Nog ‘n ope brief aan die taalmoordenaars op Stellenbosch (en elders)!
Komende van ‘n nasaat van ‘n volk wat goddelike vryheid bo alles gestel het.
Twee vryheidsoorloë is geveg nie vir geld en goud nie – vir vryheid en vir reg. My twee oupas, Potgieter en Goosen, het as jongelinge van 16 en 17 geveg vir vryheid – ook vir die vryheid om hulle nuwe taal te praat.
Ek gaan nie langer swyg nie – want nie net koester ek ‘n onbetwiste liefde en lojaliteit teenoor my voorgeslagte nie.
Ek verdien my brood en botter uit my taal – my taal wat hier aan die Suidpunt van Afrika, op Afrikabodem, as ‘n nuwe taal tot stand gekom het, gegroei, geblom het…
Die taal van die argitek, die boer, die bouer, die digter, die elektrisiën, die lektor, die loodgieter, die waterwyser, die rioolsuiweraar, die huisvrou, die onderwyseres, die tikster, die uitvoerende beampte en die, ja, die toneelspeler…!
Ek wil my God in my taal dien – “hoe ondeurgrondelik is sy oordele en onnaspeurlik sy weë…”
Ek glo dat die gelowige mens se geloof in God, die Skepper van hemel en aarde, getoets word deur telkens “kleiner” lojaliteite in gevaar te stel.
Gaan ons aanhou swyg en maak of dit nie besig is om te gebeur nie?
Lieg en sê: Jammer, ek het te veel gesuip – waar is die slaggate wat ek probeer misry?
Oupas, pa, oumas, ma, ousus Diana, julle het my nie so grootgemaak nie.
Die oupas het geveg vir vryheid. Die oumas het ‘n reguit pad geloop.
Julle het in Mafeking-konsentrasiekamp, op St Helena in ballingskap uit die Bybel geleer om Afrikaans te bid te dink, te praat, te droom…
Ma, Pa, ousus Diana julle het nooit kragwoorde gebruik nie…
Maar julle jongste spruit, ja, ousus Diana, jou kleinsus, swets soos ‘n voorslag in Afrikaans!
Luister goed, Wim de Villiers, luister goed.
Taalmoord is volksmoord.
Watter gevaarlike woorde het professor Pieter Duvenage vandag oor die radio geuiter?
Daniel Hugo se verdienstelike boek, Halala Afrikaans (Pretoria: Protea Boekhuis, 2009, 175p), het onlangs ‘n stiefbroer bygekry: Michael le Cordeur se Halala Suid-Afrika: 25 jaar se groeipyne van ‘n jong demokrasie (Naledi, 2019, 441p, R247). Die onderwerp is breër en die bladsye meer as in Hugo se boek. Hoewel die voorwoord en die verso van die titelbladsy Julie 2019 as datum het, is die boek eers sedert Maart in die boekwinkels beskikbaar. Die hooftitel is ontleen aan Johannes Kerkorrel se liedjie (p vi, 362). Die frase “jong demokrasie” in die newetitel berei die leser voor op die kwistige gebruik van modewoorde en -frases in die teks, wat uitdrukking aan die outeur se onverbloemde aanhang van die ANC gee. Dat Le Cordeur ‘n ANC-kornuit is, kan nie betwyfel word nie. Oor “ons eerste demokratiese verkiesing” op 27 April 1994 skryf Le Cordeur: “Die daglig kon nie gou genoeg kom nie; in my drome het ek al gesien hoe ek my kruisie sou trek agter die naam wat vir ons almal die verpersoonliking was van die struggle, die simbool van bevryding, die metafoor vir die toekoms” (255).
Heel aan die begin is daar ‘n Edmund Burke-aanhaling waarvolgens goeie mense nie moet stilbly nie. Hulle het ‘n plig om die kwaad te bestry (v, xi). In die res van die boek word dit by die leser tuisgebring dat Le Cordeur by uitnemendheid een van hierdie goeie mense is. Nie net hy nie, maar al die Le Cordeurs van die oupa af, via sy pa en ma en natuurlik sy “vroulief” en sy skoonheidskoninginsuster, tot by sy twee kinders met die onafrikaanse name van Mischke en Estéve. Nérens in al die derduisende boeke wat ek gelees het, het ek so ‘n oormaat van selfverheerliking teëgekom nie.
Ek het in vorige rubrieke dikwels na die Le Cordeur-verskynsel verwys, bv in my resensie van Le Cordeur en sy vriend, Wannie Carstens, se Adam Small-huldigingsbundel, Ons kom van vêr (2016 – Praag 2.04.2017). Die keuring van die artikels vir daardie bundel is so streng deur Le Cordeur gedoen dat daar vir slegs vier van sy artikels plek ingeruim kon word. Wat in daardie artikels staan, word in sy jongste boek herhaal. Dit is veral Naspers/Media24-publikasies wat oorgewillig is om te publiseer wat Le Cordeur skryf. Dit maak blykbaar nie saak hoeveel keer hy herhaal wat hy voorheen geskryf het nie.
“Hierdie bundel bevat ‘n keur van my beste artikels die afgelope 25 jaar. In hierdie tyd het ek 218 artikels gepubliseer … Toevallig val dit saam met my sestigste verjaardag; gevolglik het ek besluit om die 60 beste artikels weer af te stof en aan te bied” (xi). “Die publikasie van hierdie bundel val ook saam met die 25ste herdenking van Suid-Afrika se demokrasie” (xii). Le Cordeur as skrywer en die ANC as regime is dus as ‘t ware ewe oud en albei probeer om ons “jong demokrasie te laat werk.” Ons is mos “eintlik een groot familie” (xii). Vandaar is dit ‘n maklike treetjie na wêreldburgerskap in die wêrelddorp (102), waar almal Engels praat en dieselfde kultuur het.
Een van die groot euwels is rassisme, waaraan bv Annelie Botes haar glo skuldig gemaak het met die opmerking: “Ek hou nie van swart mense nie” (1). Daar is ook “gekleurde [swart] rassiste” (volgens Allan Boesak), maar nie bruin rassiste nie (volgens Franklin Sonn): “Bruin mense het hulle nog altyd geroem op nie-rassigheid” (3). Die voorbeeldige Elna Boesak word soos volg aangehaal: “Dit is ‘n feit soos ‘n koei dat die stammoeders van die bekendste Afrikanerfamilies [swart] slavinne was” (3). Dit bied ‘n springplank aan Le Cordeur: “Dis tyd dat die Afrikaner ‘n Afrikaan word” (3). Hoe? Deur hibridisering, soos wat Wannie Carstens vir sowel die Afrikaner as Afrikaans bepleit (Praag 4.05.2019). Le Cordeur sluit sy proloog soos volg af; “Ek is in die eerste plek ‘n Suid-Afrikaner met ‘n bruin vel wat Afrikaans as moedertaal het … ek is ook ‘n Afrikaan” (4).
Le Cordeur het homself beskou as “‘n kind uit ‘n benadeelde en baie arm gesin” (15). Wat het hom benadeel? Apartheid. Wie het hom benadeel? Die blankes, veral die Afrikaners. Maar reeds op 16-jarige ouderdom het hy Europa besoek. Hy het ‘n beurs vir voltydse studie aan die Universiteit van Wes-Kaapland (UWK) van die Departement Kleurlingsake ontvang (115). Maar hy kla steen en been omdat hy soggens om 6-uur ‘n trein uit Wellington na die UWK-kampus moes haal (135). Toe was treinritte veilig. Aan die UWK het hy, soos op skool, saam met mede-bruines in Afrikaans studeer. Hy wek doelbewus die valse indruk (ook in van sy ander artikels) dat die UWK-kampus in 1977, toe hy daar begin studeer het, uit opslaangeboue bestaan het. “Die eerstejaars was ingeprop in die tydelike houtstrukture net oorkant die Kêf [kafeteria]. Goedkoop akkommodasie, eksklusief vir bruin mense” (383). “Van die moderne kampus wat nou [2012] op die UWK pryk, was daar nog nie sprake nie” (373).
Die UWK het in 1960 met die aanbieding van klasse begin. Daar is dadelik ‘n aanvang met die oprigting van moderne geboue gemaak. Teen 1976 het die UWK ‘n pragtige ontwikkelde kampus met nuwe, moderne geboue gehad. In 1976 was daar net twee tydelike opslaangeboue, een by die fakulteit handel en een by lettere. Albei is deur die studente, waarvoor Le Cordeur die grootste lof het, afgebrand. As Le Cordeur in 1977 in ‘n tydelike houtstruktuur klasse bygewoon het, het dit al ooit by hom opgekom dat daardie gebou opgerig is omdat sy studentehelde die vorige jaar houtgeboue afgebrand het? Het daardie helde die moraliteit, bv integriteit, gehad om die staat te vergoed vir die skade wat hulle aangerig het? Nee, sover bekend is geen sodanige poging deur enigeen van die saboteurs aangewend nie; selfs nie deur diegene wat later weens transformasie in topposte aangestel is en buitensporige salarisse ontvang het nie. Hulle het eerder voortgegaan om, soos Le Cordeur, die “apartheidsregime”, wat hulle akademiese vorming moontlik gemaak het, te kritiseer. (In die jare sewentig was ek agt jaar lank op die UWK-kampus, insluitende 1976 en 1977, sodat ek weet waarvan ek praat. Le Cordeur se wanvoorstelling van die destydse UWK is gewoon ‘n skande.)
Sedert 1994 word die voorreg om saam met jou etniese of kultuurgroep in Afrikaans te studeer, al hoe meer aan skoliere en studente ontsê. Dít is die soort “vryheid” wat volgens Le Cordeur “duur gekoop” is (19). Hy opper geen beswaar teen “vryheid” wat wesenlik verpligte rasse-integrasie is nie. Hy onderskryf eerder die ANC se retoriek van pluraliteit, diversiteit, inklusiwiteit, multikulturaliteit, demokrasie, transformasie, menseregte, versoening en nasiebou. Onderliggend is daar egter die ANC se ideaal van gedwonge eendersmaking; dat net Afrika-/swart kultuur en die koloniale taal, Engels, geduld behoort te word. Suid-Afrika het glo ‘n “tragiese verlede” (18), maar is die hede nie baie erger nie?
In Le Cordeur se matriekjaar, 1976, is die grootste deel van sy skool weens brandstigting in puin gelê. Hy vertel dit oor en oor, maar hy, wat veronderstel is om ‘n opvoedkundige te wees (163), verseg om hierdie sabotasie te veroordeel. Ná universitêre studie was Le Cordeur een van die “onderwysers wat diep betrokke … in die stryd teen apartheid” was (41). Hy haal Mcebisi Jonas, ‘n voormalige adjunkminister van finansies, goedkeurend aan: “Onderwys was veronderstel om sentraal in ons anti-apartheidstruggle te staan” (46), asof onderrig/opvoeding, wat ‘n beskaafde onderneming is, versoenbaar met geweld en terrorisme is, wat die uitdrukking van onbeskaafdheid is.
“Primêr gaan skole gebuk onder geweld weens die gebrek aan reg en orde in ‘n ongedissiplineerde [onbeskaafde?] samelewing … Dit is geen geheim dat Suid-Afrika in ‘n gewelddadige land verander [getransformeer] het nie” (44). “Ek [het] nog nooit soveel geweld soos nou [2018] in Suid-Afrikaanse skole gesien nie” (84). “‘n Skool [is] slegs ‘n mikrokosmos van die samelewing” (45). “Die gehoorsame kind het plek gemaak vir die gehoorsame ouer” (60). Waarom het Suid-Afrika so ‘n uiters gewelddadige land geword? Le Cordeur gaan soek die rede hiervoor by bv enkelouergesinne en oorvol klasse. Myns insiens is die voorbeeld wat die ANC met sy terrorisme gestel het, die primêre rede vir die gewelddadige nuwe Suid-Afrika. Die ANC het getoon dat ‘n mens kan kry wat jy begeer as jy geweld gebruik. Dit is waarom bv Nelson Mandela nooit geweld afgesweer het nie. Geweld het ‘n bewese middel tot ‘n doel geword.
Soos in sy vorige boek word die lesers weer ingelig dat Le Cordeur deur die Nasionale Navorsingstigting (NNS) as ‘n navorser gegradeer is of erken word (430). Hy herinner ons tot vervelens toe aan sy navorsing (bv in artikel 15). Sy dogter word genoem as sy assistent (iv) in hierdie grootse onderneming. “Dit is skokkend hoe min Suid-Afrikaners van hul eie geskiedenis weet” (68). Op die daaropvolgende bladsy staan: “Cecil John Rhodes wat reeds in 1902 in Rhodesië (Zimbabwe) oorlede is” (69). Rhodes is in Muizenberg oorlede en in Rhodesië begrawe. Dit is skokkend dat Le Cordeur dit nie weet nie.
Hoe betroubaar haal hierdie NNS-gegradeerde navorser aan? Met verwysing na Christo van Rensburg se boek, So kry ons Afrikaans (2012 – Praag 15.12.2018), skryf Le Cordeur: “In die voorwoord skryf ek: Die boek toon die ‘veelfasettige afkoms van Afrikaans. Dit beklemtoon dat die taal uit baie variëteite bestaan. Hopelik sal dit die gesegde dat Afrikaans ‘n witmanstaal is, in die kiem smoor'” (299). In Van Rensburg se boek staan egter: “Met hierdie werk wil die ATR [Afrikaanse Taalraad] opnuut die veelfasettige afkoms van Afrikaans beklemtoon en die nou byna afgesaagde gesegde dat Afrikaans ‘n witmanstaal is, finaal in die kiem smoor” (p 10). Vóór hierdie aanhaling is daar die volgende sin: “‘n Taal soos Afrikaans bestaan ook uit talle variëteite” (10). Vergelyk ook die deurmekaarspul met wat Le Cordeur en Franklin Sonn onderskeidelik na bewering skryf (Le Cordeur se 2019-boek, p 393) met wat agterop Carstens en Le Cordeur se 2016-boek staan.
‘n Universiteit soos Stellenbosch en ‘n hoërskool soos Ermelo het doeltreffend en in rus en vrede en gelukkig as blanke Afrikaanse instansies bestaan. Sedert 1994 word rasse-integrasie en verengelsing egter deur die ANC-regime aan hulle opgedring. Le Cordeur dink dat wat hy as omgangsskoolinspekteur – hy noem dit “kringbestuurder” (“circuit inspector”) – voorgestel het, die probleem in Ermelo in ‘n japtrap sal oplos. Sy riglyn is “die grondwetlike beginsels van regstelling, billikheid en praktiese uitvoerbaarheid” (73). By die Laerskool AF Louw in Stellenbosch het hy “‘n wen-wen oplossing” voorgestel: dat hierdie blanke Afrikaanse skool in die eerste jaar in Graad R 40 swart Engelse skoliere uit Kayamandi inneem en dat hierdie skoliere dan elke jaar ‘n graad opskuif terwyl nog 40 swartes van onder af inskuif. “Die skool en sy beheerliggaam het grootmoedigheid aan die dag gelê en die idee gekoop” (74). In die praktyk kom dit neer op ‘n slinkse metode om ‘n blanke Afrikaanse skool geleidelik in ‘n (hoofsaaklik) Engelse skool vir swartes te transformeer.
In 2009 het Le Cordeur gespog: “Die leerdertal het gestyg van 250 Afrikaanse leerders na 500 meertalige kinders. Afrikaanse leerders se Engels het drasties verbeter. En 250 Xhosa-kinders en hul ouers [!] is nou Afrikaans magtig … danksy die visionêre leierskap van die beheerliggaam en die skoolhoof is ‘n slag geslaan vir Suid-Afrika; meer nog vir Afrikaans. Deur konstruktief saam te werk met die owerhede is Afrikaanse onderrig aan AF Louw verseker” (75) – ongelukkig net so min as aan die Universiteit Stellenbosch. Die taalverdeling sal nie 50/50% bly nie. Nie eens die naam van die skool sal meer lank dieselfde bly nie. Maar Le Cordeur beweer met sy (briljante) plan kan almal aan die Hoërskool Ermelo ook tevrede en gelukkig gemaak word (76). Ons moet hande vat (83), aan beweeg en die groter prentjie sien (78). Die werklikheid van verswelging is deel van daardie groter prentjie. Dit is die ou-ou ANC-tyding: Almal moet toegang hê. Niemand moet uitgesluit voel nie (106). Hoofsaaklik of heeltemal swart skole, universiteite, ens, is heeltemal in orde. Wat nie geduld word nie, is blanke enklawes (106). Enige uitsluitlik of selfs oorwegend blanke of Afrikaanse instansie word vertolk as die voortsetting van apartheid. Enige eksklusief swart instansie word egter as ‘n lofwaardige voorbeeld van solidariteit voorgestel.
Waarmee Le Cordeur as ANC-kornuit hier besig is, is sy kruisvaart teen apartheid (en blankes/Afrikaners). Die volgende sin spreek boekdele oor sy gesindheid: “Nie alle leerlinge in Suid-Afrika is so bevoorreg om in hul moedertaal skool te gaan nie. Daardie voorreg is slegs gereserveer vir Afrikaans en Engels, ‘n oorblyfsel van apartheid [!] toe Engels en Afrikaans die enigste amptelike tale van Suid-Afrika was” (98-99). Le Cordeur se navorsing kan gerus die boeke van Hermann Giliomee insluit. Dan sal hy weet dat die twee amptelike tale lank voor 1948 se apartheid, in 1925 hulle beslag gekry het.* Ook dat dit apartheidsbeleid was om swartes se kultuur, insluitende hulle moedertale, te bevorder. In die NP-regering se staats(laer)skole vir swartes is onderrig by voorkeur in die betrokke swart moedertaal aangebied. Dit is in die skole van die Engelse kerkgenootskappe dat swart skoliere van hulle kultuur vervreem is. Engels as taal is aan hulle opgedring, asook pogings om hulle in ander opsigte Anglo-Saksies te maak. Verder is dit swart ouers wat self daarop aandring dat onderrig in Engels pleks van in hulle swart moedertaal moet geskied. Kortom, die NP-regering en Afrikaners het aan swartes gegun wat hulle aan hulle self gegun het, dus ‘n eie kultuur, insluitende moedertaalonderrig. Dít is wat deesdae deur die ANC-kamerade aan hulle mede-swartes en aan Afrikaners misgun word.
[* Le Cordeur is die kluts heeltemal kwyt wanneer hy skryf: “In 1925 … toe ons swart tale hul amptelike status verloor het” (366). Vóór 1994 het die swart tale nooit amptelike status in Suid-Afrika gehad nie.]
“Met die aanbreek van ‘n demokratiese bestel was dit noodsaaklik om die hoër onderwysstelsel te transformeer. Taal is ongetwyfeld een van die vernaamste hindernisse wat in die pad staan van die akademiese sukses van die meerderheid studente aan tersiêre instellings … Dis kommerwekkend dat talle studente akademies onsuksesvol is; nie weens ‘n gebrek aan intelligensie nie, maar omdat die studente nie hulself behoorlik in die dominante taal van die universiteit kan uitdruk nie” (108). Omdat Le Cordeur ‘n ANC-kornuit is, kies hy kant vir demokrasie en transformasie. In werklikheid was transformasie, ten minste wat onderrigtaal betref, glad nie aan die tradisioneel Afrikaanse universiteite nodig nie. In 1994 was die meerderheid plaaslike universiteite swart en Engels. Wat nodig vir beter prestasie deur swart studente is, is bystand in hulle moedertaal. In daardie sin was dit nodig om slegs die Engelstalige universiteite te transformeer.
‘n Universiteit is ‘n plek wat veronderstel is om net die room van die samelewing as studente en dosente toe te laat. Die ANC maak hom aan ernstige dwaling skuldig deur te redeneer dat universiteite vir almal toeganklik moet wees. Om in sy dwase doel te slaag, word al hoe laer akademiese vereistes vir universiteitstoelating gestel. Die punt is bereik waar veral swart studente by universiteite inskryf primêr om kos en huisvesting te kry eerder as om ‘n kwalifikasie te verwerf. As daardie kandidate teen universitêre studie besluit, sou werkloosheid en krepering in die meeste gevalle hulle voorland wees. Die ironie en skande is dat bv die instansie waaraan Le Cordeur verbonde is, die Universiteit Stellenbosch (US), tot in Limpopo sulke akademies twyfelagtige kandidate werf en van studiebeurse voorsien terwyl akademies voortreflike blanke kandidate in sy natuurlike opvanggebied, die Wes-Kaap, nie net studiebeurse geweier word nie, maar ook toegang tot die US. Hierdie wantoestand word voorgestel as iets voortrefliks, as die aanbieding van “gelyke geleenthede”. Die US het hom daartoe verbind om so gou moontlik so swart en Engels moontlik te word. Hierdie visie word om politieke (dus ANC-gedienstige, nie-akademiese) redes nagestreef.
My standpunt is dat ‘n akademikus as akademikus nie sodanige beleid kan onderskryf nie. Maar Le Cordeur, as ANC-kornuit, doen dit. “Die nalatenskap van apartheid [het] die gebruik van Afrikaans by histories Afrikaanse universiteite negatief geraak” (109). Hy aanvaar die ANC se verderflike redenasie dat Afrikaans ‘n meganisme vir uitsluiting is; dus dat (veral) swartes, soos by skole, by tradisioneel Afrikaanse universiteite op die onderrigtaal van hul keuse, naamlik Engels, kan aandring (109). “Die onus rus op universiteite om te bewys dat Afrikaans nie as meganisme dien om teen studente te diskrimineer op grond van taal nie” (110). Le Cordeur verskaf voorbeelde van eentalige universiteite in ander meertalige lande, soos Finland en België (111), maar as ANC-kornuit gun hy sodanige opset nie vir Afrikaanse universiteite en studente nie. Hy onderskryf eerder Wim de Villiers se verengelsingsbeleid aan die US.
“Die ekonomiese en kulturele bemagtiging van die [swart] Afrikaan word toenemend gesien as ‘n kombinasie van erkenning aan die [swart] Afrikataal plus die gebruik van Engels” (111). Vir Afrikaanssprekendes is daar nie ‘n soortgelyke erkenning van kulturele regte nie en Le Cordeur versuim om hom ten gunste van so iets uit te spreek. Le Cordeur kom eerder met die volgende drogredenasie vorendag: “My navorsing dui daarop dat Afrikaans steeds ‘n [afgeskaalde/geringe] plek het as onderrigtaal en wetenskapstaal, maar nie aan ‘n uitsluitlik Afrikaanse universiteit nie … Die strewe is juis na universiteite waarvan die identiteit en institusionele kultuur nóg swart, nóg wit, nóg Afrikaans, nóg Engels sal wees, maar onbeskaamd Suid-Afrikaans” (112; ook 344). Le Cordeur probeer hier om sy lesers opsetlik te mislei. Hy weet dat die ANC-regime geen beswaar teen oorwegend of selfs uitsluitlik swart Engelse universiteite het nie. Die tradisioneel swart universiteite is steeds Engels en feitlik uitsluitlik swart en geen daadwerklike poging is al ooit aangewend om hulle in hierdie opsigte te transformeer nie. Dit is teen die tradisioneel blanke Afrikaanse universiteite wat die ANC-regime sy mes in het. Le Cordeur verroer nie ‘n vinger om selfs nie eens die Afrikaansheid van daardie universiteite te beskerm nie.
Le Cordeur verwys na die taalbeleid wat die US aan die einde van 2014 aanvaar het: “In die praktyk beteken dit dat studente wat nie Afrikaans magtig is nie, ten volle in Engels ondersteun sal word. Dit sal uiteraard die gebruik van Engels op die kampus verhoog sonder om afbreuk te doen aan die Afrikaanse aanbod [!]. Die vertrekpunt moet altyd wees dat taal nooit ‘n meganisme van uitsluiting mag wees nie” (112). Maar Afrikaanssprekende studente word dan juis van Afrikaansmediumonderrig uitgesluit, want Afrikaanse klasse, anders as Engelse klasse, sal slegs aangebied word as daar (afdoende) aanvraag voor is en dit prakties moontlik is. Daar word van die valse veronderstelling uitgegaan dat Afrikaanssprekendes Engels verstaan, maar dat swartes nie Afrikaans (wil) verstaan nie – ‘n nalatenskap van die Soweto-opstand in 1976. Volgens navorsing wat MarkData in 2001 gedoen het, begryp net 26% van die Afrikaanssprekendes boodskappe wat in Engels meegedeel word (245).
As ‘n student aan ‘n Duitse universiteit wil studeer, moet hy Duits leer. Die Suid-Afrikaanse swartes wat in Kuba medies studeer, moet Spaans leer. Plaaslike swartes behoort verplig te word om Afrikaans te leer as hulle aan ‘n Afrikaanse universiteit wil studeer. Afrikaans is plaaslik van veel groter nut as Spaans. Weens drogredenasies het die US ‘n oorwegend Engelse universiteit geword. Die US verkrag Jan Marais se stigtingsvoorwaarde waarvolgens Afrikaans nie ‘n mindere plek as Engels mag beklee nie. Hierdie elementêre waarheid is nog nooit openlik en amptelik deur Wim de Villiers en sy mede-ANC-kruipers erken nie. Ook nie deur Le Cordeur nie, vir wie dit ‘n selfs groter skande behoort te wees omdat hy ‘n trustee van Het Jan Marais Nationale Fonds is. Hy kan gerus besef dat daar twee here is wat nie gelyktydig gedien kan word nie: Jan Marais en Wim de Villiers.
Let op hoe verwater Le Cordeur sy beweerde lojaliteit jeens Afrikaans: “Vir Afrikaanssprekendes is dit van die uiterste belang dat ‘n konstruktiewe [!] balans gevind moet word: Terwyl ons steeds verbind bly om Afrikaans (en ander inheense tale) te bevorder, moet ons realisties en sensitief wees vir inklusiewe kommunikasie op die kampus en die rol wat Engels kan speel om gelyke [!] geleenthede te skep op ‘n baie ongelyke speelveld” (112). Dit is klaarblyklik vir swartes wat die speelveld steeds ongelyk is al het Afrikaanssprekende US-studente reeds buitensporige opofferings gemaak.
Adam Small… was ten gunste van slegs Engelse universiteite in Suid-Afrika
Dit herinner aan ‘n vorige UWK-rektor, Brian O’Connell, ‘n anti-apartheidstryder (41), se uitspraak dat die swart Engelssprekende UWK-studente dit glo vreeslik waardeer dat die Afrikaanssprekende UWK-studente so gaaf was om onderrig in Afrikaans op te offer sodat swart studente (lekker) daar kan studeer. Ek dink Le Cordeur sal ook nie werklik beswaar hê as die Afrikaanssprekende US-studente hulle dieselfde opoffering in al hoe groter mate laat welgeval nie. Sy mentor, Adam Small, het hom immers ten gunste van ‘n eentalig Engelse Universiteit Stellenbosch én Universiteit Pretoria uitgespreek, om van die UWK nie te praat nie. Dan sal die US, soos die UWK, ‘n eentalige Engelse universiteit wees, wat groot guns in ANC-geledere sal vind. Le Cordeur borduur voort: “Baie werk is nog nodig voordat alle studente tuis sal voel in ‘n ubuntu van meertaligheid [al is die praktyk al hoe meer eentalig Engels] – iets wat slegs kan geskied binne die raamwerk van ‘n inklusiewe [bv rasgeïntegreerde] institusionele kultuur” (113).
Le Cordeur beweer dat hy reeds “meer as 200 artikels oor Afrikaans en my liefde vir die taal” gepubliseer het (115-116). Hoe hy hom rakende Afrikaans situeer, is een van my kernprobleme met hom. Le Cordeur skryf van “my geliefde taal” (73), dat Afrikaans “met jaloesie bewaar en bevorder moet word” (94) en “ek het my twee kinders in Afrikaans grootgemaak” (101); ook: “Vandag is ek een van slegs ‘n handjievol Stellenbosse akademici wat nog skryf en publiseer in Afrikaans – tot my nadeel” (116). Maar wanneer hy tussen ANC-politiek en die heil van Afrikaans moet kies, weeg ANC-gedienstigheid altyd swaarder. Dan skryf hy: “Laat die taal vry” (97), wat by veral die bruin elite beteken dat jy maar met Afrikaans (en die Afrikaner) soveel kan mors soos jy wil; dat jy die Afrkaner maar kan uittart met bv geradbraakte Afrikaans. Le Cordeur toon dat hy Standaardafrikaans kan skryf, maar geradbraakte Afrikaans gaan nie teen sy grein in soos by Afrikaners nie. Daarom gebruik hy dikwels onnodige Engelse woorde in sy boek; selfs samestellings uit albei tale.
“Afrikaans het hom nou lank genoeg (dood) gewurg in sy stywe Sondagklere” (97). Sy beswaar teen Standaardafrikaans is dat dit ‘n produk van blanke arbeid is. Maar dit is die geval met omtrent enigiets rakende Afrikaans. Waar hy fouteer, is wanneer hy Afrikaans as die erflating van die armsalige slawe en Khoi-San pleks van die Boere probeer staanmaak. Hy glo aan die kombuistaalhipotese: “Op hierdie manier het Afrikaans as moedertaal sy beslag gekry” (182; ook 185). Die algemeen erkende taalkundige waarheid is egter dat die elite, die opperklas en nie die laer klasse nie, beslag aan die erkende standaardtale gegee het. Die waarheid hiervan blyk uit die oormaat Nederlandse en Duitse invloed wat in Standaardafrikaans sigbaar is, terwyl daar bitter min woorde van slawe- en Khoi-San-oorsprong is. Moedswillig teen die feite in skryf Le Cordeur egter: “‘n Deel van Afrikaans het wel oor die see gekom, maar die grootste deel is hiervandaan” (363).
Mense soos Le Cordeur, wat nie werklik omgee vir die gehalte, spesifiek die wesenlik nie-Engelsheid, van Afrikaans nie, kom, soos sy mede-bruin elite, dikwels met stellings soos: “Afrikaans se toekoms het lank laas so seker gelyk as nou [1993]” (115) terwyl Afrikaans sienderoë op alle terreine en vlakke agteruitboer. Dit is ook die bruin elite, soos Adam Small, Jonathan Jansen, Hein Willemse en Le Cordeur, wat vir Afrikaans geen onheil sien in die verengelsing van al die histories Afrikaanse universiteite nie. Wat ons hier mee te make het, is Afrikaansdislojaliteit, gerugsteun deur hulle ANC-lojaliteit. Eintlik wil hulle “niks te doene … hê met die ‘boere’ nie” (118). Gesien deur die politieke bril van ANC-gesindes, was Afrikaans “die taal van die onderdrukker” en later “die taal van bevryding”; bv die MK-opgeleide terroris, Basil Kivedo, wat daarop roem dat hy bomme in Afrikaans geplant het (391). “Voeg hierby die Afrikanernasionaliste wat talle onregte teenoor hul bruin familie [!] gepleeg het, en Afrikaans as hul alleenbesit [!] beskou al het bruin mense net soveel [!] tot die ontwikkeling van Afrikaans bygedra” (119). Hierdie laaste sin toon duidelik hoe skeef Le Cordeur se siening is. Eintlik erken hy sy en die bruin elite se dislojaliteit jeens Afrikaans: “Dit is te verstane dat bruin mense hierdie skielike toenadering met agterdog sal bejeën en op enkele uitsonderings na nooit dieselfde oor Afrikaans sal voel as hul wit landgenote nie” (119).
Wannie Carstens. Benewens die hibridisering van Afrikaans, hou hy van kortmouhemde.
Die toenadering waarna Le Cordeur verwys, neem meer as een vorm aan. Daar is die uiterste geval van Wannie Carstens (een van Willie Esterhuyse se skuldige Afrikaners), wat polities so verlig geword het dat hy die hibridisering van Afrikaans en sommer ook van Afrikaners bepleit. Dan is daar die blanke pleitsbesorgers vir Afrikaans as onderrigtaal aan bv die Universiteit Stellenbosch, wat die noodsaaklikheid vir onderrig in Afrikaans alewig ten behoewe van bruin studente bepleit. Wat hulle eerder behoort te doen, is om op Afrikaans vir blanke studente aan te dring omdat Afrikaners baie meer Afrikaanslojaal as bruin mense is. Carstens en Le Cordeur, soos hulle sogenaamde Afrikaanse Taalraad, kies by voorkeur kant teen Afrikaners en Standaardafrikaans en oorbeklemtoon om opportunistiese politieke redes die rol van nie-blankes asook die brouseltaal Kaaps.
Met hierdie benadering kastreer hulle hulleself om iets vir ordentlike, suiwer(der) Afrikaans te doen. Hierdie selfgefabriseerde Afrikaansmagteloosheid blyk uit die volgende woorde van Le Cordeur: “Terwyl ons as Afrikaanssprekendes moet voortgaan om Afrikaans te bevorder, moet ons nie blind en onsensitief wees vir die gelykmakende [!] rol wat Engels en veral ons inheemse tale kan speel op ‘n baie ongelyke speelveld nie” (121). Daarenteen is my standpunt: Veg vir Afrikaans en nie vir alle inheemse tale nie, én: Veg vir Afrikaners en nie vir alle minderheidsgroepe nie. Ons ywer moet so duidelik moontlik gefokus wees. Le Cordeur beveel telkens aan dat nie-swart Suid-Afrikaners ‘n swart taal moet leer. “‘n Gesertifiseerde opleiding in ‘n [swart] Afrikataal behoort ‘n vereiste te wees vir ‘n pos in die staatsdiens” (246). Maar Le Cordeur vereis nooit dat enigeen Afrikaans moet leer nie (bv US-studente); allermins diegene in die oorverswarte staatsdiens. Meer as ooit is ek daarvan oortuig dat Le Cordeur ‘n valse profeet vir Afrikaans is. Maar dan beskou hy hom waaragtig as deel van “die Wie-is-Wie van Afrikaans” (277), dus een van die top Afrikaanssprekendes of -yweraars. Vir my as blanke is dit veel meer sinvol om eerder ‘n Europese as ‘n swart taal te leer. By ‘n Europese taal vind ek kultureel aanklank terwyl ek kultureel geen baat by ‘n swart taal sal vind nie. Vergelykenderswys sou ‘n swart taal vir my as ‘t ware ‘n hut oopmaak, terwyl Duits, Frans of Spaans vir my ‘n hele wêreld toeganklik maak.
Le Cordeur se benadering tot Afrikaans is ANC-deurdrenk. Daarom kan hy ‘n artikel skryf met die opskrif: “Madiba het Afrikaans óók bevry” (122). Die benaming “Madiba” probeer verseker dat ons daardie mens eerder met vrede en versoening as met geweld en terrorisme assosieer. Le Cordeur, soos sy ANC-meelopers, fokus op die Mandela van 1994 en daarna; nie op die onrusstoker en bomplanter van vóór 1994 nie. Mandela het glo ‘n groot liefde vir Afrikaans gehad en uitgereik na Afrikaners (122). Hoekom het hy dit gedoen? Om Afrikaners te probeer sus nadat hulle sonder hulle instemming op ‘n verraderlike manier van hulle politieke mag ontneem is.
Tydens sy eerste staatsrede het Mandela, waarskynlik op aanbeveling van Jakes Gerwel, Ingrid Jonker se gedig, “Die Kind”, voorgedra. Le Cordeur beweer Mandela het daarmee “die pertinente teken van versoening uitgestuur … na die Afrikanergemeenskap” (125). Maar die gedig handel oor (die) slegte blankes wat glo ‘n swart kind deur die kop geskiet het. Lees gerus die volledige gedig, wat op die internet beskikbaar is. Die slinkse Mandela vestig daarmee die aandag op die blankes as “moordenaars” terwyl hy die aandag aflei van die dood en verwoesting van baie groter omvang wat deur veral die ANC/UDF/SAKP gesaai is. Maar Le Cordeur se vetolking is: “Mandela [wou] ‘n sein uitstuur dat Afrikaans en die totale Afrikaanse [Afrikaner?] gemeenskap ‘n plek [as die moordenaars van swartes?] in ‘n demokratiese Suid-Afrika verdien” (125). Dan volg nog ANC-geïnspireerde sousies: “Mandela het nie net ‘sy mense’ na vryheid gelei nie. Ook Afrikaans – eens gestigmatiseer as Taal van die Onderdrukker – is bevry van sy gekontamineerde verlede” (126). Mandela het glo “Afrikaans se plek in die Grondwet … verseker” (126). Soos aan die Universiteit Stellenbosch behoort ‘n mens te vra: Hoedanig is daardie plek?
Heel aan die begin verwys Le Cordeur na “Afrikaans en Kaaps” (xii) en later dat hulle (heeltemal) verskillende tale (“‘n ander ‘taal'” – 327) is. Afrikaans en Kaaps is twee tale wat in aard verskil. Afrikaans is ‘n nie-Engelse taal uit eie reg terwyl Kaaps ‘n brousel- of mengeltaal is wat naas eie elemente ‘n sameflansing van Afrikaans en Engels is. “Volgens [Adam] Small is Kaaps … ‘n volwaardige, selfstandige taal” (131); iets wat Kaaps egter klaarblyklik nie is nie omdat hy uitermate op sowel Afrikaans as Engels parasiteer. Kaaps verryk glo Afrikaans (132), wat aanvaarbaar kan wees as dit uit die relatief klein taaleie-komponent van Kaaps kom. Wat heeltemal onaanvaarbaar is, is as Afrikaanssprekendes hulle taal besoedel met onnodige Engelse woorde en segswyses in navolging van die (bedenklike) voorbeeld wat Kaapssprekers stel. Op die lange duur kan dit die ondergang van Afrikaans as ‘n taal uit eie reg meebring.
Le Cordeur is ten gunste van taalvermenging (en sekerlik ook rasvermenging): Ons behoort glo “ons taal op ‘n inklusiewer wyse te bestuur, sodat alle leerders sal tuisvoel in ‘n ubuntu van taal” (134). Dit gaan om integrasie/vermenging/potpourriing op alle terreine. “As daar so min vroue op Jan [van Riebeeck] se drie skepies was, hoe het die Suid-Afrikaanse volk aan die Kaap ontstaan?” (181). Wel, die Afrikanervolk dank sy bestaan hoofsaaklik aan mans en vroue wat later per skip uit Europa gekom het. Volgens Le Cordeur, egter, moet die eie die almal word. Anders as Afrikaners het bruin mense ‘n identiteitsprobleem. Die bruin elite gee voor dat hulle dit dus makliker vind om by ‘n verswelgende swart meerderheid in te skakel, al toon die daaglikse ervaring van die laer klasse bruines dat dit glad nie die geval is nie.
As ‘n mens Afrikaanslojaal is, ‘n aanvoeling vir die idioom van Afrikaans het, kan jy nie ‘n ondersteuner van erg geradbraakte “Afrikaans”, soos Kaaps, wees nie. Maar Le Cordeur probeer weer om twee here te dien, dus op twee stoele te sit. Hy beskryf Kaaps as “‘n belangrike variëteit van Afrikaans” (128). Standaardafrikaans is glo nie “‘n meer korrekte (‘suiwer’) vorm van Afrikaans … nie. Net so is Kaaps nie ‘swak Afrikaans’ nie” (129). Let op hoe slinks gaan Le Cordeur te werk: “Teen 1808 was Kaapse Afrikaans die huistaal van die meeste Kapenaars” (129). Daardie Kaapse Afrikaans of Kaaps-Hollands was iets anders as die hedendaagse Kaaps. Dit was bv vry van Engels omdat Engelssprekendes toe pas begin het om hulle aan die Kaap te vestig. Dieselfde valsheid kleef aan die stelling dat Kaaps, in die sin van Engelsbesoedelde “Afrikaans”, die oudste Afrikaansvariëteit is (271).
Le Cordeur is vatbaar vir enige propaganda, veral as dit anti-blank of pro-bruin is. Byvoorbeeld: “Was dit regverdig om die grond van die Eerste Nasie [die Khoi-San, deesdae die bruines] op ‘n slinkse wyse te bekom? Nee” (143). Dit is glo deel van die “onregverdighede van die verlede” (144). Le Cordeur is betrokke by Rachel’s Angels [‘n lekker Engelse naam], “‘n bemagtigings-inisiatief van Media24 … om belowende jong mense die geleentheid te bied om ‘n teriêre loopbaan te volg” (63). “Die projek het ten doel om die kapasiteit van belowende studente uit benadeelde gemeenskappe te verbeter” (148). Wat hy doelbewus verswyg, is dat Rachel’s Angels op ‘n rassistiese grondslag – dikwels eufemisties “regstelling” genoem – funksioneer. Daarvolgens kan ‘n blanke nie so ‘n engel wees nie. Dit maak nie saak hoe belowend, behoeftig en benadeeld ‘n blanke is nie, hy word op grond van ras van bevoordeling uitgesluit. Dít is in ooreenstemming met Le Cordeur en die ANC se sin vir geregtigheid.
Vir oorweging by die toekenning die “prestigeryke” Thuthuka-beurse (197) mag jy ook nie blank wees nie. Dieselfde rassediskriminasie teen blankes kom by Naspers en MultiChoice se Phuthuma Nathi-aandeleskema voor. “Die aandele mag egter steeds net deur swart individue en groepe … gekoop of verkoop word … Hierdie reëling verseker dat MultiChoice sy verpligtinge van sy uitsaai-lisensie ten opsigte van swart aandeelhouding nakom” (150). Met ander woorde, die rassistiese ANC-regime het die toekenning van ‘n uitsaai-lisensie onderhewig aan swart bevoordeling en blanke benadeling gemaak. Hierteen opper Le Cordeur geen beswaar nie.
Fatima Allie
As dosent neem Le Cordeur sy US-studente op uitstappies, maar telkens na plekke wat sy ANC-politiek en ander oriëntasies (bv pro-bruin en pro-Kaaps) pas. Fatima Allie, ‘n Moslem, is uitgesproke daaroor dat sy, soos Jonathan Jansen, Engels as haar eerste taal beskou; nie Afrikaans nie. Dit het die Afrikaanse Taalraad nie verhoed om haar sy ondervoorsitter te maak nie. Sy is ook by die Stigting vir Bemagtiging deur Afrikaans betrokke. As jy nie-blank is, hoef jy nie Afrikaanslojaal te wees om in leidende poste by sogenaamde Afrikaansinstansies “nader getrek” te word nie. Dit is Allie wat Le Cordeur se studente oor die slawegeskiedenis en die Bo-Kaap as die beweerde ontstaansplek van Afrikaans inlig (152). ‘n Klipharde historiese feit word deur hierdie elemente geïgnoreer: Die Bo-Kaap het eers dekades ná die vrystelling van die slawe (1834/1838) ‘n (oorwegend) Moslem-woonbuurt geword. Eintlik erken Le Cordeur dit wanneer hy skryf: “Die slawe [het] hulle ná die afskaffing van slawerny hier gevestig” (268-269). Ek hoop Le Cordeur se (veral blanke) studente het die vermoë om sterk weerstand teen sy deurlopende ideologiese breinspoeling te bied.
Daar is ‘n eienaardige evaluering van persone. Desmond Tutu van WVK-faam word ‘n “onpartydige fasiliteerder” genoem (249). Adam Small word tot ‘n reus verklaar (170) en beskryf as “een van ons grootste woordkunstenaars” (323). “Myns insiens moet die naam van Adam Small in dieselfde asem genoem word as Van Wyk Louw … en DJ Opperman. Hy was inderdaad een van die ‘drie grotes’ in die Afrikaanse kanon” (380). Nelson Mandela word tot ‘n “grootse staatsman” (219) en “die vader van ons nasie” (224) verhef. Mandela se leuen, “I have fought against black domination” (233), word asof dit evangelie is weer in ons kele afgedruk. Een van Le Cordeur se voorstelle om “almal” tevrede te stel, is om die Kaapstadse lughawe na die alkoholis Eva/Krotoa, een van ons jong demokrasie se “Eerste Mense”, te vernoem (236). “Sy was inderdaad die eerste vroulike Renaissance-figuur in Suid-Afrika” (240). Geen wonder dat ons nie meer van Thabo Mbeki se Afrika-Renaissance hoor nie. By die keuse van die lughawenaam is Krotoa se sterkste mededinger, volgens Le Cordeur se insig, Winnie Mandela (236). Dit gaan glo om die titel: “Moeder van ons nasie” (241). “Die Eerste Nasie kan tereg voel dat hulle die stiefkinders van SA is” (240) – te meer as Krotoa nie vernoem word nie. Die Strand moet dalk eerder na nog ‘n Renaissance-Khoi-Khoin, Autshumato/Harry die Strandlopper, vernoem word. Dit is seker nie genoeg erkenning as ‘n rekenaargebaseerde vertalingsprojek Autshumato se naam dra nie. Wás Suid-Afrika ‘n abnormale samelewing of het hy eers van 1994 af al hoe meer abnormaal geword?
Daar is nog baie wat ek oor bv die aanbieding, verwerking, taalgebruik, proeflesing en ook die inhoud van hierdie bundel kan skryf; ook die indeks wat hoogs onvolledig is.
Sedert 1994 het Suid-Afrika meer openbare vakansiedae as ooit tevore; ook meer as die meeste (beskaafde) lande. Ons politieke “bevryding” het gesorg dat ons op meer dae van werk bevry is. Die meeste mense gebruik nie hulle vrye tyd konstruktief nie. Leeglê-naweke is klaarblyklik nie erg genoeg nie. In die goeie ou dae was ‘n naweek anderhalf dag lank; nie twee volle dae nie. Die werksure was ook langer en die jaarlikse verlof korter. Geen wonder dat die produktiwiteit vroeër hoër en die misdaadsyfer laer was nie. Talle mense sit saans, naweke en openbare vakansiedae voor die televisie en by die radio omdat hulle hulle nie self konstruktief kan besig hou nie. Hulle is statiese sponse wat die polities byderwetse retoriek van veral die SABC sonder gesonde weerstand absorbeer. Die enkelinge wat koerant lees, word aan soortgelyke mode-invloede blootgestel, bv in Afrikaans danksy die monopolistiese Naspers/Media24.
Reeds vóór 1994 het die UDF, SAKP en vakbonde daarop aangedring dat 1 Mei as Werkersdag gevier moet word; dus deur nie te werk nie. Hiernaas het die ANC-regime ander polities geïnspireerde openbare vakansiedae ingestel: Menseregtedag, om die dood en verwoesting van Sharpeville te vier; Vryheidsdag, om die afloop van terrorisme te gedenk; Jeugdag, om die verwoesting aangerig in Soweto in 1976 te verheerlik; en Vrouedag, om die vroue te huldig wat ‘n optog gehou het omdat hulle hardegat oor die dra van passe was. In nie ‘n enkele geval word iets opbouends in herinnering geroep nie. Tiperend van die ANC word misdaad en wanprestasies gevier. Geen wonder dat Suid-Afrika sedert 1994 deur agteruitgang en verval gekenmerk word nie.
Is dit moontlik om nog iets uit te dink wat van Suid-Afrika ‘n volslae verloorland kan maak? Ja, dit is moontlik. Sedert 1 Januarie 2020 is albei ouers by die geboorte of aanneming van ‘n kind op 10 dae betaalde verlof geregtig. Die ouers hoef nie getroud te wees nie. Willemien Brümmer het hieroor in ‘n artikel ‘n loflied aangehef (Netwerk24, 7.01.2020). Sy toon geen begrip vir hoe moeilik dit vir werkgewers is om vas te stel of so ‘n verlofaansoek geldig is nie. Sy gee ook nie ‘n flenter om vir die formele werkure wat verlore gaan nie. Sy vertel dat haar man twee weke verlof geneem het om haar met die geboorte van hulle seun by te staan. Vier maande ná die geboorte is sy terug na haar werk as joernalis. Doen ‘n moeder wat so gou gaan werk nie veel meer skade aan die kind as die potensiële voordeel van die 10 dae vaderskapverlof nie? Volgens haar bevorder die nuwe wet glo gender-gelykheid. Pleks van in talle opsigte na gelykheid en eendersheid te soek, ook waar so iets nie te vinde is nie, sou dit dalk beter wees om eerder daadwerklike geslagsverskille en -rolle te erken.
Willemien roem graag daarop dat sy polities so links moontlik is. Sy is ook ‘n militante feminis. Die manier waarop sy die huwelik en ouerskap benader, kan bevraagteken word. Die tragedie is dat sy die agterkleinkind van CJ Langenhoven is; maw Sagmoedige Neelsie is haar oupagrootjie. Hier onder toon ek aan dat haar lewe ingrypend deur hierdie feit beïnvloed word, maar dat sy terselfdertyd die kern van Langenhoven se ingesteldheid, sy Afrikanerskap, verloën.
Dit herinner aan Wim de Villiers se Universiteit Stellenbosch (US), deesdae eerder Stellenbosch University, selfs Stellenbosch Diversity. Die US het doelbewus versuim om sy stigtingskenker, Jan Marais (1850-1915), ‘n eeu ná sy dood te huldig. Marais se stigtingvoorwaarde, dat Hollands/Afrikaans nie ‘n mindere plek as Engels aan die US mag beklee nie, word opsetlik geïgnoreer. Tydens die US-eeufees in 2018 is Marais se naam skaars genoem. As Marais swart was, sou ‘n mens op die kampus om elke hoek en draai met sy naam gekonfronteer gewees het. Marais se Afrikanerskap bring mee dat hy deur die getransformeerde US as onhuldigingsbaar beskou word.
Dieselfde geld vir Langenhoven, nog ‘n uitnemende Afrikaner. Die US het in 1931 ‘n eredoktorsgraad aan Langenhoven toegeken. Hy het letterlik sy skedel aan sy alma mater bemaak. Die US kon sy skedel drie dekades na sy dood opeis, maar het dit nie gedoen nie. Dit is uitsonderlik dat ‘n Afrikaner soos Langenhoven se naam darem nog nie heeltemal van die US-kampus verdwyn het nie; heel moontlik omdat dit slegs in ‘n gekamoefleerde vorm geduld word, naamlik as Die Neelsie, die naam van die Studentesentrum. Die skrif is egter aan die muur. Die Neelsie se webtuistes is uitsluitlik in Engels. Die Neelsie loop myns insiens die gevaar om as bv The Nelson hernoem te word.
Die US-senaat en -raad het die verengelsing van die US met min daadwerklike teenstand goedgekeur en die verlenging van Wim de Villiers se ampstermyn selfs eenparig. Dit is moontlik dat Die Neelsie se naam met soortgelyke algemene instemming verander sal word. Google “universiteit stellenbosch”. Al die leidrade na die US is in Engels. Vanaf die Engelse webtuiste kan ‘n mens darem nog na die Afrikaanse webtuiste gaan. Maar dit gebeur dikwels dat die Afrikaanse teks van ‘n item nog nie beskikbaar is nie. Die US is deesdae immers primêr Engels. Die uiterste pogings word ook deurgaans op die webtuiste aangewend om die US so swart moontlik voor te stel. Die US is in feitlik geen opsig meer ‘n Afrikaanse universiteit nie en sekerlik nie meer ‘n Afrikaner-universiteit nie. Dit wil selfs nie eintlik as ‘n Suid-Afrikaanse universiteit bekend staan nie. Wat deesdae bowenal begeer word, is dat die US as ‘n Afrika-universiteit bekend moet wees. Dit impliseer verswarting en gevolglik verengelsing. Daar word deur die US skynbaar geen flenter omgegee nie vir die hemelskreiende radikale transformasie wat hierdeur nie net aan die universiteit nie maar ook aan die dorp Stellenbosch opgedring word.
CJ Langenhoven (1873-1932) het sy studentetyd aan die Victoria College (die latere US) as “‘n jarelange stuk woestynlewe” beskryf, onder meer omdat hy toe nog nie “‘n duidelike nasionaliteitsgevoel” gehad het nie (JC Kannemeyer, Die dienswillige dienaar: ‘n Langenhoven-fotoboek (Kaapstad: Tafelberg, 1995, teks by foto 19). In 1895 behaal hy die graad BA op Stellenbosch. Langenhoven is ‘n “onbestendige jongman” genoem (foto 23). Uit Kannemeyer se Langenhoven-biografie (1995 – kyk hier onder) blyk dat onbestendigheid, bv in die sin van dranksug en depressie (wat mekaar wedersyds beïnvloed), nie net die res van Langenhoven se lewe gekenmerk het nie, maar ook dié van sy nageslag. Hy het net een kind, Engela, gehad, wat eintlik ‘n volslae mislukking (bv alkoholis) was en ook ‘n groot teleurstelling vir hom, wat haar eens sy “Engeltjie” genoem het (foto 27).
Reeds in 1910 het Langenhoven “Engels as die uiteindelike taal van Suid-Afrika” voorsien (foto 35). Omstreeks April of Mei 1910 het daar egter ‘n kentering in sy houding teenoor Afrikaans gekom. “Daarmee vind hy sy eintlike missie in die lewe, naamlik om te veg vir die regte van Afrikaans en om literatuur te skep wat die aansien van die taal sou verhoog” (foto 35). Voorheen was hy eerder anti-Hollands as anti-Afrikaans. Tydens die Rebellie (1914) het hy sy politieke lojaliteit van Louis Botha en Jan Smuts na JBM Hertzog en DF Malan verskuif. As provinsiale raadslid slaag Langenhoven in 1914 daarin om ‘n mosie aanvaar te kry dat skoolonderwys deur die medium van die moedertaal, bv Afrikaans, tot en met die vierde standerd toelaatbaar is (foto 40). In 1918 skryf hy die woorde van “Die Stem” (foto 42). In 1938 word dit een van die twee volksliedere van Suid-Afrika. In 1957 word “Die Stem” (en die Engelse vertaling) die enigste Suid-Afrikaanse volkslied. In 1920 word Langehoven ‘n Volksraadlid en in 1921 ‘n senator. “Op 25 Mei 1925 word Langenhoven se ywer vir die taalstryd beloon met die amptelike erkenning van Afrikaans as amptelike taal naas Engels” (foto 50).
Cornelis Jacob Zetuin Langenhoven (1842-1923) was CJ Langenhoven se vader. Gedagtig aan die ramp wat Suid-Afrika in 1994 getref het en die agteruitgang van bv Afrikaans sedertdien, ook aan die US, het die grafskrif van CJZ Langenhoven besondere relevansie verkry: “Vader as jy maar weer / jou oë kan open / watter veranderinge / sal jy nie sien maar / jy is baie ver beter / waar jy vandag rus / in stilte” (foto 7).
Engela (1901-1975) het in 1926 met ‘n tandarts, Niko Brümmer (1899-1967), getrou. Guillaume Brümmer (gebore in 1934) is hulle enigste kind en dus die enigste kleinkind van CJ Langenhoven. Guillaume het in 1963 met Laetitia Conradie (1936-2019) getrou. Hy het daarna ‘n dosent in wiskunde aan die Universiteit Kaapstad geword (1965-2000). Soos Engela wou Guillaume nie deel van Sarah Goldblatt (1889-1975) se propagandistiese “Langenhoven-industrie” wees nie. Guillaume “het te veel onder die skaduwee van die Langenhoven-verbintenis geloop, en dit was hoog tyd dat hy van dié dinge wegkom en sy eie lewe lei” (Kannemeyer, Langenhoven-biografie, besonderhede hier onder, p 43). Ná Goldblatt se dood het Guillaume egter teen wil en dank die administrateur van CJ Langenhoven se letterkundige nalatenskap geword. Aan die Engelse Universiteit Kaapstad wou hy hom eerder van Langenhoven distansieer. Hy kon dit doen omdat hy as wiskundige akademies uitnemend gepresteer het. Hy en Laetitia het vier kinders, waarvan Willemien (gebore in 1974) die jongste is. Sy het in 2014 met Pierre Barkhuizen getrou. Hulle seun se naam is Matthias. Omdat sy in mindere mate as haar pa presteer, is dit vir haar voordelig om haar Langenhoven-verbintenis tot eie voordeel te ontgin, al neem dit dikwels die vorm van ‘n anti-Langenhoven ingesteldheid aan.
Willemien het honneursgrade in drama en joernalistiek aan die US verwerf en was in 2011 ‘n genoot in die US se departement joernalistiek. ‘n Afrikaner, Piet Cillié, het hierdie departement in 1978 begin, maar sedertdien het dit onder linkse departementshoofde geressorteer: Johannes Grosskopf (1984-1993, wie se seun Hein as ANC-lid in 1987 die bom by Sterland in Johannesburg geplant het waarin 26 mense beseer is), George Claassen (1994-2000) en Lizette Rabe (sedert 2001). In 2006 het Willemien ‘n magistergraad in skeppende skryfkuns aan die Universiteit Kaapstad voltooi. Meer hieroor volg hier onder.
Oor JC Kannemeyer se biografie, Langenhoven, ‘n lewe (Kaapstad: Tafelberg, 1995, 728p), het ek by ‘n vorige geleentheid op Praag (16.05.2015) geskryf. Langenhoven het Afrikaans “my pêrel van grote waarde” genoem. Hy het ingesien dat “taalregte ‘n essensiële voorwaarde vir die volwaardige bestaan van sy mense in hierdie land is.” Langenhoven het in 1914 geskryf: ” Afrikaans … is die enigste band wat vir ons als ‘n aparte nasie aanmekaar bind.” Ook: Afrikaans is “die één band wat ons as nasie aanmekaar heg; die uitgedrukte siel van ons volk.” As verloopte Afrikaner sal Willemien nie saamstem met Langenhoven se hegte band tussen die Afrikanervolk en Afrikaans nie.
Ek het al verskeie kere op Praag na Willemien verwys:
19.08.2017: Haar bespreking van die Afrikaanse Woordelys en Spelreëls (AWS, 11de uitgawe, 2017) op Netwerk24, 4.08.2017). Sy insinueer dat Standaardafrikaans, soos Afrikaners, (minstens) ‘n eeu lank benepe was. Dit vind aansluiting by haar ongunstige uitbeelding van Afrikaners in haar drama, Braai (2014). Kaaps is glo een van Afrikaans se “kleurryke en verleidelike variëteite.” Een van die besware wat hierdie feminis opper, is: “Die AWS was baie jare lank die domein van wit mans.” Ek het destyds geskryf: Brümmer “wek die indruk dat sy (ongekwalifiseerd) ten gunste van swart oorheersing en die (slaafse) navolging van internasionale neigings is.” Daarenteen was Langenhoven se standpunt: “Ter wille van die naturel self, sowel as ter wille van die blanke, moet daar na ‘n oplossing gesoek word waardeur die oorheersing van die witman verseker word vir die toekoms” (Kannemeyer, Langenhoven-biografie, p 416). Willemien verwys ook (smalend) na die “taalbulle” en “heilige koeie wat bly bulk.”
7.04.2018: Ek verwys hier slegs terloops na Willemien se verbintenis met die US se departement joernalistiek. Die boek van Gabriël Botma wat bespreek word, gee egter ‘n uitstekende beeld van bv die anti-Afrikaner dampkring waaruit Willemien kom en waarmee sy haar klaarblyklik vereenselwig. Daar is myns insiens geen moontlikheid dat Willemien haar onomwonde teen bv die moorde op blanke of Afrikanerboere of die verswarting en gevolglike verengelsing van die US sal uitspreek nie. Oor plaasmoorde vestig sy die aandag op swart eerder as wit lyding (Netwerk24, 13.08.2019). Sy wek die indruk dat sy nie juis simpatie met die blanke slagoffers het nie; dat hulle kry wat hulle verdien. Sy impliseer ook dat die Grensoorlog onnodig was (Netwerk24, 7.11.2019). Skynbaar is geen standpunt vir haar te links nie.
23.06.2018: Plaasmoorde word gekenmerk deur van die diepste smart denkbaar. “Om oor so ‘n pynlike situasie te berig, behoort in die kraam van bv die smartvraat-joernalis Willemien Brümmer te pas. As iemand wat op haar radikale politieke oorverligtheid roem, het sy, sover ek weet, nog nooit so ‘n rampgebied besoek en daaroor ‘n berig gepubliseer nie.” Kort hierna het sy my dalk verkeerd probeer bewys deur ‘n onderhoud te voer met gesinslede van die vermoorde eienaar van ‘n padstal buite Stellenbosch. Dit was egter glad nie ‘n tipiese plaasmoord nie. Sy het ook versuim om die moord en moordenaars te veroordeel. Ek noem ook dat sy ‘n onderhoud met die oud-MK-soldaat en -terroris, Jeremy Vearey (Praag 26.05.2018) gevoer het en “kritiekloos en selfs bewondered oor hom … skryf.” Sy het ook ‘n striemende aanval op Danie Langner, die besturende direkteur van die FAK, geloods. “In haar jongste skrywe lê sy haar pa [wat aan demensie ly] woorde in die mond ter verkleinering van ‘Die Stem’, wat glo ‘in elk geval nie ‘n goeie gedig [is] nie. Dis te blikkerig, te vol trompetgeskal, veels te eensydig in die klem op Afrikaners as “knegte van die Allerhoogste”. Die opvatting van Afrikaners as ‘n uitverkore volk, “teen die hele wêreld vry”, is in elk geval deur die geskiedenis geweeg en te lig bevind. Anders as jy [Langner] en jou organisasie [die FAK] roem ons nie op ons verlede nie. Ons sien ook nie “Die Stem” as ‘n simbool van Afrikaner-identiteit nie. Dit mag jou dalk ontstel, maar daar is duisende, dalk miljoene Afrikaanssprekendes wat met pres Ramaphosa saamstem dat “Die Stem” en die ou landsvlag simbole van diskriminasie, verdrukking en ellende is.’ Die politiek van hierdie skepsel behoort vir iedere Afrikaner absoluut verwerplik te wees.” Dit is die soort anti-Afrikanergif wat Naspers/Media24 deesdae graag publiseer.
4.08.2018: Hier word daar slegs terloops na Willemien se Vearey-onderhoud verwys. Maar ek stel die vraag: Sou Brümmer en nog ‘n joernalis, Hanlie Retief, so bewonderend oor Vearey en sy boek geskryf het “as Vearey as MK-terroris van hulle familielede uitgewis het?”
Deur die soekfunksie van Netwerk24 te gebruik, kan Willemien se ander koerantartikels gelees word. Wat opval, is dat sy, wat as moeder maar vyf jaar ondervinding van ‘n enkele kind het, graag raad aan ander uitdeel asof sy oor besonder gesaghebbende kennis en insig beskik. Foto’s van die Barkhuizen-gesin word oor en oor gepubliseer. Myns insiens dui dit op erge subjektiwiteit en narsisme by die skryfster. Dieselfde indruk word ook deur die titel van haar boek gewek en deur die inhoud bevestig: Die dag toe ek my hare losgemaak het (Kaapstad: Human & Rousseau, 2008, 144p; Amazon Kindle $18,40). Die boektitel is ook die titel van een van die dosyn kortverhale. Drie van die verhale is voorheen elders gepubliseer.
Die teks in die boek is in meerdere of mindere mate verwerkings van die manuskrip wat Willemien in 2006 vir die verkryging van ‘n magistergraad in skeppende skryfwerk ingelewer het. My geheelindruk is dat haar verhale enersyds erg geforseerde en smartvol gebaarde konstruksies is en andersyds dat verbeeldingskrag, wat so noodsaaklik by fiksieskrywers is, by haar ontbreek. Diegene wat met haar skryfwerk en bv Kannemeyer se Langenhoven-biografie bekend is, sal tot die gevolgtrekking kom dat ons hier wesenlik met outobiografiese inligting te make het, wat ietwat aangepas is, bv die name en om die verhale “interessanter” te probeer maak. Vir my as leser is nie een van die verhale bevredigend nie. In my Amazon-beoordeling het ek twee uit vyf sterre aan die boek toegeken. Nogtans het Willemien die graad met lof ontvang. Haar Langenhoven-verbintenis kon hier ‘n rol gespeel het. Sy het boonop ‘n beurs vir hierdie studie ontvang.
Hierdie gebeure bevestig my siening dat kursusse in skeppende skryfwerk nie deur universiteite aan aspirantskrywers aangebied behoort te word nie; veral nie vir ‘n gevorderde graad (soos magister, wat die deur tot ‘n doktorsgraad kan wees) nie en liefs vir geen graad nie. In taalkursusse vir die graad BA kan aan studente wel (beperkte) onderrig in skryfwerk gegee word, maar dan van ‘n afrondende aard. Die grondslag vir goeie skriftelike uitdrukking behoort reeds op skool gelê te word, hoewel ek natuurlik bewus is van die dalende gehalte, sedert 1994, van skoolonderrig in Suid-Afrika. Ek sou in elk geval graag die eerlike mening van ‘n ervare kortverhaalskrywer en -kenner, soos Abraham H de Vries, oor hierdie bundel wou hoor. Vir my is dit duidelik dat Willemien nie ‘n verbeeldingryke, skeppende kunstenaar is nie, maar bloot ‘n bevooroordeelde, selektiewe verslagdoener. Ek dink sy behoort na dese te besef dat sy eerder ‘n joernalis as ‘n fiksieskrywer is. In die res van hierdie rubriek bepaal ek my aandag by haar boek.
In die boek is Mia Albertyn die hoofkarakter en verteller. In die voorwoord en in die eerste paragraaf van die eerste verhaal word Langenhoven genoem. Sy beeld haar pa as ‘n skeikunde-professor uit. Ná nog ‘n verwysing na haar deurmekaar ouerhuis in Tamboerskloof, handel die tweede verhaal oor die familieplaas buite Ladismith in die Klein-Karoo. Dit is die Desembervakansie ná sy standerd 4 (graad 6) voltooi het. Op hierdie jeugdige ouderdom is sy reeds haar polities verligte self. Sy wil nie hê dat die bruin plaaskinders haar “kleinnooi” noem nie. Hulle verwys na hulle “matchbox-huisie” (Kindle 215), ‘n term en siening wat eerder eie aan die volwasse Willemien is. Daar is glo “‘n onsigbare muur” tussen wit en bruin mense (245) wat Mia in woord en daad probeer afbreek. Sy is blykbaar vroeg seksueel oorryp. Op haar inisiatief speel sy as laerskoolkind “donkerkamertjie” met ‘n ouer bruin plaasseun (297). “As ons die lig afsit, sal niemand kan sien of ons witmense of bruinmense is nie” (307). Sy lewer ‘n hoogs onoortuigende maar polities byderwetse uitbeelding van kinderspel.
In die derde verhaal verwys Mia na haar ouerhuis se deurmekaar kombuis, waarvan die vloer smerig is (soos later blyk), en sy is beswaard oor een van haar familiename, Ragel. Dit is werklik nie die moeite werd om iedere verhaal te probeer vertel nie, onder meer omdat daar maar min storie in is. In die verhale wat volg vertel sy van haar ma se onvermoë om kos te maak en hoe sy haar ma op ‘n onbeholpe manier hiermee help. Sy skryf ook oor die intieme verhoudings wat sy as jong meisie met ongetroude en getroude mans gehad het; soos Azille Coetzee onlangs ook gedoen het. Seksuele losbandigheid is blykbaar skering en inslag van verligtheid. “Ek het al baie boyfriends gehad … en ek het nog presies dieselfde issues” (1712). Sy stel haar in Engels voor aan die Afrikaanssprekende Nick du Toit (532).
Mia besoek Beaufort-Wes, waar haar ouma Ragel (Engela) lank gewoon het en “nie altyd so lekker gevoel [het] nie” (922). “Die bottel Gilbeys was ‘n permanente susmiddel wat die werklikheid draagliker moes maak” (1554). Sy vertel ook van haar oeroumagrootjie wat aan depressie gely en selfmoord gepleeg het. Haar pa se (fiktiewe) suster, Aletta genoem, en een van haar kinders is in ‘n motorongeluk dood toe Aletta “poepdronk” was (1785). Een van Mia se mansvriende vra (tereg): “Was jou hele familie verstreurd?” (1090). Mia het ‘n sielkundige en ‘n terapeut en word in die hospitaal vir depressie behandel. ‘n Verpleegster vra: “Enige familiegeskiedenis van geestesversteurings?” (1541). Sy antwoord: “My ma sê daar’s ‘n geskiedenis van maniese depressie – aan my pa se kant. En party van my voorouers het gedrink” (1563). “Uit ‘n sekere perspektief gesien het nie een van hulle aan die waansin ontsnap nie” (1865). In die laaste verhaal is Mia getroud en het ‘n kind, maar haar man het gevlug toe die kind drie maande oud was. Dit klink glad nie onrealisties nie, maar Willemien het eers jare ná die publikasie van die boek ‘n man en kind gekry.
Uit Goethe se Faust word aangehaal: “Wat jy van jou vadere geërf het: verdien dit self om dit te besit” (1936). Anders as Langenhoven en haar pa, moet Willemien nog haarself bewys. ‘n Mens kan maar net hoop dat die volgende administrateur van Langenhoven se letterkundige nalatenskap iemand is wat waardering vir Langenhoven, “Die Stem” en die Afrikanerdom het; dus iemand anders as Willemien.
“Verwoerd het doelbewus gekies om ‘n Afrikaner te wees. Hy was die eerste student in Suid-Afrika wat sy studies, van sy voorgraadse eksamens tot sy doktorale proefskrif, in Afrikaans geskryf het” (Hermann Giliomee, Die laaste Afrikanerleiers: ‘n Opperste toets van mag, Kaapstad: Tafelberg, 2012, p 27-28).
Die Universiteit Stellenbosch (US) is tans besig met die formulering van ‘n beleid oor “visuele regstelling”. Dit bied die ideale geleentheid aan die US om ‘n akademies briljante oudstudente en -dosent, Hendrik Frensch Verwoerd, met ‘n monument op die kampus te vereer. Op hierdie manier kan die US konkrete bewys lewer dat hy primêr ‘n akademiese onderneming is en nie ‘n verlenging van die ANC nie.
Ek het die bostaande skrywe op 28.08.2019 na LitNet gestuur maar ná verloop van ‘n week is dit nog nie gepubliseer nie. Dit is duidelik dat dit as onpubliseerbaar geag word. As die vlag van die plaaslike blanke politieke bewind haatspraak kan wees, hoeveel te meer nie ‘n monument vir Hendrik Verwoerd nie. Daardie hofuitspraak bevestig wat Hermann Giliomee reeds jare gelede geskryf het: dat die regterlike gesag nie onafhanklik van die ANC/SAKP funksioneer nie. Daar is myns insiens nie ‘n kat se kans dat Gelyke Kanse se huidige hofsaak teen die US ‘n uitspraak ten gunste van Afrikaans gaan oplewer nie. Die beste waarop gehoop kan word, is dat regter Johan Froneman weer met ‘n sinvolle minderheidsuitspraak vorendag kom.
André Gouws het ‘n artikel oor die herstandaarisering van Afrikaans gepubliseer (LitNet 21.08.2019). Hanno Visagie het die dag daarna in sy reaksie aangehaal wat ek oor hierdie onderwerp op Praag geskryf het. My woorde is korrek aangehaal, maar die bron waaruit aangehaal word, is verswyg. Wat dit myns insiens aantoon, is dat LitNet dit ongewens ag om na Praag te verwys; dat geen publisiteit vir Praag op LitNet geduld word nie.
Hier bo het ek na die getransformeerde US as “‘n verlenging van die ANC” verwys. Eintlik moes ek geskryf het: ANC/SAKP. Die US het al amptelik genoem dat hy eredoktorsgrade uitdeel aan diegene met wie hy graag assosieer. Onder die ontvangers van hierdie akademies waardelose US-sertifikate is daar mense soos Bram Fischer, Nelson Mandela en Graça Machel. Dit toon dat die getransformeerde (eintlik: radikaal ontaarde) US met graagte en oorgawe met kommuniste geassosieer wil wees.
Een van die US se jongste skuiwe op pad na algehele transformasie is die formulering van ‘n beleid oor “visuele regstelling”. Volgens ‘n berig op die US-webtuiste is wat begeer word “new visual symbols that have African centrality as an outcome.” Die gewoonte het ontstaan dat die US homself nie ‘n Suid-Afrikaanse universiteit noem nie, maar ‘n Afrika-universiteit. Daarby in ‘n inklusiewe sin, want die produkte wat hierdie eens Afrikaner-universiteit deesdae doelbewus wil lewer, is identiteitlose “wêreldburgers”; dus noodwendig eerder Engels- as Afrikaanssprekendes. Al word blanke en veral Afrikanerbelange openlik geminag, word daar valslik beweer dat ‘n “inclusive environment” nagestreef word; ook dat daar iets soos “diverse cultures” bestaan, al het die US deesdae amptelik hoofsaaklik ooghare vir swart belange.
Die projek oor visuele regstelling is aan twee bruin teoloë toevertrou: Nico Koopman as “Vice-Rector: Social Impact, Transformation and Personnel” en as “Curator” Leslie van Rooi, “Senior Director: Social Impact and Transformation.” Aan die US is talle poste, soos dié van Van Rooi, geskep om aan die ANC/SAKP te demonstreer dat die US met oorgawe transformeer en enigiets sal doen om die ANC/SAKP ter wille te wees. Sulke politieke poste maak ernstig inbreuk op die universiteit se vermoë om broodnodige akademiese doseer- en navorsingsposte te finansier. Dit is wat gebeur as ideologiese oorwegings ‘n hoër prioriteit as akademiese belange geniet. Verlede jaar het die rektor, Wim de Villiers, en sy kollegas dit reggekry om die US-eeufees te vier sonder om ‘n enkele keer die ordentlikheid op te diep om na Jan Marais se stigtingsvoorwaarde, dat die US ‘n Afrikaanse universiteit moet wees, te verwys, asook ruiterlik te erken dat die US hom doelbewus glad nie hieraan steur nie. Die plaaslike koerant, Die Burger, het hom ook nooit verwerdig om die US hieroor aan te spreek nie.
Bruin aktiviste soos Allan Boesak het nie die vermoë om self die Belydenis van Belhar te formuleer nie. Dirkie Smit en Jaap Durand het dit namens hulle gedoen. Op ‘n soortgelyke manier het Koopman en Van Rooi blykbaar nie die vermoë om ‘n konsepbeleid oor visuele regstelling te formuleer nie. Twee blanke vroue, Lize van Robbroeck en Elmarie Constandius, het dit namens hulle gedoen. Van Robbroeck het ‘n Wits-agtergrond en het haar proefskrif oor “black art” geskryf. Constandius is, soos haar kollega, gepreokkupeer met antikolonialisme, wat uiteraard ‘n manier is om uitdrukking aan antiblanke gesindheid te gee. Hierdie twee dames is dosente in die Departement Visuele Kunste. Dit is ‘n oord waar emosie en instink dikwels ‘n groter rol as rasionaliteit en akademiese ingesteldheid speel. Die beleid, soos geformuleer, is erg teleurstellend gesien vanuit die oogpunt van transformasie-aktiviste. Eintlik het hulle ‘n muis pleks van ‘n olifant gebaar.
Die uitgangspunt is dat van eurosentries na afrosentries oorgeskakel moet word; bedoelende van blank na nieblank. Dit is swartes wat tuis op die kampus moet voel. Dit is wat deesdae onder die US se kernwaardes verstaan word. Die ontheemding wat blankes, veral Afrikaners, op die kampus ervaar, word in geen opsig aangespreek nie. Dit is ironies dat daar op bladsy 6, item 6.17, na “language diversity” verwys word terwyl dit ongetwyfeld Wim de Villiers se begeerte is om van die US ‘n eentalige Engelse universiteit te maak; dus om taalverskeidenheid, veral Afrikaans, op die kampus te verban. Op bladsy 5, item 6.3, word na “statues” verwys. Dit dui sekerlik op die lastigheid van Jan Marais, die US-stigterskenker, se standbeeld op die Marais-plein, wat deesdae tot die vreugde van ANC/SAKP-kornuite eerder die Rooiplein genoem word.
Die nodigheid van ‘n geformuleerde beleid vir visuele regstelling kan bevraagteken word. Hierdie “regstellings” het reeds deur gebruik ‘n geykte vorm op die kampus aangeneem. Byvoorbeeld, alle tekens van Afrikanerstaatshoofde is al uitgewis. Dié kernwaarde van die De Villiers-US is dat die universiteit verswart én ontwit moet word. Dit is die Henry Ford-benadering: Gee voorkeur aan motors (studente, dosente en ander personeel) in enige kleur solank hulle swart is. Die sug na diversiteit het aanvanklik beteken dat swart naas wit ingevoer word, maar op die lange duur word die grootste moontlike mate van verswarting, dus nie-diversiteit, nagestreef.
Tekenend van wat Wim de Villiers wil hê, is die verandering in 2018 van die naam van die HB Thom-teater na die Adam Small-teater. Thom was akademies ‘n reus. Vergelykenderwys was Small akademies en andersins ‘n mikrogees wat by meer as een geleentheid studiebeurse ontvang het om ‘n doktorsgraad in Londen en Oxford te voltooi, maar hy het telkens misluk. Maar akademiese oorwegings is vir die getransformeerde US nie ter sake nie. Wat vir ANC/SAKP-gedienstiges van belang is, is dat die teater nie meer na ‘n blanke vernoem word nie, maar na ‘n nieblanke. Dit word as nie-rassige visuele regstelling geloof. Dié siekte, wat chroniese afmetings aan die US aanneem, het ‘n naam: politieke byderwetsheid.
Ek het in ‘n eentalige Afrikaanse huis grootgeword. Ek het in Afrikaans op skool en aan die universiteit, voor- en nagraads, studeer. Ek het meer as ‘n honderd artikels en resensies in vaktydskrifte gepubliseer; alles in Afrikaans. Op die internet het ek op twee webwerwe (Praag en LitNet) honderde artikels in Afrikaans gepubliseer. Ek het wesenlik en ongetransformeerd Afrikaans gebly en sal Afrikaans doodgaan. Jaap Steyn noem dit taalgetrouheid.
Op skool, aan die plaaslike universiteit en in die omgang is dit by my ingeprent dat Afrikaans so suiwer moontlik gebruik moet word. Ek was en is trots om ‘n Afrikaner en Afrikaans te wees. Sedert 1975 word Afrikaanssprekendes se trots op Afrikaans deur die Taalmonument in die Paarl gesimboliseer. Om lief vir Afrikaans te wees en hierdie taal as die aangewese middel te gebruik om so duidelik moontlik uitdrukking te gee aan wat ek dink en doen, het ‘n vanselfsprekendheid, ‘n lewenslange leefwyse, geword.
My Afrikaanse leefwyse is gesteun deur my onderwysers, dosente, kollegas, vriende, gesins- en familielede. Tradisioneel het Afrikaansinstansies soos die Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns* en die Afrikaanse Taal- en Kultuurvereniging (ATKV) Afrikaans daadwerklik bevorder en gebruikers aangemoedig om die taal so suiwer moontlik te gebruik. Die Afrikaanse koerante, populêre en vaktydskrifte, asook die Afrikaanse radiodiens, het inligting in suiwer Afrikaans versprei en sodanige taalgebruik aangemoedig.
[* In die Akademie se missie staan: “die bevordering van die gebruik en gehalte van Afrikaans.”]
Sedert 1994 het die situasie radikaal verander. “The past is a foreign country” (LP Hartley, David Lowenthal). Afrikaanse skole word al hoe minder. Afrikaanse universiteite bestaan feitlik nie meer nie; by uitstek omdat veral Afrikaanssprekende hanskakies weens kruipsug hulle vir die (algehele) verengelsing van hierdie inrigtings beywer. Afrikaansinstansies soos die SA Akademie, die ATKV en die Afrikaanse Taalraad (ATR) propageer nie meer suiwer Afrikaans nie; selfs nie die bevordering van Afrikaans as sodanig nie; veel eerder dat meertaligheid moet gedy; op die gevaar af dat Afrikaans uitgesluit word. Twee Afrikanerheiligdomme, die Afrikaanse Taalmuseum en -monument (ATM), het tot in hulle kern ontaard. “I wonder who will be the last, the very last, to seek this place for what it was” (Philip Larkin).
‘n Afrikaanstaalkundige het die kernrol in die bestuur van Afrikaans aan ‘n tradisioneel Afrikaanse universiteit gespeel. Hy het deurgaans groot lof gehad vir die manier waarop Afrikaans agtereenvolgens deur drie rektore bestuur is (Leon de Stadler). Die verstekonderrigtaal het egter van Afrikaans na Engels verander.
Die hoof van ‘n Afrikaansdepartement aan ‘n eens Afrikaanse universiteit beveel aan dat daar nie vir Afrikaans nie maar vir meertaligheid geveg moet word *(Rufus H Gouws).
[* Die volgende redenasie het mode geword: Frans Nel van Hermanus skryf: Om “vir ons taal te ‘veg’ … maak net nog vyande van ons taal” (Die Burger, 9.08.2019, p 10). Dus, laat Afrikaans maar in sy swernoot gaan. Waaraan Afrikaners voorkeur moet gee, is nie die heil van ons moedertaal nie maar eerder ‘n groter nieblanke vriendekring.]
‘n Akademikus wat sy brood daagliks danksy Afrikaans verdien en uit hoofde van sy pos toegelaat word om ‘n kernrol in die heil van Afrikaans te speel, bv as voorsitter van die Akademie se Taalkommissie,* verklaar openlik dat hy nie bereid is om vir Afrikaans te veg nie (Gerhard van Huyssteen).
[* Geen wonder dat township in die Afrikaanse Woordelys en Spelreëls die nuwe Afrikaanse woord vir lokasie geword het nie. Volgens Jana Luther, Fred Pheiffer en Rufus H Gouws se Handwoordeboek van die Afrikaanse Taal (HAT) is betekenisryke Afrikaanse woorde soos lokasie en klonkie “rassisties”. Op hierdie manier word Afrikaans om linkse politieke redes doelbewus verarm. As ‘n mens sake suiwer taalkundig, bv nie-polities, benader, het die k-woord én die h-woord ongetwyfeld onvervangbare seggingskrag. Die woord kanker kan gevoelens onmeetlik seermaak, maar geen woord behoort op grond daarvan verbied te word nie.]
Die redakteur van ‘n Afrikaanse koerant het daarop geroem dat hy nie bereid is om Afrikaans te bevorder nie (Henry Jeffreys). Sedertdien het sy opvolgers sy voorbeeld nagevolg.
‘n Afrikaanstaalkundige en die hoofouteur van ‘n boek oor Afrikaans wat 1 814 bladsye beslaan, versuim om daarin besorgheid oor die huidige gehalte, bv die graad van verengelsing, van Afrikaans uit te spreek.* Daarenteen word die mengeltaal Kaaps eerder geloof as veroordeel (Wannie Carstens).
[* In die hofsaak oor die huidige taalbeleid van die Universiteit Stellenbosch is genoem dat 62% van die bruin eerstejaarstudente in 2015 en 64% in 2016 Engels as onderrigtaal verkies het (Die Burger, 9.08.2019, p 3). In hulle latere studiejare neem daardie persentasies skerp toe. In die Noord-Kaap dring Afrikaanssprekende bruin ouers aan op Engels as skoolonderrigtaal, bv op Springbok. By bruin mense, veral die elite, is daar histories en sedert 1994 sprekende bewyse van taalontrouheid. Dit is ongetwyfeld dwaas om die toekoms van Afrikaans aan die bruin gemeenskap toe te vertrou, soos Carstens en diesulkes polities byderwets doen.]
‘n Mederedakteur van die Woordeboek van die Afrikaanse Taal (WAT) skryf: “Die verbete najaag van Afrikaanse taalsuiwerheid – met ‘n sterk skeut nasionalisme en ‘n antagonisme jeens Engels – dateer uit ‘n vorige era. Dit was nouliks taalkundig gefundeer” (Netwerk24, 12.07.2019). Die wisselwerking van Afrikaans en Engels word ongekwalifiseerd taalontwikkeling genoem en lewer glo ‘n bydrae tot die oorlewing van Afrikaans. Deur die oorname van Engelse woorde aan te wakker, ontmoedig hy woordskepping en dus die ontwikkeling van eiesoortige Afrikaans. Wat hy in werklikheid nastreef, is om Afrikaans agteruit te reverse. Daar is geen aanduiding dat ‘n snars omgegee word vir die oorlewing van Afrikaans in ‘n agbare, nie-aanstootlike vorm nie. Die boodskap is: Afrikaanssprekendes moet ontslae raak van die bagasie wat veroorsaak dat hulle hulle teen anglisismes verset. Klaarblyklik moet geradbraakte Afrikaans ter wille van die taal se oorlewing verwelkom word (Fred Pheiffer). Dus, Afrikaans kan slegs in oneer voortbestaan en hy berus daarin.
Elkeen van hierdie halfdosyn gevalle is aan ‘n spesifieke individu gekoppel. Hierdie ses mense woon ongeskonde tussen ons asof hulle geen onreg jeens Afrikaans gepleeg het nie.
‘n Mens moet nie vra hoe is dit moontlik nie, want hierdie dinge gebeur werklik. Jy moet eerder vra: Waarom gebeur dit? Omdat dit as polities verkramp beskou word om vir Afrikaans in die bres te tree. Ook omdat blanke Afrikaanssprekendes deur propaganda geïntimideer en gekondisioneer word om skaam vir eerder as trots op hulle verlede, hulleself en hulle moedertaal te wees.
Waarom is daar nie meer ‘n passie vir Afrikaans nie? Waarom is Afrikaans nie meer heilig nie? Waarom kan daar maar sonder beperking met Afrikaans gemors word? Omdat toegelaat word dat die Afrikaner as ‘n ongewenste verskynsel voorgestel word. Die standaardstrategie is om apartheid as net sleg te verdoem terwyl die rassistiese uitgangspunt eintlik is om die Afrikaner as ongeneeslik siek voor te stel. En hieraan doen mense wat eens Afrikaners was met oorgawe mee want hulle soek glo heling, ontsmetting, transformasie, ‘n diepe kloof tussen die verlede en die hede, asof die verlede nie glansryker was as wat die onverkwiklike hede is nie.
“The leaf unable to predict the fall” (WH Auden). Wie sou vóór 1994 kon dink dat ons in ‘n situasie sou beland waarin daar nie ‘n enkele Afrikaansdosent aan die universiteite oor is wat daarvoor bekend is dat hy/sy hom/haar vir die voortbestaan van suiwer(der) Afrikaans beywer nie? Dit is ook waar van al die genoemde instansies wat hulle as pro-Afrikaans voordoen. Dít is gewoon ‘n skande. Dít is heeltemal onaanvaarbaar. Dít is werklik iets om oor skaam te wees.
Sonja Loots bied ‘n sprankie hoop. In haar rubriek (Rapport 28.07.2019) tree sy in die bres vir nie-anglisistiese Afrikaans. Dalk gee dit positiewe leiding aan haar mede-Afrikaansdosente. Maar sy is, in die mate wat dit geldig is, ‘n onlangse bekeerling tot enigiets wat pro-Afrikaner is. Gebruik gerus die Praag-soekfunksie vir bewyse.
Die Here sou Sodom nie verdelg as daar selfs maar net tien regverdiges was nie (Genesis 18:32). Onder Afrikaansdosente en Afrikaansinstansies is daar eintlik nie ‘n enkele een nie. Dit is ‘n verdoemende getuigskrif. Hoeveel van hulle gaan die geleentheid aangryp om vandag ‘n pleidooi vir Afrikaans te lewer? Heel moontlik nie ‘n enkele een nie. Watter Afrikaanse koerante sal vandag ‘n spesiale poging aanwend om Afrikaans te bevorder? Waarskynlik geeneen nie.
Eintlik is dit ongelooflik dat ek reeds jare lank ‘n pro-Afrikaanse stem roepende in die woestyn is. Soos oor Steve Hofmeyr kan die Federasie van Afrikaanse Kultuurvereniginge (FAK) gerus sy stem duidelik oor Afrikaans laat hoor.
“As hulle stilbly, sal die klippe uitroep!” (Lukas 19:40). Omdat hulle swyg, moet ek skryf. Die Universiteit Stellenbosch (US) vier vanjaar sy Eeufees. My skrywe val saam met die herdenking van die US-stigtingskenker, Johannes Henoch Marais (8.09.1850-30.05.1915), se sterfte 103 jaar gelede. Ek het al dikwels geskryf oor die toestand waarin die US verval het – ‘n inrigting wat histories ‘n uitnemende Afrikaner- en Afrikaanse universiteit was. Die huidige rektor, Wim de Villiers, se herhaaldelik uitgesproke ideaal is dat die nie-wit studente en nie-wit personeel (veral die dosente) teen vanjaar in die meerderheid moet wees. Met die oog hierop is die US se akademiese keuringsnorme verslap. Soos sy voorganger, die ANC-aktivis Russel Botman, gee De Villiers as die uitvoerende hoof van ‘n akademiese inrigting vrye teuels aan sy linkse politiek ten koste van die akademie. Sy passie is dat die beeld van die US dié van ‘n nie-wit (dus swart) Afrika- en nie-Afrikaanse (dus Engelse) universiteit moet wees.
In Mei het ons belangrike herdenkingsdatums beleef, vandaar hierdie skrywe. Dit is ‘n vervolg op my “Ope brief aan Wim de Villiers” (Praag 21.02.2018), wat op Moedertaaldag gepubliseer is en waarop De Villiers hom nie verwerdig het om te antwoord nie. In hierdie rubriek gaan ek, afgesien van enkele bladsyverwysings na vyf bronne, nie soos gebruiklik talle bronverwysings verskaf nie. Wat ek skryf kan gestaaf word met die bronverwysings wat ek in vorige rubrieke verskaf het, asook met die inligting wat op die US-webtuiste beskikbaar is.
Gaan na die US-webwerf en soek: “Jan Marais”. Die jongste verwysing, maar nie die teks nie, is na ‘n toespraak wat Ton Vosloo in 2015 by die Woordfees gelewer het. Maar Vosloo het eerder oor die ontstaan van Nasionale Pers en Die Burger as oor die US gepraat. By vanjaar se Woordfees was daar nie ‘n enkele byeenkoms ter huldiging van Marais nie. In 2015 is Marais ‘n eeu na sy dood gedenk; nie deur die US nie maar deur Het Jan Marais Nationale Fonds (HJMNF). Op 30 Mei 2015 het HJMNF in die oggend ‘n kranslegging by Marais se graf teen die hang van Papegaaiberg gehou. De Villiers het hierdie geleentheid bygewoon. Dieselfde aand het HJMNF ter huldiging van Marais ‘n onthaal in sy eertydse woonhuis op Coetzenburg aangebied. By daardie geleentheid het die genooide gaste elk ‘n eksemplaar van ‘n pragpublikasie, Nalatenskap sonder einde: Die verhaal van Jannie Marais en die Marais-broers, geskryf deur die historikus Pieter Kapp (216p, R290), ontvang. Hierdie gedenkboek is deur HJMNF gepubliseer; nie deur die US nie. In sy toespraak het die uittredende voorsitter van HJMNF, oud-US-rektor Andreas van Wyk, geen melding van Marais se US-stigtingsvoorwaarde gemaak nie. Hierdie verswyging is myns insiens laakbaar omdat Afrikaans toe (soos tans) onder groot druk aan die US verkeer het.
Gaan na die US-webwerf en soek: “Afrikadag”. Daar is talle verwysings na hoe Afrikadag (25 Mei) deesdae jaarliks deur die US gevier word. Dit blyk dat Afrikadag deur die US selfs tot Afrikamaand opgegradeer is. In 2015 het De Villiers by die viering van Afrikadag deur die US se Fakulteit Geneeskunde gesê: “Ons is Afrika.” Vanjaar is Afrikadag weer op 25 Mei by daardie fakulteit gevier met voordragte uitsluitlik in Engels. Die vorige dag het Jonathan Jansen ‘n Afrikadaglesing by die Fakulteit Teologie gelewer. Toe het De Villiers gesê: “Ons is ‘n Afrika-universiteit.” Elke jaar op 12 November vier die US Afrika-universiteitsdag. Op 12 April vanjaar was Jansen ‘n spreker by die US se jaarklikse Nelson-Mandela-kollokwium. ‘n Ander spreker was Wilhelm Verwoerd, wat sy oupa, Hendrik Verwoerd, se politiek verfoei. Hy is ‘n navorsingsgenoot in die Beyers Naudé-sentrum van die US se Fakulteit Teologie. By daardie geleentheid het De Villiers gesê dat die doel van die kollokwium is om Mandela se “waardes en nalatenskap” te bevorder.
Vanjaar is ‘n berig gedateer 24 Mei op die US-webwerf gepubliseer oor ‘n gesprek wat die US-museum oor “ikoniese struggle-liedere” aangebied het. Die sing van sulke liedere word aangemoedig; nie CJ Langenhoven se pragtige “Die Stem” wat vanjaar ‘n eeu gelede geskryf is nie. Die eerste drie strofes is op 30 Mei 1918 voltooi (JC Kannemeyer, Langenhoven: ‘n Lewe, Kaapstad: Tafelberg, 1995, p 376). Dieselfde Langenhoven het sy “hoofskedel” aan die US bemaak. Die US het nie sy aanspraak hierop dertig jaar na Langenhoven se dood uitgeoefen nie (Kannemeyer, p 18). Maar dit toon onmiskenbaar Langenhoven se lojaliteit teenoor hierdie universiteit. Tog word nóg Langenhoven nóg “Die Stem” deur die De Villiers-US gehuldig.*Langenhoven is een van baie Afrikaners wat deesdae deur die getransformeerde US verloën word. Onder hierdie miskendes is eerste ministers Malan, Verwoerd en Vorster. Herinneringe aan hulle is sedert 1994 stelselmatig op die US-kampus uitgewis. Op 24 Mei vanjaar is ook berig dat die US se Departement Afrikaans daardie maand twee konferensies oor tolking en vertaling aanbied. Dit is “so beplan dat dit met die US se Eeufeesviering sowel as Afrikadag saamval.” Soos in 2015 wend hierdie Afrikaansdosente egter geen poging aan om Marais te huldig nie. Daar is by hulle ook geen daadwerklike openbare weerstand teen De Villiers se verengelsingsbeleid nie.
[* “Langenhoven se visie van die groei van Afrikaans as pilare in ‘n snelstygende boog” het argitek Jan van Wijk se ontwerp van die Afrikaanse Taalmonument in die Paarl geïnspireer (Jan van Wijk, Taalmonument, Tokai: Historical Media, 2014, p 6). Nogtans wend die Afrikaanse Taalmuseum en -monument (ATM) geen poging aan om Langenhoven en “Die Stem” te huldig nie. Michael Jonas, die direkteur van die ATM, skryf: “Die Monument se fokus is tans op die miskende variëteite en geskiedenisse van Afrikaans” (Rapport, Weekliks, 28.01.2018, p 10). Niks word dus deur die ATM gedoen om bv Langenhoven en NP van Wyk Louw (die ander skrywer wie se werk die ontwerp van die Taalmonument geïnspireer het) te huldig nie.]
Vroeër vanjaar is die US se geskiedenis lank prominent op daardie webwerf verwoord. Daar is darem verwys na Marais se skenking, die reuse bedrag van £100 000, wat die stigting van die US in 1918 moontlik gemaak het, maar nie na die ruim finansiële ondersteuning wat die US sedertdien deurlopend uit twee Marais-fondse ontvang nie. Oor die ander Marais-fonds, Het Jan Marais Fonds (HJMF), skryf Kapp: In sy geheel beskou sou dit “nie onbillik wees nie om te beweer dat die fonds … tussen sewe en 10% van die staat se subsidie tot die Universiteit se inkomste bygedra het” (Kapp, p 174). Myns insiens is daar in die genoemde historiese oorsig doelbewus ook geen woord gerep van die uitdruklike stigtingsvoorwaarde wat Marais gestel het nie: Onderrig moet aangebied word “in en door middel van de hollandse taal in zijn beide vormen (dat will zeggen Afrikaans zowel als Nederlands) en wel te dien einde dat in sodanig onderwijs de hollandse taal in zijn beide vormen als voormeld geen mindere plaats dan de andere officiele landstaal zal innemen” (Kapp, p 9; ook p 167).
Aan die begin van die US se eeufeesjaar is die eerstejaarstudente op 25 Januarie uitsluitlik in Engels verwelkom. Dit het heftige kritiek ontlok omdat dit (tereg) vertolk is as openlike uittarting deur De Villiers; dat hy wou demonstreer dat die US nie ‘n Afrikaanse universiteit is nie. Hy het immers in sy intreerede op 29 April 2015 meerdere kere gesê: “Stellenbosch is nie ‘n Afrikaanse universiteit nie.” Daarna het De Villiers hierdie gewraakte stelling by ander geleenthede herhaal. Toe die US se aanstellingskomitee, voor sy aanstelling as rektor, ‘n onderhoud met De Villiers gevoer het, het De Villiers beweer dat die posisie van Afrikaans aan die US ingevolge sy oortuiging “ononderhandelbaar” is (Eikestadnuus, 19.11.2015, p 1). Voor die einde van sy eerste jaar as rektor, op 12 November 2015, het De Villiers egter, met die ondersteuning van sy bestuurspan, aangekondig dat hy Engels met ingang 2016 “die primêre taal van kommunikasie en administrasie” aan die US wil maak. De Villiers wou hiermee die voorkeurtaal van die minderheid op die kampus dié onderrigtaal van die US maak ten koste van die meerderheid, te wete die Afrikaanssprekendes en ander wat Afrikaans (goed) magtig is. Die US-raad het vir ‘n wyle weerstand gebied maar versuim om De Villiers se gedrag as blatante kontrakbreuk te takseer.
Op 23 Maart vanjaar is ‘n eeufeesherdenkingsdinee in die Paul Roos-saal gehou. Soos hy in sy intreerede en telkens daarna gedoen het, het De Villiers verskoning gevra vir “die onregte van die verlede.” Soos hy ook by ander geleenthede gesê het, vind De Villiers dit verkwiklik dat die jaar waarin die US sy eeufees vier, saamval met die herdenking van Mandela se geboorte ‘n honderd jaar gelede. Die huidige US vier Mandela-dag elke jaar op 18 Julie. Na verwagting sal vanjaar se Mandela-viering die voriges oortref, al het Mandela geen daadwerklike verbintenis met die US nie. Desnieteenstaande het die US in 1996 ‘n eredoktorsgraad aan hom toegeken. Die US se Mandela-manie vergestalt kruipsug in sy suiwerste vorm. Die kontinuum beskaaf – onbeskaaf het die akademie by die beskaafde en terrorisme by die onbeskaafde pool. De Villiers en diesulkes poog om hierdie uiterstes bymekaar te bring.
Jan Marais se geboorte- en sterfdag word nie deur die US gedenk nie; selfs nie in 2015 ‘n eeu na sy dood nie. Sover bekend is geen byeenkoms ter huldiging van Marais in 2015 of vanjaar op die US-kampus gehou nie. Die US het selfs nog nooit amptelik erken dat Marais se skenkingsvoorwaarde nie in sy huidige taalbeleid nagekom word nie. Alle lesings moet deesdae ten minste in Engels wees. Dieselfde vereiste geld nie vir Afrikaans nie. Oor die mindere plek wat Afrikaans tans in vergelyking met Engels beklee, kan daar geen twyfel wees nie. Dat De Villiers die hooflaksman van Afrikaans aan die US is, is myns insiens ook baie duidelik. Mandela en Afrika word deesdae elke jaar in buitensporige mate deur die US gedenk. Dieselfde geld nie vir Jan van Riebeeck (6 April), Afrikaans (14 Augustus) of Jan Marais nie. As iets met Afrikaners of Afrikaans te make het, word dit dikwels verdag gemaak deur dit as verdelend, uitsluitend, nie-inklusief, nie-divers, monokultureel, rasgegrond (selfs rassisties) en dus as ongewens af te maak.
Onlangs is ‘n koshuis van die US se Fakulteit Geneeskunde na die vigslyer Nkosi Johnson vernoem. Voor dit is ‘n koshuis op die US-hoofkampus na die vorige rektor, Russel Botman (die eerste “swart” US-rektor), vernoem. Botman het deurlopend ‘n reuse rol in die afskaling van Afrikaans gespeel. Aan die US is daar geen teken van erkentlikheid teenoor of huldiging van Jan Marais nie, behalwe die standbeeld van die beeldhouer Coert Steynberg, wat op 10 Oktober 1950 (dus op die destydse Krugerdag) onthul is. Marais se standbeeld staan op die Jan Marais-plein, maar dit word eerder die Rooiplein genoem sodat Marais se (eens) kosbare nalatenskap ook in hierdie opsig verdoesel word. As daar erkentlikheid teenoor Marais was, sou daar ten minste jaarliks ‘n amptelike US-kranslegging by sy standbeeld gehou word en sou sy naam prominent op die kampus gewees het, bv as gebou- en selfs as universiteitsnaam.
As ‘n universiteit om nie-akademiese (naamlik politieke) redes na kwaaddoeners soos Nelson Mandela en Walter Sisulu vernoem kan word, waarom nie ook na ‘n voortreflike Afrikaner en weldoener soos Jan Marais nie? Marais is beskryf as ‘n “Afrikaander van den ouden, echten stempel – een waardige burger, een ware patriot … hij [was] een navolgenswaardig voorbeeld voor zijn volk en hun nageslacht” (Kapp, p 120). Jan Marais se vrou, Elizabeth (1867-1953), en van die ander Marais-broers het die US en filantropiese projekte in ruime mate ondersteun, maar hulle ontvang geen erkenning meer nie. Pleks daarvan verkies die huidige US om eerder mense soos Mandela, Desmond Tutu, Beyers Naudé, Russel Botman en selfs Nkosi Johnson te huldig.
Na aanleiding van die voorafgaande kan minstens sewe vrae gestel word:
Daar was heelwat genooide gaste by die genoemde HJMNF-onthaal in 2015 en die US-eeufeesonthaal in 2018. Waarom is daar klaarblyklik nie ‘n enkele van daardie eters en drinkers wat vir Jan Marais in die bres tree weens die verregaande miskenning van sy nalatenskap deur die huidige US-bestuur (en by name Wim de Villiers) nie?
Waarom spreek nie ‘n enkele van die ses trustees van HJMNF hom/haar luid en duidelik teen hierdie wanpraktyk uit nie?
Waarom teken Afrikaansinstansies soos die Afrikaanse Taalraad, ATM, ATKV, FAK en die Suid-Afrikaans Akademie vir Wetenskap en Kuns nie beswaar aan oor die manier waarop hierdie eeufeesjaar ingeklee word nie?
Die oudstudente van die US het voorheen dikwels sterk besware teen die afskaling van Afrikaans geopper. Waarom klink daar geen besware uit die US-konvokasie op teen die bogenoemde selektiewe voorstelling van die US-geskiedenis nie?
Die US-raad is veronderstel om oorhoofse beheer oor al die bedrywighede van die US uit te oefen. Waarom sorg die voorsitter en die talle raadslede nie dat drasties teen enigeen opgetree word wat op hierdie myns insiens hoogs onetiese manier die skenkingsvoorwaarde van Marais ignoreer nie?
Die uitgelese Anton van Niekerk is op die US-kampus. Hy gee graag hoog op oor sy kennis van etiek. Hy doen hom voor as ‘n openbare intellektueel wat hom geroepe voel om onreg reg te stel wanneer en waar dit voorkom. Ongelukkig soek hy onregpleging by uitstek by blankes en veral Afrikaners. Waarom is hy tjoepstil oor die flagante immoraliteit aangaande Marais?
Les bes is daar die Afrikaansdosente op die US-kampus. Dit is myns insiens onmoontlik om hulle absolute onaktiwiteit oor Marais in 2015 en ook in 2018 te regverdig. Waarom is nie ‘n enkele van die huidige US-Afrikaansdosente prominent betrokke by die stryd ter behoud van Afrikaans nie? – nie aan die US of in breër verband nie.
Daar is min sake wat my meer met wrewel, droefheid, bitterheid en wanhoop vervul as die Jan Marais-aangeleentheid. Dit is onwaarskynlik dat enige ondersteuning uit die hoofstroom-inligtingsmedia, bv die redaksies en rubriekskrywers van Afrikaanse koerante, sal kom. Hoe is dit moontlik dat Afrikaners sedert 1994 in so ‘n mate kollektief apaties geword het? Waar is (al) die eens fanatieke Afrikanerbroeders heen? Myns insiens verkies hulle om eerder hulle (skyn)transformasie ten toon te stel.
Ek het al oor baie lande geskryf, maar nog nie oor Mosambiek nie. Ek onthou Mosambiek as ‘n ordelike Portugese kolonie waar Suid-Afrikaners in die vorige eeu graag vakansie gehou en visgevang het. In die midde- of sementstad van Lourenço Marques was daar pragtige ou Portugese geboue soos die spoorwegstasie en indrukwekkende moderne geboue soos die Hotel Polana. Dit was Lissabon in Afrika. In die groot kampeerterrein het ‘n mens feitlik net Afrikaans gehoor. Beira was ook ‘n stad met ‘n aantreklike Europese atmosfeer.
Jacinto Veloso
Mosambiek en ons ander buurlande, Zimbabwe en Namibië, en die eertydse Britse protektorate, Lesotho, Swaziland en Botswana, asook die oud-Portugese kolonie Angola, is met Suid-Afrika se omstandighede en geskiedenis ineengestrengel. Dit was verhelderend om Jacinto Veloso se outobiografie te lees vir die (eensydige) perspektief wat dit op die onlangse by uitstek politieke geskiedenis van Mosambiek en Suider-Afrika bied: Memories at low altitude: The autobiography of a Mozambican security chief (Cape Town: Zebra Press, 2012, 288p; Amazon Kindle $11,40 ). Hierdie werk is oorspronklik in 2006 in Portugees gepubliseer.
Die “low altitude” in die boektitel verwys na die feit dat die outeur ‘n opgeleide vlieënier is. Sy ma was oor sy veiligheid bekommerd (Kindle 412), gevolglik het hy belowe “I’ll always fly slowly and at low altitudes” (419). Die titel verwys eintlik na sy intieme, eerstehandse kennis van wat op grondvlak in Mosambiek se politiek gebeur het: “This book is written as a low-altitude reconnaissance flight, flying over the land … and the truths and lies of recent history, to verify, recognise and report the facts” (108). Hierdie feite, soos vertolk deur Veloso, is bv dat Portugal ‘n fascistiese staat was en dat Suid-Afrika ‘n apartheidsregime gehad het. In die voorwoord kry ‘n mens ‘n bietjie moed vir sy siening wanneer hy vertel hoe Mosambiek die slagoffer van die Oos/Wes-stryd tussen kommunisme en imperialisme was. Na politieke onafhanklikheid in 1975 het die Mosambiekse regering hom aanvanklik by die kommuniste geskaar, maar van 1983 en veral 1990 af in groter mate by die Weste. In 1995 het Mosambiek lid van die Statebond geword; die enigste Statebondsland wat nooit deel van die Britse Ryk was nie.
Veloso was ná politieke onafhanklikheid nie net die Mosambiekse sekuriteitshoof nie, maar later ook ‘n minister wat agtereenvolgend vir verskillende portefeuljes verantwoordelik was. Graça Machel, gebore Simbine in 1945, was die Mosambiekse onderwysminister (1975-1989), maar word skaars in die boek genoem (47, 1005). Sy het in 1975 met Samora Machel (1933-1986) getrou, wat toe reeds vyf kinders gehad het. Hulle het twee kinders bygevoeg. Graça was daarna die derde vrou (1998-2013) van Nelson Mandela. Die getransformeerde Universiteit Stellenbosch het weens onblusbare kruipsug in 2008 ‘n eredoktorsgraad aan haar toegeken. Dalk uit erkentlikheid vir die kommunistiese indoktrinasie wat sy op Mosambiekse skoolkinders losgelaat het – kyk hier onder. Of moontlik weens hierdie gemene skuif: Die terroriste wat landmyne geplant het, moet nie verantwoordelik gehou word vir die koste van hulle opruiming nie, maar wel diegene wat die landmyne vervaardig of verskaf het (South African History Online).
Soos in Suid-Afrika was die Khoi-San die eerste inwoners van Mosambiek. Die intog van swartes het eers later plaasgevind. Voor die jaar 1000 was daar reeds Arabiese handelaars in hierdie gebied. Die naam Mosambiek is ontleen aan die naam van een van die Arabiese heersers. Mosambiek het Portugese setlaars gehad dekades voordat Hollandse blankes in 1652 in Tafelbaai geland en hulle hier gevestig het. Veloso is ‘n blanke van Portugese afkoms wat in 1938 in Lourenço Marques/Maputo, Mosambiek, gebore is (340), maar hy reken dat Mosambiek aan die swartes behoort. Hy noem die blankes setlaars, maar nie die Asiate, bv Indiërs en Chinese, wat hulle heelwat later in Mosambiek gevestig het nie. Hy loof diegene wat aan sy kant “in the struggle for the elimination of colonialism and apartheid in southern Africa” was (28).
Veloso het sedert 1956 naskools in Lissabon, Portugal, aan die Militêre Akademie studeer (369) en later opleiding as vlieënier aan die lugmagbasis in Sintra (454) en ook in Spanje (461) en Duitsland (481) ontvang. “In Lisbon at the time there was plenty of anti-colonial and anti-fascist political agitation among students from the colonies … I learnt about the injustice and immorality of the oppression, exploitation and humiliation of human beings by other human beings. The social contrast between the reality of Lisbon, where I was living, and the miserable conditions in my grandparents’ village in Beira Alta, where I spent my holidays, taught me that it was necessary to fight fascism in Portugal and to sweep away colonialism in what were called the ‘overseas provinces'” (392). Vroeg in 1962 was Veloso terug in Mosambiek (494) as ‘n toetsvlieënier gestasioneer in Beira (508). In die jare sestig was daar Portugese vlieëniers wat terrorisme in Mosambiek entoesiasties beveg het, met as leuse op hulle helms: “Make love and war” – na aanleiding van die leuse van die Blommekinders: “Make love, not war.”
Op 12 Maart 1963, toe hy 25 jaar oud was, het Veloso se politieke bedrywighede daadwerklik begin. Hy en ‘n ander blanke Mosambieker, João Ferreira, van wie ‘n mens daarna nie veel hoor nie, het in ‘n Harvard-vliegtuig uit Mosambiek na Dar es Salaam in Tanzanië (polities onafhanklik sedert 1961) ontvlug en om politieke asiel aansoek gedoen. Die Harvard T-6 word beskryf as “an American two-seater plane normally used for training, but which the French had adapted for ground attack in the war in Algeria [1954-1962]. Portugal had purchased from France a number of these planes, which were equipped with machine guns, rockets, bombs and other ground-attack materials” (164). “I had reached the conclusion that the only valid anti-colonial position I could take was to desert with great international fanfare, drawing the attention of all to the fact that the war being prepared against the anti-colonial independence movement [Frelimo] was unjust, and to the need to fight against the Salazarist regime” (298). António Salazar was die eerste minister van Portugal (1932-1968).
Veloso en Ferreira wou by die Mozambique Liberation Front/Frelimo, gestig in 1962, aansluit en die Portugese koloniale bewind beveg. Samora Machel het in daardie stadium as ‘n verpleër in Lourenço Marques gewerk (200). “Samora ended up leaving the country some weeks before us, passing first through Swaziland and then through South Africa before boarding a commercial flight out of Botswana at the beginning of March. He occupied a seat which should have been filled by an African National Congress (ANC) member, but which ANC leader Joe Slovo had given to Samora at the last moment” (208). Later het Machel vir Veloso graag beskryf as “the first aircraft hijacker in the world” (242), asof dit ‘n prestasie is.
Die twee asielsoekers het sewe weke in tronke in Tanzanië deurgebring en is daarna na Kaïro in Egipte. Die Harvard-vliegtuig “was taken to pieces” in Dar es Salaam (249). Hulle kontak met Frelimo was aanvanklik via die ANC in Suid-Afrika (263). Veloso het vier maande lank in Kaïro vertoef (577) en kennis gemaak met “vryheidsvegters,” bv ANC- en Swapo-kamerade, almal deurtrek met Marx en Lenin se idees, waarteen Veloso geen beswaar opper nie. In September 1963 is hy na Algerië. “Like Cairo, Algeria was filling up with exiles fighting for the freedom of their countries. Algeria, which had only been independent for a short period, had already decided to do its utmost for the liberation of Africa” (690). Algerië, wat as ‘n Franse kolonie ‘n miljoen blanke inwoners gehad het, was die eerste blanke Afrika-domino wat in 1962 geval het. Daarna het die blanke bewinde in Afrika die een na die ander soos ‘n kaartehuis ineengestort, ook dié met Afrikaners as inwoners, bv Kenia (1963), Angola en Mosambiek (1975), Zimbabwe (1980), Namibië (1990) en primêr weens ruggraatloosheid ook Suid-Afrika (1994).
Naas Frelimo was daar in Algerië ook verteenwoordigers van die Angolese MPLA en van Portugal se ander Afrika-kolonies, Guinea-Bissau en Kaap Verde, asook terroriste wat teen die Brasiliaanse regering gekant was. Brasilië, die enigste Portugeessprekende land in Suid-Amerika, is sedert 1822/25 onafhanklik, maar kommuniste het ook daar politieke verandering begeer en in Algerië daaroor gekonkel. Ter ondersteuning van hulle het Veloso, met ‘n vals Portugese paspoort (893), Argentinië en Uruguay besoek (886). Die Brasiliaanse uitgewekenes in Algerië het die Amerikaanse asook die Duitse ambassadeur in Algerië ontvoer om die vrylating van terroriste in aanhouding te bewerkstellig (873). ‘n Vals paspoort (633) het Veloso in staat gestel om in 1963/64 ‘n jaar lank in Frankryk te werk (690).
Voor Mosambiek se onafhanklikheid het Veloso meesal in Algerië as tegnikus vir die nasionale lugdiens gewerk. In 1966/68 was hy ‘n onderwyser aan die Mosambiekse Instituut in Dar es Salaam (704), waar Mosambiek se geskiedenis herskryf is (773) en die skoliere geleer is om bv kaarte te teken wat militêr bruikbaar was (753). Die direkteur van hierdie skool was Janet Johnson (gebore in 1935), die blanke Amerikaanse vrou van die swart Mosambieker, Eduardo Mondlane (1920-1969), die eerste president van Frelimo (767). Hy is gedood toe ‘n briefbom ontplof het (835). Veloso gee die Portugese geheimediens die skuld hiervoor (3239). Samora Machel het Mondlane as president van Frelimo opgevolg. Later was Veloso voltyds ‘n Frelimo-verteenwoordiger in Algerië ten einde sowel inligting as fondse in te samel (886). Hy is ook daar met Teresa Gaivão, ‘n Portugese kommunis wat in Mosambiek gebore is, getroud (985).
Op 25 April 1974 was daar ‘n suksesvolle militêre staatsgreep in Portugal, onder die leiding van António de Spínola, wat vir enkele maande die Portugese president geword het. Frelimo het dadelik onafhanklikheid vir Mosambiek geëis op grond van die mate waarin hulle met terrorisme in die sentrale en noordelike dele van Mosambiek geslaag het. Spínola se reaksie was: “That can’t happen! We have to find another solution. If necessary, I will telephone Nixon or John Vorster and ask them to send troops to Mozambique” (1069). Hierdie opsie is “‘Vietnamising’ Mozambique” genoem (1069). Op 7 September 1974 is suksesvol met die Portugese regering vir onafhanklikheid onder ‘n Frelimo-regering onderhandel (1076). In die geval van Mosambiek was daar net een terreurgroep, naamlik Frelimo, wat op eiendomsreg van die land aanspraak gemaak het. In die geval van Angola was daar drie terreurgroepe, MPLA, FNLA en UNITA, gevolglik het Portugal die land bloot aan die Angolese bevolking oorhandig, wat tot ‘n burgeroorlog tussen hierdie drie terreurgroepe gelei het. Soos in die geval van sy ander Afrika-kolonies, Guinea-Bissau en Kaap Verde, asook São Tomé en Principe, het Portugal deur hulle onafhanklik te verklaar holderstebolder van hulle almal in 1974/75 ontslae geraak.
Onmiddellik was daar ‘n “ultra-colonialist settler revolt” in Mosambiek (1090) in die vorm van bv “the occupation of the radio premises, the airport and the daily paper Notícias (1117). Lourenço Marques “was totally barricaded in response to the revolt of the settlers” (1097). Tot hulle eer het hierdie blankes nie goedsmoeds oorgawe, sonder ‘n verkiesing, aan die Frelimo-terroriste aanvaar nie. Veloso noem dit ‘n “far-right settler putsch” (1097). Hy het na Mosambiek teruggekeer. Op 20 September “the Transitional Government and the Joint Military Commission took office” (1110); dus die samespanning van die Portugese regering en Frelimo teen die blanke Mosambiekers. In 1990/94 sou die NP-regering en die ANC op ‘n soortgelyke manier ten koste van die blankes konkel. Veral Zambië het gehelp om uitgeweke Frelimo-terroriste terug na Mosambiek te karwei (1110).
“A few days after the Transitional Government took office, there was an attempted coup d’état in Lisbon on 28 September, led by forces of the far right who supported General Spínola. At the same time, in Beira and in Tete, we detected the start of the recruitment of mercenaries” (1117), waarby bv Mike Hoare betrokke was. “After the failure of the [28] September coup in Lisbon, Spínola resigned as President, and General Costa Gomes was appointed in his place” (1157). “Some of the far-right settlers set up a party called FICO, the Portguese word for ‘I’m staying’. They didn’t” (3310). “The FICO movement, also known as Moçambique Livre (‘Free Mozambique’), did not take us by surprise. In fact, we already had information from reliable sources that the PRIDE [“International Police for the Defence of the State (Portuguese secret police under fascism)” (139)], in coordination with the Central Intelligence Organisation (CIO) of Rhodesia, headed by Ken Flower, and the apartheid regime’s military, were planning to destabilise Mozambique” (1124). Ná Zimbabwe se onafhanklikheid in 1980 het Flower egter hartlik met Robert Mugabe en ander terroriste saamgewerk.
“The rebel’s plans collapsed when, at the last moment, the then South African Prime Minister, John Vorster, gave orders to the military forces based at Komatipoort near the border not to cross into Mozambique. Vorster had apparently promised Zambian President Kenneth Kaunda that South African troops would not intervene in Mozambique” (1131). “From the politico-military viewpoint, 25 April [1974] took the apartheid and Ian Smith regimes by surprise. It had never crossed their minds that their main ally, the Portuguese colonial-fascist regime, might drop dead so suddenly” (1157). Vorster het in die hande van Kaunda en die terreurbewegings gespeel en in die tweede helfte van die 1970’s ook die blanke bewind in Rhodesië vir die honde gegooi. Ná Vorster het PW Botha ‘n mate van weerstand teen terroriste gebied, wat egter onder FW de Klerk heeltemal verkrummel het. Die Mosambiekse blankes het nie so maklik gaan lê nie. Al was hulle ‘n gideonsbende het die Potugese kommando’s op 20/21 Oktober 1974 in opstand gekom (1214, 1309). Dit het “36 deaths and hundreds of injuries” tot gevolg gehad (1227). In Suid-Afrika het die ANC-regering later die kommandostelsel, wat ter blanke beveiliging veral in die landelike gebiede hoogs suksesvol was en plaasaanvalle bekamp het, sonder slag of stoot ontbind.
Sowat ‘n kwart miljoen blanke Portugese het die land verlaat. “The creation of a refugee support institute in Portugal, with substantial financial resources granted by the Americans, encouraged and accelerated the flight of Europeans to Portugal” (1255). Dieselfde het met onafhanklikheid teen ongeveer dieselfde tyd in die ander Portugese kolonies in Afrika gebeur. “It was this psychosis, this fear of communism, that induced the majority of the Portuguese to flee” (1261).
Wat Veloso verkies om te verswyg, is dat die Frelimo-regering alle skoolkinders met kommunistiese ideologie wou indoktrineer, met Graça Machel as onderwysminister, al het sy weens haar ondermyning van en spioenasie op die Portugese regering nooit in Lissabon naskools afstudeer nie. Sy het na Switserland gevlug. Daar was blankes wat graag in Mosambiek wou aanbly omdat die lewensomstandighede in Portugal vir hulle glad nie gunstig sou wees nie. Weens die Frelimo-regering se kommunistiese verknogtheid het hulle verplig gevoel om Mosambiek te verlaat. Jare later het Samora Machel erken dat die kommunistiese rigting wat aanvanklik ingeslaan is, ‘n fout was; dat die land as gevolg daarvan noodsaaklike kundigheid verloor het en die land se ontwikkeling gevolglik ernstig vertraag is.
Asiate, bv Indiërs en Chinese, het Mozambiek ook op groot skaal verlaat (1255, 1269, 1349). Die Chinese het geredeneer: “We escaped from communist China, and now here comes Mao Tse-tung again” (1268). Veloso beweer: “With hindsight, I can say that the Western secret services, the apartheid regime and the CIO [Central Intelligence Organisation] of Ian Smith encouraged, in a coordinated way, the spreading of such rumours, which sought to foment social instability and stir up panic in independent Mozambique” (1349).
By die onafhanklikheidsplegtigheid op 25 Junie 1975 het Samora Machel as president van Mosambiek “the People’s Republic of Mozambique” (1193) uitgeroep en die “workers, peasants [and] fighters” geloof (1185). Die misdadigheid, gewelddadigheid en terrorisme van Frelimo is ryklik beloon. Sonder ‘n verkiesing het Mosambiek ‘n kommunistiese eenpartystaat geword. Joaquim Chissano was die eerste minister (1322). Privaat eiendom is genasionaliseer. In Desember 1975 het muitery onder die Frelimo-soldate uitgebreek, wat na drie dae onderdruk is (1309, 1356). Veloso beweer: “It was … clearly shown that the South African secret service had fomented all the intrigues that had led to the rebellion” (1362).
As kommunistiese swart Afrikastaat wou Mosambiek graag die internasionale boikotte teen Suid-Afrika soveel moontlik steun. Een van die grootste probleme was dat meer as 100 000 Mosambiekers in die Suid-Afrikaanse myne gewerk en meer as ‘n halfmiljoen Mosambiekers in Suid-Afrika gewoon het (1362). “The South African government paid Mozambique in gold 60 per cent of the wages of each Mozambican migrant mineworker, at the fixed price of $35 an ounce. This allowed the colonial government to make extraordinary profits by selling this same gold on the international market, notably in London, for three or four times the official price” (1917). “This was an indirect way in which apartheid subsidised the Portuguese colonial regime. The South African government had no interest in offering the same subsidy to an independent Mozambique” (3342). “Immediately after Mozambican independence, the Pretoria regime scrapped the contract” (1917). Ook: “Pretoria had imposed a virtual boycott on the port of Maputo” (1923).
Mosambiek “did not have the economic conditions to survive on its own immediately after independence, when South Africa scrapped the payment in gold of the deferred wages of Mozambican miners” (3009). Daar is die standaardbeskuldiging dat kolonialisme uitbuiting was, maar sodra ‘n kolonie onafhanklik geword het, kon dit meesal nie finansieel oorleef nie. Onafhanklikheid beteken dus bloot (‘n mate van) politieke onafhanklikheid; nie ekonomiese onafhanklikheid nie. Bloot ‘n mate van onafhanklikheid omdat sulke lande, bv Mosambiek, uitgelewer was aan die Oos/Wes-magstryd.
“We condemned apartheid, and we maintained good relations of solidarity and support for the ANC” (1369). “We had no diplomatic relations with South Africa” (1930). In 1976 het Mosambiek sankies, soos voorgeskryf deur die Verenigde Nasies, teen die blanke bewind in Rhodesië ingestel (1369) en sy grens met daardie land gesluit (1567). “This increased the tension in the region, and brought the Smith regime to intervene militarily in the internal questions of Mozambique” (1376). Veloso noem nie die ander sy van die munt nie. Robert Mugabe se terroriste het uit Mosambiek teen Rhodesië geopereer en Joshua Nkomo s’n uit Zambië. Wanneer Rhodesiese magte oorgrensoperasies uitgevoer het om die moordbendes te neutraliseer, het hierdie terreurgroepe moord geskree.
Op ‘n soortgelyke manier het die terroristiese ANC uit Mosambiek Suid-Afrika probeer indring; dikwels via Swaziland en ook uit Lesotho en Botswana. Mosambiek “provided military support to the infiltration of trained men and weaponry into South Africa (and also often made clandestine use of Swaziland’s territory)”(1601). Die opleiding van ANC-terroriste is egter eerder in Angola en Tanzanië as in Mosambiek gedoen. Wanneer Suid-Afrika oorgrensaanvalle gedoen het, is luid beswaar gemaak. Toe reeds het die ANC-kamerade van die veronderstelling uitgegaan dat hulle stryd vlekkeloos en blanke Suid-Afrikaners se weerstand boos is.
In die PW Botha-era (1979-1989) is terrorisme steeds daadwerklik bestry, veral in die eerste helfte van daardie termyn. Daarna het vermurwing begin intree. In 1975 het die weerstandsbeweging Renamo in Mosambiek begin veg teen die kommunistiese bewind in Maputo. Renamo is deur sowel Rhodesië as Suid-Afrika finansieel en militêr ondersteun. Hulp het van ontwortelde blanke en ook swart Mosambiekers gekom. Renamo se magsetels was by Gorongosa in Sentraal-Mosambiek en Nampula in Noord-Mosambiek, waar Renamo ook op steun van die Hastings Banda-bewind in Malawi kon reken (2589). Hierdie burgeroorlog het die Maputo-bewind uitgeput. “The conflict … was destroying Mozambique” (2975).
“The US administration had begun humanitarian support to Mozambique in 1982” (2459). In 1984 is kommunisme amptelik afgelê “to give priority to agriculture and food production” (2342). “A new development strategy for the country was drawn up and implemented” (3009). Aansoek om bystand is by die Wêreldbank en die Internasionale Monitêre Fonds gedoen (1417). In 1987 “we embarked on the first structural adjustment programme, with the devaluation of the metrical [currency] and the introduction of measures favouring the reactivation of the market” (2982). “With these steps we demonstrated our intention to adhere to the Western economic model” (2397). Maar polities was daar “a policy of clear independence and non-alignment with any blocs or powers” (2479).
In 1984 is die Nkomati-verdrag tussen Mosambiek en Suid-Afrika gesluit (1951). Dit het glo om “non-aggression and good neighbourliness” gegaan (2046). Mosambiek was bang dat Suid-Afrika hierdie land militêr sou inneem. Maar let op Veloso se mislike siening: “We had to deal with a white South African mentality made sclerotic by years of isolation and a Boer culture of segregation” (2109). Die kern van die ooreenkoms was dat Mosambiek sy ondersteuning aan die ANC sou staak en Suid-Afrika syne aan Renamo. Veloso se vertolking is egter:”The essential objectives of Nkomati [were] the preservation of national independence and the guarantee [!] that the ANC would continue to have a base of action in Mozambique to operate inside South Africa” (2173). “I should add that the infiltration of heavy weaponry into South Africa occurred after the signing of the Nkomati Accord – and everything went well!” (2179). “In practice, we took part and we closed our eyes to these violations of the Accord, in support of the just cause of the ANC” (2186). Heeltemal tereg het die Suid-Afrikaanse regering toe nie sy hulp aan Renamo gestaak nie. Die “good neighbourliness … [was] of an economic nature” (2248).
Op 19 Oktober 1986 het Samora Machel by Mbuzini, in die Lebombo-gebergtes in Suid-Afrika en digby die grens met Mosambiek, omgekom toe die Tupolev-vliegtuig met ‘n Russiese bemanning neergestort het (2513). Die radartoerusting van die vliegtuig was buite werking (2534) en daar was ‘n “false signal from the radio beacon leading him [the pilot] wrongly in the direction of Mbuzini, rather than Maputo” (2541). Maar “all the evidence pointed towards pilot error” (2527). Ondersoeke deur Suid-Afrika en die Sowjetunie het tot die gevolgtrekking gekom “that the crash was caused by human error” (2603). Veloso verkies egter om enersyds te beweer: “It is very likely that the South African secret services did not act on their own in the murder [!] of Samora Machel” (2541) en andersyds om die Sowjetunie van medepligtigheid te verdink, want Machel “betrayed the Soviet camp” (2541) vanweë “Mozambique’s apparent slide towards the West” (2555). Veloso noem dit “the transition from ‘scientific socialism’ to ‘democratic socialism'” (2562). Die Russe het Veloso as ‘n “social democrat” beskou (2836) maar hy het jare lank skynbaar geen probleem daarmee gehad om met fundamentalisties-Stalinistiese kommuniste saam te werk nie.
In Julie 1989 het FW de Klerk met Joaquim Chissano in Maputo gesprek gevoer en genoem dat Suid-Afrika sy steun aan Renamo gaan onttrek (1896). De Klerk was toe reeds in toegeemodus, wat spoedig oorgeemodus geword het. Op 4 Oktober 1992 het die Maputo-regering ‘n wapenstilstandsooreenkoms met Renamo in Rome gesluit (1903, 2330, 3126). ‘n Nuwe demokratiese grondwet is in 1990 vir Mosambiek aanvaar (3375). Die eerste veelparty- algemene verkiesing is in Oktober 1994 gehou (2729). Dus, Mosambiek en Suid-Afrika het in dieselfde jaar albei ‘n oorweldigend swart “jong demokrasie” geword. Die ANC-terroriste en hulle meelopers het toe ten koste van die blankes begin oes waar hulle nie gesaai het nie. Soos Johann Rupert dit pas gestel het: “Radikale ekonomiese transformasie is diefstal” (Netwerk24, 13 September).
Toe Koos Stadler se boek, Recce: Kleinspan-operasies agter vyandelike linies (Kaapstad: Tafelberg*, 2015, 332p, R225; Amazon Kindle $15,93 – ook in Engels verkrygbaar), gepubliseer is, het hy in ‘n onderhoud oor ‘n verkenningsoldaat gesê: “‘n Mens moet heeltemal wees waar jy is” (Kindle 2084). Dit is so ‘n treffende waarheid dat ek besluit het om sy boek te lees. Dit blyk toe dat dit nie sy eie raak sêding is nie, maar die van ‘n karakter, Oom Albertus, in Dana Snyman se boek, Op die agterpaaie (2008). Oor sy recceskap skryf Stadler: “Ek het die keuse uitgeoefen om daar te wees – en sou volle verantwoordelikheid daarvoor aanvaar” (1252). “Recce” is nie ‘n sinspeling op “reckless” nie, maar ‘n variasie van “reconnaissance”, dus verkenning. [* Tafelberg is ‘n Naspers-uitgewery. Hier onder word verduidelik waarom Tafelberg ‘n boek gepubliseer het wat oor die lofwaardige uitroeiing van terroriste handel.]
Stadler is in 1960 in Upington gebore, waar sy pa ‘n onderwyser was. Later het sy pa sewe jaar lank teologie aan die Universiteit Stellenbosch studeer. Hy was daarna ‘n predikant van die NG Kerk op Ariamsvlei in Suidwes-Afrika (nou Namibië) en van die NG Kerk in Afrika vir die swart en bruin Paballelo-gemeente by Upington. Stadler se pa was lief vir jag en Koos het gevolglik ‘n liefde vir die veld ontwikkel. Hy dink ook dat hy swartes toe beter as die meeste blankes leer ken het. Op skool het hy as ‘n “kafferboetie” bekend gestaan (245). Na skool het hy van 1978 af twee jaar lank militêre diensplig gedoen en daarna net langer as ‘n jaar op Stellenbosch as teologiestudent deurgebring; as’t ware as bevestiging van sy onderwysers se mening dat hy “nie in ‘n akademiese reus sou ontwikkel nie” (268).
Stadler was 26 jare lank in die Suid-Afrikaanse Weermag en meer as ‘n dekade hiervan in die afdeling Spesiale Magte as veral ‘n Kleinspan-operateur. Laasgenoemde 10 jare is die onderwerp van sy boek. Meer as 3 jare hiervan (November 1978 tot Desember 1981) was hy in die verkenningsvleuel van 31 Bataljon in die Caprivi en van Mei 1983 tot 1989 as Kleinspan-operateur in die 5 Verkenningsregiment, by bv 53 en 54 Kommando as offensiewe subeenhede. Hierdie verkenningsregimente is alom as die Recces bekend. Aanvanklik het verkenningspatrolies uit vier tot ses mans bestaan, maar dit is later dikwels tot twee mans verklein. Van die begin af was Stadler se voordeel dat hy die veldlewe geken en daarvan gehou het, hy goed kon skiet en baie fiks was. Hoewel hy nie in die gewone skoolsportsoorte uitgeblink het nie, het langafstandsport soos die maraton in sy kraam gepas, wat op deursettingsvermoë dui.
In die Caprivi was hy op Omega gestasioneer, met die verkenningsvleuel se opleidingsbasis by Fort Vreeslik, 14 km suid van Omega. Boesmans het die Suid-Afrikaanse troepe met bv spoorsny ondersteun, maar Boesmans is nie goeie valskermspringers of swemmers nie. “Meer as 4 000 Boesmans het op Omega gewoon. Hiervan was 800 soldate en die res van hulle familielede” (691). “Daar was sowat 250 wit mense op Omega, van wie die meeste enkellopende mans was” (697). Oor ‘n spesifieke Boesman skryf hy: “Hy kon ‘n spoor soos ‘n storieboek lees” (577). Makkerspare het dikwels uit ‘n Boesman en ‘n wit spanlid bestaan. Patrollies is in Zambië en Angola onderneem om Swapo se Plan-magte en die Angolese MPLA-regering se Fapla-magte op te spoor en Jonas Savimbi se Unita-magte te ondersteun.
Toe Stadler se boek vrygestel is, was die resensies baie gunstig. Dit kan onder meer toegeskryf word aan die vloeiende skryfstyl en die interessante verteltrant. Daar is nie ‘n enkele sin wat twee keer gelees moet word om die betekenis te snap nie. Die eerste hoofstuk handel oor ‘n spannende insident waarvan die uitkoms eers in die laaste hoofstuk aangebied word; ‘n bekende maar nogtans slim truuk. Daar is ook heelwat eerlikheid in die boek. Stadler vertel van die foute wat hy gemaak het en van die Mao Zedong-taktiek: “vlug eerder vandag en oorleef om later weer te veg” (562). Hy het geleer “dat weghardloop eenvoudig ‘n deel van jou mondering móét wees” (567). Ook dat vrees ‘n natuurlike verskynsel is wat eerder beheer as afgeskud kan word. Hy was blykbaar ietwat van ‘n ongeluksvoël, wat soms ‘n verandering in die planne van militêre operasies genoodsaak het, deur bv malaria (1286) en later diarree op te doen (1882) of twee keer sy enkel te verstuit (2071, 2924) of deur ‘n doringdraadheining gewond te word (2767) of deurdat die raam van sy rugsak gebreek het (3986). Later het hy 10 meters van ‘n krans geval, wat hom maande lank buite aksie gehou het (4243).
Maar as ‘n mens die teks krities lees, is daar hinderlike teenstrydighede. Hy noem dat ‘n spesifieke operasie “myns insiens heel uitvoerbaar” was (3687) net om kort daarna op te merk “dat die taak byna onmoontlik was weens die uiters lang afstande” (3700). Hy skryf dat die Recces weens hulle toerusting tussen ander soldate “soos ‘n seer duim uitgestaan” het net om in dieselfde paragraaf te skryf: “Ons het dus nie buitengewone aandag getrek nie” (3914). Voor ‘n operasie: “Ek het probeer slaap, maar was heeltemal te opgewonde”, maar in die volgende paragraaf staan: “‘n Ongekende kalmte het, vreemd genoeg, van my besit geneem” (3950). Van ‘n ander ontplooiing vertel hy: Ek was “besonder blootgestel op die oop teerblad, sigbaar teen die sterrehemel agter my” (4136) maar daarna skryf hy van homself in dieselfde posisie: Die vyand “kon my nie duidelik sien nie” (4140).
Oor Stadler se ideologiese ingesteldheid is daar sover ek weet nog nie geskryf nie. Juis hiermee het ek probleme. Stadler skryf hy het “daar in die hartjie van 5 Recce … begin verstaan dat die meeste bevrydingsbewegings – minstens vanuit hul perspektief en ook in die oë van die wêreld – vir ‘n edel saak geveg het” (1780). Hy noem hulle nie terroriste nie; eerder guerrillas, bevryders of vryheidsvegters, met “vry” en “vryheid” wat positiewe assosiasies het. Dat hierdie elemente daarop uit was om politieke mag te bekom, dus magsbehep was, word nie genoem nie. Ook nie dat wanneer hulle in hulle doel geslaag het en in beheer van ‘n land kom, hulle dit nie doeltreffend kan bestuur en administreer nie; des te meer omdat die terroriste dermate dislojaal en vandalisties was dat hulle bereid was om ‘n land tot in die grond af te breek ten einde hulle doel te bereik. Die onberekenbare skade wat Westerse/Europese beskawing en blanke kultuur, by name die van die Afrikaner en Afrikaans, in so ‘n “bevrydingsproses” ly, word glad nie verreken nie.
Let op hierdie eienaardige rede om van iets te hou: “Ek het ook dadelik van 5 Recce gehou. Dit was ‘n eenheid wat hoofsaaklik bestaan het uit swart soldate van oor die hele Suider-Afrika, insluitende Rhodesië, Angola en Mosambiek” (1795). Daar was ook swart Swapo-soldate wat “gedraai” het en saam met die Suid-Afrikaanse oorwegend blanke weermag geveg het, hoewel Stadler maar ongemaklik en onoortuig oor sommige van hulle se werklike lojaliteit was. Blanke lede van bv die eertydse Rhodesiese Selous Scouts en Special Air Service (SAS) het ook ‘n belangrike rol as operateurs en ook in bv opleiding gespeel. Maar hierdie (oorspronklik) nie-Suid-Afrikaners wat hulle by die SA Weermag geskaar het ten einde terroriste uit te roei, asook die Boesmans wat ‘n substansiële bydrae in hierdie stryd gelewer het, word sedert 1994 uiters stief deur die ANC-regering behandel. Dit kontrasteer skerp met die oud-MK-terroriste wat talle voordele (bv pensioen) ten koste van die belastingbetalers geniet. Hieroor skryf Stadler (doelbewus) nie.
Let op hierdie gelaaide bewoording: “In 1984 het PW Botha Suid-Afrika se staatspresident geword. Die poging om die land te verenig teen die sogenaamde [!] Totale Aanslag teen Suid-Afrika – ‘n vermeende [!] allesomvattende bedreiging deur kommunistiese magte binne en buite die landsgrense – het stelselmatig veld gewen. Botha was natuurlik ‘n groot voorstander van dié teorie” (2095). Hoewel propaganda sekerlik deel hiervan was, was dit myns insiens funksioneel regverdigbaar omdat daar werklik ‘n kommunistiese bedreiging was. Dit was nie ‘n verbeeldingsvlug nie, soos deesdae feitlik daagliks duidelik blyk uit die ANC se talle kommunistiese wesenskenmerke. Stadler erken self dat baie van Suid-Afrika se “buurlande ná hul onafhanklikwording ‘n kommunistiese bewind gekry het. Die Sowjetunie, Kuba en Oos-Duitsland het hierdie regerings ondersteun en guerrilla-magte opgelei wat Suidwes en Suid-Afrika sou infiltreer. Teen 1984 is minstens 6 000 guerrillas deur die Sowjetunie en lidlande van die Warskou-verdrag, soos Tanzanië en Ethiopië, opgelei en bewapen. Sowat 30 000 Kubaanse troepe is in Angola ontplooi” (2100). Dit wás ongetwyfeld ‘n allesomvattende bedreiging. Die ANC was en is ‘n euwel.
Koevoet word “die polisie se kontroversiële taakspan” genoem (2226). Hierdie gevegseenheid het uit 300 wit offisiere en 900 Ovambo operateurs bestaan (volgens die Wikipedia) en het uitstekende resultate teen Swapo behaal. EMLC, elektriese, meganiese, landboukundige en chemiese ingenieurskonsultate, word deur Stadler ‘n “later omstrede” maatskappy genoem (51, 4501). In werklikheid het EMLC uitsonderlik vindingryke werk vir die destydse SA Weermag gedoen. Dit is in ANC-geledere dat daar oor Koevoet en EMLC bedenkinge is omdat hulle so suksesvol teen terroriste was. Daar is myns insiens geen beduidende weersin in hierdie twee instansies in behoudende blanke geledere nie.
Daar word na die “professionaliteit” van die SA Weermag verwys (37), wat blykbaar ook op die toestand van die weermag in die nuwe Suid-Afrika toepaslik gemaak word. Maar Stadler het as instrukteur sekerlik eerstehands kennis gemaak met die groot verskil in die (akademiese) gehalte van die rekrute wat die Militêre Akademie op Saldanha deesdae lewer in vergelyking met wat in die vorige eeu uit hierdie oord gekom het. Stadler het die gebrek aan dissipline by Swapo-terroriste verpes (2230), maar dit is ook een van die opvallendste kenmerke van die nuwe SA Weermag.
Die weermag is veronderstel om polities neutraal te wees en bloot die opdragte van die regering van die dag uit te voer. Maar die beheer van die SA Weermag is in 1994 heeltemal deur MK-terroriste oorgeneem en daardie houvas is sedertdien verstewig deurdat ‘n stortvloed uiters bekwame blanke lede die Weermag verlaat het. Hierdie blankes het ten minste ideologies die regte ding gedoen. Een en dieselfde mens kan nie met opregtheid twee sulke radikaal verskillende here (enersyds die NP van weleer met sy beleid van afsonderlike ontwikkeling en andersyds die terroristies-kommunistiese ANC) dien nie.
Wat die naïewe FW de Klerk tydens die politieke oor- of ondergang in Suid-Afrika gedoen het, is om te aanvaar dat die ANC sy woord gestand sou doen. Dit is nie iets wat met reg van ‘n terreurbeweging verwag kan word nie. In die konflik met Swapo was daar die plegtige internasionale ooreenkoms dat nadat die SA Weermag uit Angola onttrek het, dit nie toegelaat sou word dat Swapo-terroriste die vakuum vul nie. In werklikheid het Swapo dadelik in Suid-Angola inbeweeg (2457). Later was die ooreenkoms dat Swapo-magte nie oor die grens uit Angola sou kom nadat die SA veiligheidsmagte met die oog op die verkiesing uit Suidwes-Afrika onttrek het nie. Weer is die ooreenkoms blatant deur Swapo verbreek. ‘n Mens sou dink De Klerk sou hieruit leer. Nadat hy alle goeie raad in die wind geslaan het, het De Klerk samesprekings met die ANC gevoer sonder dat hierdie instansie terreur afgesweer het. Die ANC het gesprekvoering en geweld eenvoudig gelyktydig bedryf. In 1990/1994 is in Suid-Afrika heel moontlik meer terroriste opgelei as in al die voorafgaande jare in die buiteland. Terselfdertyd het De Klerk ingestem om die veiligheidsmagte (polisie en weermag) in ‘n groot mate te neutraliseer. Is groter dwaasheid denkbaar? Stadler noem dat die SA Weermag nie openlik sabotasie in buurlande kon pleeg nie omdat dit “‘n verbreking van internasionale konvensie” sou wees (3452). Die ANC en ander terreurbewegings het egter in sabotasie uitgemunt en skotvry daarvan afgekom.
Stadler erken nêrens dat hy ‘n terroris gedood het nie. Wanneer ‘n militêre groep waarvan hy deel was sukses behaal het, is sy kommentaar: “Op ‘n manier het ek jammer gevoel vir wie ook al omgekom het” (2638). Hoe motiveer so ‘n soldaat hom om die vyand uit te roei? Blykbaar was Stadler se Recce-loopbaan bloot ‘n spel wat hy graag in die bos/natuur gespeel het. Een van sy kollegas het inderdaad die goeie raad gehad dat hy “na die groter prentjie” moet kyk, maar Stadler reken hierdie man het “dieselfde mate van skuldgevoelens rondgedra” (2644).
Ek kom nou by die kersie op Stadler se koek van politieke korrektheid. In Augustus 1987 sou die ANC-hoofbestuur in Mazimbu naby Morogoro in Tanzanië byeenkom; ‘n plek waar terroriste opgelei is. Top ANC-snare soos Oliver Tambo, Thabo Mbeki, Jacob Zuma en Chris Hani sou daar wees. Die Recces moes “op die ANC toeslaan en hul hele topstruktuur uitwis” (3682). Hierdie militêre operasie is sorgvuldig beplan en suksesvol tot baie naby die terroristenes in Tanzanië uitgevoer. Op die laaste nippertjie het sake weens ‘n kommunikasieprobleem skeefgeloop en kon hierdie taak nie voltooi word nie. Wat is Stadler se reaksie? “As ek vandag aan die operasie dink, is ek verlig dat dit afgestel is. Ek kan my nie eens indink watter gevolge dit vir Suid-Afrika sou inhou as die ANC-leierskorps daardie dag uitgewis is nie. Dit sou waarskynlik die vredesinisiatief laat ontspoor en onderhandelinge vir ‘n vreedsame [!] oorgang in die wiele gery het” (3771). Met ander woorde, ons moet dankbaar wees vir die nuwe Suid-Afrika, die ANC-regering en die Grondwet waarmee ons opgesaal sit.
Kortom, Stadler en sy boek is deurtrek van politieke korrektheid. Soos hy tereg by geleentheid skryf: “Al wat ek kon doen, was om maar net aan te hou kruip” (3791). “Ek het besef dat tye verander het en dat ons moes aanpas” (4264). Daarom het hy in die nuwe Suid-Afrika sy loopbaan in die SA Weermag voortgesit. Maar baie lede van die destydse SA Weermag het eerder elders gaan werk as om onder die ANC-regering te dien. Byvoorbeeld, Stadler se beste Recce-makker het hom eerder in die private sekuriteitsbedryf gevestig (4264). Ek weet van talle ander wat dieselfde gedoen het. Stadler het verkies om ‘n ander en myns insiens minder eerbare pad te loop.
“Aan die einde van 1989 is ek ook na 1 Recce in Durban verplaas, en het bevel van die Spesiale Tegnieke-tak oorgeneem” (4275). In 1991 het Stadler bevelvoerder van die opleidingskommando in Durban geword (4280). Toe was die roemlose politieke magsoorgawe reeds in aantog. “In 1994 is ek na die HK [Weermaghoofkantoor] in Pretoria verplaas om alle opleiding in Spesmagte te koördineer. Daarna, in 1999 en 2000, het ek ‘n kort maar interessante tyd as 2IB [tweede in bevel] by 4 Recce op Langebaan beleef, maar moes toe weer oppak en terug noorde toe trek omdat ek as Senior Stafoffisier Operasies (SSO Ops) by Spesmagte-HK aangestel is” (4295). “In 2003 … is besluit om ‘n Spesiale Magte-skool … by Murrayhill noord van Pretoria te begin. Ek het bevel van die nuutgestigte eenheid aanvaar … In 2007 is ek vir vier jaar as militêre attaché na die Suid-Afrikaanse ambassade in Saoedi-Arabië gestuur … die hoogtepunt van ‘n baie bevredigende loopbaan van 26 jaar in die weermag” (4300).
Dit behoort duidelik te wees waarom ‘n Naspers-uitgewery hierdie boek gepubliseer het. Ten spyte van die onderwerp, te wete terrorisuitroeiing, het die onverdunde politieke korrektheid van die outeur, soms aanpasbaarheid genoem, myns insiens die deurslag gegee. Stadler het lewend uit uiters gevaarlike militêre operasies gekom net om weens politieke korrektheid later op te hou om as ‘n egte Afrikaner te oorleef.
Leon van den Heever, die Direkteur vir Studentewerwing van die Universiteit Stellenbosch (US), skryf soos volg in Die Burger (30 Maart, p 10). Ek haal die brief in sy geheel aan.
“Oor Jan Heunis (DB, 28.03) se stelling ‘Die US-bestuur het deur sy werwingspogings en afwykings van sy taalbeleid die US verengels’:
“Die Universiteit Stellenbosch se werwingskantoor het nog nooit wat strategie betref Engelse leerders geteiken om die US te verengels nie. Die US word bemark as ‘n instelling van uitnemendheid aan alle leerders wat kwalifiseer om by ons te studeer. Dáárom kry ons studente wat, al is hulle Engelssprekend, aan die US wil studeer. Dit is nie omdat ons hulle lok sodat ons die US kan verengels nie. Om die werwingspogings van die US en sy bestuur die skuld te gee vir die groter vloei van Engelse studente, is onregverdig en wek die verkeerde indruk.
“Indien ons ‘n instelling van uitnemendheid wil bly, moet ons die beste studente kry om by ons te kom studeer. Dit sluit Engels- en Afrikaanssprekendes in. Ons sal ons só moet posisioneer dat ons aan al hierdie studente ‘n tuiste kan bied.”
Hier het ons (waarskynlik) nog ‘n Afrikaanssprekende blanke wat ampshalwe die situasie aan die US goedpraat, al kan hierdie politiekery glad nie akademies geregverdig word nie. Van den Heever se pos is ‘n sprekende bewys van die allerhande nuwe, duur poste wat aan universiteite geskep word; poste wat heeltemal onbekend aan universiteite van weleer was. ‘n Universiteit met kompromislose akademiese integriteit sal sonder werwingsveldtogte outomaties (dus sonder ‘n werwingsdirekteur en -kantoor) die akademies beste studente en dosente lok. Poste soos die van Van den Heever veroorsaak dat minder geld vir doseer- en navorsingsdoeleindes beskikbaar is, dus vir daardie aktiwiteite waaroor dit by uitstek aan universiteite behoort te gaan. Hou ook in die gedagte dat Van den Heever se brief voor publikasie waarskynlik deur hoër US-gesag, bv die rektor, Wim de Villiers, goedgekeur is.
In die brief word beweer dat die US se werwingskantoor nog nooit Engelse leerders geteiken het om die US te verengels nie. Dit is ‘n doelbewuste maar lomp poging om die waarheid te verdoesel. Die werwingskantoor teiken nie-wit, veral swart, leerders om die onnodige, nie-akademiese maar polities korrekte rasteiken van ‘n minstens 50% nie-wit US teen 2020 te haal. Die US teiken inderdaad nie Engelssprekendes nie maar om nie-akademiese redes nie-wittes wat Engels as onderrigtaal verkies. As gevolg daarvan word die US doelbewus toenemend verengels.
Van den Heever beweer dat tydens werwing die US as ‘n instelling van uitnemendheid bemark word, selfs dat die US ‘n instelling van uitnemendheid wil bly; dus by implikasie dat dit steeds ‘n instelling van uitnemendheid is. Hy bedoel blykbaar akademiese uitnemendheid, maar daar is duidelike tekens dat akademiese uitnemendheid ondergeskik aan politieke uitnemendheid, spesifiek ANC-gedienstigheid, gestel word. Daarom is dit ‘n infame leuen dat die US die beste studente probeer lok. Hoeveel blanke leerders en skole word deur die US se werwingskantoor betrek/geteiken in vergelyking met nie-wit (veral swart) leerders en skole? Van den Heever kan gerus hierdie statistiek openbaar maak. My inligting is dat die werwingskantoor bv ‘n swart leerder in Limpopo gaan werf het met ‘n US-studiebeurs (en wat dan as die leier van Open Stellenbosch ontpop en chaos en verwoesting gesaai het) eerder as om blanke leerders, wat akademies beter is, in ‘n baie goedkoper veldtog in die Wes-Kaap te werf.
Dit is die US se uitgesproke beleid om kandidate op grond van ras en geslag pleks van op suiwer akademiese gronde tot studie toe te laat (kyk bv die toelatingsbeleid vir MBChB-studie). Dit is ook die US se uitgesproke beleid om dosente en navorsers op grond van ras en geslag pleks van op suiwer akademiese gronde aan te stel en te bevorder (kyk die bewoording van advertensie vir poste: voorkeur word gegee aan kandidate uit “die aangewese groepe”, dus nie-wittes en vroue). In hierdie twee opsigte (studente en personeel) word (onnodige, anti-akademiese) ras- en geslagsteikens nagejaag. Dit is heeltemal onversoenbaar met die waan dat die US ‘n akademies uitnemende inrigting is, wil wees of sal bly.
Dit is dus nie, soos Van den Heever beweer, onregverdig om die US die skuld te gee vir die groter invloei van studente wat onderrig in Engels verkies nie. Dít is US-beleid en die werwingskantoor doen hieraan mee. Opvallend is dat die werwingskantoor die US as ‘n instelling van uitnemendheid bemark en nie as ‘n Afrikaanse universiteit nie. Wim de Villiers het immers by verskeie geleenthede beklemtoon dat die US nie ‘n Afrikaanse universiteit is nie. In sigself bevorder dit die afskaling van Afrikaans en die opgradering van Engels tot die primêre US-onderrig en -administratiewe taal; iets waarmee De Villiers hom ondubbelsinnig vereenselwig het.
Die valse indruk word in die brief gewek dat die US-bestuur ewe lief vir Afrikaans en Engels is en albei ewekansig bevorder. Dit is ook ‘n leuen om voor te gee dat gepoog word om alle studente (Afrikaans- en Engelssprekendes, blankes en nie-blankes) tuis op die kampus te laat voel. Wat in die praktyk gebeur, is dat Afrikaanse en blanke simbole (bv standbeelde) en name verwyder en vervang word met polities korrekte pro-ANC name (soos Beyers Naudé, Desmond Tutu en Russel Botman), wat vir baie Afrikaanssprekende blankes aanstootlik is. Daardie studente en personeel wat tradisioneel op die kampus hoort, word doelbewus ontheem pleks van hulle tuis te laat voel. Die preokkupasie van die US-bestuur is om swartes tuis te laat voel. Daarvoor word agteroor gebuig ten koste van die gevoelens van blankes.
Die ideaal wat nagejaag word, is dat die US ‘n integrerende deel van die bv chaotiese, ondoeltreffende en gewelddadige nuwe Suid-Afrika moet wees. Fundamentele vrae kan oor hierdie misplaasde ideaal gevra word. Is dit wys? Is dit akademies sinvol? Waarom word (substandaard) studente gewerf as die akademiese heil van die US veel eerder in ‘n kleiner, kompromisloos akademiese US opgesluit lê? Wat het transformasie vir die US in die sak gebring? ‘n Kampus waarop miljoene rande se skade aangerig is. ‘n Kampus waarop onderrig dikwels ontwrig word, terwyl onderrig die wesenstaak van ‘n universiteit is. ‘n Kampus wat ten duurste beveilig word en steeds nie veilig is nie; waar akademiese werk bedags nie ongesteurd plaasvind nie en saans (anders as voorheen) glad nie na wense kan funksioneer nie. Verkragtings beleef ‘n bloeityd terwyl so iets aan die US van weleer onbekend was. Objektiewe, rasionele besinning is dringend nodig pleks van teen die feite in mooi broodjies te probeer bak. ‘n Nuwe, suiwer akademiese benadering is nodig, wat die aanstelling van ander mense, egte akademici, in beheer van die US noodsaak.
Dit was toe nie “bly” nie – die woordmerk vir die Woordfees 2016 – maar “hartseer” en “weghardloop”.
Die rektor van die Universiteit Stellenbosch, Wim de Villiers, en Max Price, rektor van die Universiteit van Kaapstad, moes Donderdagaand op die vlug slaan nadat swart oproermakers hul optrede ontwrig het.
Die twee het ontdek dat hul gekruipery by geweldenaars heel voorspelbaar nog meer dreigemente van geweld gebaar het, ook teen hulle persoonlik.
Die rektore was deel van ‘n Woordfeesgesprek in Stellenbosch waar hulle die gewone eenrigtinggesprek oor hul eie radikale-sjiek voortreflikhede gevoer het teen die agtergrond van die heersende swart opstand by tersiêre instellings.
Oproermakers wat nou al geruime tyd lukraak eise stel oor allerlei kwessies, het ‘n voertuig naby Admin B van die US in ligte laaie gelaat en glo ook ‘n petrolbom in die gebou gegooi.
Die swart oproeriges het die verhoog bestyg terwyl die sprekers gepraat het en die gehoor begin beledig omdat hulle in Afrikaans beswaar gemaak het.
Henry Jeffreys, gespreksleier en voormalige bruin redakteur wat toegesien het dat Die Burger se sirkulasie na benede tuimel, kon nie die oproeriges oorreed tot redelikheid nie, ten spyte daarvan dat hy sy groot insig en bedrewenheid met sulke sake voorheen voortdurend aan sy lesers opgedwing het.
De Villiers se kruiperige houding het die indringers ook nie beïndruk nie. Hy is luidkeels deur die oproermakers as ‘n rassis uitgekryt wat min belangstelling getoon het in die rektor se radikale-sjiek poging tot “dialoog”.
Weens vrees vir hul veiligheid het die twee kruipers en bruin gespreksleier daarna die aftog geblaas en hulself vinnig uit die voete gemaak.
De Villiers veral, wat oor die afgelope maande besonder tegemoetkomend teenoor die oproermakers was, was haastig nadat hy klaarblyklik besef het dat hy sy troetelnegers nie voortaan so maklik aan ‘n wit gehoor sal kan verkoop as “studente met redelike eise” nie.
Verslaggewers van Netwerk24 is met dieselfde minagting behandel. Hulle is, toe hulle die petalje wou verfilm, aangerand en uitgeskel: “Fokof jou poes! Fok die media!”
Die sekuriteit is eers ingeroep nadat die verrigtinge weens die ontwrigting afgelas is.
Barack Hussein Obama (gebore in 1961) het in 2009 te midde van groot euforie die 44ste Amerikaanse president geword. Dié groot opgewondenheid het veral uit swart geledere gekom, mildelik gesteun deur wit liberaliste, want Obama is die eerste swart president in die Withuis. (Die ANC sou lankal die naam van die presidentswoning geafrikaniseer het.) Sedertdien het daar groot ontnugtering met Obama se leierskap by ‘n groot deel van die Amerikaanse bevolking ingetree. In baie gevalle het dit niks met etnisiteit te make nie. Toe Obama verkies is, was baie inligting oor sy verlede nie algemeen bekend nie. Ideologies pas hy glad nie in by die Amerikaanse hoofstroom nie. Een van die groot onheile in Obama se gees is die invloed wat bevrydingsteologie op hom gehad het. Ek hoop om by ‘n latere geleentheid in besonderhede te skryf oor wat Obama is. In hierdie rubriek beperk ek my aandag by die wesenlike aard van bevrydingsteologie omdat dit ook plaaslik ‘n hoogs onsalige invloed uitoefen.
Die teks wat ek gebruik, is hoofstuk 4 van William Washington Bragg se uitstekende studie, Obama’s radical roots: Saul Alinsky, Jeremiah Wright, and the others who shaped his worldview (The Jefferson Adams Library of American History, 2011, 105p; Amazon Kindle $7,97). Die persoon wat ek uitsonder vir aandag is Jeremiah Wright (gebore in 1941). Hy was Obama se pastoor tydens sy verblyf in Chicago as “community organizer” (1985-1988). Die kerk is die Trinity United Church of Christ, waar Wright die prediker van 1972 tot sy aftrede in 2008 was. Obama en Wright het in 1987 ontmoet. In daardie stadium het Obama ooreenkomstig sy opvoeding geen kerklike verbintenis gehad nie. In Indonesië het hy egter ‘n tyd lank ‘n Moslemskool bygewoon. Van 1992 tot 2008 was Obama ‘n Trinity-lidmaat. Wat hom na die christelike godsdiens aangetrek het, was Wright se swart bevrydingsteologie.
Toe Obama in 2008 besig was met sy veldtog om die VSA se president te word, het Wright se anti-Amerikaanse en anti-semitiese uitsprake in preke bekend geword. Byvoorbeeld, volgens Wright Amerika “supported state terrorism against the Palestinians and black South Africans” (Kindle 1327). Obama het dit toe gerade geag om sy lidmaatskap van die Trinity-kerkgenootskap te beëindig, maar hy het Wright nie veroordeel nie. Obama het sy slagspreuk, “The Audacity of Hope”, wat ook die titel van een van sy boeke (2006) is, by Wright oorgeneem. Hoop is een van die begrippe wat in die geledere van Amerikaanse swartes misbruik word om hulle in hulle stryd om “geregtigheid” teen blankes aan te spoor. Plaaslik het dit aan die Universiteit Stellenbosch (US) sonder (veel) protes weerklank in die bevrydingsteoloog Russel Botman se Hoopprojek gevind.
Ek laat Obama nou agterweë en gebruik Bragg se boek om die aard van bevrydingsteologie te belig. Bragg verskaf ‘n duidelike en gesaghebbende uitsetting daarvan. Dit is plaaslik ter sake omdat hierdie ideologiese virus/meem, soos die geval met baie ander idees is, van Amerika na Suid-Afrika oorgewaai het, met uiters nadelige gevolge. Bevrydingsteologie is wesenlik so skandalig dat die verregaande vertolkings waarmee vorendag gekom word konvensioneel gelowige christene aanstoot kan gee. Ter wille van egtheid maak ek oorwegend van aanhalings gebruik. Daar is talle variasies binne bevrydingsteologie, maar die uiteensetting wat volg gee ‘n betroubare aanduiding van die kernbeskouings.
Wright is nie ‘n oorspronklike denker nie. Dit gaan vir hom om swart bewussyn en swart mag. Hy het sy idees van prominente Amerikaanse swart bevrydingsteoloë oorgeneem. “From the beginning of his tenure at Trinity, Wright emphasised social justice, pushing members to engage in political activism. He established educational programs for members focused on black authors and figures from black history” (1400). “Wright sees his educational programs as crucial to forging a distinctively black identity, in resistance to the culture of white America. He says ‘assimilation slowly kills you’ and that ‘sin and assimilation are just alike'”* (1727). “Wright himself says of his church that its ‘theological perspective starts from the vantage point of Black liberation theology being its center” (1421).
[* Die swart minderheid in Amerika word vryelik toegelaat om rasse-integrasie teen te staan en groepidentiteit uit te leef. In Suid-Afrika met sy verswelgende swart meerderheid word die wit minderheid aan gedwonge rasse-integrasie onderwerp en groepregte ontken.]
Die twee bevrydingsteoloë waarop Wright veral steun, is James Cone (gebore in 1938) en Dwight Hopkins (gebore in 1953). Die oorsprong van hierdie polities verwringde teologie kan teruggevoer word na Martin Luther King (1929-1968), wat ‘n prediker was maar glad nie ‘n teoloog nie. Vir King het dit gegaan om burgerregte vir swartes, sosialisme en die radikale herverdeling van rykdom. Volgens hom was rykdom ‘n skande. Hy was anti-kapitalisties, anti-imperialisties, anti-materialisties en het ‘n revolusie van waardes bepleit. Die Sondag na die sluipmoord op hom sou King oor “Why America may go to hell” gepreek het (1453). Vandaar Wright se: “God bless America? No, no, no. God damn America!” (1459). Hy “saw America as condemned by God for its injustice” (1459).
In 1966 het die National Committee of Negro Churchmen hulle by die beweging vir swart mag, soos gelei deur King en Stokely Carmichael (1941-1998), aangesluit met as voorneme: “defining its aims in theological terms. These clergymen signalled their eagerness to redefine the Gospel message of Jesus, to correspond to the black community’s demand for power” (1467). Ter uitvoering hiervan het Cone in 1969 sy boek, Black Theology and Black Power, gepubliseer. Dié boek “relates the militant struggle for liberation with the gospel message of salvation” (1474). In ‘n latere boek, Black Theology and Black Liberation (1970), skryf Cone: “Black theology is a religious explication of black people’s need to redefine the scope and meaning of black existence in white racist society. Black power focuses on the political, social, and economic condition of black people, seeking to define concretely the meaning of black self-determination in a society that has placed definite limits on black humanity. Black theology puts black identity in a theological context, showing that black power is not only consistent with the gospel of Jesus Christ: it IS the gospel of Jesus Christ” (1474).
Swart bevrydingsteologie is dus ‘n radikale hervertolking van die Bybel.
“Members of this school of thought see the entire Biblical text as an allegory for modern day political and economic oppression, with a single message: that true Christians must resist this oppression wherever they find it. Ideas of personal faith, morality, sin and redemption take a back seat to the demands of politics* – and of a decidedly radical orientation. As Cone puts it, black theology focuses on ‘God’s liberating activity in the world on behalf of the freedom of the oppressed.’ He claims that the entire Biblical story has a single, unifying theme: God’s ‘liberation of slaves from sociopolitical bondage.’ For him, as well as for Wright and others, God’s mission is targeted directly and exclusively at blacks and other people excluded from the benefits of capitalism and political power, and it makes little room for whites and those who are not poor in its scheme of salvation. On this scheme … it is almost impossible for black people to be sinners, and almost impossible for white people not to be” (1485).
[* Dit is waarom die bevrydingsteoloog Desmond Tutu hom uitsluitlik op politieke aksie toespits en skynbaar nooit oor bv die religieuse bekering van mense begaan is nie.]
“As Cone reads the Bible, its narrative begins with God’s selection of Israel as His chosen people on account of their enslavement by the Egyptians. However, the Israelites themselves fail to create a socially-just society, and this leads to the rise of Old Testament prophecy, as God seeks to re-affirm his political message. Finally, Jesus Christ comes to teach this message to the world, and does so by locating his ministry among the poor and the oppressed” (1494). Ter ondersteuning hiervan word Lukas 4:18 gebruik: “om die evangelie aan armes te verkondig … om onderdruktes in vryheid uit te stuur.” “Jesus not only ministers to the victims of oppression but takes on the role of victim himself. Cone calls him ‘the Oppressed One’. From this, we get a very particular view of the Trinity. God as creator is the maker of the Israelites as His chosen people, with a special place in the scheme of creation. After He has set them free, however, He must do the same to all the oppressed people of the world. This is the role of Jesus, the Oppressed One, who takes on the burden of oppression for all and makes their liberation possible. In today’s world, God continues His liberating mission as the Holy Spirit. It is the Holy Spirit that acts in today’s world to guide people towards liberation” (1494).
Waarop bevrydingsteologie neerkom, is enersyds die selektiewe gebruik van die Bybel en andersyds die kreatiewe vertolking van daardie tekste ooreenkomstig verlangde politieke oogmerke. “Cone explicitly rejects the apparent meaning of Matthew 5:3, where Jesus is described as blessing those who are poor ‘in spirit’. Cone insists that it is economic and political, not spiritual, poverty that is of interest to God in determining His scheme of salvation. And Cone goes further. He insists that Christ’s mission is exclusively for those who are poor in this sense. As he puts it: ‘it is important to point out that Jesus does not promise to include the poor in the Kingdom along with others who may be rich and learned. His promise is that the Kingdom belongs to the poor alone'” (1503). Dit is duidelik dat hier van die swartes se kant af nie op ‘n voorbeeldige manier hande gevat word soos wat blankes alewig opgeroep word om te doen nie.
“The gospel of Christ is no longer a universal one. It makes no provision for those who are neither poor nor oppressed. Cone goes so far as to say that any view of the gospel that ‘fails to see Jesus as liberator of the oppressed is heretical'” (1514). Dit is nie bloot ‘n geval van swartes wat nie hande vat met blankes nie. Hierdie soort teologie kom eerder neer op die verwerping en verdoeming van (alle) blankes. Onderliggend is daar by hierdie bevrydingsteoloë nie liefde nie maar haat jeens blankes.* “Reverend Wright explicitly endorses this reading of the Bible as a story of God’s exclusive mission to the oppressed. As he said in one of his speeches: ‘In biblical history, there’s not one word written in the Bible between Genesis and Revelations that was not written under one of six different kinds of oppression, Egyptian oppression, Assyrian oppression, Persian oppression, Greek oppression, Roman oppression, Babylonian oppression'” (1514).
[* Palestynse kinders word in hulle ouerhuise, skole, moskees en ander organisasies geleer om die Israeli’s te haat. In Amerika word swart kinders in hulle ouerhuise, skole, kerke en ander organisasies geleer om blankes te haat. Ek probeer glo dat hierdie verskynsel (nog) nie in dieselfde mate in Suid-Afrika voorkom nie.]
“Black liberation theologians have no interest in the idea of sin as a judgement on the moral choices of individuals … The poor are victims of sin, not its purveyors. On Cone’s view, it is effectively impossible for black people to sin, and effectively impossible for white people not to. This view of sin, which absolves the poor of personal responsibility, dovetails neatly with liberal and socialist views of poverty itself, which see poverty as the result of structural factors, mainly race, rather than the result of individual life choices or differences in talent. As Hopkins puts it, succinctly: ‘People are poor because they are victims of others'” (1523). Dit volg dat wanneer swartes moeilikheid veroorsaak, bv misdade pleeg, hulle op onskuld aanspraak kan maak. Per definisie is swartes sondeloos en dus ook nie-rassisties. Die stelsel (‘n maaksel van blankes) kry die skuld, nie die skuldige swart individue nie. Gelykverklaring lei tot ‘n ontkenning van verskille in talent. Al wat glo nodig is om die gelykheid van almal te bewerkstellig is gelyke geleenthede. Aangebore verskille in bv talent en intelligensie word ontken.
“Redemption is also redefined. It comes not when an individual admit to his sins and accepts Christ in his life. Rather, it comes when a society achieves ‘liberation’, meaning an overthrowing of the economic and political order as it stands. Humans, says Cone, reflect the image of God only when they are ‘in rebellion against the structures of oppression’. Again, only those who are oppressed can be saved. And only those who resist will be” (1535). Teen die hele sosiale stelsel moet dus weerstand gebied word, want daardie stelsel is die oorsaak van armoede. “Otherwise, they are effectively denying Christ” (1545).
Met feitlik absolute noodwendigheid volg daar uit die voorafgaande hierdie verregaande aanspraak: “Christ himself is black. Wright has insisted on this in very literal terms. He says: ‘Evidence exists within and outside the Bible to support the notion that the people of Israel, and the people of most of the empires and kingdoms that surrounded them at that time were of African descent!’ He cites Rev 1:14-15 as evidence that Jesus had ‘nappy hair’ and ‘bronze skin’,* and he even refers to the Holy Land as ‘northeast Africa’ The theologians, however, focus more on the symbolic significance of the black Christ than its historical validity: Christ is black because of what he represents. ‘The black community,’ says Cone, ‘is an oppressed community primarily because of its blackness; hence, the christological importance of Jesus must be found in his blackness. If he is not black as we are, then the resurrection has little significance for our times'”(1545). In swart bevrydingsteologie se opleidingskursusse word die “African roots of Christianity” beklemtoon (1746).
[* Oor Iemand soos die Seun van die mens word gesê: “Die hare op sy kop was wit soos wit wol, soos sneeu … Sy voete was soos geelkoper” (Openbaring 1:14-15).]
“In the works of Cone, Hopkins and their followers, the struggle for the liberation of the poor from their economic oppression become a race war. Cone says that the black Christ leads ‘the warfare against the white assault on blackness by striking white values and white religion.’ The Holy Spirit guides blacks towards first of all, a sense of solidarity with one another as a single oppressed community, and second preparation for their confrontation with whites. Cone advocates what he describes as a ‘destruction of whiteness, which is the source of human misery in the world.’ He says that ‘whiteness, as revealed in the history of America, is the expression of what is wrong with man. It is a symbol of man’s depravity.’ He even describes whiteness as a symbol of the Anti-Christ” (1555).
Jacob Zuma se uitspraak dat al Suidelike Afrika se probleme met die aankoms van Jan van Riebeeck begin het, is sekerlik versoenbaar hiermee. Die gesindheid is anti-blank.
Cone skryf voorts: “The time has come for white America to be silent and listen to black people … All white men are responsible for white oppression … Theologically, Malcolm X [1926-1965] was not far wrong when he called the white man ‘the devil’ … Any advice from whites to blacks on how to deal with white oppression is automatically under suspicion as a clever device to further enslavement” (1566). Die wens dat blankes hulle bekke moet hou, is plaaslik deur linkse wittes soos Samantha Vice, Pierre de Vos en Gillian Schutte uitgespreek (Praag 12.02.2013). Die jongste geval is Pieter du Toit (Netwerk24, 1 Desember) wat sê blankes moet luister en hande vat. Dit is geskryf na aanleiding van Ferial Haffejee se versugting dat wittes liewer nie moet wees nie. Sy verwys waarskynlik na wit talentvolheid wanneer sy oor wit bevoorregting kla. In die praktyk het daar plaaslik veral blanke benadeling oorgebly, maar blankes moet glo nie laer trek en beskerm wat hulle materieel en geestelik darem nog behou het nie. Die voortsetting van gewelddadige ANC/UDF-gedrag word nou “gespierde” optrede genoem.
Naas Lukas 4:18 (kyk hier bo) word Matteus 25:40 deur bevrydingsteoloë ter regverdiging van hulle evangelie gebruik: “Vir sover julle dit aan een van die geringste van hierdie broers van My gedoen het, het julle dit aan My gedoen.” Eksodus word gebruik “as the tale of liberation of God’s chosen people. However, they do not deny that their reading of the Bible requires a highly selective, and creative, approach to the text” (1577). Ander tekste wat gebruik word, is Jeremia 12:13-17, bv “die swakke en die arme” (1678), Jesaja 61:1, bv “mense in nood” (1671) en dan ter regverdiging van militantheid bv die swaard-verwysings in Matteus 10:34 en Lukas 22:35-38 (1671). Volgens Cone “the Bible … is a valuable symbol for pointing to God’s revelation in Jesus, but it is not self-interpreting” (1577). Sodra veronderstel word dat wat in die Bybel staan nie letterlik waar hoef te wees nie, word die deur geopen vir allerhande vertolkings; insluitende dié van die bevrydingsteoloë.
Die swart bevrydingsteoloë het nie gekom tot waar hulle is sonder die hulp van blanke teoloë nie. Bragg verwys na die werk van Karl Barth (1886-1968) en Paul Tillich (1886-1965). “Tillich explicitly rejects all approaches to the Bible that insists on its literal truth” (1584). Tillich skryf: “All the actions, past, present and future, which men attribute to God … are symbols taken from our daily experience, and not information about what God did once upon a time or will do sometime in the future. Faith is not the belief in such stories, but it is the acceptance of symbols that express our ultimate concern in terms of divine actions” (1592). Bevrydingsteoloë kon daardie “ultimate concern” as vertrekpunt gebruik.
“Despite his debts to Barth and Tillich, Cone speaks harshly of white theologians, making comments that are in line with his general views on race. He dismisses them as racists who are incapable of understanding God’s message … ‘Biblical thinking is liberated thought’. Thus ‘White theology is not Christian theology at all'” (1603). Cone skryf: “Progressive white theologians, with few exceptions, write and teach as if they do not need to address the radical contradiction that racism creates for Christian theology … White supremacy is so widespread that it becomes a ‘natural’ way of viewing the world” (1613). “The solution for Cone and the others is to break free from not just the tradition of white theology, but from the exclusive reliance on the Bible. As part of their struggle to liberate their own thinking, as well as that of other blacks, from what they see as the distortions of white theology and culture, black theologians have looked to the traditions of non-Christian Africa* … Black religious thought thus becomes ‘neither exclusively Christian’ nor ‘primarily African.’ Instead, it is ‘reinterpreted for and adapted to the life-situation of black people’s struggle for justice in a nation whose social, political, and economic structures are dominated by a white racist ideology'” (1622). “For the black theologians, the religion and myths of Africa have special importance as a source of symbolism. Hopkins offers what he calls a ‘theological anthropology’ that attempts to intergrate figures from black folklore with Christian ideas” (1632).
[* Dit kan om hierdie rede wees dat Desmond Tutu, asof hy dit kan weet, beweer dat sowel christene as nie-christene hemel toe gaan.]
“Though Cone and the other black liberation theologians initially focused their attention almost exclusively on the situation of black people in America, they have since expanded their analysis to victims of ‘poverty, colonialism, human rights [abuses], and monopoly capitalism’ in Africa, Latin America, the Caribbean, and Asia. Cone now says … they are willing to find solidarity with any ethnic group seeking economic and political liberation from ‘Euro-American domination.’ Hopkins says: ‘The Fall – the rise of monopoly capitalism – gave birth to and marginalized the majority of the world’s population in the modern period'” (1642).
Met die duidelike uitsondering van blankes kan enige etniese groep guns in die oë van bevrydingsteoloë vind.
Hoewel bevrydingsteologie eerder politiek as christelike (of enige ander) godsdiens is, is dit dwarsoor die wêreld invloedryk omdat dit aanklank by armes vind, asook by diegene wat dink hulle word onderdruk. In die Wêreldraad van Kerke (WRK) speel bevrydingsteologie ‘n beduidende rol. Tog het die NG Kerk dit wenslik geag om deel van hierdie gemeenskap van (on)heiliges te word.
Die Belhar-belydenis (1982), wat groot verdeeldheid in NGK-geledere veroorsaak, ontleen skaamteloos aan die Amerikaanse swart bevrydingsteologie, bv: “God … op ‘n besondere wyse die God van die noodlydende, die arme en die veronregte is … die kerk … moet staan … teen die ongeregtigheid en by die veronregtes.”* Hierdie belydenis is in die Universiteit van Wes-Kaapland se fakulteit teologie geïnisieer, by name deur Jaap Durand en Dirkie Smit. Die Stellenbosse Kweekskool van die NGK en die UWK-fakulteit het sedertdien saamgesmelt in die US se fakulteit teologie waar bevrydingsteoloë soos Allan Boesak en Nico Koopman invloed uitoefen en waarin daar deesdae geen gesonde besware teen bevrydingsteologie, die Belhar-belydenis, homoseksualiteit of omtrent enige ander mode-neiging opklink nie; sekerlik nie teen transformasie en ‘n eentalig Engelse US nie. Hierdie gees was ook op die jongste NGK-sinode waarneembaar met besluite ten gunste van die Belhar-belydenis en homoseksuele praktyke. Die teologie-entrepreneur André Bartlett het hom hierin verlustig.
[* Die teoloog Sakkie Spangenberg vra in ‘n onlangse artikel twee tersaaklike vrae: Waarom het Martin Luther (1483-1546) destyds nie die kant van die verarmde en onderdrukte boere in die Boere-opstand gekies nie? Waarom het bevrydingsteoloë eers in die 20ste eeu ontdek dat die Drie-eenheid aan die kant van die armes en onderdruktes is? “Die Belharbelydenis, die Bybel en Jesus van Nasaret,” LitNet 23.12.15.]
Naas die Belhar-belydenis toon die Kairos-dokument (1985), opgestel deur onder andere Frank Chikane, duidelik die militante kenmerke van bevrydingsteologie. Sommige kerke en moskees het as terrorisneste tydens die “bevrydingstryd” gefunksioneer, met as veronderstelling dat diesulkes nie sondig nie. Die opstellers van die Kairos-dokument het onderskei tussen “the ruthless and repressive activities of the State”, wat hulle afgekeur het, en “the desperate attempts of the people to defend themselves”, wat hulle goedgekeur het, asof die ANC/UDF en PAC net verdedigende geweld gepleeg het. “Although the document did not explicitly support the armed struggle of the liberation movements, it gave such a struggle unprecedented legitimacy.” In 1987 het ‘n byeenkoms van die WRK verklaar “that the nature of apartheid ‘compelled’ liberation movements to take up arms” (John Allen, Rabble-rouser for peace, 2006, p 288).
Les bes is daar Willie Esterhuyse wat skryf: “Die tema van geregtigheid oorheers in die Ou Testament” (God en die gode van Egipte, 2009, p 239) en “Die profetiese tradisie was … primêr ‘n bevrydingstradisie” (p 240). In sy latere boek borduur Esterhuyse hierop voort: “As daar ooit ‘n godsdienstige en morele revolusionêr was, dan was dit Jesus van Nasaret” (Die God van Genesis, 2010, p 198).
“Hanskakie” is ‘n “minagtende benaming vir ‘n Afrikaner wat gedurende die Tweede Vryheidsoorlog [1899-1902] na die Britse kant oorgeloop het” (HAT). Die voor die hand liggende vraag is: Is so iemand werklik ‘n Afrikaner of bloot ‘n Afrikaanssprekende? Die term “hanskakie” is egter ook toepaslik op ons huidige situasie waar Afrikaanssprekendes die leiding in die bevordering van Engels en die benadeling van sowel Afrikaans as Afrikaners neem. In universiteitsverband beteken hierdie beheptheid met Engels deesdae veral die bevordering van swart belange, wat in die praktyk sekerlik ten koste van blanke belange geskied. Die pro-Engelsveldtog is deel van pogings ter massaverswelging van Afrikaners; die afdwinging van die wil van die meerderheid.
Die verwysing na die Tweede Vryheidsoorlog is ook verouderd. Volgens die ANC het hy plaaslik die eintlike bevrydingstryd met sy terrorisme gevoer. Dit kan dus nie sommer maar net die Derde Vryheidsoorlog genoem word nie. Die benaming “Anglo-Boere-oorlog” is ook nie goed genoeg nie, want dan lyk dit asof net die Britte en die Boere oorlog gevoer het. Die swartes se aandeel, hoofsaaklik ter ondersteuning van die Britte, moet glo ook erkenning kry. Vandaar die jongste voorkeurbenaming, Suid-Afrikaanse Oorlog, met as ironie dat Suid-Afrika eers sedert 1910 staatkundig bestaan. Die populêre beeld wat plaaslik van die Britte en Engels gefabriseer word, is dié van onverdunde voortreflikheid. Maar daardie voorbeeldige Britte praat by voorkeur van die Boer War.
Die aanleiding vir my skrywe is Sandra Liebenberg en AJ van der Walt se artikel, “Afrikaans ‘verdien nie spesiale behandeling'” (Netwerk24, 22 deser; ook Die Burger, p 13.). Albei outeurs het eerbare Afrikanervanne. Maar as ‘n kleinseun van Hendrik Verwoerd dit sy missie maak om hom van Afrikaners te distansieer, is dit moontlik dat Liebenbergs en Van der Walts dieselfde kan doen. “Prof Sandra Liebenberg beklee die HF Oppenheimer-leerstoel in menseregte aan die US en prof AJ van der Walt is ‘n professor aan die US se regsfakulteit. Hierdie artikel het op theconversation.com verskyn.” ‘n Vraag wat gevra kan word, is: Waarom het Die Burger dit nodig geag om hierdie teks te herpubliseer? Om verskillende menings oor hierdie saak te belig, is nie ‘n geldige antwoord nie, want Die Burger sal myns insiens deesdae nooit ‘n sterk pleidooi ten gunste van Afrikaans en/of Afrikaners, soos dié op Praag, (her)publiseer nie.
“Die behoefte aan onderrig in en deur Afrikaans/Hollands was trouens die vernaamste enkele rede om ‘n universiteit op Stellenbosch tot stand te bring. In hierdie betekenisvolle jare het ook Die Burger om dieselfde rede as die universiteit op Stellenbosch tot stand gekom” (Pieter Kapp, Maties en Afrikaans, 2013, p 7). Vanjaar is dit ‘n eeu gelede dat Jannie Marais* dood is. Die bemakings in sy testament het die ontstaan van die US in 1918 moontlik gemaak. Die Burger het in 1915 met publikasie begin, weereens danksy Marais se vrygewigheid. Sowel die US as Die Burger het egter juis vanjaar uitgemunt in hulle anti-Afrikaansgesindheid. Die aanloop hiertoe het jare gelede begin.
[* Sover ek weet het niemand aan die US vanjaar ‘n poging aangewend om die amptelike en openlike miskenning van Marais se stigtingsvoorwaarde (dat Afrikaans nie ‘n mindere plek as Engels aan die US mag beklee nie) te regverdig nie; bv nie hierdie twee wetsgeleerde outeurs nie, ook nie Wim de Villiers nie en ook nie die kampusgewete en etiekkolos Anton van Niekerk nie. As ‘n mens met oorgawe en onkrities in die dampkring van die ANC, wat homself graag as moreel voortreflik voordoen, beweeg, hoef ‘n mens jou skynbaar nie te verknies oor ‘n ernstige etiese kwessie soos hierdie een nie. Marais is dood en die lewende oortreders ignoreer gerieflikheidshalwe ‘n probleem wat met ouwêreldse ordentlikheid aangespreek behoort te word.]
Die ondergang van Afrikaans aan die US het daadwerklik ‘n aanvang geneem met die aanstelling van Chris Bink as rektor (2002-2007). Pleks van ‘n Afrikaanse universiteit te wees, het die US “‘n meertalige universiteit wat Afrikaans bevorder” geword (8). Die US-konvokasie het tevergeefs daarop aangedring dat die US eerder “‘n Afrikaanse universiteit wat meertaligheid bevorder” moet wees (86). Eintlik sou die beste gewees het as daar nooit met Engelse onderrig begin is nie. Die Engelssprekende blankes, wat veral sedert 1990 na die US gestroom het, was heeltemal geneë met Afrikaanse onderrig. Dit was die groeiende getal swartes op die kampus wat op onderrig in Engels aangedring het. Aan hierdie myns insiens onredelike eis is progressief toegegee. Dit is ‘n onredelik eis omdat die aanleer van ander tale ‘n redelike akademiese eis is wat dwarsoor die wêreld aan universiteitsstudente gestel word. Universiteitstudente mag ‘n mate van inspraak hê, maar nóg die studente nóg elemente in die regering behoort toegelaat te word om akademiese voorskrifte uit te reik.
Die Burger se rol in die Afrikaansstryd op Stellenbosch is glad nie eerbaar nie. Die ampstermyn van Russel Botman as US-rektor (2007-2014) het saamgeval het Henry Jeffreys se redakteurskap van Die Burger (2006-2011). Die eerste “swart” US-rektor en die eerste “swart” redakteur van Die Burger het gemeenskaplike grond in hulle anti-Afrikaans-ingesteldheid gevind. Van die eerste besoekers wat Jeffreys as redakteur ontvang het, was Chris Brink, wat sekerlik versekering vir gunstige koerantpublisiteit vir sy veldtog teen Afrikaans gesoek het. Jeffreys het “verduidelik dat hy neutraal staan” (221). Dit toon nogeens dat ‘n “swarte” nie kan inskakel by ‘n institusionele kultuur wat tradisioneel blank was nie. In die praktyk was Jeffreys se taalbeleid nie neutraal nie; eerder anti-Afrikaans. Hy het net lof vir Botman se afskaling van Afrikaans gehad. Kapp verwys na Die Burger wat in Jeffreys se tyd “onrus gesaai” het (199). Dan is daar Ampie Coetzee wat in 2010 “Die Burger daarvan beskuldig het dat hy geen hulp verleen vir die bestendiging van Afrikaans aan die US nie” (203). In ‘n poging om transformasie te bevorder, het die koerant in dieselfde jaar selfs op ‘n hoogs onetiese manier ingemeng in die verkiesing van US-raadslede (207).
Die situasie van Afrikaans aan die US het dramaties verswak weens die ingesteldheid van drie rektore wat van huis uit Afrikaans was: Chris Brink, Russel Botman en Wim de Villiers. Die Burger se onverskilligheid teenoor Afrikaans was ook nie beperk tot die redakteurskap van Jeffreys nie, soos Kapp se relaas duidelik maak. Vanjaar, met Bun Booyens jr as redakteur, is geen twyfel gelaat dat die koerant voorkeur aan transformasie bo die bevordering van Afrikaans gee nie. “‘n Duidelike aanduiding dat Die Burger se simpatie by De Villiers se taaltransformasie lê, is gegee toe Joan Hambidge se pro-Afrikaansstandpunt met ‘n duim wat afwaarts wys en Stan du Plessis se vertrapping van Afrikaans met ‘n duim wat opwaarts wys, geïllustreer is (Die Burger, 19 November, p 9). Dieselfde laai is uitgehaal toe [Johan] Hattingh se anti-Afrikaansstandpunt (duim op) naas Ebbe Dommisse se pro-Afrikaansstandpunt (duim af) gepubliseer is (Die Burger, 26 November, p 23)” (Praag 28 November). Kapp noem tereg dat Afrikaans in Jeffreys se termyn minder steun as tydens die redakteurskap van Dommisse ontvang het (221). In 1997 het Dommisse “daarop gewys dat ten spyte van Nelson Mandela se paaiery belangrike faksies in die ANC vyandig teen Afrikaners en Afrikaans staan” (68).
Blankes is deesdae grondwetlik en in die praktyk amptelik tweedeklasburgers en Afrikaners word daarbenewens vir kritiek en verguising uitgesonder. Net so min as wat Afrikaners bevoorregtes is, het Afrikaans steeds ‘n bevoorregte posisie aan die US. Maar presies dit word valslik in die newe-opskrif van Liebenberg en Van der Walt se artikel beweer. Die voorstanders van Afrikaans wil glo die bevoorregte status van Afrikaans behou, maar daar is geen sprake dat Engels as ‘n bevoorregte taal aan eentalig Engelse universiteite geëtiketteer word nie. Voorts word verwys na die US-bestuur se voorstel dat Engels die primêre onderrigtaal moet wees. Dit word ‘n “besluit” genoem, sonder om by te voeg dat die US-raad hierdie voorstel afgekeur het. Afrikaans het glo ‘n “problematiese geskiedenis.” Myns insiens het nóg Afrikaans nóg Afrikaners ‘n meer problematiese geskiedenis as die Engelse of Britte, maar dit pas die outeurs om nie ‘n woord hieroor te rep nie.
Die twee outeurs het regskwalifikasies maar in die artikel gaan dit vir hulle uitsluitlik om ‘n vertolking van die grondwet. Hulle blyk eerder wets-* as regsgeleerdes te wees. Geen poging word aangewend om reg aan Afrikaans en Afrikaners te laat geskied nie. Die grondwet wat in 1996 in ‘n ANC-oorheersde parlement aanvaar is, is ongekwalifiseerd evangelie vir hulle. Hulle neem nie in ag dat die meerderheid kiesers in die 1992-referendum vir magsdeling gestem het nie, maar op die uitdruklike voorwaarde dat die finale grondwetlike ooreenkoms vir goed- of afkeuring tydens ‘n daaropvolgende referendum aan hulle voorgelê moet word. Die beloofde magsdeling het in algehele magsoorgawe ontaard. Dit is dus redelik om te beweer dat sowel die 1993-oorgangsgrondwet as die 1996-grondwet en dus ook die ANC-bewind streng gesproke onwettig is. [* Wetties: “Oordrewe stip, streng na die wet” (HAT).]
In die 1996-grondwet se taalartikels word woorde soos “redelikerwys”, “doenlik”, “redelike”, “billikheid” en “doenlikheid” gebruik en daarbenewens is daar die skynbaar onvermydelike sug na regstelling, wat wesenlik ‘n eufemisme vir swart bevoordeling is. As die outeurs daarop ingestel was om wat reg is te bepleit en nie agter wettiese truuks geskuil het nie, sou hulle daarop gewys het dat die vyf woorde genoem aan die begin van hierdie paragraaf vir hoogs subjektiewe vertolkings vatbaar is. Ook dat in die nuwe Suid-Afrika kwalik met reg van ‘n regbank onafhanklik van die ANC-regering gepraat kan word, want daar word openlik erken dat die aanstelling van regters nie suiwer na verdienste geskied nie omdat ingevolge regstelling/transformasie groot gewig aan etnisiteit (spesifiek nie-witheid) en geslag (vrouheid) geheg word. Die US streef daarna om hierdie wanbeleid in sy personeelbeleid te weerspieël. Daarmee kan die doel van sowel howe as universiteite ernstig in die wiele gery word. Die nuwe Suid-Afrika is ook in hierdie opsig nie ‘n normale samelewing nie. In groter mate as in normale samelewings bestaan die moontlikheid dus van subjektiewe, onregdeurweekte vertolkings van wette.
Die outeurs betrek dan ander hoogs omstrede woorde soos “gelykheid” en “geregtigheid”, wat eweneens baie verskillend vertolk kan word. Hulle kies die maklike uitweg deur die mode na te volg, dus sake vanuit die oogpunt van die ANC en swartes te bekyk. “Gelykheid word gedefinieer as die volle en gelyke genieting van alle regte en vryhede.” Myns insiens is gelykheid iets wat in die nuwe Suid-Afrika nie vir blankes beskore is nie; ook nie aan die US nie. “Dit beteken almal moet gelyke toegang tot die reg op hoër onderwys geniet sonder enige vorm van onbillike diskriminasie.” Male sonder tal is al tereg daarop gewys dat daar nie gelyke toegang tot bv MBChB-onderrig (insluitende aan die US) is nie; dat daar onbillik teen blankes gediskrimineer word. “Dit moet op ‘n manier aangebied word wat gelyke deelname vir almal moontlik maak.” As Afrikaanssprekendes in Afrikaans en Engelssprekendes in Engels onderrig ontvang, kan dit “gelyke deelname” genoem word. Maar die outeurs bepleit juis De Villiers se verengelsing, wat veroorsaak dat Afrikaanssprekendes in vergelyking met Engelssprekendes benadeel word.
“‘n Diverse personeel- en studentekorps maak blootstelling aan ‘n verskeidenheid van wêreldsienings en ervarings moontlik.” Suiwer teoreties kan dit ‘n sinvolle stelling wees. Die praktyk verskil egter hemelsbreed hiervan. Blanke dosente, ook aan die US, kan fanaties aktivisties wees en deurgaans doelbewus eensydige onderrig oor bv ideologiese kwessies aanbied. Konkrete sodanige gevalle is al dikwels op Praag aan die kaak gestel. Spesifiek aan die US word hierdie soort eensydigheid, dus gebrek aan akademiese vryheid, openlik deur Wim de Villiers gesteun met sy voorgestelde verpligte indoktrinasiekursusse in transformasie. Soos Wim de Villiers steun die twee outeurs klaarblyklik Open Stellenbosch (OS) se versugting na swart dosente. Die OS-doel is myns insiens nie om aan “‘n verskeidenheid van wêreldsienings en ervarings” blootgestel te word nie, maar juis om as stapelvoedsel ‘n dieet van swart en Afrikakultuur gevoer te word.
Die twee outeurs is in hulle benadering net so naïef en eensydig soos OS, bv Afrikaans/Afrikaners het politieke bagasie maar nie Engels/Britte nie. Aan die beweerde slegte verlede van Afrikaans/Afrikaners word ons telkens herinner. In hierdie opsig word die verlede lewend gehou. As dit egter by bv standbeelde en plekname kom, moet herinneringe aan die verlede vernietig word. ‘n Suiwer Afrikaanse US het die potensiaal om ingevolge akademiese vryheid “‘n verskeidenheid van wêreldsienings” aan sy studente te bied. Selfs ‘n suiwer blanke US het die potensiaal om ‘n “verskeidenheid … ervarings” moontlik te maak. Die kern van die huidige probleem aan die US is nie Afrikaans of blankes of Afrikaners nie. Die pit van die akademiese verrotting is verknogtheid aan die ANC, wat akademiese vryheid en universitêre outonomie al hoe meer beduiwel.
“As ‘n taalbeleid die skepping van ‘n diverse, inklusiewe kampusgemeenskap op enige [!] manier ondermyn, word die universiteit se akademiese lewe daardeur verarm.” Toe die US eentalig Afrikaans was, was dit ‘n inklusiewe gemeenskap in soverre Engelssprekendes vrywillig en sonder protes of oproer daarby ingeskakel het. Soos De Villiers redeneer die outeurs dat die uitsluiting van Afrikaans inklusiwiteit bevorder. Vir my lyk dit asof uitsluiting teenstrydig met inklusiwiteit is. “Die breë gemeenskap se belange moet in ag geneem word.” Deurgaans lê die outeurs die klem op die meerderheid, die massa, terwyl dit onder die leiding van die blanke minderheid en spesifiek die Afrikaners is dat die land, insluitende die US, ontwikkel is. Nêrens vertolk die outeurs billikheid op so ‘n manier dat reg aan hierdie minderheid geskied nie.
Pleks van om te beweer, soos die mode geword het, dat die verlede net sleg was, het die blanke minderheid en veral die Afrikaners, in sy geheel beskou, in werklikheid ‘n trotse geskiedenis. Wat hulle vermag het grens aan die onmoontlike. Hulle het eeue lank ver van Europa in Suidelike Afrika ‘n Europese beskawing gevestig en voortreflik uitgebou. Deur verraad het dwase politici dit van hulle ontneem. Die outeurs beweer egter: “Ná meer as 20 jaar van ‘n demokratiese bestel getuig swart studente steeds van hul pynlike ervarings weens die gebruik van Afrikaans op die US-kampus, in koshuise en in die dorp om hulle uit te sluit en te marginaliseer.” Pleks van hierdie swartes se pyn as evangelie te aanvaar, moet hulle daarvan bewus gemaak word dat daar ‘n diversiteit van menings oor hierdie onderwerp bestaan. Die bestaan van blanke universiteite is ontoelaatbaar verklaar, maar etnies homogene swart universiteite mag onbelemmerd voortbestaan. Swart studente het dus ‘n opsie wat nie meer vir blanke studente beskore is nie: Swartes het die keuse van talle kampusse waar hulle nie dieselfde pyn as aan die US hoef te ervaar nie en waar hulle in die koshuise en dorpe/stede nie gemarginaliseerd sal voel nie.
Oor die US van weleer skryf die outeurs: “Die ongeregtighede van apartheid is nie bevraagteken nie.” Dit is ‘n oningeligte of moedswillig foutiewe stelling. Gedurende apartheid is hierdie politieke stelsels deurgaans deur talle US-dosente (heftig) gekritiseer. Daar was toe in baie groter mate tekens van akademiese vryheid as tans. Van hoeveel openlike kritiek op transformasie deur US-dosente kan die outeurs getuig? Dit is asof (al) die US-dosente hulle neerlê by die wense van die outokratiese ANC-regering. Dit is asof die ANC-kamerade (in die regering en op die kampus) met hulle oorgewilligheid om enige kritiek as rassisme af te maak, (feitlik) alle kritiek in die kiem gesmoor het. Die outeurs toon onderdanigheid hieraan, wat ongetwyfeld kruipwaarde by die huidige US-bestuur het.
“Die toelating van aansienlik meer swart studente en die aanstelling van meer swart personeellede moet die hoogste [!] prioriteit wees – nie net om ‘n diverse kampusgemeenskap te skep nie, maar omdat dit uitvoering gee aan die grondwetlike opdrag om die rasseongeregtighede van die verlede reg te stel.” Dit is ‘n oorbekende deuntjie wat musiek in die ore van die De Villiers-US is. Volgens De Villiers moet transformasie iedere vesel van die US binnedring. Ongelukkig is die outeurs se hoogste US-prioriteit van ‘n politieke pleks van ‘n akademiese aard. Dit vloek teen die wese van die universiteit as akademiese inrigting. Studente en dosente/navorsers behoort suiwer akademies geëvalueer te word. Vergun my die vryheid om hier ‘n sin van die die outeurs vir my doeleindes te gebruik: “Dit is die wese van die onderwysprojek van enige uitmuntende universiteit.” Was daar na die Anglo-Boere-oorlog enige universiteite wat die “ongeregtighede van die verlede” probeer regstel het? Waarom word ‘n politieke agenda nou aan universiteite opgedring; inrigtings wat veronderstel is om ideologies neutraal te wees? Ek hoop om by ‘n volgende geleentheid in besonderhede oor ideologiese neutraliteit en akademiese vryheid te skryf.
Die Afrikaanse Taalmonument in die Paarl is op 10 Oktober 1975 ingewy. Die hoogte van die hoofsuil is 57 meter. Die argitek, Johan Carel (Jan) van Wijk (1926-2005), beskryf wat tydens die oprigting gebeur het: “Op ‘n dag, toe die bopunt van die hoofsuil bereik is, en daar met die finale afwerking daarvan begin sou word, het ek in ‘n tierende suid-oostewind besoek afgelê by die monument. Gedagtig aan die ossillering van die ‘vliegtuigvlerk’ in hoë winde, moes ek net eenvoudig na bo om die fenomeen van bewegende of swaaiende beton persoonlik te gaan ervaar. Die strukturele ingenieurs het immers die suil ontwerp om te kan beweeg, te kan ossilleer. Saam met Victor Hugo, die voorman, is ek met die oop hysbak na bo – tot by die toppunt. Staande op die steierwerkplatform rondom die punt, en met my hande daarop, ervaar ek die sirkelvormige beweging, omtrent 200mm na alle kante toe. Met my uitlating van ‘Magtig Vic, maar die ding beweeg seker te veel!’ staar hy my verbysterd aan en sê: ‘Meneer, dis nie die monument wat beweeg nie, maar die steierwerk!’ Wat ‘n verligting – en ‘n dankie aan die struktuurmanne! Die taal sal staan, ondanks hoë winde” (Jan van Wijk, Taalmonument, Tokai: Historical Media, 2014, p 55-56). (‘n Bespreking van die boek is op Praag, 31.08.2014, gepubliseer.)
Van Wijk het sy lewe vir Afrikaans gewaag. Hy het sekerlik nie voorsien dat “hoë winde” Afrikaans 40 jaar later minder as 30 kilometers van die Paarl op Stellenbosch sou tref nie. Die argitek van die wrewel teen Afrikaans is die rektor van die Universiteit Stellenbosch (US), Wim de Villiers. Na aanleiding van sy akademiese prestasie as student is De Villiers Slim Wim genoem. Maar ‘n slim mens is slim in sekere opsigte en nie in ander nie.
Dit het standaardpraktyk geword om genialiteit met Albert Einstein (1879-1955) te assosieer. Walter Isaacson skryf: “Extraordinary brilliance made his face a symbol and his name a synonym of genius” (Einstein: his life and universe, New York: Simon & Schuster, 2007, p 2). Hy noem Einstein “science’s preeminent poster boy” (5). Einstein was ‘n briljante fisikus maar het gebrekkige wiskundige vermoëns gehad (216). Sy eerste vrou, Mileva Marić, het hom met wiskunde gehelp (3). “She solves all the mathematical problems for me” (136). “I treat my wife as an employee whom I cannot fire” (183). Marcel Grossmann (xx, 36, 159), Michele Angelo Besso (xix, 136) en Walther Mayer (363) het Einstein ook met veral wiskundige probleme gehelp. Aan die einde van sy lewe het Einstein gesê: “If only I had more mathematics” (542).
Later het Einstein tog van Mileva geskei, hoewel dit nie maklik was nie: “I am curious what will last longer, the world war or our divorce proceedings” (236). In 1919 het hy met sy tweede vrou, Elsa, getrou. Sy het hom met vertaling in en uit Frans en Engels gehelp omdat hy net Duits goed magtig was (246). “Einstein tended to become impractical once outside the scientific field” (378). Hy kon nie swem (435) of motorbestuur nie. “‘The professor does not drive,’ Elsa often said. ‘It’s too complicated for him'” (438). Hy was ook “naïve in the field of international politics” (493). “Genius in science is no guarantee of sagacity in political affairs … Einstein has come down from the stars to dabble in ideological politics, with lamentable results … It is always astonishing to find that a man of great intellectual power in some directions is a simpleton or even a jackass in others” (528). Maar Einstein se sêgoed, bv vergelykings, getuig van sy briljantheid. “He had discovered something faster than the speed of light, he said: ‘The speed with which a woman arriving in Paris goes shopping'” (465). Sy nuwe vaderland, Amerika, het hy raak gekarakteriseer: “Everything – even lunacy – is mass produced here” (537).
Ek wil Wim de Villiers nie met Einstein gelykstel nie. Al wat ek probeer aantoon, is dat ‘n slim mens net in sekere opsigte slim is en in ander opsigte ernstige beperkings kan hê. Die uitlating van Einstein wat De Villiers die meeste ter harte moet neem, is: “One can be an internationalist without being indifferent to members of one’s tribe … I am glad that there should be a little patch of earth on which our kindred brethren are not considered aliens” (282). Die Jood Einstein het na Israel verwys. In die konteks van hierdie skrywe verwys die aanhaling na Afrikaners, Afrikaans en die US.
In Afrikaans is daar ‘n uitdrukking: “Slim vang sy baas.” Dit beteken “lis slaag nie altyd nie; ‘n mens kan te slim probeer wees en dan daarom misluk” (HAT). Dit is wat myns insiens die afgelope tyd met die US-baas gebeur het. Vorentoe gaan Afrikaans moeilik van die US-gebeure herstel, maar dit geld ook vir De Villiers. Afrikaans en De Villiers kan nie saam aan die US voortbestaan nie. Afrikaans moet verkieslik die enigste of niks minder nie as die hooftaal aan die US wees. De Villiers moet gaan. Dit geld ook sy viserektor vir transformasie, Nico Koopman.
De Villiers se voorstel vir die verengelsing van die US het as ‘n groot skok gekom. Tog is Praag-lesers beter daarop voorberei as ander mense. Die kreeftegang van Afrikaans aan die US, veral sedert 2002 toe Chris Brink die rektor geword het, is deur Pieter Kapp in die boek, Maties en Afrikaans (2013), gedokumenteer. Die boek is op Praag (6.04.14) bespreek, bv “Primêre, vertrek-, verstek-, ankeltaal, ens, is terme wat onnodiglik hulle intrede gemaak het omdat afgewyk is van die gesonde historiese vanselfsprekendheid dat Afrikaans die enigste US-onderrigtaal is.”
Op 1 Desember 2014 is De Villiers se aanstelling as US-rektor bekend gemaak. Op dieselfde US-raadsvergadering is besluit dat Afrikaans en Engels voortaan gelyke status aan die US sou hê. Eintlik is dit ‘n doelbewus misleidende leuen, want net voorgraads sou die twee tale amptelik gelyke status hê. Nagraadse onderrig sou, indien nie uitsluitlik nie, by voorkeur in Engels geskied. Voorgraads is daar ook geen werklike taalgelykheid nie, want gesamentlike klasse ontaard in hoofsaaklik Engelse onderrig, terwyl hulle amptelik as 50-50% gereken word. Tolking geskied uit Afrikaans in Engels, maar nie (noodwendig) andersom nie, want, so word daar geredeneer, Afrikaanssprekendes verstaan mos Engels. Wat hier gesê word, geld net die hoofkampus.
Die Militêre Akademie op Saldanha is in elk geval eentalig Engels. In Bellville is die US-sakeskool oorweldigend Engels, al word daar in advertensies valslik beweer dat dit nog moontlik is om ‘n magistergraad in Afrikaans te voltooi. Hier kan daar geskuil word agter die argument dat die US se nagraadse onderrig mos in Engels is. En voorgraadse MBChB-onderrig in die mediese fakulteit? Daar is verswarting en dus verengelsing aan die orde van die dag. Hoekom dit so is, kan afgelei word uit die rasgebaseerde toelatingsbeleid. Van blanke matrieks word vir moontlike toelating ‘n gemiddelde van 92% vereis, van bruines en Indiërs 60% en van swartes 50% (Die Burger, 24 deser, p 18).* Russel Botman het sodanige hemelskreiende rassediskriminasie eufemisties “belyning” genoem. Geen akademikus met akademiese integriteit sal so ‘n opset aanvaar of goedpraat nie. Desnieteenstaande beweer Nico Koopman dat die US gelyke geleenthede aan almal bied (US-webwerf 7 Augustus). Om van beurtafrikaans by die Militêre Akademie, die US-sakeskool en die US se mediese fakulteit te praat sou ‘n ernstige oordrywing wees.
[* ‘n US-amptenaar beweer hierdie inligting is onakkuraat en verwys na riglyne (nie voorskrifte nie) wat op die internet beskikbaar is (Die Burger, 27 deser, p 18). Daarvolgens word ‘n gemiddelde matriekpunt van minstens 70% van alle MBChB-studente vereis. 25% van die keuringsfaktor word deur nie-akademiese meriete bepaal. Die geslagsprofiel van aansoekers word ook in ag geneem. Die eerste 100 plekke word nie-rassisties toegeken. Die volgende 150 plekke gaan aan bruines, Indiërs en swartes. ‘n Verdere 20 plekke gaan spesifiek aan swartes. Die US-rektor kan 2 plekke na sy goeddunke vul. As daar hierna plekke oor is, mag hulle aan Indiërs en blankes toegeken word. Daar is ook ‘n verlengde MBChB-program met 40 plekke uitsluitlik vir bruines, Indiërs en swartes. Die rol wat transformasie, inklusiwiteit en diversiteit in hierdie keuringsproses speel, word erken. Dit is vir my duidelik dat akademies begaafde blanke aansoekers om nie-akademiese redes erg benadeel word.]
Kort na sy aanstelling as rektor maar voor diensaanvaarding het De Villiers gesê: “Afrikaans as akademiese taal moet ondersteun en uitgebrei word.” Maar hy het ook gesê: “Ek is entoesiasties oor die koers waarop prof Russel Botman die US geplaas het,” wat die drastiese afskaling van Afrikaans ingesluit het. Reeds toe het ek geskryf: “Dit is juis De Villiers se opmerkings oor Afrikaans wat glad nie gerusstellend is nie.” “Vir De Villiers is Afrikaans blykbaar nie werklik ‘n hartsaak nie, bloot ‘n (lastige) verskynsel wat, soos Botman dit so graag gestel het, ‘bestuur’ moet word.” “De Villiers ondersteun die nuwe taalbeleid in die waan dat dit tot die ‘uitbreiding van Afrikaans as akademiese taal’ sal lei.” “Soos Chris Brink kan hy anders wees as wat hy aanvanklik voorgegee het.” In daardie vroeë stadium is voorspel “dat daar tydens die rektorskap van De Villiers klemverskuiwings gaan wees, maar van ‘n daadwerklike ommekeer van die situasie, dus van ‘n welkome terugkeer van die US na ‘n egte Afrikaanse universiteit, is daar geen sprake nie” (Praag 13.12.2014).
Op 1 April het De Villiers diens as US-rektor aanvaar. Op 29 April het hy sy intreerede gelewer. Hy het beklemtoon dat die US nie ‘n Afrikaanse universiteit is nie en dat die taalbeleid (eintlik Afrikaans) deur sommige (eintlik swartes) as uitsluitend ervaar word. Inklusiwiteit was die wagwoord: ‘n US “where everyone feels welcome” en “a University that works for all of us.” Maar dan kondig hy eksklusiewe nuwe studiebeurse vir bruin studente aan. Ook dat die Verwoerd-plaket verwyder gaan word, wat sommige mense verheug maar ander aanstoot gee. Internasionalisering was sy ideaal: “The challenge for us is to be locally relevant, yet globally competitive,” wat pro-Engelsgevolge inhou; des te meer omdat die teiken is om teen 2018, die US se eeufeesjaar, ‘n meerderheid swart studente en personeel/dosente te hê (Praag 10 Mei). Blankes en Afrikaans word om politieke, dus nie-akademiese, redes toenemend uit die US gedruk. Daar is geen sprake meer van ‘n US wat ooreenkomstig die stigtingsvoorwaarde van Jannie Marais verseker dat Afrikaans nie ‘n mindere plek as Engels beklee nie. Daarom behoort Afrikanerdonateurs net so ywerig hulle steun te onttrek. Wat sou Jannie Marais gedink het van daardie groep uitgenooide gaste wat op 30 Mei in sy huis op Coetzenberg byeen was? Hoeveel van hulle is taalbulle wat bereid is om vir ‘n Afrikaanse US te veg? Hoeveel is taalboewe wat Wim de Villiers se verengelsing steun?
Op 12 deser het De Villiers sy taalplan bekend gemaak: Dat Engels met ingang volgende jaar “die primêre taal van kommunikasie en administrasie” aan die US moet word. Die openbare reaksie daarteen was so oorweldigend dat die uitvoerende komitee van die US-raad op 15 deser vergader het. Daarna is aangekondig dat die taalbeleid vir 2016 bly soos dit is en dat Afrikaans nie “verwater” sal word nie. Ook dat De Villiers se pro-Engelsversugting ‘n besprekings- en nie ‘n beleidsdokument is nie; dus ydele wensdenkery. Ook dat De Villiers wyer moet konsulteer as Open Stellenbosch, die ANC se SASCO en die US-studenteraad deur ook insette van Afrikaanse studente-organisasies en die US-konvokasie te verkry en in ag te neem. Ook dat die korrekte prosedure met die taalvoorstelle gevolg moet word, dus die standaardroete via die fakulteite en senaat voordat die saak aan die US-raad voorgelê word. Dit kom neer op niks minder nie as ‘n repudiëring van die opportunistiese De Villiers.
Maar dit lyk asof De Villiers vasbeslote is om sy sin ten koste van Afrikaans te kry. Daarom ontken hy dat die vlieër wat hy opgestuur het, teruggetrek is. Dit lyk asof hy ‘n stryd met die US-raad wil aanknoop, want hy weet dat sy voorstelle in die volle raad (met sy bv Blade Nzimande-verteenwoordigers) ‘n beter kans op aanvaarding as in die raad se uitvoerende komitee het. Dit lyk ook asof hy die skuld vir die onrus en vandalisme wat sedertdien op die kampus voorgekom het, wil afwentel op die uitvoerende komitee van die raad, wat nie genoeë geneem het met De Villiers se oorgawe aan die eise van Open Stellenbosch nie. Hy word in sy kwaad gesterk deur 226 persone, veral dosente, wat hulle steun aan sy Engelse taalplan toegesê het. Daarom skryf De Villiers: “Dit is ‘n moeilike tyd vir almal van ons, maar kom ons hou by ons visie om ‘n meer inklusiewe, innoverende en toekomsgerigte instelling te word wat kennis in diens van almal bevorder” (US-webwerf 17 deser). Daardie inklusiwiteit sluit Afrikaans grootliks uit en daardie “almal” het nie wittes nie maar swartes op die oog. Dalk ly De Villiers aan swartsig: Op die kampus sien hy by voorkeur swartes raak maar hoogstens die swart skaduwees van wittes. Dit lei tot sy illusie van homogeniteit en inklusiwiteit onder die dekmantel van Engels. Die voorttierende onrus moet aan De Villiers se ruggraatloosheid gewyt word. Hy wend geen daadwerklike poging aan om bv Open Stellenbosch kort te vat nie. Hou in gedagte dat ‘n universiteit veronderstel is om ‘n opvoedkundige inrigting te wees, met die rektor in die rol van hoofopvoedkundige.
‘Afrikaners het grondige redes om die erodering van hulle taal, kultuur, skole en universiteite heftig teen te staan’
Onder die 226 persone wat De Villiers se verengelsingsvoorstel steun, is daar Afrikaanssprekende Moslems soos Mohammad Karaan (Die Burger, 19 deser, p 1) en Aslam Fataar (Eikestadnuus, 26 deser, p 4), wat ‘n leidende rol gespeel het om ondertekenaars te werf. Wat hier gebeur, is soortgelyk aan Open Stellenbosch: ‘n Klein groepie luidrugtiges probeer voorgee dat hulle die meerderheidsmening verteenwoordig. Onder die 226 ondertekenaars is daar iemand soos Nico C Gey van Pittius wat op sy Boere-voorgeslag roem. Hy is ‘n mens wat soos De Villiers in die mediese enklawe van die akademie opgelei is en glad nie kultuur, ideologie en propaganda verstaan nie. Na analogie van die Engels wat hy met Duitse vriende moet praat, vind hy dit noodsaaklik dat die US moet verengels (Netwerk24, 19 deser). Hy is dermate gebreinspoel dat hy die belange van die ander vooropstel en die belange van sy eie mense versaak. Hy besef blykbaar nie dat die meeste universiteite in die wêreld nie Engels as voertaal het nie; dat die US die reg het om Afrikaans te wees en kragtens sy stigting sodanig moet wees. Daar is by Gey van Pittius geen begrip vir die gevoelige en onnodige verliese wat Afrikaners sedert 1990 gely het nie. Afrikaners het grondige redes om die erodering van hulle taal, kultuur, skole en universiteite heftig teen te staan.
Op dieselfde dag wat De Villiers met sy Afrikaansverraad gekom het, het hy die aand van die 12de ‘n permanente uitstalling van bruin mense se eertydse woongebied, Die Vlakte, geopen. Die US se gebou vir die fakulteit lettere en sosiale wetenskappe (voorheen die BJ Vorster-gebou) is op grond gebou wat ingevolge die groepsgebiedewet onteien is. Die US het destyds die skynbaar onvergeefbare flater begaan om die grond sonder verskoning te aanvaar pleks van dit te weier. Hiervoor kan Wim de Villiers en Johan Hattingh, die dekaan by wie die blink idee van die uitstalling ontstaan het, nie genoeg verskoning vra nie. Die naïewe Hattingh het reeds in 1992 beweer dat Afrikaans geen beskerming nodig het nie (Kapp, p 62). De Villiers is gaande oor die nuwe uitstalling; nie net omdat dit ‘n hou teen blankes inkry nie, maar ook omdat dit hom help in sy pogings om sy linkse voorganger, Botman, nie net na te doen nie, maar te oortref. Ek verwys hier na Botman se uitstalling van die Slag van Andringastraat (1940) in die RW Hilcocks-gebou (Praag 25.08.2013), ‘n gebeurtenis wat De Villiers na 25 jaar herdenk het (Praag 13 September). Maar De Villiers sal nie Jannie Marais na ‘n eeu huldig nie.
Sowel die pasgenoemde Botman- as die Hattingh/De Villiers-uitstalling dui op eksklusiwiteit; dus die manier waarop daar deesdae met die veelgeroemde begrip inklusiwiteit omgegaan word. Aansluitend hierby word daar tans geadverteer vir aansoeke om vyf studiebeurse wat deur De Villiers eksklusief vir bruines, vorige inwoners en afstammelinge van Andringastraat/Die Vlakte, ingestel is (Die Burger, 18 deser, p 3). De Villiers se voorgestelde uitsluiting van Afrikaans as voertaal word ironies ook as ‘n poging tot groter inklusiwiteit aangebied.
Op Stellenbosch is Hattingh eintlik die arm man se Anton van Niekerk. Hy het na Van Niekerk dekaan geword en hy probeer om net so oorverlig te wees. Hy spog daarmee dat hy reeds op 13 Mei ‘n fakulteitsvergadering volledig in Engels gefasiliteer het. Die rede daarvoor was dat van die dosente sou uitloop as hy dit nie gedoen het nie. Onder druk swig hy dus net so knap soos De Villiers. Hattingh besef nie dat studente dieselfde laai gaan uithaal as daar in Afrikaans gedoseer word nie. Taalboewe, of hulle nou dosente of studente is, moet tot hulle eie skade eerder vryelik toegelaat word om weg te bly. Hattingh glo sonder meer die louter twak, afkomstig van Amerika, dat swart Engelssprekendes “twee keer so hard vir die helfte van die punte moet werk” (Die Burger, 26 deser, p 23). Hy steun De Villiers se verengelsingsvoorstel met ‘n ontwyking van sy verantwoordelikheid: Daar is glo “geen ander keuse nie.” As Afrikaans aan die US tot die vlak van Xhosa neergehaal word, sal dit glo “nuwe geleenthede na vore” bring. Die resultaat sal wees dat Afrikaans met talle “uitdagings” geseënd gaan wees.
Polities korrek het die US onlangs aangekondig dat ‘n eredoktorsgraad aan Adam Small toegeken gaan word. Hy word gewoonlik beskryf as ‘n Afrikaanse digter en dramaturg. Ingevolge hierdie betiteling het ek gedink dat Small, weens die anti-Afrikaansvlaag wat De Villiers ontketen het, die ontvangs van hierdie akademies waardelose sertifikaat sou weier. Die teenoorgestelde het gebeur. In Die Burger ontvang Small deurgaans net die hoogste lof. Hy het egter besluit om eerder ‘n brief in die Cape Times te publiseer waarin hy De Villiers gelukwens met sy inisiatief om Afrikaans nek om te draai. De Villiers se anti-Afrikaansingesteld hou volgens Small “geen bedreiging” vir Afrikaans in nie. “Inteendeel, Afrikaans word bevorder” (Die Burger, 25 deser, p 11). Sulke brutale onnoselheid laat nie my hart soos ‘n besie sing nie (Ingrid Jonker).
Small bevestig my vermoede dat daar feitlik geen ontwikkelde bruine is wat met die heil van Afrikaans vertrou kan word nie. Waar is die reaksie van bv Henry Jeffreys, Hein Willemse, Christo van der Rheede en Danny Titus; mense wat graag baie oor Afrikaans te sê het? Hulle is klaarblyklik nie sterk teen De Villiers se taalplan gekant nie; eerder, soos Michael le Cordeur, ten gunste daarvan. Titus het wel oor die US-gebeure geskryf en ‘n pleidooi ter bevoordeling van bruines gelewer, maar nie ‘n woord ten gunste van Afrikaans nie (Netwerk24, 26 deser). Is dit hoe die ATKV-kultuurhoof veronderstel is om te reageer? Die enigste bruine (waarvan ek weet) wat De Villiers teengespreek het, is die oudpolitikus, Peter Marais: “Die gerieflikheidswaarde van Engels as kommunikasietaal, in uitsonderlike gevalle, moet nooit gebruik word as ‘n strategie om Afrikaans te lei na kulturele selfmoord nie … Waarom nie ‘n uitsluitlik Afrikaanse universiteit vir ons ook nie?” (Eikestadnuus, 19 deser, p 6; ‘n berig wat doelbewus nie deur Die Burger oorgeneem is nie).
Soos die US het Die Burger danksy Jannie Marais se vrygewigheid ontstaan en is hy veronderstel om die belange van Afrikaans en Afrikaners te bevorder. In hierdie sage vervul Die Burger, soos De Villiers, ‘n skandalige rol. Die uitsprake van anti-Afrikaanselemente, soos Max du Preez en Amanda Gouws, geniet prominensie. Die studenteraadslid James de Villiers se betoog ten gunste van verengelsing word gepubliseer (Die Burger, 19 deser, p 15), maar nie die uitstekende pleidooi ten behoewe van Afrikaans deur Frederik Rudolph van Dyk van die Adam Tas-vereniging nie (LitNet 16 deser). ‘n Hele bladsy word afgestaan aan ‘n US-betoger, Ntina Lentsa, wat nie in Afrikaans klas wil loop nie maar Frans leer (Die Burger, By, 21 deser, p 13). Dit is soortgelyk aan die swartes wat Spaans leer om in Kuba medies te studeer maar plaaslik om die dood nie Afrikaans wil leer nie. ‘n Duidelike aanduiding dat Die Burger se simpatie by De Villiers se taaltransformasie lê, is gegee toe Joan Hambidge se pro-Afrikaansstandpunt met ‘n duim wat afwaarts wys en Stan du Plessis se vertrapping van Afrikaans met ‘n duim wat opwaarts wys, geïllustreer is (Die Burger, 19 deser, p 9). Dierselfde laai is uitgehaal toe Hattingh se anti-Afrikaansstandpunt (duim op) naas Ebbe Dommisse se pro-Afrikaansstandpunt (duim af) gepubliseer is (Die Burger, 26 deser, p 23). Afgesien van Die Burger se ontstaansgeskiedenis kan ‘n mens nie glo dat die redaksie van ‘n Afrikaanse koerant die verengelsingsproses aan die US kan steun nie. Bun Booyens jr is die redakteur. Sy pa, Bun Booyens sr, was ‘n egte Afrikaner wat jare lank voortreflike akademiese werk ten bate van Afrikanerkultuur aan die US gedoen het. Rapport en Volksblad steun Afrikaans en nou selfs ook Beeld (sonder Adriaan Basson).
Ten slotte plaas ek die kersie op die koek. Chris Brink het die US-rektor geword deur die aanstellingskomitee gewetenloos te belieg oor sy houding jeens Afrikaans (Praag 15 deser, 1ste paragraaf). Reeds op 13 Desember (kyk hier bo) het ek die moontlikheid geopper dat De Villiers dalk dieselfde gedoen het. Onder die opskrif “Et tu, Brute?” staan daar in Eikestadnuus (19 deser, p 1) die volgende oor Wim de Villiers: “Prof Christo Viljoen, president van die US-konvokasie, sê hy voel mislei deur De Villiers en die besprekingsdokument weerspreek wat hy met sy keuringsproses beloof het. ‘Ek was lid van die keuringskomitee vir die keuring van kandidate vir die pos van rektor en visekanselier. Hy het daartydens die versekering gegee dat Afrikaans se posisie ononderhandelbaar is. Hy was trouens verbaas dat daar enige twyfel bestaan dat Afrikaans nie sou voortbestaan as onderrig- en kommunikasietaal aan die US nie. Nou het hy, sewe maande ná sy bewindsaanvaarding geswig’.” Dit lyk asof De Villiers ‘n volledig toegeruste swakkeling is. Die US-raad behoort sy gedrag as kontrakbreuk te beskou. Net soos Die Burger doelbewus nie berig het oor die damesstudente wat die boewe se gemors by Jannie Marais se standbeeld opgeruim het nie, het die koerant hierdie belangrike inligting oor De Villiers nie gepubliseer nie. Dít terwyl Eikestadnuus ook ‘n Naspers/Media24-publikasie is en Die Burger dikwels berigte daaruit oorneem.
Die US-raad vergader Maandag, 30 deser. Dan neem die US moontlik afskeid van óf Afrikaans (en Jannie Marais) óf Wim de Villiers (en Nico Koopman). Die waarskynlikste uitkoms is egter dat die ondergang van Afrikaans aan die US ietwat uitgestel word. Enige besluit sal as spoorslag vir verdere onrus dien. Die pro-De Villiers Amanda Gouws sê: “As ons nie hierdie rubicon [Max du Preez se term] oorsteek nie, sal die destabilisering van die universiteit voortgaan. Ons wil nie konstante ontwrigting hê nie” (Die Burger, 20 deser, p 1). Deur aan Open Stellenbosch se anti-Afrikaanseise toe te gee, sal egter net as aanmoediging vir verdere eise dien, bv dat Afrikaanssprekende dosente se Engels nie goed genoeg is nie, dat Jannie Marais se standbeeld verwyder moet word, ens. Soos Saul Alinsky (1909-1972) dit gestel het: In die geledere van boewe “the issue is never the issue. The revolution is the issue.”
Hierdie is nie bedoel om ‘n kommentaar op Leon Lemmer se rubriek oor Leon Wessels te wees nie, maar sluit hopelik daarby aan.
Oor die afgelope weke is ons vergas op berigte oor opstootjies en relletjies aan Suid-Afrikaanse universiteite. Dit gaan nou oor Afrikaans as voertaal en dan weer oor fooie. ‘n Mens sou graag die maer hond langs die konka wil wees te om te probeer afluister wat die eintlike redes vir hulle « woede » nou is. Soos ons uit ondervinding oor die jare weet, sê hulle mos nooit wat die ware rede is waarom hulle breek en brand en toi-toi nie. In 1960 met die Sharpeville-onluste (nog ‘n linksdekadente simbool) was dit mos kwansuis « woede » oor pasboeke.
Nee, ek wil my verstout om te sê die werklike rede vir hulle « woede » is frustrasie dat hulle nie die mas kan opkom nie, selfs nie met die verlaagde standaarde aan ons nuwe « getransformeerde » universiteite nie.
Die standaarde van ons universiteite is reeds dermate afgewater dat ons kwalifikasies net geen waarde meer in die meeste Westerse lande het nie, behalwe miskien vir die nuttelose vakrigtings wat almal met politieke onrusstokery en rewolusie te make het! Watter regdenkende mens wil jou wend tot ‘n dokter wat heel waarskynlik 40% gemiddeld in matriek behaal het? Intussen is daar derduisende dokters wat in die buiteland werk en wat voor « transformasie » aan Suid-Afrikaanse universiteite opgelei is. Allerweë is hulle erken as van die beste dokters ter wêreld. Deesdae word Kubane en Bangladesji’s ingevoer om in ons eie behoeftes aan dokters te voorsien.
Neem die halfbesimpelde vroumens van die Departement Engels aan die Universiteit van Stellenbosch met wie Praag onlangs ‘n onderhoud gevoer het. Gaan iemand my vertel dat sy dieselfde standaarde op « benadeeldes » gaan toepas as wat vantevore vir wit studente gegeld het ? Maar nou ja, gelukkig gaan dit maar net om Engels en wie de swernoot gee om wat van die standaard van Engelsonderrig op Stellenbosch word ? Ons bekommernis is nie oor Engels nie, maar oor die ander studierigtings.
Nog ‘n voorbeeld : Ons regsopleiding. Onlangs sê iemand aan my: « Jy weet die Suid-Afrikaanse regering erken nie meer die B. Proc.-graad nie, net die LL.B. » Maar weet die persoon dan nie die LL.B.-graad van vandag ís die B.Proc van gister nie! In die leerplan vir die « nuwe », «getransformeerde » LL.B. by Unisa ontbreek byvoorbeeld Latyn en Romeinse Reg. Enigeen weet tog dat ons regstelsel gegrond is op die Romeinse reg en die Romeins-Hollandse reg. Hoe studeer ‘n mens die Suid-Afrikaanse reg sonder ‘n kennis van Latyn en van die Romeinse reg en dus van die Romeins-Hollandse reg?
Aan die ander kant is daar nou goggas in die leerplan soos « Skills course for law students » (Unisa ken net Engels) en « Fundamental rights ». As ‘n mens nou ‘n spesiale vak moet hê wat handel oor fundamentele regte, wat bestudeer jy dan in die ander vakke? Gaan die reg in sy geheel dan nie oor mense se fundamentele regte nie? Dan ook nog « African Customary Law ». O wee, o wee. Hoe hulle van African customs by « law » uitkom, sal seker net die sangoma weet. En dan ook nog « International human rights ». Dis nou skynbaar iets anders as « fundamental rights »!
In elk geval sal die »getransformeerde » regsopleiding en regspleging nou ruim voorsiening maak vir « regstelling » en « anti-diskriminasie » ( d.w.s. diskriminasie teen wittes ) en dis mos maar waaroor dit in die « nuwe » Suid-Afrika gaan.
Maar die werklike vraag is: Kan Suid-Afrikaanse universiteite nog gered word? Is hulle nie reeds onherroeplik daarmee heen nie? Kan ‘n universiteit, waar verdienstelikheid en prestasievermoë nie meer die hoogste prioriteit is nie, nog ‘n universiteit wees? Is ‘n Universiteit wat na die regering se pype dans in die mate waartoe die Universiteit van Stellenbosch dit byvoorbeeld doen en waar ANC ideologie ‘n wesenlike deel van die universiteit se waardestelsel uitmaak, inderdaad nog ‘n universiteit?
Een van die fundamentele kenmerke van ‘n universiteit is onafhanklikheid. Van watter onafhanklikheid is daar nog by Suid-Afrikaanse universiteite sprake? Moet ons nie maar die aftakelingsproses, wat in elk geval reeds onomkeerbaar is, aanhelp en versnel nie? Wanneer alles tot niet is, kan ons dalk begin om weer van nuuts af iets van waarde tot stand te bring. Maar dit sal moet wees sonder ANC-toesig, anders, los maar.
