvan hy die titel foutief weergee, nog “kultusstatus” gaan bereik (p xx).

    Dit is onwaarskynlik dat LitNet al ooit aan boeke groter publisiteit as aan hierdie twee verleen het. Uit wat hier onder volg, blyk die omvang van die veldtog. Die hoofonderwerpe is Adam Small, bruin mense en Kaaps. Sou LitNet bereid wees om ‘n veldtog van soortgelyke omvang ten behoewe van Afrikaners en Standaardafrikaans te loods? Myns insiens is dit hoogs onwaarskynlik.

    As daar iets is wat die twee boeke duidelik maak, is dit dat dit ‘n mite is dat Afrikaners en Afrikaanssprekende bruines dieselfde kultuur het. Daar is ‘n mate van oorveueling maar daar is ook groot verskille, bv bruines se buitensporige voorliefde vir foto’s van hulleself.

    LitNet 19 Desember

    LitNet (afdeling Boeke en skrywers) se veldtog het op 19 Desember begin met ‘n bekendstelling van Ons kom van vêr. Blykbaar is Le Cordeur die outeur van die teks, wat op 21 Desember ook in Die Burger (p 11) en die volgende dag op Netwerk24 gepubliseer is. Dit is eintlik standaardpraktyk by Le Cordeur dat hy die waarde van sy tekste so hoog aanslaan dat hy hulle graag op meer as een plek publiseer. Sy eerste sin is ‘n verwyt: “Die storie van Afrikaans het in die verlede meestal gefokus op die taal se wit geskiedenis, terwyl die taal se bruin en swart geskiedenis misken is.” Hy en Carstens het besluit om ‘n gedenkboek, opgedra aan Adam Small, saam te stel om hierdie beweerde miskenning van die bydraes van nie-wittes hok te slaan.

    Hoofsaaklik bruines is deur Le Cordeur om bydraes genader. Dit herinner aan wat Samuel Johnson in 1784 gesê het: “Who drives fat oxen should himself be fat” (James Boswell, The life of Samuel Johnson, London: Everyman, 1992, vol 2, p 527). In die geval van Kaaps in fokus is die outeurs ook oorwegend bruin. Hierdie mense mag hulleself blykbaar op grond van ras of etnisiteit onderskei (soos ook in die geval van die Swart Afrikaanse Skrywersvereniging, hoofstuk 33). Dit is ook in orde as die ANC-regering hulle om dieselfde rede bevoordeel. Slegs die blankes mag eintlik nie rasse-onderskeide tref nie.

    Le Cordeur beweer “ons moes streng keuring toepas om die boek tot 35 [eintlik 36] hoofstukke te beperk.” Dit lyk asof daardie keuring hoofsaaklik deur Le Cordeur as “inhoudsredakteur” gedoen is. Vir hom as outeur was daar ruimte vir nie minder nie as vier hoofstukke. Soos in die geval van sy hoofstuk in Kaaps in fokus is daar ook hier ‘n groot mate van herpublisering (bv sy hoofstuk 23). Dieselfde geld Conrad Sidego se hoofstuk 24 en Johan Coetser se hoofstuk 36. Daar is ook ‘n hinderlike element van narsisme (“sieklike liefde vir die self” – HAT). Le Cordeur se wiskunde-onderwyser het hoofstuk 9 geskryf en sy suster, ‘n oud-skoonheidskoningin, hoofstuk 13, opgeluister met bladsye foto’s van haar in haar eertydse glorie. Hoofstuk 19 handel oor ‘n gewigtige onderwerp, Wellington se krisantevereniging, met groot prominensie wat aan Le Cordeur en sy ouers verleen word, insluitende foto’s in swart-en-wit en kleur. Op teenoorstaande bladsye (308 en 309) word sy ma, Sylvia, vyf keer by die naam genoem, plus ‘n foto van haar. Ook sy pa se name word daar vermeld en meerdere kere word hulle seun, Michael, genoem en daar is ‘n verwysing na ‘n kleurfoto van die drietal wat elders in die boek verskyn. Selfadvertering neem hier sulke buitensporige afmetings aan dat dit te dik vir ‘n daalder word. Verder: Omtrent al die gebruiklike verdagtes (in hierdie konteks) het ‘n hoofstuk geskryf, bv Christo van der Rheede, Danny Titus, Llewellyn MacMaster, Henry Jeffreys, Danie van Wyk en Nico Koopman. Franklin Sonn het nie, of kon nie, ‘n hoofstuk lewer nie, maar sy aanbeveling en foto is prominent op die flapteks.

    Die Afrikaanse taalkundige Wannie Carstens se naam word eerste as redakteur genoem. Hy het as teks- of taalredakteur opgetree. Dit is moontlik dat die tekste in hierdie oorambisieuse, lywige boek baie taalkundige redigering geverg het. Byvoorbeeld, Cornelius Thomas het twee hoofstukke (10 en 31) bygedra. Van sy boek oor die 1976-onluste, wat in 1997 deur die Universiteit van Wes-Kaapland gepubliseer is, het ek geskryf: “Geen eerbare akademiese inrigting sal so ‘n slordige teks publiseer nie. Dit lyk asof (feitlik) geen redigering of proefleeswerk gedoen is nie” (Praag 21.12.2014). Ons kom van vêr kan kwalik Carstens se aansien as taalkundige verhoog. Daar is so baie taalfoute dat ek vermoed dat al die kopie nie aan hom voorgelê is nie, of dat hy nie al die honderde bladsye gelees het nie, of dat sy taalkennis tekortkominge het. Ek vestig die aandag op net enkele van die taalfoute.

    Die samevatting aan die begin van elke hoofstuk word verkeerdelik ‘n “abstrak” pleks van ‘n “ekserp” genoem. Hierdie fout is onverskoonbaar. Kaaps in fokus vaar beter deur die woord “opsomming” te gebruik.

    “Onder andere word eerder vir mense gebruik en onder meer vir dinge” (Dalene Müller, Skryf Afrikaans van A tot Z, Kaapstad: Pharos, 2007, p 158). Die meeste outeurs is salig onbewus van hierdie onderskeid (bv xx, 18, 30).

    ‘n Mens dien in pleks van op ‘n direksie, raad, komitee, ens (bv 18, 57, 77). Eerder deurslaggewende as kritieke belang (33) of rol (411). Stappe word gedoen en nie geneem nie (32). Afkeer aan moet afkeer van wees (101, 109). Onbewus oor moet onbewus van wees (123). Eerder soos volg as as volg (bv 132, 149, 206). Eerder as sodanig as as sulks (150, 491). Lojaliteit tot — eerder teenoor (151). Soomlose moet naatlose wees (158). Uit huis uit moet van huis uit wees (171). Liewer klaar wees eerder as beter klaar wees (207). Ten alle tye moet eerder te alle tye wees (213). Erkenning gee eerder as krediet kry (330) of gee (423). Uit eie reg; nie in eie reg nie (343, 481). Mindere of meerdere mate moet wees meerdere of mindere mate (385). In respek moet met respek wees (429). In gemeen moet bloot gemeen wees (432, 433). Uitstaande gedig moet uitmuntende gedig wees (435). Staan uit moet eerder val op wees (464), ens.

    Een van bruin mense se sjibbolets is die gebruik van was (soos in Engels) pleks van is (bv 63, 96, 101). Ook het in plaas van hê. Sjibbolet: “Uiting of handeling wat aandui of iemand tot ‘n bepaalde klas, groep of party behoort of nie” (HAT). Vernalatig is ‘n kostelike bruin sjibbolet (185, 186, 415). Richard van der Ross praat gewoonlik uitstekende Engels en Afrikaans. Op ‘n dag het hy as rektor daardie gewraakte woord in die UWK-senaat gebruik. Niël du Plessis het opgespring en gesê: “Nie vernalatig nie. Die korrekte woord is verwaarloos.”

    Van my grootste stylbesware teen die boek is die ongeërgde gebruik van bronverwysings en bibliografiese besonderhede. ‘n Dosent is veronderstel om deeglike kennis van sistematiese bibliografie te hê en sorg te dra dat die inligtingsbronne in bv vakkundige artikels, verhandelings en proefskrifte ondubbelsinnig geïdentifiseer kan word. Dit moet konsekwent (bv wat die gebruik van hoofletters betref) en so bondig moontlik gedoen word. In Ons kom van vêr is daar algehele bibliografiese chaos. ‘n Elementêre reël is dat die bibliografiese inskrywing in die taal van die bron moet wees, bv Londen as plek van publikasie vir ‘n Afrikaanse maar London vir ‘n Engelse boek. “Juta & Co Ltd” (36) moet net Juta wees. Owerheidspublikasies kom onder die naam van die land (298) en nie anders nie (bv 378, 442, 475). In Danny Titus se hoofstuk is die bronverwysings ongelooflik lomp: “February skryf (February 1994:1)” (184) en “Willemse (Willemse 2016:8)” (185), maar soms korrek: “Giliomee (2016:5)” (186). Die bibliografieë van bv Le Cordeur se artikels munt uit in die onnodige herhaling van die jaartal, wat dikwels na die outeur se naam sowel as by die bron verskaf word. Barnard (252) en Naidoo (253) se artikels is in ‘n Hofmeyer- (Hofmeyr?) bundel en Loff (253) se artikel in ‘n Coertzen-bundel gepubliseer, maar bibliografiese inligting oor hierdie twee bundels ontbreek. Ook oor Price (254) is daar nie bibliografiese besonderhede nie. Inligting wat in die bibliografie verskaf is (376-378) word onnodig in die eindnotas oor Beeld, Die Burger, Le Cordeur en Pelser (379) herhaal. Kyk hoe verskil die bibliografiese besonderhede oor dieselfde bron by Jongbloed en Rabe op dieselfde bladsy (392). Dit is slordige werk. Is Kotzé 2012a en 2012c (567) nie dieselfde teks nie?

    Kortom, uit ‘n taalkundige oogpunt lyk dit vir my asof Carstens nie verdien om hierdie boek in sy CV te noem nie. En dan stel hy ‘n opvolgboek in die vooruitsig (xiv). In die openbare belang behoort sowel Carstens as Le Cordeur nie toegelaat te word om weer as redakteurs van ‘n bundel op te tree alvorens hulle elementêre bibliografiese kennis en vaardigheid onder die knie het nie.

    LitNet 20 Desember

    Frank Hendricks se bekendstellingstoespraak op 8 Desember vir Kaaps in fokus is op 20 Desember op LitNet (afdeling Menings) gepubliseer. Soos te wagte, kom hy met hierdie aanvegbare stelling: “Kaaps nie mindere Afrikaans nie, maar volwaardige Afrikaans is.” Kaaps is glo “progressief modern.” Voorspelbaar kla hy oor die verwonding, marginalisering en stigmatisering van Kaaps. Hiervoor en vir die “neerbuigende minagting” waarmee dit gepaard gegaan het, gee hy politiek die skuld terwyl die mengeltaalaard van Kaaps ten minste deels te blameer is. Desnieteenstaande maak Hendricks aanspraak op die “waardigheid oftewel soppangheid van Kaaps én sy sprekers.” Hy haal die oorverligte Gerhard van Huyssteen aan waarvolgens daar net lof vir die boek is. Kaaps in fokus is inderdaad in talle opsigte ‘n beter boek as Ons kom van vêr. Ek brei hier nie hierop uit nie omdat ek eersgenoemde boek reeds bespreek het (kyk die verwysing hier bo) en ek hoop om die ander boek in ‘n latere rubriek inhoudelik omvattend te behandel.

    LitNet 12 Januarie

    Asof daar nog nie genoeg publisiteit aan die twee boeke gegee is nie, is daar op 12 Januarie met ‘n “kettinggesprek” in vier aflewerings op LitNet (afdeling Skrywersonderhoude) begin. Frank Hendricks het met Michael le Cordeur ‘n onderhoud gevoer (12 Januarie), Michael le Cordeur met Charlyn Dyers (17 Januarie), Charlyn Dyers met Wannie Carstens (23 Januarie) en Wannie Carstens met Frank Hendricks (30 Januarie). Dit lyk asof daar ‘n broederlike, susterlike of tjommistiese verhouding tussen hierdie outeurs ontstaan het, seker veral weens hulle polities byderwetse en onkritiese aanhang van die mengeltaal Kaaps. Oor die implikasies daarvan vir die heil van Afrikaans, vir die voortbestaan van Afrikaans naas Engels, bekommer hulle hulle skynbaar glad nie.

    Le Cordeur plaas die klem op politiek. Volgens hom handel Ons kom van vêr oor bruines se “betrokkenheid by die struggle teen apartheid en hoe hierdie stryd in hulle moedertaal, Afrikaans [dikwels seker eerder Kaaps], geskied het. In die proses het hulle nie net ‘n bydrae gelewer tot die bevryding van hulle mense nie, maar ook ‘n groot bydrae gelewer tot die ontwikkeling van Afrikaans, omdat hierdie stryd hoofsaaklik in Afrikaans geskied het.” ‘n Mens sou nogal graag besonderhede wou hê van hoe bv boikotte, optogte, oproer, vandalisme, sabotasie en terrorisme tot die ontwikkeling van Afrikaans as algemeen-beskaafde taal bygedra het.

    Soos dikwels in die boek herhaal Le Cordeur die valse stelling dat bruines tydens apartheid stemloos was. Die waarheid is dat hulle stemreg gehad het maar hulle het boikotbedrewe in baie gevalle verkies om nie te stem nie. Adam Small word beskryf as “‘n ikoon wat nie eens vir die Hertzogprys sy beginsels prysgegee het nie.” Maar as ek reg onthou, het Small die Hertzogprys aanvaar. Of Small die Hertzogprys ontvang het of nie, die gekerm uit bruin geledere duur in elk geval voort.

    Toe Le Cordeur in die jare sewentig aan die Universiteit van Wes-Kaapland studeer het, was die meeste dosente blank en die oorwig van hulle was myns insiens (en ek praat van eerstehandse waarneming) akademies-wetenskaplik beter dosente as die enkele bruin dosente. Le Cordeur verwys egter suiwer rasgebaseerd (soos by talle ander geleenthede), slegs na “wonderlike dosente soos Jakes Gerwel, Tony Links en ‘n bloedjong Frank Hendricks.” Elders noem hy ook uitsluitlik sy bruin dosente: Adam Small, Gerwel, Tony Links en Hendricks (Ons kom van vêr, p 225).

    Le Cordeur kla oor die gebrek aan finansiële ondersteuning van die blanke owerheid vir die Wellingtonse klopse en krisantevereniging. Dit is egter die soort kultuurverenigings wat blankes deurgaans sonder owerheidsteun bedryf. Le Cordeur verwyt selektief (dus net van wittes te kant) benadeling waar daar geen benadeling was nie. Word bruin kultuur tans beter deur die ANC-regering ondersteun? As Afrikaans vir Le Cordeur van belang is, het hy beswaar geopper teen die drastiese inkorting sedert 1994 van die staatsubsidie vir bv die Woordeboek van die Afrikaanse Taal (WAT)? Het hy teen die toenemende verengelsing van die Universiteit Stellenbosch, sy huidige werkgewer, beswaar gemaak, of het hy, soos sy held Adam Small, eerder die verengelsingsbeleid van Wim de Villiers openlik ondersteun? Le Cordeur “pleit dat die Afrikaanse media … hul beheptheid met ‘suiwer’ Afrikaans …laat vaar ten einde nasiebou te bevorder.” Wat myns insiens absoluut duidelik is, is dat Le Cordeur ‘n ANC-aktivis asook onmiskenbaar ‘n valse profeet van Afrikaans is.

    ‘n Kenmerk van Le Cordeur se skrywes is dat hy homself graag tussen sy onderwerp en sy lesers opdring. Le Cordeur antwoord soos volg op die vraag, “Voorsien jy en Wannie ‘n opvolg vir hierdie boek?”: “My eerste impulsiewe antwoord (en ook die antwoord van my vrou) sal wees: Nee, asseblief nie weer so ‘n jaar waar ek dag en nag moes werk om die boek betyds klaar te kry nie. In die proses is heelwat van my ander werk en projekte afgeskeep, wat ek hierdie jaar sal moet inhaal. Hou ook in gedagte dat ‘n omvattende boek soos hierdie (600 bladsye en 36 skrywers) [en Le Cordeur is vier van daardie 36] baie, baie tyd verg en baie duur is. Ek moes self al die fondse werf.* Fondse sou dus ‘n oorweging wees. Vir eers sal ek dus moet fokus op die ander werk op hande, maar ek sluit die moontlikheid van ‘n deel 2 nie uit nie.” Kortom, Le Cordeur is ‘n hoë en baie besige boom.

    [* Op LitNet (19 Desember) word genoem dat “die SA Akademie, die Jan Marais Nasionale Fonds [Het Jan Marais Nationale Fonds], die Hiemstra Trust, die SBA [Stigting vir Bemagtiging deur Afrikaans] en die ATKV” hierdie projek (finansieel) ondersteun het. Dit is die enigste plek wat ek kon opspoor waar borge genoem word en wat R250 vir ‘n boek van 600 bladsye skynbaar ‘n billike prys maak. Dit is onverskoonbare redaksionele versuim dat geen erkenning, soos gebruiklik, aan die borge in die boek gegee word nie. Relevante gedagtes is of die borge enigsins tevrede met die hoogs onvolmaakte resultaat kan wees en of hulle ‘n opvolgboek sou ondersteun.]

    LitNet 17 Januarie

    Michael le Cordeur gesels met Charlyn Dyers oor Kaaps in fokus. Kaaps word bestempel as “die oudste variëteit van Afrikaans.” Volgens Christo van Rensburg is Khoi-Afrikaans en Kaapse Moslemafrikaans die belangrikste subvariëteite van Kaaps. As dosent in linguistiek aan die Universiteit van Wes-Kaapland sê Dyers: “Ek vertaal … van my [Engelse] lesings in beide Kaaps en Standaardafrikaans en my studente reageer baie positief op hierdie vorm van akademiese ondersteuning.” Sy is ten gunste van Kaaps as skoolonderrigmedium. In bruin geledere is daar klaarblyklik niemand wat sterk genoeg oor Afrikaans voel, dus in so ‘n mate moedertaalgetrou is, dat daarop aangedring word dat die UWK weer ‘n Afrikaanstalige universiteit moet word nie; selfs openlike ondersteuning vir ‘n Afrikaanse Universiteit Stellenbosch is by bruines hoogs uitsonderlik.

    LitNet 23 Januarie

    Charlyn Dyers gesels met Wannie Carstens oor Ons kom van vêr. Volgens Carstens is dit by uitstek ‘n boek “oor [bruin] identiteit en die uitlig van [blankes se] foute van die verlede;” sekerlik nie van die foute van die huidige swart regime nie. Hy noem dit “‘n kragtige boek!” Myns insiens dalk ook, of eerder, ‘n giftige boek. Carstens: “Diegene wat my ken, weet dat ek baie hard werk aan die regstel van die foute van die verlede.” Hy hoop dat sy betrokkenheid by die boek, in die woorde van Nico Koopman, as “herstellende geregtigheid” beskryf kan word.

    “My werk was grootliks die regskaaf van die teks” (!). Later verwys hy na sy/hulle (die Carstens/Le Cordeur-span] se “puntenerige skaafwerk.” Carstens het glo “‘n redelik vitterige ingesteldheid oor taal” (!). “Michael het volle vertroue in my gehad om my kundigheid [in] en ervaring oor [van] die redigering van hoofstukke in die boek toe te pas en daardie afdeling is toe aan my oorgelaat.” Daar is besluit “om die hoofstukke wel so te versorg en aan te bied dat dit gehalte verteenwoordig. As span wou ons ‘n goeie produk lewer waarop ons trots is en wat ons weet nie afskeepwerk is nie. Die bydrae wat ons wou lewer, verg respek vir die onderwerp en daarom die eis op [van] gehalte. En daarmee was ek as teksredakteur in my element! En kon ek my rol uitleef.”

    Carstens dink sommige van die hoofstukke lewer “stewige” akademiese bydraes “soos ook blyk uit die verskaf van bronne ter stawing van stellings.” Hy is blykbaar heeltemal tevrede met die chaotiese bronverwysings en bibliografiese inskrywings. “Daar was begrip vir die hoek waaruit ek ‘n bydrae gelewer het. En agterna was daar ook dankbaarheid vir my ‘gekarring’ om ‘n goeie produk te lewer. Dus: ek is ongelooflik tevrede met my bydrae tot die totstandkoming van die boek en natuurlik besonder trots op die eindproduk!” Dit lyk asof dit onmoontlik is om ‘n duik in sy ego te maak.

    LitNet 30 Januarie

    Die vierde en laaste “kettinggesprek” is deur Wannie Carstens met Frank Hendricks oor Kaaps in fokus gevoer. Die 2012-simposium oor Kaaps waaruit die boek voortgekom het, het beoog om “die waardigheid van Kaaps en sy sprekers” te beklemtoon. In die politiek is die gelykheidsmanie, wat mense betref, veral sedert 1990/94 aan die orde van die dag. Op soortgelyke wyse word deesdae dikwels, selfs by voorkeur, beweer dat alle variëteite van Afrikaans gelyk, oftewel ewegoed, is. Vandaar Hendricks se stelling: “Standaardafrikaans is volwaardige Afrikaans en so ook Kaaps.” “Alle vorme van Afrikaans is vir my ewe reg, ewe mooi.” Dat Kaaps ‘n mengeltaal is wat erg met onnodige Engelse woorde besoedel is en dat daar in die geval van Standaardafrikaans, daarenteen, gepoog word om hom duidelik van Engels te onderskei, word glad nie deur Hendricks in berekening gebring nie. Uit die wesenlike aard van Kaaps as Engelsbesoedelde en Standaardafrikaans as nie-Engelse taal volg dit dat Kaaps en Standaardafrikaans vir sommige doeleindes onmoontlik gelyk, gelykwaardig of ewegoed kan wees, bv as verskansing teen verswelging deur Engels. Dít is die suiwer taalkundige rede waarom dit gewoon dwaas is om die toekoms van Afrikaans aan bruin mense toe te vertrou en Afrikaans op die altaar van Kaaps te plaas. Die toekoms van Afrikaans hang van moedertaalgetroues af; nie van diegene wat hulle etniese hibriditeit as model vir taalhibriditeit voorhou nie.

    Hendricks is lid van die SA Akademie se Taalkommissie. Later vanjaar word die 11de uitgawe van die Afrikaanse woordelys en spelreëls (AWS) gepubliseer. Daarin word weens “regstelling” meer woorde uit die variante van Afrikaans opgeneem. Hendricks klop homself soos volg op die skouer: “Dat die Taalkommissie Kaaps as geldige voedingsbron vir Standaardafrikaans begin erken het, het dalk tog iets met my daarwees te make, maar die Taalkommissielede van die afgelope klompie jare moet as kollektief vir hierdie regstellingsinisiatief geloof word.” Hiermee word die histories onderskeid tussen die AWS as normgewend en die WAT as dokumentering van alle soorte Afrikaans egter verwater.

    LitNet 8 Maart

    Naas die bekendstelling van Ons kom van vêr in Kaapstad verlede jaar is dit nodig geag om iets soortgelyks ook in Pretoria te doen. Jacques van der Elst het die woord gevoer en LitNet (afdeling Boeke en skrywers) het sy teks op 8 Maart gepubliseer. Van der Elst het hom na sy aftrede as dosent op Potchefstroom in administratiewe hoedanighede by die SA Akademie en die Afrikaanse Taalraad bevind. Hy sing dus nootvas in dieselfde koortjie as bv Wannie Carstens en Michael le Cordeur. “Daar is opgekropte woede oor en soms stille aanvaarding van wat ‘n swart kol in die geskiedenis van die land is – ‘n swart kol wat nog steeds nie uitgewis is nie en wat dalk onuitwisbaar is?” Daar is glo “talle manifestasies van die swart kol.” Slawerny word steeds in bv Amerika en Suid-Afrika misbruik om blankes te veroordeel. Ek vra myself af: Waarom sou verwyte oor rasse-segregasie en apartheid ooit laat vaar word so lank daar mense soos Van der Elst is wat blankes met oorgawe diskrediteer?

    Van der Elst praat van “verhale van revolusie, moord, teregstellings, polisiebrutaliteite,” maar hy uiter nie ‘n woord oor bv sabotasie en terrorisme nie. Van der Elst sonder die opgeleide terroris Basil Kivedo vir lof uit, bv “Hy het in Afrikaans ‘n kleefmyn gemonteer en gedetoneer” (485). Sou Van der Elst daardie loflied gesing het as sy vrou en kinders deur daardie einste kleefmyn uitmekaar geskiet is? Sou die skade en seerkry minder gewees het omdat kameraad Kivedo dit in Afrikaans gedoen het? Van der Elst klink soos Gert van der Westhuizen, wat polities byderwets wanpraktyke, bv sportkwotas en inkommers, ten alle koste probeer goedpraat.

    Van der Elst glo sonder meer Mary-Anne Plaatjies-Van Huffel se bewering dat die NG Sendingkerk Afrikaans “gepreserveer” het. As haar hoofstuk (6) krities gelees word, is dit baie duidelik dat die NG Sendingkerk, in sy huidige gedaante as die Verenigende Gereformeerde Kerk, Afrikaans as amptelike kerktaal vir Engels verruil het. Die Ligdraer, sy lyfblad, is in 2001 gestaak. Sedert 2004 verskyn die URCSA News in die plek daarvan. Die Algemene Sinode het “in 2008 besluit dat alle amptelike berigte, hoofartikels, aktuele sake en redaksionele kommentaar voortaan in Engels in die URCSA News gepubliseer behoort te word” (80). “Met inagneming van die multikulturele en multitalige agtergrond van die VGKSA het die Algemene Sinode van die VGKSA [in] 1997 besluit dat die voertaal en skryftaal van die VGKSA op Algemene Sinode-vlak voortaan Engels sou wees … Daarna word Afrikaans slegs gebruik op streeksinodes waar Afrikaans een van die dominante spreektale is … dit wil sê, vier uit die sewe streeksinodes” (89). Kyk hoe die VGK se amptelike dokumente in hierdie eeu van Afrikaans na Engels getransformeer het (91).

    By verskeie geleenthede het ek al daarop gewys dat die beoogde samesmelting van die NG Kerk en die VGK tot die einde van Afrikaans as kerktaal kan of sal lei. Met een uitsondering het ek nog nêrens gelees dat die behoud van Afrikaans as ‘n argument teen kerkvereniging gebruik is nie. Onbesonne uitlatings soos dié van Van der Elst bevorder nie die heil van Afrikaans nie. Hoe gouer alle Afrikaners ernstig en eerlik oor hulle situasie en die toekoms van Afrikaans begin besin, hoe beter. Anders word daar in die hande gespeel van iemand soos Nico Koopman. Hy is in sy noppies met die bedenklike situasie waarin Afrikaans hom in die VGK bevind; waar, volgens hom, “ander tale spontane gasvryheid geniet” (Ons kom van vêr, p 548).

    LitNet 23 Maart

    Wannie Carstens… te loslit om skoene te dra, dus eerder sandale

    Op 18 Maart is die boek, Ons kom van vêr, nogmaals bekend gestel, hierdie keer op Wellington, met die Afrikaanse Taalmuseum en -monument as een van die borge. Een van die doelwitte was om Menseregtedag (21 Maart) te vier. Die twee redakteurs, Wannie Carstens en Michael le Cordeur, was daar, asook agt van die outeurs – almal skynbaar hoogs in hulle skik met die boek. Le Cordeur het ‘n Afrika-hempie (soos die gewoonte by bv Henry Jeffreys is) aangehad om ‘n saak daarvoor te probeer uitmaak dat hy swart is en nie bruin nie. Carstens het ewe loslit in sandale opgedaag; nie velskoene nie, want hy wil nie die indruk wek dat hy ‘n Boer is nie. ‘n Verslag oor die verrigtinge deur Willem de Vries plus talle foto’s van die byeenkoms is op LitNet (Menings, 23 Maart) gepubliseer. Dit was glo ‘n geleentheid om “mekaar [wit en bruin] te help anders maak.” In werklikheid is apartheid en by implikasie blankes, veral Afrikaners, belaglik gemaak. Daar was klaarblyklik geen erkenning vir die positiewe rol wat blankes in Suid-Afrika gespeel het en steeds speel nie.

    As gespreksleier het Braam de Vries tereg gesê dat “taal een van die sterkste en blywendste merkers is van identiteit. Ons taal is ‘n manier van wees, van hoe en wat ons is.” Daarna het hy polities byderwets voortgegaan deur te praat van die “soms tragiese, pynlike, hartseer verhaal van die rol van Afrikaans van ver af tot hede.” Oor Jan Rabie het De Vries gesê: “Jan was een van ons grootste taalpatriotte en, daarom [!], een van die kwaaiste teenstanders van apartheid.” Die waarheid is egter dat Afrikaansgetroues voorheen oorwegend in konserwatiewe geledere aangetref is en dit is steeds die geval.

    Mary-Anne Plaatjies-Van Huffel het tereg gesê jou moedertaal “is onlosmaaklik verbonde aan jou identiteitsvorming”. Sy het verwys na die NG Sendingkerk wat in 1924 op hulle sinode gesê het van nou af wil ons graag Afrikaans hê. Sy impliseer dat daardie kerkgenootskap en by implikasie bruines pioniers van Afrikaans was. Wat sy blykbaar doelbewus verswyg het, is dat die opvolger van die NG Sendingkerk, die Verenigende Gereformeerde Kerk, veral sedert 1994 sy rug op Afrikaans gekeer en Engels as amptelike kerktaal omarm het (besonderhede hier bo).

    Patrick Mettler het tereg daarop gewys dat bruin mense nie as Afrikaners of as Afrikane aanvaar word nie. Die aangewese uitweg is myns insiens om jou groep se onderskeidende identiteit en dus jou eiesoortige kultuur te aanvaar en uit te bou. Pleks daarvan is Mettler se hoop, hoewel nie sonder vertwyfeling nie, dat al die inwoners bloot mens en Suid-Afrikaner moet wees.

    Volgens die oud-skoonheidskoningin (1980), Edwena Goff (voorheen Edwinah le Cordeur), vind ons ons identiteit in taal, maar “wanneer dit kom by my taal, is ek deel van ‘n nie-rassige volk.”

    Marlene le Roux beweer “die seer [wat die blankes veroorsaak het] is diep … Ons kan ook nie identiteit en rassisme skei nie … Ons moet begin dink aan ‘n gedeelde identiteit”. Maar identiteit wat die moeite werd is, is myns insiens wesenlik ‘n vorm van ononderhandelbare behoort, dus iets wat nie goedsmoeds verdun kan word om ander te behaag nie.

    Herman Bailey het staaltjies ten koste van apartheid en blankes vertel. Hy sê dat daar destyds nie “geld vir studies” vir hom was nie. Tog dank hy die begin van sy loopbaan aan sy opleiding as gesondheidsinspekteur aan die Skiereilandse Technikon. Wie het vir daardie studiegeleentheid betaal? Dalk die “apartheidsregime,” wat in elk geval hierdie technikon opgerig en gesubsidieer het. In sy hoofstuk in die boek kamoefleer Bailey die feit dat sy ANC-gedienstigheid sy hoogs lonende politieke loopbaan moontlik gemaak het; só lonend dat hy op ouderdom 55 kon aftree.

    LitNet 23 Maart

    Die gerekende akademikus, Gunther Pakendorf, het die eerste volwaardige resensie oor Ons kom van vêr op 23 Maart op LitNet (afdeling Resensies) gepubliseer. Daarmee word die ballon van selftevredenheid oor hierdie bundel die eerste keer geprik. Maar die teks word met dieselfde foto’s van dieselfde oorbeligtes en oorverligtes opgeluister.

    Pakendorf begin sy resensie met verwysing na die driedelige boek, Kultuurgeskiedenis van die Afrikaner, met CM van den Heever en P de V Pienaar as redakteurs, wat in 1945, 1947 en 1950 gepubliseer is. Pakendorf skryf: “Daar is darem ‘n hoekie elk vir ‘die bydrae van die Kaapse Maleier’ en ‘die inboorling en die ontwikkeling van die Afrikaanse kultuur,’ maar bruin en swart mense word andersins heeltemal geïnoreer.” Pakendorf verwys ook na Sarah Gertrude Millin se valse stelling dat nie-wittes in die apartheidsera “heeltemal oor die hoof gesien is”. Dit is myns insiens verstaanbaar waarom daar in die Van den Heever/Pienaar-boek min oor nie-wittes ingesluit is. Die boek handel oor die Afrikaner en sy kultuur, die “Boere-volkslewe in al sy vertakkinge”, daardie volk en nasie wat ‘n eie taal en lewensbeskouing het, soos in die voorwoord duidelik gemaak word.

    Die rede waarom Pakendorf na Van den Heever en Pienaar se boek verwys, is omdat Ons kom van vêr, volgens hom, as ‘n “soort regstellende eggo” beskou kan word. Daarin “verkry die enigsins selfvoldane voorstelling van ‘die Afrikaner’ se prestasies by Van den Heever en Pienaar van destyds ‘n spieëlbeeld”. Myns insiens is ‘n groot verskil tussen die twee bundels egter dat die oorwegend bruin outeurs, anders as wat die destydse blanke outeurs met nie-wittes gedoen het, blankes glad nie “ignoreer” (Pakendorf se woord) nie. In Ons kom van vêr word blankes feitlik deurgaans teen bruines opgestel en openlik of by implikasie afgekam. Die beeld wat Van den Heever en Pienaar van die Afrikaner gepubliseer het, geskied nie ten koste van ander ras- en kultuurgroepe nie. Dít kan glad nie van die Carstens/Le Cordeur-bundel beweer word nie. Daar is deurgaans die opstelling van ek (bruin) en jy (blank, veral Afrikaner), soos Pakendorf duidelik maak met verwysing na Dirk Opperman se gedig oor ‘n gespanne huwelik.

    Pakendorf dink Carstens en Le Cordeur het met hierdie boek (glo byna ‘n “lekkerleesboek”) “‘n ryk aar raakgeboor”, maar hy sê nie of dit goud of brak water is nie. Seker eerder laasgenoemde, want hy skryf: “Inderdaad is die bundel egter in sy geheel in sy benadering tot die onderhawige tema [die newetitel van die boek is: ‘Bydraes oor bruin Afrikaanssprekendes se rol in die ontwikkeling van Afrikaans’], net soos die groot gros van sy onderdele, heel eensydig, om nie te sê eendimensioneel nie.” Pakendorf verwag tereg dat “meer genuanseerd” met die onderwerp omgegaan behoort te word omdat ‘n “verteenwoordigende beeld” van die tema nie gebied word nie.

    Die “UWK-faktor” is deels vir die eensydigheid in die bundel verantwoordelik. Le Cordeur het studentemaats, mede-UWK-agitators uit die jare sewentig en tagtig, veral teologie- en Afrikaansstudente, om bydraes genader. Die gevolge is “beperkte visie” of “tonnelvisie” en polities linkse “ideologiese homogeniteit.” Die deurlopende verwysings na mense soos Allan Boesak, Jakes Gerwel en Adam Small neig om ‘n soort “ritueel” te word. Byvoorbeeld, “dit gaan hier daaroor dat Small deur hierdie eensydige en dus skewe uitbeelding getipeer word as ‘n ‘bruin’ digter wat uitsluitlik versetpoësie geskryf het”. ‘n Ander ingeboude eensydigheid wat Pakendorf waarneem, is die “streeksgebondenheid” van die bundel. Die teks het by uitstek met die Wes-Kaap te make.

    In die nuwe Suid-Afrika is daar allerhande nuwe aansprake op “eienaarskap”, selfs van plase wat eeue gelede nie bestaan het nie en sedertdien in baie gevalle reeds geslagte lank in blankes se besit is. ‘n Onderdeel van hierdie opportunisme is bruines se aanspraak op die uitvinding en eienaarskap van Afrikaans. Met hierdie boek wil bruines “hulle eie kleim op die taalakker afsteek en hulle deel van die eienaarskap opeis”. Vandaar die “oorbeklemtoning van Oosterse, slawe-, Maleise, Khoi-San- en Griekwa-invloede by die ontstaan van die taal en ‘n vernalatiging [! verwaarlosing] van Europese, of van wit, invloede, net soos daar in die bundel in sy geheel eerder eensydig, indien nie eksklusief nie, op ras gefokus word”.

    “Dit sou egter die opset én waarde van die boek enorm [!] bestendig en verstewig het indien die perspektief breër en die visie nie so kortsigtig was nie. Sodoende sou die kerngedagtes soos in die ondertitel vervat, heel anders daar uitgesien het, meer genuanseerd en inderdaad inklusief, weg van simpel rasse-etikette en ‘n onverkwiklike wedywering oor wie nou eintlik baas is.” Wat in die bundel gedoen word, is om blankes met beheptheid oor Afrikaanssuiwerheid te etiketteer, terwyl bruines hibriditeit, taalverbastering, ‘n Afrikaans/Engels-mengeltaal, voorstaan. Pakendorf skryf: “Suiwerheid en hibriditeit … is steeds wapens in die stryd om die eienaarskap van Afrikaans.”

    Hoe effentjies bruines se historiese houvas op Afrikaans is (in teenstelling met dié van Afrikaners), blyk uit Jerzy Koch (Praag 19.09.2015) se mening dat “indien die Morawiese sendelinge nie Nederlands, later Kaaps-Hollands en Afrikaans, in weerwil van die Britse koloniale beleid van verengelsing, deurgaans as voertaal op die sendingveld aangewend het nie, bruin Suid-Afrikaners vandag almal Engelssprekend sou wees.” “Die spreekwoordelike olifant in die vertrek, by name die Engelse taal en sy invloed, kan haas nie meer misgekyk word nie.” Desnieteenstaande is daar geen woord van kritiek op Engels in die hele bundel nie. Oor die ernstige bedreiging wat Engels, met die ondersteuning van die ANC-regering, vir die toekoms van Afrikaans inhou, word geen kommer uitgespreek nie.

    Dit ondersteun die vermoede dat daar by die bruin elite min werklike, diepgaande lojaliteit jeens Afrikaans is. “Die ten dele werklik inspirerende narratief van die bruin gemeenskap se rol op die terrein van die Afrikaanse kultuur en taal wat in hierdie boek ontvou, word erg [!] gerelativeer deur die toenemende rol wat Engels deesdae in die akademie – by uitstek by die UWK! – die kerk, skole en in die werksplek en elders speel … Die bruin middelklas, so trots Afrikaans, stuur sy kinders meesal na Engelse skole.” Met ander woorde, hier is daar ongetwyfeld heelwat meer as net ‘n tikkie valsheid.

  • Leon Lemmer: Adam Small en Michael le Cordeur: Twee anti-Afrikaanse Afrikaanses

    Leon Lemmer: Adam Small en Michael le Cordeur: Twee anti-Afrikaanse Afrikaanses

    Op 11 deser het die Universiteit Stellenbosch (US) ‘n eredoktorsgraad aan Adam Small, “die akademikus, digter en dramaturg”, toegeken. Dit het aan Michael le Cordeur die geleentheid gebied om om etniese en politieke redes ‘n artikel tot lof van Small te skryf (Die Burger, 10 deser, p 19). Soos gebruiklik is Le Cordeur se teks nie vry van lof vir homself nie. Onderaan help Die Burger hiermee deur te kenne te gee dat Le Cordeur, wat ‘n senior lektor aan die US is, bevorder gaan word. Hierdie inligting, wat seker van Le Cordeur afkomstig is, help ‘n mens om te verstaan waarom Le Cordeur, wat homself al as een van die “Who’s who” van Afrikaans beskryf het, sy ondersteuning aan Wim de Villiers se verengelsingsbeleid toegesê het.

    Le Cordeur begin sy artikel, soos talle van sy ander geskrifte, met ‘n loflied vir Kaaps. Hierdie mengeltaal is een van die bande wat hom aan Small bind. Albei het hulle (ongekwalifiseerde) steun aan De Villiers se Engelsmanie belowe, gevolglik kritiseer Le Cordeur glad nie vir Small hieroor nie. In werklikheid verwag Le Cordeur dat daar groot waardering vir Small se menings en geskrifte moet wees.

    “Daar word wêreldwyd aanvaar dat onderrig in die moedertaal die doeltreffendste manier van leer is.” Hoe voorkeur vir onderrig in Engels, wat Afrikaanssprekendes betref, met die bewese voordele van moedertaal versoen kan word, word nie gesê nie. Die afleiding wat ‘n mens moet maak, is dat Le Cordeur Afrikaans as die moedertaal van Afrikaners, dus sommige blankes, beskou, terwyl Kaaps die moedertaal van sommige bruines, soos Small en Le Cordeur, is. Omdat Kaaps so ‘n groot (en seker groeiende) komponent Engels bevat, vind hierdie twee mense dit maklik om dislojaal teenoor die een deel van Kaaps (naamlik in soverre dit Afrikaans is) te wees en hulle lojaliteit aan die ander deel van Kaaps, naamlik Engels, toe te sê.

    Om sy dislojaliteit teenoor Afrikaans te probeer regverdig, (oor)beklemtoon Le Cordeur eerder die verskille as die ooreenkomste tussen Afrikaans en Kaaps. Hulle word as twee verskillende tale voorgehou. Dit help Le Cordeur om aan bruin skoolkinders die status van benadeeldes te gee. “Die verskille tussen Standaardafrikaans en Kaaps het daartoe gelei dat Kaapssprekende leerlinge agtergekom het dat hulle ‘n ander ‘taal’ moet aanleer wanneer hulle skool toe gaan.” Daarna stal Le Cordeur sy politieke bagasie uit met woorde soos diversiteit, ongelykheid, transformasie, inklusiwiteit, geregtigheid, ens. Die standaardisering van Afrikaans het glo “met baie maatskaplike ongeregtigheid gepaard gegaan.” Ter ondersteuning hiervan haal hy iemand soos die ANC-aktivis Hein Willemse aan wat beweer “dat Standaardafrikaans ‘die stempel van sosiale, kulturele en politieke voorkeure’ dra deurdat Afrikaans as besitting deur Afrikanernasionalisme opgeëis is.” Dít gebeur deesdae baie minder as voorheen, hoewel Afrikanersnasionalisme sekerlik net so regverdigbaar as swart of Afrika-nasionalisme is. In ‘n era waarin gepoog word om Afrikaners meer as ooit van (al) hulle besittings (kultureel en selfs materieel) te beroof, is dit sekerlik geregverdig as alle middele ter oorlewing, insluitende Afrikaans, deur Afrikaners toegeëien en ingespan word.

    Le Cordeur gebruik hierdie Afrikanerreaksie om die skuld vir bruines se Afrikaansdislojaliteit (soos dié van Small en Le Cordeur) op Afrikaners te pak: “die vervreemding van die Kaapssprekers. Daar is ‘n sterker groeiende vereenselwiging met Engels as ‘n taal van studie en taal van werk.” Maar bruines se geneigdheid tot Engelslojaliteit dateer baie verder terug as die tragiese gebeure van 1990/1994. Na die aanvang van die eerste Britse bewind in 1795 en veral dié van die tweede Britse bewind in 1806, het baie bruines hulle rug oorgretig op Hollands/Afrikaans probeer draai. Eenogig word die Britte nie hulle wêreldwye vergrype toegereken nie. Boosheid word net plaaslik gesoek en by voorkeur slegs by Afrikaners gevind. Maar Le Cordeur dink dat die herstandaardisering van Afrikaans, spesifiek die (groter) verkaapsing daarvan,* “haas onvermydelik is.” Volgens polities gedrewe taalaktiviste, soos Frank Hendricks (UWK) en Gerda Odendaal (US), “sal die herstandaardisering van Afrikaans lei tot die bemagtiging van al [!] sy sprekers; op sielkundige, ideologiese, ekonomiese en akademiese gebied.” Die klem word dus eerder op materiële as geestelike voordele geplaas; sekerlik nie op kulturele verryking en die uitbouing van beskawing en spesifiek algemeen beskaafde Afrikaans nie.

    [* Wat Le Cordeur eintlik wil hê, is die verkaapsing van Standaardafrikaans. Die hergestandaardiseerde Afrikaans “sal [bruin] leerlinge aanmoedig om Kaaps in die klaskamers te praat. Hulle sal meer tuis voel in die klas wanneer daar minder kritiek op hul taal is wat tot verbeterde selfbeeld sal lei.” Le Cordeur wil dus hê dat Afrikaans se herstandaardisering misbruik moet word om bruines te bevoordeel en ongetwyfeld om Afrikaners terselfdertyd te benadeel. Daardie benadeling sal veral werklikheid word wanneer ‘n Engelsbesmette, gestandaardiseerde mengeltaal geen daadwerklike weerstand teen verswelging deur Engels kan bied nie. Die taalscenario (Afrikaans word deur Engels verswelg) word dus soortgelyk aan die etniese scenario (blankes word deur swartes verswelg). Dit is ‘n infame leuen dat Le Cordeur se herstandaardiseringskema tot die bemagtiging van alle Afrikaanssprekers (kyk die vorige paragraaf) sal lei.]

    ‘n Deurwinterde taalkundige, Tom McLachlan, het Le Cordeur tot orde geroep. Hy lees in Le Cordeur se eis dat Standaardafrikaans (meer) moet verkaaps “die ligte dreigement dat … ‘die sprekers van Kaaps toenemend Afrikaans die rug (sal) toekeer’” (Die Burger, 12 deser, p 12). Hy stel dan vyf duidelik geformuleerde vrae oor wat iemand soos Le Cordeur beoog. “Tensy vrae soos dié behoorlik beantwoord word, bereik ons niks deur Standaardafrikaans al hoe meer verdag te maak nie.”

    Die grootste deel van Le Cordeur se artikel handel oor sy politiek-deurweekte standpunte, wat hy al talle kere gestel het. Heelwat minder word oor Small geskryf. Dit is waar dat Small as dosent destyds onrus by die UWK-studente gestook het. Dit is egter nie waar dat dit “hom sy werk as professor in filosofie gekos” het nie. As ek reg onthou, het Small bedank. Hy was toe ‘n senior lektor en nie ‘n professor nie. Jare later, nadat Small uiteindelik ‘n doktorsgraad aan die Universiteit Kaapstad verwerf het, het hy na die UWK teruggekeer as professor in maatskaplike werk. Die akademies-wetenskaplike waters van die filosofie was te diep vir hom.

    “As akademikus, digter en dramaturg het Small die brandende vraagstukke van ‘n verdeelde Suid-Afrika op deurdagte dog onverskrokke wyse aangeroer en hom só as denkende revolusionêr en revolusionêre denker onderskei.” Dit hang van ‘n mens se politieke oortuiging af of dit as lof behoort te kwalifiseer. As ‘n mens, soos Le Cordeur, ‘n bewonderaar van die sterk kommunistiese ANC, insluitende ‘n geweldenaar soos Nelson Mandela, is, is revolusie seker iets om op te roem, nieteenstaande die katastrofiese gevolge daarvan. Van werklik groot skrywers word verwag om suiwer literêr uit te munt, onafhanklik van watter ideologie vertroetel word. Dit klink maar hol as Le Cordeur beweer dat “Small Kaaps tot vryheidstaal, maar bowenal tot literêre taal verhef” het. Net so hol is sy verwysing na die nuwe Suid-Afrika as “‘n vrye land.” Vry van wat? Sekerlik nie van rassediskriminasie nie. Ook nie vry van geweld, misdaad, kommunisme, korrupsie, onreg, agteruitgang, ondoeltreffendheid, ens, nie.

    Le Cordeur sluit sy artikel af met ‘n pluimpie vir die De Villiers-US, wat Small vereer het: “Dit wys onteenseglik dat die universiteit op ‘n onomkeerbare pad na ware demokrasie* is.” Myns insiens sal daardie demokratiese kragte in die vorm van bv Open Stellenbosch die US in 2016 na verwagting verder op die revolusionêre pad aanhelp. [* Kyk die laaste twee paragrawe hier onder oor demokrasie.]

    ‘n Variasie op hierdie artikel is op Netwerk24 (11 deser) onder die opskrif, “Lank lewe Adam Small,” gepubliseer. Small het glo daarin geslaag “om Kaaps te verhef tot ‘n effektiewe taal van verset teen politieke onreg.” Le Cordeur kan nie aan Afrikaans vry van sy linkse politiek dink nie, maar Afrikaners word verkwalik as Afrikaans hulle nasionalisme aanvuur. Dit is in hierdie teks weer vir Le Cordeur moeilik om iemand op te hemel, naamlik Small, sy “mentor en inspirasie”, sonder om darem ook aansien aan homself te verleen: “Die universiteit het my die eer aangedoen om … by die Kanseliersete ‘n heildronk in te stel op Adam Small.”

    Op 11 deser het die US vier eredoktorsgrade uitgedeel. Van Small word die grootste ophef gemaak (US-webwerf 11 deser). Hy het glo geskryf oor “‘n verlede wat hom nooit mag herhaal nie.” By implikasie word (seker) gesê dat die blanke bewind/apartheid net sleg was. Small was “‘n stem vir die stemloses” en hy het Afrikaans “ryk en divers” gemaak. Vir die US en Le Cordeur gaan dit primêr om linkse politiek en nie om die heil van Afrikaans nie. Geen wonder dat sowel Small as Le Cordeur Wim de Villiers se verengelsingsprojek aan die US steun nie.

    Duidelike erkenning van die grondige Afrikaansdislojaliteit wat daar in ontwikkelde bruin geledere bestaan, word by ‘n US-dosent, Ronelle Carolissen, aangetref. Sy kyk na Afrikaans uitsluitlik uit die hoek van bruines en swartes. Na bewering word Afrikaans dan ‘n akademiese taal van “pynlike uitsluiting.” Wim de Villiers se anti-Afrikaansprojek “sal Afrikaans van stereotipes en historiese veroordeling verlos. Afrikaans kan ‘n vooruitstrewende wedergeboorte beleef” (Die Burger, By, 12 deser, p 2). Hoewel Carolissen Afrikaanse ouers het, erken sy dat sy “nie emosioneel geheg aan Afrikaans” is nie. Afrikaans en Afrikaners het die steun van Afrikaansontroues soos Carolissen werklik nie nodig nie.

    As opvoedkundige kan Le Cordeur gerus tot die insig en daadwerklike besef kom dat ‘n universiteit, anders as die nuwe Suid-Afrika, nie veronderstel is om ‘n demokrasie te wees waarin almal gelyk verklaar is nie. (In die praktyk van die nuwe Suid-Afrika het blankes egter ‘n mindere status as die res.) ‘n Universiteit behoort wesenlik elitisties pleks van demokraties te wees. Normaalweg behoort die volgende te geld. ‘n Eerstejaarstudent is nie die akademiese gelyke van ‘n voorgraadse student in sy finale jaar nie. ‘n Voorgraadse student is nie die akademiese gelyke van ‘n nagraadse student nie. ‘n Student is nie die akademiese gelyke van ‘n dosent nie. ‘n Klerk in die universiteitsadministrasie is nie die akademiese gelyke van ‘n dosent nie. Die akademiese rangorde van dosente, van laag tot hoog, is bv: junior lektor, lektor, senior lektor, medeprofessor en professor.

    In die praktyk word hierdie rangorde versteur as ‘n universiteit, soos die US, toelaat dat nie-akademiese oorwegings, bv etnisiteit en geslag, swaarder as akademiese verdienste, bv formele kwalifikasies, ondervinding en publikasies, weeg. Die punt is dat ‘n universiteit wesenlik ‘n gemeenskap van akademies ongelykes is. Dit is dus heeltemal misplaas en onverskoonbaar as studente (en politieke kamerade, bv oud-“vryheidsvegters”) hulle aanmatig om voor te skryf hoedanig ‘n universiteit as akademiese inrigting moet wees. Dit is katastrofies as die akademiese personeel polities korrek toelaat dat sulke mense wegkom met hulle politieke agendas, gebaseer op nie-akademiese, revolusionêre dwaasheid. Aan ‘n gesonde universiteit het studente hoogstens inspraak. Aan die US word toegelaat dat ‘n klein groepie studente voorspraak doen.