Afrikaanse Taalmonument

Leon Lemmer: Om die Taalmonument van Afrikaners te ontneem

Michael le Cordeur is ‘n dosent in opvoedkunde aan die diep getransformeerde Universiteit Stellenbosch (US). Hy was die voorsitter van die Afrikaanse Taalraad (ATR), ‘n raadslid van die Afrikaanse Taalmuseum en -monument (ATM) en ‘n direksielid van die Afrikaanse Taal- en Kultuurvereniging (ATKV). Hy is steeds ‘n trustee van Het Jan Marais Nationale Fonds, al is hy ten gunste van die verengelsing van die US. Hierdie poste wek verkeerdelik die indruk dat hy pro-Afrikaans is. Dié indruk word versterk omdat hy dikwels oor Afrikaans praat en skryf. In werklikheid is hy ‘n ANC-aktivis en voorstander van die brouseltaal Kaaps; ‘n taal wat tussen Afrikaans en Engels geposisioneer is en op ‘n geil manier woorde aan albei ontleen. Volgens Le Cordeur moet “die Afrikaanse media … hulle beheptheid met ‘suiwer’ Afrikaans … laat vaar ten einde nasiebou te bevorder” (Ons kom van vêr, WAM Carstens en Michael le Cordeur, reds, Tygervallei: Naledi, 2016, p xix, 376 – voortaan C&L), maw die heil van Afrikaans moet ondergeskik aan ANC-politiek gestel word. As nieu- of skynswarte hou hy daarvan om hom, soos Henry Jeffreys, in ‘n Afrika-hempie uit te dos.

By ‘n vorige geleentheid (Praag 28.06.2015) het ek geskryf: “Le Cordeur se kernprobleem is dat sy ANC-verknogtheid sy siening van Afrikaans dikteer.” Hy het beweer dat die Universiteit Pretoria ‘n “tuiste vir Afrikaans” bied, dat “diegene wat huil oor die dood van Afrikaans in Potch[estroom moet] weet hulle huil by die verkeerde begrafnis” en “Ek verskil dus met diegene wat meen Afrikaans as universiteitsonderrigtaal loop gevaar om uit te sterf.” “Daar is twee here wat ‘n mens nie gelyktydig (in dieselfde mate) kan dien nie, naamlik die ANC en Afrikaans. Le Cordeur het sy siel aan die ANC verkwansel. In sy kern behoort sy gees nie aan Afrikaans nie. Le Cordeur het die ANC gekies. Daarom lyk dit vir my asof hy ‘inklusief’ al die kenmerke van ‘n valse profeet van Afrikaans openbaar.”

Le Cordeur se jongste poging om met sy polities linkse radikaliteit aandag te trek, is ‘n artikel met as hoofopskrif: “Taalmonument kan monument vir demokrasie word” (Die Burger, By, 8.02.2020, p 8). Op Netwerk24 (7.02.2020) is die opskrif: “Taalmonument moet monument vir demokrasie word.” Uit die titel is dit reeds duidelik dat Le Cordeur ‘n voorstander is van die soort demokrasie waarmee ons plaaslik opgeskeep sit, naamlik verswelgende swart meerderheidsregering. Terselfdertyd gee hierdie opskrif uitdrukking aan sy anti-blanke gesindheid. Die newetitel versterk hierdie indruk: “Die Taalmonument is vanjaar 45 jaar oud. Michael le Cordeur skryf hoe dié museum en monument daarin geslaag het om sy beeld te verander van ‘n plek vir slegs wit mense na ‘n inklusiewe ruimte waar almal wat in hul hart en niere Afrikaans is, welkom voel.”

Waaraan is hierdie inklusiwiteit te danke of te wyte? Le Cordeur skryf: “Danksy die harde werk van sy bestuur, werkerskorps en sy raadslede het die Taalmuseum en -monument daarin geslaag om sy beeld van ‘n ‘museum* slegs vir blankes’ te verander na ‘n inklusiewe ruimte.” Dus, blankes word nie eie ruimtes gegun nie. Sulke ruimtes is sleg. Inklusiewe ruimtes, waarin blankes deur nieblankes verswelg word – die norm in die nuwe Suid-Afrika – is volgens Le Cordeur goed.

[* Op ‘n slodige manier verwys Le Cordeur in sy artikel telkens na die museum (wat in die middedorp is) terwyl hy uitsluitlik oor die monument (wat teen die hang van Paarlberg is) skryf.]

Gaan na die ATM se webtuiste. Die ATM is die Afrikaanse Taalmuseum én die Afrikaanse Taalmonument, twee Afrikanerheiligdomme in die Paarl. Die ATM is deesdae ‘n agentskap van die ANC se Departement Kuns en Kultuur en vir 70% van sy inkomste van die staat afhanklik. Die direkteur of uitvoerende hoof is Michael Jonas, ‘n bruin museumkundige. Kyk na die foto van die agt raadslede. Vyf is bruin en net ‘n enkele een, Janis Grobbelaar, ‘n sosioloog en ANC-aktivis, is blank. Kyk na die foto van die anderhalfdosyn personeellede. Dit lyk asof almal bruin is met die uitsondering van twee blankes. Dit is duidelik dat die ATM sedert 1994 (roekeloos) ontblank en deur bruines gekaap en verswelg is. Dit kom neer op onteiening sonder vergoeding van blanke eiendom. Nóg die ATM-raad nóg die ATM-personeel voldoen aan die ANC-dogma dat die demografie (in hierdie geval van Afrikaanssprekendes, waarvan 40+ blank is) weerspieël moet word. Maar met die goedkeuring van die einste ANC-regering geskied aanstellings deesdae klaarblyklik op ‘n rassistiese pro-bruin grondslag. Omdat blankes in hierdie proses doelbewus benadeel word, kraai geen haan egter hieroor nie. Le Cordeur opper uiteraard ook geen beswaar hierteen nie. Hy beweer opsetlik valslik dat die ATM voortreflik inklusief geword het.

Die nie-uitvoerende ATM-raad vervul bloot ‘n oorsigrol. Alle besluite moet deur die ANC se Departement Kuns en Kultuur goedgekeur word, insluitende die aanstelling van die uitvoerende hoof. Wat die ATM as uitvoerende hoof nodig het, is myns insiens nie soseer ‘n museumkundige nie, maar eerder iemand wat by uitstek Standaardafrikaans opreg liefhet en wat ook by gevorderde formele onderrig in Afrikaanse taal- en letterkunde gebaat het. Dit is blankes se inisiatief en geld wat verseker het dat daar sedert 1975 ‘n Afrikaanse Taalmuseum en -monument (ATM) in die Paarl is. Weens die 1994-ramp het die ANC-regime die ATM sedertdien gekaap.

Wat in die ATM-konteks noodsaaklik is, is ongekwalifiseerde lojaliteit jeens Afrikaans; nie Kaaps nie, wat genadelose geradbraakte “Afrikaans” is. In sy nuwe en huidige gedaante bevorder die ATM by voorkeur Kaaps pleks van Afrikaans, asook nieblanke skrywers en hulle belange pleks van blanke skrywers en hulle belange. Jonas probeer hierdie etniese diskriminasie soos volg regverdig: “Die monument se fokus is tans op die miskende variëteite en geskiedenis van Afrikaans” (Praag 12.08.2018). Le Cordeur is een van diegene wat ‘n voorliefde vir Kaaps pleks van Afrikaans het. Soos die ATM openbaar Le Cordeur sy anti-blanke, veral anti-Afrikaner, gesindheid, onder meer deur in sy artikel slegs erkenning vir mede-bruines te bepleit. Hy noem twee by die naam: David Samaai, “die Paarlse ikoon” en “onderwyslegende” wat glo ‘n “staatsbegrafnis” gehad het, en Adam Small, “nóg ‘n ikoon”, wat glo gehelp het dat Afrikaans wortelskiet.* “Small se bydrae was om ontslae [?] te raak van die stigma wat te lank aan die Kaapse variant van Afrikaans gekleef het.” Le Cordeur verwerdig hom nie om erkenning vir veel groter Afrikanergeeste te bepleit nie. Hy sou ook nie beswaar opper teen die heeltemal skewe pro-bruin voorstelling van die geskiedenis van Afrikaans, saamgeflans deur die Universiteit van Wes-Kaapland en die Genadendal-museum, wat jare lank by die Taalmonument uitgestal is nie.

[* Small het Kaaps laat wortel skiet; nie Afrikaans nie. “Oor Kaaps skryf Rosalie [Adam se tweede vrou]: ‘Dit blý vir Adam nie net maar ‘n ‘variant’ van Afrikaans nie, maar Afrikaans sélf in murg en been'” (C&L 8).]

Dit is ‘n inflame leuen dat die Taalmonument nou “‘n inklusiewe ruimte [is] waar almal wat in hul hart en niere Afrikaans is, welkom voel.” Ek woon naby genoeg aan die Paarl om binne ‘n dag heen en terug te reis. Ek het dikwels ‘n bykans onstilbare begeerte om weer daarheen te gaan. Ek het selfs al die wens uitgespreek dat my as, soos dié van Jan van Wijk (1926-2005), die argitek van die Taalmonument, daar uitgestrooi moet word. Maar die huidige atmosfeer daar en die uitstallings en aanbiedings van die ATM is sodanig dat Afrikaners, lewend of morsdood, glad nie daar tuis voel nie. Tydens my onlangse besoeke het ek nie ‘n enkele blanke personeellid daar gesien nie. Die gidse is glad nie deeglik in Afrikaans onderleg nie en – soos so kenmerkend van die bruin gemeenskap – verkies hulle om Engels in die openbaar te praat.

Soos by talle vorige geleenthede spreek Le Cordeur die wens uit dat Afrikaans van “die taal van die onderdrukker” tot “die taal van bevryding” getransformeer moet word. Dit beteken dat Afrikaans nie deur die blanke politieke bewind vir bv die toepassing van apartheid gebruik moet word nie, maar dat Afrikaans ter bevordering van die ANC-regime misbruik moet word, soos vir ANC-terrorisme. Byvoorbeeld, Basil Kivedo wat as oud-MK-soldaat spog “hoe ek sabotasie in Afrikaans gepleeg het, hoe ek in Afrikaans die kleefmyn gemonteer en gedetoneer het. Hoe ek in Afrikaans as ‘n ‘Terro’ die Boere gejag het” (C&L 485). Le Cordeur hou so baie van Kivedo se terreurdade en uitlatings dat hy voorspel dat die Kivedo-artikel “nog kultusstatus [gaan] bereik” (C&L xx). Le Cordeur vervolg in sy jongste artikel: “Sodoende het Afrikaans ‘n bemagtigingsinstrument [bv ‘n linkse politieke wapen] geword waarmee ons wêrelde kan verskuif,” bv deur die land kommunisties te maak.

In artikel na artikel plaas Le Cordeur hom tussen die onderwerp en die lesers. “In my tyd as raadslid van die Taalmuseum en -monument het die instansie ‘n ver pad gekom om van die stigma van Afrikaans as witmanstaal weg te beweeg.” Le Cordeur skryf laasgenoemde twak keer op keer. Dit maak my die donder in. Op grond waarvan sou daar werklik ‘n stigma aan iets kleef omdat dit met blankes geassosieer word? Vir my lyk dit asof die blankes se gedrag beter is as dié van enige ander rasgroep. Le Cordeur se uitlating getuig van sy onmiskenbare anti-blanke gesindheid. Afrikaans is onbetwisbaar grootliks die skepping van blankes, naamlik Afrikaners. In daardie sin is dit in oorweldigende mate ‘n witmenstaal. Daarmee word geensins beweer dat Afrikaans uitsluitlik die gebruiks- of moedertaal van blankes is nie; dus, Afrikaans is ook die taal van sommige nieblankes, soos konkreet vergestalt in die Taalmonument.

In die voorwoord by Christo van Rensburg se boek, So kry ons Afrikaans (Pretoria: Lapa Uitgewers, 2012), skryf Le Cordeur as voorsitter van die ATR: “Met hierdie werk wil die ATR opnuut die veelfasettige afkoms van Afrikaans beklemtoon en die nou byna afgesaagde gesegde dat Afrikaans ‘n witmanstaal is, finaal in die kiem smoor, omdat ons hier die navorsing aanbied wat bewys dat Afrikaans die eiendom is van almal wat Afrikaans praat” (p 10). Volgens Van Rensburg se “navorsing” het Afrikaans in 1495 ontstaan (148). In Van Rensburg se latere boek, Van Afrikaans gepraat (Pretoria: Lapa Uitgewers, 2018), het Afrikaans ‘n eeu later, in 1595, ontstaan (p 17). Albei datums kan verwerp word.

Van Rensburg se bewering sou Afrikaans uniek maak as die enigste taal waarvan die plek (by Mosselbaai) en datum van ontstaan presies vasgestel kon word. Die leidende rol wat aan nieblankes in die ontstaan van Afrikaans deur Van Rensburg en diesulkes toegeken word, sou Afrikaans ook uniek maak omdat die elite by ander tale die leidende rol in hulle ontstaan gespeel het. By Afrikaans behoort dit dus die blankes te wees. Dit is om polities korrekte redes dat hierdie tweeledige uniekheid sedert 1994 aan Afrikaans toegedig word. Le Cordeur se verwysing na Afrikaans wat glo die “eiendom” van alle Afrikaanssprekendes is, is klakkelose herhaling van ANC-taal. Die ANC maak aanspraak op eiendomsreg van blankes se plase, al het die ANC niks gedoen om die plase te ontwikkel nie. Op ‘n soortgelyke manier maak Le Cordeur en diesulkes aanspraak op eiendomsreg van Afrikaans, al het nieblankes relatief bitter min gedoen om die taal te ontwikkel. Wat die Taalmonument betref is daar geen moontlikheid dat enige etniese groep behalwe die Afrikaners so iets tot stand sou bring nie. In daardie sin het Afrikaners die hoofaanspraak op eiendomsreg van die monument. Dit is feitlik uitsluitlik Afrikaners wat werklik vir Afrikaans omgee. Wat my moerig maak, is dat Le Cordeur blatant ontken dat Afrikaans ‘n witmenstaal is, terwyl hy eerder behoort te sê dat dit nie uitsluitlik ‘n witmenstaal is nie. Let ook op sy doelbewuste opsetlikheid om van ‘n witmanstaal te praat om die feministe aan sy kant te probeer kry.

Hoe kry die nuwe ATM dit reg om glo almal daar tuis te laat voel? “Op kulturele en artistieke gebied het die Taalmuseum met feeste soos die rieldansfees ook die kleurgrens oorgesteek. Dié lekkerkry-fees wat jaarliks meer as 4 000 toeskouers trek, is ‘n bewys dat die Taalmuseum daarin geslaag het om Afrikaans se diverse groep sprekers saam te snoer in ‘n hegte [?] eenheid wat nie net een [?] taal praat nie, maar (letterlik!) stof opskop in die oë van ander Afrikaanse feeste wat steeds sukkel om die inklusiwiteit van ons mooi taal uit te leef.” “By die Taalmonument word Afrikaans ook gesing deur diverse sprekers. Orkeste soos die Rockets is deesdae ‘n bekende gesig.” Hoekom is die rieldansfees vir Le Cordeur ‘n “lekkerkry-fees”? Omdat dit oorwegend ‘n fees vir bruines is (“inklusiwiteit” genoem), gereël en geborg deur die ATKV, ‘n instansie wat eens Afrikaners se belange bevorder het.

Daar kan geredeneer word dat dit die ATKV se nuut gevonde reg of plig is om ‘n fees vir bruines aan te bied. Maar hoekom nie iets soortgelyks vir blankes, wat die oorgrote meerderheid van sy ledetal is, nie? Daar is al telkemale voorgestel dat die ATKV as teenhanger vir die rieldanse jaarliks bv klassieke musiek-, boeremusiek-, volkspele- en jukskeibyeenkomste aanbied, maar die ATKV verseg om selfs net hoflikheidshalwe op sulke voorstelle te reageer, wat nog te sê so iets aan te bied. Soos die ATKV sal die ATM in sy huidige gedaante ook niks doen om laasgenoemde soort byeenkomste te organiseer om hom op hierdie manier vir sy historiese en natuurlike publiek, naamlik die Afrikanerdom, meer aanvaarbaar te maak nie.

In die laaste aanhaling (voorlaaste paragraaf) word Afrikaans deur Le Cordeur as ‘n enkele taal voorgestel. Maar as dit hoe is, erken Le Cordeur die fundamentele verskil tussen enersyds ordentlike of Standaardafrikaans en andersyds Kaaps as ‘n brouseltaal wat hom tussen Afrikaans en Engels geposisioneer het. Hy bepleit erkenning vir Kaaps as ‘n skoolonderrigmedium naas Afrikaans en Engels; dus, Kaaps is die moedertaal van sommige/baie bruines; nie Afrikaans of Engels nie. Dit gee ‘n aanduiding van hoe diep gewortel Le Cordeur se dislojaliteit jeens Afrikaans is. In “hart en niere” is hy eerder ‘n ANC-kornuit en Kaaps- pleks van Afrikaansgesind.

Die deurslaggewende rol wat blankes in die onstaan en ontwikkeling van Afrikaans gespeel het en die behoudende rol wat Afrikaners steeds in hierdie konteks speel, word deur Le Cordeur en diesulkes verswyg of selfs ontken. Die Khoi-Khoin en slawe word voorgestoot as die eintlike skeppers van Afrikaans, al is 80 tot 90% van Afrikaans se woorde van Germaanse (Nederlandse en Duitse) oorsprong. “Ná 45 jaar weet ons ook dat die Taalmuseum en die Paarl nie die enigste plek is waar Afrikaanse wortels begrawe is nie. Ons weet vandag dat Afrikaans se wortels ook in die Bo-Kaap lê.” Dit is ‘n verwysing na die armsalige slawe. In werklikheid is daar in vergelyking met Nederlands bitter min tekens van slawe- en Khoi-Khoin-invloed in Afrikaans.

Wat Le Cordeur en diesulkes doen, is om voor te gee dat die slawe eeue gelede ‘n reusebydrae tot Afrikaans gelewer het. Die ophaal van slawerny in die hede is ook ‘n doelbewuste poging om blankes, veral Afrikaners, skuldig te laat voel; om dit by hulle in te vryf hoe sleg hulle is. Die Slawemuseum in Kaapstad en mense soos Le Cordeur verkies om die Engelse blankes nie vir slawerny te verwyt nie. Daar word eerder met die valse voorstelling gekom dat die goeie Engelse bloot die slawe vrygestel het, soos Marthinus van Bart in sy boek, Kaap van slawe (2012), aantoon. Wat ook verswyg word, is dat die hedendaagse afstammelinge van die slawe, die Moslems van die Bo-Kaap, veral sedert 1994 grootliks verengels het. Omdat die huidige Moslems, in die konteks van Afrikaans, ‘n bedenklike voorbeeld stel, word die aandag daarvan afgelei deur Le Cordeur en diesulkes en word die klem verplaas na ‘n veridealiseerde maar valse beeld van wat eeue gelede in die Bo-Kaap plaasgevind het. In werklikheid het die Moslems eers na die vrystelling van die slawe die Bo-Kaap beset en was hulle eerder lojaal teenoor die Engelse as die Afrikaanse blankes.

Gebou op valse veronderstellings stel Le Cordeur twee vrae: “Het dit nie tyd geword dat die Taalmuseum en die Bo-Kaap-museum gesamentlike aksies vir Afrikaans van stapel stuur nie? Wat byvoorbeeld van ‘n Afrikaanse toer van die Paarl na die Bo-Kaap?” Die toerlede sal seker net so min inklusief soos die toeskouers by die rieldanse wees. Vir Le Cordeur en sy geesgenote sou dit die nuttige doel dien om die (geringe) rol van die Bo-Kaap in Afrikaans te beklemtoon en die invloed wat die Genootskap van Regte Afrikaners (GRA), nasionalistiese Afrikaners, vanuit die Paarl uitgeoefen het, af te water. Dit is deel van Le Cordeur se strategie om die ATM verder te ontblank en die heil van Kaaps te bevorder.

Le Cordeur begin sy artikel deur te vertel hoe uitgesluit die bruines by die onthulling van die Taalmonument was. “Die museum en monument was vir ons verbode terrein.” Le Cordeur herinner sy lesers graag dat hy ‘n akademikus is wat navorsing doen, al kom hy oor as ‘n aktivis. “In my navorsing oor Samaai het ek ontdek dat die Bel Canto-koor die eerste en enigste ‘anderskleurige ‘ koor was wat in 1975 by die opening van die Taalmonument opgetree het.” Die onthulling van die monument was dus minder uitsluitend as wat Le Cordeur aan die begin beweer het. Van Wijk noem bv dat ‘n bruin egpaar sonder beswaar by die monument in die huwelik bevestig is (Jan van Wijk, Taalmonument, Tokai: Historical Media, 2014, p 66).

Daar kan myns insiens geen twyfel oor Le Cordeur se dislojaliteit jeens Afrikaans wees nie. Afrikaans verkeer in ‘n benarde situasie, maar hy het nog nooit die ANC se ondermyning van Afrikaans veroordeel nie. Maar dan kla hierdie mens waaragtig oor die bevoordeling van Afrikaans. “Vandag moet ons ook eerlik wees en erken dat Afrikaans die afgelope 95 jaar – sedert hy in 1925 as een van net [! – daar moes seker eerder meer gewees het] twee amptelike tale in ons land aangewys is – bo ons ander inheemse tale bevoordeel is.” Oor die huidige groter bevoordeling van Engels swyg hy. Daar is geen moontlikheid dat Le Cordeur, soos ek, ‘n enkele amptelike taal, naamlik Afrikaans, sal bepleit nie.

Let op die soort logika wat Le Cordeur gebruik om by sy obsene voorstel uit te kom: “Die ringmuur van die Taalmonument met die drie rondings daarop versinnebeeld ironies die invloed van die inheemse tale, veral Khoi, op Afrikaans.” Maar daar is geen teken van “veral Khoi” in die monument nie. Dit is Van Rensburg/Carstens-invloed op Le Cordeur wat hier spreek. Die argitek verwys na die drie koepels bloot as erkenning van die invloed van Khoi-Khoin-, San- en swart kultuur en taal (Van Wijk 15, 39). Van Wijk beklemtoon dat die getal en grootte van die kolomme en koepels [naas die twee suile] nie gekwantifiseer moet word in ‘n spesifieke getal tale of vertolk moet word as aanduidend van die mate van hulle invloed nie. Hy skryf dat hulle “nie noodwendig in volgorde van belangrikheid of persentasiegewys [is] nie” (Van Wijk 76); dit gaan om aanduidende simboliese voorstelling. Ook dat geeneen van hierdie items aan ‘n bepaalde taal toegewys moet word nie [behalwe die hoofsuil wat Afrikaans simboliseer], selfs al sou daar die neiging wees om die grootste kolom (13,5 meter hoog) as verteenwoordigend van Nederlandse invloed te beskou. “Hierdie monument moes nie ‘n biografie wees oor die ontstaan van Afrikaans wat persentasies van invloede van ander tale weerspieël nie” (Van Wijk 23).

Le Cordeur gaan voort: “En die muur op die hooftrappe verteenwoordig die bydrae van die Maleise taal en kultuur op Afrikaans.” Die Taalmonument is ontwerp, opgerig en ingehuldig “toe apartheid op sy felste was.” Maar daar is toe reeds ruim erkenning aan die bydrae van nieblankes tot Afrikaans gegee. Tog hou die gekerm oor nie-erkenning, of onvoldoende erkenning, nie op nie. Engels is ‘n taal wat glad nie in die Taalmonument gesimboliseer word nie. Engels is ‘n groot komponent van Kaaps. Dit is ironies en skandalig dat veel eerder Kaaps as Standaardafrikaans deesdae tydens ATM-byeenkomste verheerlik word. Dat dit ‘n doelbewuste poging is om Afrikaners uit te tart deur hulle alewig met geradbraakte Afrikaans te konfronteer, kan nie uitgesluit word nie.

“Daarom [!] moet die Taalmonument [seker die uitvoerende hoof en die ATM-raadslede] in die toekoms dit sterk oorweeg om ‘n monument vir alle inheemse tale te wees.* Dan kan Afrikaans, die taal van bevryding [!], selfs ‘n stap verder gaan en homself vestig as die Taal van Eenheid en kan die Taalmonument ‘n monument vir demokrasie word.” Die Taalmonument sal dan seker ‘n Engelse of swart naam kry. Dan kan Afrikaans glo “sy ware kleure” ten toon stel. Maar as dit hoe is, vertel Le Cordeur en diesulkes dat Afrikaans die mees diverse taal met die mees diverse sprekers is en dat kleur- of kultuurverskil geen faktor behoort te wees nie. Met ‘n groot inklusiewe ANC-monument teen Paarlberg sou vloeiend uit Le Cordeur se magiese voorstel dalk twee klein monumentjies vir Afrikaans opgerig word – nie dat die ANC dit graag sou doen nie – een in die Bo-Kaap en een by Mosselbaai – twee plekke waar Afrikaans nié ontstaan het nie.

[* Le Cordeur neem hierdie idee oor by Michael Jonas, wat geskryf het dat “die ATM nie net ‘n baken van hoop vir Afrikaans is nie, maar vir álle Afrikatale” (Praag 12.08.2018). Die kernmotief vir die monument, dat dit Afrikaans moet simboliseer, word dus deur twee Michaels – twee mense met Engelse voorname – naamlik Le Cordeur en Jonas, ondergrawe. In dieselfde rubriek het ek geskryf: “Jonas gebruik/misbruik die ATM ter ondersteuning van die ANC-regering. Dit toon baie duidelik Jonas se fundamentele nie-Afrikaans-oriëntasie. Die argitek het die Taalmonument as ‘n simbool van Afrikaans geskep. Jonas transformeer die Taalmonument tot ‘n simbool van politieke elemente soos hoop, nasiebou en samehorigheid. Laasgenoemde drie begrippe openbaar in werklikheid geen noodsaaklike verwantskap met Afrikaans nie.” “Jonas dokumenteer ondubbelsinnig die feit dat die ATM ‘n lakei van die ANC-regering is.” Byvoorbeeld, Afrikadag en Mandeladag word jaarliks deur die ATM gedenk, maar nie Van Riebeeckdag (6 April) toe Hollands as die voorloper van Afrikaans hier gevestig is nie.]

Wannie Carstens en Michael le Cordeur is boesemvriende. Hulle is die samestellers van die boek, Ons kom van vêr, waarna hier bo verwys is. Dit is ‘n boek deurspek met linkse, anti-blanke, veral anti-Afrikaner, politiek en propaganda. Blankes is as artikelskrywers doelbewus grootliks uitgesluit. Dit was ‘n poging om aan bruines ‘n “stem” te gee. Daar was dus nie die sug na inklusiwiteit wat Le Cordeur so voorbeeldig by die Taalmonument probeer bevorder nie. In oriëntasie herinner die boek aan Naspers/Media24 se Suidoosterfees. Daar mag maar boeke en feeste wees wat blankes (grootliks) uitsluit, maar dit is nie toelaatbaar dat die slegte blankes nieblankes uitsluit nie. Daarom word die ATM van weleer verdoem. Hoewel die redigering van die laasgenoemde boek bedenklik was, word die publikasie van nog so ‘n nie-inklusiewe boek deur dieselde tweetal beplan.

Carstens was die eerste en Le Cordeur die tweede voorsitter van die ATR. Le Cordeur het ook ontpop as ‘n ondersteuner van Wim de Villiers se verengelsing van die Universiteit Stellenbosch. Le Cordeur se jongste skuif is sy gemene voorstel dat Afrikaners en Afrikaans van die Taalmonument ontneem moet word; dat dit ‘n inklusiewe monument vir al die inheemse tale moet wees en selfs ook vir die ANC se skandalige vorm van “demokrasie”. Kortom, die Taalmonument moet swart oorheersing – taal-, kultuur- en politiekgewys – simboliseer. Is dit moontlik om Afrikaners groter aanstoot as dit te gee? Carstens, die ATR en die ATKV het hulle nog nooit (openlik) van Le Cordeur gedistansieer of hom selfs ligweg gekritiseer nie. As hulle hulle nou steeds van optrede teen Le Cordeur weerhou, sal hulle nooit sover kom om hom te veroordeel nie. Dan het Le Cordeur ‘n vrypas om voort te gaan om Afrikaans en die blanke- en Afrikanerdom soveel moontlik te benadeel.

Dit behoort duidelik te wees dat die heil van Afrikaans nie aan mense soos Le Cordeur en Jonas toevertrou kan word nie. Desnieteenstaande wil Wannie Carstens en diesulkes die toekoms van Afrikaans in die hande van bruin mense pleks van blankes laat. Slegs op Praag word beswaar hierteen geopper.

Die ATM het ontaard in net nog ‘n plek waar Afrikaners voel dat hulle plek hulle nie meer ken nie. Die twee suile (57 en 26 meter hoog) van die Taalmonument simboliseer al hoe meer ‘n ten hemele geroep na uitkoms vir Afrikaans en die Afrikaners.

Leon Lemmer: Die Universiteit Stellenbosch se Eeufees

“As hulle stilbly, sal die klippe uitroep!” (Lukas 19:40). Omdat hulle swyg, moet ek skryf. Die Universiteit Stellenbosch (US) vier vanjaar sy Eeufees. My skrywe val saam met die herdenking van die US-stigtingskenker, Johannes Henoch Marais (8.09.1850-30.05.1915), se sterfte 103 jaar gelede. Ek het al dikwels geskryf oor die toestand waarin die US verval het – ‘n inrigting wat histories ‘n uitnemende Afrikaner- en Afrikaanse universiteit was. Die huidige rektor, Wim de Villiers, se herhaaldelik uitgesproke ideaal is dat die nie-wit studente en nie-wit personeel (veral die dosente) teen vanjaar in die meerderheid moet wees. Met die oog hierop is die US se akademiese keuringsnorme verslap. Soos sy voorganger, die ANC-aktivis Russel Botman, gee De Villiers as die uitvoerende hoof van ‘n akademiese inrigting vrye teuels aan sy linkse politiek ten koste van die akademie. Sy passie is dat die beeld van die US dié van ‘n nie-wit (dus swart) Afrika- en nie-Afrikaanse (dus Engelse) universiteit moet wees.

In Mei het ons belangrike herdenkingsdatums beleef, vandaar hierdie skrywe. Dit is ‘n vervolg op my “Ope brief aan Wim de Villiers” (Praag 21.02.2018), wat op Moedertaaldag gepubliseer is en waarop De Villiers hom nie verwerdig het om te antwoord nie. In hierdie rubriek gaan ek, afgesien van enkele bladsyverwysings na vyf bronne, nie soos gebruiklik talle bronverwysings verskaf nie. Wat ek skryf kan gestaaf word met die bronverwysings wat ek in vorige rubrieke verskaf het, asook met die inligting wat op die US-webtuiste beskikbaar is.

Gaan na die US-webwerf en soek: “Jan Marais”. Die jongste verwysing, maar nie die teks nie, is na ‘n toespraak wat Ton Vosloo in 2015 by die Woordfees gelewer het. Maar Vosloo het eerder oor die ontstaan van Nasionale Pers en Die Burger as oor die US gepraat. By vanjaar se Woordfees was daar nie ‘n enkele byeenkoms ter huldiging van Marais nie. In 2015 is Marais ‘n eeu na sy dood gedenk; nie deur die US nie maar deur Het Jan Marais Nationale Fonds (HJMNF). Op 30 Mei 2015 het HJMNF in die oggend ‘n kranslegging by Marais se graf teen die hang van Papegaaiberg gehou. De Villiers het hierdie geleentheid bygewoon. Dieselfde aand het HJMNF ter huldiging van Marais ‘n onthaal in sy eertydse woonhuis op Coetzenburg aangebied. By daardie geleentheid het die genooide gaste elk ‘n eksemplaar van ‘n pragpublikasie, Nalatenskap sonder einde: Die verhaal van Jannie Marais en die Marais-broers, geskryf deur die historikus Pieter Kapp (216p, R290), ontvang. Hierdie gedenkboek is deur HJMNF gepubliseer; nie deur die US nie. In sy toespraak het die uittredende voorsitter van HJMNF, oud-US-rektor Andreas van Wyk, geen melding van Marais se US-stigtingsvoorwaarde gemaak nie. Hierdie verswyging is myns insiens laakbaar omdat Afrikaans toe (soos tans) onder groot druk aan die US verkeer het.

Gaan na die US-webwerf en soek: “Afrikadag”. Daar is talle verwysings na hoe Afrikadag (25 Mei) deesdae jaarliks deur die US gevier word. Dit blyk dat Afrikadag deur die US selfs tot Afrikamaand opgegradeer is. In 2015 het De Villiers by die viering van Afrikadag deur die US se Fakulteit Geneeskunde gesê: “Ons is Afrika.” Vanjaar is Afrikadag weer op 25 Mei by daardie fakulteit gevier met voordragte uitsluitlik in Engels. Die vorige dag het Jonathan Jansen ‘n Afrikadaglesing by die Fakulteit Teologie gelewer. Toe het De Villiers gesê: “Ons is ‘n Afrika-universiteit.” Elke jaar op 12 November vier die US Afrika-universiteitsdag. Op 12 April vanjaar was Jansen ‘n spreker by die US se jaarklikse Nelson-Mandela-kollokwium. ‘n Ander spreker was Wilhelm Verwoerd, wat sy oupa, Hendrik Verwoerd, se politiek verfoei. Hy is ‘n navorsingsgenoot in die Beyers Naudé-sentrum van die US se Fakulteit Teologie. By daardie geleentheid het De Villiers gesê dat die doel van die kollokwium is om Mandela se “waardes en nalatenskap” te bevorder.

Vanjaar is ‘n berig gedateer 24 Mei op die US-webwerf gepubliseer oor ‘n gesprek wat die US-museum oor “ikoniese struggle-liedere” aangebied het. Die sing van sulke liedere word aangemoedig; nie CJ Langenhoven se pragtige “Die Stem” wat vanjaar ‘n eeu gelede geskryf is nie. Die eerste drie strofes is op 30 Mei 1918 voltooi (JC Kannemeyer, Langenhoven: ‘n Lewe, Kaapstad: Tafelberg, 1995, p 376). Dieselfde Langenhoven het sy “hoofskedel” aan die US bemaak. Die US het nie sy aanspraak hierop dertig jaar na Langenhoven se dood uitgeoefen nie (Kannemeyer, p 18). Maar dit toon onmiskenbaar Langenhoven se lojaliteit teenoor hierdie universiteit. Tog word nóg Langenhoven nóg “Die Stem” deur die De Villiers-US gehuldig.*Langenhoven is een van baie Afrikaners wat deesdae deur die getransformeerde US verloën word. Onder hierdie miskendes is eerste ministers Malan, Verwoerd en Vorster. Herinneringe aan hulle is sedert 1994 stelselmatig op die US-kampus uitgewis. Op 24 Mei vanjaar is ook berig dat die US se Departement Afrikaans daardie maand twee konferensies oor tolking en vertaling aanbied. Dit is “so beplan dat dit met die US se Eeufeesviering sowel as Afrikadag saamval.” Soos in 2015 wend hierdie Afrikaansdosente egter geen poging aan om Marais te huldig nie. Daar is by hulle ook geen daadwerklike openbare weerstand teen De Villiers se verengelsingsbeleid nie.

[* “Langenhoven se visie van die groei van Afrikaans as pilare in ‘n snelstygende boog” het argitek Jan van Wijk se ontwerp van die Afrikaanse Taalmonument in die Paarl geïnspireer (Jan van Wijk, Taalmonument, Tokai: Historical Media, 2014, p 6). Nogtans wend die Afrikaanse Taalmuseum en -monument (ATM) geen poging aan om Langenhoven en “Die Stem” te huldig nie. Michael Jonas, die direkteur van die ATM, skryf: “Die Monument se fokus is tans op die miskende variëteite en geskiedenisse van Afrikaans” (Rapport, Weekliks, 28.01.2018, p 10). Niks word dus deur die ATM gedoen om bv Langenhoven en NP van Wyk Louw (die ander skrywer wie se werk die ontwerp van die Taalmonument geïnspireer het) te huldig nie.]

Vroeër vanjaar is die US se geskiedenis lank prominent op daardie webwerf verwoord. Daar is darem verwys na Marais se skenking, die reuse bedrag van £100 000, wat die stigting van die US in 1918 moontlik gemaak het, maar nie na die ruim finansiële ondersteuning wat die US sedertdien deurlopend uit twee Marais-fondse ontvang nie. Oor die ander Marais-fonds, Het Jan Marais Fonds (HJMF), skryf Kapp: In sy geheel beskou sou dit “nie onbillik wees nie om te beweer dat die fonds … tussen sewe en 10% van die staat se subsidie tot die Universiteit se inkomste bygedra het” (Kapp, p 174). Myns insiens is daar in die genoemde historiese oorsig doelbewus ook geen woord gerep van die uitdruklike stigtingsvoorwaarde wat Marais gestel het nie: Onderrig moet aangebied word “in en door middel van de hollandse taal in zijn beide vormen (dat will zeggen Afrikaans zowel als Nederlands) en wel te dien einde dat in sodanig onderwijs de hollandse taal in zijn beide vormen als voormeld geen mindere plaats dan de andere officiele landstaal zal innemen” (Kapp, p 9; ook p 167).

Aan die begin van die US se eeufeesjaar is die eerstejaarstudente op 25 Januarie uitsluitlik in Engels verwelkom. Dit het heftige kritiek ontlok omdat dit (tereg) vertolk is as openlike uittarting deur De Villiers; dat hy wou demonstreer dat die US nie ‘n Afrikaanse universiteit is nie. Hy het immers in sy intreerede op 29 April 2015 meerdere kere gesê: “Stellenbosch is nie ‘n Afrikaanse universiteit nie.” Daarna het De Villiers hierdie gewraakte stelling by ander geleenthede herhaal. Toe die US se aanstellingskomitee, voor sy aanstelling as rektor, ‘n onderhoud met De Villiers gevoer het, het De Villiers beweer dat die posisie van Afrikaans aan die US ingevolge sy oortuiging “ononderhandelbaar” is (Eikestadnuus, 19.11.2015, p 1). Voor die einde van sy eerste jaar as rektor, op 12 November 2015, het De Villiers egter, met die ondersteuning van sy bestuurspan, aangekondig dat hy Engels met ingang 2016 “die primêre taal van kommunikasie en administrasie” aan die US wil maak. De Villiers wou hiermee die voorkeurtaal van die minderheid op die kampus dié onderrigtaal van die US maak ten koste van die meerderheid, te wete die Afrikaanssprekendes en ander wat Afrikaans (goed) magtig is. Die US-raad het vir ‘n wyle weerstand gebied maar versuim om De Villiers se gedrag as blatante kontrakbreuk te takseer.

Op 23 Maart vanjaar is ‘n eeufeesherdenkingsdinee in die Paul Roos-saal gehou. Soos hy in sy intreerede en telkens daarna gedoen het, het De Villiers verskoning gevra vir “die onregte van die verlede.” Soos hy ook by ander geleenthede gesê het, vind De Villiers dit verkwiklik dat die jaar waarin die US sy eeufees vier, saamval met die herdenking van Mandela se geboorte ‘n honderd jaar gelede. Die huidige US vier Mandela-dag elke jaar op 18 Julie. Na verwagting sal vanjaar se Mandela-viering die voriges oortref, al het Mandela geen daadwerklike verbintenis met die US nie. Desnieteenstaande het die US in 1996 ‘n eredoktorsgraad aan hom toegeken. Die US se Mandela-manie vergestalt kruipsug in sy suiwerste vorm. Die kontinuum beskaaf – onbeskaaf het die akademie by die beskaafde en terrorisme by die onbeskaafde pool. De Villiers en diesulkes poog om hierdie uiterstes bymekaar te bring.

Jan Marais se geboorte- en sterfdag word nie deur die US gedenk nie; selfs nie in 2015 ‘n eeu na sy dood nie. Sover bekend is geen byeenkoms ter huldiging van Marais in 2015 of vanjaar op die US-kampus gehou nie. Die US het selfs nog nooit amptelik erken dat Marais se skenkingsvoorwaarde nie in sy huidige taalbeleid nagekom word nie. Alle lesings moet deesdae ten minste in Engels wees. Dieselfde vereiste geld nie vir Afrikaans nie. Oor die mindere plek wat Afrikaans tans in vergelyking met Engels beklee, kan daar geen twyfel wees nie. Dat De Villiers die hooflaksman van Afrikaans aan die US is, is myns insiens ook baie duidelik. Mandela en Afrika word deesdae elke jaar in buitensporige mate deur die US gedenk. Dieselfde geld nie vir Jan van Riebeeck (6 April), Afrikaans (14 Augustus) of Jan Marais nie. As iets met Afrikaners of Afrikaans te make het, word dit dikwels verdag gemaak deur dit as verdelend, uitsluitend, nie-inklusief, nie-divers, monokultureel, rasgegrond (selfs rassisties) en dus as ongewens af te maak.

Onlangs is ‘n koshuis van die US se Fakulteit Geneeskunde na die vigslyer Nkosi Johnson vernoem. Voor dit is ‘n koshuis op die US-hoofkampus na die vorige rektor, Russel Botman (die eerste “swart” US-rektor), vernoem. Botman het deurlopend ‘n reuse rol in die afskaling van Afrikaans gespeel. Aan die US is daar geen teken van erkentlikheid teenoor of huldiging van Jan Marais nie, behalwe die standbeeld van die beeldhouer Coert Steynberg, wat op 10 Oktober 1950 (dus op die destydse Krugerdag) onthul is. Marais se standbeeld staan op die Jan Marais-plein, maar dit word eerder die Rooiplein genoem sodat Marais se (eens) kosbare nalatenskap ook in hierdie opsig verdoesel word. As daar erkentlikheid teenoor Marais was, sou daar ten minste jaarliks ‘n amptelike US-kranslegging by sy standbeeld gehou word en sou sy naam prominent op die kampus gewees het, bv as gebou- en selfs as universiteitsnaam.

As ‘n universiteit om nie-akademiese (naamlik politieke) redes na kwaaddoeners soos Nelson Mandela en Walter Sisulu vernoem kan word, waarom nie ook na ‘n voortreflike Afrikaner en weldoener soos Jan Marais nie? Marais is beskryf as ‘n “Afrikaander van den ouden, echten stempel – een waardige burger, een ware patriot … hij [was] een navolgenswaardig voorbeeld voor zijn volk en hun nageslacht” (Kapp, p 120). Jan Marais se vrou, Elizabeth (1867-1953), en van die ander Marais-broers het die US en filantropiese projekte in ruime mate ondersteun, maar hulle ontvang geen erkenning meer nie. Pleks daarvan verkies die huidige US om eerder mense soos Mandela, Desmond Tutu, Beyers Naudé, Russel Botman en selfs Nkosi Johnson te huldig.

Na aanleiding van die voorafgaande kan minstens sewe vrae gestel word:

Daar was heelwat genooide gaste by die genoemde HJMNF-onthaal in 2015 en die US-eeufeesonthaal in 2018. Waarom is daar klaarblyklik nie ‘n enkele van daardie eters en drinkers wat vir Jan Marais in die bres tree weens die verregaande miskenning van sy nalatenskap deur die huidige US-bestuur (en by name Wim de Villiers) nie?
Waarom spreek nie ‘n enkele van die ses trustees van HJMNF hom/haar luid en duidelik teen hierdie wanpraktyk uit nie?
Waarom teken Afrikaansinstansies soos die Afrikaanse Taalraad, ATM, ATKV, FAK en die Suid-Afrikaans Akademie vir Wetenskap en Kuns nie beswaar aan oor die manier waarop hierdie eeufeesjaar ingeklee word nie?
Die oudstudente van die US het voorheen dikwels sterk besware teen die afskaling van Afrikaans geopper. Waarom klink daar geen besware uit die US-konvokasie op teen die bogenoemde selektiewe voorstelling van die US-geskiedenis nie?
Die US-raad is veronderstel om oorhoofse beheer oor al die bedrywighede van die US uit te oefen. Waarom sorg die voorsitter en die talle raadslede nie dat drasties teen enigeen opgetree word wat op hierdie myns insiens hoogs onetiese manier die skenkingsvoorwaarde van Marais ignoreer nie?
Die uitgelese Anton van Niekerk is op die US-kampus. Hy gee graag hoog op oor sy kennis van etiek. Hy doen hom voor as ‘n openbare intellektueel wat hom geroepe voel om onreg reg te stel wanneer en waar dit voorkom. Ongelukkig soek hy onregpleging by uitstek by blankes en veral Afrikaners. Waarom is hy tjoepstil oor die flagante immoraliteit aangaande Marais?
Les bes is daar die Afrikaansdosente op die US-kampus. Dit is myns insiens onmoontlik om hulle absolute onaktiwiteit oor Marais in 2015 en ook in 2018 te regverdig. Waarom is nie ‘n enkele van die huidige US-Afrikaansdosente prominent betrokke by die stryd ter behoud van Afrikaans nie? – nie aan die US of in breër verband nie.

Daar is min sake wat my meer met wrewel, droefheid, bitterheid en wanhoop vervul as die Jan Marais-aangeleentheid. Dit is onwaarskynlik dat enige ondersteuning uit die hoofstroom-inligtingsmedia, bv die redaksies en rubriekskrywers van Afrikaanse koerante, sal kom. Hoe is dit moontlik dat Afrikaners sedert 1994 in so ‘n mate kollektief apaties geword het? Waar is (al) die eens fanatieke Afrikanerbroeders heen? Myns insiens verkies hulle om eerder hulle (skyn)transformasie ten toon te stel.

Leon Lemmer: Die Afrikaanse Taalmuseum en -monument by ‘n nuwe laagtepunt

Die Afrikaanse Taalmuseum en -monument (ATM) in die Paarl het ‘n nuwe laagtepunt bereik. Ter viering van die Taalmonument se 40ste bestaansjaar gaan ‘n prestigetoekenning die eerste keer op 10 Oktober gedoen word. Sedert bv 1875, die stigtingsjaar van die Genootskap van Regte Afrikaners (GRA), via 1975, die jaar waarin die Taalmonument ingewy is, en in die daaropvolgende vier dekades het ‘n groot getal mense Afrikaans voortreflik gedien. Watter mens sou die ATM uit hierdie groot geledere uitsoek deur sy/haar naam aan die ATM-prestigetoekenning te koppel?

Ons moet teen wil en dank in die nuwe Suid-Afrika lewe. In die huidige bestel word die verering van blankes gewoonlik as ongewens beskou, selfs al sou dit met Afrikaans te make hê. Daar sal eerder na ‘n nie-wit randfiguur gesoek word. Maar dan sou ‘n mens ‘n onmiskenbare en grondige koppeling met Afrikaans vereis. Selfs dit is ons in hierdie geval nie beskore nie.

Die ATM het ooreenkomstig sy mate van insig in en diensbaarheid aan Afrikaans (en die ANC – nie noodwendig in daardie volgorde nie) sy prestigetoekenning na Neville Alexander (1936-2012) genoem. Hy word deur die ATM feitelik korrek soos volg beskryf: “‘n Politieke aktivis en struggle-held asook bekroonde linguis, opvoedkundige en akademikus, wat hom sterk beywer het vir veeltaligheid en moedertaalonderrig in Suid-Afrika” (Die Burger, 15 deser, p 4). In hierdie beskrywing is daar nie ‘n enkele woord oor Afrikaans nie; ook niks wat uitsluitlik op Afrikaans betrekking het nie. Deur ‘n randfiguur in die Afrikaanskonteks uit te soek, is Afrikaans tot ‘n randverskynsel afgegradeer.

Let daarop dat Alexander se politieke profiel eerste genoem word, wat myns insiens daarop dui dat politiek deurslaggewend by hierdie benamingsbesluit was. Alexander was saam met Nelson Mandela ‘n prisonier op Robbeneiland. Hierdie soort prestige word nou na die ATM se prestigetoekenning oorgedra. Alexander was eerder Engels- as Afrikaanssprekend. Wanneer hy gepubliseer of toesprake gelewer het, het hy dit by voorkeur in Engels gedoen; selfs wanneer die onderwerp Afrikaans was. Hy het hom inderdaad vir veeltaligheid en moedertaalonderrig beywer, maar in albei gevalle was dit nie op Afrikaans toegespits nie. Afrikaans is bloot een van die tale wat by veeltaligheid en moedertaalonderrig betrokke kan wees.

Let op die ATM se administratiewe ondoeltreffendheid. Die “oproep” om nominasies word op 15 deser gepubliseer met as sluitingsdatum 18 deser. Dit is moontlik dat ‘n polities aanvaarbare kandidaat reeds vooraf geïdentifiseer is en dat publieke deelname blote skyn is. Dié toekenning sal deur die voorsitter van die ATM-raad, Mashudu Mashigo, aan die wenner oorhandig word. Die vraag is of dit in Afrikaans of Engels gedoen gaan word. ‘n Verdere vraag is of die verrigtinge van hierdie raad deesdae in Afrikaans of Engels geskied. Ek het voorheen oor die samestelling van die ATM-raad geskryf, asook oor die toestand waarin die ATM, “‘n agentskap van die Departement van Kuns en Kultuur”, verval het (Praag 8 Maart).

“Ek sê vir julle: As hulle [in hierdie geval die Afrikaners] stilbly, sal die klippe uitroep” (Lukas 19:40); en nie net die klippe nie; ook die groot rotse op Paarlberg: “Ons vir jou, Afrikaans!”

Leon Lemmer: Wannie Carstens se onvoorbeeldige paternalisme

Pleks van ‘n Afrikaanse taalraad in die ware sin van die woord te wees, is die Afrikaanse Taalraad (ATR) ‘n versoenings- en meertaligheidsraad. Versoening word dermate oordryf dat kulturele verskille, bv tussen wit en bruin mense, misken word. Daarenteen is daar by taal, en spesifiek by Afrikaans, in die ATR-geledere ‘n oorbewustheid van verskille, wat dikwels “variëteite” genoem word.

Aan die Universiteit Stellenbosch (US) doen ‘n soortgelyke gestremdheid hom voor. Enersyds word diversiteit gepredik; dermate dat van die Diversiteit Stellenbosch gepraat word. Die eens Afrikaanse US is in ‘n meertalige inrigting getransformeer. Andersyds word kulturele verskille geïgnoreer. Alle Maties word in dieselfde kookpot gedwing, met blankes en Afrikaans wat amptelik gedoem is om van meerderheid- tot minderheidstatus afgegradeer te word. Transformasie kry voorkeur bo akademie.

Soos in die geval van die ATR word van die US iets anders gemaak as wat hy behoort te wees. In albei gevalle word die vonk hiervoor deur die mode-politiek van die oomblik verskaf. Nóg die ATR nóg die US is ongekwalifiseerd trots Afrikaans. Wie kon in die vorige eeu dink dat so ‘n bedenklike gesindheid jeens Afrikaans so vroeg in hierdie eeu onder Afrikaanssprekende blankes sou ontwikkel?

Vanweë sy sterk assosiasie met blankes/Afrikaners word Standaardafrikaans nie (openlik/onomwonde) deur die ATR gepropageer of bevorder nie. Pleks daarvan word die diversiteit van Afrikaans, oftewel die variëteite van Afrikaans, tot vervelens toe beklemtoon. Ook dat meertaligheid ‘n bate is, pleks van om te konsentreer op die uitbouing van ordentlike, agbare en so suiwer moontlike (bv nie-anglisistiese) Afrikaans. Die ATR versuim om pogings aan te wend om Afrikaans teen die verstikkende oorheersing van Engels te verskans.

Op die ATR-webwerf word die “breë Afrikaanse gemeenskap” aangespreek. Net soos met die woord “Standaardafrikaans” sal jy die woord “Afrikaner” glad nie daar teëkom nie. Daarom ontbreek verwysings na die Genootskap van Regte Afrikaners ook. Vir die ATR gaan dit om inklusiwiteit, oftewel “eenheid in diversiteit”. Die woord “bemagtiging”, met sy sterk ANC-inslag, kom telkens voor. Op 24 September gaan die ATR 90 jaar van Afrikaans vier. Heel voorspelbaar is die tema: “Die vele gesigte van Afrikaans.”

Dié siektetoestand by die US en ATR weerspieël die patologie van die nuwe Suid-Afrika. Die geykte betekenis van woorde word verwring of ander woorde word gebruik om die ware toedrag van sake te verdoesel. Rassediskriminasie word regstelling genoem. Verandering/nie-verbetering/opdondering word transformasie genoem. Ondergaande boere heet opkomende boere. Droogmaak/onvermoë word uitdagings genoem. Nie-meriete/korrupsie heet soms bemagtiging, ens.

Vanweë ‘n skewe agenda word dinge dikwels nie by die naam genoem nie. Byvoorbeeld, op 14 Augustus gaan daar ‘n byeenkoms by die Afrikaanse Taalmonument in die Paarl gehou word (ATR-webwerf, Nuus). Dit word nie, soos dit hoort, Afrikaansdag genoem nie. Nee, dit heet Taaldag, seker sodat niemand uitgesluit moet voel nie. Nico Koopman is een van die mense wat uitgenooi is om deel te neem. Hy het sy intreerede uitsluitlik in Engels gelewer en het hom as hoogleraar en dekaan onderskei met die spoed waarteen die US se Fakulteit Teologie (die ontaarde NGK-Kweekskool) verengels het. Dit is die soort manewales wat deesdae op die terrein van een van die Afrikaner se allerheiligste plekke, die Taalmonument, ontplooi word.

Wannie Carstens dien nie meer in die ATR-direksie nie. As eerste ATR-voorsitter en jare lange direksielid is sy gees egter aldaar steeds baie vaardig. Sy jongste artikel weerspieël daardie gees (ATR-webwerf 17 Julie en Die Burger, 23 Julie, p 15). Daarom voel ek verplig om in hierdie skrywe van Afrikaanssprekende blankes te praat en nie van Afrikaners nie, asook eerder van Afrikaanssprekendes as om die boosaardige term “Afrikaanses” te gebruik. Carstens skryf na aanleiding van ‘n artikel van Carryn-Ann Nel. Sy noem haarself ‘n “trotse, jong bruin vrou” (Beeld, 28 April, p 17). Op haar beurt het sy na aanleiding van ‘n artikel van Michael le Cordeur geskryf (Netwerk 24, 16 April). Hy beskou homself as ‘n ghoeroe van die “Afrikaanses”, bv van die mengeltaal Kaaps en die klopse. Carstens se artikel blyk ‘n laatgeboorte te wees. Ten spyte van die lang wordingsgeskiedenis sê Carstens niks of bitter min wat nuut is.

Le Cordeur het gal afgegaan oor die baie wit gesigte by die Ghoema-musiektoekennings. Hierdie geleentheid is op KykNet uitgesaai. Ghoema word met bruines geassosieer, daarom moet hulle, volgens Le Cordeur, die televisieskerm vul. Pleks daarvan was die uitsending, in sy loslit Afrikaans, ‘n “All White Show”. Wanneer dit by Afrikaans kom, opper hy egter geen beswaar as die ATR enige verwysing na blankes en veral Afrikaners soos die gif vermy nie. Volgens hom mag bruines nie soos “bywoners” van Afrikaans behandel word nie. Afrikaners mag egter maar in die ATR-konteks ongenoemdes, selfs onnoembares, wees en in die nuwe Suid-Afrika soos tweederangse burgers behandel word. Wanneer begin Le Cordeur om teen rassediskriminasie teen blankes te velde te trek?

Nel het in die Le Cordeur-idioom beswaar teen die baie wittes by ‘n Afrikaansbyeenkoms. Soos die lede van Open Stellenbosch wil sy “welkom voel”. Dit word algemeen aanvaar dat bruines glad nie so entoesiasties soos wittes oor Afrikaans is nie. Sy ontken dit egter en rek haar opvatting oor wat Afrikaans is tot by Nathan Trantraal se koeterwaals. Op daardie soort “Afrikaans” is sy danig trots. In die kommentaar onderaan sê die huidige voorsitster van die ATR, Anne-Marie Beukes, polities korrek, maar taalkundig inkorrek, haar steun aan Nel toe.

Le Cordeur en Nel se beswaardheid is ras-/kleurgebaseerd. Carstens, wat nie buite die raamwerk van politieke korrektheid kan dink nie, steun hulle; soos Beukes. Ooreenkomstig die mode-politiek en ATR-missie word soos volg kwantitatief gedink: Die meeste Afrikaanssprekendes is bruin, gevolglik is bruines die bepalende heilsfaktor vir Afrikaans. Die gehalte/kwaliteit van Afrikaans, soos dit ewewigtigheidshalwe hoort, mag nie in ag geneem word nie. Onderliggend aan hierdie gesindheid is die ANC se gelykheidsmanie; die een-mens-een-stem sindroom. Al die variëteite van Afrikaans word dus van gelyke waarde geag; ook dié (soos Kaaps) wat onnodig en oorvloedig met Engels besoedel is.

Veralgemenend kan gesê word dat bruines nie oor die heil, bv die gehalte en voortbestaan, van Afrikaans bekommerd is nie. Mense soos Le Cordeur, Henry Jeffreys en Danny Titus gee telkens die versekering dat vrese oor die toekoms van Afrikaans (heeltemal) ongegrond is. Hulle redenasie lui min of meer soos volg: Daar is so baie Afrikaanssprekende bruines en hulle word al hoe meer, dus is daar nie ‘n kat se kans dat Afrikaans sal uitsterf nie.

Nel verseg om te erken dat dit ‘n gebrek aan belangstelling is wat veroorsaak dat bruines versuim om (in groot getalle) by Afrikaansbyeenkomste op te daag, maar sy laat hierdie moontlikheid oop. Wie sou dan in plaas van die bruines namens hulle as spreekbuis optree? Die polities korrekte, paternalisties neigende Wannie Carstens. Terug tot by die Khoi-San en natuurlik die arme slawe kan bruines op sy steun reken.

Carstens begin sy artikel soos volg: “Nel is heeltemal reg. Te dikwels bestaan ‘n byeenkoms van Afrikaanssprekendes net uit wit mense. Ons sal die demografie van Afrikaans in ag moet neem.” Carstens se benadering is dus heeltemal in ooreenstemming met die demografie-manie van die ANC. Ooreenkomstig Carstens se wens probeer die ATR in die samestelling van sy direksie en in sy bedrywighede om hiper-demografie-inagnemend regstellend te wees. “So dikwels skitter die grootste groep moedertaalsprekers van Afrikaans deur hul afwesigheid by sulke geleenthede.” Moet die blankes hiervoor, by ope byeenkomste, die skuld aanvaar of is dit aan apatie by bruines te wyte? Dat Carstens voel hy moet namens die bruines hulle Afrikaanssaak stel, kan in sigself ‘n aanduiding wees van hierdie groep se flou belangstelling in die wel en wee van Afrikaans.

Soos Nel sê Carstens nie of hier sprake van apatie is nie. Hy kom eerder met oorbekende statistiek vorendag. Daarvolgens is “meer as 60% van die Afrikaanse gemeenskap nie wit … nie. Hiervan is meer as 50% van die totale Afrikaanse huistaalsprekers bruin.” Daarna kom Afrikaanse feeste onder sy soeklig: “As ons na Afrikaanse feeste in die land gaan, is die oorgrote meerderheid van die aanwesiges wit Afrikaanssprekendes. Dit is asof die bruin Afrikaanse gemeenskap met die Suidoosterfees in die Kaap en gedeeltelik met die KKNK gepaai [?] moet word … Maar wat van die ander feeste? Aardklop, Innibos, die Vrystaat Kunstefees,” ens.

Die Suidoosterfees word deur Media24 spesifiek met die oog op (oorwegend) bruin gehore aangebied. Daarteenoor word doelbewuste wit eensydigheid nie by die ander feeste aangetref of toegelaat nie. Polities korrek sal Carstens Media24 nie oor die pro-bruin ingesteldheid van die Suidoosterfees kritiseer nie. Hy kon wel vra waarom Media24 nie ewewigtigheidshalwe ook ‘n jaarlikse fees met die oog op (oorwegend) blanke gehore aanbied nie, bv ‘n Van Riebeeck-, Vryburger- of Boerefees. Op grond waarvan word bruines deur Media24 vir bevoordeling uitgesonder terwyl Naspers die afgelope honderd jaar sy voortbestaan en welvaart hoofsaaklik aan blankes te danke het?

Die punt is dat al die bestaande Afrikaanse feeste oopgestel vir bywoning deur enigeen is. Dit is ook bekend dat baie gedoen word om nie-wittes na hierdie feeste te lok. Dikwels word juis dit as ‘n vereiste vir enige owerheidsubsidiëring gestel. In hierdie era van vryheid mag nie-wittes nie teen hulle sin tot bywoning gedwing word nie. As die gehore deesdae steeds nie demografies verteenwoordigend blyk te wees nie, kan hierdie saak maar gerus met rus gelaat word. Voorheen was daar gedwonge rasseskeiding. Deesdae is daar gedwonge rasse-integrasie, asof dit iets is wat noodwendig goed is. Pleks daarvan behoort indiwidue en etniese groepe vryheid van assosiasie gegun te word. Daar is geen heil in die opdringing van een groep se kultuur aan ‘n ander nie. Alle blankes stel nie in die klopse belang nie. Alle bruines hou nie van boeremusiek nie. Gun elkeen die vryheid om sy kultuur uit te leef, mits dit nie die uitlewing van ander kulture aan bande lê nie.

Vervolgens gaan Carstens onbeskaamd in sy paternalistiese rat. Volgens die HAT is paternalisme “uitoefening van, kontrole oor of sorg vir onderdane [of bloot ander mense] op ‘n vaderlike manier.” Carstens skryf onrealisties/idealisties: “Die grootste groep van die bruin gemeenskap wil ook Afrikaans wees, wil hul lewe in Afrikaans leef, wil hul kinders in Afrikaans laat leer (op skool en op universiteit), wil in Afrikaans aanbid, wil in Afrikaans werk, wil in Afrikaans op verhoë en in teaters deelneem – wil dus volledig Afrikaans wees.” Daardie “grootste groep” waarna Carstens verwys, is hoofsaaklik die minder ontwikkelde bruines. Ontwikkelde bruines is geneig om (in die openbaar) buitengewoon dislojaal teenoor Afrikaans te wees. By diesulkes is daar geen begeerte om “volledig” Afrikaans te wees nie; veel eerder om hulle daarvan te distansieer. Die Verenigende Gereformeerde Kerk (VGK, wesenlik die ontaarde NG Sendingkerk) openbaar dikwels ‘n voorliefde vir Engels, selfs in situasies, soos gemeentes (bv in kerkdienste), waar dit onvanpas/disfunksioneel is. As die NG Kerk en die VGK saamsmelt sou sinodesittings en ander kerklike byeenkomste uitsluitlik in Afrikaans dikwels nie meer aanvaarbaar wees nie. Dit is vir my onbegryplik dat dít nooit as ‘n argument teen kerkvereniging gebruik word nie; seker maar omdat dit hoog in die mode is om eerder eenheid en eendersheid as “verskeurdheid”/verskeidenheid voor te staan.

“Vir die bruin gemeenskap is Afrikaans ook van belang, die behoud van Afrikaans as skooltaal en as universiteitsonderrigtaal is net so belangrik vir bruin Afrikaanssprekendes as wat dit vir wit Afrikaanssprekendes is.” Afrikaans as onderrigtaal is vir al hoe meer blanke Afrikaanssprekendes nie van deurslaggewende belang nie. By ontwikkelde bruines is dit so in nog groter mate. Dink aan die voorval enkele jare lede toe Afrikaanssprekende bruin ouers die Laerskool Mikro in Kuilsrivier wou verplig om, anders as in die res van die skool, spesiaal onderrig in Engels aan hulle kinders te verskaf. Dink aan die geval Russel Botman wat aanvanklik beweer het dat hy onderrig in Afrikaans aan die US uitbou deur bruin studente met bv studiebeurse te bevoordeel, net om later te erken dat bruin studente, soos sy eie kinders, onderrig in Engels verkies.

“Die Universiteit van Wes-Kaapland (UWK) het volledig Engels geword. Is ‘n omgekeerde proses nie hier nodig nie – dat die UWK weer primêr vir Afrikaanssprekendes voorsiening maak?” Let op hoe tentatief (eintlik slapgat) Carstens hom oor hierdie skandalige situasie uitlaat. Hy vra eerder ‘n vraag as om openlik en sterk op terugverandering by die UWK aan te dring. Dit is ‘n hoogleraar in Afrikaans, Jakes Gerwel, iemand wat uittartingshalwe sy intreerede in Engels gelewer het, wat as rektor die oorwegend Afrikaanse UWK in ‘n eentalig Engels inrigting getransformeer het. Hy het dit gedoen omdat ANC-politiek by hom baie swaarder as die heil van Afrikaans geweeg het. Wat die UWK sedertdien versuim om vir Afrikaanssprekende bruines te doen, word deesdae van die US verwag. Dit is waarom US-raadslid Koos Bekker verkeerdelik beweer dat die US ‘n spesiale historiese verpligting teenoor bruin studente het, terwyl dit in werklikheid ‘n opsetlik versaakte plig van die UWK is. Wat Carstens nie noem nie en (ontwikkelde) bruines se algemene belangeloosheid by Afrikaans bevestig, is dat daar nog geen daadwerklike protes uit bruin geledere teen die algehele verengelsing van die UWK opgeklink het nie. Die UWK was sedert 1960 drie dekades lank die hoofsentrum en voedingsbron van bruin kultuur. Verswarting en verengelsing het hierdie rol sedertdien grootliks vernietig.

Carstens skaar hom in so ‘n mate by die bruines dat hy Afrikaanssprekende blankes tekortdoen: “As daar gepraat word oor [studie]beurse vir Afrikaans of vir Afrikaanssprekende studente, word meestal net wit studente in ag geneem.” Dit is ‘n hoogs twyfelagtige, eintlik laakbare, stelling. As US-raadslid behoort hy te weet dat daardie universiteit talle en progressief al hoe meer studiebeurse eksklusief vir nie-wit studente beskikbaar stel. Waar studiebeurse eksklusief vir blankes beskikbaar was, het die US enersyds geweier om enigiets daarmee te make te hê, of andersyds hom met sy beswaardheid selfs tot die hof gewend. Kortom, studiebeurse eksklusief vir nie-wittes is toenemend beskikbaar, maar sodra daar sprake van studiebeurse eksklusief vir wittes is, word die US se inklusiwiteitstrewe vooropgestel.

Sonder om met voorstelle voor ‘n dag te kom, vra Carstens: “Wat kan ons doen om seker te maak die Afrikaanse gemeenskap word altyd [!] in sy volle verskeidenheid verteenwoordig daar waar Afrikaanssprekendes bymekaarkom? … Daar is werk wat op ons [!] wag” Carstens dink seker by uitstek aan Afrikaansbyeenkomste. Maar wat van ander aksies, soos wanneer teen plaasmoorde betoog word, of wanneer vrywilligers hulp verleen, bv om pikkewyne van oliebesmetting te bevry? Dan skitter nie-wittes in hulle afwesigheid. Carstens verwag van blankes om die (relatiewe) apatie/onbetrokkendheid/onbesorgdheid van bruines oor Afrikaans te verminder, op die gevaar af dat Afrikaanssprekende blankes van paternalisme beskuldig word. Deelname aan Afrikaansbedrywighede is oop vir enigeen. In baie gevalle, soos by Carstens en sy geesgenote, word agteroor geleun om bruines nie net toe te laat nie, maar hulle (meer as) welkom te laat voel. Tog is die resultate teleurstellend. Aan die blanke kant moet daar myns insiens êrens ‘n genoeg-is-genoeg wees.

Carstens gaan uit van onhoudbare aannames. ‘n Gemeenskaplike taal waarborg nie kulturele eendersheid nie. Dink maar aan die groot kulturele verskillende wat daar tussen inwoners bestaan waar die koloniale taal, bv Engels of Frans, die amptelike of algemene gebruikstaal is. Sommige wittes en sommige bruines het (in ‘n mate) Afrikaans as hulle gemeenskaplike taal en Carstens en die ATR erken dat daar groepsgewys verskille in Afrikaans aangetref word. Daardie verskille is egter nie net ooglopende voorkomsverskille, soos woordeskat en uitspraak, nie maar ook diepgaande gesindheidsverskille. Soveel te meer is daar tussen wittes en bruines kulturele verskille. Daarmee word nie ontken dat daar taal- en kultuurgewys ook oorvleueling, dus gemeenskaplike terrein, is nie. Maar om, soos Carstens in die vorige paragraaf, as ideaal te koester dat wittes en bruines by Afrikaansbyeenkomste “altyd” demografie-verteenwoordigend saamgegooi moet word, is om ernstig te dwaal. Vanweë taal- en kultuurverskille mag en behoort daar ruimte vir Afrikaansgeleenthede te wees waar die juk van demografie afgeskud en enigeen vryelik toegelaat word om deel te neem of weg te bly.

Teen die einde van sy artikel blyk dit dat Carstens ‘n Praag-leser is. Hy beweer dat iemand hom op die Praag-webwerf gekomplimenteer het met die stelling dat hy die “bruin stem in Afrikaans ingebring het.” Dit bevestig sekerlik die groot mate van onbesorgdheid/onverskilligheid wat daar by bruines oor Afrikaans bestaan; dat Carstens gevolglik voel dat hy namens bruines aan die blankes moet preek; dus die spreekwoordelike leviete moet voorlees. Van preek gepraat: Hoe meer Carstens met verkieslik ‘n ope gemoed op die Praag-webwerf lees, des te beter word die kanse dat hy tot inkeer sal kom; dus ‘n regte Afrikaner kan word.

‘n Dik spyker gaan rieldans toe

'n Gedeelte van die Afrikaanse Taalmonument in die Paarl — ‘n Gedeelte van die Afrikaanse Taalmonument in die Paarl

deur Leon Lemmer

Met kultuur mag nie gemors word nie, maar dit kan nogal snaaks wees as ‘n werklik belangrike persoon daaroor skryf; ‘n krummeltjie wat ‘n brood geword het, soos dit onlangs so mooi op praag gestel is. Kort nadat Michael le Cordeur as’t ware die vloer op die hoofbladsye van Die Burger met sy forumartikel oor die klopse gevat het (2 Jan, p 13; Praag 5 Jan), plaas hierdie koerant as ‘n forumartikel sommer nog ‘n teks van hom oor die bruines se kultuur. Die opskrif is: “Verenig deur die riel” (Die Burger, 7 Jan, p 9). Feitlik onvermydelik is albei artikels ook op die Afrikaanse Taalraad se webwerf gepubliseer. Die onderskrif van laasgenoemde koerantartikel lui: “‘n Aand van rieldans het Michael le Cordeur oortuig dié dans is die ideale manier om brûe tussen taalgemeenskappe te bou en alle Afrikaanssprekendes te verenig.” Sy onderwerpe is dus dans, taal en politiek.

Dié artikel verwys na die ATKV se jaarlikse rieldanskompetisie wat verlede jaar die agste keer aangebied is en wel op 7 Desember by die Afrikaanse Taalmonument in die Paarl. Op 15 Desember het ek op Praag beswaar teen die etniese eensydigheid van die aanbiedinge by die monument gemaak en onder meer die bevordering van boeremusiek voorgestel. Op 25 deser het ‘n uitvoering van boeremusiek inderdaad daar plaasgevind. ‘n Mens is uiteraard dankbaar dat daar in hierdie opsig erkenning aan Afrikanerkultuur gegee word. Hopelik dui dit op groter ewewig by wat die monumentbestuur vorentoe oor bruin- en Afrikanerkultuur gaan doen. Die ATKV het die rieldansbyeenkoms finansieel ondersteun, maar nie die een vir boeremusiek nie. Dié boeremusiek het wél ondersteuning van kykNet gekry, sodat hierdie byeenkoms seker verfilm is en later gebeeldsend sal word.

Baie joernaliste het oor die Kerstyd vakansie gehou en die enkeles wat in die “enjinkamer” oorgebly het, het teks gesoek om die wit bladsye van die koerant vol te maak. Le Cordeur is ‘n dosent en het die vakansietyd verwyl deur “akademiese bydraes” te lewer. Wat kan meer gepas wees as dat hy put uit die bruines se kultuur en dit aan die breë publiek bekend maak? Maar hy hoef sekerlik nie in hierdie proses Afrikaners af te kraak nie.

Die Burger het weer ‘n foto van die outeur by sy artikel geplaas en genoem dat Le Cordeur die voorsitter van die Afrikaanse Taalraad én die ondervoorsitter van die Taalmonument is. Ons het dus hier ‘n geval van twee gewigtige poste wat op een mens se skouers rus. Daarby gaan dit om ‘n kulturele saak soos Afrikaans, wat Afrikaners na aan die hart behoort te lê. Dat Le Cordeur hierdie publisiteitskans in ruime mate misbruik om politieke houe teen die blankes in te kry, skeel Die Burger min. Die “bruin stem” moet mos gehoor word en daarom word polities korrek baie dinge oorgesien.

Maar hou deurlopend dop hoe Le Cordeur in sy relaas en heeltemal teenstrydig met sy strewe na inklusiwiteit (dus rasse- en kulturele, insluitende taal-, integrasie) by implikasie en heeltemal onbedoeld ‘n sterk saak daarvoor uitmaak dat bruin- en Afrikanerkultuur liefs apart uitgeleef moet word.

Le Cordeur begin sy artikel op ‘n lekker persoonlike loslitnoot. Hy en sy vrou is nogeens deur die ATKV na die rieldanskompetisie genooi. Hy noem dat mede-bruine Danny Titus die kultuurbestuurder van die ATKV is. Titus “probeer ons reeds geruime tyd daar kry, maar ons program is so vol dat die geleentheid nie daar was nie. Hierdie keer sou niks ons keer nie.” In Desember het Le Cordeur heel terloops opgemerk: “In die onlangse verlede het ek dikwels oorsee gereis” (Praag 5 deser). Gewone mense besef nie hoe sterk die wind is wat deur ‘n werklik hoë boom getrotseer moet word nie. Omdat hy so hoog is, laat so ‘n boom hom ook nie maklik snoei om hom ‘n bietjie aarde toe te bring nie.

Die goeie nuus is dat hierdie dik spyker uiteindelik tyd gevind het om die rieldanskompetisie by te woon. Wie word in Michael se motor gelaai? “Vroulief” Sonia en “my broer Clarence en sy vrou, Jowenen”; dus nie ‘n groepie Afrikaners met flou Afrikaanse name soos Piet en Koos en Anna en Sarie nie. Le Cordeur bely: “Ek slurp die name op soos moerkoffie.”

By die monument loop Le Cordeur, naas Titus, die volgende swaargewigte raak: Japie Gouws, die uitvoerende hoof van die ATKV, Ria Olivier, die projekkoördineerder van die Afrikaanse Taalraad, en Danie van Wyk, die uitvoerende hoof van die Stigting vir Bemagtiging deur Afrikaans. Afgesien van Gouws is hulle almal bruin. Le Cordeur noem hierdie uitgelese groepie, waarby hy homself insluit, “die ‘Wie is Wie’ van Afrikaans”. Dalk eerder die “krummeltjies”? Pleks van Standaardafrikaans te bevorder, word dit as ‘n witmanstaal geëtiketteer en steun aan ‘n getransformeerde Afrikaans verleen. Le Cordeur verwys ook na die twee bruin aanbieders van die verrigtinge: Lynette Francis en Elias Nel.

Dan begin Le Cordeur met sy stekies na Afrikaners.

“Daar is ‘n lekker vibe in die gehoor. Niemand is te styf of te bang om te glimlag en te gesels nie. Jy ervaar ‘n heerlike inklusiewe gevoel; anders as by ander Afrikaanse feeste waar die gehore – ongelukkig – dikwels eksklusief wit is. Selfs die direksies – met die uitsondering van die Suidoosterfees – gaan mank aan verteenwoordiging uit die bruin en swart gemeenskappe.”

Wat Cordeur sê, is dat wanneer daar hoofsaaklik bruines teenwoordig is, hy tuis by so ‘n “inklusiewe” samekoms voel. Afrikaners word deur hom negatief, as “styf” en “bang”, gestereotipeer. Hulle word gekontrasteer met wat Jakes Gerwel in sy doktorale proefskrif (1983) die “jolly Hotnots” genoem het. Le Cordeur: “Jy voel dit aan die kielie op jou rug en die loslitgeit in jou tekkies [nie veldskoene nie, Praag 19 deser]: Hier kom ‘n ding!”

Die Suidoosterfees is ‘n Naspers-uitvindsel ten bate van die uitlewing van veral bruin kultuur. Daar is geen Naspers-teenhangerfees vir wittes nie. Die soort “inklusiwiteit” wat vir Le Cordeur by die jaarlikse Suidoosterfeeste sal aanstaan, is die mengsel van Afrikaans en (al hoe meer) Engels in die aanbiedinge. Volgens die webtuiste is dié feesbestuur nie in Roggebaai of op die Kaapstadse strandgebied gesetel nie, maar op die “Foreshore”.

Ons word vervolgens ingelig dat die Le Cordeurs, soos dit seker hoort, hulle in die voorste gestoeltes bevind. Met verwysing na die stof wat letterlik deur die rieldansers opgeskop word, skryf Le Cordeur: “Om heel voor te sit het ook sy nadele.” Uit die name van die rieldansgroepe blyk dit dat hulle, synde van die platteland, Afrikaanse name het; dus anders as die klopse wat uit die stedelike of halfstedelike gebiede van die Wes-Kaap kom en Engelse name verkies. Vanweë sy etnies gedrewe geesdrif oorskat Le Cordeur waarskynlik die verdienste van die rieldansgroepe: “Dit sal my min verbaas as een van hierdie name eendag gehore in die Kunstekaap vermaak.” Die Kunstekaap was vooheen die Nico Malan-teater, maar Afrikanername word mos deesdae uitgevee.

“Dis die mooi van dié fees. Afrikaanse woorde en Afrikaans as taal herleef soos selde tevore.” Maar dit is blykbaar nie vir Le Cordeur moontlik om sy opmerkings tot taal en dans te beperk nie. Hy móét eenvoudig sy anti-Afrikaner-sentiment lug:

“En anders as in 1975, toe die Taalmonument ingewy is en bruin en swart mense uitgesluit was, het die knap leierspan van die ATKV en die inspirende bestuurspan van die Taalmonument gewys dat Afrikaans in sy nuwe inklusiewe gedaante die basis vir nasiebou en versoening kan vorm.”

Le Cordeur noem dit nie hier nie, maar die “nasiebou en versoening” waarna hy verwys, het onder meer ingesluit dat hierdie byeenkoms aan sy held Nelson Mandela opgedra is; nogal deur die ATKV se Japie Gouws (Praag 15 Des). Hoe ver kan verloopte Afrikaners agteroor buig? En dit het gebeur by die Afrikaanse Taalmonument, ‘n plek wat vir tradisionele Afrikaners heilige grond is. Anders as die verloopte Afrikaners is dit die tradisionele Afrikaners wat (in die woorde van NP van Wyk Louw) “nie kon gebuig word soos húl [die ANC se] geweld dit wou.”

Le Cordeur verkies ‘n ander Van Wyk Louw-aanhaling:

“Afrikaans is die taal wat vir Wes-Europa en Afrika verbind; dit vorm ‘n brug tussen die groot helder Weste en die magiese Afrika – die soms nog so ón-helder Afrika; wat daar groots aan hulle vereniging kan ontspruit – dít is miskien wat vir Afrikaans voorlê om te ontdek”

Dit is moeilik om vas te stel in hoe ‘n mate hierdie woorde ter ondersteuning van Le Cordeur se standpunt vertolk kan word. Die kern van wat Van Wyk Louw sê, is dat Afrikaans wesenlik ‘n Europese taal is wat in Suid-Afrika ontwikkel het. Dit is onwaarskynlik dat daar veel ruimte vir groot nie-blanke (bv Khoi- en slawe-) invloed op Standaardafrikaans gelaat word, maar Wannie Carstens (Praag 17 Nov) is fanatiek begeesterd om juis dit te boekstaaf.

“Die rieldans is die ideale geleentheid om brûe tussen taalgemeenskappe te bou en alle Afrikaanssprekendes te verenig.” Dit kom neer op die bekende voorskrif dat wittes, veral Afrikaners, moet verander en ander se kultuur, bv rieldans, moet omarm, maar dat bv bruines nie hoef te verander en entoesiasties oor bv boeremusiek hoef te raak nie. Le Cordeur verwys na “alle Afrikaansprekendes”, maar voorts dink hy (veral) aan bruines:

“Diegene in die suide op die Kaapse Vlakte en diegene in die noorde van Namakwaland en Boesmanland. En dalk, wie weet, kan ons begin om die magiese krag van die enigste taal wat die naam van ons vasteland dra te herontdek.”

Hoekom herontdek? Le Cordeur dink seker aan die talle bruines wat vanweë apartheid hulle rug op Afrikaans gekeer het. Tradisionele, dus nie-verloopte, Afrikaners hoef nie op so ‘n herontdekkingsreis te gaan nie. Afrikaans was en is wesenlik deel van regte of ware Afrikaners. Dit is in hulle geledere dat die “Wie is Wie” van Afrikaans in 1875, in 1975 en ook op 7 Desember 2013 gevind kan word; nie by diegene wat met ‘n mengsel van lojaliteit en dislojaliteit vorendag kom nie. Lees bv Danny Titus se rubriek oor “ons taaltjie” (Beeld/ATR 23 deser).

Le Cordeur borduur soos volg voort:

“In daardie opsig [nasiebou en versoening] is die Rieldanskompetisie dus ‘n fees wat die ware vryheid van Afrikaans vier. Maar dan Afrikaans met al sy variëteite, kleure en geure. En anders as in 1975 het die Taalmonument nou, bykans 40 jaar later, eers waarlik die doel bereik waarvoor dit aanvanklik opgerig is.”

Waarom die politieke term “vryheid” hier insleep? Daar is nie groter of “ware” vryheid vir Afrikaans in die nuwe Suid-Afrika nie. Afrikaans is die enigste van die elf amptelike tale wat in die nuwe Suid-Afrika baie aan status ingeboet het en wat deur die ANC-regering waar en wanneer enigsins moontlik benadeel word.

Dit is ‘n wanindruk by Le Cordeur dat daar na die “bevrydingstryd” vryheid in die nuwe Suid-Afrika is. Gedwonge etniese segregasie het plek vir gewonge etniese integrasie gemaak. Le Cordeur se voorliefde vir inklusiwiteit en hibriditeit is deel hiervan. Mede-bruine Jonathan Jansen vereis van studente aan die Universiteit Vrystaat dat hulle ten gunste van gedwonge integrasie (bv van al die koshuise) moet wees en ook homoseksualiteit moet omarm (Die Burger, 20 deser, p 3). Is dit “ware vryheid”? Wat sou Jansen en Le Cordeur se reaksie gewees het as die “apartheidsregime” ideologiese vereistes aan studente aan die Universiteit van Wes-Kaapland gestel het toe hulle daar studeer het?

“Afrikaans met al sy variëteite” is die frase wat Le Cordeur keer op keer in sy geskrifte ophaal. Dit is deel van die inklusiwiteit wat hy voorstaan. Maar hy is selektief oor waar hy die klem lê. Hy is ‘n geswore apologeet vir Kaaps en het op LitNet neerbuigend na Standaardafrikaans as “maar een van die variëteite van Afrikaans” verwys. Hierdie dik spyker oor Afrikaans ag Standaardafrikaans dus nie hoër of belangriker as Kaaps nie. Daarby doen Le Cordeur nie eens die moeite om te onderskei tussen idiomatiese, eiesoortige, vindingryke Kaaps soos Bo-Kaaps (en bv Griekwa-Afrikaans) en die morsige mengeltaal Kaaps wat met Engelse woorde besoedel is en die voortbestaan van Afrikaans bedreig nie. Klaarblyklik veroorsaak etniese hibriditeit dat bruines maklik ten prooi van taalhibriditeit val. Die onderliggende probleem is ook dat Le Cordeur se etniese verknogtheid meebring dat hy alle taalvariëteite wat bruines voortbring onkrities aanprys en propageer.

Die struktuur van die monument toon ‘n realistiese bewustheid van die bydrae wat nie-wittes tot Afrikaans gelewer het, maar nie ‘n oordrewe entoesiasme daarvoor nie. Dit is te betwyfel of Le Cordeur die doel waarvoor die monument aanvanklik opgerig is, korrek vertolk. Dit is onwaarskynlik dat in 1975 voorsien is dat rieldanskompetisies daar aangebied sou word. Die verband tussen Afrikaans en rieldans is immers nie danig direk nie. Taal en dans verskil.

Maar daar word ‘n politiek gemotiveerde poging aangewend om die bron van sowel rieldans as Afrikaans op dieselfde plek en by dieselfde mense te soek, naamlik aan die Kaap by die Khoi-San. Eerstens word veronderstel dat die Khoi-San altyd hier sou gewees het. Tweedens dat rieldans by die Khoi-San ontstaan het. Derdens dat Afrikaans ingevolge die kombuistaalhipotese simbioties-osmoties by die Koi-San en die slawe ‘n aanvang geneem het. Daar is min historiese getuienis hiervoor, maar dié soort redenasie munt uit in politieke korrektheid. Dit word dus deesdae graag in linkse geledere as die waarheid aanvaar. Waarom hierdie beweerde vindingrykheid van bruines nie ook op ander terreine weerklank gevind het nie, kan sulke apologete nie verklaar nie; of die wittes word soos gebruiklik verwyt dat hierdie bruines se inisiatiewe deur wittes weens rassediskriminasie (segregasie, apartheid) gesmoor is.

Kom ons veronderstel dat rieldans as ‘n kulturele uitdrukking van sommige Afrikaanssprekendes indirek ook Afrikaans kan dien, onder meer omdat die invloed van Afrikaanse lirieke en boeremusiek in sommige gevalle by rieldans waarneembaar is, waarmee rieldans dan inklusiewe oftewel hibriditeitstatus verwerf. Boeremusiek se verband met Afrikaans is meer direk as dié van rieldans, want daar is eksplisiete Afrikaanse lirieke wat daarmee saamgaan en Afrikaners is meer ingebed in Afrikaans as bruines; dus, Afrikaners is meer Afrikaansgetrou. Die Afrikaanse Taalmonument is myns insiens dus ‘n meer natuurlike tuiste vir boeremusiek as vir rieldans. Tog word veel eerder rieldans as boeremusiek daar aangebied. Dit dui op ‘n etnies gedrewe voorkeur by die “inspirende bestuurspan” van die Taalmonument.

Maar Le Cordeur sleep politiek by. Hy wil Afrikaans en die monument vir bv nasiebou en versoening benut; ideale waaraan die ANC lippediens betuig. Dit was sekerlik nie die doel waarvoor die monument aanvanklik opgerig is nie. Die monument het veral in die vorige eeu Afrikanernasiebou onderskraag. Die bedoeling was sekerlik nie dat hierdie monument van 1994 af ‘n bydrae moes lewer tot die bou van ‘n (fiktiewe) nasie wat deur swartes oorheers word nie. Voorheen en tans kon die monument moontlik wél ‘n bydrae lewer deur alle Afrikaanssprekendes saam te snoer.

Rieldans is volgens Le Cordeur ‘n bruikbare instrument vir sowel nasiebou as versoening. Ek dink nie boeremusiek leen hom tot sodanige politieke gebruik in die nuwe Suid-Afrika nie. Dit is waarom Le Cordeur die monument se rieldans- en ek die boeremusiekbyeenkomste bywoon. Ten spyte van al die propaganda oor inklusiwiteit, nasiebou en versoening, is daar wesenlike verskille tussen mense, insluitende etniese en kulturele (dus ook taal-) verskille. Ons moet realisties genoeg wees om dit te erken.