Ek is ʼn groot ondersteuner van Willem Petzer, maar ek dink hy toon ʼn paar blindekolle hier wat ons duur te staan kan kom. Ek dink eerstens nie hy verstaan die mediaoorlog nie. Ons gaan nooit, nooit, ooit aangeprys word deur die hoofstroommedia nie. Hulle gaan ons óf ignoreer, óf uitkryt as die belhamels. Vergeet nou maar daarvan om die media se guns te wen.
Kyk maar na die mediareaksie op Bronkhorstspruit: ʼn Temerige paar ou storietjies oor die protes en toe ʼn gloeiende propagandastuk oor Cosatu wat “standpunt inneem teen Plaasmoorde.”
Dan wat skaregedrag betref: Willem het die kundigheid van veterane tot sy beskikking en die eerste reël is: Bly kalm. En die tweede reël wat hiermee gelykstaan, is: Moenie ʼn duim terugdeins nie. Retireer net ʼn aks en dit sal chaos wees. In sy scenario storm die EFF en die Boere val terug. Dit sal ʼn kolossale taktiese flater wees. ʼn Skare kan baie vinniger storm as wat mense kan terugval. Dit sal chaos wees, mense sal val en aan die genade van die EFF oorgelaat wees. Mense sal ernstig beseer wees of selfs sterf.
As ons nie kans sien om ons man te staan nie, moet ons nie gaan nie en moet ons die terrein aan die EFF afstaan. Dan beheer en regeer hulle ons en moet ons plaasmoorde maar sluk.
Willem se plan berus op twee dinge wat ons nie kan beheer in so ʼn situasie nie: Eerstens dat die polisie sal wil en sal kan ingryp. Skares het die polisie hierdie jaar al dikwels op loop gesit. En as hulle nie die EFF gestuit kan kry nie, is die Boere se formasie verbrokkel en het hulle net een ding om hulleself mee te verdedig en dis hulle vuurwapens. Dís wanneer daar ʼn slagting gaan uitbreek.
Tweedens reken Willem dat as die Boere vreedsaam terugdeins en die EFF verwoed storm, die Boere die morele hoëgrond toegesê sal word deur die pers. Vergeet dit. Hulle sal die EFF miskien roskam, maar hulle sal die Boere ewe lustig striem en as die ware sondebokke uitwys. Vergeet van die pers en hulle sienings. Hulle is ʼn gespuis en sal nooit aan ons kant wees nie.
So wat móét ons doen: Ek stel voor dat ons letterlik ʼn streep op die grond trek en teenoor mekaar onderneem om nie daaroor te gaan nie. Daar is ʼn voorstel dat ons ʼn blik rooi verf in ʼn streep oor die grond uitgiet, simbolies van die bloed van Brendin Horner, Wilmientjie Potgieter, Annette Keneally en duisende ander martelaars.
As ons aan ons kant van die streep bly, bevredig dit al die vereistes van goeie beeldbou.
Maar sou die EFF deur daardie rooi beweeg, moet ons vasstaan. Hierdie reëling sal dit ook vir die polisie makliker maak om die situasie te bestuur.
Willem sê tereg dat Senekal vir ons ʼn ongekende momentum gebied het. Nou moet ons net erken, hartseer soos dit is, as dit nie was vir die inval by die landdroskantoor, die uitgedryfde Nyala en uitgebrande vangwa was nie, het niemand werklik kennis daarvan geneem nie.
As ons dink ons is net met ʼn openbarebetrekkinge-oefening besig, het ons in 26 jaar niks geleer nie.
ʼn Oomblik van stilte vir die skrywer, die draaiboekskrywer, die draaiboekskrywer van die Afrikaanse rolprent. As jy nog nooit ʼn draaiboek geskryf het nie, liewe leser, liewe fliekkyker, wees nie te skel in jou oordeel nie. Is dit dan so vrekkens moeilik om ʼn draaiboek te skryf? Nee. Geensins nie. Skakel jou rekenaar aan, laai jou woordverwerker, hou koffie byderhand, begin skryf en hou aan skryf totdat die draaiboek klaar is. Eenvoudig. Eenvoudig ja om ʼn draaiboek te skryf; baie ingewikkeld om ʼn draaiboek te skryf wat ʼn fliek sal laat slaag.
In so ʼn draaiboek moet soveel weerbarstige elemente versoen word: Karakter teenoor storieontwikkeling; atmosfeer teenoor tempo; oordrag van inligting teenoor bondigheid. Die draaiboekskrywer moet ʼn deeglike begrip hê van struktuur, wendinge, ontwikkeling, spanning en gevoel, en dit alles nog voordat hy die eerste woord dialoog geskryf het.
Die Afrikaanse draaiboekskrywer moet dit boonop in die skaduwee van ʼn baie groot boom, Hollywood, skryf. ʼn Romanskrywer leer skryf deur romans te lees. ʼn Rolprentskrywer leer deur rolprente te kyk. Hollywood – ʼn sambreelbegrip vir die ganse oorsese filmbedryf – is ʼn magtige bedryf om teen mee te ding, ʼn verleidelike leviatan. Die dilemma is dat die Afrikaanse draaiboekskrywer moet meeding met die bron waaruit hy put en dit veroorsaak ʼn baie ongemaklike tweestryd.
Hierdie worstelinge ken ek goed. Ek is die skrywer, medeskrywer of konsultant vir ʼn aantal draaiboeke. In Januarie het ek en my vrou, met die hulp van ʼn span werklik bedrewe mense, ʼn ou-ou ambisie verwesenlik deur ʼn rolprent te vervaardig. Nou, in die nadraai daarvan, het ek myself te water gelaat om die Afrikaanse rolprentbedryf te verken en te ontleed. En hoe staan sake? In ons bedryf? Die waarheid is dat dit maar droewig is en die droewige waarheid is dat ons rolprentvaardigers vergeet het hoe om ʼn storie te vertel.
Ek het nou ʼn stuk of twintig flieks ontleed en ek doen aan die hand dat ons weer gaan besin oor die aard en doel van drama. Ons weet eintlik almal wat dit is, of kan dit ten minste herken as ons daarin vasloop. Ons oervoorouers het stories om kampvure vertel, en dit was drama. Intussen het drama verskuif na die arena, die dorpsplein, die teaterverhoog, die radio, die silwerdoek, die televisieskerm en nou die rekenaarmonitor en die selfoonaangesig. Drama is orals om ons, maar almal is dit nie eens wat die doel daarvan is nie. Sommige ontleders voer aan dat dit ʼn manier was om die mens van sy bewussyn te verlos – ʼn begrip wat ons deesdae ken as ontsnapping. Ander het drama gesien as ʼn manier om kennis uit ervaring oor te dra. Miskien is dit ʼn soort sielkundige laboratorium om groter temas te ondersoek.
Maar indien ons nie weet wat die doel van drama is nie, moet daar darem nie by ons twyfel wees oor wat dit is en hoe dit werk nie. Die wysgeer Aristoteles het reeds 23 eeue gelede of so reëls vir drama geformuleer. Hy het drama as ʼn reis gesien waarin die held van A na B gaan, in die proses verander word in die minste stappe moontlik, alles binne die strek van 48 uur aan die einde waarvan ons vrees en meegevoel beleef en daar ʼn ommeswaai en herkenning is.
Natuurlik is reëls daar om gebreek te word; soms is dit al hoe ons vorder, maar ʼn mens moet jou eers van die reëls vergewis voor jy hulle kan verontagsaam. Natuurlik is Aristoteles se reëls nie ʼn soort natuurwet nie, maar ek verseker jou, as die draaiboekskrywer onderdanig aan hulle bly, sal hy ʼn suksesvolle rolprent skryf.
Dis my diagnose dat te veel Afrikaanse draaiboekskrywers beroemde Amerikaanse – en enkele Britse – rolprente wil naboots sonder enige begrip van die steierwerk van dramareëls waarom dit gebou is.
Ek noem net een voorbeeld: Die meeste Afrikaanse draaiboekskrywers ignoreer die onmisbare element van ʼn doelstelling. Vir ons held om van een punt na ʼn ander in die verhaal te beweeg, moet hy ʼn doelstelling hê en ons, die kykers, moet presies weet wat dit is, anders gaan ons hom nie volg nie. Dit het my verstom in hoeveel Afrikaanse draaiboeke hierdie reël bloot weggelaat word. Die eerste vraag wat van ʼn draaiboek gevra moet word is: Waaroor gaan dit?
As die draaiboekskrywer dit beskryf aan die hand van milieu, kan jy maar weet dit is ʼn draaiboek wat soos ʼn brommer in ʼn bottel herwaarts en derwaarts gaan gons en nêrens uitkom nie. Die rolprent moenie bloot gaan oor ʼn meisie wat in ʼn koshuis is nie of ʼn gesin in Waterkloof nie of ʼn troue of ʼn seun op ʼn plaas nie.
Drama, volgens Aaron Sorkin, bestaan bloot uit doelstelling en struikelblok. Die storie begin eers wanneer die held sê hy wil die lughawe verlaat om in New York te wees, maar die lughawebestuurder versper sy weg (The Terminal,) of die twee rampokkers wil emigreer, maar hulle word gejag deur ʼn spesiale taakmag (Butch Cassidy and the Sundance Kid,) of Moses wil sy volk red, maar Farao wil hulle nie laat gaan nie (The Ten Commandments,) of Michael Corleone wil sy familie bewaar teen die aanslag van ander Mafiabendes, maar hy word deur verraad bedreig (The Godfather.)
As ons as draaiboekskrywers dit nie verstaan nie, is dit omdat ons dit vergeet het, want Afrikaanse rolprentmakers het dié reël stiptelik en met groot sukses nagekom. Jamie Uys het dit reeds in 1951 gedoen met Daar doer in die bosveld. Die fliek kry dit reg om in 61 minute meer te beskryf van verliefdheid as wat stringe ander rolprente in twee ure doen. Die hoofrede is dat die kyker presies weet wat die hoofkarakter se doelstelling is: Hy wil sy onbeholpenheid teenoor vrouens te bowe kom deur die nuwe skooljuffrou by die stasie te gaan haal en tuis te besorg. Dis die doelstelling, ja, maar wat is die struikelblokke? Sy bogenoemde verbouereerdheid, beslis, en dan die afgeleefde, onhebbelike voertuig waarmee hy ry en waarop hy staatmaak.
Gaan kyk dit gerus op Youtube. Dis ʼn reis waarop jy tot by die laaste halte sal bly. En ja, ons held is verander. Daar was ʼn ommeswaai. Dit is geslaagde drama.*
Wat meer is as wat ons van omtrent enige hedendaagse Afrikaanse fliek kan sê. Maar solank ons weet wat haper, kan ons verbeter.
* Boonop bly Daar doer in die Bosveld regtig snaaks. Dit het my hardop laat lag toe ek dit nou weer gekyk het, wat meer is as wat ek van enige eietydse Afrikaanse fliek kan sê.
Gustav Venter se rolprent Dies irae – dag van wraak word op 25 April bekendgestel.
Alle volke is bestem om te verdwyn, sommige gouer as ander. Dit kan wees dat die Afrikaner een van die volgende volke is om in die vergetelheid weg te val, en as dit die geval is, sal dit wees weens ʼn gebrek aan belangstelling.
“Alle mense moet sterf,” is die sombere slagreël van die treffer-TV-reeks Game of Thrones, wat net wys, om ʼn Lukas Maree-insig uit te brei, dat wysheid in selfs die goedkoopste drank raakgedrink word. Net soos mense sal volke ook uitsterf. Dit is natuurlik so dat die heelal ʼn vervaldatum het, al lyk dit onmoontlik ver in die kosmiese pad af. My vriend Phillip Botha, die skrywer, het altyd gepraat van die kosmos wat in die volheid van tyd “opgerol” sal word, soos ʼn boekrol, en al die bestaande volke daarmee saam. Maar, net soos met mense, is daar baie volke wat uitgesterf het, en sekerlik nog sal uitsterf, voordat die groot heelalsontbinding plaasvind.
Ons moet dit in die gesig staar dat velerlei volke, sommige van hulle talryk en gedug, eenvoudig verdwyn het; uitgedelg of geabsorbeer in ander volke. Die Afrikanervolk het reeds om en by ʼn kwart van sy mense aan die diaspora afgestaan. Die Van der Merwes, Krugers en Viljoens van Londen, Sydney en Toronto sal met die Britte, Australiërs en Kanadese assimileer. ʼn Geslag van nou af sal Afrikaans nie meer hulle huistaal wees nie, soos die geval was met die Boere van Patagonië. Dit los driemiljoen van ons ter plaatse waar ons vooruitsigte nie juis bemoedigend is nie; nie terwyl ons belemmer word deur die aanslag op Afrikaans, die afskaffing daarvan as universiteitstaal, die druk op ons skole om te verengels, die uitskuiwing van ons mense uit die formele ekonomie en die moordveldtog teen ons mense nie, alles in die omgewing van vyandige volke met ʼn ongebreidelde aanwaskoers.
So, ons volk gaan uitsterf, miskien gouer as ander, maar nie vandag nie. Dieselfde Game of Thrones wat vir ons “elke mens moet sterf” gegee het, verskaf ʼn sinvolle benadering tot die aantog van die einde. “Wat sê ons vir die dood?” vra die Dansmeester, ʼn flambojante swaardgeveginstrukteur. “Nie vandag nie!” So bekommer ons ons nie oor môre nie. Want môre sê ons weer: “Nie vandag nie.” Natuurlik sal dit nie die dood self stuit nie. ʼn Mens kan dit tienduisende dae in ʼn ry sê en elke keer reg wees, maar daar kom ʼn dag wat jy verkeerd sal wees en jy sal net eenkeer verkeerd wees. Maar nou, hierdie dag, is ons reg: Nie vandag nie!
Dit het al voorheen voorgekom asof die Afrikaner se laaste dag getel is. Ons huidige bestaanskrisis is nie ons eerste nie. Afhangend van hoe ʼn mens daarna kyk en oordeel, is hierdie die volk se derde, sommige mense sê vierde, sodanige potensiële ondergang. Vir my lyk dit na drie tydperke waarin die vertakkings van geskiedenis die Afrikaner net sowel na sy einde as na sy oorlewing kon neem. Daar was die tyd onder Britse bewind in die Kaap vanaf 1805 tot die Groot Trek in die 1830’s; die strek tussen 1877 en 1881 toe die Transvaal geannekseer is; en nou, die jare na die Groot Oorgawe van 1994. (Ander sou die tydperk na die Tweede Vryheidsoorlog vanaf 1902 as bestaanskrisis sien, toe die volk verslaan en verrinneweer was, moedeloos en verarm in ʼn grootliks verwoeste land onder die hak van ʼn hovaardige oorheerser, maar ek reken die Afrikaner het toe na binne gekeer en die mense het ʼn samehorige krag onder mekaar gevind wat hulle onvernietigbaar gemaak het.)
Daar is min volke wat met soveel drif weggewens is as die Afrikaner. Tewens, daar is net een ander: die Jood. Maar anders as die Jood het die Afrikaner nooit ingemeng in ander lande se huishoudelike sake nie, en anders as die Jood het die Afrikaner nog altyd net een oorweldigende politieke gebeurtenis gehad: Om homself in sy eie land te regeer. Tog, soos die Jood, het die Afrikaner ʼn noodlottige staatkundige sonde begaan: Hulle het in die pad gekom van ʼn groot, arrogante en honger moondheid: Engeland.
Toe die Engelse die Kaap as byvoordeel in hulle onsmaaklikheid met Napoleon bekom het, was die Afrikanervolk nog maar ʼn klein groepie mense in die Kaap en ʼn klompie ander wat verder Noord en Oos met die kus op verwaai het. In die voorafgaande 150 jaar het omstandighede hulle volgens karaktereienskappe gekeur om selfstandig, avontuurlustig en vryheidsliewend te wees. Hulle vryheidsbegeerte, helaas, het loodreg gebots met Engelse hebsug. Toe die Britte eers die voordele van die Kaap ingesien het, was daar geen keer aan hulle nie; hulle moes dit eenvoudig hê, dit alles hê, en as hulle ʼn klein, wydverspreide volkie moes uitsnuit om hulle gulsigheid te verlig, is dit gesien as die ongelukkige, maar natuurlike, verloop van dinge.
Die Engelse magsontplooiing het om die opskietlote van die nuwe Afrikaners gerank soos klimopplante wat ʼn roosbos verstrengel en wurg. Die magistrate en amptenare en sluwe sendelinge het ter toejuiging van die Engelse koerante die Boere beledig, beskuldig en beduiwel. Die Afrikaner, vergestalt in die Grensboer, het nou voor sy eerste bestaanskeuse gekom:
Doen hy niks en bly hy waar hy is, sal sy jong kultuur eenvoudig platgedruk en die mense in die Engelse kultuur opgesuig word. Die Afrikaner het ʼn strakke keuse gehad en die maklikste sou wees om ʼn langsame Engelse oorname van hom en sy kultuur toe te laat. So – veg, vertrek of verdwyn.
Uiteindelik het die volk genoeg gehad en sy besluit geneem. Die Boere het alles wat hulle dierbaar geag het verkwansel of net verlaat, hulle waens gepak en Noord getrek, net Noord, weg, enige plek heen om net weg te kom van die verstikkende Engelse teenwoordigheid af. Sou die Afrikaner werklik verdwyn het as die Boere nie getrek het nie? Alles dui daarop. Hoewel daar ʼn energieke stryd in die Kaap om die behoud van Afrikaans was, het verengelsing gou ʼn uitdyende greep op die bevolking gehad. Dekades later sou die nuwe Boererepublieke die bastion van Afrikaans word en kon die ouer Afrikaanse gemeenskap nuwe energie uit die Noorde vir die oorlewing van die Taal vind.
Die Groot Trek het die volk gered, maar skaars vier dekades later het hulle tweede groot bestaanskrisis aangebreek. Nadat die Engelse hulle al hoe verder Noord gedryf het, hoofsaaklik uit Natal, het die Boere hulleself geplant in die Transvaal en die Oranje-Vrystaat. Hulle was so skepties oor die regering, oor énige regering, dat hulle baie traag aan politieke prosesse, maar ywerig aan onderlinge vetes, deelgeneem het en dit het hulle skokkend na aan hulle einde as volk gebring.
Na die ontdekking van goud moes die welvaartbehepte Britte dit eenvoudig alles in besit neem, en soos 70 jaar tevore, was die Boerevolk in die pad. Met al die geslepenheid van eeue se volgehoue intriges en swendelary het die Engelse amptenare begin om die Boere se ondergang beplan. Hulle meesterstrategie was om die jong Afrikanerkultuur te versmoor onder die gewig van Engels. As hulle enigsins gehuiwer het, was dit omdat hulle onseker was oor wat hulle van die Boere kon verwag.
Die Boere was wyd versprei oor die Oranje-Vrystaat en die Transvaal, maar hulle kon ʼn beproewing op die slagveld gewees het. Hulle was omtrent deurgaans bedrewe jagters, gehard, tuis in die veld, vasberade tot anderkant hardkoppig, moeilik om te intimideer…
Die Engelse het verniet gevrees, in een van die vreemdste wendinge in Afrikanergeskiedenis, het Theophilus Shepstone op ʼn dag, karig begelei deur ʼn wag van 20 polisiemanne, Pretoria te perd binnegery en die Transvaal geannekseer. En niemand, nie een van daardie taai, aggressiewe Boere het ʼn vinger gelig om hom te verhoed nie. Die hele volk, verbitterde president en radelose kabinet ingesluit, het in oënskynlike verlamming, ʼn onverklaarbare lamsakkigheid, toegekyk toe die Vierkleur gestryk is en H. Rider Haggard die Union Jack gehys het.
Sewe dekades se ongemak onder die Britse hak en vier dekades se ontbering, stryd, moeite, opoffering en desperaatheid het asof dit as was, in die Pretoriase briesie weggewaai. Die Boere was terug waar hulle so desperaat nie wou gewees het nie: Onder Britse heerskappy.
Die Britte was verstom oor hoe maklik dit gebeur het. Waar was die vuurvreters wat ʼn wilde subkontinent een wawielomwenteling op ʼn slag mak gery en hordes bloedlustige vyande laat wyk het?
Wel, die vuurvreters was besig om te boer, te jag en gesinne te bou. Die bestanddele het nog nie behoorlik uitgerys as ʼn volk nie en hulle was yl verstrooi oor ʼn baie groot gebied. Daar was nie werklik sprake van ʼn staande weermag of selfs ʼn volksmilisie wat groot genoeg was om deur die toue te klim teen die Britse Ryk se ervare, gebreide en getalryke weermag nie. Hierdie is alles goeie praktiese verskoning vir die Boere se sawwe, roemlose oorgawe.
En as hulle gebrek aan kragtige optrede nie volledig, of selfs hoofsaaklik, deur praktiese oorwegings verklaar kan word nie? Vir my, met my kennis van Boere, weliswaar moderne boere, blyk dit dat daar ander elemente is wat eerder dié gebrek aan weerstand verduidelik. Ek dink die Transvaalse Boere van 1877 het verset bloot benede hulle beskou. Ek dink hulle het gely aan wat beskryf kan word as Boerekoelheid.
Hulle was krygers, jagters en temmers van die land. Daar was in hulle staan-voor-die-son-op-en-gaan-slaap-na-donker-roetine en lewensbenadering weinig tyd of geneigdheid tot vermaak of selfbehaaglikheid. Vir meeste van hulle moes politiek na die mees selfbehepte tydverkwisting gelyk het. Dit was, eenvoudig, iets waarop hulle neergesien het. Shepstone se astrante anneksasie was dorpsake en wat op die dorp gebeur, was selde tot voordeel van die plase en hulle Boere. Laat die dorp na die dorp se dinge omsien en die Boere sal ʼn oog op die uitspansel hou vir die beweging van die wolke. Gemeet teen die giere en gunste van die natuur was watter vlag bo die Raadzaal geroer het, van geen werklike belang nie. Politiek, weerstand, samewerking… geheel en al benede ʼn Boer se tyd en aandag. Dit is Boerekoel.
Ek, geen boer wat ek is nie, woon al agtien jaar op ʼn plaas. My bewondering en toegeneentheid jeens ons land se landbouers, is perkeloos. Dis net dat ek nie blind is vir hulle swakhede nie. En ek sien Boerekoel rondom my elke liewe dag. Hierdie Boere het hulle eie kode en daarmee saam nie net ʼn eergevoel nie, maar ʼn bepaalde snobisme. Hulle duld geen swakheid nie. Hulle probeer nie mooipraat met ʼn Jersey-bul nie, want dit help nie, en as jy in die nag oor ʼn witgerypte land moet loop om ʼn pomp af te sit, dan sug en verduidelik jy nie. Jy doen dit want dit moet gedoen word. Dít is landbou en vir lank was dit ook om ʼn land te bou. Die handhawing van die doen-wat-gedoen-moet-word skep ʼn gewoonte om te oordeel tussen wat sterk en wat swak is. ʼn Boer het net ongeduld met swakheid en hulle verbind die dorpslewe alte maklik met swakheid. ʼn Stadsjapie staan nie in die nag op om ʼn koei te help wat sukkel om te kalf nie.
Daar is veral een dorpenaarseienskap waarmee ʼn boer geen geduld het nie: Vrees. Jy kan nie ʼn plaas bou as jy bang is nie; bang vir beeste, bang vir bokke, bang vir slange in die land, bang vir roofdiere, bang vir rowers, bang vir koue, bang vir… wel enigiets nie. En as jy onwillekeurig wél vrees, wel, om Vadersnaam, moet dit net nie wys nie.
Dorpenaars wys hulle vrees en, in hierdie plek en tyd van skielike, brutale doodslag, is die dorpenaar bang om vermoor of verbrysel te word en daarom dra sommige van hulle pistole aan hulle lywe. Ek, na amper twee dekades op die plaas, is een van hulle. Ek dra my tamaaie pistool pal. En ek sien hoe word daarna gekyk.
Daar is hierdie boeregesigsuitdrukking van halfbedekte minagting: Die vermakerige lig van ʼn winkbrou, die opkrul van mondhoeke, die geamuseerde oogwendings. ʼn Boer is bedrewe om dié kyk uit te deel, maar niemand is banger om só aangekyk te word as hy nie. Daarom dra min, heeltemal te min, boere pistole aan hulle. Dis ʼn dorpsding en ʼn boer doen nie dorpsdinge nie. Dis nie koel nie… nie Boerekoel nie.
So dit is my gedagte, sonder bewys maar ook sonder die kans dat iemand die teendeel kan bewys, dat die Afrikanernasie skaars na verrysenis amper in 1877 uitgesterf het weens Boerekoel. Die anneksasie het net vir ʼn raps meer as drie jaar, tot Februarie 1881 geduur. As dit nog vyf of tien jaar langer gehou het, is die kanse goed dat dit Afrikaans noodlottig en onomkeerbaar sou beskadig het. Sonder sy taal sou die Boer ʼn Engelsman geword het, getrou aan Engelse owerhede en aangegryp deur die Engelse kultuur.
Die omvangryke Engelse kultuur was uiters verswelgend. In die Kaap was daar geen teken van verset nie. ʼn Vlammetjie het weliswaar vir Afrikaans gebrand en die volk se oorlewing het al hoe duideliker saamgeval met die worsteling om Afrikaans op die been te kry. Die taalstryd het die oorlewingstryd geword, maar as die Transvaal sou verengels het, is dit te betwyfel dat die Kaap veel langer as kampvegter vir Afrikaans sou uitgehou het. Dit was die latere, meer soliede Transvaal wat Afrikaans geanker en laat oorleef het. Tussen 1877 en 1881 was daar weinig vasberadenheid ter wille van Afrikaans te siene.
Die Boer, sy taal, sy grondgebied en sy staat was pens en pootjies in die sakkie en Brittanje moes dit nog net toeryg. Toe daar nog net ʼn skrefie lig deur die vernouende opening ingeskyn het, het daar, soos dikwels in die Afrikaner se geskiedenis, iets vreemds gebeur en dit het te doen gehad met ʼn wa.
Die Boere het weldra besef dat dit nie lekker is onder die Britse kombers nie. Afrikaners was, verbysterend genoeg, weer vreemdelinge in hulle eie land. Hulle het nou nie juis teen die prikkels geskop nie, maar begin om teen dit te stoot in ʼn proses wat hulle lydelike verset genoem het.
Die Transvaalse leierskorps het ʼn uitweg langs amptelike weë probeer vind met afvaardigings Brittanje toe om by die owerhede te kla, natuurlik met geen sukses nie. Dit help nie jy kla die skerpioen se pote by sy kop aan nie. Die burgers self het begin kriewelrig raak. Net so ongeërg ʼn Boer kan wees, net so hardkoppig kan hy wees as iets op hom afgedwing word. Jy kan met ʼn steekse Boer niks uitrig nie.
Die lydelike verset het aan die Engelse begin skaaf en hoe ongemakliker hulle geword het, hoe meer Boerstemme het opgegaan om die geweer op te neem. Daar was bloedsproei in die lug en die Boere het dit geruik. Die druk vir wapenkonflik het verhewig. ʼn Ontketening was al wat ontbreek het.
Op die ou end was dit die tradisionele wrywingspunt van belasting wat die vlam teen die buskruit gehou het. ʼn Boer, Piet Bezuidenhout, het verseg om belasting te betaal. Die Engelse het met hulle eie soort burokratiese kilheid beslag op sy wa gelê met die doel om dit op te veil. Tydens die veiling het ʼn onthutste klompie Boere onder Piet Cronjé die afslaer verwilder, die wa ingespan en dit teruggesleep na Piet Bezuidenhout.
Die Engelse het hulleself nou onwrikbaar op ʼn kruispad wat links na ellende en regs na mislukking sou lei, bevind. Tree hulle nie op nie, rafel hulle gesag uit. Tree hulle hardhandig op, stoot hulle die Boere nader aan die ontbrandingspunt. Die Boereleiers, Paul Kruger, Piet Joubert en MW Pretorius, het nou weer besef dat die Volk reg is om uiteindelik groot besluite te neem.
Hulle reël ʼn Volksvergadering by Paardekraal en daar verenig die Boere in hulle vasbeslotenheid om die Engelse strop van die nek af te haal, en as vryheid deur die loop van die roer moet kom, nou ja, mag die Here hulle behoed.
Tot vandag toe word die Slag van Majuba met dié straatnaam in Amsterdam, Nederland, gedenk.
Van hier af was Boer en Brit asof op ysterspore teen volle vaart op pad na ʼn botsing. Toe dit uitbreek, het die Boere in ʼn paar kort, vernietigende veldslae, wat ʼn klimaks op ʼn koppie bekend as Majuba bereik het, die Britte verrinneweer en verjaag en hulle onafhanklikheid teruggekry.
ʼn Tydperk van konsolidasie en voorspoed het gevolg. In die Transvaal het ʼn verspreide spul landbouers en hulle taalgenote in die dorpe ʼn sterk saamsnoerende identiteit ontdek en saamgekom as ʼn volwaardige volk met sterk nasionale bande met hulle volksgenote in die Vrystaat en die Kaap. Die wind het vol opgekom in die taal se seile. Afrikaanse koerante het in oplaag en inhoud gegroei en die eerste eksperimente met Afrikaans as skrywers- en digterstaal was rasend suksesvol.
Veral onder die leierskap van Paul Kruger in die Transvaal en M.T. Steyn in die Oranje-Vrystaat is die republieke se staatsadministrasie versterk en onderwys verbeter. Diamante en goud het nuwe voorspoed gebring en kon betaal vir klein, goedtoegeruste weermagte.
Brittanje was egter nog nie bereid om die werk van hulle hande te laat vaar nie. Die nuwe goud- en diamantvelde het hulle net te veel laat kwyl en sowat agtien jaar na Colley se mislukking op Majuba-koppie, het die Ryk ʼn volgende oorlog teen die twee klein republieke bewimpel. Die Afrikaner was nog nooit voorheen deur ʼn ramp van dié omvang en intensiteit getref nie. Na drie jaar se verpletterende oorlog, nadat die vredesverdrag in Melrose Huis onderteken het, was die volk verslaan en verniel met groot dele van die land wat in puin en as gelaat is deur ʼn ongenaakbare en hovaardige vyand.
Verstommend genoeg, te midde van die verdriet en skielike armoede, was dit volk nie moedeloos nie. Sy rug was styf, hy het vorentoe gekyk en die gedeelte trauma van die oorlog het eenheid onder hulle geheg. ʼn Samehorige Afrikaner wat nie net trots nie, maar trotserend is, kan nie onderdruk word nie. Die bestaan van die Afrikaner was in daardie tydperk nie in die weegskaal nie.
Die Britte, bewerig in hulle Pyrrhusoorwinning, het die Boere sulke gunstige vredesvoorwaardes aangebied dat die Afrikaner minder as 50 jaar later die politieke mag in die land oorgeneem en in 1961 die laaste Britse klitse uit hulle hare gekam het tydens Republiekwording.
Deur die loop van die twintigste eeu het die Afrikaner skool gegaan, geleer, gewerk, voorspoedig geword, gelandbou en land gebou en Afrikaans het ʼn volwaardige taal geword: huistaal, moedertaal, dramataal, letterkundetaal, vaktaal, wetenskapstaal, sporttaal, met woordeboeke en spelreëls en woordelyste en ensiklopedieë…
Soos altyd was dit die Afrikaanse taal wat die volk se vuurkolom in die nag was. Solank die volk met mekaar in hulle taal gepraat het, was die Afrikaner onvernietigbaar. Afrikaans was die wekroep in 1880 om Shepstone se anneksasie omver te werp en Afrikaans was die prieel waarteen die volk sterk gerank het toe die oorlog in 1902 geëindig het.
Op 1 Februarie 1990 was die Afrikaner sterker as ooit. Afrikaans is beskerm en versorg en het uitgeswel tot ʼn magtige taal in die mond van miljoene mense. Die Afrikaner het reeds die volgende fase van sy ontwikkeling suksesvol betree. Die landbouer wat die spoorweë en mynwese geskep en beman het, het die staatsadministrateur, polisieman, soldaat, verpleegster en onderwyser geword, en nou ook die geleerde en die bedryfspersoon. Sy ekonomie het die kniehaltering van internasionale sanksies oorleef. Hy het sy vyande buite die landsgrense verslaan en binnelands getem. Op 1 Februarie 1990 was die Afrikaner sterker as ooit. En die volgende dag het F.W. de Klerk oorgegee en die volk aan sy Derde Groot Bestaanskrisis uitgelewer.
Die Eerste Bestaanskrisis was die Britse besetting van die Kaap.
Die Tweede Bestaanskrisis was die Britse anneksasie van die Transvaal.
Die Derde Bestaanskrisis beleef ons nou onder die bedompige gewig van meerderheidsoorheersing. Hierdie Bestaanskrisis het soveel ooreenkomste met die Tweede Bestaanskrisis: ʼn Volk se aandag was te afgelei om homself doeltreffend te verset en hy het onverklaarbaar toegelaat dat alles van hom deur sy vyand ingepalm word. Afrikaans word van alle krippe weggekeer en sy belastinglas word ondraaglik. ʼn Vyandelike pers striem sy goeie dade en na elke opoffering van hom word net nog meer by hom geëis. Indien hy nie sy weg daardeur vind nie, kan die Derde Bestaanskrisis sy laaste wees. En dan verdwyn hy, soos los saad wat opslaan in ander lande waar hulle goeie Aussies, Nieu-Seelanders en Kanadese word, of, in Suid-Afrika opgeslurp in die weereens dominante Engelse kultuur.
Die vorige twee bestaanskrisisse is oorkom deur ʼn Groot Trek en ʼn Groot Oorlog. Wat sal dit verg om die Derde Bestaanskrisis te oorleef?
Groot Trek… maar waarheen?
Groot Oorlog… maar waarmee en teen wie?
Groot Verset?
Swart Maandag. Foto: Heidelberg Nigel Heraut.
Tog was daar flitse van hoop in 2017. ʼn Restaurantgroep het sy bars houding berou toe dit gestuit het teen Boerehalsstarrigheid. ʼn Europese skakelreus het gestruikel toe hy rasseonrus wou gebruik om sy kliënt se misdadigheid te verdoesel. ʼn Maandag waarin honderdeduisende Afrikaners swart aangetrek het, het die swart meerderheid se keel laat toetrek.
So, ja, alle volke moet uitsterf, maar vir eers, hier is wat ons vir die Dood sê: Nie vandag nie!
Die een se dood is die ander se brood, nè, en so het Naspers se spens vroeg in Desember onverwags vol geraak. ‘n Plaasmoord, ‘n goeie een, so asof bestel. Nou goed, eintlik was daar twéé, nee, eintlik vier, regtig, want vier mense is dood in twee voorvalle, maar die een voorval, ‘n vrou op haar bed vasgebind en met ‘n voorhamer doodgeklop, is nou nie juis várs brood nie, is dit? Te min beweging, te min drama. Maar die een op Lindley!
Asof op bestelling, ‘n goeie een, ja, met al die beste elemente: Boer wat niksvermoedend uitstap, soos hy al ‘n duisend keer gedoen het, by die agterdeur uit, en toe die suis en die doef van die panga deur die lug en in sy skedel in. Toe die dramatiese doodsworsteling wat eers eindig nadat die aanvallers ‘n tuinvurk kruis en dwars deur sy bobors ingetrap het. Daarna, daai skielike indruising, vinnige swart stemme, stroom van beweging wat die hulpelose plaasvroutjie terugstu in ‘n hoek van hulpeloosheid in. En nou, hier’s wat van dié plaasmoord ‘n wenner maak: Die kleintjie word toe mos deur ‘n swart tiener buite toe gedra, aan die hare voor sy oë gehou en toe skiet hy haar deur die kop. Net so, gedaan en klaar.
Toe gaan hy – jy kan hierdie goed nie uitdink nie! – toe dra hy die pap lykie al die pad terug in die huis in en wys dit vir haar ma voordat dié gedwing word om die kluis oop te sluit waarna hulle haar so Schindler’s-List styl teregstel.
Nou kyk, hiér ‘n storie, die beste soort. Dis nie sommer net ‘n gewone, tuintipe plaasmoord nie. Dank Vader – of dan, meer gepas vir die postmoderne Naspersiër – dank die gode vir die klein dogtertjie. Dis sý wat vir hierdie storie bene gee. En dit in Desember! Die einde van die jaar is tradisioneel ‘n droë seisoen vir koerante. Parlemente is in reses, die sport is grotendeels klaar gespeel, die pryse uitgedeel, die beste moorde reeds gepleeg. Dis asof die hele wêreld afrat, of soos ‘n wipwaentjie teen die laaste opdraande van die jaar opkruip voordat die lewe weer spoed vat in Januarie.
So, die koerante maal maar die gewone gruis hierdie tyd van die jaar. Dis nabetragtings en top-tien-lyste van die beste, die slegste, die gekkigste dinge van die jaar. Daar is fliekresensies van vakansieflieks maar niemand lees dit nie. Kerswenke, half-pittige idees oor nuwejaarsvoornemens, vooruitskoue, gevierdes se vakansieplanne… Vullers met ander woorde. Daar is altyd koerantruimte om vol te maak, maar in Desember is dit asof die hele koerant net vullers is. En dan, gode den dank, ‘n lekker, fasetryke plaasmoord.
Die beste moordstories is dié wat in foto’s vertel kan word. Terwyl die boere- en wyer blanke gemeenskap steier en sidder van skok, word daar in redaksiekantore binne trefafstand van Lindley voorberei en gedinkskrum. Vir hulle is daar nie die tyd, die luukse of die inklinasie om hartseer of afkeurend te wees nie. Skok, verbystering, haat… emosies, om presies te wees… dis vir die kleinburgerlike gemeenskap. Die Pers is Nuus! en Nuus! is die roeping van ‘n elite. Hulle staan, nou ja, miskien nie verhewe bo emosie nie, maar dan darem verwyderd, afgesonder, geheilig daarvan. Daar is net een vraag: Hoe kan ‘n voorval en die deelnemers daaraan vir Nuus! tot diens wees? Die fotograwe word aangesê om toe te sien dat hulle kameras se batterye gelaai is.
Vir die fotograwe is dit eenvoudig. ‘n Voorval – moord op Lindley! – moet getap word en die betrokkenes gemanipuleer word vir die heel beste blerrie foto wat jy aan kan dink. So sit hulle in die redaksiekantore, terwyl hulle die sakrament van kitskos eet teen die agtergrond van beroemde kiekies uit die Verlede, en teoretiseer oor die Rol van die Gemeenskap in die Groot Foto…
Kyk, daar is nie een van hulle wat nie wens hulle was daar, kanonloop-Canon in die korrelposisie, toe die eerste noodlottige houe buite die plaashuis geval het nie. En, soos altyd, vra hulle onderling die vraag: As jy daar was, sou jy probeer het om klein Willemientjie te red?
Regte antwoord: Nee! Die fotograaf, soos enige Nuus!mens, is daar om ‘n rekord van gebeure saam te stel, nie om self daaraan deel te neem nie. Ons skryf en fotografeer die Nuus!, sê hulle, ons maak dit nie. Dis ‘n Heilige Dictum van die Heilige Nuus!mense. Jy sal tog nie van ‘n wildlewefilmmaker verwag om die bokkie te waarsku dat die leeu op haar afsluip nie. Nee, jy sal die jagtog en die doodslag met grootste noukeurigheid verfilm tot die laaste stuiptrekking en verskrikte blêr van die ooitjie. Die gemeenskap is soos organismes vasgeklem tussen die glasplaatjies onder die lens van ons mikroskoop. Die Heilige Nuus!mense, dienaars van die Heilige Nuus!, is daar om aan te teken, te ontleed, te interpreteer, maar nooit ooit om met die slagoffer te identifiseer nie.
Die Nuus!redakteure verskyn en fotograwe word saam met verslaggewers gesalf om na die toneel te haas, om die sap uit die storie te suig en die beste blerrie foto’s moontlik te neem. Onderweg word daar gefantaseer. Sê nou maar net jy kón op die toneel gewees het terwyl die moorde afgespeel het? Wat sou die beste moontlike foto gewees het? Attie Potgieter in sy doodsworsteling, wriemelend onder die viertandprik van die tuinvurk? Of die boeremoedertjie op haar knieë, weerloos voor die aanvaller, smekend om genade wat sy nie verwag nie?
Met die allerhaas van ‘n wegsleeptrok op pad na ‘n BMW in ‘n ongeluk daag hulle by die plaas op, net toe die polisiedeskundiges die laaste bietjie opruim. Langlens-Canon voor die oog, soos die gestolde slurp van ‘n olifant, of soos die stormgeweer van ‘n spesmaglid in ‘n doolhof, paraat vir die foto, dáárdie skoot, sou dit opduik. ‘n Groot Foto verskyn soms net vir ‘n oomblik en as jy laat is op die sneller, verloor jy hom vir altyd.
Die fotograafgode is in ligte luim vandag, want sowaar, kán dit wees, wat sien jy hier voor jou, kan dit die liggaampie van die plaasdogtertjie wees? En dit is, steriel in ondeursigtige sintetiese materiaal toegedraai, in die arms van ‘n beampte wat haar op ‘n draagbaar plaas. Maar ai, die fotograafgode, die ou terggeeste, so naby en tog so ver, want ons kan van haar niks sien nie, nie ‘n bebloede wangetjie of ‘n gekneusde armpie of selfs ‘n slepie rooi hare nie. Niks. Sy’s net ‘n opgevoude bondeltjie in ‘n plastieksak.
Nou ja, ‘n Nuus!mens is jy ook nie as jy nie bietjie rondom ‘n probleem – uit die kassie uit, jy weet – kan dink nie. Neem dikloop-Canon op; skiet die plaashuis. Niks dramaties daar nie. Niks goties of selfs stroewe sandsteen nie. Eerder een van daai reguit op-en-af huise met die vlak spits en lae plafonne teen die Vrystaatse winterkoue. Wel, die Nuus!mense, die fotograwe is hier om beeldmateriaal te kry en sonder beeldmateriaal gaan hulle nie weg nie.
Die volgende week staan hulle snoep die foto’s, wat hulle geneem of by die vermoordes se familielede afgebedel het, toe. Die foto van die liggaampie-in-wit-plastiek is amper dramaties, amper veelseggend, maar dis oorbelig en gestroop van die werklike drama. So, om die stories wat uitgeryg word in die dagblaaie te ondersteun, is daar hier ‘n foto’tjie van die drie saam – boer Attie groot en rysig in ‘n stoel, ma Wilna regop langs hom en Willemientjie ondeund en spelerig in haar arms – daar ‘n portret van Willemientjie, rooikoppie… Willemientjie, Willemientjie, is dit nie ‘n wonderlike naam in die omstandighede nie? Bedoel nou net, die kontrás, die spelerigheid teenoor die brutale einde.
Nou ja die Nuus!mense en die fotoskuts het hulle bes gedoen, onder die omstandighede, nou is dit vir die begrafnis.
Naspers se Nuus!mense en Fotoskuts ry in die Joegaai!bus Lindley toe. Die Joegaai!bus is ‘n Toyota Quantum-bussie, uitgedos as mobiele advertensie vir Rapport. Die bussie is die kleur van ‘n hartstogtelike rooi lipstiffie en die advertensie daarop is ‘n rits strokiesprentpanele wat afgekyk is by Andy Warhol, die popkunstenaar. Van voor na agter is vyf blokke met verskillende gesigte primitief met swaar lyne en psigedeliese kleure geskilder, so al op Warhol se beroemde blokkeportret van Marilyn Monroe af waarin dieselfde afdruk van haar gesig in 9 panele verskyn, net elke keer in ‘n ander kleur. Die Joegaai!bus se gesigte is dié van die koel mense, wat met alles en vir alles en vir almal is. Die middelste paneel is van ‘n jong lat wat guitig gil. Die heel voorste gesiggie is van ‘n peuterdogtertjie. Dit kon Willemientjie gewees het, maar dit is nie, want Willemientjie is mos deur die kop geskiet.
Agter, bo die laaste prent, is dit nog steeds die ene popkuns, maar dié keer afgetrek op Roy Lichtenstein, die stuitige maaifoerie wat Kandinsky en De Kooning se klokke gelui het deur die gek te skeer met hulle blertse- en smeerselkuns. Hy het dit gedoen deur eenvoudige, proletariese strokiesprent panele op te pomp tot omvangryke skilderye, sulke halftintprente met die kenmerkende presies verspreide kolletjies om skakerings teen effekleur aan te toon. Om die poets te beklemtoon was die skilderye volledig met uitgelate byskrifte soos: “Pow!” en “Wham!”
Die Joegaai!bus se Lichtenstein-na-apery is ‘n lat hier in sy twintigs wat agter sy hand verby fluister.
“Psst… bring jou Nuus!” sê hy in een van daai spraakborrels eie aan die strokies. Met sy ander hand hou hy ‘n plaatjie omhoog – eintlik lyk dit met eerste oogopslag soos ‘n tandepastebuisie, maar dit ís ‘n plaatjie – en daarop is die naam “Rapport” in die welbekende logo. Goed, so, as die leser die hele affêre reg ryg, is die boodskap: “Psst, RAPPORT bring jou Nuus!.”
Natuurlik is dit alles net ‘n ironiese ondeundheid. Rapport fluister nooit. Rapport gil, dra banieropskrifte in vetdruk, kies hamerslagkoppe vir stories, mik altyd vir die omstrede. (Let wel, vir Rapport soos vir enige Naspers-produk beteken “omstrede” enige iets wat die Afrikaner ontstel.) Hulle sou trouer aan hulle aard gewees het met klanknabootsings in hoofletters, soos die geluide tydens die Potgieter-aanval: Die Swiessj-DOEF! van die pangakap, die WLANK! van die deur wat oopgeskop word, die gha-DWAAH! van die pistoolskoot… Dis mos meer Rapport as “psst…”
En tog, in al die geoogknikkery is daar tog iets onbedoeld veelseggend. Dieselfde ontwerp word oor die agterruit herhaal, maar die uitleg van die beskikbare vlak verskil, so die ontwerper moes noodgedwonge elemente rondskuif. In plaas daarvan dat ons inligter sy bordjie regs bo die stippellyn hou om die woord “Rapport” daar in te vul, hou hy dit nou links bo, voordat die woorde begin. Dit lees nou: “Rapport psst… het Nuus!.” En daarin sien ons die ongeërgdheid van die hedendaagse Rapport-redaksie. “Ons,” sê die advertensie, “sal vir jou Nuus! aanbied soos ons wil, waar ons wil, hoe ons wil, en as ons redaksie en sub-redaksie nou nie te noukeurig is nie, wat daarvan? Jy sal lees wat ons jou gee, want ons is ál wat daar is.”
Om dít te onderstreep, te bevestig, kry Naspers se Nuus!mense en Fotoskuts koers na Lindley in die skelrooi, joolwa-agtige Joegaai!bus, wat amptelik nie die Joegaai!bus is nie, maar “Nuusbus 1,” so in ‘n eggo van Redding Internasionaal. “Thunderbird Een, Thunderbird Een… kom in!”
Die Naspersiërs gaan in hulle Nuus!joolwa begrafnis toe. Sou ‘n meer sombere, of dan ten minste minder opvallende voertuig nie meer gepas gewees het nie, die melancholie van die geleentheid in ag geneem? A, ja, maar sien, dis hoe die organisme tussen die mikroskoopglasplaatjies daaroor sou dink. Maar nie as jy ‘n Naspersiër is nie. Dan sal jy verstaan hoe waardevol die stelling is wat die Joegaai!bus maak: Ons is nie hier om te rou nie, nie hier om mee te voel nie, ons is hier om die Nuus! te kom haal. Ons is nie Afrikaner, Afrikaans, volk, nasie, Afrikaan of Suid-Afrikaner nie. Ons is Naspers en ons ry waarin ons blerriewel wil, so gaan aan met julle kleinburgerlike geworstel met verdriet en verlies en ons sal die belangrike doen en dien. Ons sal die Nuus! opteken.
Dis nie dat hulle ongeërg is oor die begrafnis nie. Hulle is, maak geen fout nie, opgewonde daaroor, en ook op hulle hoede. Begrafnisse is ‘n Nuus!mens se kos, maar dit kan vol pootjiestrikke vir ‘n Fotoskut wees. Die probleem is dat die publiek nie opgelei is om die Nasionale Pers by ‘n begrafnis te ontvang nie. Kerkmense veral ly onder die waan dat ‘n begrafnis A) oor die oorledenes gaan en, B) daar is om die naasbestaandes te troos. Hulle het, glo dit nou maar, weinig begrip vir die allerbelang van die Nuus! en die Fotoskut se rol daarin. As Willemientjie aan kinkhoes gesterf het, of selfs in ‘n ongeluk onder haar pa se bakkiewiele, dán het die begrafnis aan die familie behoort. Maar nou dat sy in die koppie geskiet is, is die begrafnis en alles wat daarin is die nasie s’n, dit wil sê die Nuus! s’n, want die Nuus! is die nasie. Die nasie, na alles volgens Nuus!mensopvatting, is daar om die Nuus! te maak. Die Nuus! bestaan nie vir die nasie nie, die nasie bestaan vir die Nuus!. So word die Nasie die verskaffer én die verbruiker van Nuus!.
Maar hoe moet ‘n Naspersfotoskut nou sinvol sy of haar werk doen as hulle so kortaf gehiet en gebied word? Luister bietjie hierna, skaars met hulle aankoms word hulle bewegings beperk deur die onsinnigste riglyne. Hulle mag nie kameraflitse in die kerk gebruik nie en, bitterste van alles, hulle is binne die kerkgebou tot die galery beperk. Nou hoe moet uit sulke omstandighede ‘n ordentlike foto geproduseer word?!
Weet jy wat jy van bo van ‘n kerkgalery af sien? Koppe. Dis wat jy sien. Koppe van bo af. Jy kan nie eers die gesigte van die rouklaers van skuins van bo af sien nie want die galery strek net van die flanke en agterom. Neem nou ‘n veelseggende foto van ‘n agterkop van bo gesien! So, hier is nou die situasie: Die families, die hoofbedroefdes op wie se gesigte die emosie ingeëts is, daardie gevoelens wat ‘n duisend koerante vir elke hartseer plooi sou verkoop, is nou onsigbaar vir die kamera. Ja, die pa van Wilna en oupa van Willemientjie, toe hy die skyfiereeks van die gesinnetjie op die projekterdoek voor in die kerk sien, se skouers het geskud soos ‘n luikrugmotortjie oor ‘n sinkplaatpad. Hy het gehuil.
Maar hoe is jy veronderstel om dit af te neem van bo af? Die Canon is ‘n stilkamera, nie daar om ‘n video te maak nie. So, die vinnigste Fotoskuts in die Weste moet nou maar skik om die rangskikking voor die kansel af te neem, en dis wat in die dae na die begrafnis in die koerante sal verskyn. Dis ‘n tableau van die gesin se portret en blomme voor die preekstoel. Dit word gesteun deur drie, dik, wit kerse in drie lengtes. Dit kon só mooi gewerk het. Die kerse – lank vir Attie en korter vir Wilna en heel kort vir Willemientjie – is so deurdronge met betekenis en verwysings na verganklikheid, en kyk, die stugge kanselkleed in swart fluweel verklaar in goue borduurletters: God is Liefde. En dink net wat ‘n ontleder van al dié heerlike simboliek, ironie en verwysings kon maak! Dit kon só ‘n goeie foto gewees het, maar weens mense se kortsinnigheid, mense wat kleinburgerlike verdriet bó die aanspraak van Nuus! stel, kom die kiekie nie tot sy reg nie. As die fotograaf nou voor dit kon afsak en na bo toe skiet, sou daardie kerse en daardie portret so oorweldig gewees het deur die swart lap van die kanselkleed wat soos ‘n onweerswolk oor dit alles gefrons het. Maar nou moes die foto van bó af geneem word. Almal kan dit sien, en dit het alles bederf.
Niemand moet sê ‘n Naspersfotoskut werk nie vir die einde van die maand se soldy nie, en hulle moet dwarsdeur ‘n diens, waarin die predikant klem lê op die liefde van God en die hoop van die hiernamaals, sit. Toe… aksie! Gryp die Canon! Trippel die trappe af! Kom in hinderlaagposisie!
Die treurendes strompel die kerk uit. Hulle is in hulle beste, somberste aangetrek. Nie die Naspersiërs nie. Hulle is in Joegaai!busuniforms, net sodat mense moet weet hulle is hier vir Nuus! en nie om te rou nie. Los fladdertop oor skibroek, jannas, T-hemde, dié soort ding, gemaklike skoene; altyd gemaklike skoene, met plat sole om makliker mee te skarrel vir die Groot Foto.
Die begrafnisgangers pers in ‘n halfmaanerewag voor die kerk se buitedeur saam, teruggetrokke en stil in afwagting op die familie om te verskyn. Naspersiërs druk vorentoe, tussen die mense deur, dikloop-Canon teen die oog, gierig vir die regte skoot. Ag, as hulle maar net ‘n gesig met rooi hartseerkolle op die wange en vertrek deur smartplooie in die visier kan kry. Daai oë skarlaken geskroei deur die sout van die trane. Ag, fotogode, kan ons maar net ‘n bietjie glinsterende snot op ‘n bewende bolip kry! Maar… nee…
So, skarrelskarrelskarrel, Canon in die hoogvoor, na die Joegaai!bus en val in by die stoet na die begraafplaas. En hoe onsensitief, hoe onnadenkend, kan die begrafnisgangers nie wees nie! Moenie dink hulle sal eerbiedig ‘n gaping ooplaat sodat die Nuus! gedien kan word deur ‘n behoorlike graffoto nie.
Na die teraardebestelling is hulle aan boord Nuusbus 1, die Joegaai!bus, op pad terug na Nuus! Sentraal. Op die vloeikristalskermpies van hulle kameras wys hulle vir mekaar die foto’s. Die beste, stem hulle saam, was ‘n blitsskoot so tussen die saamgeperste lywe deur, net toe die laaste kis sak. Dis Willemientjie s’n en haar ouma, vertrek deur smart, hou ‘n stywe arm uit daarheen, vingerpunte op die wit hout, amper soos Michelangelo se Godsfiguur wat sy hand met die lewensvonk uithou na die ontmagte Adam, so asof Ouma deur die mag van haar ontkenning haar kleinkind sal terugroep van uit die graf uit. Dis nie ‘n volmaakte treffer nie, erken die Naspersiërs stroef, maar dit sal moet doen.
En so, liewe leser, gaan in vrede met die gedagte: Sou jy vermoor word, en jou moord is paslik anders of meer brutaal as die gewone of opspraakwekkend vir welke rede ook al, wie weet, miskien sal die Joegaai!bus op jóú begrafnis wees en word jy Nuus!…
Daar is ʼn nuwe Grootman in Twitteranië, sy naam is Donald Trump, en ons mense wil iets van hom hê. “Meneer Trump,” soos ʼn verteenwoordigende twiet dit uitdruk, “wat gaan u oor die blanke uitwissing in Suid-Afrika doen?”
Ek wil my nou nie aanmatig om namens die verkose president van die VSA te praat nie, maar ek kan met groot sekerheid sê wat hy daaromtrent gaan doen: Nie veel nie. Sy eerste, allesoorheersende prioriteit is om Amerika te beveilig en reg te ruk. Dis ʼn groot land met baie wat reggeruk moet word en ons wens hom sterkte toe daarmee. Suid-Afrika is ʼn dowwe inskrywing baie laag op daardie prioriteitslys.
Selfs al sou hy aangegryp wees deur die pleidooie uit Suid-Afrika, wat staan hom te doen? Gaan hy die ANC-regering skerp betig? En dan wat? Gaan hulle lipbewend om verskoning vra? En dan wat? Gaan die rampokkers en monsters in hierdie land tot inkeer kom en ophou plase aanval? As jy dit glo, stuur asseblief vir Haas Das en Loeloeraai groete as jy hulle weer sien. Dit sal binnekort wees.
So, indien nie die hoofman van Trump Tower nie, wie moet omsien dat daar minder blankes vermoor word? Wel, die enigste mense wat iets daaromtrent kán doen: ek en jy. Hoe?
Kom ons begin by die mees elementêre, primitiefste, mees voor-die-hand-liggende stap: Selfbeskerming. Kry vir jou ʼn persoonlike vuurwapen, oefen om dit te gebruik en dra dit aan jou. Meneer, as jy nie ten minste ʼn 9-millimeter pistool of ʼn .357 Magnum-rewolwer pal in jou onmiddellike omgewing het nie, is jou vrou met ʼn dwaas getroud.
Ek dra ʼn knoorse pistool aan my. Soms kom mense dit agter en is snedig daaroor. Nou maar goed dan. Ek kan snedigheid verwerk; sal dit nie kan doen as my lamsakkigheid of fyngevoeligheid enige skade aan my vrou veroorsaak het nie.
As jy en ek en dan almal van ons bewapen is, kan ons stelselmatig werk aan ʼn vuurwapenkultuur. Ons moet begin om die wapenloses onder ons in die openbaar te betig. Wys hulle en verguis hulle. Glo my, as die rampokkers van hierdie land eers verstaan dat ʼn aanslag op ʼn blanke persoon ʼn kortpad na ʼn ontmoeting met ʼn koeël is, sal hulle nie meer so entoesiasties oor hulle afgryslike bedryf wees nie.
Dit help ook nie dat net die man van die huis ʼn yster het nie. ʼn Vuurwapen vir vroutjie is belangriker as ʼn skottelgoedwasser. Te duur? ʼn Skaflike pistool is goedkoper as die gemiddelde televisiestel — en minder skadelik. Kry vir jou vrou ʼn kortroer en leer haar om te skiet. Sy sal jou hoogag daarvoor. (Vrouens leer boonop vinniger om te skiet as mans.)
Jou verantwoordelikheid eindig nie daar nie. Daar is buurtwagte om by aan te sluit, plaaspatrollies om te ry, netwerke om op te rig, sosiale mediaveldtogte om te bedryf, verhore van aangekeerde aanvallers om by te betoog, selfoonnoodknoppies om te aktiveer, huisbeveiligingsplanne om uit te werk…
Jy het nie die reg om te tjank vir internasionale ingryping as jy nie hierdie dinge doen nie. Hoekom moet iemand anders vir jou verrig wat jy self kan vermag maar weier om te doen?
Ek verfoei die geneul van Afrikaners op internasionale forums. Ek gee jou my woord, hulle sal eerder bereid wees om te help as hulle sien ons is bereid om self ons probleme op te los.
Al die haat van Jacob, Julius, hulle geesgenote en al die naywer en aggressie van die plaasaanvallerskorps laat my nie vir ʼn sekonde twyfel aan die toekoms van ons volk nie. Wat my egter onrustig stem, is wanneer ons mense lamsakkig word.
Hulpeloosheid is nie ons krisis nie. Hopeloosheid is.
Donald Trump gaan ʼn muur bou, en dit is ʼn goeie ding, maar sy werklike nalatenskap gaan nie wees wat hy gebou het nie, maar wat hy gebreek het. Hy het die Republikeinse Party geknak, die Demokratiese Party uitgewis, die loopbane van Jeb Bush, Mario Rubio en Ted Cruz óf erg belemmer, óf beëindig, en die Clintons… wel, húlle het hy sommer gekrok. Verreikender nog, meer ingrypend en skokkend, is die dinge wat ander mense gebreek het om hom aan bewind te kry: Die sogenaamde hoofstroommedia.
Vir ʼn anderhalfeeu het die media in die VSA – eers koerante, toe koerante en radio, toe koerante en radio en televisie – as’t ware oor alles geheers wat hulle oë gesien het, veral op politieke gebied. Hulle het presidente geskep en presidente soos Nixon vernietig. Hulle het regeringsbeleid in só ʼn mate bepaal dat die twee hoofpartye in Amerika, die Demokrate en die Republikeine, naderhand eintlik ononderskeibaar was.
Die media het die inligtingstroom na die algemene bevolking ontwerp, geskep en gereguleer. Húlle het besluit wat die gewone Amerikaanse japie mag lees, hoor en sien. Die enigste inligting wat die bevolking bereik het, is verpak en aangebied deur die hoofstroommedia. Hulle het dit bloot onwaar gemaak dat elke storie twee kante het. In Amerika het elke storie naderhand net een kant gehad – en die media het besluit wat dit is.
Met die aanbreek van die verkiesingskringloop verlede jaar was die media heel vervelig en amper verveeld seker van hulle vermoë om die presidentsaanwysing te dirigeer. Hulle het steeds die geld, die prestige, die reputasie, die maatskaplike gewig en die kanale gehad… soos altyd. Hulle sou as’t ware van bowe neerdaal in ink en luggolf en pieksel en vir die begenadigde gepeupel die waarheid aanbied. En wat is die waarheid? Die waarheid is wat die media besluit ons mag weet.
En toe loop die arrogante, selfaangeprese media hulle rieme styf. Ewe skielik, sien, het hulle nie meer al die versendingsroetes beheer nie. Die ontwikkeling van die persoonlike rekenaar het vir ons die internet gegee; meer in besonder wat al die Internet v.2 genoem is – sosiale media. Facebook, Youtube en veral Twitter. ʼn Los, bestuursvrye federasie van privaatnuusversamelaars het ʼn hele skadumediabedryf geskep. Internetbedrewe, skeppend, dinamies, nuuskierig, pittig… En aggressief.
Die hoofstroommedia het hierdie kwetterkoor eers geïgnoreer, toe probeer wegpraat, toe ontken en uiteindelik vergeefs probeer meeding. Ek het ʼn helder gedagtebeeld van ʼn witkruisarend in die lug bo die plaas, waar hy geteister en soort van gebombardeer is deur ʼn halfdosyn rooivlerkspreeus. Hoe die groot, manjifieke roofvoël ook al gekrul en in vlug gewriemel en geswiep het, hy was magteloos teen die dartelende, duikende terggeeste, en uiteindelik het hy maar bedremmeld weggefladder. Dit is ʼn prentjie van die oneweredige stryd tussen die hoofstroommedia en die “nuwe media” soos wat die Twitter-Facebook-Youtube-rampokkerbende gedoop is.
Die hoofstroommedia met, aan die spits, die New York Times en Washington Post en Wall Street Journal en met ABC, NBC en CBS in die voorhoede, selfs met hulle eie Nuwe Media soos Politico en Huffington Post in hulle falankse, was net te lomp, te beperk, te beteuel, te voorspelbaar en het vinnig uitgesak teen Breitbart, ʼn groterige, groeiende, konserwatiewe nuusdaarsteller, maar ook teen Paul Joseph Watson, Mike Cernovich, Paul Kersey, Stefan Molyneux en Ricky Vaughn, almal privaatenkelinge wat weet hoe werk ʼn skootrekenaar, ʼn videokamera en ʼn selfoon.
Hierdie mense het vanuit hulle studeerkamers die meganuuskorporasies voor hulle tuisskare geklop deur nuus vinniger en meer akkuraat te rapporteer. Kort Youtube-beriggies is blitsvinnig na enige gebeurtenis verfilm, geredigeer en versprei. Elke Trump-gebaar is toegejubel en elke Hillary-uitspraak uitgekryt. Video’s, potgooie, twiets en Facebook-plasings is as’t ware hand-tot-hand aangegee van selfoon na tablet na rekenaar na selfoon… Duisende, honderdeduisende, miljoene hertwiets, Facebook-aangeë en Youtube-delings het mense in die kleinste skeurtjie of gleufie van die Amerikaanse samelewing bereik en ʼn deurslaggewende aantal van hulle oorgeswaai na die kamp van die man met die oranje kuif.
Die ou, afgestompte media het lomp reageer. Eers het hulle oudergewoonte net grepies van die waarheid vrygestel, toe die waarheid probeer ignoreer en uiteindelik het hulle prontuit gelieg. Nog nooit in die vrye Weste het die media so pens en pootjies in die bed gespring met ʼn presidentskandidaat nie. Chris Cuomo van CNN – Clinton News Network soos die alt-regse media hulle gedoop het – het in ʼn onbewaakte oomblik erken dat die media hulle dekselse uiterste bes vir Hillary doen. ʼn Skrywer het sy verbystering in die New York Times uitgespreek dat hulle onbeskroomde kantkiesery nie hond haaraf maak nie.
Want dit het nie. Die alt-regse “nuwe media” het die ou dinosourusmedia gereeld voorgespring met stories en, veel belangriker, hulle was merendeels reg wanneer die ou media eenvoudig verkeerd was. Die nuwe media het nuus blitsvinnig verwerk en in verteerbare klankgrepe en meme omskep. Toe Clinton helfte van Trump se volgelinge as in “ʼn mandjie van afstootlikes” beskryf het, het die nuwe media gesorg dat sy dit onmiddellik, onophoudelik en eindeloos berou. Intussen het hulle vir Trump opgehemel in oordrewe, meestal komiese tuisgemaakte video’s en foto’s waarin hy gevier is as superheld of Koning Leonidas van Sparta.
Die ou media het selfvoldaan en selfskouerkloppend die hand gestrek na hulle gunsteling- diagnostiese implement – meningspeilings – en reg voor die verkiesing nog voorspel dat Clinton “ʼn 98% kans” (in die Huffington Post se woorde) het om die verkiesing te wen.
Ter plaatse het Naspers se koerante en selfs die parmantige Daily Maverick en omtrent al die ander koerante dié versekerde sommetjie herhaal. Clinton sou wen en dit is dit. In Amerika het een tydskrif sover gegaan om 150,000 voorblaaie te druk wat Hillary aandui as “Madam President,” so seker was hulle dat sy sou wen.
Sy het nie en die hoofstroommedia was verslae, verbyster, verpletter en verward. Dit kon nie gebeur het nie! Niemand kon dit sien kom nie! Strooi! Vir dié wat die nuwe media, die alt-regse inligtingstroom, gevolg het, was Trump se oorwinning nie net nie ʼn skok nie, maar heeltemal te verwagte.
Hierdie afgelope week het die een koerant na die ander met die eienaardigste oënskynlike kloekmoedigheid openbare bestekopname gedoen oor hoe hulle die tekens verkeerd gelees het. Natuurlik het Netwerk 24 se redakteurtjies dit nagepraat. Net die liberale media kan ʼn prestasie uit ʼn mislukking skep.
Die nuwe media, die alt-regse vleuel, het hierdie oorlog gewen. Die hoofstroommedia se rug is geknak. Hulle word deur massas mense wantrou. 63% van Amerika se bevolking gebruik Facebook as hulle hoofbron van inligting en Facebook word deur die alt-regses oorheers. Minder as 25% lees nog koerante.
Ons, in ons uithoekie van die alt-regse rewolusie, wonder tans onder mekaar hoe ons hierdie metodes en aanslag hier kan aanwend. Omstandighede is nie dieselfde nie. Die alt-regses het duidelike vyande en teikens gehad: Die Obama-regering en die Clintons. Hier het ons nie die luukse van so ʼn vyand nie. Almal verag die ANC en hulle president; in elk geval almal met wie ons wil praat.
Maar ons het wel een vyand wat ons kan en moet aanval, genadeloos en onophoudelik, en hierdie vyand is… ons eie nasionale hoofstroommedia.
Daar is ʼn tyd vir alles. Dit is nou die tyd van ons verskroeide aarde waarmee ons net die bouvalle van ons uitgediende outydse media agterlaat.
Gustav Venter se eerste YouTube-video op die PRAAG-kanaal waarin hy oor Naspers, DSTV, die nuwe vlag en die multikulturele, getransformeerde Springbokspan gesels. Hy dink daar is iets wat ons almal kan doen wat ‘n “enorme verskil in ons lewens gaan maak”. Dít alles vanaf sy woning in die Oos-Vrystaat, Lusthof.
Vatso Rooinek, vatso gulsige verdelger van volkere, vatso lafhartige kryger wat in blokhuise skuil en op oormag staatmaak, vatso afbrander van plase en aanhitser van barbare, vatso verkragter van vroue en moordenaar van kinders en vatso arrogante, smalende, leuenagtige, selfverheerlikende, onregverdige en selfmisleide Kakieparasiet.
Engelsman, vatso! Sean Else het ʼn fliek gemaak, Modder en bloed, en daarmee vir jou ʼn vet Boerenool uitgepak. Nog nooit in ʼn Afrikaanse fliek, eintlik Boerefliek, is die Engelsman so driftig, deurlopend en driftig sleggesê nie. Dit kon nie met ʼn beter nasie gebeur het nie.
Heldhaftigheid word in die Westerse mitologie hoofsaaklik in drie militêre gevallestudies belig en gevier: Leonidas en sy “300” Spartane by Thermopylae, die Jode wat die Romeine vergeefs by Masada weerstaan het en Jim Bowie, Davey Crockett en die ander Texane in die Alamo se verset teen die Meksikaanse leër van Santa Ana. Dit sê veel van Westerse propaganda dat die Boere se oorlog teen Brittanje nie met oorgawe en verwondering van mond tot oor, televisiestel tot oog, in skole en universiteite gehuldig word nie. Die Slag van Thermopylae was binne sewe dae gewonne, die Amerikaners het vir 13 dae in die Alamo uitgehou en selfs die Joodse weerstand het na ʼn jaar verkrummel.
Maar in Suid-Afrika, van 1899-1902 het twee ylbevolkte republieke met skaars ʼn beroepsoldaat tussen hulle, die magtigste moondheid van die tyd tot vuisvoosheid op die slagveld gekarnuffel. Selde het ʼn land met soveel voordele die krygsarena betree as Brittanje in 1899. Skatryk met ʼn weermag wat vir honderde jare gebrei is, weliglik toegerus met die beste en vernietigendste krygstuig, beskikkende oor ʼn haas onuitputbare bron soldate, perde en voorrade. Teen hulle was opgetrek ʼn tiende – en uiteindelik ʼn twintigste – van hulle mannekrag met ernstige tekorte aan wapens, ammunisie en voorrade en geen moontlikhede om nog in te voer nie. Die Britte se arrogante voorspelling was, soos almal van ons weet, dat hulle sou “tuiswees teen Krismis”. Hulle het net nagelaat om aan te dui watter Kersfees. Want vir twee en ʼn halwe jaar het hierdie Boere elke hou gevat wat die Britse leër kon plant, die stryd dikwels sonder kos, perde of ammunisie voortgesit, en die Engelse leër genadeloos uitoorlê en gekasty.
Die Spartane het by Thermopylae verloor, die Jode het by Masada (moontlik) selfmoord gepleeg en die Texane is by die Alamo uitgewis. Maar die Boere het uiteindelik tog geseëvier.
Daar is eenvoudig nie in die wêreldgeskiedenis ʼn meer kordate, heldhaftige, eerbare, lydsame stryd wat so lank deur so min met so weinig teen soveel met so baie gevoer is nie. (Die enigste moontlike uitsondering is die Duitse Derde Ryk wat tot die spreekwoordelike laaste druppel kinder- en oumensbloed uitgehou het teen dosyne lande met ʼn oorweldigende industriële krygsvermoë.)
Dis eintlik net die Engelse en die geestelike afstammelinge van Hensoppers en Joiners wat glo dat Brittanje die oorlog gewen het. Die Boere het hulle land vir ʼn kort rukkie verloor. Brittanje het sy Empaaier vir ewig verloor.
Die Boere se stryd teen die Engelse was die seëviering van nasionalisme teenoor meedoënlose imperialisme.
Nasionalisme? Nou ja, sien, dit is juis die element wat maak dat skrywers en filmmakers gedweë die hele onderwerp van Boereheldhaftigheid in die oorlog met groot omsigtigheid omsluip. Die hagiografiese juigkore moet aanhou histeries sing om die kollektiewe Suid-Afrikaanse ongemak met Boerenasionalisme te verdoesel. Want ongeag die gepronk van ons teenstanders, of die verguising en beskuldigings wat ons in die media moet verduur, of die magsvertoon deur die onbeholpe regering, hier is wat almal in hulle kern onthou en weet: Daar is geen manhaftiger, meer onstuitbare maatskaplike mag in Suid-Afrika as ʼn Boer met ʼn ontwaakte nasionalistiese instink nie.
Daarom dat skrywers, selfs Afrikaanse skrywers (PG du Plessis, Christoffel Coetzee) en Afrikaanse filmmakers (Piet de Jager, Deon Opperman) hulle aanbiedings van die Vryheidsoorloë katvoet balanseer met verslae en gerugte van Boerelafhartigheid, -verraad, -wreedheid en –nyd. Boereheldhaftigheid word in werke gekwarantyn as hipernasionalistiese fabels terwyl dit hulle vertrekpunt was dat die Hensopper of Joiner die mees getroue aftekening van die Boerekarakter is. Balans is hulle heiligste stelling, maar dit word ʼn selfgerigte parodie en is naderhand balans nie meer nie, maar eerder gedienstige propaganda teen die volk, ter wille van die aggressor.
By Sean Else, egter, is daar nie so ʼn kniehalterende soeke na balans nie, maar eerder na waarheid. En in die waarheid oor Vryheidsoorlog Twee is daar geen balans beskikbaar of nodig nie. Die Boere was reg, die Engelse verkeerd. Die Boer se stryd was edel; die Brit se stryd was oneervol. Wanneer Else dan die Engelse ʼn nool wys, is dit nie net aangaande die slag wat hulle in die oorlog toegedien is nie, maar ook daarvoor dat hy dié eenvoudige waarheid mag vertoon en dit sal doen, onbeskaamd en uitbundig, duidelik en by herhaling, met trots en oortuiging.
Hierdie is onapologeties ʼn fliek oor witmense. Daar is geen stoere swarte wat ʼn gewigtige toespraak gegun word om te verduidelik dat hulle net so erg soos die Boere gely het nie; geen kostelike kleurling vol pittige wyshede nie; geen hulpvaardige Indiër nie. En dít in ʼn fliek wat gedeeltelik deur die departement van handel en nywerheid, Kyknet en die Dagbreek Trust befonds is! Ons jong meneer Else, wil dit blyk, weet hoe om dinge gedoen te kry…
Die blote vervaardiging en bestaan van Modder en bloed is metafories van die Vryheidsoorlog self. Die Engelse propagandamediummasjien is so oorweldigend, so allesomvattend, so aansprakerig dat ʼn klein Afrikaanse fliek nie ʼn kans gegun sal word om dit teen te staan nie. Maar daar is dit dan nou. Modder en bloed is klein ja, ooglopend met ʼn begroting gemaak waarvoor ʼn internasionale fliek se assistenthaarkapper nie uit die bed sou opstaan nie.
As resensent word dit van my verwag dat ek na die tegniese aspekte en gehalte van die rolprent sal kyk. Ontspan. Dit is ʼn goeie fliek, goed vervaardig en opgevoer, met uitstekende rolvertolkings en die beste Afrikaanse draaiboek sedert Chris Barnard se Die storie van Klara Viljee, in elk geval wat die allerbelangrikste element van strukturering betref. Ja, ek kan kibbel oor kleiner voetfoute: Die klein begroting steur soms. Daar is nooit meer as ʼn halfdosyn Britse soldate bymekaar nie, selfs in die gevegstonele. Die storielyn is stroopsoet uit stapelwerk van Hollywood gelig met Sylvester Stallone se Escape to victory (gevangenes speel sokker teen Duitse wagte,) Burt Reynolds se The mean machine (gevangenes speel voetbal teen die bewaarders) en Aamir Kahn se Lagaan (Indiese plattelanders verslaan die Engelse leër se krieketspan). Daar is ʼn paar spatsels geyktheid en ʼn welige aanwending van standaardkarakters wat wissel van die astrante Ier tot die konvensionele onderwyser wat met sy onwrikbaarheid verbaas. En, as daar ʼn beswaar teen die draaiboek is, gaan dit oor die uitgerekte eerste bedryf wat te laat oorskakel na die uitbreidende tweede bedryf.
Goed. Daar is dit dan nou. Modder en bloed is tegnies nie volmaak nie. Maar man, is dit ʼn lekker fliek! Sean Else die skrywer en Sean Else die regisseur is saliglik onbelemmerd deur enige polities korrekte ongemak. Sy uitbeelding van Britse wreedheid knip nie oog nie. Dis onversag en onverskonend.
In hierdie rolprent het ons te doen met Willem Morkel, ʼn Kaapse rebel wie se lewe deur die Engelse vergruis word toe hy eers sy vrou aan die dood in ʼn konsentrasiekamp afstaan, toe sy babaseuntjie verloor en uiteindelik self gevange geneem en na St Helena verban word. Daar word hy en sy makkers blootgestel aan die afgryslike venyn van die eiland se militêre bevelvoerder, kolonel Swannel. Morkel en sy medegevangenes word deur omstandighede – en sy skerp impulsiwiteit – gedwing om hulleself voor te berei vir ʼn rugbywedstryd teen die bewaarders se spogspan. Die lewe van ʼn dapper jong seun berus op die uitslag.
Die verloop van die voorbereiding en die wedstryd is heel voorspelbaar, maar soms is voorspelbaarheid ook goed, want so kry die kyker dubbele waarde: Eers vir sy afwagting en dan in die realisering daarvan. Ek glo ek gee niks weg as ek sê dat die Engelse ordentlik verniel en vertrap word nie.
Dit is ʼn plesier om vir Sean Else aan die werk te sien. Hy is ʼn Vryheidsoorlogentoesias en hy plant ewe plesierig visuele opmerkings en ander verwysings daaroor in die rolprent. Dank Vader, vir eens is selfs die wapentuig periodereg, al bestaan dit net uit ʼn paar Mauser K98-roere, ʼn Lee Enfield of twee en ʼn paar Webley-rewolwers. Morkel is natuurlik ʼn legendariese Afrikanerrugbynaam en daar is selfs ʼn Gideon Scheepers, en hoewel die regte een nie sy einde in St. Helena tegemoet gegaan het nie, is sy verskyning ʼn herinnering aan die verraad van die Engelse en die opofferings van die Boerevegters.
Else is ʼn geskiedenistradisionalis, maar hy beskik oor die visuele taal van die moderne filmmaker. Die enkele gevegstonele is knap gehanteer en laat die kyker vasgenael en selfs verbyster oor die hoofkarakter se roekeloosheid. Die koeël wat vlees tref se klapgeluid is ewe Saving Private Ryan, so ʼn fluitsuisdoef!-klank, en al is Morkel se onverwagte berede stormloop duidelik geleen uit David Lean se Lawrence of Arabia, is dit suksesvol in die onverwagsheid en intimiderende energie daarvan. In pas met moderne televisieverhaalvertelling, gee hy ongekende gewig aan ondergeskikte rolle en huiwer hy nie om gunstelingkarakters vroeg reeds te laat sneuwel nie.
Die kinematografie is meesleurend; gemaklik in halfduister of skellig. Die musiek is vol somber atmosfere wat met instrumentale triomfgesange afgewissel word.
Sean Else was wys genoeg, en moet gewild genoeg wees, om hom met uitmuntende toneelspeltalent te omring. Die hoofrol van Willem Morkel is toevertrou aan Stian Bam, ʼn akteur met ʼn werklike teenwoordigheid. Hy vertoon lank en imponerend, maar daar is ʼn opregtheid en ʼn meelewendheid in hom wat sy selfvernietigingslus suksesvol temper.
Grant Swanby se kolonel Swannel, Morkel se nemesis, is sekuur, oortuigend en kragtig. Else vind geen element ter versagting in hom nie, en daar is ook niks in Swanby se vertolking te sien nie. Swannel is die nootvaste verteenwoordiger van die Britse Ryk: Arrogant, oneerlik, wreed, genadeloos, lafhartig, agterbaks en haatdraend. In swart-en-wit terme is hy pikswart. Selfs die optrede van Jason Isaacs se kil wreedaard in Mel Gibson se The Patriot is verduidelik en selfs effens verskoon deur sy herkoms en ongelukkige oorvalling. Daar is geen sulke ligstrepies in Swannel nie.
Die res van die akteurs sit nie ʼn voet verkeerd neer nie.
Uiteindelik word die rugbywedstryd in die rolprent ʼn metafoor van die Tweede Vryheidsoorlog. Aanvanklik speel die Boere die spel soos hulle dit by die Engelse geleer het, maar omdat hulle nie so goed voorberei het of toegerus is nie, kan hulle net verloor. Dis eers wanneer hulle rugby op hulle eie manier begin speel, wat hulle die Engelse radeloos laat. Net soos die Boere in die Oorlog, wat van oorlog ʼn volksvernuf gemaak en toe die Engelse verrinneweer het.
Sean Else het gewys dat ons mense ʼn fliek kan maak en in die fliek wat hy gemaak het, het hy gewys dat ons mense oorlog kon maak en, indien nodig, dit sekerlik weer sal maak.
Na die vertoning van Modder en bloed in die teater waar ek dit gesien het, was daar ʼn waarderende handegeklap. Dit is seldsaam in ʼn flieksaal. Dit was nie vir my nodig om te besluit of ek daaraan sou deelneem of nie.
Ek was die eerste om hande te klap.
Modder en Bloed is geskryf deur Sean Else en hy is ook die regisseur. Die fliek is vervaardig deur Llewelynn Greeff, Henk Pretorius en Sean Else.
Die film is op 1 April 2016 plaaslik vrygestel en word deur Ster-Kinekor Entertainment versprei.
Dit het onder my aandag gekom… wel eintlik kwetter en kraak die omgewing al vir jare met die onregse mense se selfvoldane stelling dat hulle, dank Vader (of Moeder, afhangende van hoe stuitig hulle aanbid) nie dom is soos die Afrikaner nie. Dit is een van die pilare van die Suid-Afrikaanse liberalis se politieke credo: Regses (Afrikaners) – dom. Linkses (Suid-Afrikaners, wat uitgesoekte Afrikaanssprekendes kan insluit) – slim.
Jy kan dit tot ‘n kripnota vir UJ-politiekewetenskapstudente reduseer: Regs dom. Links slim. Ek kan – en sal ‘n entjie verder – dié liberale aksioma nekomdraai, maar voor ek dit doen, laat ons net eers ooreenkom waarvan ons praat.
Volksverlate mense soos Antjie Krog, Max du Preez en, deesdae meer prominent, Piet Croucamp, het ‘n afsku en is verskrik deur mense, in hierdie geval Afrikaners, wat die heil van hulle eie mense bo dié van enige ander volk of nasie stel. Daar is ‘n uitdrukking wat sulke mense beskryf: Nasionaliste. Krog, Du Preez, Croucamp et al posisioneer hulleself aan die teenpool van nasionalisme. Hulle noem hulleself “liberaliste” maar die ironie is vir my net te frank, want die regeringstelsel waaraan hulle verknog is – die kinderoppasserstaat wat op elke gebied eenvoudig moet tussenin – is juis nie bevrydend nie, maar knellend. Die politieke begrippe “regs” en “links” is ook al so vervreem van die oorspronklike betekenis daarvan en so kwistig gebruik dat dit meer eienamig as polities definiërend geword het. Die anti-nasionaliste het wel ‘n hele leerstelling rondom die begrip “links” uitgewerk en dit tot ‘n selfstandige ideologie ontwikkel, in so ‘n mate dat die begrip “links” die agtervoegsel “is” verdien om dit as ‘n politieke rigting te bevestig. Krog, Du Preez, Croucamp en hulle ideologiese genote is derhalwe “linksiste”.
So die linksistiese opvatting is derhalwe: Nasionalisme – dom! Linksisme – slim!
Wel, ek het mos belowe om dié opvatting in die sloot van uitgediende politieke idees te gooi en daarop te trap. En vir my volgende toertjie gaan ek dit in twee sinne doen:
Nasionalisme het vir ons die Ou Suid-Afrika gegee.
Linksisme het vir ons die Nuwe Suid-Afrika gegee.
Dit wil sê: Nasionalisme – slim! Linksisme – dom!
Einde van die gesprek. Kom ons praat dan oor iets veel interessanters. Voorstelle? Wat van motors? Het ek genoem dat ek ‘n paar weke terug vir my ‘n ouerige Nissan Patrol-stasiewa gekoop het? Land Cruisers draai hulle aangesigte weg as ek straat af kom. Jeeps probeer op die stoep skuiling vind. Land Rovers piepie olie…
Ag nou ja. Ek is egter nie die motorrubriekskrywer nie. So laat ek, mompelend en dikbek, tot die poltieke gesprek terugkeer.
Waar was ons? O ja – linkses dom!
Nasionalisme het vir die wêreld Detroit 1963 gegee.
Linksisme het vir die wêreld Detroit 2013 gegee.
Piet Croucamp loop te koop met sy “hoë linkse IK”
Is nasionaliste dom, soos Piet Kopdoek postuleer? Ek sou nie so sê nie. Ek ken baie Afrikaner-nasionaliste en baie van hulle is heel skrander. Ek sien kans vir ‘n kroegvasvra teen Krog, Du Preez en Croucamp – as ek vir Dan Roodt en, sê nou maar, Friedel Hansen as spanmaats kan kry (hoewel dit erken moet word dat Krog en Croucamp met ‘n liederlike agterstand belas is met Max as spanlid). Dan Roodt weet alles van omtrent alles – hy’s net ‘n bietjie lig in die sportafdeling, maar met Hansen wat op vasvraevaskop sak, sal ons span nie ‘n sportvraag onbeantwoord laat nie. Ek sal as impakspeler aangewend word vir obskure vrae soos wie Hendrik die Tweede as Engelse koning in 1189 opgevolg het of hoeveel Amerikaanse deelstate se name met die letter “T” begin. Julle impakspeler is ‘n ware myn van nuttelose inligting.
En tog dink ek nie dit dat algemene kennis, of die gebrek daaraan, was wat Croucamp in gedagte gehad het toe hy die uitspraak dat “alle Afrikaners dom is” gemaak het nie. Dit gaan sekerlik vir hom oor die wysheid of onnoselheid van ‘n groep mense. Die linksistiese stelling moet dus aangepas word: Nasionaliste – onnosel! Linksiste – wys!
Maar is dit so? Weereens moet ons die wese van die twee opponerende groepe bekyk. Nasionalisme is veral bemoeid met een manjifieke obsessie: Die oorlewing van die volk. Linksisme begeer die teenoorgestelde: Die vernietiging van die volk. Besluit self: Is oorlewing vir jou belangrik? Dan is jy ‘n Nasionalis. Is dit nie? Ja, jou ou linksis.
Nasionalisme is die ingesteldheid van ‘n volk wat bou en beskerm. Nog geen volk of kultuur of beskawing het enige iets van blywende waarde voortgebring anders as gestu deur ‘n golf van nasionalisme nie. Gaan kyk na enige suksesvolle land, van antieke Griekeland en Rome deur tot die Engeland van die 19de eeu en Amerika van die 20ste, en jy sal sien hoe hulle tydens hulle hoogtepunte as’t ware gevibreer het van nasionalisme.Dit kan nie anders nie: Dis volksliefde wat mense aanspoor om bome te plant wat hulle nooit sal sien vrug dra nie, fondasies gooi van geboue wat hulle nooit sal betree nie, universiteite begin sonder om ooit die geleerdes te ken wat daaruit kom.
Linksisme, daarenteen, kan net verteer wat die Nasionalis gebou het. Hulle bestaan om die Nasionalis se rykdom te verdeel, om sy suksesse te misken en om allerhande booshede aan hom toe te skryf.
Die linksis se aanslag was nog altyd om die Nasionalis te laat glo dat hy dom is. Hulle het die karikatuur van die regse omie met die slaprandhoed, pyp in die bek en kam in die lang kous geskep en aan hom sekere onbesonne, hubristiese politieke menings toegeskryf. Wil jy weet hoekom Piet Croucamp so iesegrimming lyk? Omdat hy weet dat Oom Kam-in-die-Kous reg was oor wat die Nuwe Suid-Afrika sou wees. Oom Kam-in-die-Kous – slim! Piet Croucamp – dom!
Arme Piet Croucamp. So ‘n paar jaar gelede was dit ‘n gier om vir Max du Preez op openbare forums af te ransel, en ek erken, ek het uitgelate meegemaak daaraan. Dit was net sóveel pret want Max se onbesonne sienings en verflenterde skryfstyl het van hom ‘n maklike teiken gemaak. Té maklik, eintlik, want om hom aan die strot van sy saai en verspotte politieke menings rond te ruk, was naderhand bra vervelig.
Die probleem met blanke Suid-Afrikaners – kode vir Afrikaners – is dat hulle veralgemeen, verduidelik “politieke ontleder” en dosent, dr. Piet Croucamp, en hy sê dit sonder dat die lagwekkende ironie op enige waarneembare manier by hom registreer, en daar het ons dit, die woord, verkry vanuit die hoogte, per bromponie afgelewer, uitgedink onder ‘n kopdoek van die soort wat gewild is onder fiktiewe seerowers en kombuisbediendes.
Daar is nie ruimte vir ironie in sy uitsprake nie, nie soos hy dit sien nie, want, en hier’s die ding: Piet Croucamp is ‘n liberalis en liberaliste is ernstige mense, deurdronge soos hulle is met verontwaardiging en die vaste sekerheid oor wat ander mense moet doen. ‘n Liberale “politieke ontleder” is te verhewe om self aan politieke prosesse deel te neem – dit is vir die prole. Die goeie doktor is daar om kommentaar te lewer, baie soos ‘n bioloog wat opmerkings maak oor bakterieë wat hy deur ‘n mikroskoop dophou.
Piet Croucamp het baie raad vir die bakterieë. Hulle moet ‘n afkeer hê van segregasie, byvoorbeeld, maar daar is nie ‘n “ons” in sy “renons” nie, daarom gaan sy seun nie skool in Diepkloof nie, maar by Laerskool Louw Geldenhuys. So, as onse Piet eers begin veralgemeen oor blankes wat veralgemeen kan hy in die algemeen nie ophou om te veralgemeen nie.
Die algemene Afrikaner is in die algemeen te bang vir algemene dinge, beduie hy volgens ‘n berig in Beeld, aan ‘n AHI kongres. Self, lei ons af, is die kopdoekridder nie bang vir “Zuma en Malema, wat ná Mandela se dood gaan gebeur, die instroming van onwettige immigrante, nasionalisering en regstellende aksie” nie. Wat is daar nou te vrese aan die finale aftakeling van die ekonomie, swart-teen-swartburgeroorlog, swart-teen-witburgeroorlog, hongersnood en volksmoord? Mense wat teëstribbel om in hulle beddens vermoor te word, is gewoonweg kortsigtig. Hulle sien eenmaal nou maar net nie die “groot prentjie” nie.
Wat is hierdie “groot prentjie?” vra jy die liberalis. Hy weet nie, maar die groot prentjie is gewis belangrik en liberaliste het besitsreg daaroor. Een ding waarvan hulle ewe seker is, is dat blanke mense verkeerd is. Waaroor? Dit maak nie saak nie. Hulle is net verkeerd. En hoekom is hulle verkeerd? Want hulle is blank. Maklik.
Swart mense is “in die algemeen gematig en het gewone middelklasbehoeftes. Hulle ontwikkel weerstand teen swak landbestuur. Aktivisme verloor momentum.” Natuurlik, Dok, en dis hoekom tweederdes van hulle volgende jaar weer vir die ANC gaan stem, al daardie goeie gematigde swart middelklasmense.
“Die regse element onder wittes is waarskynlik groter as die linkse element onder swartes,” postuleer hy sonder om te blik of te bloos. Hy weet dit is só want hy het op sy eie al die blanke regses en al die swart linkses gaan tel en afgetrek en gemaal en gedeel. Of hy sou moes, as hy nie ‘n liberalis was nie, maar nou is hy een so hy mag veralgemeen. Niemand verwag in elk geval dat die liberalis hom aan waarheid en werklikheid sal steur nie.
Daar is darem wel uitsprake wat hy op statistiek baseer, soos byvoorbeeld dat ‘n vrou se kans statisties groter is om deur haar man vermoor te word as deur ‘n swart mens. Jip. Dis wat die doktor sê, en as die doktor so sê, hoe kan dit anders wees? So, kou weer aan hierdie brokkie: Meer vroue, blank en swart, word deur hulle blanke mans vermoor as wat in die – errr – algemeen deur swart mense vermoor word. Tyd het net nie toegelaat dat Croucamp vir die gehoor kon wys waar hy dié statistiek raakgeloop het nie. Boonop het ‘n blanke vrou die gerusstelling om te weet wanneer sy wel deur ‘n swart man vermoor word, dat dit darem nie deur haar man is nie.
Regstellende aksie, sê hy, en hy kan praat want hy is mos ‘n liberalis wat nie sy pos deur regstellende aksie verloor het nie, “berokken wit mense ook min skade”. Net 5,7% van hulle is werkloos (en dis vir die doeleindes van die gesprek onnodig om te noem dat honderdduisende van dié wat nie werkloos is nie in Australië, Nieu-Seeland, Kanada, die Midde-Ooste en Brittanje werk. Heeltemal onnodig.) Croucamp voel ook nie gelei om te meld dat die werklike roes van regstellende aksie te sien is in slaggate, riool in die strate, grootskaalse vermorsing, ineenstorting van gesondheidsdienste en onderwys en veiligheidsmagte en staatsinstellings en die mynbedryf en landbou en die omgewing en… wel, eintlik alles nie.
Maar bekommer julle nie, kleingelowiges, is sy oproep. Al wat moet gebeur, is dat “wit grond”, (natuurlik nie syne nie, want hy is ‘n liberalis) oorgedra moet word na swart mense en húlle sal dan in een helder oomblik ontkiem in woekerende, wakker, winsspuwende entrepreneurs en – siemsallabiem! – die ekonomie is gered en daar is oor die algemeen vrede in die algemene Republiek van Paradyszanië.
“Moenie vir die regering wag om dinge te laat gebeur nie,” sê hy. “Maak byvoorbeeld self voorsiening vir jou kind se onderwys.” Soos vermoedelik om hulle Laerskool Louw Geldenhuys toe te stuur.
“Tegnologie,” gaan hy voort, “gaan die verskil maak tussen arm en ryk.” En natuurlik, as daar ‘n verskil tussen arm en ryk is, weet ons, moet blankes vir swart mense geld gee.
Hy reken “ons land het tegniese mense met sakevaardighede nodig”. Dis nou mense heeltemal anders as kopdoekdraende “politieke ontleders”. Nou is dit ook so dat ons sulke “tegniese mense met sakevaardighede” het. Weens regstellende aksie werk hulle in Auckland, Sydney en Londen.
Volgens Croucamp, berig Beeld, is die “kleinsakesektor die antwoord om werkloosheid te bekamp”. En hiér het hy gerusstellende nuus: “Die staat besef nou dat mense wat die ekonomie kan bevorder, in staat gestel moet word om meer werk te skep.” Ja, wel, nou, kyk, as die ANC so besluit sal dit mos so wees. Waarvoor is die algemene blanke dan so in die algemeen bekommerd?
Maar miskien is Croucamp tóg reg. Miskien kan daar iets goeds selfs uit regstellende aksie kom. Laat UJ gerus ‘n swarte as “politieke ontleder” en dosent aanstel – met of sonder ‘n jaarlikse kopdoektoelaag. Die vet weet, hy kan nie swakker wees as die huidige aanstelling nie – oor die algemeen.
As jy ‘n magsmakelaar in Beijing of Moskou was, by watter volk in Suid-Afrika sou jy toenadering soek en hoekom? Gustav Venter reken ‘n ontleding van die feite dui op net een en hy gee vir Menere Soeng en Iwanof ‘n bietjie advies.
‘n Gedeelte van die Afrikaanse Taalmonument in die Paarl
Ná Japan se gewaagde en skokkende verplettering van die Amerikaanse Stille Oseaan-vloot op 7 Desember 1941 by Pearl Harbor was die een Japanese kryger wat nie deur die euforie van die oomblik weggevoer is nie, paradoksaal genoeg, die argitek en bevelvoerder van die aanval: Admiraal Isoroku Jamamôto self.
“Ek is bevrees,” het hy aan ‘n ondergeskikte offisier wat hom gelukgewens het, gesê, “dat al wat ons bereik het, is om die Reus wakker te maak.”
In plaas van om weggevoer te word deur militêr-nasionalistiese ywer – wat soveel Japannese krygers se denke bedwelm het – het Jamamôto, wat ‘n fyn en deeglike beplanner was, die beskikbare data georden en ‘n waarskynlike toekomsscenario daaruit gedistilleer. Daaruit kon hy vasstel dat die VSA se ontsaglike nywerheidsvermoë en ekonomiese massa onvermydelik enige Japannese weerstand sou verswelg.
Omdat Amerika op dié tydstip nie as ‘n nasie gerat was vir ‘n militêre konflik nie, sou die enigste Japannese hoop op ‘n inval van die VSA berus het, maar Jamamôto het geweet dat dit nooit sou kon slaag nie, al sou die Amerikaanse weermag nie ‘n faktor wees nie: “Agter elke grashalmpie,” het hy gesê, “sal iemand met ‘n geweer ons lê en inwag”. (Dink daaraan as die liberale media jou weer probeer oorreed om van jou vuurwapens ontslae te raak.)
Sy pessimisme was in die kol. Die Amerikaanse nywerheidsmag het in beweging gekom en ‘n oormag skepe, voertuie en wapens is in die arsenaal gestort. Miljoene Amerikaanse jongmans het by die leër, vloot en mariniers aangesluit. Die gety van die oorlog het betreklik gou omgeswaai toe die Amerikaners op hulle beurt die Japannese vliegdekvloot noodlottig in die Slag van Midway gekwes het. Ja, daar was ‘n mate van geluk in dié seeslag betrokke, maar al het hulle daar verloor – en in nog tien sulke botsings tweede gekom – sou die Amerikaners se krygsmateriële oorvloed uiteindelik die deurslag gegee het.
Was Jamamôto heldersiende; een of ander Sjintoïstiese sjamaan wat met die helm gebore is? Geensins nie. Hy was ‘n ontleder eerder as ‘n profeet. Om die toekoms te voorspel, is die ydele droom van baie mense deur baie eeue. In die Bybel het sekere begunstigdes se insae in die toekoms dikwels die wending van geskiedenis verander. Josef die Dromer kon byvoorbeeld, omdat hy die Farao se drome kon uitlê, sy gesin nie net van ‘n hongerdood red nie, maar ook in ‘n posisie plaas om uit te loop in ‘n magtige volk. Jesus se eie lewe as babatjie is gered omdat sy ouers die voortyding van Herodus se aanslag op hom ontvang het. Jamamôto het nie ‘n goddelike inspraak nodig gehad om die uitslag van die oorlog reg te voorspel nie. Feite en logika was genoeg.
Vandag aanvaar net sekere kultusse dat vooruitsiende profete tussen ons wandel. By die gebrek aan sodanige gesalfdes, is die voorspellings van ontleders al hoe belangriker. Fortuine is gemaak en verloor in navolging van toekomsvisies. Bill Gates het só ingesien dat die persoonlike rekenaar net so integraal tot elke huis sou word as die telefoon of televisiestel en daarop het hy Microsoft se toekomsstrategie geskoei. Ontleders, daarenteen, het die eenvoudige wiskunde en basiese reëls van ekonomie verontagsaam en daarom het min mense die induiestorting van die sub-primauitleenbedryf in die VSA voorsien, ‘n gebeurtenis wat die wêreld se politieke en ekonomiese landskap omgeploeg het en vir die eerste keer Amerika se voortouposisie in die gedrang gebring het.
Om die toekoms deur analise te voorspel, behels ‘n ontleding van gegewens, van onveranderlikes en die potensiële uitwerking van veranderlikes daarop en hoe dit wederkerend deur tendense beïnvloed word. Ons lewe in ‘n wêreld wat op die breuklyn van globale verskuiwings verkeer. Die vraag wat ‘n buitelandse, nasionale ontleder oor Suid-Afrika moet vra is watter plaaslike volk die beste geposisioneer is om ‘n waardevolle vennoot in die toekoms te wees. Wel, watter een sal dit wees? Watter volk – of ras – sal die toonaangewende een binne die volgende paar dekades wees?
Die swart ras, as geheel, kan dit nie wees nie. Tans is hulle ferm in beheer van alle staatstelsels en die politieke masjinerie van die land, maar hulle mag is afgeleide mag; dit is algeheel afhanklik van wêreldwye blanke verdraagsaamheid. Ons leef in die hooggety van humanistiese liberalisme, en as ons iets uit die geskiedenis – en blote logika – geleer het, is dit dat die hoogtepunt van ‘n stelsel onvermydelik deur verval gevolg word. Liberalisme is die selfbehaaglikheid van ‘n vooruitstrewende kultuur, en noudat die Westerse beskawing onder druk van selfaftakeling kom, sal liberalisme weldra te veel van ‘n duur weelde-artikel wees om enigsins langer te akkommodeer. Wanneer dit gebeur, sal swart Afrika noodwendig sy internasionale borg verloor. Swart kultuur is een van onaanpasbaarheid en in die nuwe herrangskikking van die wêreldorde, sal hulle nie gou genoeg of ooit effektief genoeg kan hervorm om enige mag te behou nie.
Dit is onmoontlik om met sekerheid te sê watse vorm die magsblokke in Suid-Afrika ná radikale politieke herplooiing sal aanneem. Die swartman se mag was ‘n tydelike afwyking wat moontlik gemaak is deur die samevloeiing van omstandighede. Ná die ontbinding van internasionale kommunisme het partypolitieke demokrasie die allesoorheersende politieke meganisme van ons tyd geword. In ‘n land soos Suid-Afrika het dit die swart volke se enigste superioriteit – getalleoormag – tot absolute magshefboom verhef. Dat demografie alles is, het ‘n soort politieke termodinamiese wet geword. Maar getalle is nie alles nie. As dit was, sou Indië en Sjina tussen hulle amper ‘n kwart van die aarde – grondgebied en rykdom ingesluit – besit het, en dit is geensins die geval nie. Terwyl bevolkingsgetalle deurslaggewend geword het om mag in ‘n land oor te neem, kan dit ook ‘n enorme en noodlottige las word. Die tyd sal kom wat mag deur iets anders gedefinieer sal word, en dan sal die swartmense se getalle hulle ondergang wees.
Partypolitieke mag het ontstaan uit die geleidelike kollektivisering van belange. Die Middeleeuse kleinboer het nie ‘n nasionale regering nodig gehad nie. Hy het sy eie kos verbou en plaaslik handel gedryf vir lewensmiddele. Industrialisering het egter nasionale regerings nodig gemaak om na ‘n land se gesamentlike belange om te sien. Kragopwekking, byvoorbeeld, was net iets wat ekonomies op wye gemeenskaplike skaal kon plaasvind. Die kolossale kragstasies wat nodig was om goedkoop elektrisiteit te verskaf, kon net gebou word as ‘n groot getal inwoners deur belasting bygedra het om daarvoor te betaal.
Aangeleenthede wat eers óf tuis, óf ten uiterste plaaslik hanteer was, het nasionale besigheid geword. Kinders het nie meer tuis geleer lees en somme maak nie, want die staat het skole gebou en onderwysers aangestel. Ad-hoc-kommando’s het nie meer landsgrense bewaak nie omdat die staat ‘n weermag tot stand gebring en vir die doel aangewend het.
Tye is egter besig om te verander. Tegnologie is besig om die staat op sekere gebiede funksieloos te laat. Die tyd is op hande dat ontwerpers miniatuurkragstasies sal ontwikkel wat elektrisiteit deur gratis beskikbare natuurkragte soos die son, wind of water sal opwek. In Suid-Afrika word tuis- of privaatskoling in elk geval ‘n noodsaaklikheid omdat die staat se skolestelsel vervalle raak. Nog ‘n plig en funksie van die staat verdwyn.
Die regering is inderdaad besig om sy funksies aan die land se bevolking self af te staan. Inwoners neem toenemend die instandhouding van hulle dorpe oor en buurtwagte verseker die mense se veiligheid. Dit word toenemend ingewikkeld om ‘n funksie vir die regering in Suid-Afrika in te sien. Die regering word, om presies te wees, irrelevant. Wanneer die staat sy funksies prysgegee het, verdwyn sy mag en dan is partypolitiek uitgedien. Sodra die politieke party – en in Suid-Afrikaanse konteks behels dit die ANC – se invloed vervaag, is gemeenskappe op hulleself vir oorlewing en vooruitgang aangewese. Siende dat partypolitieke oorheersing die swart volke se enigste ware mag is, sal die verdwyning van die politieke party se invloed die Suid-Afrikaanse inboorling magteloos laat.
Weens hulle gebrekkige moderne beplannings- en bestuursvermoëns sal die swart gemeenskappe nie in hulle eie mees basiese oorlewingsbehoeftes kan voorsien nie. Die onnatuurlik vooruitstrewende swart middelklas sal soos spookasem in ‘n orkaan verdwyn. Stede sal nie veel meer as massiewe vlugtelingsghetto’s wees waar verhongerde mense bakhand sit en wag vir hulle krieseltjie buitelandse hulp nie – en wanneer dít verdwyn… die Hemel alleen weet waarvan hulle sal leef.
Natuurlik sal hulle moontlik uit desperaatheid probeer om die laaste bietjie welvaart van die blankes weg te stroop deur massa-aanvalle, maar dié keer sal dit sonder die steun van die land se veiligheidsmagte wees en gaan hulle skerp teenstand op die lyf loop.
‘n Heersersvakuum sal ontstaan – en wie sal dít vul? Dit sal aanpasbaarheid, gehardheid, vindingrykheid en kultuurgedrewe samehorigheid verg. Die Kleurlinge is te identiteitsku en hulle oorlewingstrategie is om by die heersende groep in te val. Sonder ‘n oorheerser is hulle verwese. Daar was nog nooit ‘n gekoördineerde poging deur hulle om hulleself in ‘n volkseenheid te smee nie. Boonop is hulle gemeenskappe verbrokkel en het hulle geen noemenswaardige gemeenskaplike ekonomiese spierkrag nie.
Die Indiër is wel aanpasbaar en ekonomies bedrewe, maar in Suid-Afrika is hulle (tans) te min om ‘n indruk te maak en het hulle ook nie ‘n fisieke oorlewingstradisie nie. In ‘n anargistiese bestel is hulle ‘n maklike prooi.
Dit laat die blanke, die enigste ras wat aan al die oorlewings- en oorheersingsvereistes voldoen. Maar nie alle blankes kwalifiseer nie. Blanke oorlewing sal gesetel wees in die bastion van groepsidentiteit. Die Engelssprekende Suid-Afrikaner is geen volk nie. Hulle het nie ‘n eiesoortige kultuur nie en kan net hulle kollektiewe invloed in partypolitieke verband saamsnoer. In ‘n bestel waar politieke partye waardeloos is, sal hulle gemeenskaplik gekniehalter wees. Hulle enigste heil sal emigrasie wees of om te verafrikaans.
Daar kan dus net een volk oorbly om te versamel, te konsolideer, veiligheidsmaatreëls in werking te stel en hulleself te handhaaf: die Afrikaner. Ons is slim, gehard, hardwerkend, opportunisties en aanpasbaar genoeg om hier te bly en te gedy.
Natuurlik sal die Afrikaner nooit weer die nasionale partypolitieke toneel oorheers nie, maar hy wil dit ook nie doen nie en dit is ook nie noodsaaklik vir sy oorlewing nie. Die Afrikaner is wel wonderlik geposisioneer om te floreer in die ontluikende nuwe wêreldekonomie. Ons het in die verlede en tot in die hede skole opgerig, universiteite gebou en doktore, ontwerpers, ingenieurs, opvoeders, denkers en medici voortgebring. Ons sal dit weer doen. Ons boere sal in die nuwe maatskaplike omgewing die sleutel tot die hele land se spens in hulle sak dra, en hy wat die voedseltoevoer beheer, beheer alles.
Stel jou voor dat die verskillende volke en rasse van Suid-Afrika ‘n ekspo oor die toekoms van die land aanbied. Menere Soeng en Iwanof sal wys wees om by die Afrikaner se stalletjie in te loer en daar vas te haak. As hulle al die gegewens ontleed en daaruit ‘n toekomsscenario trek, sal hulle besef dat daar net een ras, net een volk is wat oor die meganismes beskik om hierdie darwinistiese uitdunningsproses te oorleef en dit is die Afrikaner.
Dit is nou net tyd dat die Volk dit self begin glo.
Ontmoet Retina Zeyheri, veldplant. Nie ‘n asemrowende blom nie – so ‘n dieporanje kloktrossie wat ondertoe hang soos die lelle onder ‘n kaalnekhoenderhen se kinnebak. Die stam is bros en besaai met wit dons. Die blare is groot, tabakplantagtig. Alles inaggenome lyk dit nie na ‘n baie intimiderende plant nie. En tog, hier waar ek in die Oos-Vrystaat bly, benader ‘n saaiboer hierdie stuk flora met die grootste ontsag. Hulle noem hom die ploegbreker.
Onder die grond het hy so ‘n digte weefsel wortels dat ‘n ploeglem maklik daarin vasslaan en afgeruk word. Die protea is Suid-Afrika se nasionale blom, maar laat Retina Zeyheri die embleem van die Afrikaner wees. As ons weens ‘n wringslag van die geskiedenis teruggestort word in ‘n elektrisiteitslose wêreld en ridders maak weer hulle verskyning, laat die Afrikaner-kavalier ‘n ploegbreker op sy skild aanbring.
Gehardheid is ons een enkele onderskeidende volkseienskap. Vandat ‘n spul weerbarstige Hollanders aan die voetenent van die kontinent uitgeplant is, en later kruisbestuif is met die beste Franse bloed en die onuitwisbare, geharde gene van Duitse huursoldate, het hierdie plant die ploeë van wêreldryke, ‘n onstuimige vasteland en ‘n afgunstige horde geweldenaars gebreek. Hulle het ons verwerp, verwilder, verjaag, verdruk, oorval, vasgekeer, verdelg, beledig, verraai, vertrap, verkrag, verlei… en hier is ons steeds, gereed om nog êe en disse van rame af te ruk.
Al hierdie mense het dit vergeet, en dit is ‘n liederlike flater.
Die feit dat die Andere die Afrikaner se ploegbrekerwortelstelsel verontagsaam en hom sien as ‘n eenvoudige veldblom wat met gemak uit die vlak aardkors geskoffel kan word, is erg en dis irriterend, erg irriterend, maar wat baie erger is, en onhoudbaar meer irriterend, is dat hierdie miskenning nou dreig om die hoofstroom-Afrikaner-denke te deurtrek.
Dis ‘n sonbesiekoor in die samelewing van ons tyd: Hulle het ons land gevat, hulle het ons werke gevat, hulle het ons universiteite gevat, hulle vermoor ons in die stede, hulle vermoor ons op die platteland, hulle verander ons dorpsname, hulle vat ons skole…
En sekerlik het ons die volle reg en omvattende redes om te kla, en my oog is nie weggedraai van die ellende en my oor is nie toegestop vir die klagtes nie. Maar om Vadersnaam, hierdie krisisse is Afrikaner-krisisse en moet in die huis van die volk en nie in die straat van die Andere behandel word nie. Daar is niks so stoer soos ‘n stoere Afrikaner nie, en blykbaar niks so pateties soos ‘n patetiese Afrikaner nie.
Ek verstaan nou hoe Basjan gevoel het. Basjan Basson was ‘n skoolvriend, bietjie ouer as ek, en “Bombastiese” sou ‘n nommerpas alliterasie gewees het om saam met die Basjan en die Basson te gaan: Bombastiese Basjan Basson. Maar weet dít van Basjan, hy was ‘n hartstogtelike patriot. Op ‘n dag gaan draf hy – ter voorbereiding van ‘n voetbalseisoen op vaskopstut – deur ‘n vervalle mynnedersetting aan die buitewyke van Brakpan, en kom hier op ‘n afgryslike toneel af: ‘n Alkoholdeurdrenkte, wit ou man, sit in die venster van ‘n huisbouval, maer boude na buite, en ontlas. Wat die jong Basson die diepste gekrenk het, was die kringetjie van swartmense wat in die onmiddellike omgewing gestaan en die oukêrel uitgejou, gekoggel en met die grootste ironie aangemoedig het. In sy walging en verontwaardiging was daar net een ding waaraan Basjan kon dink – hy het klippe opgetel, nie om die kring van die spotters te verjaag nie, maar om die ouman in sy daad van selfvernedering te stuit.
Want wanneer het die Afrikaner so pateties geword dat hy voor die oë van die Andere deur ‘n gebreekte venster skyt?
Die gekwetter in die kanariehok het hierdie week grotendeels oor ‘n BBC-dokumentêr en gepaardgaande internetartikel gegaan. “Het witmense ‘n toekoms in Suid-Afrika?” vra die titel, en die stuk se slotsom is: Errr… nie eintlik nie. Eintlik, lees ‘n mens, is die witmens dubbel-en-dwars in sy ghwar in – net plakkerskampe en witkruise waar jy kyk. Die swartman is die indoena van alles wat hy beskou – en daarby alles ingesluit wat eens die Afrikaner s’n was. Moet net nie te jammer voel vir die witman, nie, maan die artikel, want hy is nog heeltemal te ryk, besit heeltemal te veel effektebeursaandele en beklee heeltemal te veel posisies. Buitendien – en dis ‘n groot buitendien – hoe vrot dit ook al met hom gaan, hy verdien veel erger as gevolg van die drie eeue se sistematiese onreg wat hy teenoor swartes gepleeg het.
So, dit gaan ellendig met hom, maar nie so ellendig as wat dit in die toekoms sal gaan nie en dit is sy verdiende loon. As daar nou een soort artikel is waarin die Andere hulle verlustig, is dit in hierdie styl. Vir hulle is geen idee aantrekliker, tintelender of meer genotverskaffend as dié van ‘n Afrikaner wat so afgetakel is dat hy deur die stukkende venster van ‘n bouvallige huis skyt nie.
Die spotters versamel in ‘n halfmaankring om die petalje te geniet en ‘n spotter is niks indien nie meewarig nie. Voeg een uit Zimbabwe ‘n Sjona-spreuk as kommentaar tot die storie by: “Die byl wat die boom sny vergeet dit maklik, maar die boom wat gesny is, vergeet nooit,” bedoelende natuurlik dat die Afrikaner se huidige ellende toe te skryf is aan die onreg wat hy teen die swartmens gepleeg het.
Dankie daarvoor, maar dit lyk vir my of die makker tog vergeet het wie en wat die byl is en hy het geen idee, géén idee, van hoe diep en seer die byl kan byt as dit nodig sou wees nie. Dis erg genoeg dat die bome nie die byl behoorlik kan onthou nie, maar dit is tragies dat die byl self vergeet het wat hy is.
Ek praat seker dan net namens myself, maar ek is ter dae sat van Afrikaners wat buite die laer neul oor hoe sleg dit met ons gaan. Hier word nie eers van die Max du Preez- Tim du Plessis-soort liberale Afrikaner gepraat nie. Hulle het net geen reg om inhuisig of buitemuurs te kerm oor die huidige regering nie. Dit was die noodwendige gevolg van wat hulle bepleit en waarvoor hulle hulle bewyer het. Hulle moet maar grinnik en kopknik en ja-baas, nee-baas.
Maar daar is nou soveel goeie, volksvaste Afrikaners wat by die bure en die res van die wêreldgemeenskap wil gaan neul. Sowaar? Is dit ons beste oorlewingstrategie? Om in die openbaar te kerm? Van wanneer af het die Afrikaner so pateties geword dat hy deur ‘n oop venster skyt? Van wanneer af het die Afrikaner ‘n Jannie Martelgat geword?
Miskien dink hulle die strategie is ‘n wenner omdat dit vir die swartman gewerk het. Ja, dit is so, as die swartman se onderlip bewe, gaan die Westerling se beursie oop. Maar dan betaal hy wel vir iets wat vir hom waarde het – die selfverheffende gevoel dat hy ‘n ondergeskikte, hulpelose ellendeling gehelp het. Maar in Afrika is dit nét die swarte wat hom so laat voel. Die Westerling weet instinktief dat die Afrikaner skrander, hardwerkend, gedug genoeg is om na homself om te sien. Hy het geen moeite om sy beursie in sy sakke te hou nie al huil die Afrikaner riviere van snot en trane.
Dis tyd dat die ploegbreker onthou wie hy is. Daarom is geskiedenis belangrik. Ek het tans die uitsonderlike voorreg om ‘n boek oor die geskiedenis van die Brandwaterkom te redigeer en uit te lê. Hier darem, sien jy die ploegbreker op sy beste.
Hierdie mense het in ‘n ongerepte vallei opgedaag. Daar was geen tuiste nie. Maar hulle het nie gekla nie. Hulle het plase uitgelê en begin werk. Daar was nie bome in die Oos-Vrystaat nie, so hulle het huise van sooie gebou.
Dit was bergwêreld en die velde was bestrooi met klippe. Maar die mense het nie gekla nie. Hulle het die klippe opgetel en uit die veld gedra.
Die grond was moeilik. Maar hulle het nie gekla nie. Met die mees primitiewe implemente het hulle landerye geploeg en boorde aangeplant.
Daar was baie ongediertes, afgunstige inboorlinge en wilde diere. Maar die mense het nie gekla nie. Hulle het klippe teen oorhangkranse gestapel en veekrale so gemaak.
Dit het dekades geduur vir die eerste tekens van voorspoed om te verskyn, toe verdryf die Engelse boere tydens die Oorlog en brand die huise en plase af. Maar die mense het nie gekla nie. Hulle het voortgeveg.
Die mans het bittereinders geword of is gevang en gedeporteer. Hulle het nie gekla nie. Op kommando het hulle die Kakies op hulle herrie gegee. In Ceylon het hulle die gevange seuns leer skryf, hulle het viole uit hout gekerf, skaakstelle gemaak, kerk gehou.
Die Engelse het die vrouens gejag. Maar die ma’s het nie gekla nie. Hulle het in die snerpende koue wegkruipertjie met die Engelse in die berge gespeel en deur die winter met hulle kindertjies in grotte geslaap.
Na die oorlog was daar niks om na terug te keer nie. Maar die mense het nie gekla nie. Hulle het voor begin. Die eerste dae het hulle balke skuins teen afgebrande huise se mure gepak en dit met sooie bedek vir skuiling teen die nagkoue.
Dit het bloed en sweet en trane gekos, maar ‘n anderhalfdekade later het hulle weer begin voorkom. Toe breek die rebellie uit en hulle aspirasies word verpletter en hulle leiers gevang. Maar die mense het nie gekla nie. Hulle het die Helpmekaarfonds begin en Generaal de Wet en die ander se boetes betaal en hulle bevry.
Die depressie het hulle inkomste uitgewis. Maar die mense het nie gekla nie. Hulle het deurgedruk.
Die Engelse wou nie vir die Afrikaner hulle eie skole, universiteite en koerante gun nie. Maar die mense het nie gekla nie. Hulle het hulle pennies opeengehoop en hulle eie skole, universiteite en koerante begin.
Die Afrikaner is as tweedeklasburger behandel. Maar hulle het nie gekla nie. Hulle het net harder gewerk, kanse aangegryp, maatskappye gestig en ander oorgeneem, geleer, nog harder gewerk en uiteindelik die regering oorgeneem.
Vandag se Afrikaner is onmeetbaar ryker as die pioniers van die Brandwaterkom. Hulle het kennis, geleenthede, vaardighede, opvoeding. En die mense kla.
Hou dan tog net op neul. As dit net sou werk – maar dit gaan nie. Jy is nie swart nie. En ons as volk het geen rede om te kla nie, want daar is nie een probleem wat ons nie kan oplos nie.
Hou op om in die wêreld se ore te neul. Wit plakkerskampe is nie die Britte se probleem nie – dit is die Afrikaner s’n. Die aanslag op Afrikaans is nie die Hollanders se krisis nie – dis die Afrikaner s’n. Die Suid-Afrikaanse moordvlaag is nie Swede se ellende nie – dis die Afrikaner s’n.
Moenie met ‘n witbrood onder die arm kla nie, het die oumense gemaan. Eweneens, as jy oor jou I-Phone 5 vanuit die plaaslike BMW-vertoonlokaal, terwyl jy wag vir die koopdokumente van jou nuwe 7-reeks om gefinaliseer te word, by my probeer kla oor, sê maar die armblankeprobleem, luister, ek wil niks van jou hoor nie.
As jy te lui is om jou patrolliebeurt by die buurtwag te doen, stel ek nie belang as diewe jou huis stroop nie.
As jy te verhewe is om ‘n pistool saam met jou te dra, wil ek nie hoor hoe jy kla oor ons bokshelde wat by ‘n partytjie doodgeskiet is nie.
As jy nie by jou skoolbeheerraad inval nie, wil ek nie hoor hoe jy sanik oor die verengelsing van ons skole nie.
As jy te bliksems lui is om behoorlike Afrikaans te praat en die taal besmeer met goedkoop Engelse woorde en frases, het jy geen rede om te snik oor die taalbeleid by Maties nie.
Wanneer het die Ploegbreker ‘n Jannie Martelgat geword?
Wat my betref, ek wil aan geen ander volk op enige ander plek in enige ander tyd wees as nou nie. Dié wat dink hulle is die landbouers versamel weer teen ons. Laat hulle kom. Ons sal húlle ploeë ook breek.
Ek ken die Afrikaner. Ek ken die Ploegbreker.
Maar jy, Jannie Martelgat, gaan van my af weg. Ek ken jou nie.
In 2005 het ek met ‘n mate van intensiteit begin om aan die politieke prosesse van die land deel te neem deur die Afrikaner se krisis te ondersoek en te beskryf. Dit was moontlik die donkerste tyd in die volk se geskiedenis. Ons val was hard en ons het gesamentlik winduit rondgestaan in die oorblyfsels van wat ons voorgangers in die geil jare van Afrikaner-heerskappy opgebou het. Niemand het blykbaar ‘n werkbare oorlewingstrategie vir die volk gehad nie en die enigste Afrikaner-stemme wat enigsins volume gehad het, was dié van oorlopers soos Max du Preez en Christi van der Westhuizen wat darem té skril en heeltemal voortydig oor die snelnaderende algehele verdwyning van die Afrikaner gejodel het.
Nie net was ons aansienlike mag deur die verraad van ons leiers van ons gestroop nie, dit is aan ons mees verbete vyande oorhandig om teen ons te gebruik. As dit nie was dat ons soldate die kruipende pes van wêreldwye marxisme vir dertig jaar vertraag en buite ons landsgrense gehou het nie, en as ons nie vir die nuwe heersende elite ‘n sekere monetêre waarde gehad het nie, en as dit nie was dat die ANC se vernaamste internasionale borg sy imperiale wensdenkery moes laat vaar het nie, het dit die nuwe swart regering vrygestaan om ons finaal te verpletter.
Erger nog, ons was die slagoffers van ons eie mismoedigheid en het versteen gestaan en toekyk hoe ons kultuursimbole vernietig word, ons universiteite en skole ingeneem word, ons taal geminag en ons dorpsname verander word. Die Afrikaner het werklik oor die afgrond geleun en in die dieptes van sy eie laaste sonsondergang getuur, of dit nou was weens die aggressie van ons vyande of ons eie ongeërgdheid.
Nou, egter, agt jaar later, as jy my vra watter volk is die beste toegerus en in posisie om die toekoms in Suid-Afrika te oorleef, sal ek sonder huiwering die Afrikaner kies, en dit juis weens ‘n uitsonderlike verloop van wêreldwye omstandighede en die merkwaardige oorgang tussen epogge.
Ons vyande het ons verslaan met die masjinerie van ‘n verdwynende wêreld: Ekonomiese mag onder hulle ystere beheer, internasionale isolasie en propaganda. Soms het ons eenvoudig nie die implemente vir weerstand gehad nie; ander kere het ons bloot versuim om vas te skop. Die feit wat Orwell se ou Grootboet in die tande moet kyk, is dat sy mag geheel en al ingemessel is in ‘n wêreld wat binnekort waarskynlik nie meer sal bestaan nie.
O, kyk, ons teenstanders is ontsaglik groot en magtig, maar hoe groter en magtiger iets of iemand word, hoe moeiliker vind hy om iets wat nie groot of magtig is nie, raak te slaan. Salomo het duisende jare gelede hom reeds verwonder aan hierdie beginsel. ‘n Akkedis, beduie hy, is ‘n diertjie wat met die hand gevang kan word en tog is hulle in koningspaleise te vinde.
As daar een hedendaagse nasie is wat allergies vir dié beginsel behoort te wees, is dit die V.S.A. Hulle is militêr gesproke die onbetwiste swaargewigkampioen. Hulle krygsmag is tegnologies en toerustinggewys waarskynlik nou nog magtiger as al die ander lande s’n saam. In 1991 het hulle die vierde grootste weermag in die wêreld veelgeroemd binne 100 ure vergruis. Hulle beskik nou nog oor ‘n arsenaal kernwapens wat die vermoë het om hopies uitgebrande koolstofkorrels van die hele mensdom te maak. En tog kon hulle nie keer dat ‘n anderhalfdosyn doelgerigte fanatici duisende burgers in New York en Washington met Amerika se eie vliegtuie afmaai nie.
Hulle het ook, byvoorbeeld, nie ‘n antwoord gehad vir een ontgogelde jongman wat met ‘n trokkie vol diesel en kunsmis ‘n regeringsgebou in Oklahoma opgeblaas en meer as 160 mense om die lewe gebring het nie.
Geen nasie probeer meer verbete om hulle akkedisse te vang nie, maar dit word vir hulle al hoe moeiliker. Om ‘n akkedis te vang moet jy sy gedrag, vermoëns en habitat ken, maar die probleem ontstaan wanneer die reptiel van gedaante en gewoontes verander. Niemand kon die verskyning, groei en mag van die internet voorspel nie. Dit het ‘n hele nuwe gebroedsel akkedisse vrygestel.
Met al hulle mag kon twee regerings, dié van Amerika en Swede, en die hele magtige Hollywood met falankse prokureurs aan die voortou, nie ‘n roofstroomwebwerf, Pirate Bay, wat deur drie bleek jong Skandinawiërs bedryf word, vir een enkele dag van lyn af haal nie.
‘n Hele nuwe geldstelsel, geheel en al efemeer, Bitcoin, verhandel vir miljoene dollar. Dit word nie deur goud of nywerheidsuitset ondersteun nie; net deur ‘n algoritme. Al die ontwikkelde lande saam kan niks doen om dit te stuit nie.
Grootboet sidder by die gedagte, maar die internet is besig om ‘n alternatiewe ekonomie te skep en dit is een waaruit die wêreldmagte nie hulle kilogramme vleis kan sny nie.
Hierdie pasafgelope week het ‘n Amerikaanse student, Cody Wilson, suksesvol ‘n pistool met ‘n 3D-drukker uitgedruk en afgevuur. Grootboet sluk swaar. Dink net aan die implikasies: Binnekort sal enige pokkel met ‘n rekenaar, ‘n internetverbinding en ‘n 3D-drukker (tans kos ‘n bruikbare een sowat R10 000) ‘n ontwerp van die web kan aflaai en vir homself ‘n vuurwapen druk, ‘n wapen sonder reeksnommer en, omdat dit van plastiek is, amper onopspoorbaar. Grootboet kan homself net handhaaf as hy in volkome beheer is. Wanneer mense begin om hulle eie geld op die internet uit te gee en die vermoë ontwikkel om hulle eie wapens te druk van alle dinge, is Grootboet se mag besig om te kwyn.
En watter volk in Suid-Afrika is die beste in posisie om hierdie hoogtegnologiese golf te ry?
Die regstreekse gevolg is dat die regering toenemend irrelevant raak. Mense begin tegnologie te gebruik om hulleself te beveilig en om sonder belemmering oor landsgrense heen te werk en handel te dryf. Die Afrikaner met sy ingebore skranderheid, wilskrag en ondernemingsgees is uiters gemaklik in hierdie nuwe wêreld.
Ons moet drie tegnologiese vraagstukke oplos om onafhanklik te wees waar ons ook al leef: Ons moet kos kan verbou, onsself beskerm en elektrisiteit opwek. Tans is ons nog afhanklik van die nasionale kragnetwerk, maar teen die koers wat Eskom pryse verhoog, sal alternatiewe, privaat opgewekte energie een van die dae goedkoper wees. Vir die ander vraagstukke sal daar oplossings wees en jy kan maar weet die Afrikaner sal dit uitwerk.
Albert Einstein was van mening dat die Derde Wêreldoorlog nie, soos die Tweede, met kernwapens beslis sal word nie, maar met klippe en stokke. Daarmee het hy aangedui dat hy van mening is dat die hele wêreld na ‘n na-tegnologiese epog gaan beweeg. Hierdie is ‘n scenario wat al hoe meer mense voorsien. Tegnologie en die wêreldekonomie is baie styf inmekaargeryg. Ná 2008 se skrikmaker is dit skielik heel denkbaar dat die steierwerk rondom die wêreldekonomie baie skielik kan wegval.
As dít gebeur, slaan die staatsmasjinerie vas. Lande se vermoë om elektrisiteit op te wek, sal ingrypend belemmer word en as dit gebeur, verdwyn massamedia onmiddellik en daarmee saam ons opponente se vermoë om die waarheid in propaganda op te los en om die openbare mening te manipuleer.
Ons sal dan sowaar in ‘n nuwe duister tydperk wees, een sonder moderne tegnologie waarin net die taaiste, vindingrykste, geduldigste volke sal oorleef. In Suid-Afrikaanse terme, stel ek voor, is dit die Afrikaner.
Aanpasbaarheid is ‘n voorvereiste vir oorlewing. Die Afrikaner het die afgelope twintig jaar opnuut sy verstommende vermoë om aan te pas gedemonstreer. Ons sal onsself in ‘n hoogtegnologiese wêreld handhaaf. Ons sal dit ook doen in ‘n wêreld van stokke en klippe. Ons is die akkedis, mnr. Grootboet. Jy dink maar net jy kan ons vang.
Hierdie week het Ivo Vegter soos ’n hedendaagse, sekulêre Savonarola ingegee voor die aanklagte van die heersende politieke godsdiens – pseudo-liberalisme – en sy skuld in die openbaar bely. Hy het nou nie juis in die openbaar sy klere geskeur, op sy bors getimmer en getjank oor sy politieke kettery nie. Sy belydenis is eerder skalks vervat in ’n politieke internetrubriek op Daily Maverick waarin hy die voortreflikhede van die ANC besing het deur die NP van ouds te beswadder.
Die ANC het baie flaters gemaak, erken hy, en om daarop te wys is nie rassisties nie. Maar om te sê dat die NP die land beter bestuur het, nou kyk, dié is ’n onvergeeflike sonde. Dít is ongebreidelde rassisme. Dit is ’n mite, reken Vegter, dat die Nasionale Party die land beter as die ANC regeer het.
Hy bou sy betoog uit met die aantyging dat die NP en die ANC identiese ekonomiese beleide het en dit is, as jy dit kan glo, Nasionaal-Sosialisme. Dis reg. Soos in Nazisme. Daaronder verstaan hy ’n stelsel waarin die regering entrepreneurskap versmoor deur regstreekse inmenging vanuit ’n sentrale hoogte. Hy bied vir die leser se voorligting aanhalings van Emile Lederer (1937) en Ludwig von Mises (1949) oor die aard van Nasionaal-Sosialisme aan, sonder om te verduidelik hoekom hy dink dat die NP van dié besondere politieke geveerdes was.
Die NP, skryf Vegter, was nie minder korrup as die ANC nie – hy voel nie gelei om dié stelling te staaf nie – en die ANC is ook nie minder bevoeg as die NP nie, die bewyse voor oë ten spyt.
Die ANC, sê hy, het ’n groot agterstand teenoor die NP want hulle sien om na die welstand van 50-miljoen mense en nie net 5-miljoen nie. Die ekonomie onder die NP het traag gegroei, voer hy aan, en uiteindelik het dit getaan. Die beleid van Afsonderlike Ontwikkeling, soos Vegter dit sien, het aan die Apartheidsregering ’n onregverdige ekonomiese voordeel gegee. Desnieteenstaande het die ekonomie gestagneer en was die “rykdomskeppende private vervaardigingsektor” eintlik piepklein.
Om hom in sy hoek koud te waai en sy standpunte te ondersteun, reik hy uit na ’n paar liberale, Afrikaner-veragtende akademici uit Brittanje en Kanada.
Vegter het ’n naam vir homself gemaak as ’n stroomopmeningskrywer, wat byvoorbeeld die groenies laat sidder en skuim oor sy skeptisisme jeens aardverwarmingsteorieë en sy goedkeuring van potensiële hidrokraking in die Karoo. Hy is ’n gedugte debatsteenstander, bereid om dit op die ken te vat en om dit met statistieke en stawing te uit te deel. Hy is ’n oorspronklike denker en beskik oor ’n verfrissende nugterheid. Daarom is hierdie verstandsinploffing so ontstellend om te aanskou; soos dié van ’n afvallige wat sy moed verloor en in ’n intellektuele kleed van baie dun linne in die sneeu op nerfafknieë kruip voor die Pous van politieke korrektheid.
Vegter se sentrale swakheid in hierdie redenasie is dat hy as’t ware ’n kiekie van ’n regeringstelsel op ’n bepaalde oomblik wil neem, gevolgtrekkings daaruit maak en om dit dan met ’n ander stelsel te vergelyk. Hy maak geen ruimte vir herkoms of ontwikkeling nie.
Die prentjie van die NP-regering wat hy skets, dateer blykbaar iewers uit die sewentigs. Werksreservering dra swaar by hom in sy beoordeling van die NP. Maar teen die laat sewentigs was dit reeds ’n uitgediende en uitgeworpe stelsel. Werksreservering was aanvanklik ’n beleidspilaar van die NP, en dit vir ’n swak rede: Blanke werkers het gevrees dat swart kompetisie vir werk net te straf sou wees. Teen die sewentigerjare het hierdie vrese verdamp. Blankes was versekerd genoeg in hulle eie vermoëns en swartmense het niemand met hulle skranderheid beïndruk nie.
Die NP se werksreservering trek glad nie op die ANC se huidige regstellende aksie nie. Ja, sekere werke is deur die NP aan blankes, veral Afrikaners, toegewys, maar nie onvoorwaardelik nie. Onbevoegdheid is nie geduld nie. Loodswaaiers het nie lank in ’n pos gebly nie. Dit is so anders onder die ANC-regering. Regstellende aksie vind sonder kwalifikasie of voorwaarde plaas. Iemand in ’n RA-pos kan nie swak genoeg presteer om ontslaan te word nie.
Die ou regering het toenemend kleinbesigheidsvriendelik geword. Vra vir enige iemand wat in die ou dae ’n besigheid begin het om dit te vergelyk met die ongelooflike rompslomp om een onder die nuwe stelsel te begin. Die burokratiese rooi linte versmoor entrepreneurskap deesdae, maar in die tagtigerjare, veral, het die kleinsakesektor in Suid-Afrika behoorlik geblom.
Die ou Suid-Afrikaanse ekonomie was, om die waarheid te sê, heel robuus. Onthou gerus hoe verstom Amerikaanse ontleders was oor die manier waarop die regering hulle skuld kon diens toe die buitelandse banke op ’n onetiese manier Suid-Afrikaanse krediet opgeskort het.
Vegter het sy argument oneindig belemmer deur dit te omhul met ’n vergelyking tussen die twee stelsels. As hy bloot kritiek op die NP-regering gehad het, het daar straks geldigheid in sy betoog gesteek. Nou egter hang hy die aansienlike karkas van die albatros van ANC-mislukking om sy nek. Die gevolge van hulle administratiewe onbeheptheid is die prominentste eienskap van die Nuwe Suid-Afrika. Deur die twintigste eeu het die Nasionale Party en hulle voorgangers ’n moderne staat gebou, met ’n uitgebreide spoor- en paaiestelsel, ’n sterk, florerende landbousektor, ’n wêreldleidende mynboubedryf, ’n groeiende industriële basis en effektiewe land-, provinsiale – en dorpsbestuurstelsel. Burgers van alle kleure het toegang tot voortreflike opvoeding en hospitaalsorg gehad. In minder as twintig jaar het die ANC dit alles gestroop, verniel en verteer.
Die Nasionale Party-regering het daarin geslaag om ’n groeiende ekonomie in stand te hou in weerwil van baie ongunstige omstandighede. Die Afsonderlike Ontwikkelingstelsel, anders as wat Vegter dit voorstel, was ’n ontsaglike drein waarin die Nasionale Party massiewe voorrade kapitaal gestort het. Voorts het hulle vir 23 jaar ’n baie duur oorlog bedryf. En net om dit alles net meer ingewikkeld te maak, moes hulle dit doen verstrengel in dekades se internasionale sanksies.
Die werklike vraag wat Vegter moes vra, is hoe die land oor twintig jaar van hede daarna sal uitsien. Vir die ANC om ’n algehele katastrofe te voorkom, is daar dinge wat baie vinnig in plek moet kom:
Infrastruktuur moet nie net bewaar word nie, maar drasties en omvattend uitgebrei word.
Landboukapasiteit moet verdubbel.
Mynboupotensiaal moet verwesenlik word om buitelandse beleggersvertroue te stimuleer.
En, belangrikste van alles, is die onderwysstelsel. Elke sogenaamde ekonomiese wonderwerk van die twintigste eeu is geloods vanaf die onderbou van ’n land se vermoë om sy jeug op te voed.
Die Nasionale Party – verfoeilike verraaiers wat hulle uiteindelik ook al was – was op al hierdie gebiede suksesvol. Die ANC het reeds op al hierdie – en baie ander – gebiede misluk. En ons hoef nie twintig jaar te wag om te weet watter ontsaglike katastrofe die landsadministrasie onder die ANC in vergelyking met die NP reeds is nie.
Al sidder Ivo Vegter hoe ook al in die koors van sy pseudo-liberale ongesteldheid. Dat dit ’n mite is dat die Nasionale Party die land voortreflikbestuur het… is ’n mite.
Die een se dood is die ander se brood, nè, en so het Naspers se spens vroeg in Desember onverwags vol geraak. ‘n Plaasmoord, ‘n goeie een, so asof bestel. Nou goed, eintlik was daar twéé, nee, eintlik vier, regtig, want vier mense is dood in twee voorvalle, maar die een voorval, ‘n vrou op haar bed vasgebind en met ‘n voorhamer doodgeklop, is nou nie juis várs brood nie, is dit? Te min beweging, te min drama. Maar die een op Lindley!
Ontmoet Retina Zeyheri, veldplant. Nie ‘n asemrowende blom nie – so ‘n dieporanje kloktrossie wat ondertoe hang soos die lelle onder ‘n kaalnekhoenderhen se kinnebak. Die stam is bros en besaai met wit dons. Die blare is groot, tabakplantagtig. Alles inaggenome lyk dit nie na ‘n baie intimiderende plant nie. En tog, hier waar ek in die Oos-Vrystaat bly, benader ‘n saaiboer hierdie stuk flora met die grootste ontsag. Hulle noem hom die ploegbreker.