Afrikaners – praag.co.za

Leon Lemmer: The New York Times se proslawe- en proswart-projek (Deel 1)

Watter historiese jaartalle is vir Afrikaners van belang? Ek sou sê onder meer: 1652 (die aankoms van Jan van Riebeeck en sy geselskap in Tafelbaai, dus ons volksplanting), 1838 (die Groot Trek en die Slag van Bloedrivier), 1881 (die Slag van Majuba), 1925 (die erkenning van Afrikaans as amptelike taal), 1948 (die bewindsaanvaarding van ‘n Afrikaner-regering). Die keuse van sulke jaartalle berus op ‘n bepaalde kulturele ingesteldheid. In hierdie geval ‘n pro-Afrikaner-gesindheid. Vir Afrikaners is dit ‘n goeie ding dat die Zoeloes in 1838 en daarna die Britte in 1881 verslaan is. Wat Afrikaners nie sal doen nie, is om waardering te hê vir 1990/94 toe ‘n groepie Afrikaanssprekende blankes mandaatloos en roemloos aan swart mag oorgegee het.

Die ANC bedryf ‘n anti-Afrikaner-benadering. Daarom is 1994 vir hom die alfa en omega van Suid-Afrika se geskiedenis. Daarom word 27 April as ‘n openbare vakansiedag, as sogenaamde Vryheidsdag, gevier en is Van Riebeeck-dag (6 April) deur die ANC-regime afgeskaf. In 1952 het veral die Afrikanervolk Van Riebeeck se aankoms drie eeue tevore luisterryk herdenk – ek was daar. Sal daar ‘n vierhonderdjarige herdenking van hierdie gebeurtenis in 2052 wees? Heel waarskynlik nie, veral nie op groot skaal in die openbaar nie. In soverre ons volksplanting dan nog onthou word, sal die herdenking na verwagting binnenshuis en in die geheues van ‘n gideonsbende oorlewende Afrikaners wees. ‘n Aanduiding van wat besig is om te gebeur, het in 1998 geblyk toe die 1948-verkiesingsoorwinning van ‘n halfeeu vroeër skaars positief vermeld is, om van ‘n viering nie te praat nie. Nelson Mandela was toe reeds tot “die vader van die nasie” verhef. Mandela is myns insiens wel die vader van die gewelddadigheid wat so kenmerkend van die nuwe Suid-Afrika is. Dit kan sy blywendste nalatenskap wees.

In Amerika is daar neigings soortgelyk aan dié wat ek oor Suid-Afrika genoem het. Uit die oogpunt van Europeërs en ander Westerlinge het Christopher Columbus die Nuwe Wêreld, die Amerikas, in 1492 ontdek. Anders as voorheen is 1992, die vyfhonderdjarige herdenkingsgeleentheid, misbruik om Columbus te diskrediteer. Ek wil nog Robert Royal se uitstekende boek hieroor bespreek: Columbus and the crisis of the West (1992/2020, Kindle $11,49). Standbeelde van Columbus en ander blankes word geskend en afgebreek (Praag 26.09.2020) op maniere soortgelyk aan die ANC-regime se beleid dat blankes, veral Afrikaners, insluitende die oer-Afrikaner Van Riebeeck, se standbeelde uit die openbaar verwyder moet word (Praag 12.09.2020). Volgens die ANC-mentaliteit moet herinneringe aan die vóór-1994-geskiedenis sover moontlik vernietig word. Hoekom? In werklikheid omdat die ná-1994-geskiedenis, dus Suid-Afrika as tipiese Afrika-land, so sleg afsteek by wat Suid-Afrika as beskaafde Westerse land eens tydens die blanke bewind was.

Naas 1492 is daar baie jaartalle wat lojale (blanke, Engelssprekende)* Amerikaners as herinneringswaardig kan beskou, soos 1607 (die aankoms van die eerste blanke inwoners in Jamestown, by Williamsburg, Virginia), 1620 (die aankoms van die Pelgrims, met die Mayflower in Plymouth, Massachusetts), 1630 (die aankoms van die Puriteine in Salem, Massachusetts), 1775-1783 (die Amerikaanse Revolusie of onafhanklikheidstryd, insluitende die 1776-onafhanklikheidsverklaring) en 1861-1865 (die Burgeroorlog). The New York Times (voortaan die Times) het in 2019, dus na verloop van vier eeue, besluit dat 1619 die historiese jaartal is wat hy vir aandag wil uitsonder, dus die jaar waarin die eerste slawe voet aan wal in Amerika gesit het. Peter W Wood noem die Times “America’s most important newspaper” (bron hier onder Kindle 345). Soos The Times in Brittanje, word sy New Yorkse eweknie as “a national newspaper of record” beskou, dus as ‘n bron waarin (betroubare) inligting gevind kan word. Die 1619-projek spreek egter boekdele vir hierdie koerant se uiters linkse politieke gesindheid.

[* Die eerste blanke inwoners van Amerika was Spanjaarde wat hulle in 1565 in St Augustine in Florida gevestig het.]

Die Suid-Afrikaanse hoofstroom-inligtingsmedia, insluitende Media24, put alte graag hulle berigte uit die Times, soos tydens die onlangse Amerikaanse presidentsverkiesing. Ek wonder hoeveel van daardie joernaliste werklik kennis van die 1619-projek dra; nie dat dit hulle sal ontmoedig om voort te gaan om met oorgrawe en onkrities uit die Times oor te skryf nie. Daar word deur hierdie elemente veronderstel dat as die Times skryf dat Donald Trump heluit sleg is, dan moet hy én sy beleid mos verwerplik wees. Dit is moontlik om toegang op Kindle tot die gewone Times te kry teen $19,91 per maand en tot die internasionale weergawe teen $14,99 per maand; dus teen ‘n e-boek se prys.

Phillip W Magness is ‘n ekonoom en historikus wat as navorser by die libertynse (dus polities vrydenkende maar konserwatiewe) American Institute for Economic Research in Great Barrington, Massachusetts, werksaam is. Ek het onlangs lof uitgespreek vir die boek wat hy en Sebastian N Page in 2011 oor Abraham Lincoln se gesindheid jeens swart mense gepubliseer het (Praag 17.10.2020). Ek het toe onderneem om ook oor ‘n ander boek van Magness te skryf: The 1619 Project: A critique (American Institute for Economic Research, 2020, 138p, Kindle $5,75). Dit is die onderwerp van hierdie rubriek.

As boek is hierdie 2020-boek ‘n groot teleurstelling. Die teks bestaan uit ‘n sameflansing van artikels wat Magness voorheen gepubliseer het. Geen poging is aangewend om die onderwerp sistematies te benader en in die proses daardie artikels deeglik te verwerk nie. Die gevolg is ‘n fragmentariese boek waarin tot vervelens toe ‘n beperkte getal temas selfs woordeliks herhaal word. Ek vind dit eienaardig dat nóg die outeur nóg die uitgewer besef het dat dit nie sinvol is om boeklesers met so baie onnodige herhaling te konfronteer nie. My hipotese is dat Magness se motief was dat sy boek die eerste, of ten minste van die eerstes, oor hierdie onderwerp op die mark moet wees.

Magness se boek herinner aan die twee jongste bundels opstelle van Hermann Giliomee (Praag 16.02.2019 en 29.02.2020) waarin artikels hergepubliseer is wat onderling herhaal en ook herhaal wat in sommmige van Giliomee se ander boeke staan. Maar die euwel van onnodige herhaling is in Giliomee se werk glad nie so kronies soos in Magness se jongste boek nie. Wat albei outeurs eerder gemeen het, is dat hulle oorwegend gesonde, ingeligte standpunte huldig. Maar Giliomee se siening is geensins sonder tekortkominge nie, soos ek voorheen aangetoon het. Dit geld ook vir Magness.

Dit is hedendaags ‘n oorbekende verskynsel dat sosiale instellings wat in onguns verval het, soos slawerny en rasse-segregasie, bv apartheid, buitensporig oordrewe deur outeurs verdoem word. Hulle doen dit sodat daar by die lesers duidelikheid oor hulle (onbesproke) politieke verligtheid moet wees. Dit dien dan as platform van waar minder verligte uitsprake gemaak kan word, hopelik sonder om die gevaar van beskuldigings van rassisme, ens, te loop. Byvoorbeeld, wanneer Leopold Scholtz ‘n ietsie teen die ANC of swartes wil sê, vertel hy eers hoe “verfoeilik” apartheid was. Insgelyks kan Magness skynbaar nie genoeg beklemtoon hoe “horrid”, ens, slawerny was nie. Diegene wat pro-slawerny was, is nie bloot ‘n groep nie. Hulle word telkens ‘n “mob” genoem.

Wat ons hier mee te make het, is dat verdwene sosiale instellings nie in die konteks van die betrokke era beoordeel word nie, maar summier veroordeel word ingevolge gewilde hedendaagse norme. Huidige instellings soos demokrasie, liberalisme en sosialisme is nie sonder meer uitsluitlik goed nie. Insgelyks is vorige instellings soos slawerny en apartheid nie sonder meer uitsluitlik sleg nie. Daar was (goeie) redes waarom hulle bestaan voorheen nie net geduld is nie, maar ten minste in ‘n mate geregverdig is. Slawe was verplig om nie leeg te lê nie en hulle tyd nuttig te gebruik deur te werk. Rasse-segregasie/apartheid het verseker dat Suid-Afrika eens die ontwikkelste en welvarendste land in Afrika was. Die voortsetting daarvan sou terselfdertyd die voortbestaan van die blankedom in Suid-Afrika verseker het. ‘n Substansiële blanke teenwoordigheid is steeds ‘n onontbeerlike vereiste vir voorspoed in hierdie “wye en droewe land” – NP van Wyk Louw se woorde.

Daar is grade van gedwonge arbeid of slawerny. In die era voordat menseregte heeltemal skeefgetrek is, is misdadigers vir ernstige misdade tot hardepad gevonnis. Blade Nzimande, die sekretaris-generaal van die SAKP, roem daarop dat die afbrand van die biblioteek van die Universiteit van Zoeloeland sy hoofbydrae tot die “bevrydingstryd” was. Vir sy misdaad is hy met ‘n ministerspos vergoed terwyl hy eerder lewenslank harde hande-arbeid as ‘n prisonier moes gedoen het. Hy kan immers nooit die skade vergoed wat hy aan staatseiendom aangerig het nie.

Veroordeelde misdadigers het ander mense se regte geskend. Deesdae word prisoniers egter ingevolge menseregte nie verplig om te werk nie terwyl hulle ‘n reuse uitgawe vir die staat is. Voorheen is prisoniers verplig om werk te doen, bv deur paaie te bou en herstel. Ek het dit in die jare veertig plaaslik eerstehands waargeneem. Die ANC-regime is egter nie in staat om gevangenes, terwyl hulle voltyds in tronke aangehou word, doeltreffend genoeg op te pas nie – hulle ontsnap glad te dikwels. Hoeveel te meer sal prisoniers nie ontsnap as hulle buite die tronke in die samelewing moet werk nie?

Die inwoners van swart woonbuurte eis onder meer vrystelling van eiendomsbelasting en gratis munisipale dienste. Op grond waarvan word hulle nie billikheidshalwe verplig om werk te doen in ruil vir sulke voordele nie? Die rede is nogeens menseregte. Daar moet eerder die gesonde aandrang wees dat nie-betalers hulle verpligtinge teenoor die samelewing moet nakom en nie toegelaat moet word om op die betalers te parasiteer nie. As mense aangehits of geïntimideer kan word om optogte te hou en op plundertogte te gaan, kan hulle seker ook georganiseer word om konstruktiewe werk te doen. Weens immigrasie en hoë geboortesyfers word die nie-betalers al hoe meer. Die persentasie betalers word al hoe minder. Selfs die getal betalers wat die buitensporig duur eiendomsbelasting en munisipale dienste kan bekostig, word al hoe minder, onder meer weens rassediskriminasie teen veral blankes by die vulling van poste en by bevorderings in die werksituasie. Die huidige bedeling is nie volhoubaar nie.

1619-projek

Die tekortkominge van Magness se boek is so ernstig dat ek my ter aanvulling op ‘n ander boek oor dieselfde onderwerp moet beroep, naamlik Peter W Wood se 1620: A critical response to the 1619 Project (New York: Encounter Books, 2020, 272p, Kindle $18). My volgende rubriek handel in besonderhede oor Wood se uitstekende boek. In hierdie rubriek gebruik ek sy boek slegs om die algemene aard van die 1619-projek te verduidelik omdat Magness in gebreke gebly het om dit te doen.

“On Sunday, August 18, 2019, The New York Times published a special issue of The New York Times Magazine announcing ‘The 1619 Project’. Along with the 100-page magazine, The New York Times released a sixteen-page newsprint section under the same title and headlined ‘We’ve got to tell the unvarnished truth’ … On the opening page of the magazine, Jake Silverstein, the Times’ [Magazine] editor in chief [since 2014], stated the project’s aim: ‘… to reframe American history by considering what it would mean to regard 1619 as our nation’s birth year. Doing so requires us to place the consequences of slavery and the contributions of black Americans at the very center of the story we tell ourselves about who we are as a country'” (80, 348).

Wood skryf: “The 1619 Project is, in other words, an all-out effort to replace traditional conceptions of American history with a history refracted through the lens of black identity politics” (87). “Instead of asserting the need to add to traditional American history a fuller account of the black experience, the 1619 Project calls for replacing that traditional account with one that makes the black experience primary – and not just for black Americans, but for all Americans” (92). Wanneer apartheid verguis word, is dit die blankes wat in die visier is. Wanneer die destydse slawerny in Amerika gekritiseer word, word die blankes in die beskuldigde bank geplaas. Die 1619-projek “is a thesis that puts racial grievance at the center of America’s story” (270).

“The 1619 Project aligns with the views of those on the progressive left who hate America and would like to transform it radically into a different kind of nation” (114). Die ideaal is soortgelyk aan die revolusionêre transformasie wat Suid-Afrika sedert 1990/94 ondergaan het. Wat die 1619-projek doen, is om ‘n relatief prestasielose randgroep, die slawe, te verhef tot die hoofvormingselement in die Amerikaanse samelewing; dus “that slavery is the pivotal institution in American history” (96) – dat Amerika wesenlik is wat hy is vanweë slawerny. “The larger aim of the 1619 Project is to change America’s understanding of itself” (114). “The 1619 Project offers the fullest and most vigorous exposition of the view that America is a racist, oppressive country … The 1619 Project has taken ideas that a few years ago were exclusively fringe a good way into the realm of mainstream opinion” (134).

Oor die 1619-projek: “Their claims include the idea [1] that America began with the arrival of slaves in Virginia in August 1619; [2] that the primary purpose of the colonists who declared independence from Britain in 1776 was to preserve American slavery from the danger of Britain’s outlawing it; [3] that the Southern plantation system of growing cotton with slave labor is the foundation of modern American capitalism; and [4] that Lincoln was a racist who had no interest in conferring real citizenship on those who were enslaved” (99). Wood wys egter hierop: “By comparison with the Caribbean and South American colonies, the English colonies that would one day become the United States were lightly touched by the slave trade, especially during their first hundred years. The 1619 Project argues to the contrary that the enslavement of Africans was central to the formation of American social order and the American economy as early as the seventeenth century” (145).

Die Times se idee is nie dat hierdie projek bloot ‘n omvattende eenmalige publikasie moet wees nie. “Many more statements followed and are continuing to be issued” (243). Dit is ‘n durende veldtog wat met mag en mening gevoer word. “The Times not only heavily advertised the project, it seeded themes from the project in hundreds of news stories and columns” (107). “The Times partnered with the Pulitzer Center to roll out a free 1619 curriculum to schools across the country” (356; ook 107), dus, die Times se linkse anti-blanke vertolking van die Amerikaanse geskiedenis gaan aan soveel moontlik skoolkinders opgedring word. “It is … an effort to reshape everything that American schoolchildren learn about their country” (356). “The 1619 Project aims to change the way American schools teach American history in general and slavery in particular” (368).

“The 1619 Project is not an ordinary piece of newspaper journalism. It is an attempt to wrest control of the grand narrative of American history. That really isn’t the proper role for a newspaper, which should report the news rather than attempt to create it” (152). “The Times invested heavily in the initial publication and in subsequent months followed it up by treating the project as its signature theme. Newspapers do not ordinarily project themselves into a total rewriting of a nation’s history, but that is what the Times says it is doing” (345).

Sedert 1994 is die Suid-Afrikaanse koerante ook druk besig om ons geskiedenis te herskryf. Skielik noem joernaliste hulleself nie meer verslaggewers nie, maar meningsvormers. By haar aftrede het Esmaré Weideman, eens die redaktrise van Huisgenoot en daarna die uitvoerende hoof van Media24, beweer dat die funksie van ‘n joernalis is om die wêreld te verander, dus nie noodwendig te verbeter nie. Haar standpunt is nie van marxisme vry te pleit nie. Joernaliste het propagandiste geword; mense wat aktivisties onder meer onmin en onrus saai. Vandaar fopnuus. In werklikheid is ‘n joernalis veronderstel om inligting so waarheidsgetrou moontlik oor te dra.

Daar behoort dus gevra te word: “On whose intellectual authority did the Times make the audacious claims that are the substance of the 1619 Project?” (368). “The Times stumbled badly by presenting unsourced and unsuppported assertions as the writing of history” (156). Dit is ‘n onaanvaarbare manier “to reconceive the history of America from the ground up” (267).

“Some critics of the 1619 Project believe that it is part of a larger effort to destroy America. That’s a stark way to put it, but if America is founded on some core beliefs and the 1619 Project aims to uproot those believes, it might be a necessary question: Is the 1619 Project, in fact, ultimately aimed at destroying America?” (360).

Nikole Hannah-Jones

Die argitek, inisieerder en koördineerder van die 1619-projek is die swart joernalis, Nikole Hannah-Jones (gebore in 1976). Sy is die kernbron van die anti-blanke gif wat deur die 1619-projek versprei word. Sy het ‘n swart pa en ‘n blanke ma van Tsjeggies-Britse afkoms. Weens “busing” het sy eens blanke skole bygewoon. Daarna het sy haar op universiteit in African-American Studies verdiep; dalk eerder vervlak want dit is uit ‘n akademies-wetenskaplik oogpunt ‘n skyndissipline. Sy vind dit voordelig om lojaal aan haar swart biologiese oorsprong te wees en haar deels blanke oorsprong te verfoei. As joernalis bemoei sy haar dus by voorkeur met burgerregte vir swartes en ook rassisme, wat skynbaar uitsluitlik by blankes aangetref word. In 2015 was sy een van die stigters van die Ida B Wells Society for Investigative Reporting, wat swart joernaliste aanmoedig om oor “ongeregtighede” te skryf, dus uiting aan anti-blanke-oortuigings te gee. Wells (1862-1931) was ‘n swart joernalis en aktivis vir burgerregte.

Sedert 2015 is Hannah-Jones ‘n Times-joernalis. Wood noem haar “a significant figure in advocacy journalism” (812). “In January 2019, Hannah-Jones approached the senior editors of The New York Times and proposed the work that became the 1619 Project. This came in the midst of ongoing racial tensions at the Times, and the editors quickly agreed to her terms” (819). Gestel daar is ‘n geskil tussen (1) ‘n man en ‘n vrou, (2) ‘n blanke en ‘n swarte/nie-blanke of (3) ‘n mens met gewone geslagtelikheid en ‘n LGBTQ+. As jy nie moeilikheid soek nie, opportunisties die regte kant wil kies en ‘n nuwerwetse “wen-wen-situasie” wil skep, volg nougeset die mode en kies in al drie gevalle die tweede opsie. In al drie gevalle maak dit nie saak wie reg het nie. Dit gaan bloot om wie deesdae die hef in die hand het. In minstens hierdie drie opsigte is daar nie sprake van gelykheid nie. Die Times het die swart-opsie gekies.

Ideologies pas die 1619-projek Hannah-Jones soos ‘n handskoen. Haar invalshoek is: “Our democracy’s founding ideals of liberty and equality were false when they were written. Black Americans fought to make them true. Without this struggle, America would have no democracy at all” (169). “Conveniently left out of our Founding mythology is the fact that one of the primary reasons the colonists decided to declare their independence from Britain was because they wanted to protect the institution of slavery” (2028). Só het Hannah-Jones in die inleidende artikel van die 1619-projek geskryf. Ná publikasie het sy op ‘n landwye toer gegaan om bv tydens openbare optredes steun vir die projek te werf (107).

Wood skryf: “The lead author, Nikole Hannah-Jones … makes some of the most audacious claims [and] cites no sources at all” (152). Vanjaar het sy ‘n Pulitzer-prys vir joernalistieke kommentaar gewen vir haar “sweeping, provocative and personal essay for the ground-breaking 1619 Project, which seeks to place the enslavement of Africans at the center of America’s story” (Wikipedia). Wood se reaksie was dat die toekenning teruggetrek behoort te word. Dit herinner aan die geval Danny Titus wat allerweë geloof word vir sy onontbeerlike bydrae tot Afrikaans. Titus se moedertaal was Afrikaans, maar in sy persoonlike hoedanigheid was hy in so ‘n mate dislojaal jeens Afrikaans dat hy, soos Adam Small en Jonathan Jansen, Engels as sy huistaal gekies het.

Phillip W Magness

Phillip W Magness begin sy 2020-boek met die opmerking dat voortgesette historiese ondersoek verwelkom behoort te word. “[But] certain 1619 Project essayists infused this worthy line of inquiry with a heavy stream of ideological advocacy. Times reporter Nikole Hannah-Jones announced this political intention openly, pairing progressive activism with the initiative’s stated educational purposes” (Kindle 38). “Hannah-Jones’s own introductory essay presented a provocative conceptual reframing of American history around slavery, hence 1619 rather than 1776 as its titular origin date, albeit with an almost-singular mind toward advocating for a slavery-reparations program in the present” (46).

Die 1619-projek probeer twee here dien: die herskywing van die geskiedenis deur middel van propagandistiese joernalistiek en die aanpassing van die skoolleerplan, dus om opvoedkundige doeleindes te dien. “The blending of these two competing aims usually results in the sacrifice of scholarly standards in the service of the ideological objective … by necessary implication of needing to reconcile the irreducible complexities of the past to the more simplistic political narrative” (50).

Magness kritiseer veral twee van die tien aanvangsartikels van die 1619-projek, naamlik die inleidende artikel deur Hannah-Jones en die een oor die Amerikaanse ekonomie deur ‘n blanke, Matthew Desmond (gebore in 1979). Hy is ‘n sosiologie-dosent aan Princeton University en is met ras en anti-kapitalisme gepreokkupeer. Jake Silverstein (gebore in 1975) se redaksionele opmerkings kom ook onder die soeklig.

Vyf vooraanstaande historici het besware teen die 1619-projek geopper, wat deur Silverstein en Hannah-Jones verwerp is. “A common theme of the pushback has been to focus on the race, age, and gender of the project’s historian-critics, including essentially dismissing them as ‘old white guys'” (1575). Die ironie is “the 1619 Project does not pass its own test, as the NHC* literature it heavily relies upon is almost exclusively written by a small and insular group of white scholars with Ivy League connections” (1578). Teen die einde van sy boek noem Magness dat die Times darem ‘n bietjie teruggekrabbel het. “As orginally framed, the 1619 Project depicted the preservation of slavery against a British emancipatory threat as a central motivating factor for the American Revolution. They are now relaxing that claim to suggest that preserving slavery was a motive for only ‘some of the colonists'” (1948).

[* New History of Capitalism – kyk hier onder.]

“Hannah-Jones … attempts to recast the American Revolution as being primarily motivated by the preservation of slavery” (80). Sy skryf: “One of the primary reasons the colonists decided to declare their independence from Britain was because they wanted to protect the institution of slavery” (575). Sy verwys bv na die koloniale goewerneur van Virginia se proklamasie in 1775 waarvolgens slawe wat bereid is om aan die Britse kant in die Amerikaanse onafhanlikheidstryd te veg, van slawerny vrygestel sou word (579). Dieselfde laai is tydens die Burgeroorlog deur Abraham Lincoln teen die Suide uitgehaal. Tydens die Anglo-Boere-oorlog is nieblankes met allerhande beloftes aangemoedig om vir die Britte teen die Boere te veg. Die 1775-proklamasie is dus nie uniek nie. Dit is egter eerder vertolk “as an attempt to forment the threat of a slave revolt as a counter-revolutionary strategy than a sign that Britain itself would impose emancipation in the near future” (591). Die Britte het immers eers in 1834 die slawe in sy oorsese gebiede vrygestel, dus eers ná ‘n groot slawe-opstand in Jamaika (616). Wood is van mening “the cause of emancipation was aided – rather than impeded – by the American Revolution” (642), want verskeie state “used the occasion of independence to move against the institution” (634).

“When a group of conservative African-American academics and journalists launched a competing ‘1776 Project’ in early 2020 to offer a counter-narrative, Hannah-Jones bombarded them with a string of personal attacks, the gist of which amounted to declaring them unworthy of her attention. From Silverstein’s rebuff of the essay’s historian critics to Hannah-Jones’s dismissive and insulting demeanor, the message was clear. The Times would not be amending its content, even to account for substantive evidence-based criticism of its factual and interpretive mistakes” (1999).

Magness het veral lof ontvang vir sy grondige kritiek op Matthew Desmond se artikel oor die verhouding tussen slawerny en Amerikaanse kapitalisme. Magness het die voordeel dat hy ‘n ekonoom is terwyl Desmond dit glad nie is nie. “The true oddity of the [1619 Project] group remains Matthew Desmond, a sociologist who specializes in present day race-relations … He does not appear to have any scholarly expertise in either econimics or the history of slavery” (777). Desmond skryf uit die oogpunt van die omstrede New History of Capitalism (NHC) waarvolgens kapitalisme sy oorsprong in katoenproduksie deur slawe het. “Desmond interviewed seven current academic historian when framing his piece. All seven strongly associate with the NHC school” (1629).

“All seven of the consulted NHC historians are also white” (1633). “It would appear that the New History of Capitalism has a ‘whiteness’ problem” (1641). Magness verwys hier na die verskynsel dat blankes, veral akademici en joernaliste, nie net optree as pleitbesorgers vir swartes nie, maar hulle ook op ‘n oordrewe manier aan anti-blanke-retoriek skuldig maak – soortgelyk aan die anti-Afrikaner-gesindheid wat ná 1994 by verloopte Afrikaners kop uitgesteek het. Whiteness Theory is ‘n vertakking van Critical Race Theory waarvolgens blankes blind is vir die bevoordeling wat hulle (onverdiend) ten koste van nieblankes geniet.

“Mainstream historical interest in economic matters resurged with a vengeance following the financial crisis of 2008” (1088). Linksgesindes het veronderstel dat die fout by kapitalisme moet lê. Dit het aanleiding tot die NHC gegee. “Several leading works of NHC scholarship approach ‘capitalism’ as a cohesive societal order or system, and an eminently blameworthy one at that. Themes of physical expropriation, distributional inequality, labour mistreatment, and economic exploitation linger in the background of much of this work, and – perhaps above all other concerns – attempts to causally link slavery to the emergence of a capitalist economic ‘system’ are particularly strong” (1092). Kortom, in NHC-geledere is daar heelwat marxistiese aanhang.

Volgens Magness “Desmond was weaponizing the history of slavery to attack modern capitalism” (76). Later: “He tries to weaponize the brutality of the plantation system to launch into a sweeping political attack on free market capitalism in the present day” (1624). Desmond laat die “King Cotton”-tesis herleef, naamlik “the notion that cotton occupied a commanding place in the 19th century global economy, and as such the economic engines of the world were claimed to depend on plantation slavery” (97). Desmond het hier veral die katoenproduksie in die Amerikaanse Suide op die oog. Sommige Suiderlinge het gedink katoen is so ‘n belangrike handelsartikel dat ander lande, veral Brittanje, hom in die Burgeroorlog aan die kant van die Suide sou skaar en dus sy seën oor die voortsetting van slawerny sou uitspreek.

Brittanje het hom egter daarvan weerhou om kant in die Burgeroorlog te kies (100) en eerder katoenproduksie in ander lande, soos Egipte en Indië, aangemoedig. Katoen was glad nie die kern van 19de eeuse kapitalisme in Amerika of die wêreld nie (103). Een van die NHC-propagandiste het probeer aantoon “that cotton production accounted for a full half of the antebellum American economy when in actual fact it comprised about 5 percent of GDP” (263). Wat die NHC-aanhangers dus probeer doen het, is “to situate slave production at the very core of all American economic activity before the Civil War” (516).

“The thrust of these exaggerations is to recast slavery as a distinctly capitalist enterprise, which, in turn, services the 1619 Project’s political message” (187). Wat die 1619-projek doen, is “depicting modern free market capitalism as an inherently ‘racist’ institution and a direct lineal descendant of plantation slavery, still exhibiting the brutality of that system” (253). Maar slawerny het reeds eeue lank vóór die kolonisering van Amerika in ander lande bestaan en ook voordat kapitalisme as ‘n ekonomiese stelsel in gebruik gekom het. “Linking historical capitalism to slavery is more of a political exercise for the present day than a scholarly inquiry into the past” (520).

Die aanleiding hiertoe is die sogenaamde “Great Enrichment” in die kapitalistiese Weste, waarin die res van die wêreld glad nie – of ten minste nie in dieselfde mate nie – gedeel het; dus “the historically unparalleled expansion in the wealth and well-being of ordinary human lives that has occurred since roughly 1800” (1108). Die inwoners en pleitbesorgers van agtergeblewe lande soek die skuld vir hulle agterstand by slawerny, uitbuiting, rassediskriminasie, kolonialisme, imperialisme, ens, dus by die Weste, by blankes, pleks van die fout by hulleself te soek. “The larger NHC genre exhibits an almost singular preoccupation with forging a friendship between capitalism and slavery; and segregation; and colonialism; and exploitation, degradation, and violence” (1333).

Die ANC-regime skaar hom stewig aan die kant van die NHC. Die uitdrukking “living in a silo”, dus in isolasie, is gewild in NHC-geledere (1604). Soos te wagte, kom dit voor in Patric Tariq Mellet se verderflike boek, The lie of 1652 (Praag 10.10.2020). Waarna Desmond mik, is dat die rykdom wat kapitalisme in Amerika opgelewer het, herverdeel moet word (131), dus dat wat die hedendaagse blankes besit aan die nageslag van die slawe, die swartes, verkwansel moet word – soortgelyk aan wat die ANC se beleid van die herverdeling van rykdom met bv onteiening sonder vergoeding beoog.

Magness argumenteer dat namate kapitalisme in Amerika inslag gevind het, kapitaliste hulle om morele en ekonomiese redes teen slawerny geskaar het (222). “Slavery was unsuited for industrial capitalism on account of its comparative inefficiency to free labor” (1177). Dit is ‘n bewese feit dat vrywillige arbeid teen realistiese vergoeding meer produktief en dus lonender as slawerny is. Die voorstanders van kapitalisme “were at war with all kinds of slavery, for they in fact assert that individuals and peoples prosper most when governed least” (232).

Hieruit blyk die fundamentele boosheid van die ANC-regime. Hy wil, soos ander marxistiese regerings, verkieslik alles vanuit hoogs gesentraliseerde gesag beheer. Al wat die situasie vir die blankes in ‘n mate uitstaanbaar maak, is dat die ANC se vermoë om te regeer uiters beperk is. In daardie sin is die ANC-regime se ondoeltreffendheid ons redding.

Desmond het valslik beweer dat katoenproduksie toegeneem het weens die al hoe meer gewelddadige manier waarop slawerny bedryf is. Kenners verskaf egter ander redes: “American planters improved their crop through biological innovation, such as creating hybrid seed strains that yielded more cotton, were easier to pick, and were more resistant to disease” (962).

Daar is een opsig waarin Magness, anders as baie ander historici, met die 1619-projek saamstem, naamlik dat Lincoln nie geneë was om volle burgerskap aan swartes, bv vrygestelde slawe, toe te staan nie. Hy wou hulle eerder buite Amerika hervestig. “The evidence of Lincoln’s sincere suppport for colonization [of blacks] is overwhelming” (709). Magness bestempel dit as ‘n voorbeeld van “Lincoln’s shortcomings in racial matters” (665). Hy hou nie van Lincoln se separatisme (blankes wat in Amerika aanbly en swartes wat elders hervestig word) nie. Magness stem egter saam met Lincoln se vrystelling van die slawe. “While Lincoln’s colonization remarks grate the modern ear, and evince a patronizing paternalism toward the program’s intended participants, they also reflect the sincerity of his anti-slavery beliefs and an accompanying recognition that white-supremacist violence would not end with the formal abolition of the institution” (1898). Wat Magness nie sê nie, is dat die vrystelling van die slawe in Amerika en elders, asook die afskaffing van apartheid in Suid-Afrika, nie die einde van swart gewelddadigheid was nie.

Ek het reeds in besonderhede oor Magness se siening van Lincoln se gesindheid teenoor swartes geskryf (Praag 17.10.2020). Volgende keer verskaf ek aanvullende inligting oor die 1619-projek aan die hand van Peter W Wood se boek.

Brief: Afrikaner-afgrond?

Mnr. FW de Klerk en die Nasionale Party het die beloftes oor magsdeling vir die Nuwe Suid-Afrika nie nagekom nie. Daar is swak onderhandel tydens die KODESA-samesprekings en die Afrikaner het na afloop daarvan aan die korste end getrek. Die ANC sou op die basis van een-man-een-stem alle mag in Suid-Afrika inpalm. Die Afrikaner establishment saam met die hoofstroom media het egter die grootste deel van die Afrikaner bevolking gepaai en dit is sonder veel weerstand so aanvaar.

Die mislukking van hierdie poging tot sogenaamde demokrasie is nou in 2020 vir meeste mense duidelik. As ons kyk hoe die Skepping kreun onder die rommel, die wydverspreide korrupsie en om nie eers te praat van die derduisende mense wat vermoor, verkrag en beroof is sedert 1994 nie, is dit genoeg om in sak en as te wil gaan sit.

Ons mag egter nie verslaan voel nie. Ja, Mnr. de Klerk en sy gevolg het ons verraai. Ons is gereduseer tot tweedeklasburgers in ‘n derdewêreldland wie se kultuur, taal en bestaan daagliks bedreig word. Wat staan ons nou te doen? Hier is sewe voorstelle.

Fokus op die toekoms. Aan die verlede kan ons niks doen nie. Baie mense is mislei en voel verneuk. Die Groot Regter sal wel eendag kom en daar sal Geregtigheid wees. Dit is ons troos. Weet egter dat u en ek ook onsself sal moet verantwoord. Ons moet hand aan die ploeg slaan en ‘n nuwe dag tegemoet gaan.
Veiligheid. Met ‘n al krimpende ekonomie gaan misdaad net verder toeneem. Ons kan dit egter beperk deur veiligheidstrukture in ons woongebiede op te rig. Óns is nou verantwoordelik vir ons veiligheid. Die staat het daarin gefaal om sy burgers te beskerm. Sluit aan by ‘n buurtwag of plaaswag. As daar nie een is nie, stig een. Die onus rus op jou. Niemand gaan dit doen as jy dit nie self doen nie. ‘n Gemeenskapsveiligheidstruktuur is ‘n wettige manier om jouself en jou geliefdes te beskerm. Vir meer inligting lees gerus Roland de Vries se boek Veiligheid vir die Gemeenskappe.
Ekonomie. Daar lê ekonomiese swaarkry vir ons voor. Veral nou na die staat van inperking. Die skrif is aan die muur. Ons sal ons eie mikro-ekonomieë tot stand moet bring om te kan oorleef. Stig ‘n sakekamer in jou dorp of gemeenskap. Laat die Boerebesighede koppe bymekaar sit en planne maak om te verseker dat die plaaslike ekonomie staande bly of selfs groei. Ondersteun plaaslike Afrikanerbesighede al is hulle bietjie duurder. Ons het mekaar nodig om te oorleef, so probeer om elke Afrikaner op jou dorp te hou. Dit is nie onmoontlik om met inisiatief en ywerige hande armoede hok te slaan nie.
Boikot. Laat hoe en waar ons ons geld bestee ‘n weerspieëling wees van ons waardes. Moenie Groot Besigheid en korporasies ondersteun wat nie jou belange op die hart dra nie. In ‘n gulsige poging om meer wins te maak ondersteun hulle globalisering en multikulturalisme? Dan moet jy nie van hulle produkte en dienste gebruik maak nie. Dit mag dalk minder gerieflik wees, maar darem sal jy nie jou eie ondergang finansier nie. Die laaste ding wat Groot Besigheid wil hê is selfstandige gemeenskappe wat na hulle eie behoeftes omsien. Hulle verkies eerder homogene identiteitlose verbruikers wat hulle maklik kan manipuleer. As jy orals hoort, dan hoort jy nêrens nie en sal jy slegs gedefinieer word deur die handelsmerk wat jy dra. Moenie hulle ondersteun nie. Dieselfde geld vir die media wat jy gebruik. Probeer ‘n radio- of TV-program stadig maar seker vreemde verhoudings te normaliseer? Om eerder hulle eie multikulturele propaganda aan jou op te dis as ‘n eerlike weerspieëling van ons gemeenskappe? Sit dit af. Dit is breinspoeling. Dink jy dit is per ongeluk? Hulle is besig om jou kultuur met ‘n lae dosis gif te vernietig. Moenie dit duld nie! Die internet is ons redding. Daar is baie konserwatiewe alternatiewe op die web. Ondersteun eerder hulle.
Protesteer, Protestant. Protesteer! Die Afrikaner het ‘n ryk erfenis van verset. Skrifgetroue, beskaafde verset. ‘n Nederige weersin in verdrukking. Hetsy ons Europese voorouers wat nie die knie gebuig het voor die Katolieke Kerk nie, hetsy ons Boerevoorouers wat eerder weggetrek het van en later geveg het teen Britse Imperialisme. Nooit het ons gepoog om ‘n bestel omver te werp nie (dit sou teen ons Calvinistiese aard indreun) ons het eerder gepoog om dit te reformeer. Om ons samelewing volgens die Skrif te rig. Daarom maak jou stem dik. As die media weekliks honderde briewe ontvang van Afrikanermisnoeë, sal hulle gehoor móét gee. Ons moenie meer tevrede wees met polities korrekte drek wat in ons keelgate afgedruk word nie. As Afrikaners handhaaf ons ‘n hoër standaard. Laat jou stem geld. Ons moet ook die buiteland oorreed om glad nie meer in Suid-Afrika te belê nie. Hoe minder geld die ANC het om sy oneerlike planne uit te voer, hoe beter.
Organiseer. Sluit by organisasies aan wat Afrikanerbelange bevorder. Moet egter nie dink jy kan net maandeliks ‘n finansiële bydrae lewer en agteroor sit nie. Raak betrokke op grondvlak. Reël self gemeenskapsinisiatiewe om julle woonbuurte skoon te maak van rommel, om by die skool Christelike onderwys te verseker, ens. Wees ook krities teenoor die organisasies wat sê dat hulle Afrikanerbelange bevorder. Strook hulle beleid nog steeds met jou waardes of speel hulle dalk nou ook ‘n politieke spel? Ruk hulle in die bek. Te veel Afrikanerorganisasies beywer hulle nou vir transformasie en wil inklusief vir almal en alles wees
Selfbeskikking. Ondersteun selfbeskikkingsorganisasies soos die Verenigde Vryheids Alliansie (VVA) wat hulle beywer vir die sessering (afstigting) van die minderheidsgroepe in Suid-Afrika. Gee jou mandaat op www.ulacongress.com. As hulle twee miljoen stemme kry, dan maak die internasionale reg voorsiening dat ons kan afstig. Daar is ander organisasies ook. Selfbeskikking sal ons oorlewing verseker.

Dit sal goed wees as lesers nog self ‘n paar voorstelle kan byvoeg. Ons moet saamstaan, ons is Afrikaners! Ek en jy het nie besluit ons gaan Afrikaners wees nie, die Goeie Vader het ons hier aan die suidpunt van Afrika geplaas. Met goeie rede. Ons het ‘n taak om te verrig. Ons moet sorg dat ons gemeenskappe die teelaarde is vir Sy Koningryk. Mag Hy ons genadig wees en ons behoed, sodat ons Sy Wil kan laat geskied, nog vir geslagte aaneen.

—Albert de Villiers

Leon Lemmer: Peter Hitchens oor die ontaarding van die Britte

Christopher Hitchens (1949-2011) was ‘n radikale, konfronterende, marxistiese joernalis wat baie polemieke met sy omtrede uitlatings ontketen het. Saam met Richard Dawkins, Daniel Dennett en Sam Harris was hy een van die grondleggers van die militante Nuwe Ateïsme. In sy latere lewe is Hitchens daarvan beskuldig dat hy polities (meer) regsgesind geword het, bv vanweë sy renons in Bill Clinton en sy veroordeling van NAVO se militêre inmenging in Bosnië.

Vandag skryf ek egter oor Christopher se minder bekende broer, Peter Hitchens (gebore in 1951), ook ‘n Britse joernalis, wat in sy prille jeug ‘n aanhanger van Leon Trotskie (1879-1940) se marxisme was. Hy verwys na homself as “a former Bolshevik” (bron hier onder, Kindle 4904). Peter het polities van verlinks tot regs gevorder, van sosialisme, via die Britse Arbeidersparty tot lid van die Konserwatiewe Party (1997-2003); ‘n party wat hom mettertyd ook nie meer aangestaan het nie. Deesdae beskou hy Edmund Burke (1729-1797 – Praag 2.05.2020) as sy mentor. Hitchens wil nie polities byderwets wees nie. Hy is ten gunste van die doodstraf en gekant teen homoseksualiteit asook die dekriminalisering van dwelmgebruik, bv dagga. “Legalization … lead[s] to social acceptance” (3820). Hy het geen simpatie met mense wat deur eie toedoen aan longkanker (weens die rookgewoonte) en vigs (weens homoseksuele gedrag) ly nie. Tydens Suid-Afrika se 1994-oorgang/ondergang was hy in Suid-Afrika. Hy het tot die juiste gevolgtrekking gekom, naamlik dat Nelson Mandela nie ‘n heilige is nie. Verder het hy die Wikipedia korrek as ‘n linkse naslaanbron geïdentifiseer.

Soms dryf Hitchens sy konserwatisme dalk te ver. Hy is bv gekant teen die “valsheid” van Britse Somertyd. Hy verkies Greenwich Mean Time (GMT) dwarsdeur die jaar. Hy verset hom selfs teen die metrisering van mate en gewigte. “My instincts … revolt against the shiny, efficient, ugly and stone-cold metric system” (4797). “English measures … pounds and ounces, inches and feet, chains and furlongs … were destroyed with slow subtlety and cunning, and resistance is left to a few eccentrics, such as me, fuming hopelessly against a loss nobody else can see” (4803). “[English] measurements … were based on the individual. A pound was what could be held in the hand. A pint was what a grown man might reasonably drink to quench his thirst. An inch was the top joint of a thumb, a foot was, well, a foot, and a yard was a pace. A fathom of water was deep enough to close over a man’s head. They worked outwards from the human. Metric measurements, by contrast, were based on a (mistaken) calculation of the Earth’s circumference” (4839).

Ek bespreek vandag die volgende boek van Peter Hitchens: The abolition of Britain: From Winston Churchill to Theresa May (London: Bloomsbury, 1999/2018, 368p; Amazon Kindle $21,23). Die hooftitel van die boek word in die 2018-voorwoord soos volg verduidelik: “The abolition of a great and famous nation is now virtually complete. This book, originally [1999] intended as a warning in letters of fire, might now at least serve as a headstone” (116). Die newetitel wek verkeerdelik die indruk dat hierdie boek onlangs geskryf is. Al die hoofstukke is reeds in 1999 vir die eerste keer gepubliseer. Slegs die voor- en nawoord is later bygevoeg. Nogtans toon die teks uitstekende insig in die diepgaande veranderinge wat sedert die dood van Winston Churchill (1874-1965) in die Britse omstandighede en geestesklimaat ingetree het. “The death of Churchill, an unchallengeable father figure, was a final farewell to a reassuring past” (182).

“My argument is that we chose the wrong future in the second half of the twentieth century” (101). Hy noem dit ‘n kulturele revolusie (162). “We have gravely devalued knowledge and academic qualifications, made many thoughts almost unthinkable, sundered many of the invisible bonds which once held our society together, and inflicted upon our country a permanent and irreversible change in morals, values, customs, taboos, language, humour, art and even eating habits” (167). In Suid-Afrika het dit veel erger daaraan toe gegaan. In 1994 het ons ‘n politieke revolusie beleef, waarna ‘n kulturele revolusie ingetree het waarin ‘n grootliks vreemde swart kultuur die twee tradisioneel leidende blanke kulture/lewenswyses verdring het. Hitchens noem Brittanje “a wholly foreign country” (187). Uit die oogpunt van die blankes geld dit in veel groter mate vir Suid-Afrika.

Volgens die outeur het die Britte in 1965 nog rede gehad om hulleself as die voortreflikste mense op aarde te beskou en kon hulle met reg trots op en patrioties jeens hulle land wees. Hy verwys na “a society that was profoundly civilized, gentle and humane” (707). Hy meen dat die Britse samelewing sedertdien feitlik onherkenbaar ontaard het. Dit herinner aan die ingrypende verskille wat daar tussen die ou en die nuwe Suid-Afrika bestaan, wat onder meer die entoesiasme vir en die tradisionele patriotisme van Afrikaners vir hulle geboorteland weggekalwe het. Daar kan egter kwalik van Afrikaners verwag word om die tradisionele Britte as verhewe organismes te beskou, gedagtig aan onder meer die Anglo-Boereoorlog. Tog is daar vir die plaaslike blankes min troos in die volgende reeds aangehaalde woorde: “The abolition of a great and famous nation is now virtually complete” (116). Brittanje is nog ‘n blanke Westerse land wat weens bv selfaangedoende, ingevoerde multikulturaliteit besig is om onder te gaan.

In Suid-Afrika ken baie jongmense van die huidige geslag nie die land se geskiedenis nie. Dit is veral te wyte aan die propaganda van die ANC-regime, bv in skoolgeskiedenisboeke, en die uitlatings van ANC-nalopers in die massa-inligtingsmedia. In Brittanje het iets soortgelyks gebeur. Hitchens verwys na “a generation to whom the past was not just a foreign country, but a place of mystery which was easier to mock than understand” (146). By hedendaagse Britte, soos by Amerikaners, is daar die neiging om onpatrioties te wees, om ‘n negatiewe siening van hulle land en hulle geskiedenis te hê. “The ideas of the past were invariably wrong, that putting the clock back was a sin, while progress and change were both inevitable and right” (616). Hitchens verwys na “the ‘anti-establishment’ tendencies in politics, academe, broadcasting and the press” (458). “Patriotism, monarchy and Englishness in general [became] unfashionable and – worst of all – comical” (600). “In 1965, even the radicals were loyal patriots” (474).

Daar word plek-plek na Suid-Afrika verwys:

“The old struggle between Afrikaner and British settlers in South Africa had ended in the triumph of the National Party, the building of grand apartheid and the founding of a Boer republic outside the Commonwealth” (637).
Die Britse openbare mening is “unshakeable in its certainty that personal righteousness is reserved for those who share its views about South Africa” (151), naamlik dat die swart politieke bewind reg en goed is en die blanke bewind van weleer, by name apartheid, verkeerd en sleg was.
Voorgeskrewe skooldrag word in progressiewe geledere geassosieer met “repressive and reactionary forms of government such as apartheid South Africa and Augusto Pinochet’s Chile” (1119).
“Opposition to apartheid or General Pinochet are valued more highly than personal adherance to the Ten Commandments or the Sermon on the Mount. An adulterer with the correct view on Nelson Mandela is perferable to a Mother Teresa who fails to critize the currently unfashionable regimes of the world” (4446).
Vir ‘n politieke aktivis soos Desmond Tutu gaan dit om die hiermaals en nie om die hiernamaals nie. Hy probeer om ‘n (swart) hemel op aarde te skep. Hitchens noem dit sosiale teologie “in which Christian charity to your neighbour was expressed through political action at home and abroad, rather than in your own conduct. This was especially attractive to the British because the Church’s old missionary links with the former colonies now gave it a potent voice in places such as South Africa, where it was to play an often creditable role in resisting the stupidities of Grand Apartheid” (1658).
Die hedendaagse afkeer van Standaardafrikaans kan ingevolge kulturele marxisme verduidelik word. Ordentlike, suiwer Afrikaans herinner aan ‘n glorieryke verlede wat deur ANC-kamerade weggewens word. “The glories of the language were offensive to the modernizers because they reminded them of what they owed to the past, because they reinforced the bonds of tradition, but above all because they constantly reminded them of a view of religion which was not theirs. It did not offer salvation through the Overseas Development Agency, the Anti-Apartheid Movement, Amnesty International and the Social Security budget. It offered it in an entirely non-political way, through the faith and deeds of the individual” (1871).

Hitchens kan nie (heeltemal) vrede met die nuwe elektroniese kultuur maak nie. Hy noem dit “post-literate” omdat die inligting eerder deur piktogramme, dus deur beelde/illustrasies, as deur teks oorgedra word (223). “Early television was nothing like the modern force which has now displaced all other forms of culture and entertainment. Its effect on the imagination has been the motor of the new morality and the new conformism” (234, ook 468). “The BBC [British Broadcasting Corporation] functions as a sort of priesthood of the politically permissible, awarding airtime and favour to those it likes, and silence, bad camera angles or mockery to those it dislikes” (4952). “[Television] encourage[s] only one set of ideas about what was good” (447). “It made each one of us more like the other, it narrowed the gaps between us and made us simultaneouly less alone and more conformist. We have all noticed the way in which mass culture has flattened out accents and made us dress and even walk in standardized fashions” (238).

“This regimentation has also affected our thinking, and our ability to choose. In a society of stable values and unchanging tradition, this would not be specially important, and the cinema had far less impact on 1930s Britain than television was to have fifty or sixty years later. The effect of television, especially colour television, on a society whose values were all open to question and whose morals were dissolving was explosive, and continues to be” (243). “Television robs adults of one of their most important tasks, as passers-on of culture to the young” (2116). Gelykmaking, eendersverklaring en internasionalisering kan die taak van regerings vergemaklik maar het ‘n vernietigende uitwerking op bv individualiteit, kreatiwiteit en eiesoortige kultuur. NP van Wyk Louw het reeds in 1936 geskryf: “Ons tyd wil net van gelykheid en gelykmaak weet; die natuur ken net ongelykheid en streng rangordening” (Berigte te velde, Kaapstad: Nasionale Boekhandel, 1959, p 17). Plaaslik is dieselfde neiging as in Brittanje waarneembaar: “The increasingly blatant use of soap operas as cultural propaganda” (Hitchens 48). Sepies en baie ander televisieprogramme is as’t ware ‘n siekte wat nie net bedags nie maar veral saans kulturele verwoesting saai.

Amerika was die eintlike wenner in die Tweede Wêreldoorlog. Amerika het die leidende land geword. “By 1941 we were a defeated nation” (285). “When American servicemen began arriving in Britain in 1942, much of the United Kingdom fell under a bizarre and unique form of military occupation” (4140). “They spoke the same language but brought with them a completely different culture, different morals, different habits of courtship and even different tastes in food and drink, music and entertainment” (4145). “The total number of Americans in the UK at this time [1944] was more than 1.6 million, mostly active young men, at a time when Britain’s active young men were mainly away from home” (4171). Hitchens bied die volgende as ‘n kompliment aan: “A rather touching and honourable refusal by Britons to countenance the US Army’s colour bar” (4192).

Die Amerikaanse besetting van Brittanje het tot lank ná die oorlog voortgeduur. Hierdie situasie “undermined and belittled Britain’s image of herself, and the British people’s view of themselves” (270). Amerikaanse kultuur het die Britte grondig beïnvloed, nie net vanweë die baie Amerikaanse soldate wat daar gestasioneer was nie, maar ook vanweë Amerikaanse rolprente en televisie. Daar was gevolglik “the increasing use of American terms in language” (280), asook die groeiende invloed van Amerikaanse populêre musiek, bv rock (295). Hitchens verwys na moderne populêre musiek “with its strangely bisexual appeal and its carnal beat” as “part war-dance, part fertility ritual” (2121). Wat die tradisionele Britse kultuur ook ontwrig het, is “America’s supposed ‘classlessness’, actually a fiction, [which] mocked our minutely graded caste system” (290).

Hitchens maak gewag van “the huge scale of the war effort and the breath and depth of the destruction it had caused not just to the physical fabric of the country but to its social fabric. Few now recall that the immediate postwar years were a time when many were alarmed by a rapid increase in crime, an atmosphere of purposeless rebellion among the young and a great deal of family breakdown because of the number of marriages which failed to survive the long partings of war” (680). “The Americanization of our sex lives was probably more important than all these put together. American attitudes towards divorce and adultery, the collapse of American puritanism … under the blows of Kinsey and the contraceptive pill, fanned out across the country like an infectious disease” (290). “As late as 1965, the child of divorced parents was an exception at any school, illegitimate children were a shameful rarity, homosexual acts were illegal, and contraception and abortion were taboo subjects in most homes” (572). Hierby kom nog “the arrival of North American feminism” (306).

Van die veranderings in die Britse leefwyse wat Hitchens opgemerk het, is die agteruitgang van die gehalte van standaard- of tradisionele Engels [Estuary English (358)], bv weens Amerikaanse invloed. “Estuary English – the universal classless patios of southern England” (3363). Daar is deesdae baie meer misdaad (566), bv inbrake (561), as voorheen en daar lê vullis in die strate (363), onder meer weens die multikulturele gedaanteverwisseling wat veral die stede ondergaan het. Maar sulke negatiewe verskynsels word deur linksgesindes goedgepraat. Daar is “a crude moral justification for crime, seen by many modern thieves as a form of taxation levied upon the greedy by the rest” (2381). In Suid-Afrika maak die ANC-regime die nieblankes wys dat die blankes hulle grond gesteel het en dat die blankes hulle besittings bekom het deur nieblankes uit te buit, bv deur hulle te min vir hulle arbeid te vergoed. Dit kan ten minste deels verduidelik waarom misdaad, bv onwettige grondbesetting en diefstal, op so ‘n buitensporige skaal in Suid-Afrika gepleeg word.

“In 1965 … eating in the street, except for a holiday ice cream or a homebound parcel of fish and chips, was practically unknown, and drinking in the street quite unthinkable for most people” (512). Die gedrag van mense het verander; eintlik versleg (479). Daar is al beweer dat die hedendaagse Britse kultuur gekenmerk word aan “lager, football and bodily functions” (611). Hoflikheid en goeie maniere het skaarser geword (479). Goeie smaak het agteruitgegaan (368). Mense voel minder veilig as voorheen, veral snags (389). In 1965 was Brittanje baie meer verenig as tans (432), met baie inwoners in Wallis en veral Skotland wat deesdae van Engeland wil wegbreek. “Northern Ierland … was the only place on British territory where British patriotism took the form of nationalism” (4615). Daardie nasionalisme is uit nood gebore – die gevaar vir Protestantse Britte van vereniging met en oorheersing deur die Rooms-Katolieke Iere van die Ierse Republiek. By die Britte in Noord-Ierland is daar deesdae egter al hoe groter onsekerheid of hulle in die toekoms deel van die Ierse Republiek of van Engeland gaan wees. Voorheen was daar nasionale solidariteit in Brittanje maar sedert 1965 het gebeure dit weggekalwe (653).

“A nation is the sum of its memories, and when those memories are allowed to die, it is less a nation. However, when a people cease to believe their national myths, and cease to know or respect their history, it does not follow that they become blandly smiling internationalists” (756). Die ANC-regime beywer hom vir die herskrywing van Suid-Afrika se geskiedenis, sodat die swartes beter en die blankes, veral die Afrikaners, slegter voorgestel word. Plekname word verander en standbeelde vernietig of verwyder ten einde die Afrikanerdom se trotse verlede te misken. Gebeure soos die Groot Trek en die Slag van Bloedrivier word as mites afgemaak. Dit alles word gedoen om die Afrikaners as etniese nasie, as volk, te probeer vernietig. Afrikanisme en globalisme word as plaasvervangers vir Afrikanernasionalisme aan ons opgedring. Regeringsleiers soos Donald Trump en Boris Johnson verset hulle teen globalisme. Hulle ondersteun onderskeidelik Amerikaanse en Britse nasionalisme, maar word om veral hierdie rede in die massa-inligtingsmedia verguis. As eilande is Brittanje, volgens Hitchens, “uniquely suited to be a nation-state” (809); des te meer sedert sy onttrekking aan die Europese Unie.

Ons het pas die onverkwiklike ondervinding gehad dat Jeremy Vearey (Praag 26.05.2018), ‘n opgeleide ANC-terroris, oud-Robbeneilander, nie-taalkundige en nie-letterkundige, klaarblyklik weens politieke redes deur die Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns gevra is om vanjaar, vyftig jaar ná sy dood, die NP van Wyk Louw-gedenklesing te lewer. ‘n Soortgelyke vergryp is die jaarlikse Neville Alexander-lesing wat deur die Afrikaanse Taalmuseum en -monument aangebied word ter huldiging van nog ‘n oud-Robbeneilander. Hitchens vestig die aandag op ‘n soortgelyke polities byderwetse skuif: om die blanke Florence Nightingale (1820-1910), tradisioneel dié heldin in die verpleegkunde, met ‘n swart rolmodel, die Jamaikaan Mary Seacole (1805-1881), te vervang (910). Albei het gedurende die Krim-oorlog (1853-1856) gewonde soldate verpleeg. Dit herinner aan die vervanging van ons volksplanter van weleer, Jan van Riebeeck, met ‘n nuwe vader van die (swart) Suid-Afrikaanse nasie, die geweldenaar Nelson Mandela. Sedert 1994 is daar in ANC-geledere selfs meer as een moeder vir hierdie nasie ontdek.

Volgens Hitchens is die Britse neo-marxiste “drearily left-wing, and focussed upon suffering and deprivation rather than upon achievement or heroism. They are also notably more forgiving of the misdeeds of communist totalitarianism than of fascist totalitarianism” (938). Weens die gebrek aan positiewe prestasie deur ANC-kamerade word negatiewe gebeure, soos ongehoorsaamheid en geweldpleging, sedert 1994 in Suid-Afrika tydens openbare vakansiedae in herinnering geroep. Dit dui op geestelike en morele bankrotskap.

In Suid-Afrika is skoolonderrig vir die verskillende kultuur- en etniese groepe, elk met sy eie leerplanne, sedert 1994 deur gemeenskaplike leerplanne, primêr afgestem op die swart meerderheid, vervang. In Brittanje is die tradisioneel monokulturele skoolonderrig tot multikulturele opvoeding omvorm. Hitchens noem dit “yet another excuse to denigrate the nation-state, apologize for the Empire and abolish the lore of the British tribe” (998). Terselfdertyd was daar, soos in Suid-Afrika, ‘n ernstige verlaging in akademiese standaarde – “standards always are out of date” (2272) – en die vernietiging van die tradisionele geskiedenisleerplan (1003). In Suid-Afrika verkondig die ANC-regime openlik dat ons geskiedenis volgens die voorkeure van ANC-kamerade herskryf word. Daar is blanke historici wat hartlik aan hierdie projek saamwerk. “In an incredibly short time, we have been turned into a nation without heroes, without pride in our past or knowledge of either our past triumphs or our past follies and disasters” (1007).

Plaaslik was daar al uitsprake van die nuwe bewindhebbers dat dinge soos meriete en standaarde Westerse uitvindings is wat maar agterweë kon gebly het. Jonathan Jansen het hom by uitstek smalend oor akademiese standaarde uitgelaat, heel moontlik omdat hy, sonder om dit te erken, besef dat akademiese standaarde in die skole en aan die universiteite in die ou Suid-Afrika veel hoër was as wat hulle in die nuwe Suid-Afrika is. Hitchens skryf: “The great universities of Oxford and Cambridge are still being attacked by ministers for trying to maintain some standards” (48). Later skryf hy van “a general lowering of Oxbridge standards” (1134). Dit is die Britse weergawe van die ANC se: “pass one, pass all.” Dit is ‘n tragedie as geestelike vervlakking twee van die oudste en akademies-wetenskaplik mees gerespekteerde universiteite in die wêreld aangetas het. Albei het in die 13de eeu ontstaan..

Hitchens noem die hedendaagse marxiste “cultural revolutionaries”: “They believe, in most cases with some passion, that education should be used to eradicate privilege and élitism, to spread the gospel of the new society in which everyone (and everything) is equal” (1015) – dus “the ‘democratic’ or levelled society” (1042). Mededinging word ontmoedig. As sommige skoliere akademies beter as ander presteer, word die (natuurlike) ongelykheid by skoliere sigbaar. As ‘n skolier druip, tas dit sy menswaardigheid aan, wat taboe in hedendaagse verligte samelewings is. Meriete is tot ‘n onding verklaar omdat dit ‘n hiërargie daarstel. “Melanie Phillips [Praag 18.08.2018] has condemned the ‘all must have prizes’ ethos of the modern system” (1108). Die gesag van onderwysers word deur ‘n verbod op (lyf)straf ondermyn. Dit skep ‘n situasie in die klaskamer waarin leer weens gebrekkige dissipline bemoeilik word. In baie gevalle leer skoliere deesdae op skool minder as voorheen. Om hierdie feit te kamoefleer, verkies die ANC-regime dat daar van leerders pleks van skoliere gepraat word. Die marxistiese obsessie met verandering (pleks van verbetering) is die rede waarom sulke disfunksionele verskynsels hulle opwagting maak (1064). Sodanige transformasie word deur sommige sielkundiges goedgepraat; “those stand-by experts who can always be counted on to decry common sense, defy public opinion and loathe hallowed tradition” (1166).

Een van die hoofoogmerke van kulturele marxisme is om die tradisionele gesin te vernietig. “The greatest fortress of human liberty, proof against all earthly powers, is the family [“huisgesin”]. In its small private space, it can defy the will of authority and the might of wealth. It is without doubt the most effective means of passing lore, culture, manners and traditions down through the generations. Its loyalties are stronger than those of the state, more powerful even than patriotism. All serious tyrannies have sought to undermine or infiltrate it, socialist tyrannies most of all” (2837). “There are many explanations for authority’s mistrust of the family. The main one must be that it cannot control what goes on there, what ideas are taught, what wealth stored up, what loyalties fostered” (2853). Weens sy magsbeheptheid sou die ANC-regime te graag iedere gesin na sy beeld wou afrikaniseer en aan die ANC gedienstig maak. Huwelike, dus histories normale gesinsvorming, word nie deur die ANC-regime bepleit nie. Die huwelik is al beskryf as “an unromantic compromise between sensuality and drudgery” (3070). Die huwelik is in baie gevalle nie hemel op aarde nie maar kultureel nogtans meesal ‘n beter, bv meer stabiele, situasie as heteroseksuele saambly of ‘n selfdegeslagverbintenis.

In Suid-Afrika kom enkelouergesinne algemeen voor, veral by die swartes. Trekarbeid, dus die blankes, is dikwels die skuld hiervoor gegee. Eintlik is ‘n gebrek aan seksuele dissipline, oftewel permissiwiteit – “moral poverty” (2635) – ‘n meer geldige rede. Die eksponensiële toename in buite-egtelike kinders kan ook toegeskryf word aan die (oor)gewilligheid van die ANC-regime om ongehude moeders met staatstoelaes te vergoed. Dit geskied sonder dat enige teenprestasie vereis word. Daar is ook nie ‘n maksimum perk vir sulke kinders nie. In die nuwe Brittanje is daar al hoe meer buite-egtelike kinders. “Roughly 44% of children in Britain are now born to mothers who are not married” (63). “The new cruelty, which leaves hundreds of thousands of children without a proper family, is imposed through many acts of generosity by the state and the taxpayers, and through the broad-minded tolerance of individuals and opinion-formers” (2428). “It is certain that crime is higher among the children of broken homes than among those from stable families” (4354). Wat nodig is, is “a sensible compromise between stern duty and individual kindness” (2433).

“Illegitimacy – the very thing marriage is supposed to prevent – has become so common as to be the norm. Shame and stigma, which once both defended respectable marriage and heaped misery on the poor bastard and his wretched mother, have disappeared. Instead, there is the slower, vaguer, more indirect misery of a society where fewer and fewer children have two parents, and where more and more women are married to the State” (2444). Maar dit is juis hierdie toenemende getal afhanklikes van staatstoelaes wat aan die ANC-regime ‘n substansiële steunbasis verseker. Terselfdertyd veroorsaak kinders uit enkelouergesinne dikwels dat misdaad floreer.

“The cultural revolutionaries have understood that a nation’s literature is one of the ways, perhaps the most important way, in which values are transmitted unchanged from generation to generation. They understand that Shakespeare’s Englishness is not an accident, and that Shakespeare and Englishness have helped to form each other” (2722). “This literature is also dominated by men” (2727). Wat ‘n marxis soos Terry Eagleton (gebore in 1943) hieromtrent doen, is “to try to rebuild Shakespeare as some sort of Marxist critic of the social order” (2738). “The desire for a national culture is seen as damagingly conservative, often ‘racist’ and almost inevitably unsympathetic to the rights of women” (2772). “Something called ‘the cult of the apron’ is constantly attacked” (2801). Die nuwe vooroordeel (2812) is dat vroue net sulke bekwame skeppers van letterkunde, asook ander literatuur, bv nie-fiksie, en ander kuns as mans is. Pas is daar ‘n bohaai in die plaaslike pers opgeskop omdat blankes oor die toekenning van literatuurpryse besluit het. Volgens die polities byderwetse narratief moet enersyds sowel mans as vroue en andersyds sowel blankes as nieblankes by enige openbare geleentheid, bv besluitneming, betrek word. Die ANC-regime verlang voorts dat swartes substansieel in die meerderheid moet wees en vroue in dieselfde mate as mans betrek moet word. Dit gaan nie om meriete, bv kennis en kundigheid, nie. Dit gaan om ras en geslag.

In hoofstuk 15, onder die opskrif, “Is Britain civilized?” word die linkse politikus, Roy Jenkins (1920-2003), uitgesonder as die hoofaanstigter van die Britse kulturele revolusie. “He should see it as his task to revolutionize all our habits” (3939). Volgens Jenkins: “It is about the need to make this country a more civilized place in which to live” (3949). Hy het bv die doodstraf en sensuur veroordeel, maar hom ten gunste van die openbare aanvaarding van aborsie, homoseksualiteit en dobbel uitgespreek. Jenkins het “a new era of loving the sinner” ingelui (4070). Die gevolg was: “The laws have grown more permissive and society more violent, selfish and chaotic” (4075). Jenkins was “the Europhile of Europhiles” (3994). Hy het geen gevaar vir die Britse kultuur weens massa-immigrasie voorsien nie. Hy het verkies om Brittanje voor te hou as deurgaans moreel voorbeeldig, naamlik as “the traditional refuge op the oppressed” (3978).

Wat ek uiters eienaardig vind, is dat Hitchens, anders as baie ander waarnemers, nie die verwording van Brittanje primêr aan die massa kultureel vreemde inkommers toeskryf nie. In sy 2018-nawoord is daar net ‘n enkele opmerking hieroor, wat eintlik geen verduideliking verskaf nie: “Immigration itself, which I deliberately did not include in my 1999 book [why not?], has beyond doubt transformed many towns and urban areas beyond recognition, far beyond what had happened in the forty years of immigration before 1997” (4753). “The UK welcomed an estimated net 1.5 million immigrants in the decade to 2008. Part by accident, part by design, the Government had created its longed-for immigration boom” (4770).

Die skuld hiervoor word by uitstek aan Tony Blair (Britse eerste minister, 1997-2007) toegeskryf. “The Blair government was not like any previous governments. It had a declared cultural purpose” (4871). “The truth, that New Labour was a sophisticated version of Eurocommunism, hugely socially radical, deeply hostile to the nation-state and monoculture and coldly dismissive of Church and Crown, can be observed in its actions by those who understand these things” (4899). Blair het erken “that he had himself been a Trotskyist” (4899). “Labour supporters … felt that mass immigration had changed their lives for the worst without their permission. It was this, above all, that turned a strong anti-EU minority into a decisive majority” (4776) in 2016.

Hitchens se betoog is soms wydlopig. Hy is geneig om in sypaaie af te dwaal. Die volgende kan as ‘n samevatting van sy konserwatiewe stellinginname beskou word: “The pattern in all these events is the same: Behaviour which was once deviant is made to seem mainstream, or al least acceptable, and those who are unhappy about it are portrayed as narrow-minded, old-fashioned, prejudiced and wrong. The effect of this implicit propaganda upon public opinion has been enormous, causing many people to be ashamed of views they had held since their childhood and had thought until recently were normal” (3439). Veertig jaar gelede was daar onder blanke Suid-Afrikaners ‘n oorweldigende mate van eenstemmigheid dat een mens, een stem rampspoedige gevolge sou hê, ‘n swart meerderheidsregering die land in sy swernoot sou stuur, gedwonge rasse-integrasie absoluut verwerplik is, ens. Deesdae word diegene wat steeds sulke menings huldig as verkramp en rassisties uitgekryt. Die ergste is blankes, insluitende oud-Broederbonders, wat deesdae valslik voorgee dat hulle eintlik reeds hulle hele lewe lank nalopers van die ANC is.

“How do you tell that a country has died? I would say that the moment comes when its people no longer even know that they have lost their culture and their history” (4730). Die Afrikanerdom is darem nog nie daar nie, maar is fluks op pad daarheen. Binne enkele geslagte kan sowel ons voortreflike Afrikanerkultuur as ons roemryke geskiedenis in die vergetelheid verborge wees. NP van Wyk Louw het in 1936 oor “ware volkskuns” geskryf: “Die beste daarvan sal alleen vergeet word wanneer die geaardheid en omstandighede van ‘n groep so verander dat hy homself nie meer daarin herken nie” (17)

Leon Lemmer: Bruce Whitfield se vermenging van optimisme en pessimisme

Iedere motiveringspreker weet dat daar net een manier is om met praatjies jou brood te verdien. Jy móét optimisties wees. In die plaaslike hoofstroom-inligtingsmedia, bv koerante, val dit op hoe daar meesal gepoog word om nuus oor die nuwe Suid-Afrika so positief moontlik in te klee. ‘n Uitsondering is sake-nuus, waar getalle/statistiek duidelik spreek en dit gevolglik moeilik(er) is om agteruitgang te verdoesel. Rommelstatus is rommelstatus al sou die berigte in die res van die koerant Cyril Ramaphosa tot ‘n held probeer verhef. “There has been no marked improvement in key economic outcomes since Cyril Ramaphosa ascended to power” (Whitfield, bron hier onder, Kindle 1635).

Bruce Whitfield, ‘n plaaslike joernalis wat artikels oor die sakewêreld skryf en ook oor die radio (bv 702) verslag doen, het ‘n boek gepubliseer: The upside of down: How chaos and uncertainty breed opportunity in South Africa (Johannesburg: Pan Macmillan, 2020, 244p, R266 (loot); Amazon Kindle $9,65). Die teks is ‘n klassieke voorbeeld van ‘n outeur wat optimisties probeer wees ten spyte van die chaos en ellende waarin Suid-Afrika sedert 1994 verval het. “Everyone likes positive stories” (2455). “Where there is crisis, there is opportunity” (1896). “In The art of war [“a book that is 2 500 years old”], Sun Tzu wrote: ‘In the midst of chaos, there is also opportunity'” (2762). Let op wat gee die outeur rede tot optimisme: “South Africans have a far better idea today of the consequences of failed government and grotesque political mismanagement of a country” (2682). Dít is om na strooihalms te gryp. Die outeur stel homself op as ‘n (onafhanklike) buitestander wat (onbevoordeeld) oor Afrikaners en apartheid kan oordeel. Weens sy polities byderwetse uitgangspunt misluk hy hierin skouspelagtig. Die boek is eintlik vir diegene “who refuse to get mired in the negativity of the Sunday afternoon braai discussion” (1479) – ‘n opmerking wat as ‘n stekie na Afrikaners vertolk kan word.

Wat tydens die lees van die boek opgeval het, is dat sodra Whitfield hom buite sy spesialiteitsgebied bevind, hy geneig is om met ongekwalifiseerde of ongenuanseerde veralgemenings, wat bevraagteken kan word, vorendag te kom. Dit geld by uitstek ideologiese sake, bv politiek en propaganda. Dan neig die teks om oppervlakkige joernalistiek te word. Byvoorbeeld: “The judiciary … has been crucial in steadfastly [!] upholding the rule of law and ensuring that the hard-won [!] constitution has remained the lodestar [!] of our society” (39). Dit lyk nie asof Whitfield die boek van Koos Malan, There is no supreme constitution: A critique of statist-individualist constitutionalism (2019), gelees het nie. Op die agterkant van hierdie boek staan: “The trite threefold separation of powers is more metaphorical than real and therefore unable to secure effective checks and balances.” Oor die Suid-Afrikaanse Grondwet skryf Martin Brassey, ‘n regsgeleerde, daar: “If individuals rely on it for protection, they live in a fool’s paradise.” Dink bv aan die skandalige hofuitspraak oor Afrikaans as onderrigtaal aan die Universiteit Vrystaat. Hermann Giliomee het tereg uitgewys dat die howe nie onafhanklik van die ANC-regime funksioneer nie. Maar Whitfield verkies om eerder die gewilde ANC-fabel te glo dat Suid-Afrika ‘n “world-leading constitution” het (2543).

Politieke byderwetse propaganda word sonder meer deur Whitfield onderskryf: “The political settlement of 1994 not only brought democratic rights and freedoms in South Africa, but it also provided the conditions in which the economy could flourish and businesses could contribute to the economic growth of the country and the building of a better life for all” (53). Op die agterkant van Malan se boek staan egter: “The bill of individual rights cannot guarantee justice, because rights are subject to the ideologically-driven exercise of judicial interpretation, often with damaging consequences for those relying on the bill of rights.” Die ANC as terreurorganisasie het sanksie teen Suid-Afrika bepleit. Die opheffing van sanksies het teoreties beter handelstoestande geskep. Weens onbekwaamheid en korrupsie bly die ANC-regime egter in groot mate in gebreke om ander inwoners as hulleself daarby te laat baat.

Whitfield is uiteraard bewus van die toestand waarin Suid-Afrika verval het. “Unemployment has risen to unsustainably high levels” (62). Naas ekonomiese maatreëls is daar ander maniere om werkloosheid aan bande te lê, bv geboortebeperking en doeltreffende grensbeheer teen inkommers. Die ANC-regime versuim om genoeg hieromtrent te doen. “Service delivery at local government level is failing” (62). Dit kan ook in ietwat mindere mate van die sentrale regering en die provinsiale owerhede gesê word. Wat nodig is, is om bekwame amptenare op ‘n nie-rassistiese en nie-seksistiese grondslag aan te stel. Polities byderwets stel Whitfield dit nie voor nie. Die kernrede waarom die nuwe Suid-Afrika deur agteruitgang en verval gekenmerk word, is dat die grondslag waarop die land funksioneer foutief is. Algemene stemreg in ‘n eenheidstaat het rampspoedige gevolge. Die beste, bv bekwaamste, inwoners behoort in beheer van sake te wees, maar sodanige voorstel moet nie van Whitfield verwag word nie.

Die kern van Whitfield se boodskap, dus hoe hy aan die negatiewe ‘n positiewe klank probeer gee, is: “South Africa is a deeply challenging place in which to live and work … But it’s in the very crisis in which South Africa finds itself today that there lies an enormous opportunity for renewal, growth and optimism” (67). Dit is die ANC-regime wat alewig gewag maak van die uitdagings waarmee hy gekonfronteer word. Dinge is in so ‘n mate op ‘n laagtepunt dat dit bykans by dié laagste punt is, wat beteken dat beweging vandaar net in een rigting kan wees, naamlik opwaarts. Maar dit sal alleenlik gebeur as daar fundamentele veranderinge aangebring word; daar nie bloot kosmeties gesus word nie. Daar moet die erkenning kom dat alle mense en groepe nie eenders en dus ewe goed en ewe bekwaam is nie. Die beste mense moet regeer, sover moontlik in die beste belang van al die inwoners. Dit is tans glad nie die geval nie. Diegene wat hulle vóór 1994 as bekwaam bewys het, word om rassistiese en seksistiese redes gemarginaliseer.

Trevor Manuel word beskryf as “the man who had restored the economic fortunes of South Africa from the ashes of apartheid, to return and restore global confidence in a rapidly failing state” (113). Manuel is geen opgeleide ekonoom of finansiële deskundige nie. Hy was gewoon ‘n geval van eenoog wat hom in die land van die blindes bevind het. Whitfield opper geen beswaar teen die yslike ANC-kabinet met ‘n sestigtal ministers en adjunk-ministers en hulle buitensporige vergoeding en byvoordele nie. Manuel is vir begroting na begroting geloof omdat hy inkomste en uitgawes gebalanseer het deur bv brandstof telkens verder te belas. Dit is ‘n maklike berekening om te doen. Manuel se opvolgers gaan voort met hierdie elementêre strategie sonder om ag te slaan op die inflasionêre druk wat duur brandstof veroorsaak. Manuel was bloot ‘n mindere mislukking as die ander ministers.

In sy boek soek Whitfield in die huidige geestesklimaat deurgaans aanvaarding van homself en sy idees deur die politiek van vóór 1994, spesifiek apartheid, af te kraak. Hy verwys na “the bloody fog of the apartheid era” (2673) maar wys nie uit dat die bloedvergieting hoofsaaklik ‘n maaksel van die ANC/UDF/SAKP was nie. “Rather than fulfilling the nationalist ambition of empowering Afrikaners, apartheid held back not only the development of a nation, but also that of the very people in whose name it was devised and executed. It is nothing if not ironic that the fall of apartheid brought greater economic liberation to more Afrikaners than the National Party ever did. While the fall of apartheid and the Afrikaner nationalist state gave black South Africans their political freedom, it also forced Afrikaners to rethink their future without the sheltering protection of the state” (665).

Whitfield gee valslik voor dat ons sedert 1994 ‘n wen-wen situasie ervaar. In werklikheid is die mate van staatsafhanlikheid wat sommige Afrikaners tydens apartheid ervaar het, bv as bekleërs van staatsdiensposte, vervang met ‘n bedeling waarin baie meer swartes teen buitensporige vergoeding daardie poste beklee – al munt baie van hulle uit in onbekwaamheid. Daarby kom die afhanklikheid van staatstoelaes by hoofsaaklik swartes. Daar is geen ironie in die feit dat Afrikaners nou vir hulle voortbestaan op hulleself aangewese is nie. Dit is gewoon immoreel en ‘n skande dat Afrikaners, wat meer as enige ander etniese groep tot die ontwikkeling en voorspoed van die land bygedra het, nou soos tweedeklasburgers behandel word. Die teendeel behoort te geld: Daar kan ‘n sterk saak uitgemaak word dat Afrikaners op grond van hulle bewese prestasies beter as enige ander etniese groep behandel behoort te word. Die Afrikanerdom is onontbeerlik vir die heil van Suid-Afrika. Ja, die NP-regering het inderdaad die ontwikkeling van ‘n enkele Suid-Afrikaanse potpourri-nasie ontmoedig deur eerder baie te doen om etniese nasieskap te bevorder, wat kultureel meer homogene en dus hegter nasies tot gevolg kon hê.

Ken Owen, die destydse redakteur van die Sunday Times, word soos volg aangehaal: “Whites in the civil service, too will soon be migrating to the private sector. They surely realise that, despite the guarantees and the promises of the transition, they are quietly being sidelined, as their predecessors quietly sidelined the English civil servants after 1948” (674). Hier word daar na FW de Klerk se valse belofte van vóór die 1992-referendum verwys, naamlik dat politieke magsdeling met swartes nie daartoe sou lei dat blankes hulle werk verloor nie. In werklikheid het blankes sedert 1994 op groot skaal hulle werk verloor; nie net in die staatsdiens nie, maar ook in die privaat sektor. Druk word deur die ANC-regime op ondernemings uitgeoefen en wetgewing is aanvaar om alle groot instansies tot transformasie te verplig, wat daarop neerkom dat teen blankes ten gunste van swartes gediskrimineer móét word, anders kan drakoniese boetes opgelê word.

Daar was nooit sprake dat rassediskriminasie, na bewering die grootste euwel van apartheid, met ingang 1994 afgeskaf sou word nie. Daar bestaan geen verpligting in die 1996-Grondwet of elders dat rassediskriminasie teen blankes ooit opgehef gaan word nie. Owen se bewering dat die NP-regering sedert 1948 net so skandalig soos die ANC-regime opgetree het deur Engelssprekendes uit die staatsdiens te werk, is vals. Sy opmerking is ‘n uitdrukking van anti-Afrikaner sentiment: “To the ANC the government has become precisely [!] what it was to the Nationsalists: a fountain of money, a trough” (679). Tydens die NP-bewind is staatsamptenare heelwat minder as dié in die privaat sektor vergoed. Die ANC het hierdie situasie omgekeer terwyl daar baie minder druk op amptenare in die staatsdiens as in die privaat sektor is om te presteer omdat geen jag op wins gemaak hoef te word nie. Belasting kan onbeperk verhoog word om (te veel) staatsamptenare te mildelik te vergoed. Korrupsie in die staats- en semi-staatsdiens was tydens die NP-bewind die uitsondering terwyl dit sedert 1994 dikwels eerder die reël geword het. Dit kan daarop dui dat blankes moreel meerderwaardig is terwyl ANC-propaganda presies die teenoorgestelde beweer.

Hermann Giliomee het deeglike navorsing gedoen en tot die gevolgtrekking gekom dat Afrikaners, anders as wat Owen beweer, eers na verloop van baie jare die meerderheid staatsamptenare geword het. Die ANC-regime het op sy immorele manier gesorg dat swartes feitlik oornag beheer oor die staatsdiens oorneem deur die blankes gewetenloos uit te werk; vandaar die ineenstorting van doeltreffende dienslewering. Iets waaroor ook geswyg word, is die groot ontwrigting, smart en onreg wat die nuwe rassediskriminasie in die staatsdiens én in die privaat sektor by blankes veroorsaak het en steeds veroorsaak. Dit is geen wen-wen situasie nie, maar ‘n onverdiende en onregverdigbare wen situasie vir swartes en insgelyks so ‘n verloor situasie vir die blankes én die land.

Whitfield is ‘n heeltemal ander mening toegedaan: “Freed from the shackles of a system that served only [!] the interests of a minority of the population, Afrikaners were well positioned to exploit the economic benefits of the political liberation of the majority of the country’s citizens” (706). In werklikheid het al die inwoners van die land onmeetlik gebaat by die voorbeeld wat die blankes gestel het in die uitlewing van Europese beskawing, bv hoe ‘n ordentlike woonplek of funksionele sake-onderneming daar uitsien, wat ‘n suksesvolle land aan infrastruktuur (paaie, brue, hawens, ens) nodig het, asook die daarstelling van openbare instellings soos skole, hospitale, howe en tronke. Anders as wat Whitfield te kenne gee, kan daar nie sonder meer van ekonomiese voordele vir blankes in die nuwe Suid-Afrika sprake wees nie as die infrastruktuur verval, die staatdiens ondoeltreffend en korrup is, ‘n mens nêrens veilig voel nie en daar boonop om elke hoek en draai blatant teen blankes op grond van hulle ras (in hulle geval myns insiens onmiskenbaar ‘n bate) gediskrimineer word.

Oor die nuwe Suid-Afrika skryf Whitfield: “For all its deep flaws, it’s actually in a better way than most of us think and certainly [!] better than it was at any [!] point in the apartheid era” (256). Ek sou eerder aanvoer dat die terroristiese ANC, met die geweld en boikotte wat hy bewerkstellig het, rus, vrede, welvaart, ens, in die ou Suid-Afrika aan bande gelê het. Met bv sy kenmerkende onbekwaamheid en korrupsie gaan die ANC as regime in die nuwe Suid-Afrika voort om die land oor die afgrond te sleep, met baie van sy volgelinge wat die voorbeeld voortsit wat die ANC destyds met bv geweldpleging en nie-betaling gestel het.

Maar Whitfield borduur voort: “You cannot [?] argue that South Africa is worse off today than it was in 1994. Nelson Mandela inherited a bankrupt state, economically, politically and morally [!], and set about creating an environment in which confidence drove growth” (515). Whitfield se siening van die 1994-oorgang (eintlik -ondergang) is: “The country could have gone either way. It could have regressed even further from the broken state in which the National Party left it, or it could have flourished, as it did under Mandela” (2596). Die hoofrede waarom dit gelyk het asof Suid-Afrika in die Mandela-era beter daaraan toe was as sedertdien, is omdat die meeste van wat tydens die blanke politieke bewind tot stand gebring is, toe nog staande was. Ook dat 1994 saamgeval het met die einde van die ANC se terrorisme plaaslik en die boikotte wat hy ten koste van Suid-Afrika in die buiteland aangestig het. Die punt is dat die aanvanklike euforie oor die swart regering spoedig verdamp het, selfs reeds tydens die Mandela-era. Whitfield voeg darem by: “Cyril Ramaphosa arguably has a tougher job than Nelson Mandela did in 1994, when there was a sense of optimisme and hope, which eludes the country today” (521).

“A total of 44.3% of households in South Africa receive at least one social grant, up from 30.8% in 2003. The highest proportion of households dependent on grants is in the Eastern Cape, where 59% of households receive some form of state suppport, closely followed by the Northern Cape at 57.4% and the Free State at 50.7%” (357). Red nou ‘n land met sulke mense! Nelson Mandela, daarenteen, het beweer dat die land se inwoners sy grootste bate is. Hy het met hierdie kompliment gekom omdat hy wou hê dat hulle vir die ANC stem. Diegene wat staatstoelaes ontvang, is geneig om te stem vir ‘n party soos die ANC wat op hierdie manier (roekeloos) rykdom sonder enige teenprestasie (behalwe steun vir die ANC) herversprei. “A cynic might argue that the ANC’s greatest asset is its ability to keep its citizens dependent on it. That dependence keeps voters coming back and renewing their commitment to the party every five years at the ballot box” (1612). Mense wat op grond van eng korttermyn-eiebelang stem pleks van wat op die lange duur in landsbelang is, moet liefs nie stemreg hê nie. Sodra iemand ‘n staatstoelae ontvang, behoort sy stemreg opgeskort te word.

“Stats SA figures also reflect South Africa’s legacy of racial polarisation. More than one in three black South Africans depend on a grant, compared to 29.9% of so-called coloured people, and 12.5% of Indians. This is in stark contrast to the 7.5% of white South Africans reliant on the state” (362). Whitfield impliseer dat hierdie verskille in staatsafhanklikheid uitsluitlik aan apartheid toegeskryf kan/moet word. Ingevolge ANC-propaganda word hierdie verskille uitsluitlik aan die historiese bevoordeling van blankes toegeskryf. ‘n Alternatiewe siening is dat hierdie persentasies ten minste deels op verskille in prestasie dui. In breër perspektief kan gevra word waarom Afrika die agterlikste bevolking het. “In 2030 nearly nine out of ten extremely poor people in the world will be in sub-Saharan Africa” (1156). Dit kan kwalik uitsluitlik aan apartheid, rassediskriminasie, kolonialisme, imperialisme, ens, toegeskryf word. Daar kan ander sondebokke as die blankes wees, bv oorerwing/DNS of eie toedoen.

Volgens Whitfield gebruik 90.3% Suid-Afrikaanse huishoudings elektrisiteit (411). “Eskom has a huge problem on its hands because it is unable to collect from certain municipalities. President Cyril Ramaphosa in October 2019 pleaded with residents of Soweto in particular to end the culture of non-payment which helped bankrupt the apartheid state, but which is now at risk of doing the same thing to the country post-liberation” (417). Daar word dikwels van die beweerde nalatenskap van apartheid gewag gemaak. Nie-betaling vir elektrisiteit, water, riolering, vullisverwydering, munisipale belasting, televisielisensies, ens, is egter van die bedenklike nalatenskappe van die ANC se terrorisme, toe hy ten alle koste die politieke mag in die land wou inpalm. Nou sit dit ANC-regime met die gebakte pere. Van onder meer die blanke belastingbetalers word deesdae verwag om namens nie-betalers op te dok. Dit is klaarblyklik immoreel. Maar die ANC gaan voort met sy valse aanspraak dat hy moreel die hoë grond beklee. Wat nodig is, is dat diens aan nie-betalers summier gestaak word én dat hulle van diefstal aangekla en daarvoor gestraf word.

“Agriculture, like mining, has been plagued by policy uncertainty in recent years” (469). “There are believed to be about 35 000 white commercial farmers in South Africa and about 5 000 black farmers – the latter number is steadily growing” (474). Wat nie genoem word nie, is dat die blanke boere al hoe minder word, dat hulle baie meer produktief as die swartes boer en dat die kos wat hulle produseer onontbeerlik vir die vinnig groeiende bevolking (weens hoë “natuurlike” aanwas en inkommers) is. Die ANC-regime se beoogde onteiening sonder vergoeding van blankes se eiendom word nie deur Whitfield veroordeel nie. Hy neig eerder om ook hieroor positief te wees: “Government’s new approach to land reform, which looks to distribute state-owned land as a first step towards restitution, is a good start. It understands that Zimbabwe-style confiscation is a recipe for disaster and it is looking at compromises that will deliver fair outcomes for those who want a stake in the country’s future but cannot afford to buy one” (2423). Whitfield spreek hom dus nie uit teen onteiening sonder vergoeding van blankes se eiendom, dus statutêr-toegelate diefstal deur die ANC-regime, nie. Ook laat hy hom nie uit oor die afskaffing van die kommandostelsel en die sistematiese ontwapening van die inwoners nie terwyl misdaad, bv plaasmoorde, ongebreideld voortgaan.

Let op hierdie gemene formulering: “Back in the 1960s, during the heyday of apartheid, the exploitation of cheap labour and plentiful natural resources provided the base for an extraordinary decade when growth averaged 6.9% a year” (679). Hierin kan daar die implisiete bewering wees dat die natuurlike hulpbronne, bv minerale, soos na bewering grond, deur die blankes van die swartes gesteel is. Daar is ook die geykte bewering dat die gebruik van swart arbeid deur blankes met (gewetenlose) uitbuiting gepaard gegaan het. Wat klaarblyklik aan Whitfield se siel krap, is dat daar substansiële groei tydens die NP-regering was terwyl die ANC-regime, ten spyte van al die (dwase) simpatie wat hy internasionaal geniet, feitlik geen groei in die ekonomie kan bewerkstellig nie. Was die destydse fenomenale groei (primêr) weens uitbuiting of te danke aan bv die vindingrykheid, doeltreffendheid, toewyding, ens, van die blankes? Suid-Afrika was ‘n gerekende eerstewêreldland wat in 1994 feitlik oornag onmiskenbaar in ‘n derdewêreldland ontaard het. In ‘n kapitalistiese land word vergoeding deur vraag en aanbod bepaal. Die marxistiese ANC-regime stel minimum lone vas en doen alles in sy vermoë om die ontslag van onproduktiewe (swart) werkers aan bande te lê. Die land en sy inwoners sal beter daaraan toe wees as werkgewers werkers vryelik kan aanstel en ontslaan en hulle vergoeding sonder regeringsinmenging deur vraag en aanbod bepaal word. Dan sal daar ongetwyfeld minder werkloses én hoër produktiwiteit wees.

Whitfield erken dat semi-staatsondernemings, anders as tans, goed tydens die NP-bewind bestuur is, maar hy is klaarblyklik nie tot hierdie kompliment in staat sonder om met ‘n anti-Afrikaner stekie vorendag te kom nie. “Eskom, Armscor [Denel] and Sasol, among others [SAA, SABC], were all part of the creation of highly effective, well-run state-owned enterprises as the Afrikaner government built a 20th-century version of the laager … Afrikaner businesses were also established with the intention to support the economic aspirations of the volk” (683). Die privaat ondernemings van Afrikaners, Nasionale Pers, Sanlam, Volkskas, ens, het in die vorige eeu as teenhangers vir die oorheersing deur Engelssprekende blankes in die sakewêreld gedien. Hiermee kan kwalik met reg fout gevind word. Wat die doeltreffendheid van die Afrikaners in die staatsdiens, semi-staatsdiens en privaat sektor tuisbring, is dat hulle, sonder om swartes uit te buit, tot die skepping van suksesvolle ondernemings in staat is.

Eens trotse Afrikaner-ondernemings, soos die genoemde drie, het in die nuwe Suid-Afrika in nie-Afrikaner- en selfs anti-Afrikaner-instansies en ook in grootliks nie-Afrikaans-ondernemings ontaard wat so pro-ANC moontlik probeer wees. Sanlam het op groot skaal en binne ‘n kort tydsbestek van baie van sy blanke werknemers ontslae geraak en hulle met nieblankes vervang. Dit het groot en onregverdigbare smart in baie huisgesinne veroorsaak. Hierdie gebeure behoort veral swaar op die gewete van Johan van Zyl, destydse hoofbestuurder van Sanlam, te rus. Whitfield se siening is egter: “Sanlam was back in the game, moving from an apartheid dinosaur to a 21st-century South African Company. Sanlam, once the bastion of Afrikaner capitalism, had come of age and reinvented itself as a more nimble player in developing markets with a strong presence across the African continent … Had is not changed its outlook, it would probably no longer exist” (842). Met ander woorde, die nuwe Suid-Afrika het, volgens Whitfield, ‘n land geword waarin Afrikaner-ondernemings eintlik nie kan voortbestaan nie.

“The apartheid state would never have condoned the existence of a Capitec in its current form. It needed to wait for democracy to exist. Much the same is true of Curro, the private-schools business, which serves a broad demographic of South Aftricans wary of the failings of public education” (824). Dit is glad nie duidelik waarom beweer word dat ‘n handelsbank wat lae fooie hef tydens apartheid ontoelaatbaar sou gewees het nie. Toe het daar ook privaat skole bestaan. Omdat skoolonderrig, veral vir swartes, sedert 1994 slegter as Bantoe-onderwys geword het, het daar ‘n groter behoefte aan privaat skole ontstaan. In 2016 “78% of Grade 4 students in South Africa could not read for meaning … One of the biggest problems … is that children … are pushed into an English language curriculum” (1173). “More than three-quarters of schools are largely dysfunctional” (1186). “Pass rates are inflated” (1182). “The first building block of a true black economic empowerment is a world-class education” (1200).

Curro trek baie swart leerlinge omdat baie swart ouers in die staatsdiens en elders buitensporige vergoeding ontvang en hulle dus privaat skole vir hulle kinders kan bekostig. Curro “now operates more than 110 schools on 80 campuses and has its own teacher-training college. It educates more than 40 000 youngsters a year, and the number is growing” (1335). Maar daar was geen belemmering vir die bestaan van privaat skole tydens apartheid nie, behalwe dat hulle toelatingsbeleid etnisiteit moes respekteer. By skole, soos by so baie ander plaaslike onverkwiklikhede, kom die werklike groot probleme veral by swartes voor. Dink aan die talle skole wat veral tydens skoolvakansie en ook nou tydens die Covid-19-inperking gevandaliseer is. Toon dit dat die land se bevolking, soos Nelson Mandela dit gestel het, sy grootste bate is? ‘n Ander eienaardigheid waaraan die praktyk gekenmerk word, is dat dit lyk asof sommige kinders by die skole opdaag nie soseer om te leer nie maar eerder om kos gratis te ontvang.

Die ekonomiese werklikheid bring mee dat daar realistiese stellings in die boek voorkom. “South Africa is now a fragile state, expected to continue to weaken” (951). “Unless South Africa gets another substantial boost, it’s hard to see how it could achieve a performance even close to historical levels” (975). In ten minste hierdie opsig kan ‘n mens jou afvra: Wat is die beste, ‘n blanke of ‘n swart politieke bewind?

Vir die karakterisering van die land verkies Whitfield die woord “unfair” bo “unequal”. “South Africa is a fundamentally unfair country … in the dictionary sense: ‘not based on or behaving according to the principles of equality and justice.’ Synonyms include words like ‘unjust’ or ‘inequitable’ … those words are better ways of describing the huge disparities that exist in South Africa” (993). Hierdie ongelykhede word deesdae meesal sonder meer aan apartheid, dus die blankes, toegeskryf. By implikasie word tekortkominge by nieblankes hiermee ontken of ten minste verswyg. Maar Whitfield erken darem: “Inequality has always existed. It’s a fact of life everywhere. All societies have an elite” (998). Ongelykheid kan dus nie (uitsluitlik) aan apartheid en die boosheid van Afrikaners toegeskryf word nie. Dan volg hierdie suikerklontjie: “You may not be able to fix inequality, but you can surely take steps to ensure a fairer society” (1003) – met of sonder (daadwerklike) teenprestasie deur die “benadeeldes”?

Whitfield beweer: “The legacy of apartheid and its destructive impact on family life continue to have massive consequences today” (1125). Nolwazi Mkhwanazi word soos volg aangehaal: “The apartheid regime’s deliberate and systematic incursion into family life has meant that the contexts in which children are cared for are often circumscribed by variables beyond the control of the family” (1129). Albei hierdie mense soek dus die sondebok buite die disfunksionele toestand waarin baie swart gesinne verkeer. Ek verpes sodanige paternalisme waarvolgens swartes vrygestel word van (enige) eie verantwoordelikheid vir hulle gedrag. Wanneer Paasnaweek en die Kerstyd jaarliks aanbreek, asook by die aanvang van die Covid-19-inperking, het groot getalle swart werkers, meesal mans, uit veral die stedelike gebiede na hulle gesinne in wat voorheen die tuislande was asook die buurstate vertrek. Dit toon dat trekarbeid steeds in groot mate met ons is. Die verskil is dat die NP-regering uiters kwalik vir trekarbeid geneem is terwyl geen kritiek daaroor teen die ANC-regime uitgespreek word nie.

Die algemene voorkoms van swart enkelouergesinne en swart kleinkinders wat deur hulle grootouers grootgemaak word, behoort nie by uitstek aan apartheid toegeskryf te word nie – trekarbeid het immers ‘n baie langer geskiedenis as apartheid. Dit behoort eerder gewyt te word aan die ongedissiplineerde seksuele lewe van baie swartes; ‘n situasie wat bestendig word weens die betaling van kindertoelaes deur die staat (hoe meer buite-egtelike kinders, hoe groter die toelae). ‘n Ongetroude (swart) vrou kan sonder om ander werk te doen, aan die lewe bly deur bloot kinders voort te bring en gevolglik op al hoe hoër toelaes aanspraak te maak. Nie-konvensionele gesinne is dikwels die teelaarde vir onsosiale gedrag, bv misdaad, by sulke kinders.

Bruce Whitfield beoog om nog ‘n boek te skryf (2819). Ek sal dit nie koop nie en ook nie lees nie.

Leon Lemmer: Flip Buys se ‘Die pad na selfbestuur’

Cor Ehlers besin oor Afrikaner-selfbeskikking in sy boek, ‘n Heimat vir Afrikaners: Die tiende provinsie (Praag 9.02.2020). Hy wys op die agteruitgang van die land sedert 1994 en bied ‘n padkaart aan vir die voortbestaan van Afrikaners as ‘n Westerse volk. Hy skram weg van die term “volkstaat” of “tuisland” en noem sy voorgestelde gebied vir die territoriale selfbeskikking van Afrikaners eerder die tiende provinsie. Hy poog om ras of kleur en regsheid te vermy. Met die oog op plaaslike en internasionale erkenning moet die kultuur, dus eiesoortige leefwyse, van Afrikaners eerder beklemtoon word. Om Afrikaners teen verswelging te beskerm, moet hulle aangemoedig word om hulle in groter konsentrasies in sy voorgestelde tiende provinsie te vestig. Die meer gekonsentreerde (her)vestiging van Afrikaners is ook die kern van Flip Buys (kyk hier onder) se oorlewingsplan. Ehlers skryf: “Afrikaners is polities ontmagtig omdat grondgebied nêrens in Suid-Afrika só afgebaken is dat hulle die meerderheid in ‘n spesifieke deel van die land vorm waar hulle ten minste tot op provinsiale vlak groepsoutonomie geniet nie” (Kindle 1587).

Ehlers is krities oor AfriForum omdat daardie instansie bv aanvoer “dat Afrikaners nie reg is vir selfbeskikking nie” (518). Nou blyk dit uit ‘n boek geskryf deur die voorsitter van die Solidariteit Beweging dat die term “selfbestuur” (wat ‘n administratiewe konnotasie het) bo “selfbeskikking” (wat ‘n politieke of staatkundige konnotasie het) verkies word; klaarblyklik om taktiese redes, want soos Ehlers dit stel: “Dit is sinloos om selfbeskikking na te streef wat nie uit die staanspoor gemik is op volle onafhanklikheid met internasionale erkenning nie” (3150). In hierdie rubriek bespreek ek vervolgens Flip Buys se boek, Die pad na selfbestuur: Anderkant die mislukking van staatsbestuur (Centurion: Kraal Uitgewers, 2019, 402p, R450). Soos uit die newetitel blyk, is Buys net so krities oor die ANC-regime as Ehlers. Maar Buys weerhou hom daarvan om die oorgangsproses te verdoem. Maar dit is hoe ons in ons huidige haglike situasie beland het.

By Buys is daar ‘n goeie skeut optimisme; dat ons moet aanbeweeg en die beste probeer maak van die gemors waarin ons is; dus om te red wat daar te redde is. Volgens sterrekundiges kan niks uit ‘n swartkolk (“black hole”) ontsnap nie. So ‘n kolk kan vir die plaaslike blankes ‘n realistiese beeld van hulle situasie bied; hoewel hulle darem steeds die onverkwiklike opsie van emigrasie het. Maar ‘n mens moet die moontlikheid van lig in die stikdonker, dus van beter omstandighede vorentoe, probeer voorsien, anders sou dit sinloos wees om met die maak van planne voort te gaan.

Die indruk wat Buys by my wek, is ten minste ‘n mate van onbekeerdheid tot die Afrikanersaak en ‘n oorversigtigheid om die fundamentele boosheid van die ANC te erken. “Mandela het almal verseker dat daar nooit weer verdrukking van een groep deur ‘n ander sou wees nie” (p 96). Dit word genoem sonder om duidelik te sê dat Mandela doelbewus gelieg het. In 1997, tydens Mandela se ANC-leierskap, is bv op die verderflike beleid van rasverteenwoordigendheid besluit (260). Ek dink ook daar kan nie met reg enige twyfel wees dat die “skikking” van 1990/94 mandaatloos uitgevoer is nie; dus dat die blankes, insluitende Afrikaners, uit hulle toekoms verneuk is. Die mandaatloosheid van hierdie gebeure, dus dat die blanke kiesers tydens die 1992-referendum vir magsdeling – en nooit vir magsoorgawe nie – gestem het, word bv deur Hermann Giliomee onderskryf.

Maar wat beweer Buys? “Die grondwetlike skikking … deur die meeste Afrikaners gesien is as die billike verruiling van meerderheidsregering vir minderheidsbeskerming. Die swart meerderheid sou hul regmatige regte kry sonder dat die Afrikanerminderheid syne sou verloor … Die meeste Afrikaners se destydse aanvaarding van die nuwe bedeling het nie beteken dat afstand gedoen is van die historiese strewe na kulturele vryheid nie. Die nuwe bedeling is bloot as die beste manier gesien om dit te verwesenlik en in die proses ook die uiteenlopende historiese vryheidstrewes van swart en wit te versoen” (344-345).

Dit is ‘n skewe voorstelling van sake. Die 1992-referendumvraag was bloot of met die grondwetlike onderhandelinge voortgegaan kon word. As FW de Klerk eerlik was en direk gevra het of die blanke kiesers tot swart meerderheidsregering instem, sou hy sleg verloor het, soos meningsopnames uit daardie tyd baie duidelik maak. Van die wigte en teenwigte wat De Klerk herhaaldelik belowe het, het (feitlik) niks tereg gekom nie. Dit was reeds in die 1993-Oorgangsgrondwet duidelik en glashelder in die huidige 1996-Grondwet. Rina Venter (Praag 26.10.2019) vertel dat De Klerk se strategie was dat alles wat destyds tydens die onderhandelinge met die ANC verkeerd geloop het, in die Grondwet reggestel sou word.

Buys stel in hierdie opsig die teenoorgestelde standpunt: “Die feit dat die Grondwet ruimte vir selfbeskikking maak, laat die vraag ontstaan of dit ooit deel van ‘n oplossing vir Afrikaners kan wees” (225). Mettertyd het dit geblyk dat nie eens die blankes se eiendomsreg behoorlik verskans is nie. In elk geval: Meerderheidsregering met algemene, gelyke stemreg in ‘n eenheidstaat maak dit vir die swart kiesers moontlik om met hulle getalsoorwig die Grondwet na willekeur te verander. Verder het Thabo Mbeki kort ná die 1994-verkiesing onomwonde verklaar dat die ANC hom nie gebonde voel aan enige ooreenkoms wat met die NP-regering tydens die onderhandelinge aangegaan is nie omdat die ANC toe nie vry was nie. “Die ANC het by die grondwetlike onderhandelinge toegewings gemaak om die mag te kry, en het stelselmatig daardie mag gebruik om hul oorspronklike doelstellings te verwerklik” (99).

Al laat hy na om De Klerk te verdoem, toon Buys soms realistiese insig. “Die meerderheid gaan altyd in die versoeking wees om ‘n presterende minderheid se bates te vat, sy instellings oor te neem, en hulle vir hul eie mislukkings te blameer. Daarom bly dit onverantwoordelik vir ‘n minderheid om vir hul toekoms staat te maak op die verdraagsaamheid van die meerderheid. Geen grondwet, politieke stelsel, hof of selfs militêre mag kan ‘n magtelose minderheid blywend verskans teen die gevolge van die oorheersing van die meerderheidsgroep nie. Die hoogs opgeleide deel van die minderheid gaan bloot begin emigreer na veiliger en gelyker weivelde, wat tot die ondergang van die hele volk kan lei” (79). Dit is dus sinloos om soos De Klerk te redeneer dat nie net by die letter nie, maar ook by die gees van die Grondwet gehou moet word. Die immorele ANC kan nóg met die nakoming van die letter nóg met dié van die gees vertrou word. Die punt is dat De Klerk en sy mede-onbekwame onderhandelaars versuim het om hulle bevredigend van hulle taak te kwyt.

Ná 1994 het dit spoedig duidelik geword dat die nuwe Suid-Afrika ‘n distopie is. “Die ‘wonderwerk-skikking’ van 1994 het in ‘n gewone meerderheidsregering ontwikkel wat dreig om in meerderheidsoorheersing te ontaard” (61-62) – “dreig” of is dit reeds volskaals die geval? “Demokrasie sonder kulturele vryheid [is] … net vryheid vir die demografiese meerderheid … omdat elke deel van minderhede se lewe deur die meerderheid oorheers word. Demokrasie gaan immers oor die vryheid van almal en nie oor regte vir die meerderheid nie” (62). Wat ons beleef, is die “transformasie van die samelewing deur staatsmag … die herskepping van die samelewing volgens rasse-wetgewing … Hierdeur is wit mense in die praktyk tot tweederangse burgers afgradeer” (62). In Buys se boek word gesonde insigte soos hierdie afgewissel met oorversigtige formulerings wat die indruk van pogings tot ‘n (te groot) mate van politieke byderwetsheid wek.

Dat 1994 ‘n katastrofiese ramp vir die blankes was, word deur Giliomee in sy voorwoord erken: “In Suid-Afrika het wit mense in 1994 die mag onherroeplik verloor” (10). “Ná die oorgang in 1994 het die Afrikaners in ‘n sekere sin ineengestort” (13). Ek is nie ‘n onkritiese bewonderaar van kolonialisme nie, maar Giliomee toon reeds op die eerste bladsy van sy voorwoord dat hy te veel van die “ons” na die “hulle” oorleun wanneer hy noem dat kolonialisme die inheemse bevolkings “ontwrig” het, sonder om ewewigtigheidshalwe die kolonialiste se groot teenprestasies te noem (7). Daar mag van “blankes” gepraat word, maar die gelykluidende woord “swartes” moet glo nie gebruik word nie. Blykbaar moet dit “swart mense” wees; dus die beklemtoning van swartes se menswees, maar nie ook dié van wit mense nie. Giliomee dui sy verwerping van die woord “swartes”, wat in ‘n aanhaling voorkom, met “sic” aan (9). Buys doen dieselfde (300).

Die vvv-refrein in Buys se teks is: “Afrikaners [het] die reg op vrye, veilige en voorspoedige voortbestaan;” dus “die reg op voortbestaan [as] ‘n kultuurgemeenskap” (19). “Die meeste mense het veelvoudige identiteite. So is die Afrikaners ook Afrikane, Suid-Afrikaners en Afrikaanssprekendes” (19). Die Afrikaanheid word ingevryf met: Ons “het in Afrika Afrikaners geword” (27; ook 19). Dít ontken ek nie, want ons is nie steeds bv Hollanders, Duitsers of Franse nie. Insgelyks ontken ek nie dat Hollands plaaslik Afrikaans geword het nie. Maar daar is ‘n wesenlike Europeesheid in Afrikaners en Afrikaans wat vreemd in Afrika is. Daarom is dit my standpunt dat Afrikaners nie noodwendig Afrikane is nie. Ons kan ‘n volkstaat of tuisland op ‘n ander kontinent skep en Afrikaners bly.

Giliomee haal JD Kestell aan: “‘n Volk red homself” (15). Buys skryf: “Ons sal self verantwoordelikheid vir ons toekoms moet neem” (22). Die skepping van ‘n volkstaat of tuisland plaaslik of elders kan myns insiens deel hiervan wees. “Selfbeskking” word glo met “regse praatjies” (210; ook 214) en ‘n “volkstaat” geassosieer, gevolglik verkies Buys die woord “selfbestuur” (211), spesifiek gemeenskapselfbestuur (213), dus iets op ‘n kleiner skaal en klaarblyklik staatkundig minder onafhanklik as ‘n volkstaat. “Onafhanklike selfbeskikking is nie … prakties haalbaar of werkbaar nie” (215).

“Wat Buys versuim om te doen, is om hiërargies oor sy genoemde veelvoudige identiteite uitsluitsel te gee. Hy skryf waaragtig ‘dat nie een noodwendig belangriker as die ander is nie'”

Buys word soos volg deur ANC-propaganda geïntimideer: “Die probleem is dat Afrikanerselfbeskikking in die vorm van die afskeiding van ‘n sogenaamde volkstaat, in Suid-Afrika ‘n verregse kleur gekry het en met ‘n vasklou aan of terugkeer na apartheid vereenselwig word” (219). “Hoewel die eertydse groot volkstaatplanne nie haalbaar is nie, kan interne selfbestuur in ‘n ylbevolkte gebied van ‘onder’ af ontwikkel, soos die plan wat Orania het om van dorp- tot stadsgebied te ontwikkel” (222). Buys se “model kom neer op groeiende selfbestuur en is ver verwyder van die rassevolkstaatkaarte van vroeër” (222). Kortom, Buys ontken ras maar erken eiesoortige kultuur/lewenswyse in sy planne. Sy plan kan glo net werk “as dit van enige sweem van rassisme ontkoppel word” (222-223).

Wat Buys versuim om te doen, is om hiërargies oor sy genoemde veelvoudige identiteite uitsluitsel te gee. Hy skryf waaragtig “dat nie een noodwendig belangriker as die ander is nie” (24; ook 27). “Iemand kan dus met groot vreugde gelyktydig ‘n goeie Afrikaanssprekende, Afrikaner, Suid-Afrikaner én Afrikaan wees sonder dat daar enige hiërargie of botsing bestaan” (27). Ek, daarenteen, is primêr ‘n Afrikaner/Boer en daarom noodwendig Afrikaanssprekend. Identiteite soos Suid-Afrikaner en Afrikaan is in my geval opsioneel. Buys beweer selfs “groeplidmaatskap is vrywillig” (24) terwyl Afrikanerskap in my hart en niere ingeweef is. Toegegee, die groeplidmaatskap vir verloopte Afrikaners, bv hanskakies, is aan verandering onderhewig. Hulle identiteit is soos ‘n vlieër – dit hang af van die rigting waarin die wind waai.

Van vrywillige groeplidmaatskap gly Buys na “selfdefiniëring” (25), wat deesdae die euwel insluit dat ‘n mens self oor jou geslag kan besluit, al is dit teenstrydig met wat jy met jou eie oë in die spieël sien. ‘n Onderskeid word tussen geslag (“sex”) en geslagtelikheid (“gender”) getref. Jou LGBTQIA+-status is anders as hoe jy oënskynlik is. Selfs blankheid mag glo “nie [as] ‘n diskriminerende geslote definisie gebruik [word] nie” (26). “Die term ‘wit volk’ van die Verwoerd-era [is] lankal uitgedien” (27-28). Dus, teoreties kan enigeen homself bv blank verklaar. “Dit was nie in die verlede korrek om bruin mense op grond van hul ras [van die blankedom] uit te sluit nie” (26). In die praktyk is dit egter ‘n ander storie. As genetiese blankes hulleself ter selfbevoordeling swart verklaar, sou die ANC-regime geen erkenning daaraan gee nie. Hierdie ANC-kamerade verdeel die plaaslike bevolking steeds in dieselfde vier rasgroepe as tydens apartheid. Ten spyte van al die polities byderwetses wat beweer dat daar nie so iets soos verskillende rasse is nie, bv dat ras ‘n “konstruk” is, of dat daar net een ras, naamlik die menseras, is, bewys die ANC-regime daagliks, getrou aan die apartheidsresep, dat daar in Suid-Afrika vier (maklik) identifiseerbare rasse is. Hierdie rasse word vir bevoordelingsdoeleindes hiërargies, van positief na negatief, soos volg gerangskik: swart, bruin, Asiaties, blank.

Waarmee Buys besig is, is om te veel aan polities byderwetsheid toe te gee, deur bv Afrikanerskap af te water. “Begrippe soos ‘Afrikaner’ of ‘volk’ is in die ou bedeling om politieke redes misbruik of dikwels in ‘hoofletters’ geskreeu, maar die kulturele ‘moord’ op ‘n kultuurgemeenskap as gevolg van die verlede kan tog nie geregverdig word nie” (27). In die huidige omstandighede is dit juis nodig om nog harder as in die verlede vir die heil en behoud van die Afrikaner en Afrikaans te “skreeu”. Pleks van die ANC se wanvoorstelling van die verlede te aanvaar, behoort alle Afrikaners, insluitende Buys, eerder die baie voortreflikhede in ons verlede by die ANC-kamerade tuis te bring; des te meer deur die verlede met die onverkwiklikhede van die hede te kontrasteer. Ook word die absolute breuk in die Afrikaner se geskiedenis in 1994 glad nie genoeg beklemtoon nie. Dit was louter dwaasheid. “Dit is soos om ‘n boom af te kap en dan te dink jy sal steeds die vrugte en koelte kan bly geniet” (178).

‘Is Afrika ‘n regverdigbare rede vir Afrikanernasionalisme? Dit lyk asof Buys op twee stoele probeer sit.’

Eintlik besef Buys dat hy op die verkeerde pad is; dus dat hy polities te verlig probeer wees. Hy voer die volgende eierdans uit: “Die goedbedoelde aandrang dat Afrikaners eerder opgeneem word in ‘n breë Suid-Afrikaanse of selfs Afrikaanse groep het ongelukkig onbedoelde gevolge. Afrikaners het vir té lank hul bande met Afrikaanssprekendes van ander groepe afgeskeep, en daardie bande moet dringend versterk en uitgebou word. Maar om ‘n volksgroep tot ‘n taalgroep te reduseer, beteken dat daar afstand gedoen word van ‘n hele stel internasionaal erkende regte – soos die reg om besluite te neem wat die groep se voortbestaan en identiteit [bv hulle taal] raak” (29).

Tereg skryf Buys: “Ons mag maar aan ons eie kant wees” (31), maar hy bly nie altyd daar nie. Hy bepleit “kulturele patriotisme of [én?] gesonde en ewewigtige Afrikanernasionalisme” (32), maar hy hou nie deurgaans daarby nie. Sy weifeling blyk reeds uit sy kwalifisering van Afrikanernasionalisme in die vorige sin. Later skryf hy: “Ons [moet] … ‘n gesonde Afrikanernasionalisme ontwikkel, want [!] dit is ‘n voorvereiste vir ‘n gesonde Afrikapatriotisme” (391). Is Afrika ‘n regverdigbare rede vir Afrikanernasionalisme? Dit lyk asof Buys op twee stoele probeer sit.

Volgens ‘n berig deur Gert van der Westhuizen streef Buys en Solidariteit volksveelheid eerder as volkseenheid na. Buys wil ‘n kultuurakkoord met die ANC aangaan, hande vat, brûe bou, ens (“Solidariteit streef ‘volksveelheid’ pleks van volkseenheid na,” Netwerk24, 10.10.2019). Sy fokus is klaarblyklik nie sterk genoeg op Afrikaners en Afrikaans gerig nie. Buys noem Afrikaans “een taal met vele kulture” (315). Nêrens spreek hy egter sy kommer oor die gehalte/suiwerheid van hedendaagse Afrikaans uit nie. Hy laat hom hier, soos in ander opsigte, lei deur wat as polities byderwets geag word. Tog slaan sy onderliggende gesonde Boersheid soms deur: “Dit is siek dat ‘n rassistiese twiet deur ‘n wit mens meer opspraak maak as al hierdie plaasmoorde saam” (320). “Die boere is ‘n mikrokosmos van die Afrikaner, en wat met hulle gebeur is tekenend van die groter gebeure” (324).

Hoewel bruin mense kultureel nader aan die blankes en Afrikaanssprekende bruines nader aan Afrikaners as swartes en Asiate is, is daar etniese verskille. “Taal- en kultuurgemeenskappe [is] nie dieselfde … nie” (31). Hy onderskei dus tussen “Afrikaanssprekendes en Afrikaners” (317). Maar Buys versuim om hierdie onderskeid te handhaaf wanneer hy soms van “Afrikaanse” pleks van “Afrikaner-” skryf, bv “Afrikaanse leefwyse” (193, 303), “Afrikaanse bestaan” (194) en “Afrikaanse kultuurkarakter” (305). Volgens die ANC se amptelike rasformule is 9% van die bevolking blank en 9% bruin. Dit maak dus sin om “bande” tussen die blankes en die bruines te versterk sodat hulle gesamentlik beter weerstand teen verswelging deur die 80% swartes kan bied. Maar daardie samewerking moet, wat die blankes betref, ter bevordering van blanke belange geskied en nie ten koste daarvan nie. Dit beteken onder meer dat blankes en Afrikaanssprekende bruines hulle gesamentlik daartoe kan verbind om die heil van Afrikaans te bevorder. Maar die blankes moet die moed van hulle oortuiging hê om ordentlike – dus so suiwer moontlike nie-Engelse – Afrikaans, bv Standaardafrikaans, van die bruines te verwag/vereis. As die bruines op die bevordering van geradbraakte, Engelsbesoedelde Afrikaans, bv Kaaps, aandring, is samewerking nie die moeite werd nie omdat dit tot die uiteindelike vernietiging van Afrikaans sal lei.

In die UDF-era het baie bruines hulle as anti-blank en baasboikotters bewys. Die Verenigende Gereformeerde Kerk (VGK) sit hierdie tradisie voort deur enige onderhandelinge met die oog op eenheid met die Nederduitse Gereformeerde Kerk (NGK) onderhewig aan die vooraf ongekwalifiseerde aanvaarding van die Belhar-belydenis te maak. Insgelyks behoort Afrikaners van bruines te verwag dat hulle hulle tot lojaliteit jeens ordentlike Afrikaans verbind, anders word die prys van samewerking te hoog. Deesdae word dikwels beweer dat die meeste Afrikaanssprekendes bruin is, maar dan word sprekers van die brouseltaal Kaaps daarby ingereken. “Alexis de Tocqueville het … gesê dat die meerderheid slegs die minderheid sal aanvaar as hy dít prysgee wat vir hom die waardevolste is” (30). Dit is presies wat Afrikaanstaal- en -letterkundiges en sogenaamde Afrikaansinstansies, soos die Afrikaanse Taalraad (ATR) en die Afrikaanse Taal- en Kultuurverenging (ATKV), deesdae doen deur eerder Kaaps as Standaardafrikaans te bevorder en nooit Afrikaanstaalsuiwerheid te bepleit nie. Op hierdie manier gaan Afrikaans nie oorleef nie. Giliomee het gewaarsku “dat die kans dat Afrikaners en Afrikaans in die een-en-twintigste eeu kan verdwyn, nie meer vergesog is nie” (18).

Op enkele uitsonderings na is my kommentaar tot dusver eintlik grootliks deur die voorwoord, inleiding en eerste hoofstuk in Buys se boek gedikteer. Ek sal my betoog dus meer selektief en bondig moet voortsit. Ter aanvulling van my bespreking kan Deon Geldenhuys se oorsigtelike, gunstige resensie van Buys se boek gelees word (LitNet 19.12.2019). Let ook daarop dat ek soms Buys-aanhalings gebruik om self so ‘n bietjie te improviseer. Die Solidariteit Beweging is daarvoor bekend/berug dat hy homself oorgraag oordrewe positief adverteer. Buys se boek is geen uitsondering nie, maar ek staan geen ruimte hieraan af nie. Inligting word onnodig dikwels in die boek herhaal; iets wat ek probeer vermy.

Die bevolkingsamestelling van Suid-Afrika, veral die oorwig swartes, het die plaaslike geskiedenis ingrypend beïnvloed; vandaar bv die beleid van rasse-segregasie/apartheid. Die demografie is ook bepalend in die hede en sal die toekoms deurslaggewend beïnvloed. Buys skryf tereg: “Demografiese inligting [is] die basiese data en beginpunt van toekomsbeplanning” (49). Hy is op minder vaste grond as hy byvoeg: “Bevolkingsveranderinge is die oorsaak én die gevolg van die 1994-oorgang” (49). Deurlopend was daar buitensporige aanwas by swartes, wat die politieke druk op die blanke bewind uit daardie geledere verhoog het, maar die 1994-oorgang is in groot mate ook te wyte aan die verregaande onbekwaamheid en ruggraatloosheid van die NP-onderhandelaars. Maar Buys het deels reg: Sedert 1994 het Suid-Afrika demografies ingrypend verander weens die instroming van onwettige inkommers, wat die nieblanke komponent verder vergroot het en allerhande vreemde etnisiteite/kulture hier laat beland het.

In ons veelgeroemde “jong demokrasie” stem die kiesers eerder volgens ras as op grond van beleid. “Vir ‘n opposisieparty om die meerderheidsteun te verwerf, moet hy soos die meerderheid word” (49). Dit is waarom die EFF beter as die DA geposisioneer is. Die DA probeer om sowel die meerderheid as minderhede ter wille te wees, wat ‘n onbegonne taak is. Demografie verseker dat die nuwe Suid-Afrika nag vir sowel die blankes as die land is. Slegs in homogene samelewings kan demokrasie heilsame gevolge hê. “Minderhede het wel stemreg, maar nie stemkrag nie. Daarom weeg die individuele regte van die meerderheid in die praktyk swaarder as die individuele regte van minderhede” (51). Die kultuurregte van Afrikaners word deur die ANC-regime as ‘n bedreiging vir nasionale eenheid gesien. Daarom word pogings tot eendersmaking aangewend; dus dat almal moet afrikaniseer en verengels. “Die ANC wil die multikulturele werklikheid van die land omskep tot sy beeld van ‘n monokulturele samelewing” (118).

“Die spanningslyne in die toekoms gaan bepaal word deur die ongelyke verspreiding van politieke mag en ekonomiese welvaart in die land” (55). Die kiesers is oral en op alle vlakke terwyl welvaart in kleiner konsentrasies en net op die hoogste vlakke voorkom. Die ANC-regime het geen probleem met te veel of merietelose swart welvaart nie. Byvoorbeeld, rasteikens word in die werkplek misbruik waar swartes onderverteenwoordig is. Die oorverteenwoordiging van swartes, bv in die staatsdiens, is vir die ANC-regime egter heeltemal aanvaarbaar (56). Waarteen die ANC dit het, is welvarende blankes wat glo nie deur harde werk, kundigheid, toewyding, ens, hulle besittings bekom het nie, maar (uitsluitlik) deur die uitbuiting van swartes. Vandaar die beleid van die herverdeling van rykdom; dus om die blankes te verarm en die swartes ryker te maak.

Buys noem dit “afvat met staatsmag” (52), maar eintlik is dit gewoon diefstal, dus soortgelyk aan korrupsie. Later noem hy dit wel diefstal (159). Dink aan die beoogde onteiening sonder vergoeding van blankes se eiendom. Van die gevolge van hierdie beleid is dat bykans 25% van die bevolking staatstoelaes ontvang terwyl 90% van die inkomstebelasting deur 10% van die bevolking betaal word (56). “Die punt is dat die demografie uiteindelik nie net die demokrasie bepaal nie, maar die ekonomie en grondverdeling ook sal probeer skik volgens die getallesamestelling” (57). “Die beginsel van verteenwoordigendheid het die werktuig geword wat die land en sy instellings die vorm van die bevolking laat aanneem, en rasseformules [bv 80-9-9-2% – 98] die metode waarmee dit bewerkstellig word” (58). Helen Zille het gesê dat “verteenwoordigendheid ‘n ander woord vir geïnstitusionaliseerde rassisme is” (98).

“Mense voel meer tuis tussen mense van hul eie kultuur en die instellings wat daaruit voortspruit … maar … Suid-Afrika [het] nou deel van die [historiese] tuislande geword” (59-60); dus ‘n enkele groot swart tuisland terwyl die blankes geen tuisland hoegenaamd het nie. Insgelyks, op die vlak van munisipale bestuur “het die histories swart townships politieke beheer oor die voormalige wit dorpe oorgeneem” (206), gevolglik kry die dorpe al hoe meer die aanskyn van lokasies. Dít is die konkrete resultate van FW de Klerk se grondwetlike inisiatiewe. “Die ANC-beheerde munisipaliteite slaag nie daarin om doeltreffende dienste te lewer nie en swak munisipale bestuur het in die meeste dorpe die ekonomie afgetakel. In die proses het die belastingbasis gekrimp, terwyl die aantal mense wat deur middel van belastinggeld onderhou word, skerp toegeneem het” (208). Eiendomsbelasting en die koste van munisipale dienste word jaariks met meer as die inflasiekoers verhoog. Vir blankes is die betaling hiervan verpligtend terwyl dit (hoogs) opsioneel vir swartes is. Inligting oor hierdie verregaande en onvolhoubare wantoestand word grootliks verswyg, uitgaande van die valse veronderstelling dat hierdie nuwe opset regverdiger is as wat die vorige bedeling was.

“Wit mense in die algemeen en Afrikaners in die besonder is ‘n verspreide, oorpresterende, herkenbare … minderheidsgroep … Die beginpunt van ‘n demografiese uitdaging moet ‘n demografiese strategie wees. Hoe hoër die konsentrasie van Afrikaners in ‘n dorp, voorstad of streek, hoe meer gaan hierdie gebiede ‘n weerspieëling wees van Afrikaners se kultuur en siening van veiligheid,” (61), ens. Dit is die kern van Buys se voorstel: Afrikaners moet ter wille van kulturele (en dalk ook doodgewone) oorlewing meer gekonsentreed woon; dus as ‘t ware nieu-laers trek. Buys se plan is dus soortgelyk aan dié van Cor Ehlers. Met albei se pogings het ek groot simpatie. ‘n Mens kan immers redeneer dat albei boere is wat planne maak. Albei poog om ‘n opset te skep waarin Afrikaners meer tuis sal voel. Die lakmoestoets is egter of dit op die lange duur die uitwissing van die Afrikanerdom en Afrikaans gaan verhoed. Buys is nie heeltemal blind vir hierdie moontlikhede nie. Hy verwys na die dorp “Louis Trichardt, waar die toekoms reeds gebeur het … Tyd is uiteindelik die enigste verskil tussen hierdie noordelike en talle [alle?] suidelike dorpe” (252-253). “Die toekoms vereis [immers] dat ons in terme van geslagte … moet dink, beplan en optree” (254).

Is dit nie dalk ‘n geval van in die see urineer en jy jou dan troos met die gedagte dat al die bietjies help nie? Die golwe sal hierdie sandkastele vernietig; des te meer omdat dit sedert 1994 hoogwater vir swart mag is, al is dit laagwater vir die ekonomie en (Europese) beskawing. Buys kom ook by die kasteel-metafoor uit: Diegene wat sy selfbestuurplan “as ‘n onhaalbare lugkasteel sien, moet dit opweeg teen wat ander as ‘n onvolhoubare Suid-Afrikaanse sandkasteel sien. Selfbestuur bly die enigste antwoord op swak staatsbestuur” (243). Die werklikheid van verswelging en die onontwykbare gevolge daarvan veral op die langer termyn stem my so pessimisties dat watter ná-1994-planne ook al gemaak word, alles tevergeefs kan wees. James Anthony Froude (1818-1894) het geskryf: “To what purpose the ineffectual strivings of short-lived humanity? Man’s life was but the shadow of a dream, and his work was but the heaping of sand which the next tide would level flat again” (Herbert W Paul, The life of Froude, New York: Scribner/Good Press, 1906/2019, Amazon Kindle 3531).

“Liberale mense [het] die nare gewoonte … om linkse kommuniste aan die bewind te help bring” (136). Van die dinge wat my die droewigste stem, is eertydse Afrikaners, selfs Broederbonders, wat die kluts heeltemal kwyt geraak het. “Baie Afrikaners het getuimel vanaf ‘n oormatige selfvertroue [in die nuwe politieke bedeling] tot ‘n punt waarop hulle nie hulself ‘n bestaansreg gun nie” (82). Dink bv aan Willie Esterhuyse vir wie dit ‘n roeping geword het om skuldige Afrikaners te kweek. Ek kon nie verstaan hoe dit moontlik was dat daar in die land (en die wêreld) ‘n krisis kon wees en apartheid (en die blankes/Afrikaners) kry nie die skuld daarvoor nie. Maar Esterhuyse het in ‘n brief in Die Burger (31.03.2020—sien onderaan die artikel – red.) daarin geslaag om Covid-19 en apartheid met mekaar in verband te bring. Hy loof Cyril Ramaphosa, nie-rassigheid, regstellings en is beswaard oor die onreg van apartheid. Dit is in ooreenstemming met “die ANC se meesterverhaal … dat al die grootste probleme van die land deur apartheid veroorsaak is” (105). Esterhuyse se verlooptheid het nie grense nie. Hoe is dit moontlik dat enige blanke/Afrikaner met selfrespek en insig die bose ANC kan aanhang? Eintlik bied Covid-19 ‘n heeltemal ander apartheidsboodskap: As jy wil oorleef, bewaar ‘n gesonde afstand tussen jou en jou medemens. Tydens die grendeltyd is apartheid in hierdie sin weer in die mode.

“Dit lyk al hoe meer of die ANC die klassieke sosialistiese resep [van gekamoefleerde kommunisme] volg, naamlik buit eers die belastingbetalers uit, teer dan op die spaarders se pensioenfondse en plunder dan die beleggers se eiendom … Boonop misbruik die ANC sy staatsmag om sy eie rassisme te ‘wettig’ en af te dwing” (102). Zille het gesê: “Die veroordeling van ‘n hele groep mense as gevolg van hul [wit] ras is die nuwe gesig van rassisme in Suid-Afrika” (103). “Die ANC het hulle vóór en net ná 1994 as bevryders voorgehou, later soos oorwinnaars begin optree, en word nou oorheersers. Dit voel reeds vir baie mense al hoe meer of die ANC soos ‘n tipiese besettingsmag optree. In plaas daarvan om soos ‘n regmatige regering … almal in die land se regte en vryhede te bevorder, regeer hulle téén bepaalde groepe” (109-110) – veral ten koste van die blankes.

“As die uitdaging yl verspreiding [van Afrikaners] is, is die oplossing groter konsentrasies op plekke waar mense tuis voel” (179) – “tuisvoelruimtes” genoem (209). Maar hoe jy voel, weerspieël nie noodwendig jou werklike situasie nie. Buys se plan is primêr op Afrikaner-oorlewing ingestel. Dit los nie naasteby al die probleme op waarmee ons sedert 1994 gekonfronteer word nie. Maar hy dink ‘n nuwe Groot Trek is reeds aan die gang. “[Wit] mense trek al dekades lank uit vervalle klein dorpies na streekdorpe en na die stede toe; hulle trek van vervreemde middestede na voorstede; uit gevaarlike gebiede na privaat leefstyldorpe” (179-180). “Namate die gesentraliseerde politieke stelsel misluk, stel die bevolking self federale, oftewel gedesentraliseerde oplossings in werking” (375). “Suid-Afrika het in ‘n soort postgrondwetlike era inbeweeg” (377). Afrikaners “strewe na selfbesluitneming in kulturele leefruimtes” (181), wat “kulturele kantons” genoem word (180). Buys identifiseer ‘n dertigtal “ankerdorpe en -stede”, met die grootste kantons in Pretoria en in die Wes- en/of Suid-Kaap. Orania sal ook ‘n “groeipunt” wees (182).

“Daar is niks wat Afrikaners keer om byvoorbeeld Orania van ‘n dorp tot ‘n Afrikanervrystad uit te bou nie. So ‘n vrystad kan later tot ‘n provinsie of selfs meer groei” (234). Maar is die mate van sukses wat Orania behaal nie grootliks te danke aan isolasie/apartheid nie? Byvoorbeeld, daar is slegs volkseie verblyf- en eiendomsreg en geen nieblanke arbeid word toegelaat nie. Buys erken dit met die opmerking: “Orania [word] weliswaar gekniehalter … deur politieke bagasie” en hy koester die hoop dat hierdie dorp se “politieke beeld verbeter” (241). By wie? Die ANC-regime? Hoe? Daar is net een manier om die ANC te behaag: gedwonge rasse-integrasie.

Buys wil Orania heruitvind: “Die nuwe strewe om Orania van ‘n dorp tot ‘n stad uit te bou in plaas van ‘n volkstaat, is meer werkbaar en in ooreenstemming met die nuutste ontwikkelings … Orania het bepaalde nadele, soos sy afgeleë ligging, klein getalle [inwoners] en politieke beeld” (242). Onderhandelinge (met die ANC-regime?) “kan die dorp in staat stel om mettertyd meer magte uit te oefen, totdat dit in ‘n vrystad met ‘n string omliggende vrydorpe … kan ontwikkel” (242) – “‘n Orania-kanton” (243). Carel Boshoff (1927-2011), die stigter van Orania, het ‘n soortgelyke ideaal gekoester, maar anders as Buys was hy volkstaatgetrou: “Die idee is dat Orania die eerste groeipunt vir ‘n Afrikaner-volkstaat moet wees en dat dit deur ander soortgelyke groeipunte in die omgewing gevolg word, ”n pêrelstring van dorpe'” (Praag 19.12.2015). Sedert 1991 het nog geen pêrels bygekom nie. Buys regverdig sy standpunt soos volg: “Daar is nie meer volmaakte oplossings oor nie … Daar is geen waarborg dat [sy visie van?] Orania sal slaag nie, maar die mislukking van Suid-Afrika lyk ongelukkig al meer na ‘n groter moontlikheid” (244).

‘Daarom het die Nederlandse denker Bob Goudzwaard [gebore in 1934] gesê die Afrikaner se geskiedenis is nie ‘n stryd om oorheersing nie, maar ‘n stryd om oorlewing’

Buys voorsien “‘n proses van groeiende selfbestuur tot by die bereiking van selfbestuur in kulturele kantons” (200); dorps- en stadsgebiede “waar Afrikaners ‘n meerderheid is, en dorpsgebiede waar Afrikaners ‘n meerderheid kan word en bly” (200) – dit is by “en bly” waar ‘n groot vraagteken geplaas moet word, want terselfdertyd wil Buys se Afrikaners hulle glo nie afsonder of isoleer nie (200). “Ons wil nie onsself hiermee [dus met Buys-selfbestuur] afsonder of net selfsugtig na eie belange omsien nie” (215). Die weë na hande vat, brûe bou en ubuntu bly dus oop. Buys se resep is in hierdie kernopsig dieselfde as dié van Cor Ehlers en laat my wanhoop aan die moontlike sukses daarvan. Die keuse is glo “konsentreer of emigreer” (202), maar nie konsentreer in of emigreer na ‘n volkstaat nie.

Die werklikheid van verswelging – dat Afrikaners ‘n al hoe “kleiner deel van ‘n groter groeiende bevolking” (189) is – waarteen geen plan dalk verskansing kan bied nie, behalwe miskien ‘n Afrikanervolkstaat plaaslik of elders, word in te groot mate deur Buys ontken. “Die Afrikaner se bestaansvraagstuk is … nie sy klein getalle nie … Die bestaansvraagstuk is dat die Afrikaners nie gekonsentreerd saam woon … nie. Daar is nie ‘n gebied wat hoofsaaklik deur Afrikaners besit, bewoon en bewerk word nie. Daarom is die Afrikaner nou al vir eeue lank ‘n kwesbare minderheid tussen ‘n groter meerderheid. Daarom het die Nederlandse denker Bob Goudzwaard [gebore in 1934] gesê die Afrikaner se geskiedenis is nie ‘n stryd om oorheersing nie, maar ‘n stryd om oorlewing” (186-187).

Buys beweer “privaat dorpe wat hulself regeer [is] besig om landswyd te ontwikkel” (239). Dit lyk asof hy eerder na woongebiede verwys, wat op ‘n nie-rassige en nie-etniese (dus nie-kultureel eksklusiewe) grondslag funksioneer. Daarna noem hy hulle egter “kultuur- of vrydorpe.” “Omdat vrydorpe steeds deel van stede is, is die vlak van outonomie wat hulle kan uitoefen uiters beperk en ook steeds blootgestel aan die verswakkende bestuur van die stede” (240). Dus, sy vrydorpe is (tans) nie danig vry nie en steeds deel van en onderhewig aan die euwel genaamd die nuwe Suid-Afrika oftewel die ANC-regime.

Buys sluit sy boek soos volg af: “Afrikaners sal hul selfvertroue moet terugkry en minder gevoelig wees vir kwaadwillige politici wat Afrikaners verkwalik vir dinge wat in die verlede gebeur het, maar wat nie self verantwoordelikheid vir hul eie huidige dade neem nie. Hierdie aanvalle moet gesien word vir wat dit is, naamlik pogings om blaam te verplaas, verantwoordelikheid te ontduik, en om Afrikaners met skuldgevoelens onderdanig te hou en gewillig laat bly betaal om die onproduktiewe elite (met hul luukse leefstyl) aan die bewind te hou” (397). Iemand soos Willie Esterhuyse rugsteun hierdie ANC-kornuite in die vertrapping van Afrikaners. “Die Afrikaner moet sy politieke verlamming afskud en weer die hand aan die ploeg slaan. Giliomee vra tereg: ‘Kan die fatalistiese afwagting van ‘n gewisse kollektiewe nederlaag en finale ondergang, vervang word met die kenmerkende geheimsinnige lewenskragtigheid van Afrikaners?'” (397).

Gestel Buys se selfbestuurplan misluk. Wie is dan die eintlike skurk in die verhaal, die ANC of die regses? “Die grootste uitdaging gaan nie weerstand deur die ANC wees nie, maar eerder weerstand of ‘n gebrek aan geesdrif onder Afrikaners wat wil vasklou aan ‘n vergange era” (396).

Brief deur Willie Esterhuyse in Die Burger op 31 Maart 2020

Ek voeg graag hiermee my stem by dié van pres. Cyril Ramaphosa, asook opposisie-, sake-, kerk- en ander leiers, om eendragtig die globale en nasionale viruspandemie hok te slaan.

Ek ondersteun sy besluite, deeglike beplanning en doelgerigte leierskap om ’n verenigde front teen die pandemie te vorm. Om politieke leiers met uiteenlopende politieke oortuigings langs hom te sien staan, was iets besonders. Ek is veral opgewonde oor die skepping van ’n nierassige solidariteitsfonds, met Gloria Serobe en Adrian Enthoven in beheer.

Dit is ’n nierassige projek om die noodsaaklike ekonomiese restitusie na ’n meer aanvaarbare en suksesvolle vlak te bring. Ek is dankbaar dat kleinsake daarby baat sal vind, en dat dit hopelik sal help dat baie van hul werknemers nie hul werk verloor nie. “Kleinsake is groot sake,” soos dr. Anton Rupert eenkeer gesê het.

Ek stel nie bloot in verklarings en verskonings belang nie, maar streef na regstellings wat ’n verskil maak. Daarom juig ek die uitsonderlike regstellende aksie van die Rupert- en Oppenheimer-familie toe. Dit is sosiaal-maatskaplike verantwoordelikheid in aksie.

Apartheid moet steeds ’n groot deel van die blaam dra vir die sosio-ekonomiese en veral opvoedkundige tekortkomings in die land. Daar is geen beter tyd as nou, waar almal saam voor ’n reuse-uitdaging staan, om saam te werk om die onreg van die verlede, en ook die baie probleme wat meer onlangs ontstaan het, reg te stel nie.

Dankie, President!

Word lid van die groep van onskuldige Afrikaners

Hiermee word u uitgenooi om lid te word van die Groep van onskuldige Afrikaners.

Ons weier om om verskoning te vra vir die optrede of beleid van enige Boere- of Afrikanerregering in die verlede sedert 1652, veral nie vir sogenaamde “apartheid” nie.

Feit is dat feitlik alle groepe (Afrikaners, Engelse, bruines, Indiërs, swart etniese groepe) in die verlede aan allerlei vorme van segregasie en self-segregasie deelgeneem het, en dit tot vandag toe doen. Geen ander groep het tot dusver daarvoor om verskoning gevra nie; waarom sou ons?

Op die vasteland van Afrika beklee Afrikaners die eerste posisie sover dit regverdige en menslike optrede betref. Anders as die koloniale moondhede en verskeie postkoloniale state op die vasteland, het ons ons nog nooit aan georganiseerde massamoord, marteling, terreur of etniese suiwering skuldig gemaak nie.

Daarom is ons onskuldig en amper moreel onkreukbaar. Ons verteenwoordig ‘n voorbeeld van wetsgehoorsaamheid, selfbeheersing en etiese optrede in die aangesig van intense vyandigheid, terreur en onreg, in die verlede soos in die hede.

Trouens, vele ander groepe in die land behoort ons om verskoning te vra vir hul groteske misdade soos die Britse konsentrasiekampe, die 200 voorvalle van terreur in die tagtigerjare, steun vir kommunisme wat op sigself ‘n misdaad teen die mensdom was, asook ons huidige verdrukking by wyse van kulturele, talige en rassediskriminasie, plaasmoorde en die aanhoudende diefstal van ons bates, hetsy deur gemeneregmisdaad, hetsy deur amptelike wetgewing soos “onteiening sonder vergoeding”.

Ons verwerp enige opportunistiese poging deur sogenaamde “wit Afrikaners wat deur apartheid bevoordeel is” om namens Afrikaners te erken dat hulle as groep aan ‘n vergesogte “misaad teen die mensdom” skuldig is, nóg dat óns meer as enigiemand anders in die verlede bevoordeel of benadeel is. Hierdie poging word gemotiveer deur intellektuele oppervlakkigheid, sikofansie en gedienstigheid aan die korrupte ANC-terroristebewind.

Weens die verdeeldheid wat daar tans heers, sowel tussen die onbenullige kliek van Kruiperkaners en gewone Afrikaners, asook tussen die regime en die meeste minderheidsgroepe, is geen demokratiese debat moontlik nie. Boonop word streng sensuur deur die ANC-gedienstige hoofstroommedia toegepas sodat geen dissidente mening geduld of selfs buite die internet om gepubliseer mag word nie.

Nietemin wil ons die skuldige “wit Afrikaners” vra om te besin oor hul onsinnige, onnosele standpunte wat die huidige klimaat van Boerehaat en etniese wrewel jeens Afrikaners kan vererger omdat dit Anglo-Afromarxisme en ander vorme van ekstremisme onderskraag en aanhits.

Soos ons voorouers oor eeue heen, sal ons bly voorstry vir vryheid en geregtigheid.

Maar bowenal is ons onskuldig in elke moontlike sin van die woord. Ons beaam dit met vreugde, teen die hele wêreld in.

Teken die onderstaande petisie indien u wil lid word van hierdie meningsgroep. En moenie vergeet om dié skakel te twiet en te deel op Facebook nie!

Eerste 4 lede:

Dr. Dan Roodt, skrywer en aktivis

Steve Hofmeyr, sanger, skrywer en aktivis

Fransi Phillips, skryfster

Gustav Venter, skrywer, draaiboekskrywer en filmmaker

[emailpetition id=”2″]

[signaturelist id=”2″]

Leon Lemmer: Die ondermyning van kragdadigheid

In die goeie ou dae het mense geweet waaraan hulle glo, wat hulle waardes is en dit uitgeleef. Daar was ‘n vastigheid in die lewe wat nie deur relativering ondergrawe is nie. Afrikaners het geweet waarvandaan hulle kom, wat hulle bereik het en was met reg trots daarop. Afrikaans was ‘n kleinood wat vertroetel is. Daar is nie toegelaat dat met Afrikaners en Afrikaans gemors word nie. Sedertdien het dinge radikaal verander. Nieblankes, vol van “pyn”, is met hulle oordrewe kritiek op die Afrikanerdom losgelaat. Maar daar is ook baie Afrikaanssprekende blankes, insluitende oud-Broeders, wat verkies het om hulle mantels te draai en sedertdien aan die voorpunt van die verfoeiing van Afrikaners is. As hedendaagse hanskakies probeer hulle om naatloos by die ANC en sy verengelsingsbeleid aansluiting te vind. Geradbraakte Afrikaans krap nie aan hulle siel nie.

Dit is nie uitsluitlik ‘n plaaslike verskynsel nie. In die Weste het daar ‘n wil- en koersloosheid ingetree omdat twyfel gesaai word oor bv die nalatenskap van imperialisme en kolonialisme. In nie-Westerse geledere word Westerse prestasies en tradisionele waardes gekritiseer en verkleineer. Hierdie aanslag teen die blankedom kom wêreldwyd voor. Westerlinge word geïntimideer om te transformeer; nie (noodwendig) om te verbeter nie, maar om ooreenkomstig die mode te dink en handel. Hulle wyfel om koersvas en kragdadig ingevolge hulle tradisionele waardes voort te gaan. Donald Trump poog om hierdie selfvernietigende tendens om te keer.

Westerlinge weet in baie gevalle nie meer wat om te glo nie. “The retreat of the strong gods from the culture of the West leaves a dangerous vacuum” (RR Reno, bron hier onder, Kindle 1420). “We are imperiled by a spiritual vacuum and the apathy it brings” (1555). Daarenteen weet die kulturele marxiste en die Moslems waaraan hulle glo en wat hulle wil bereik; dikwels op ‘n fanatiese en fundamentalistiese manier. Terwyl Westerlinge oor hulle waardes twyfel, kan hulle ten prooi val van diegene wat die ondergang van hulle beskawing begeer. In hierdie opsig is die tragedie wat sedert 1994 in Suid-Afrika afspeel, ‘n mikrokosmos van wat in die res van die Westerse wêreld kan gebeur as daar nie betyds en kragdadig opgetree word nie.

Dit is teen hierdie agtergrond dat die publikasie van die volgende boek van RR (Russell Ronald) Reno (gebore in 1959) verwelkom kan word: Return of the strong gods: Nationalism, populism, and the future of the West (Washington: Regnery Gateway, 2019, 207p; Amazon Kindle $14.94). Reno was dekades lank ‘n teologiedosent. Sy verwysing na gode in die boektitel is dus verstaanbaar. Maar die nie-religieuse gode waarom dit hier gaan, word in die newetitel en in die teks genoem. Reno is sedert 2011 die redakteur van die tydskrif First Things. Dit is ‘n ekumeniese maar konserwatiewe publikasie, waarin bydraes oor die Joodse religie ook opgeneem word. Reno was vroeër lid van die Episkopale Kerk, maar het in 2004 na die Rooms-Katolieke Kerk oorgegaan. Sy vorige boek is Resurrecting the idea of a Christian society (2016, Amazon Kindle $11.49), wat deur die idees van onder meer TS Eliot (1888-1965) beïnvloed is.

Reno verduidelik die titel van sy jongste boek soos volg: “The strong gods are the objects of men’s love and devotion, the sources of the passions and loyalties that unite societies … Truth is a strong god” (Kindle 75). “King and country, insofar as they still arouse men’s patriotic ardor, are strong gods. The strong gods can take the form of modern ideologies and charismatic leaders” (81). “No culture survives without strong gods. This is as true for an open society as a traditional one. A society lives on answers, not merely questions; convictions, not simply opinions. The political and cultural crisis of the West today is the result of our refusal – perhaps incapacity – to honor the strong gods that stiffen the spine and inspire loyalty” (1550).

Die outeur verduidelik sy doel met die boek soos volg: “I want to understand how the West was reconstructed after 1945 in accord with openness and weakening and how they debilitate us today, threatening to destroy the Western tradition they are meant to redeem … I will show how anti-fascism and anti-totalitarianism inspired a general theory of society … characterized by a fundamental judgment: whatever is strong – strong loves and strong truths – leads to oppression, while liberty and prosperity require the reign of weak loves and weak truths” (86).

“The violence that traumatized the West between 1914 and 1945 evoked a powerful, American-led response that was anti-fascist, anti-totalitarian, anti-colonialist, anti-imperialist, and anti-racist” (12). “In the second half of the twentieth century, we came to regard the first half as a world-historical eruption of the evils inherent in the Western tradition, which can be corrected only by the relentless pursuit of openness, disenchantment, and weakening” (17). Die twee wêreldoorloë word deur anti-Westerse elemente misbruik om blankes as bv gewelddadig, fascisties en rassisties te brandmerk. As rehabilitasiemaatreël word daar van Westerlinge verwag om hulle oop te stel aan ander idees en waardes; dus om hulle tradisionele lewenswyse te verander. Vandaar bv globalisme, identiteitspolitiek en multikulturalisme.

“A uniquely Western anti-Western multiculturalism deprives people of their cultural inheritance. Mass migration reshapes the social landscape. Courtship, marriage, and family no longer form our moral imaginations. Borders are porous, even the one that separates men from women” (33). Die tweede helfte van die vorige eeu het chaos in Westerse samelewings gesaai. Slegs van Westerlinge is aanpassings verwag. Dit is opvallend dat bv Westerse sportspanne wat internasionaal meeding ‘n bonte mengelmoes van rasse en etnisiteite is terwyl nie-Westerse sportspanne in groot mate steeds monokultureel is. Die winde van verandering het weens ongekende dwaasheid ook die blanke bewind in Suid-Afrika vernietig. Albert Camus (1913-1960) het aan sulke gebeure uitdrukking gegee met die opmerking: “Disaster is today our common fatherland” (59) – dink aan Eskom. Reno noem dit ‘n “civilizational shoah [holocaust/whirlwind]” (65). Plaaslik is beskawingsverlies sedert 1994 deel van ons daaglikse ervaring. Ons eens Westerse land is in ‘n Afrikaland getransformeer.

Reno noem die anti’s (gelys in die voorlaaste paragraaf hier bo) “the postwar consensus … The postwar Left fixed its attention on moral freedom and cultural deregulation, seeing them as natural extensions of the anti-authoritarian imperative, while the postwar Right focused on economic freedom and market deregulation for similar anti-totalitarian reasons” (65). “The postwar consensus is more than political. Its powerful cultural influence is evident in the emphasis on openness and weakening in highly theorized literary criticism and cultural studies in universities, often under the flag of critique and deconstruction, and in popular calls for diversity, multiculturalism, and inclusivity, all of which entail a weakening of boundaries and opening of borders” (70). Wim de Villiers se Stellenbosch University as ‘n Afrika-universiteit is ‘n sprekende voorbeeld hiervan.

“The postwar era saw a shift in our metaphysical dreams to openness and a lightness of being [Milan Kundera] in response to the decades of catastrophe in the first half of the twentieth century. In pursuit of those dreams the postwar imagination seeks the ministry of weak gods … Today, one of our leading imperatives is inclusion, a god who softens differences. Transgression is prized for breaking down boundaries – opening things up. Diversity and multiculturalism suggest no authoritative center” (97). “The basic contrasts that have dominated the West since 1945 [are] open versus closed, spontaneous versus authoritative, weak versus strong” (108). Die mode-konsensus is: “We need to understand and overcome the powerful orthodoxies that govern public life in the West – the ‘open-mindedness’ that polices dissent, the ‘diversity’ in which all think alike” (135). “The utopian promises of multicultural ideologies [are] that diversity will be our strength … or that breaking down walls will promote harmony” (157). Daarenteen is Reno van mening: “We need to recover the ‘we’ that unites us … This century begs for a politics of loyalty and solidarity, not openness and deconsolidation. We don’t need more diversity and innovation. We need a home. And for that, we will require the return of the strong gods” (169). “Our danger is a dissolving society, not a closed one; the therapeutic personality, not the authoritarian one” (1560).

Militarisme en aggressiewe nasionalisme word die skuld vir die twee wêreldoorloë gegee (185). “The inescapable lesson, most came to believe, was that war and destruction arose from close-minded modes of life and thought … We must banish narrow-mindedness and cultivate a spirit of openness. Instead of dogmatic convictions and passionate loyalties, we need a spirit of critical questioning. Rather than reinforcing dominant social norms, society should loosen up and allow for greater freedom and experimentation … Cultures need to expand their imaginative boundaries to welcome the contributions of new peoples. The world benefits from creative innovation, not conventional thinking. The spirit of openness, not dutiful obedience, is what we must cultivate” (190).

Hierdie verwerping van tradisionele oortuigings en waardes en die daarstelling van openheid vir nuwe idees is volgens Reno veral deur Karl Popper (1902-1994) met sy boek, The open society and its enemies (1945), geïnisieer. Dit is myns insiens wenslik om skepties, krities en oop vir nuwe idees te wees, maar dit moet nie daartoe lei dat jy sonder oortuigings gelaat word nie. Wat as bv kritiese teorie (en soortgelyke frases) aangebied word, is dikwels vermomde kulturele marxisme wat hoogs onkrities met sy eie uitgangspunte omgegaan. Een van Popper se leerlinge (449), George Soros (gebore in 1930), met sy wêreldwye Open Society Foundations (455), toon hoe destruktief en geslote “openheid” kan wees.

Reno som Popper se standpunt soos volg op; “By Popper’s reckoning, civilization faces a choice. We can live in a tribal or ‘closed society’, characterized by deference to authority and the subordination of the interests of the individual to those of society, or we can break free from this ‘collectivist’ impuls and build an ‘open society’, one that ‘sets free the critical powers of man.’ The future of the West depends upon choosing the latter” (200). Popper “denounced strong truth-claims as threats to freedom and widwives of totalitarianism” (248). Popper verkies om oor “‘meaning’ instead of ‘truth'” te skryf (282) omdat “meaning” ‘n “weak god” (288) en “truth” ‘n “strong god” is. Dit gaan om die verskil tussen “fact-based truth and self-chosen meaning” (315). “According to Popper, the strong truths are strong gods. They command our loyalty rather than being open to critical questioning and empirical falsification. As a consequence, they pose a threat to liberal norms. They are enemies of an open society” (264). “An open society must be true to openness above all, not to truth” (397).

Popper se stellinginname geskied teen die andergrond van die Tweede Wêreldoorlog. Hy is ‘n Jood wat uit Oostenryk gevlug het. Reno skryf oor Popper se standpunt: “Never again shall we allow totalitarian governments to emerge. Never again shall societies reach a fever pitch of ideological fanaticism … We must banish the strong gods of the closed society and create a truly open one. One of the strong gods that the nations of the West must overcome is the nation itself” (212). Popper se boek kan as een van die oorspronge van die hedendaagse globalisme en anti-nasionalisme beskou word. “Popper expounds his conviction that an ‘attitude of reasonableness’ must be the basis for a democratic society” (304). “Reasonableness” is ‘n “weak god”, soos ons al dikwels in die nuwe Suid-Afrika agtergekom het omdat dit talle vertolkingsmoontlikhede toelaat.

In 1945 is ‘n boek getiteld, General education in a free society, saamgestel deur James Bryant Connant en ander Harvard-akademici, gepubliseer. Daarin word besin oor die rigting wat onderrig ná die Tweede Wêreldoorlog behoort in te slaan, bv groter klem op wetenskaplike en tegniese onderrig (648). Maar die prominensie van Westerse kultuur, bv “the great books”, is gehandhaaf (665). “The Harvard committee sought a delicate balance between the authority of great books and independence of critical questioning” (677). Teen die 1980’s en 1990’s is hierdie standpunt verwerp met ‘n vraag soos: “Why should ‘dead white males’ and their Western civilization be privileged? A new, multicultural vision of education would expose students to cultural pluralism and awaken them to the persistent racism, sexism, homophobia, and xenophobia supposedly encouraged by dominant strands of the Western tradition” (682).

“The race, class, and gender pedagogy was seen by the liberal educational establishment as the next stage of the ongoing effort to build an open society” (687). Met die oog hierop is “racially and culturally diverse teachers” aangestel (687). “Most education professionals think it’s good for young children to have transgender teachers. Their opinion runs counter to common sense, which tells us that children need the stability that comes from being conformed to human reality, at the heart of which is the dichotomy between male and female. But the postwar consensus overrides common sense, celebrating the transgression that breaks down walls and inculcates the critical virtues necessary for sustaining an open society. This is our crises: a disquietude [ongedurigheid] born of homelessness. I see it everywhere, the existential consequence of wholesale weakening [slapgattigheid]” (1652). “Openness today means an intensely competitive marketplace for wealth and status without the guardrails and road maps of cultural norms” (1657). “The openness we inherited from the postwar generation is no longer counterbalanced by consolidation and rootedness” (1690).

In die plek van rasionaliteit het gevoelens en instinkte ‘n al hoe groter rol aan bv universiteite begin speel. “By the late 1960s and early 1970s, Popper’s open society had evolved to include open marriages, open drug use, and a general conviction that open discussion of the most intimate details of life would bring greater happiness and self-acceptance. Demands for an open and ever more non-Western literary canon, as well as other elements of multiculturalism, were only natural” (849). Die oop samelewing “now requires the policing of political correctness” (854); bv plaaslik deur die ANC se Menseregtekommissie. “The women’s movement, gay liberation, and … transgender rights” het kenmerkend van die oop samelewing geword (859). So ook ‘n groter mate van insluiting, diversiteit en bemagtiging (859).

Daarvolgens moet patriargie (mans regeer) en “cisgender dominance” (oorheersing deur die twee tradisionele geslagte) bestry word (881). “Gay liberation was supposed to overturn the bourgeois order, but in fact the gay lifestyle has become the ne plus ultra of discerning taste and self-oriented consumption” (1176); dus as uitnemend navolgenswaardig en daarom eintlik bo kritiek verhewe. Alles is veroorloof. “We engineer our lives, even choose our sex” (1495). “It is forbidden to forbid!” (1188). Daarom word daar bv nie pleidooie vir suiwer(der) Afrikaans gelewer nie. Ons kan maar lekker loslit opneuk totdat Afrikaans as ‘n taal uit eie reg vernietig is.

Die term “disenchantment” [onbehae, onvergenoegdheid], geïnisieer deur Max Weber (1864-1920), gee uitdrukking aan die ingesteldheid van die oop samelewing (740). “Disenchantment came to be seen as redemptive. The postwar consensus embraced ‘critical thinking’ as an indispensable cultural theraphy, necessary to prevent the development of the authoritarian personality and forestall the return of totalitarianism” (751). Die marxis, Norman O Brown (1913-2002), se hipotese is: “instinctual satisfaction as the final test of social justice” (827). Plaaslik kom ons hierdie soort destruktiewe dwaasheid daagliks teë. “What is today called ‘critical thinking’ amounts to a thoroughgoing therapy of disenchantment” (887). “To be an educated person today means acquiring the virtue of disenchantment … The rising generation should be guided toward what Philip Rieff [1922-2006] calls ‘deconversion’, the condition of critical knowingness that makes us ‘faithless’, not in the sense of believing nothing but of not believing anything strongly” (897). “We must drive out the strong gods from the West. We do so by relativizing them, putting them into their historical contexts, critiquing their xenophobic, patriarchal, cisgender, and racist legacies, and showing how they are products of a sociobiological process that produces in us a reptilian ‘tribal mind'” (903).

“The less educated tend to cling to their guns and religion. But we need not despair. The ruling class, educated in how ‘meanings’ are produced and sensitive to ‘historical and cultural context’, will manage their loyalties with techniques of disenchantment” (909). “Multiculturalists … pursue disenchantment, which transforms truth into meaning – and then meaning into preferences, impulses, and urges” (1098). In navolging van bv Jacques Derrida (1930-2004) is die humaniora aan veral Amerikaanse universiteite deur “‘cultural theory’, the highbrow form of multiculturalism,” oorgeneem (1109). Daar is nie meer plek vir die tradisionele kursusse in Westerse beskawing nie. “According to Derrida, reality is ours to make anew” (1147); dus gerieflik subjektief. “We should not seek a refounding of the West in accord with a new ‘given‘. That would reestablish the closed world of the old, discredited gods. What we need is something intrinsically open, a reality-based ‘genetic indetermination’ and ‘seminal adventure’. In a word, play “(1147).

Met verwysing na James Burnham se boek, Suicide of the West (Praag 1.10.2016), skryf Reno: “Liberalism sought ‘dialogue’ when firm resistance was needed” (1208). Is dit nie presies wat in 1990/94 plaaslik gebeur het nie? Pleks van terrorisme en marxisme kragdadig te bestry, is mandaatloos tot (algehele) oorgawe “onderhandel”. Anders as Burnham in sy verdienstelike boek, kom Reno met hierdie eienaardige vertolking vorendag: “Communism, an ideology born and bred in the West, became the most powerful tool of Western cultural imperialism throughout the world in the decades immediately following World War II, expanding the global influence of European culture. Mao’s communist rule destroyed China’s traditional Confusian culture, paving the way for Westernization. The totalitarian application of Marxist ideology did more to Westernize Russia than the policies of Peter the Great [1672-1725]. It provided a distinctly Western ideology for many third-world revolutionaries who sought to overthrow ancient monarchies, tribal systems, and the remaining colonial administrative elites” (1213).

Ek sou eerder beweer dat hoewel marxisme in die Weste ontstaan het, dit nie ‘n tipies Westerse ideologie is nie. Dit het immers nooit oorheersende aanhang in die Weste geniet nie. Lande soos Rusland en China het eers ná die mislukking van hulle marxistiese beleid in groter mate Westerse lande begin navolg. Plaaslik streef die ANC-regime met romantiese idealisme steeds na volskaalse marxisme in sy sogenaamde nasionale demokratiese revolusie, wat die vernietiging van demokrasie insluit. NP van Wyk Louw (1906-1970) het voortbestaan in geregtigheid bepleit. Plaaslik ervaar ons egter veel eerder “justice without virtue” (1256). Selfs “viewpoint diversity” (1240) word al hoe minder geduld.

“Justice, which is a strong god, requires race-blind policies, not the race-conscious policies with which universities recruited black students. To avoid that mandate [of justice], our leadership class turned to the muddy concept of ‘diversity'” (1834). ‘n Amerikaanse universiteitsrektor, Harold Shapiro, het in die 1980’s belowe: “The proper mix of race, sex, ethnicity, and religion … would contribute to ‘freedom of thought, innovation, and creativity’. Sexual orientation and other categories were soon added to the list, and corporations joined universities on the diversity bandwagon, asserting that a diverse workforce was essential for business success” (1840). “Diversity is a slogan of the open society. It isn’t a principle. It’s a therapy” (1861). “Multicultiralism … is another post-45 open-society therapy” (1861).

“In the 1950s and 1960s, the ideal employee for a major corporation was a married man. His domestic responsibilities were thought to make him steady and reliable. By 2000, the dominant cultural ideals had shifted toward fluidity and openness, epitomized in the notion of diversity. Now, the cherished employee is single, perhaps gay, but certainly eccentric to the mainstream and thus more likely to be innovative, creative, and mobile. The solid middle-class person who is married, goes to church, and has a network of communal responsibilities has become a liability in the open economy and open culture. He’s the sort of person who is ‘inflexible’. He’s likely to be ‘conventional’. What’s needed, says the postwar consensus at this late stage, are nimble, self-creating personalities able to boldly test the boundaries. The media are fixated on transgendered celebrities, multicultural settings, and other ‘decentering’ stories and images” (1930).

“‘De-centering’ means driving what was once privileged to the margins, and in real life that is accomplished through shaming, mocking, and deriding – a tactic otherwise known as ‘political correctness'” (1941). “They serve the common good by weakening norms. Those who trumpet diversity, innovation and transgression deserve to rule, not the ‘clingers’ who are susceptible to ‘nostalgia’ and vulnerable to ‘fear’, if not outright racism” (1957). “Aren’t the populist calls for closed borders clear indications of a reactionary impulse, a neo-colonialist effort to cling to the privileges of the ‘center’?” (2047).

Richard Rorty (1931-2007) het waarheid gedefinieer as “what your contemporaries let you get away with” (1327). “Viewed sociologically, what counts as truth depends on the social consensus” (1327) – plaaslik soos geformuleer deur die ANC; dus die “dominant opinion” (1332). Is dit nie in oortreffende mate waar van die nuwe Suid-Afrika met sy 80%+ swart bevolking nie? Rorty “thinks most people are captive to false opinions” (1332). Maar dan is demokrasie gebaseer op een mens, een stem, veral in ‘n land soos Suid-Afrika, mos volslae dwaasheid.

Émile Durkheim (1858-1917) skryf: “There can be no society which does not feel the need of upholding and reaffirming at regular intervals the collective sentiments and collective ideas which make its unity and its personality” (2116). “In every political culture the ‘we’ touches upon sacred things” (2307). Dink bv aan die verblydende herlewing onder Afrikaners van die herdenking van Geloftedag op 16 Desember 2019. Daardie “ons” is nie-inklusief. “The miracle of the ‘we’ turns contingent familial solidarity into something more precious than our universal humanity” (2312). “The concerns that drive populism in the West – immigration, borders, and national sovereignty – reflect a growing sense that the ‘we’ needs shoring up, which means calling upon the strong gods to renew our shared loves” (2362).

“If it is ‘nationalist’ to cherish self-government, then we should be nationalists. The strong god of self-government and sovereignty, which calls upon us to use our freedom and reason, is ennobling” (2389). “Those who shrink from the strong god of truth are sure to see danger rather than blessing in the strong god of patriotism” (2448). “Public life, domestic life, and religious life: these are what Russell Hittinger [born in 1949] has called the three ‘necessary societies'” (2480). “The sacred always calls to us. The strong gods return, renewing our inheritance, giving us a place to stand” (2545).

Dan Roodt: Finne en Afrikaners: gemaal tussen twee groot klippe

‘n Mexikaanse president uit die negentiende eeu, José de la Cruz Porfirio Díaz Mori, het op ‘n keer die beroemde woorde gespreek: “Arme Meksiko, so ver van God en so naby aan die Verenigde State!” Net so kan ‘n mens seker uitroep: “Die arme Afrikaner, so ver van God en so naby aan die Engelse en die Nguni’s!”

Deur die geskiedenis het al ons probleme óf van Engeland óf van die Nguni’s (Zoeloes en veral Xhosas) gekom. Vandag word ons geregeer deur ‘n vreemde Engelstalige bewind wat hoofsaaklik deur Nguni-kiesers by die stembus ondersteun word. Die idee van “swart meerderheidsregering” in Suid-Afrika was hoofsaaklik ‘n Engelse idee, ten einde die kulturele hegemonie van Engels in die land te (her-)vestig, asook saam met die swartes te plunder aan die publieke en staatsbates wat Afrikaners in die twintigste eeu opgebou het. Dink maar aan Eskom, Transnet, die SAL, munisipaliteite, die SAW, ens.

Daar is ietwat meer Finne (5 miljoen) as Afrikaners; desnieteenstaande word hulle ook as ‘n “klein en onbeduidende volk” gesien. Die groot verskil is natuurlik dat Finland oor ‘n eie staat beskik wat nie minder nie as 338 424 vk. Kilometer (amper so groot soos Duitsland) beslaan. In Europese terme word die Republiek van Finland egter as ‘n “jong staat” beskou aangesien dit eers as ‘n newe-effek van die Russiese revolusie in 1917 onafhanklikheid verkry het. Vir die grootste deel van die geskrewe geskiedenis was Finland óf deel van Swede óf van Rusland. Nadat hy Finland van Swede verower het, het Tsaar Alexaner I van Rusland van die streek ‘n outonome hertogdom gemaak. Vir die eerste keer in ses eeue was Finland dus onafhanklik van Swede, maar steeds ondergeskik aan Rusland.

Finse onafhanklikwording in 1917 het ook nie sonder slag of stoot plaasgevind nie. Daar was groot verdeeldheid onder die bevolking en ‘n burgeroorlog, soortgelyk aan dié in Rusland, het tussen die “Wittes” en die “Rooies” uitgebreek. Weens die steun van Imperiale Duitsland, het die Finse Wittes egter die oorhand verkry. Die verdeeldheid tussen Wittes en Rooies het egter geslagte geduur en tydens die Tweede Wêreldoorlog moes die Finne weereens hul grondgebied verdedig, eers teen die Russe in 1939-40 en daarna teen die terugvallende Duitsers in 1944-45. Met die uitbreek van die Tweede Wêreldoorlog en die Sowjet-inval in Finland, het die Finne vir die Duitsers kan gekies en saam saam met hulle aan die beleg van Stalingrad deelgeneem. Ongeveer 93 000 Finse soldate het tydens die Tweede Wêreldoorlog gesneuwel, hoofsaaklik om die land se onafhanklikheid teenoor Rusland te handhaaf. Ná die oorlog moes Finland ter wille van vrede met die Russe 10% van hul grondgebied afstaan, waaronder die provinsies Karelia, Salla, en Petsamo, asook die hawestede Vyborg (Viipuri) en die ysvrye Liinakhamari (Liinahamari). Dié hawestede het 20% van die land se nywerheidsvermoë verteenwoordig en 400 000 mense, min of meer die totale bevolking, het uit die gebiede wat onder Russiese beheer verkeer het, gevlug.

Kort ná die ineenstorting van die Berlynse Muur het vele Oos-Europese lande en volkere onafhanklikheid verkry, waaronder die klein Oosseestate, Lithaue, Letland en Estland. Dié landjies is eeue lank, hetsy deur die Pruise of Duitsers, hetsy deur die Russe oorheers.

Vir vele kleiner volkere verteenwoordig vryheid ‘n gelukskoot van die geskiedenis wat deur een of ander eksterne gebeurtenis bewerkstellig word. Ander moet eeue lank teen groter volkere daarvoor veg.

Dikwels was die Finne aan die ontvangkant van oorloë en besettings tussen Swede en Rusland. Die land het ook verskeie groot hongersnode beleef waartydens tot ‘n derde van die bevolking gesterf het. So onlangs as 1866-68, het 270 000 van die honger gesterf weens buitengewone koue, nat weer en die onwilligheid van die regering om geld vir voedsel in die buiteland te leen.

Waarom is dit vir ons ter sake? Feit is dat die Finne tot onlangs tussen twee groot Europese moondhede, Swede en Rusland, vasgevang was wat hulle oorheers en dikwels vir hulle groot ellende veroorsaak het.

Oor die afgelope twee honderd jaar, ly Afrikaners insgelyks onder Engelse en die aggressiewe Bantoestamme wat as die Zoeloes en Xhosas (gesamentlik: Nguni’s) bekendstaan. In die negentiende eeu is daar massamoorde op grensboere en op die Voortrekkers deur die Nguni’s gepleeg, terwyl die Engelse koloniale bewind ons op verskeie maniere verdruk het. Kort ná die Tweede Vryheidsoorlog, het Lord Milner gepoog om genoeg Engelse immigrante na Suid-Afrika te lok sodat ons heeltemal ondergeploeg kan word en as ‘n volk en kultuurgroep kon verdwyn.

In die aanloop tot 1994, het die meer radikale plaaslike Engelse, tesame met hul broers in Brittanje, ‘n nuwe alliansie met die Xhosa-oorheersde ANC gesluit om die destydse Afrikanerregering omver te werp en ‘n Afro-sosialistiese of -kommunistiese staat hier te vestig. Mandela se gebalde vuis het die oorwinning van Anglo-Afro-marxisme in Suid-Afrika gesimboliseer.

Onder Anglo-Afro-marxisme, is die Afrikanervolk tot uitsterwing bestem, soortgelyk aan die Britse konsentrasiekampe van 1900-1902. Daar word van ons gepraat as iets wat tot die verlede behoort en eintlik reeds verdwyn het, soos Afrikaans uit die howe en universiteite.

Soortgelyk aan die toestand by die Finne in 1918, is daar tans by ons ook Rooi en Wit Afrikaners wat baie erg verdeeld is. Die Rooi Afrikaners vereenselwig hulle volkome met die Anglo-Afro-kommunisme en beskou die ANC-bewind as ‘n ideale regering vir die land, of selfs enige land. In hulle geledere is mense soos die mediamagnaat, Koos Bekker, te vinde wat hom vir die postume verering van Bram Fischer beywer het, asook die vele Afrikaners wat in die Engelse joernalistiek bedrywig is. Eintlik is die “Rooi Afrikaner” ‘n soort linkse Engelsman wat bloot nog sy Afrikaanse naam of van behou, soos Adriaan Basson of Max du Preez byvoorbeeld. Dis nou nog afgesien van selfs meer sinistere figure soos Pierre de Vos en Christi van der Westhuizen wat dalk eiehandig die ANC mag oortuig dat oorblywende, patriotiese Wit Afrikaners deur Umkhonto-soldate voor die vuurpeloton gestel en gefussilleer behoort te word.

Rooi Afrikaners wil as enkelinge (of as Engelse, want die meeste verkies Engels as omgangsgtaal) in Suid-Afrika oorleef en sien Wit Afrikaners as ‘n “bedreiging vir die vrede”.

U mag sê dat Cyril Ramaphosa glad geen Nguni is nie. Maar hy is juis daardie rare verskynsel: ‘n soort verkleurmannetjie uit ‘n minderheidstam, soos Josef Stalin wat ‘n Georgiër was en geen rasegte Rus nie. As ontstamde Engelse Bantoe, handhaaf Ramaphosa ‘n balans tussen die ANC se faksies terwyl hy die Rooi Afrikaners en nog Rooier Engelse om hom versamel ten einde die revolusie, waaronder grondgryp en selfs die verdrywing van Afrikaners uit die land, nog veel verder as sy Nguni-kollegas te voer.

Feit is dat, terwyl ons tussen die twee klippe van die Engelse en Nguni’s verkeer, sonder eie soewereiniteit en seggenskap, gaan ons konstant fyngemaal word.

Julle is die oorheersers en júlle die vertrappers
van ons wat sterk is, maar magteloos verneder;
julle maal ons soos koring; julle eet ons soos brood,

het N.P. van Wyk Louw gedig.

Al is dit hoe klein, simbolies en onbenullig, sal ons moet begin weerstand bied. Die Rooi Afrikaner sal dalk die eerste wees om teen ons in die loopgraaf aan te lê, maar die pad na vryheid loop ook deur die skare verraaiers onder ons eie mense.

Lank lewe die Wit Fin, die Wit Afrikaner!

Leon Lemmer: Heimat, ontheemding, nostalgie en Afrikaans as ‘n tuiste

Namate ‘n mens bejaard word, is jy geneig om eerder terug as vorentoe te kyk. Dit is so omdat die verlede oor meer jare strek as wat die toekoms inhou. In die verlede was daar goeie tye waarna jy verlang, terwyl die toekoms vir jou rampspoedig gaan wees. Jou gedagtes word al hoe meer eerder met dooies as lewendes bevolk. Jy ontwikkel ‘n intense waardering vir feitlik alles wat lewe, wel wetende dat alle lewe tydelik/kortstondig/eindig is. “Feitlik alles wat lewe” omdat ek nie ‘n voorliefde vir bv insekte het nie. Soms wonder ek waarom ek nie ‘n vegetariër is nie. Diere sterf baie meer teensinnig as plante. Ek hou nie van die gedagte dat diere ter bevrediging van my eetlus sterf nie. Die beste strategie vir ‘n bejaarde skyn te wees om daagliks in die verskuiwende hede te lewe; dankbaar dat jy steeds die werklikheid ervaar, jy jou min dae ten beste kan benut en die son darem nog skyn om jou voorlopig teen die naderende donker te verskans. Dit is ‘n voorreg om ‘n leeftyd lank in die lig te wandel; ‘n geleentheid wat geaborteerdes ontsê word.

Sowel die verlede as die toekoms kan selektief benader word. Byvoorbeeld, die ANC hou daarvan om sy bloedbevlekte, terroristiese verlede te verdoesel en hoogs oordrewe eerder beweerde gruweldade van die blankes in herinnering te roep. Sowel die hede as die toekoms word deur die ANC met valse optimisme hoogs misleidend positief voorgestel. Vir almal gaan daar glo werk geskep word. Genoeg huise gaan gebou word. Vir almal wag daar ‘n beter lewe, ens. Dit is egter veral die ANC-elite wat materieel al hoe beter daaraan toe is.

‘n Lewende mens is elke oomblik van sy lewe êrens. Hy is noodwendig in tyd en in ruimte. Hy kan kort of lank op ‘n plek vertoef. Hy kan van ‘n plek hou of nie. Veral as hy lank op ‘n plek deurbring en daar gelukkig is, kan hy geheg aan die plek raak; kan hy dink dat hy daar hoort. As hy weggaan en elders minder gelukkig is, kan hy na sy vorige plek bly hunker en kan hy begeer om daarheen terug te gaan. Daardie weggaan is ‘n ontworteling en die wegwees ‘n ontheemding. Daardie hunkering om terug te gaan, word nostalgie of heimwee genoem. Daardie plek waarna hy hunker, is sy tuiste, heimat, kontrei, tuisland, geboorteland of vaderland. Dit is die habitat waarin hy floreer en gelukkig is. Sy heimat kan sy nostalgie, heimwee of verlange verdryf.

In die Handwoordeboek van die Afrikaanse taal (HAT, 2015) word die genoemde terme soos volg verduidelik:

ontheemde: vlugteling sonder woonplek [of heenkome]
nostalgie: heimwee, verlange
heimwee: sterk verlange na ‘n mens se tuiste
tuiste: eie huis/woning waar jou gesin of ouers woon
heimat: plek/streek waar iemand vandaan kom; geboorteland; kontrei; vaderland
vaderland: land van herkoms; geboorteland.

Hierdie verskynsels het bv tyd-, ruimte-, sosiale, kulturele, emosionele/sentimentele, historiese en politieke (bv nasionalistiese) dimensies. Hulle dui op ‘n bepaalde geestesingesteldheid (“mindset’) by die individu. Omdat die werklikheid deurlopend verander, speel ‘n idealistiese of verbeeldingsfaktor ook ‘n rol. ‘n Mens kan nie in elke opsig teruggaan na wat was, bv die tuin van Eden, nie. Om te sê, “Ek sal opstaan en na my vader gaan” (Lukas 15:18, 20), is onrealisties as hy dood is. Immanuel Kant (1724-1804) skryf: “Later, when they visit these places, they find their anticipation dampened and even their homesickness cured. They think that everything has drastically changed, but it is that they cannot bring back their youth” (Barbara Cassin, bron hier onder, Kindle 1206). Sedert 1994 is Suid-Afrika onherroeplik opgedonder. Daar kan nie teruggegaan word na die land soos hy eens was nie. Hoogstens kan ‘n Afrikanertuisland plaaslik of elders geskep word.

Maar daardie teruggaan, werklik of bloot in jou gedagtes, kan ‘n mens beter laat voel, kan jou opgewasse vir die hede maak, kan trots op jou Afrikanerskap aanwakker omdat Afrikaners oor eeue voortreflik gepresteer het. Die ANC-regime voel vergelykenderwys so minderwaardig dat bv die vorige landsvlag nie vertoon en die vorige volkslied eintlik nie gesing mag word nie. ‘n Katastrofiese gebeurtenis, soos die mandaatlose 1994-magsoorgawe, kan dus, as dit nostalgie opwek, positiewe gevolge in jou gemoed hê. Onder Afrikaners wat hulle steeds in Suid-Afrika bevind en natuurlik ook onder Afrikaner-uitgewekenes/diaspora neem nostalgie heel moontlik (stille) epidemiese afmetings aan. In hulle historiese plek word Afrikaners nie meer geken, erken of gereken nie. Daar is by hulle ‘n onstilbare gevoel van onherstelbare verlies. ‘n Klein groepie blanke Afrikaanssprekende politici het hulle aangematig om die land en die Afrikanerdom onberekenbare skade aan te doen. Voorheen het talle ANC-terroriste tydelik in vrywillige ballingskap in die buiteland vertoef. Deesdae voel baie van die beste plaaslike blankes verplig om permanent in ballingskap te gaan; om hulle weens die onverkwiklike plaaslike omstandighede permanent in die buiteland te vestig. Die rolle van swart en wit mense is dus omgeruil.

Nostalgie kan gevaarlik wees. Dit kan die werklikheid oorvereenvoudig en onhaalbare verwagtinge wek. Die verlede kan op ‘n onrealistiese manier veridealiseer en die hede onbillik verdoem word. Dit is die boodskap in bv Edoardo Campanella en Marta Dassù se boek, Anglo nostalgia: The politics of emotion in a fractured West (Oxford University Press, 2019, 234p; Amazon Kindle $16.55). Die teks gee uitdrukking aan die outeurs se afkeur van bv Brexit en Donald Trump, asook ‘n afwysing van ‘n terugwaartse of retro-benadering tot die politiek.

Waar hoort ek? Waar behoort ek te wees? Daar is verskillende plekke en vlakke. Hulle bly nie dieselfde nie. Ek is ‘n Afrikaner en Afrikaans. Ten spyte van hierdie benamings het ek my nog nooit as ‘n Afrikaan beskou nie. Ek het geen voorliefde vir die kontinent Afrika nie. Dit is ‘n geval van in Afrika maar nie van Afrika nie. Vóór 1990/94 was ek geheg aan Suid-Afrika. Dit is my geboorteland en ek was tydens die blanke politieke bewind ‘n lojale Suid-Afrikaner. In die jare sewentig het ek in Amerika studeer. Dit was toe die Amerikaanse regering sy beloofde steun aan die Suid-Afrikaanse troepe in Angola onttrek het. My Amerikaanse verblyf het my patriotisme jeens Suid-Afrika versterk. Anders as bv Wim de Villiers het ek nie as ‘n hanskakie en wêreldburger na Suid-Afrika teruggekeer nie, maar meer as ooit as ‘n Afrikaner en Afrikaanssprekende. Suid-Afrika was my heimat vóór die 1994-ontheemding. Slegs wat amptelike burgerskap betref is ek sedertdien ‘n Suid-Afrikaner. Andersins is my Afrikanerskap my identiteit. By my is daar geen sprake meer van eers Suid-Afrikaner en daarna Afrikaner nie. Dit is soortgelyk aan wat Cicero (106-43 vC) geskryf het: “All natives of Italian towns have two homelands, one by nature and the other by citizenship” (Cassin 694).

In Suid-Afrika het ek op verskillende plekke gewoon. Van my eerste twee jaar in ‘n voorstad onthou ek niks nie. Maar daarna het ek op twee dorpe in my ouerhuis gewoon en op drie plekke tydens my beroepslewe voordat ek by die see afgetree het. Laasgenoemde ses plekke was waar ek agtereenvolgens gevoel het dat ek daar hoort, al was dit op elke plek nie altyd in dieselfde huis nie. Daardie halfdosyn plekke het noodwendig ook ‘n streeksgebondenheid meegebring. Toe ek vryelik kon kies waar om af te tree, het ek onthou dat dit altyd soos ‘n tuiskoms gevoel het as ek in die Boland kom en die blou berge en wingerde sien.

Maar naas die land, streek en woonplek (stad, dorp) was die huis waarin ek gebly of wat ek gehuur of gekoop het altyd my ware tuiste. “Aan die einde van die dag is die tuiskoms nog die beste.” “Home is where the heart is.” Die kern van tuisvoel is in die huisgesin en, in breër verband, in die familiekring. Dit is hulle teenoor wie jy beskermend voel en deur wie jy ten beste beskerm word. Jou huis is jou kasteel. Dit is waar ‘n mens laer trek en hoop vind om krisisse die hoof te bied. Dit is waar daar onderlinge vertroue tussen bekendes is, waar jou identiteit of wesenlike aard bekend is en jou lewenswyse aanvaar word. Dit is ook waar voorgeslagte se erfenis gekoester en hulle nalatenskap bewaar word. Die verlede word gehuldig. Herinneringe word lewendig gehou. In die gesin sal jy die langste onthou word. Herinnering is ‘n vorm van oorlewing.

Vaste eiendom, bv ‘n plaas of grond en ‘n huis, laat jou gewortel voel. In die vorige eeu was daar die grootskaalse uittog van Afrikaners vanaf plase na die dorpe en veral die stede. Daardie verskuiwing het Afrikaners aanvanklik met ‘n gevoel van ontwortelling gelaat. Afrikaners het hulle geborgenheid teruggekry toe hulle in 1948 politieke beheer oor die land verkry het. Dit het as ‘n waarborg van Afrikaner-identiteit gefunksioneer. In 1990/94 is daardie begronding op ‘n verraderlike manier verkwansel. Sedertdien sorg die ANC-regime dat die blankes se eiendom, in watter vorm ook al, in soverre dit nie deur misdaad verloor word nie, deur amptelike beslaglegging bedreig word, met onteiening sonder vergoeding as gekoesterde ideaal.

Deesdae moet ons aanhoor, van diegene wat ons ondergang begeer, dat ons as Afrikaners nie laer mag trek nie. Die kulturele marxiste beywer hulle vir die ondermyning van die Westerse gesin omdat die grondslag van ‘n volk en die Westerse beskawing in gesinsverband gelê word. Dit is in gesins- en volksverband dat die onderskeid tussen hier en dáár (elders) en tussen ek/ons en hulle (die ander) getref word. Dit is presies wat diegene wat almal gelyk- en eenders verklaar, wil verhoed en uitroei. Die aktiviste en propagandiste wil nie net die blankes se gedrag beheer nie, maar ook hulle denke. Ons word vermaan dat ons nie nostalgies na die goeie ou dae mag terugverlang nie. Maar ons doen dit juis omdat die verlede in so baie opsigte beter as die hede is; heel moontlik ook beter as die toekoms.

Oor die heimat en nostalgie is talle boeke beskikbaar. Ek skryf vervolgens na aanleiding van Barbara Cassin (gebore in 1947) se boek, Nostalgia: When are we ever at home? (New York: Fordham University Press, 2016, 94p; Amazon Kindle $19.54). Die oorspronklike teks is in 2013 in Frans gepubliseer. Meer as ooit skryf ek vandag na aanleiding van ‘n boek eerder as oor die boek as sodanig. Ek het op hierdie boek besluit vanweë die klem wat Cassin op taal plaas. Sy lewe in en deur en vir taal. Haar teks open die weg vir die siening van ‘n taal, bv Afrikaans, as ‘n “tuiste in eie taal” (JC Steyn).

Dit is blykbaar veral Duitsers wat boeke oor die heimat en nostalgie geskryf het. Cassin is ‘n jodin wat onder meer die denke van Martin Heidegger (1889-1976) probeer deurgrond. Dit verduidelik deels haar leidende aandeel in die Dictionary of Untranslatables: A philosophical lexicon (Princeton University Press, 2014, 1 344p; Amazon Kindle $43.69).* Dit is uiters moeilik, eintlik onmoontlik, om die boeke van bv Heidegger en Ludwig Wittgenstein (1889-1951) bevredigend uit die oorspronklike Duits te vertaal. Hierdie woordeboek het oorspronklik in Frans verskyn. Die Engelse weergawe is ‘n uitgebreide, bygewerkte publikasie. Meer as 150 geleerdes het daaraan meegewerk. Dit was ‘n merkwaardige en uiters ambisieuse projek.

[* $43.69 vir 1 344 bladsye is, ten minste kwantitatief, beter waarde as $19.54 vir 94 bladsye. ‘n Meer bekostigbare alternatief vir die genoemde woordeboek is Ella Frances Sanders se bespreking van meer as vyftig woorde, Lost in translation: An illustrated compendium of untranslatable words from around the world (Ten Speed Press, 2014, 112p; Amazon Kindle $11,92). ‘n Interessanter en meer geleerde aanslag is te vinde in Emily Apter se boek, Against world literature: On the politics of untranslatability (Verso, 2013, 368p; Amazon Kindle $21.07), waarin die gevolge van onvertaalbaarheid aan bod kom, bv daar is wêreldliterature (nie net een nie) en vertaalbaarheidstudie behoort die grondslag van vergelykende literatuurstudie te wees.]

Wat duidelik is, is dat die betekenis wat ‘n mens aan ‘n woord heg enersyds kultuurgebonde is, bv deur jou moedertaal bepaal word, en andersyds deur jou ervaring beïnvloed word. In die jare sestig was ek ‘n dosent aan ‘n universiteit vir swartes. Die NP-regering wou die inheemses tot hoër prestasie aanmoedig deur hulle bokant hulle gewigsklas te laat boks. In die huis wat ek van die universiteit gehuur het, was een van die gevolge dat ek met die skakelaar in die voorportaal die kombuislig aangeskakel het. Ek ken die presiese betekenis van die Afrikaanse woord heimwee, wat sy oorsprong in die Nederlandse heimweh en die Duitse Heimweh het. Die Engelse woord daarvoor is homesickness, wat my egter altyd aan my destydse huurhuis laat dink.

Die heimat waaroor Cassin in haar 2016-boek nostalgies is, is hulle huis op Korsika, waarin haar man oorlede is (98). Andersins beskou sy haarself as “uprooted”. Dit is maar asof (“as though”) Korsika haar heimat is (86). Dit is ‘n fiksie wat sy soos ‘n kleinood koester. Dit herinner aan Hans Vaihinger (1852-1933) se boek, Die Philosophie des Als Ob (1911) / The philosophy of ‘As If’ (1924). René Descartes (1596-1650) het in 1648 oor homself geskryf: “One foot in one country and the other in another” (26). Dit kan van baie Jode en deesdae ook van baie Afrikaners gesê word. Descartes gaan voort: “I find my condition to be very happy, in that it is free.” Dit is te betwyfel of baie Afrikaner-uitgewekenes hiermee sal saamstem. “My mother was of Hungarian-Jewish descent by way of Trieste and the irredentist lands,* and my father’s family, descended from barbarian pirates, supposedly acted as one of the people’s bankers in the Comtat Venaissin” (86); dus toe Avignon ‘n pouslike staat was (1274-1791). “[But] I am French, as it says on my identity papers” (111).

[* “The ‘irrendentist’ movement … sought the annexation to Italy of all lands that had historically been inhabited by Italians” (1162).]

In haar inleidende hoofstuk skryf Cassin dat sy geen tuiste (“home”) het nie, dat Korsika nie haar tuiste is nie, maar dat dit (darem) soos ‘n tuiste voel (69). “It is with this experience that I wish to begin: the feeling I inwardly qualify as an irrepressible nostalgia and that I experience every time I’m ‘back’ in Corsica” (80). “Nostalgia is not simply homesickness and the return home … What it is, [is] an adorable human fiction, a cultural fact … The best way to be back home [would be] in one’s [real] homeland” (98). “[Corsica] emerges like an idea … a point of view on the world” (122). By haar is daar “nostalgia for an island. An island is a place” (127). Dit is ‘n plek waarheen ‘n mens kan gaan maar ook een waarvan jy kan weggaan.

Die woord nostalgie is ‘n samestelling van twee Griekse woorde, nostos (terugkeer) en algos (pyn, lyding), “both the suffering that has a hold on you when you are far away and the pains you must endure in order to return” (133). Volgens die Historical Dictionary of the French Language (1678) het ‘n geneesheer, ‘n Duitse Switser, Jean-Jacques Harder, die woord Nostalgie gemunt om Heimweh te beskryf (139). “This book questions, together with ‘nostalgia’, the relationship between homeland or fatherland, exile, and mother tongue” (170). Wat Afrikaans betref, kan onderskei word tussen Afrikaans as die moedertaal van uitgewekenes in die buiteland en Afrikaans as plaaslik die uitgeweke/verworpe amptelike en onderrigtaal van sowel die 1996-Grondwet as die ANC-regime.

Sowel uitgeweke as plaaslike Afrikaners kan deesdae slegs in Afrikaans ‘n tuiste vind. Voorheen het Afrikaners in die land, naamlik blank-regeerde Suid-Afrika, en in bv die Afrikaanse kerke ‘n tuiste gevind. Dit is deesdae (eintlik) nie meer moontlik nie. Dikwels veral nie in die NG Kerk nie. In die Afrikaanse Protestantse Kerk darem nog wel. Vir ‘n uitstekende uiteensetting van die toestand waarin die NG Kerk verval het, lees Fanie Snyman se artikel, “Is die NG Kerk ‘n slagoffer van kerkkaping?” (LitNet 15.11.2019). Snyman het onlangs afgetree as die dekaan van die fakulteit teologie aan die University of the Free State. Voorspelbaar is hy deur ‘n swart kollega opgevolg. Kerklike agteruitgang weerspieël nie noodwendig (in dieselfde mate) ‘n vermindering in religieuse geloof/godsdienstigheid nie.

Homerus

Die Odyssee is die onderwerp van Cassin se eerste hoofstuk. Homerus word gewoonlik die legendariese (blinde) outeur van twee heldedigte, Die Illias en Die Odyssee (of Odusseia) genoem, maar die tekste het heel moontlik hulle oorsprong in die agste eeu vC in ‘n breër mondelinge antieke Griekse verband, wat dele van die hedendaagse Turkye ingesluit het. Die Illias het drie dae in die Trojaanse Oorlog (13de eeu vC) as onderwerp. Die Odyssee handel oor Odysseus, die koning van Ithaka, se dekade lange omswerwinge en stryd om ná die Trojaanse Oorlog tuis te kom, dus om na Ithaka terug te keer.

In hierdie gedig kan die oorsprong gevind word van die uitdrukking “Om jou tussen Skilla en Charibdis te bevind”, dus op ‘n plek waar daar gevare aan weerskante is. Skilla is ‘n gevaarlike rots of spelonk in die seestraat van Messina, geleë teenoor die draaikolk van Charibdis, gevolglik is daar bitter min ruimte vir ‘n veilige deurvaart per skip. In Die Odyssee is daardie gevaar egter ‘n mitologiese monster wat mens en dier verslind.

In Die Odyssee word van Odysseus se talle vertragings tydens sy terugreis na sy geboorteplek vertel. Sy ontworteling en sy geworteldheid word uitgebeeld. Vandaar sy nostalgie (170). “Nostalgia is what makes one prefer going home, even if it means finding there a time that passes by, death – and, worse, old age – rather than immortality. Such is the weight of the desire to return” (255). “Happy is he who, like Odysseus, can reach home … can return home, after a beautiful journey, full of hard-earned wisdom, to live with his kin for the rest of his life” (407). “Heimweh would be the desire to return, a closed-off nostalgia” (494). Odysseus sê: “What I want and all my days I pine for is to go back to my house and see my day of homecoming” (260). Odysseus vra: “What man has put my bed in another place?” (202, 372). Daar is baie mense wat ontuis voel as hulle nie in hulle eie bed slaap nie. Dit is die mag van die gewoonte; dus identifisering met die bekende, met dít waaraan jy gewoond of geheg geraak het.

“How do you know you are back home?” (266). Die antwoord is: Wanneer jy tuis voel. “One makes one’s bed, now one must lie in it, a bed rooted for good in the ground of the home. And that is how you know you are at home” (384). In daardie sin het Afrikaners voorheen dikwels gehoor dat hulle aan die suidpunt van Afrika geplant is. Dit is waar hulle wortel geskied en uitmuntende vrugte gedra het. Aan die eens blanke plaaslike universiteite, waar swartes geen bydrae hoegenaamd tot die vestiging en uitbouing daarvan gelewer het nie, eis swart studente deesdae alewig dat hulle op die kampus tuis wil voel. Dit bring mee dat die opset volgens hulle wense getransformeer word. Dit veroorsaak noodwendig dat die blanke studente, wat kultureel anders is en tradisioneel daar hoort, ontuis voel. Aan die wense van blankes steur die ANC-kruipende universiteitsowerhede hulle egter glad nie.

Vergilius

Die Aeneïs is die onderwerp van Cassin se tweede hoofstuk. Publilius Vergilius Marco (70-19 vC) is die outeur van die heroïese epos, Die Aeneïs, in Latyn, wat oor die tydperk ná die Trojaanse oorlog handel. Aeneas is die Trojaanse held wat die Romeinse ras sou grondves. In die gedig word daar, in navolging van Die Odyssee, van die legendariese Trojaanse perd vertel, ‘n houtperd waarin Griekse soldate in die 10de jaar van die Trojaanse Oorlog weggekruip het om hul vyande, die Trojane, in die huidige Turkye, ná ‘n beleg van nege jaar te uitoorlê om die stad, Troje, te verower. Kommuniste, soos Joe Slovo, wat in die jare dertig uit Litoue na Suid-Afrika geëmigreer het, en terroriste, soos Nelson Mandela, wat uit die tronk vrygelaat is, was in die spreekwoordelike Trojaanse perd wat toegelaat is om die blanke bewind in Suid-Afrika te vernietig.

Aeneas vlug met my vader, Anchises, op sy rug uit die brandende stad. Hulle skip word deur verskillende winde in talle rigtings rondgedryf, bv na Sicilië (waar Anchises sterf), Libië, Kartago, nogeens Sicilië en daarna Italië, naamlik die antieke staat Latium. Voor dit besoek Aeneas sy vader in die Onderwêreld, Hades, nadat hy die Styx-rivier oorgesteek het. Romulus en Remus, twee lede van die nageslag van Aeneas en sy Trojane, wat die Latynse kultuur, bv taal en kleredrag, aanvaar het, het die stad Rome op die Sewe Heuwels gevestig. Die bevolking van die staat Latium is uitgebou tot ‘n nasie wat eeue lank die Romeinse Ryk sou beheer. Hierdie epos het Dante Alighieri (1265-1321) se epiese gedig, La Divina Comedia (1320, 1ste druk 1472), beïnvloed, wat meegewerk het dat veral die Toskaanse taal mettertyd Standaard-italiaans geword het.

Aeneas, met sy vader op sy rug, simboliseer iemand wat alles in sy vermoë doen om, terwyl hy vlug en daar geen hoop meer is nie, soveel moontlik van sy vaderland met hom saam te neem (40, 557). Anders as Odysseus keer Aeneas nie na sy geboorteland, sy heimat, terug nie. “[His] uprootedness occurs without any hope of return” (528). Hy is uit Troje gegooi en moet as emigrant in ballingskap sy begeertes by sy nuwe situasie aanpas (533). “Aeneas will no longer speak Greek but Latin, the language of those who live where he is settling. Exile forces one to abandon one’s mother tongue. Land of the fathers, language of the mothers: it is with the language of the other that one makes a new fatherland for oneself” (626; ook 736). Hannah Arendt spreek hierdie standpunt lewenslank teë (kyk hier onder). Vir haar is haar moedertaal die maatstaf vir [onveranderbare] identiteit (670).

Uiteindelik vind Aeneas ‘n tuiste in ‘n nuwe taal, Latyn (45). Hy sê: “[I shall] make them all Latins with one language” (528, 670). “The Greek language … disappears … to the advantage of Latin” (676). Dit herinner aan die heillose ANC-regime wat daarop ingestel is om Afrikaans as amptelike taal, asook andersins (as hoftaal, as onderrigtaal in skole en aan universiteite, ens), te vernietig, met as ideaal een (swart) nasie en een taal, “globish, global English” (725), die absoluut teenoorgestelde van ‘n eie nasionale taal. “[But] the memory of the past remains present right up to the last breath [of Aeneas]” (539).

Hannah Arendt

Sommige idees van Hannah Arendt (1906-1975), ‘n Duitse jodin, is die onderwerp van Cassin se derde hoofstuk. Arendt was ‘n student van Martin Heidegger en Karl Jaspers (1883-1969). In 1937 het sy staatloos geword toe haar Duitse burgerskap nietig verklaar is. In 1941 het sy in Amerika aangekom en in 1951 ‘n Amerikaanse burger geword (736). Dit is net haar nasionaliteit wat verander het (803); nie haar identiteit nie. Terugskouend op haar lewe het sy gevra: “What remains? The language [German] remains” (731, 742, 797). “The German language is the essential thing that has remained and that I have always consciously preserved” (973). “I had to leave Germany more than thirty-four years ago; the mother tongue is the only thing you can take with you from the old country, and I have always tried to keep this irreplaceable thing intact and alive” (809).

Vir bannelinge is hulle moedertaal “the only part of their home they still mastered” (827). “Language is what counts” (803). Arendt sê: “There is a tremendous difference between your mother tongue and another language” (803). “It is the mother tongue, not the land of her fathers, that constitutes her homeland … It is the [her] resistance of German in New York [City] that makes the [her] homeland … Arendt teaches us how to detach language from people … The German language and the German people are not identical or superimposable in any way, especially not politically” (742). Arendt sê: “I … don’t believe that I have ever considered myself a German – in the sense of belonging to a people as opposed to belonging to a state” (758). “The country I like best of all is German [the language]” (1015).

Richard E Flathman verskaf die volgende samevatting van Arendt se denke, waaruit duidelik blyk waarom haar idees tersaaklik vir Cassin se boek is. “There is a breach between being and thinking, one that cannot be closed by thought … Modernity remains mired in egoism, a condition compounded by the emergence of a ‘mass’ that consists of bodies with needs temporarily met by producing and consuming and which demands governments that minister to these needs. In place of thinking, laboring, and the administration of things now called democracy, all of which are instrumental but futile as responses to the ‘thrown’ quality of our condition, Arendt proposed to those capable of it a mode of being, political action, that she found in pronounced form in pre-Socratic Greece and briefly and gloriously at the founding of the Roman and American republics … Political action requires the courage to initiate one know not what. Its outcome is power; not over other people or things but mutual empowerment to continue acting in concert and thereby to overcome egoism and achieve (positive) freedom and humanity” (The Cambridge Dictionary of Philosophy, 2nd edition, edited by Robert Audi, Cambridge University Press, 1999, p 43).

Na aanleiding van die vorige paragraaf kan ons sê dat daar ‘n verskil is tussen die omstandighede waarin Afrikaners hulle tans bevind en die situasie waarin hulle graag wil wees. Die swart massa gee voorkeur aan die bevrediging van hulle eie korttermyn behoeftes. Die ANC-regime probeer om veral ten koste van blanke belange aan hierdie eise te voldoen. Sonder hulle instemming en teen hulle sin woon Afrikaners in ‘n land waar beleid deur emosie eerder as rasionaliteit bepaal word. Om uit hierdie gat te kom, is politieke aksie noodsaaklik. Afrikaners sal êrens moet begin om iets te doen ten einde hulle vryheid en selfbeskiking, en dus ook hulle selftrots, terug te wen.

Arendt het Engels aangeleer, maar kon dit nooit aksentloos praat nie. Sy was ook nie in staat om idiomatiese Engels te skryf nie. Haar man het gepraat van “the ‘stammering existence’ of exiles who are tossed about ‘not only from country to country, but language to language'” (827). “Home is the language [German] that she lives in against all opposition … The German language was what remained of a homeland, or rather, what remained as a homeland. In so doing she taught us that there is a ‘difference between the mother tongue and the land of the fathers'” (45). “To have one’s language for a homeland, or even for one’s sole homeland. That is how, in dark times, Hannah Arendt, ‘naturalized’ in her American exile. Chooses to define herself: not in relation to a country or a people but only in relation to a language, the German language. It is this language that she misses and wants to hear” (175). “It wasn’t the German language after all that went mad” (973) – in die tyd van Naziisme. Insgelyks behoort Afrikaans nie op grond van apartheid veroordeel te word nie. In talle opsigte was apartheid ‘n sinvolle beleid. In elk geval, waarom word Engels nie verdoem op grond van imperialisme, kolonialisme, standbewustheid en die tradisionele Britse beleid van rasseskeiding nie?

Dit lyk asof hulle moedertaal, Afrikaans, tans die kern is van wat van Afrikaner-identiteit behoue gebly het. Maar dan Afrikaans wat dikwels en al hoe meer in ‘n hoogs onvolmaakte toestand verval het, naamlik in geradbraakte, Engels-besoedelde vorm. Ek het al dikwels maar tot dusver tevergeefs gepleit dat Afrikaansinstansies, soos die Afrikaanse Taalraad (ATR), die Afrikaanse Taal- en Kultuurvereniging (ATKV) en die Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns, hulle verpligting ten opsigte van die gehalte van Afrikaans moet nakom deur veldtogte ten bate van taalsuiwerheid te voer. Om politieke redes, dus om politiese byderwetsheid, verseg hulle om iets hieromtrent te doen. Dieselfde geld iedere tans praktiserende dosent in die Afrikaanse taal- en letterkunde.

Vir my is en bly dit een van die verwerplikste, skandaligste en onverskoonbaarste verskynsels in die nuwe Suid-Afrika. Die ingesteldheid is: Soos Afrikaners kan Afrikaans maar in sy swernoot gaan. Daar is skynbaar geen voorgevoel of aanvoeling vir onherstelbare verlies, vir heimwee, nie. Omdat Afrikaanstaalsuiwerheid nie bevorder word nie, is nie net nieblanke sprekers al hoe meer geneig om Afrikaans met onnodige Engelse woorde te besoedel nie, maar ook blanke Afrikaanssprekers. Daar kan gerus in gedagte gehou word wat Victor Klemperer (1881-1960), ‘n neef van die dirigent Otto Klemperer, geskryf het: “Words can be like tiny doses of arsenic: they are swallowed unnoticed, appear to have no effect, and then, after a little time, the toxic reaction sets in after all” (984). Toksiese Afrikaans neem epidemiese afmetings aan sonder dat teenmiddels aangewend word. Die dood is so ‘n taal se voorland. Dit sal nie in ‘n erg geradbraakte toestand vir lank en sekerlik nie onbepaald naas Engels kan bly voortbestaan nie.

“What is it that makes a tongue a ‘mother tongue’? Perhaps the possibility of invention. Poetry, this making (of) language, is naturally bound up with the mother tongue” (827). “Rather than using it [the mother tongue] as a static totality, one produces it as energeia and not as ergon, as putting into work, into act and evolution. Arendt underscores this: ‘I do things in German that I would never allow myself to do in English'” (833). In sy voorwoord by die boek skryf Souleymane Bachir Diagne: “Cassin proposes … an important distinction between the language that we put into work as energeia, in which we allow ourselves to make radically new possibilities happen because we feel that we contribute to its continuous creation, and the language that we use, no matter how well we master it, as ‘a static totality’, which we perceive as already constituted outside of us, as an ergon” (51), dus as bloot ‘n gebruiksmiddel.

Myns insiens kan hierdie onderskeid veralgemenend op die Afrikaans van Afrikaners en bruin mense toegepas word. Afrikaners is Afrikaanslojaal en beskou hulle moedertaal as deel van hulle onvervreembare identiteit; selfs as die kern van hulle identiteit, dus as dít wat van hulle meer as enigiets anders Afrikaners maak. Afrikaners is noodwendig Afrikaanssprekend. Hulle gaan skeppend met Afrikaans om, soos oortuigend geboekstaaf in die taal- en literatuurgeskiedenis van en ander gepubliseerde werke in Afrikaans.

Bruin mense, daarenteen, is tot dislojaliteit jeens Afrikaans geneig. Afrikaans is nie deel van hulle onvervreembare identiteit nie. Baie van hulle het (met wisselende mate van sukses) verengels. Sedert 1994 neem hierdie verskynsel epidemiese afmetings aan. Bruin mense het dus nie noodwendig Afrikaans as moedertaal nie. Vergelykenderwys is hulle skeppende vermoë in Afrikaans skynbaar beperk. Weens hulle neiging tot Afrikaansdislojaliteit wend hulle hulle dikwels en al hoe meer tot die mondelinge en skriftelike gebruik van Engels as kenmerkende deel van hulle geradbraakte Afrikaans, pleks van skeppend met Afrikaans om te gaan. Afrikaans word verwater tot (bloot) ‘n kommunikasiemiddel pleks van dié vaandeldraer van hulle identiteit en kultuur te wees. Bruin mense behoort dus – al word daar kwantitatiewe redes ten gunste hiervan aangevoer – geensins met die toekoms van Afrikaans vertrou te word soos sommige Afrikaanse instansies, soos die ATR en die ATKV, by voorkeur en met oorgawe doen nie.

Wat by bruin mense met hulle Afrikaans/Engels, bv Kaaps, gebeur, is soos by die swart mense se Engels. Die taal word meganies, dus nie-skeppend, gereproduseer. “One cliché chases another” (833). Byvoorbeeld, ons moet kort-kort aanhoor die polisie werk “round the clock” om misdadigers op te spoor, maar dan verskyn daar foto’s van polisie-amptenare wat selfs in die dag tydens dienstyd slaap. “We become the way we speak” (840). “This lack of invention … rides on the back of a lack of taste” (871). Ons moet liefs energiek en skeppend en met eerbied met taal omgegaan. Tans kan dit meer as ooit met reg van die Afrikaans van alle Afrikaanssprekendes verwag word.

“One’s tongue is no longer a ‘mother tongue’ as soon as one no longer invents anything in it, indeed, … it is no longer even really a ‘tongue’ for all those politically and humanly idiotic listener-transmitters crippled by banalities and lacking in any reflective or critical judgment” (854). “When the mother tongue is no longer a tongue, a language, there is only propaganda. In fact, it is because we have a responsibility with regard to the words we use, the responsibility of an author and not of a receiver or communicating go-between, that language is also something political” (859). Dat dit só is, spreek uit wat hier bo staan. ‘n Prominent kenmerk van die kultuurkrisis of -oorlog is “mass culture, mass communication: when the language in general use is no longer anything but globish, that is, global English, and there is no longer any invention, taste, or judgment” (871).

Cassin beklemtoon “the absolute singularity of the mother tongue” (883). “The mother tongue is unlike any other tongue not simply because it is the language or tongue of the mother – and one has only one mother – but because it constitutes one’s very being through a complete imbrication [“oorvleueling”] of nature and culture. How can we ‘have’ a language without ‘being’ in the process constituted by this sonorous mix of signifiers and life, that is, without having us?” (876). Haar verwysings na “being” (syn, dus wat is) kan op Heidegger se invloed dui. Heidegger het die Griekse taal as van wysgerige aard beskou. Hy skryf: “The extent to which this is so depends on the depth and power of the people and the race who speak the language and exist within it” (900). Dit kan ontologiese nasionalisme genoem word (906). “Das Vaterland ist das Seyn selbst” (913) – Die vaderland is syn as sodanig.

Ons lewe in ‘n era waarin geradbraakte Afrikaans en vlakheid van denke, bv onkritiese konformering met modeverskynsels, hoogty vier. Kan ons wat hierop volgend van Homeros en Grieks gesê word steeds van Afrikaanse skrywers en Afrikaans sê? Ek dink nie so nie. “Just by reading Homer one learns to speak Greek, to speak well, to think correctly, to be cultured, to be civilized, in short, to be men, and one thereby differentiates oneself from ‘barbarisans’ (we would say ‘foreigners’), that is, from those we cannot understand, who do not speak Greek, who commit barbarisms in language, who are neither cultured nor civilized, who are not men like us, who are not men at all … Isn’t belonging to a people precisely this imbrication of language and culture?” (888).

Leon Lemmer: Die kolonisering van Algerië en Suid-Afrika — ‘n vergelyking

Daar was ‘n tyd toe Afrikaners in talle lande in Suider-Afrika ‘n beskawende bydrae gelewer het. In Kenia, op die hoogland, het joiners in 1908 ‘n Afrikaanse gemeenskap begin, wat mettertyd voortreflik uitgebou is. Mau Mau-terrorisme, oftewel politieke “bevryding”, het teen 1963 ‘n einde hieraan gebring. ‘n Afrikanergemeenskap het ná die Anglo-Boereoorlog ook in Angola ontstaan, wat om dieselfde rede as in Kenia teen 1975 tot niet gegaan het. Dit is by uitstek Afrikaners wat die ooste van Rhodesië tot ‘n suksesvolle landbougebied ontwikkel het. Maar dit is juis hier waar Robert Mugabe se terroriste eerste en daarna deurlopend op groot skaal toegeslaan het. Ná die politieke onafhanklikheid van Zimbabwe in 1980 het Mugabe in 2000 begin om die plase van blankes sistematies te onteien. Die voorbeeld wat Mugabe met hierdie soort rasgebaseerde diefstal gestel het, word tans deur die ANC-regime met die oog op plaaslike toepassing nagevolg. In 1990 het Suidwes-Afrika, as Namibië, polities onafhanklik geword. Met die hartlike samewerking van die Nasionale Party-regering in Suid-Afrika het die Swapo-terroriste beheer oor die land verkry en is die blankes, veral Afrikaners, sedertdien aan die genade van bv die Ovambo-meerderheid uitgelewer. Ná die Anglo-Boereoorlog het sowat 600 Afrikaners hulle in Patagonië, Argentinië, gevestig. Hierdie gemeenskap is vinnig besig om te verdwyn vanweë trouery buite die Afrikanerdom, asook heeltemal te verspaans. Brian Murray du Toit het twee boeke oor Afrikaners gepubliseer: dié in Kenia (1998) en dié in Argentinië (1995). Nicol Stassen het ‘n boek elk oor die Afrikaners in Angola (2009) en die Dorslandtrek (2015) gepubliseer.

Dit is eintlik net in Namibië en Suid-Afrika waar Afrikaners steeds as ‘n sigbare etniese minderheid funksioneer. Hierdie Afrikaners het hulle reg op selfregering weens die onbevoegdheid en verraad van ‘n klein groepie Afrikaanssprekende blanke politici verloor. In die geval van Suid-Afrika het dit in 1994 mandaatloos gebeur toe ANC/SAKP-terroriste politieke beheer oor die land verkry het. Dit is om van te ween. Sedertdien het meer as ‘n miljoen blankes Suid-Afrika verlaat. Daar is ‘n ander Afrikaland wat ook meer as ‘n miljoen blanke inwoners verloor het. In 1962 het Algerië polities onafhanklik geword toe die Nasionale Bevrydingsfront, die Moslem FLN-terroriste, aan die bewind gekom het. Alexis de Tocqueville het hierdie moontlikheid meer as ‘n eeu vroeër voorsien toe hy geskryf het: “I … wondered what could be the future of a country subjected to such men, and where this flood of violence and injustices would end, if not in the revolt of the natives and the ruin of the Europeans?” (Tocqueville, bron hier onder, Kindle 1159). “Such men” verwys bv na ‘n Franse militêre bevelvoerder in Algerië wat gesê het: “Nothing but force and terror, gentlemen, succeeds with these people” (1151). Maar Tocqueville het mettertyd agtergekom dat hoë Europese moraliteit nie altyd maklik na Afrika/Algerië oorgeplaas kan word nie.

Die verraad wat teen die blankes in Suid-Afrika gepleeg is, kan primêr aan FW de Klerk toegeskryf word. In die geval van Algerië is die verraad teen die blanke inwoners deur die Franse staatshoof, Charles de Gaulle, gepleeg. Wat Tocqueville “France’s greatest affair, that of Algeria” genoem het, het daarmee tot ‘n einde gekom (2075). Wat nie algemeen besef word nie, is dat De Gaulle se verraad aan De Klerk die voorbeeld vir sý verraad kon gestel het. Ek het by ‘n vorige geleentheid hieroor geskryf, toe ek die “bevrydingstryd” in Algerië en Suid-Afrika vergelyk het (Praag 27.01.2019). Sedertdien het Rina Venter hierdie vermoede moontlik bevestig (Praag 26.10.2019). Soos De Gaulle het De Klerk doelbewus ‘n onbeduidende vraag in die 1992-referendum aan die blanke kiesers voorgelê: “De Klerk wil die vraag sodanig formuleer dat hy loskom van sy onderneming dat kiesers die finale seggenskap oor ‘n onderhandelde skikking het” (Venter Kindle 7431).

Algerië het in 1830 met die besetting van die hoofstad, Algiers, ‘n Franse kolonie geword. Die land is in 1834 geannekseer nadat die ander groot stad, Oran, verower is. In 1848 is Algerië tot ‘n provinsie of integrerende deel van Frankryk verklaar. Daar was drie départements: Oran in die westelike, Algiers in die sentrale en Constantine in die oostelike deel van Algerië. “These departments were granted representation in the Chamber of Deputies [in Paris], but the franchise was limited to Europeans and to a small minority of indigenous Algerians, who were required to renounce Islam in order to obtain French citizenship” (Tocqueville 411).

Die verraad wat teen die blankes in Suid-Afrika gepleeg is, is veel erger as dié in Algerië omdat Suid-Afrika sedert 1652, dus oor ‘n baie langer periode, ‘n blanke bevolking het, met vryburgers wat hulle sedert 1657 met lyf en eiendom aan die lot van hierdie land verbind het. Dit was vir die blanke Algeryne – veral Franse, Spanjaarde en Italianers – in 1962 veel makliker om die honderde kilometers oor die Middellandse See na hulle historiese geboortelande af te lê as vir die Afrikaners, wat duisende kilometers weg van Europa is en na verloop van eeue eintlik geen aanspraak op burgerskap van ‘n Europese land het nie. Maar dit is juis hierdie verskil in afstand van Europa wat die uitsonderlike prestasies van Afrikaners so merkwaardig maak.

Reeds in die antieke en klassieke tye, bv tydens die Romeinse Ryk, is die noordkus van Afrika, aan die Middellandse See, ingrypend deur Midde-Oosterse (bv Fenisiese vanaf 600 vC) en Europese beskawing beïnvloed. Die gebied wat tans die Maghreb genoem word, het lank as Numidia bekend gestaan. Dink aan Kartago (9de eeu vC tot 146 vC en 45 vC tot 698 nC), naby Tunis. Toe die Europese blankes met Suidelike Afrika kennisgemaak het, bv die Portugese ontdekkingsreisigers vanaf die 15de eeu en Jan van Riebeeck en sy geselskap in 1652, was daar plaaslik nog geen sprake van Europese beïnvloeding nie. Daardie voortreflikheid het saam met die blankes hier aangekom en wortel geskiet. Dit is by uitstek Afrikaners wat Suid-Afrika tot die ontwikkeldste en welvarendste land in Afrika uitgebou het. Pleks van hulle hiervoor te eer en hulle regmatig te bevoordeel, word die Afrikaners sedert 1994 veroordeel en verguis en ontsien die ANC-regime geen moeite om blatant teen die blankes, veral die mans en by uitstek die Afrikaners, te diskrimineer nie. Amptelik word dit graag, maar hoogs vals, die nie-rassistiese, nie-seksistiese nuwe Suid-Afrika genoem.

Ek het onlangs na Alexis de Tocqueville (1805-1859) verwys (Praag 2.11.2019), wat bekendheid vanweë twee boeke verwerf het: Democracy in America (2 boekdele, 1835 en 1840) en The Old Regime and the French Revolution (1856). Hy het beoog om twee verdere boekdele oor die Franse geskiedenis te skryf, maar weens tuberkulose/tering was sy gesondheid van jongs af delikaat en kon hy nie hierdie taak voltooi nie. Tocqueville was van 1839 tot 1851 ‘n parlementslid en in 1849 vyf maande lank die Franse minister van buitelandse sake. Wat minder bekend as sy twee genoemde boeke is, is dat hy in die periode tussenin intens in Algerië belanggestel en oor daardie land geskryf het. Sommige van hierdie geskrifte is eers redelik onlangs gepubliseer. Ek skryf vandag na aanleiding van Jennifer Pitts se redigering en vertaling van Tocqueville se geskrifte oor Algerië: Writings on empire and slavery (Baltimore: Johns Hopkins University Press, 2001, 319p; Amazon Kindle $28.16). Sommige hoofstukke is direk uit die oorspronklike manuskripte vertaal.

Op grond van tweedehandse bronne het ek op 2.11.2019 soos volg oor Algerië geskryf: “Tocqueville het die land twee keer besoek en het rasseskeiding bepleit asook twee regerings: een vir die blanke koloniste en een vir die Moslems. Volgens hom moet die Franse regering nie poog om beheer oor die hele Algerië uit te oefen nie, maar slegs oor gekoloniseerde streke, soos die hoofstad Algiers en omliggende gebiede, wat dan eintlik ‘n blanke tuisland word.” Hierdie samevatting is wesenlik korrek, maar Pitts se bundel gee in baie opsigte waardevolle aanvullende perspektiewe op die aanvangsjare van die Algerynse kolonisering, wat in sommige opsigte sterk kontrasteer met die kolonisering van Suid-Afrika.

Tocqueville skryf: “If we did not want to colonize it [Algeria], domination would be easier; for above all what makes the Arabs take up arms is the idea that we want to dispossess them and sooner or later settle on the land they have inherited from their ancestors” (1214). Wat belangrik is, is “to know where to stop in the occupation of a barbarous land” (2226). “France should immediately and completely abandon the idea of dominating the interior and limit ourselves to occupying the political points of the coast and to colonizing around them” (1228). “France must not seek domination as our goal; rather, domination is the necessary means we must use for achieving tranquil possession of the coast and the colonization of a part of the territory, the real and serious goal of our efforts. We shall never have either security or any future on the coast if we do not somehow manage to make our authority respected in the interior, or, at the very least, prevent the different tribes there from uniting under a single leader. In a word, partial colonization and total domination” (1267). “It is clear to me that we shall never succeed if we undertake to place our new [indigenous] Algerian subjects under French administration” (731). “Above all, in Algeria we must take care to give up this taste for uniformity that torments us, and to realize that it would be as dangerous as it is absurd to apply the same laws to different beings” (737). “It would also be necessary for the legislation that governs the French in Africa not to be exactly the same as that in force in France” (745). “A colony needs a simpler administration, one more expeditious and independent of the central power than those that direct the continental provinces of the empire” (749).

“How can we manage to create in Africa a French population with our laws, our mores, our civilization, while still preserving vis-à-vis the indigenous people all the regard that justice, humanity, our interest well understood, and … our honor strictly oblige us to preserve? The question has these two sides. One cannot usefully imagine the first without seeing the second” (265). Tocqueville het dit as idealistiese liberalis geskryf. In die praktyk het sy ideaal onhaalbaar geblyk te wees. “The dominant strand of liberalism that was forged during this period was to be exclusionary and nationalist” (374). Pitts verwys na Tocqueville se “ill-known contours of … liberalism: its susceptibility to the notion of national glory as a substitute for political virtue; its willing exclusion of unfamiliar peoples from moral consideration for the sake of national consolidation” (377). “French glory justified any aggression the nation could muster” (386).

Tocqueville het homself graag ‘n liberalis genoem maar terselfdertyd bedenkinge oor ekstreme demokratisering gehad. Byvoorbeeld: “Tocqueville suggested … that both Amerindians, whom he classed among ‘savage nations’, and slaves were incapable of participating in democratic order and thus destined to remain excluded” (109). Hy het albei groepe “American without being democratic” genoem (122). ‘n Vraag wat hier in die midde gelê kan word (na aanleiding van my vorige skrywe – Praag 2.11.2019), is: Kan ons in vele opsigte praat van “African without being democratic?” Ek dink so en die ANC-regime is ‘n sprekende voorbeeld hiervan. Tocqueville het gespekuleer oor verskillende stadia van ontwikkeling: bv “savage, barbarian, civilized, and commercial” (140). Hy was diep bewus van die aanhangers van Jean-Jacques Rousseau (1712-1778) se leer van die edele barbaar. Hy skryf bv: “The most civilized European becomes a passionate lover of the savage life” (434, 3599). “If Rousseau had known the Kabyles [of Algeria] … he would not have uttered such nonsence about the Caribs and other Indians of America” (496). Roger Boesche het ‘n hele boek oor The strange liberalism of Alexis de Tocqueville (1987) geskryf.

Tocqueville het in 1835 met ‘n Engelse vrou, Mary Mottley, getrou. Dit het onder meer meegebring dat hy op die hoogte van Britse kolonisering gebly het. Hy was ten gunste daarvan dat die Franse koloniale amptenare, soos die Britte, vooraf deeglik opgelei word. Ook dat die Britse voorbeeld nagevolg moet word deur ‘n eie ministerie vir die kolonies te skep. Volgens hom moes die Franse slawe op ‘n manier soortgelyk aan die Britse voorbeeld vrygestel word. Tocqueville het aan die Britse stelsel van indirekte koloniale regering voorkeur gegee, dus dat die plaaslike inwoners by die regering betrek word, bv: “To govern Arabs through Arabs” (1116). Ook dat die plaaslike regering volgens die koloniale behoeftes moet kan regeer en nie alle besluite vooraf vir goedkeuring aan die sentrale regering van die koloniale moondheid hoef voor te lê nie.

“It was vexing to have a country governed by officials without any kind of control on the part of the governed; it was all the more so in a colony where officials, who are never more than passing through, are always foreigners, and especially in a colony such as Algiers [Algeria] where the law, in preventing them from becoming property owners, takes away even the chance that any of them might happen to identify with the country” (1024). Naas die amptenare is soldate ook nie toegelaat om vaste-eiendom in Algerië te koop nie. “The soldiers cannot own land. The idea that they spill their blood to make the fortunes of those who come here only to enrich themselves [the white farmers and land speculators] drives them mad” (1162). Om hierdie rede was daar deurgaans ‘n slegte verhouding tussen die soldate en die setlaars. Tocqueville het voorgestel dat Algerië eerder ‘n eie weermag moet hê (1420). Dan kon die soldate ‘n verbondenheid met die land ontwikkel.

Tocqueville en John Stuart Mill (1806-1873) het in korrespondensie menings oor bv kolonisering gewissel. Mill het bv geskryf: “Despotism is a legitimate mode of government in dealing with barbarians, provided the end be their improvement” (362). Tocqueville wou bitter graag Brits-Indië (die Raj) besoek, maar sy gesondheid het dit nie toegelaat nie. Hy het in 1831 wel Kanada tydens sy reise in Amerika besoek, asook Engeland en Ierland in 1835 en Algerië in 1841 en 1846.

Voorts bepaal ek my by Pitts se bundel. Ek sou die boek graag baie vroeër wou gelees het, maar die hoë prys het my aanvanklik daarvan weerhou. Pitts het ‘n lang inleiding tot Tocqueville se tekste geskryf. Die aanhalings wat volg, is dus enersyds wat Pitts oor Tocqueville skryf (tot by 421) en andersyds wat Tocqueville self geskryf het. Om tussen die twee outeurs te onderskei, is nie van wesenlike belang nie omdat Pitts op grond van deeglike, omvattende navorsing Tocqueville se tekste betroubaar en gesaghebbend vertolk.

In 1833 het Tocqueville dit sterk oorweeg om grond in Algerië te koop en hom daar te vestig. Sy ideaal was: “Settlers must encounter a ‘perfect image of their homeland’ in Algeria, or they would never stay and the colony would fail” (217, 1895). “We should set out to create not a colony properly speaking in Algeria, but rather the extension of France itself across the Mediterranean. It is not a matter of creating a new people, with its own laws, its customs, its interests, and, sooner or later, its separate nationality, but of implanting in Africa a population that resembles us in everything” (414, 2576). Die Franse kolonisering van Algerië het eers in 1841 daadwerklik begin. Hoewel Tocqueville in Frankryk bly woon het, “he remained convinced that colonization of Algeria was essential to France’s interests” (73).

“Tocqueville argued repeatedly that France’s power and reputation within Europe would rely, increasingly, on its colonial possessions” (89). “Tocqueville consistently rejected the arguments of critics of the French imperial project who claimed it was immoral, illegitimate or imprudent” (80). Melvin Richter lees hierin “an indication of how deeply rooted was the European sense of superiority to the rest of the world” (86). In hierdie sin het Tocqueville nasionalisme hoër as liberalisme geag (86). Daar was by hom geen sprake van die gelyk- of eendersverklaring van mense nie. “He held that Muslims were not fellow citizens or equals” (275). “It is not along the road of our European civilization that they [Muslims] must, of the present, be pushed, but in the direction proper to them” (2344).

Naas die blankes was daar veral twee etniese groepe in Algerië. Enersyds die inheemse en gesete/gevestigde (“sedentary”) Berbers, met die Kabyle as die grootste groep, in die Atlasgebergte (of Tell) en die rondtrekkende Tuaregs in die Sahara. “It is estimated that in 1830 the Berbers made up half the total population of three million (witin the current borders of Algeria)” (3577). Andersyds die nomadiese Arabiere in die kusstreke. “Like all half-savage peoples … they love war, pomp and tumult … often excessive in their actions and always more willing to feel than to think” (546). Daar is teorieë dat die Berbers/Tuaregs oorspronklik blank was. Hulle het ‘n eie taal, Berber (of Tamazight) en kultuur (493). Die Franse het makliker met hulle as met die Arabiere oor die weg gekom (688). Die probleem is dat dit by uitstek die grond van die gewelddadige Arabiere is wat deur die setlaars beset is. “The means of governing Arab tribes even in peacetime closely resemble the procedures of war” (1666).

Die strategie van die Arabiere was soortgelyk aan dié van die ANC/SAKP: “When we tell the Arabs they started the war, they deny it passionately and claim that we were the ones to start it” (1060). Volgens Tocqueville is dit belangrik dat die Arabiere nie toegelaat moet word om onder die beheer van ‘n enkele leier, soos Abd-el-Kader, te verenig nie (716). “Anarchy will create Abd-el-Kader’s power” (723) – soortgelyk aan die chaos wat FW de Klerk in 1990/94 in Suid-Afrika toegelaat het en waaruit Nelson Mandela as die leier van die “nasie” te voorskyn getree het. Die Arabiere het op ‘n manier soortgelyk aan Mandela geredeneer: “In the end, the French will only being us to despair, and then, having lost all hope of peace, we shall do them far more harm than we have done so far” (1056).

Die Berbers is onder dwang tot die Sunni-Moslemgeloof bekeer nadat Arabiese inkommers hulle van die 8ste eeu af in die Maghreb gevestig het en hulle die Berbers teen die 10de eeu getalsgewys verswelg het. Vanaf 1516 (toe Oran beset is – 3626) tot 1830 het die Turkse Ottomans in Algerië regeer, nadat die Spanjaarde ook uit Algiers verdryf is. Dit het gevolg nadat die Moslem More, wat Spanje in 711 binnegeval het, teen 1492 uit Spanje verdryf is. “The Moors were a Muslim population of mixed Spanish (Andalusian), Arab, and Berber origins who had fled the Spanish Reconquista and settled as refugees in North Africa between the eleventh and seventeenth centuries” (3637). Tocqueville beskou die nageslag van hierdie More as ‘n derde inheemse etniese groep in Algerië, wat veral as handelaars in Algerynse stede en dorpe aangetref is (593) en geredelik met die Franse koloniste oor die weg gekom het. “The Moorish population deserves our consideration because of its peaceful character” (1567). Sommige van hulle beskou hulleself as Iberies (489) of Vandale (493) eerder as Arabiere (489).

‘n Vierde inheemse etniese groep in Algerië is die Koulouglis, die nageslag van Turkse soldate en Arabiese vroue, wat nie gewone Arabiere nie as hul gelykes wou aanvaar nie. Hulle het selfs militêr met die Franse saamgewerk (4255). Maar die destydse Turkse heersers sien op hulle beurt neer op die Koulouglis. “These Turks were so proud of their country that they despised their own children born of Arab women” (553).

Twee vrae kan in hierdie konteks gestel word. Eerstens, waarom word dit sonder meer aanvaar dat Turkye oor twee kontinente (Asië en Europa) kan strek maar nie Frankryk (Europa en Afrika) nie? Tweedens, waarom word die Arabiese inkommers deesdae sonder meer as die regmatige regeerders van Algerië beskou maar nie die Franse koloniste nie? Omdat die Arabiere vóór die Franse daar aangekom het? Maar waarom geld dieselfde reg dan nie vir die blankes in die suidwestelike helfte van Suid-Afrika nie? Die blankes was daar lank voordat die swartes uit die noordooste inbeweeg het. Die heillose ANC beskou die plaaslike blankes eintlik steeds as onwelkome setlaars, maar dit word nooit van die nageslag van die slawe gesê wat vanaf 1658, dus ná die blankes, hulle opwagting hier gemaak het nie. Die punt is: Dubbele standaarde word gebruik asof dit evangelie is.

“Two aspects of Tocqueville’s early colonial writings are most striking: first, his interest in Arab forms of political organization and self-governance, and second, his desire to see the integration of French settlers and [indigenous] Algerians through a policy of toleration and pluralism. Both would largely disappear in his later works as he became convinced that integration was impossible” (175). “Those who have been there [in Algeria] know that unfortunately Muslim society and Christian society do not have a single tie, that they form two bodies that are juxtaposed but completely separate” (1901). “The fusion of these two populations is a chimera that people dream of only when they have not been to these places. There can, therefore, and there must, be two very distinct legislative systems in Africa, because there are two very separate societies there” (1904). “The [later] reports proposed a vision of a separate European society in Algeria, again drawing frequently on Tocqueville’s knowledge of the British [colonial] experience” (284). Die Britse beleid van rasseskeiding is vanaf 1948 deur die NP-regering as sy apartheidsbeleid voortgesit en later tot die beleid van afsonderlike ontwikkeling aangepas. Maar ANC-kamerade verwyt nie die Britte nie maar Afrikaners vir rasseskeiding. Hiervolgens is nie Engels nie maar Afrikaans die taal van verdrukking.

“[Muslims], no matter how accommodating to their French invaders, must always be treated as a separate and subject population” (208). In Amerika was daar voorheen vertroue in die “melting pot”, maar later het sowel die blankes as die swartes besef dat rasse-integrasie meesal nie haalbaar is nie. Tocqueville het dieselfde paadjie geloop. In Suid-Afrika word die teenoorgestelde waargeneem: Aanvanklik was Suid-Afrika ‘n suksesvolle land met rasseskeiding as regeringsbeleid, gevolg deur gedwonge rasse-integrasie in ‘n vervalle land met onverkwiklike rommelstatus. Daar kan dalk (skrale) moed uit die volgende woorde van Tocqueville geput word: “People sometimes submit to humiliation, to tyranny, to conquest, but they never endure anarchy for long … this [is a] general law of humanity” (644).

“It was impossible to establish a secure border [in Algeria], so wars at the frontier would continue indefinitely … the imperial goal justified the means” (191). “Military domination without colonization was a futile strategy. As the Arab population would be unrelentingly hostile to the expropriation of land necessary for widespread European settlement, the French would have to adopt uncompromising strategies for defeating the inevitable Arab resistance” (211). Tocqueville skryf: “The quarrel is no longer between governments, but between races … the day a European plow touches the soil” (214). “Nothing irritates and alarms the natives more than the introduction of European farmers” (1488, ook 1502). Wat vir die setlaars belangrik is, is “security of persons and property” (220). Wat die blankes betref, ontbreek albei in die nuwe Suid-Afrika.

Dit gaan nie bloot om landbougrond wat na bewering tydens kolonialisme van die inheemses weggeneem is nie. Daar is ‘n sterk element van jaloesie teenwoordig. Die blankes het hulle as suksesvolle boere in Algerië, Suid-Afrika, Rhodesië/Zimbabwe en elders bewys, wat nie van die Arabiere en swartes gesê kan word nie. Die Voortrekkers het in gebiede ingetrek wat weens swart stamoorloë grootliks ontvolk was. Die blankes se teenwoordigheid was nie so steurend soos wat dit deesdae in ANC-propaganda voorgestel word nie. In Algerië was die situasie soortgelyk: “The country is occupied, it is true, but it is not full, not even actually owned. The indigenous population there is very sparse and thinly scattered. Thus the conquering population can be introduced onto the land without disturbing the conquered population” (2765).

“While it would be wrong to leave the best land for the Arabs, the French must be scrupulous about indemnifying indigenous property holders for the property they took” (275). “In general, nothing is more dangerous in a new country than the frequent use of forced expropriation” (1575). Volgens die ANC ís Suid-Afrika ‘n nuwe land wat in 1994 tot stand gekom het. “Forced expropriations [are] disastrous in principle” (223). ‘n Mens wens dat die ANC-regime hierdie waarheid wil besef. “To grant the general ability to expropriate and to issue as a final decree the intention to expropriate cultivated lands in order to place new colonists on them: that seems to me barbarous and insane” (996). In ‘n (eens) ontwikkelde samelewing, met eienaars wat kaart en transport van hulle eiendomme het, soos die Suid-Afrikaanse blanke boeregemeenskap, bestaan daar geen werklike regverdiging vir onteiening sonder vergoeding nie.

Histories was die situasie heeltemal anders. Die nomadiese Arabiere in Algerië en die nomadiese Khoi-San en swartes in Suid-Afrika kon nie met reg aanspraak maak op al die grond waaroor hulle beweeg het nie. Die blankes wat daardie grond tot produktiewe plase ontwikkel het, het ‘n sterker aanspraak op eiendomsreg as diegene wat bloot die natuur misbruik het, bv vir brandhout, (oor)beweiding (met dongas as bonus) en die jag van wilde diere. In Algerië het blankes in baie gevalle grond van die inheemse inwoners gekoop (1571, 2603, 3721). Later het ander mense as die verkopers beweer dat die grond eintlik aan hulle behoort. In sommige gevalle is dieselfde grond meerdere kere deur verskillende “eienaars” aan die blankes verkwansel. Omdat die grootte van die grond nie landmeterkundig vasgelê is nie, het dispute oor die grense ontstaan (2603). In 1847 is bereken “that the property sold amounted to more than twice the area that existed” (3804). Om hierdie chaostiese situasie te ontlont, is bepaal dat die setlaars grond slegs via die koloniale regering kon bekom (3011). “In barbarous or half-civilized countries, all titles that do not originate with the state provide only an unstable claim to property” (2600). “Once property is well established by a title originally granted by the state, people must not have to fear that it will be taken away” (2617). Hierop sê die verderflike ANC-regime: Aikôna.

Op sy eerste besoek aan Algerië skryf Tocqueville: “A promised land, if one didn’t have to farm with gun in hand” (877). Dieselfde kan van die nuwe Suid-Afrika gesê word. Veral blanke boere was noodsaaklik vir die behoud van Algerië as Franse grondgebied; nie enkelinge nie maar gesinne (1599) “Until we have a European population in Algeria, we shall never establish ourselves there but shall remain camped on the African coast” (1471). “Domination over semi-barbarous nomadic tribes, such as those around us, can never be so complete that a civilized, sedentary population could settle nearby without any fear or precaution. Armed marauding will long oulast war itself. Even if the war were over, it would be necessary before colonizing to adopt certain means of security and self-protection” (1474).

Sedert 1994 is die terroriste-oorlog in Suid-Afrika verby maar nie die “armed marauding” nie. Die beste manier van beskerming is “a continuous barrier around the territory … it is indeed the only means of defence that could succeed against the Arabs” (1539). Met die oog hierop het die soldate gesorg vir loopgrawe rondom die gekoloniseerde gebiede van Algiers (1545) en Oran (3801). “The ‘continuous barrier’ composed of a trench and a wall four meters high flanked by blockhouses was conceived in France” (3797). Die oprigting van mure is noodsaaklik geag (1646). ‘n Ander veiligheidsmaatreël wat voorgestel is, is “the necessity of not allowing the population to scatter into the countryside, but rather of forcing them to live in villages that the state fortifies at its own cost” (1585).

By die sogenaamde inheemses wat in die vorige eeu politieke beheer oor die eertydse kolonies in Afrika verkry het, is daar geen werklike begrip vir die ontberings en opofferings van die blanke koloniste nie. “All these artificial and complicated means of populating Africa could appeal only to those theoretical men who have never seen the landscape of colonial society for themselves. Those who have studied the matter practically know, to the contrary, that what is required to fight against the innumerable difficulties of an original settlement is nothing less than all the energy of the passions to which individual property gives rise; that is, at the harsh early stages it is necessary to keep the colonist’s movements as free as possible, and to give his hopes as broad a horizon as possible. We must never forget … that the colonists are not serfs but independent and mobile men who can choose not to come or not to stay” (1610).

“The administration must … acquire land in order to sell it to the colonists unencumbered and at a low price. It should fix the location of the villages, lay them out, fortify and arm them, build each a fountain, a church, a school, and a town hall, and provide for the needs of the priest and the schoolmaster” (1620). Sulke dorpies “have been created and supported by the presence of our army” (2872). Wat die regering in Algerië gedoen het, is “provided the colonists, in addition to land, with help in building their houses and clearing their land” (2826). In party gevalle “it [the government] gave them seeds, it lent them farm implements” (2858). Die koloniste lei egter “a very weak and precarious existence … The government, after having created them, is forced to help them survive” (2840).

Omdat die blanke Algeryne se voortbestaan deurlopend deur die gewelddadige Arabiere bedreig is, is soldate aangemoedig om boere te word en terselfdertyd te help met burgerlike beveiliging. “The soldier who has been chosen to become a colonist is placed on a property with his wife; the state gives him furniture, animals, farm implements, trees to plant, and seeds; for three years it continues to give him his pay and clothing, and provides him and his family with provisions. Until his term of service expires, that is, for three years, he remains subject to military discipline, and the time he spends in this situation counts as if he had spent it doing military service. After three years, the military colonists enter the civilian regime” (2879).

Die volgende inligting word oor die nedersetting Saint-Ferdinand, wat in 1843 tot stand gekom het, verskaf. “Colonists were offered a house with an area of 60 to 64 square meters, twelve hectares of arable land, of which four were cleared and trees were planted. The colonists could also request the construction of a lean-to for their livestock, and they were promised a church at the state’s expense” (3964). Soos tydens die VOC-bewind aan die Kaap was die blanke boere in Algerië verplig om hulle produkte teen onekonomiese lae pryse aan die staat te verkoop. “Until now, the military administration has appeared to be preoccupied only with obtaining the colonists’ goods at the lowest possible price. Thus, while the government was making great sacrifices to settle farmers in Algeria, it refused to make farming profitable” (3067).

Dit is duidelik dat die Franse koloniale owerheid veel meer vir die koloniste in Algerië gedoen het as die Hollandse en Britse owerheid in Suid-Afrika. Die vryburgers was van 1657 af grootliks op hulleself aangewese. Die Khoi-Khoin kon skape oppas en steel, maar nie ‘n dag se behoorlike werk doen nie. Slawe is gevolglik van 1658 af ingevoer. Pleks van die skuld vir slawerny op die onbruikbare, leeglêende Khoi-Khoin te pak, word die blankes (koloniste en regering) deesdae hiervoor verwyt. Die blanke boere was grootliks op hulleself vir hulle eie beskerming aangewese. In Algerië, daarenteen, “we have four times as many soldiers as colonists” (1907). Hier verwys “colonists” waarskynlik na landbouers. “It was estimated that out of 100 000 Europeans, only 7 000 made their living in agriculture, and of those 5 000 were market gardeners on the outskirts of the towns” (3859).

Soos die Arabiere in Algerië was die swartes in Suid-Afrika “a formidable enemy that constantly circles around you to take your property or your life” (1705). Tocqueville beweer: “Nowhere has she [Britain] encountered a population as warlike as the Arabs” (2042), maar hy was moontlik onbewus van die mate waarin bv die Britse setlaars van 1820 aan die Kaapse oosgrens uitgemoor is. Dit sou nie so maklik en algemeen in Algerië gebeur het nie. In 1846 het daar bv meer as 100 000 soldate diens gedoen (2218). “What must be done first of all [is] to give to men’s liberty and property the guarantees that one has a right to demand of the government in all civilized countries” (1959). Sedert 1994 word die blankes se vryheid en hulle eiendomsregte egter in vele opsigte deur die ANC-regime geminag.

As al die moeite wat die Franse regering gedoen het om blanke boere as setlaars na Algerië te trek en die groot koste wat van owerheidsweë aangegaan is om hulle te vestig en beveilig, in ag geneem word, kan ‘n mens net die hoogste agting hê vir die blankes wat hulle ver van Europa in Suidelike Afrika gevestig het. Al is hulle in uiters gevaarlike omstandighede grootliks aan hulle eie lot oorgelaat en al was die blankes meesal brandarm, het hulle in hierdie wye en droewe land ‘n groot positiewe bydrae gelewer. Van absolute onontwikkeldheid is die land onder die kundige en toegewyde leiding van blankes uitgebou tot die suksesvolste en voortreflikste in Afrika. Maar daarvoor ontvang hulle en hulle voorgeslagte deesdae daagliks stank vir dank. Ons moet nie toelaat dat propaganda enigsins afbreuk doen aan die blankes se bewese uitsonderlike prestasies nie.

Die ander kant van die munt, die Mandela-kant, is: Daar is tans meer as 29 000 staatsamptenare in Suid-Afrika wat elk meer as ‘n miljoen rand per jaar aan salaris ontvang (eerder as verdien). Hulle is aangestel en word bevorder ingevolge die ANC se nie-rassistiese en nie-seksistiese beleid. Hulle is met min uitsonderings voorheen benadeeldes wat tot tans bevoordeeldes getransformeer is. Welvaart het nooit so gou en so maklik in die skoot van die plaaslike blankes geval nie. Hulle moes hulle inkomste en besittings op ‘n nie-korrupte manier met harde werk oor geslagte heen verdien.

In Algerië het die setlaars bruikbare inheemse werkers van mekaar afgerokkel. Na aanleiding van die Britse voorbeeld het Tocqueville ‘n pasboekstelsel voorgestel: “To require workers to carry a booklet in which they would register contracts of this kind; then an action for damages could be brought against a landowner who hired any worker carrying a booklet that proved that he was missing his prior engagement” (951). Tocqueville het heel moontlik die idee van ‘n pasboekstelsel by die Britte oorgeneem. Die eerste paswet in Suid-Afrika het in 1797 tydens die eerste Britse besetting van die Kaap in werking getree. Nogtans word die NP-regering, dus Afrikaanssprekendes, en nie die Britte nie, dikwels vir die sogenaamde “dompas” verwyt.

Reeds in 1847 het Tocqueville die Algerynse oorlog (1954-1962) voorsien: “Sooner or later, Algeria would become a closed field, a walled arena, where the two peoples would have to fight without mercy, and where one of the two would have to die. May God save us, gentlemen, from such a destiny!” (2392). Sedert 1962 het Algerië ‘n 99% homogene Moslem bevolking. Die blanke element, eens 10% van die bevolking, is grootliks uitgewis. In 1846 het Tocqueville as parlementslid profeties gesê: “I think that to trust to the goodwill of the natives to keep us in Africa is a pure illusion, to which it would be insane to attach ourselves” (1997) en “Beware of going to Africa: the country is beautiful, the soil is good, the climate is healthy, but as long as Africa remains as it is today, without a real government [the ANC?!], don’t go to Africa, for there you will find only misery or death” (2028).

Leon Lemmer: Swart Afrika as vertreksaal vir emigrante

Ek het al by verskeie geleenthede oor die massa-intog van inkommers in die Europese vasteland (bv Praag 3.02.2018) en Brittanje (bv Praag 15.05.2016) geskryf. In 2015 het hierdie verskynsel ‘n hoogtepunt bereik toe 1.256 miljoen migrante Europa binnegesypel het – 200 000 hiervan uit Afrika (Stephen Smith, bron hier onder, Kindle 405, 2992). Die meeste van hierdie inkommers was afkomstig uit Sirië, Irak en Afganistan (2041). Hulle het die oorlogstoestande in daardie lande as voorwendsel vir aanspraakmaking op vlugtelingstatus gebruik.

“Between the early 1970s and the late 1990s the number of asylum applications in the countries that now comprise the European Union increased twenty-fold – from about 15 000 per annum to more than 300 000. Since 2000, this three-decade-long upward trend has continued unabated: in 2014, the year before the ‘migration crisis’, the number of first-time asylum seekers in the EU was 562 700; in 2017, after the migratory peak, Eurostat put it at 650 000” (3364). “The right of asylum in the EU has become a game of chance … But … that right … has [also] become a fig leaf for economic migration” (3376).

In Brittanje word dikwels voorgegee dat die invloeiing van blanke hande-arbeiders uit Oos-Europa – ná hierdie lande se toetrede tot die Europese Unie – die rede vir die toenemende weerstand teen inkommers is. Dit is glo deels die rede waarom die meeste Britse kiesers ten gunste van EU-uittrede gestem het. “Polish migrants were the referendum’s target of choice: more than a million had moved to Great Britain in the five years following Poland’s entry into the EU in 2004” (229). Die Britse inwoners se onvergenoegdheid met die baie nieblanke migrante uit bv die Indiese subkontinent en die Karibiese eilande word skynheiligheidshalwe liefs verswyg.

Die verwagting is dat migrasiedruk uit die Midde-Ooste en Asië op Westerse lande gaan toeneem. Natuurlik ook uit veral Sentraal- en Suid-Amerika op die Verenigde State van Amerika. Maar daar is ook die Afrika-faktor. In 2016 was daar reeds 9 miljoen Afrikane in Europa, teenoor 900 000 in 1960 (417). Afrika word as die mees dinamiese kontinent beskryf; nie wat bv vindingrykheid en werkgierigheid betref nie, maar met verwysing na bevolkingsaanwas. Demografies gesproke kan Afrika op biljoenêrstatus aanspraak maak (3303), al is ekonomiese ellende een van sy prominentste kenmerke. Geografies is Afrika en Europa naby mekaar. Daar word veronderstel dat migrasie uit Afrika die volgende massavloed gaan wees wat Europa tref. Afrika sal op hierdie manier “the Mexico of Europe” word (276).

“Between 1975 and 2010, 10 million Mexicans migrated to America both legally and illegally. In all, including their children born in the United States, Mexican-Americans now form a community of some 30 million people, about 10 per cent of the US population. If Africans followed that example between now and 2050, the Afro-optimistic leitmotiv of ‘Africa Rising’ would, quite literally, become a reality … At the end of a sustained African migratory wave, Europe’s population would include some 150 to 200 million African-Europeans – counting immigrants and their children – compared with just 9 million today. In a little more than thirty years, between one-fifth and one-quarter of the population in Europe would be of African descent” (310). Dit is verbasend dat Donald Trump sulke kwaai teenstand ondervind as hy in werklikheid bloot die beleid van sy voorgangers voortsit – al is dit meer energiek – om Amerika se suidgrens (3 145 km – 2850) in groter mate teen inkommers te beveilig. “Only fifteen countries had built walls or wiremesh fences on their borders in 1990; by 2016 that number had jumped to seventy” (3221).

“In 1975, the population of America was three and a half times Mexico’s then 60 million inhabitants, while today it is still two and a half times larger, although the Mexican population has doubled. Even if we take into account all of Latin America, with its 600 million or so inhabitants, the migratory pressures on the United States are much weaker than those facing Europe. Today, the European Union (including the United Kingdom) has some 510 million inhabitants, while there are 1.3 billion people in neighbouring Africa. In thirty-five years, that asymmetry will have grown enormously – there will be an estimated 450 million Europeans and some 2.5 billion Africans. As the population of Europe continues to age, Africa’s demographic will continue to trend in the opposite direction. By 2050, two-thirds of Africans will be less than thirty years old. Put another way, for every European in their fifties, there will be three Africans, two of whom will be in the prime of life” (322).

Dit gaan ‘n suid-noord beweging van mense wees, dus die teenoorgestelde van die destydse “scramble for Africa” (275). Die ironiese verwagting is dat swart Afrikane op groot skaal hulle polities onafhanklike lande gaan verlaat om “n beter lewe” onder blanke politieke bewind te soek. Daar kan kwalik ‘n beter bewys wees dat blankes ‘n land beter tot voordeel van al sy inwoners regeer as ‘n swart politieke bewind, wat dikwels deur bv ondoeltreffendheid en korrupsie gekenmerk word. “In leaving their homelands by any means possible, rather than staying and expressing their dissatisfaction and trying to make things better, they [migrants] are saying something [important] about their societies: … that they are dysfunctional, and not only in terms of per capita GDP, employment opportunities or a social safety net. They also lack the capacity to generate hope … Are African immigrants qualified for life in the West? It seems to me they bring the problems of their own societies, but also the will to solve them in a more enabling environment” (2472). “I don’t exclude the possibility that this ‘better life’ that migrants so readily invoke may only be, in the words of the French demographer Michèle Tribalat, ‘a third-world lifestyle with a European standard of living'” (2489). Dalk is dit waarna gestreef word wanneer die ANC-regime nuwe huise aan mede-swartes oorhandig.

Ek skryf na aanleiding van Stephen Smith (gebore in 1956) se boek, The scramble for Europe: Young Africa on its way to the Old Continent (Cambridge: Polity Press, 2019, 200p; Amazon Kindle $13.79). Die teks is “an entirely updated and reworked version” (187) van die oorspronklike Franse uitgawe wat in 2018 gepubliseer is. Die outeur het in Europa grootgeword en Duits met sy ma gepraat. Daarna het hy as joernalis dekades in Afrika deurgebring, insluitende Frans-Afrika. Hy gebruik die frase “bush taxis” (1549, 1679), wat ‘n beter benaming as “minibustaxi’s” kan wees. Tans is hy ‘n dosent aan Duke University in Durham, Noord-Carolina. Wat die outeur beoog, is “to provide a factual basis on which others can come to an informed view” (253).

“I have made no a priori assumptions in favour of homogeneity or diversity as ideals, least of all as moral imperatives … Nor do I question whether the African migrants who feature in this book are fleeing violence and lawlessness, poverty or lack of opportunity, for a better life. Nor do I insist on a distinction between legal and unauthorized migration, or between economic migrants and people seeking asylum” (247). “Opponents of diversity are often accused of xenophobia and even racism, while its supporters are often suspected of wanting to dilute national identity” (2639). Hy onderskei tussen “‘upstream’ issues like entry requirements and border controls and ‘downstream’ concerns involving numerous, sometimes conflicting, models of social integration” (434). Stroomaf kan in hierdie konteks moeiliker as stroomop wees weens die “unbridgeable otherness” van die inkommers (1579). “The melting-pot theory of assimilation is outdated” (2925). ‘n Land wat hom vir migrasie oopstel, “will be defined by a multi-ethnic and multicultural mosaic” (2926).

“I endeavour to assess Africa’s importance as a reservoir of migrants, and as far as possible to predict both the magnitude and timing of this human flow from Africa to Europe” (253). “Africa, the island-continent of youth, is also the ‘lost land’ of failed adulthood where hundreds of millions of castaways are waiting for a life of fulfilment beyond their reach” (1568). Dit is waarom Afrika dikwels met ellende geassosieer word; ook “miserabilism” genoem (2093). Smith voorspel: “More than 100 million Africans are likely to cross the Mediterranean Sea over the next two generations” (259). Sy fokus is op swart Afrika, dus Afrika suid van die Sahara (275), en nie op Noord-Afrika met sy Arabiese bevolking nie. Hy beklemtoon veral drie sake: Die eksponensiële bevolkingsaanwas, die groot persentasie swart jeugdiges en die buitengewoon groot migrasiebegeerte. Migrasie in die wêreld in sy geheel “has increased from 92 million in 1960 to 258 million in 2017” (2003). “The United Nations … expects that between 2015 and 2050 some 91 million people from the world’s developing [poor] nations will move to the world’s wealthiest [white] countries” (2023). Die aanleiding hiertoe is “profound disbelief in the prospect of things taking a turn for the better within one’s lifetime … Large-scale migrations tend to originate from places where there is no hope” (2105).

In die boek word Suid-Afrika net sydelings betrek, waarskynlik omdat die nagloed van wat die blankes oor eeue hier tot stand gebring het, nog nie (heeltemal) uitgedoof is nie. Byvoorbeeld, Afrikalande se amptelike bevolkingstatistiek is hoogs onakkuraat, met Suid-Afrika wat darem die beste vaar (514) – ook wat die voorkoming van kindersterftes betref (811). Morten Jerven het ‘n hele boek, Poor numbers (2013, 208p), oor Afrika se onbetroubare (amptelike) statistiek geskryf (525). In hierdie beperkte sin is Suid-Afrika darem nog nie in alle opsigte ‘n tipiese Afrika-land nie, al is hy sedert 1994 ywerig op pad daarheen. Die grootskaalse emigrasie van die plaaslike blankes word glad nie in die boek genoem nie. Die “wêreldmening” is selde begaan oor die lot van blankes in Afrika. Veral sedert 1994 is daar Afrikanerdiaspora in bv Amerika, Brittanje, Australië en Nieu-Seeland. “To call yourself a member of a diaspora is to lay claim to the status of a castaway of history, a victim: you have ended up somewhere as a result of misfortune, if not worse – in any event against your will” (2135).

In Europa is daar sterk verskille van mening oor migrasie. “Poland, … propounds the concept of ‘ethnic homogeneity’. The threshold of tolerance was crossed long ago and a ‘Fortress Europe’ mentality is seen as the sine qua non for survival. For others, notably Germany, ‘welcoming’ people in need is a categorical imperative, and any attempt to question the unqualified acceptance of migrants is viewed as Fremdenfeindlichkeit or xenophobia” (440). Daar word gespekuleer “about the extent to which the warm welcome of migrants in Germany had anything to do with clearing the debts of the Nazi past” (3478). Maar Angela Merkel het spoedig tot beter insigte gekom. “Germany took in almost 1 million asylum seekers in 2015, but the following year rejected 91 per cent of the requests for protection” (559). “Merkel has since refrained from repeating her previous call that there should be no Obergrenze or ‘cap’ on immigration” (597). Sy het weens haar dwase uitlatings heelwat kiesers van haar politieke party vervreem (589).

Volgens Smith behoort migrante uit Afrika nie maklik weg te kom met ‘n pleidooi vir vlugtelingstatus nie, dus “to claim victimization as their permanent condition” (2161). “Only African migrants are locked up in their past, a perpetual ‘return to pain'” (2167). Daar word gepraat van swartes se “grievance identity … blacks who view life through the lens of victimization” (3159). “The worst response that one can foist on African migrants is what Hannah Arendt [1906-1975] called the ‘politics of pity'” (2495, 3182). “Europe should not consider ‘the’ African migrant and potential fellow citizen as someone who stands vaguely for an abstract humanity” (2674). “‘Pan-Africanists’ have a tendency to mark as racist any opposition outside of Africa to the arrival of African migrants” (2356), terwyl iedere sovereine land die reg het om te besluit of hy immigrante wil toelaat en, indien wel, hoeveel van hulle en aan watter vereistes hulle moet voldoen. “One doesn’t join a club by relaxing the rules” (2727).

Globalisering het “the free circulation of goods and capital” meegebring (2810), maar dit volg nie dat mense daarom ook vry is om hulle in enige land van hulle keuse te vestig nie. Die eerste deel van die volgende sin (toegepas op Afrikane) is myns insiens minder omstrede as die tweede deel (toegepas op Afrikaners): “When trying to formulate a ‘good’ immigration policy, irenic universalism inspired by a vague brotherhood of men is as prejudicial as nasionalistic or nativist egoism, or any cult of blood and soil” (2680). “In Nigeria, at the end of the oil boom, the overnight expulsion of several hundred thousand foreigners in two large waves – in 1983 and 1985 – was a brutal way of bringing down immigration levels” (2361). Dit het gebeur sonder dat daar sterk protes was. As ‘n Westerse land iets soortgelyks vir swart inkommers aandoen, sou daar ‘n helse bohaai gewees het.

Smith beskryf swart Afrika as ‘n vertreksaal vir migrante (2634). Sedert die verraad wat ‘n klein groepie Afrikaanssprekende blankes in 1990/94 gepleeg het, weet ons dat baie van ons plaaslike blankes (meer as ‘n miljoen), soos miljoene swartes, reeds deur daardie vertreksaal beweeg het. Namate ‘n mate van voorspoed in swart Afrika geskep word – sodat daar ‘n (middel)klas ontstaan wat nie bloot om oorlewing stry nie – ontstaan die begeerte na “‘n beter lewe” by hulle. “‘Bare life’, to use the term coined by the Italian philosopher, Giorgio Agamben [born in 1942], doesn’t allow for adventure” (2110), maar matige voorspoed wel. Buitelandse finansiële hulp lewer ‘n bydrae hiertoe “by helping poor countries attain the threshold of prosperity, at which point their citizens have the means to leave and live elsewhere” (2172), dus, “development aid subsidizes migration” (2178).

Hedendaagse telekommunikasiemedia (veral televisie en die internet, dus televisietoestelle, rekenaars en veral slimselfone) maak dit vir Afrikane moontlik om via ‘n skerm ‘n idee te vorm van hoe mense in ‘n ontwikkelde samelewing lewe. Hulle doen “screen-shopping” (3309) met die oog op migrasie. “The ubiquity of satellite television and increasing internet access sharpens the contrast on the world’s poorest continent between lived experience and what is ‘seen on the screen'” (2035). Hierdie soort “globalization favours the ‘Americanization’ of the continent, even in its non-English-speaking parts. America soft power – in particular its youth culture and Black America’s protest culture – is in tune with African modernity” (2082). Dit wek by Afrikane die begeerte om deel van die Weste te wees. Hulle voorsien nie die moontlikheid dat lande in swart Afrika (gou of ooit) die Westerse ontwikkelingsvlak gaan bereik nie, gevolglik verkies hulle die migrasie-opsie. Telekommunikasie stimuleer migrasie ook in ‘n ander opsig. Nadat die migrant in ‘n vreemde land aangekom het, kan hy danksy telekommunikasie (bv ‘n slimfoon) goeie kontak met sy agtergeblewe familie en vriende in sy geboorteland behou (2167). Sodanige virtuele geborgenheid bring mee dat die migrant groter weerstand kan bied teen assimilasie en integrasie in sy nuwe omgewing.

Om die invloei van inkommers aan bande te lê, bestee Europese lande deesdae baie geld om toestande in Afrikalande te verbeter. Weens ondoeltreffendheid en korrupsie bereik buitelandse hulp slegs in geringe mate sy doel in Afrika. Maar die ironie is dat hoe doeltreffender Europese geld in Afrika aangewend word, hoe meer die getal vermoënde Afrikane wat uit Afrika wil ontsnap. Dit gebeur bv op groot skaal met swart studente wat met studiebeurse in Westerse lande studeer. Ná 1994 het die nuwe Suid-Afrika ruim hiertoe bygedra deurdat suiwer rassisties eerder geleerde swart Afrikane as blanke Suid-Afrikaners bv as dosente aan die plaaslike universiteite en as staatsamptenare aanstel is. Jonathan Jansen het omtrent gevrek van die lekkerkry toe hy as dekaan van die fakulteit opvoedkunde aan die Universiteit Pretoria (UP) ‘n Nigeriër as dosent in “chemistry education” aangestel het; nie omdat hy akademies die beste kandidaat was nie – die Nigeriër was bv nie Afrikaans magtig nie – maar om politieke redes, want Jansen wou die institusionele kultuur (dus historiese blankheid) van UP vernietig (Knowledge in the blood, 2009, p 223).

Daar is ‘n opsig waarin buitelandse geld wel die intog van migrante in Europa aan bande lê. “In 2010 [Muammar] Gaddafi [Libya’s head of state, 1969-2011] demanded the EU pay an annual rent of 5 billion euros to prevent migrants from crossing the Mediterranean. Without it, he treatened, ‘tomorrow, Europe will no longer be European’. On 18 March 2016, following the record influx of migrants the previous year, the EU agreed to pay Turkey some 6 billion euros in two tranches to close the routes in the Aegean, a move that should keep an estimated 3 million Syrians stranded on Turkish soil. Based on this ‘model’ of cash for kettling, the EU has, since 2016, negotiated ‘immigration conventions’ with five African countries – Ethiopia, Nigeria, Niger, Mali and Senegal – to stand to gain from containing would-be migrants in the Horn of Africa and the Sahel” (2536). Sulke ooreenkomste met verskillende Afrikalande is nodig omdat “African migration resembles a fountain with multiple overflow basins” (2645). Anders as die Amerikaanse mure en heinings aan sy grens met Meksiko, het Europa nou hierdie “wall of money” (2541). Eintlik is dit ‘n geval van “blackmailing Europe” (3339).

Slegs ‘n klein persentasie van die onwettige immigrante word gedeporteer. “Their repatriation is a major logistical and financial challenge, and even an impossibility when their home countries refuse to readmit them” (3381). “Great Britain alone would have to spend 9 billion euros to repatriate all its illegal immigrants in a process that would last anywhere from fifteen to thirty years. By comparison, the 6 billion euros paid to Turkey in 2016 and 2018 to prevent some 3 million migrants from reaching European soil seems like a good deal, a bargain price in fact, especially given that there is no bad press of human rights violations” (2832). “More than 90 million euros were approved in April [2017] to help Libya deal with its migratory problems. But we know there is no oversight to safeguard how this money is spent. At the end of July, 46 million euros were disbursed to create a Libyan coast guard. Yet they are trained to bring migrants back to Libya” (2844).

Die manier waarop die foto van die stokkiesdraaier Hector Pieterson sedert 1976 in propaganda teen die NP-regering en Afrikaans misbruik word, is goed bekend. Op ‘n soortgelyke manier is die foto van die 3-jarige Siriër, Alan Kurdi, misbruik om stemming ten gunste van die migrasie van vlugtelinge te bevorder. Die foto toon sy lyk op ‘n Turkse strand op 2 September 2015. Die boot waarin sy gesin die Middellandse See wou oorsteek, het omgeslaan en hy het verdrink. Andersins is die konteks van die gebeure doelbewus verswyg. Alan se pa het ‘n gevestigde betrekking gehad sedert sy gesin hulle in Turkye hervestig het. Hulle was nie na Europa oppad nie, maar na Kanada. Die gevaar van verdrinking van migrante in die Middellandse See word ook oordryf. In 2015 “the risk of dying for a migrant crossing the Mediterranean was 0.37% … The likelihood of dying in childbirth for a woman in South Sudan … was 1.7 per cent. In other word, South Sudanese mothers giving birth were four and a half times more likely to die than a migrant crossing the Mediterranean, which has been variously described as an ‘open-air cemetery’, ‘the shame of Europe’, even the locus of ‘a silent genocide'” (2553).

Teen 2017 “the likelihood of a migrant perishing had risen to 1.88 per cent – five times higher than it was [in 2015]” (2566). “The risk became higher because the humanitarian response became more efficient. Rescue boats were getting closer and closer to Libyan territorial water, and if there was a danger of drowning, they didn’t hesitate to enter to help those in trouble. Smugglers exploited this window by packing growing numbers of migrants onto ever more precarious craft – especially the 9-metre long inflatable boats from China, which at times held up to 130 persons, a number several times their capacity. In exchange for a reduction in the cost of the journey, one of the passengers would be put in charge of ‘navigating’ and making the emergency call to rescue authorities once the craft reached international waters. To accomplish this, the navigator was provided with a compass and a mobile satellite telephone. In the past, another passenger would also have travelled at a reduced rate by acting as ‘Captain’, and would be in charge of running the outboard motor. However, as the price of outboard motors began to climb sharply (in the summer of 2017, it was more than 8 000 euros in Libya), ensuring that the motor did not disappear once the rescuers arrived became an issue. The smugglers were then likely to take the motor with them in another boat once the craft carrying the migrants reached the edge of territorial waters, leaving its occupants helpless and adift – pending the arrival of a rescue ship” (2571).

“In the first six months of 2017, humanitarian aid workers rescued and transported to Italy almost three-quarters of all migrants attempting to cross the Mediterranean – some 93 000 people. In fact, they became so efficient that the smugglers began purchasing even less seaworthy craft than before and an increasing number of Italians and other Europeans started blaming the aid workers for running a kind of Mediterranean Uber, on call to ferry new migrants to Europe” (2577). “In 2018, Italy had struck a deal with Libyan warlords and equipped the country’s coast guard, in a bid to curb the rate of migrant departures. Since then, the new government has prohibited humanitarian rescue ships from entering Italian ports” (2589). Die migrasiedruk het toe na Malta en Spanje verskuif.

Hierdie soort mensverskuiwings geskied in drie stadia:

(a) Voor die vertrek (emigrasie): Dit behels dikwels ‘n trek uit die platteland na ‘n stad. “Between 1960 and 2000, Africa’s urban population surged by 8.7 times, by 2050 it will have quadrupled again” (904). Geld vir die uittog word bymekaar gemaak, bv met behulp van familielede. “The initial sum ranges between 2 000 and 3 000 US dollars” (2116). Daar word ook gekies tussen wettige en onwettige emigrasie.

(b) Die tog (migrasie): Die roete kan deur verskeie lande gaan. Die migrante is uitgelewer aan die genade van tussengangers, bv agente; eintlik menssmokkelaars. Migrasie het ‘n groot en lonende bedryf in Afrika (en elders) geword. As die migrant se geld opraak, kan dit, totdat familielede nog geld stuur, aanhouding of selfs slawerny meebring. “The criminal logistics of the trans-Saharan migration are rarely brought to the attention of the European public” (2518). Daar is bv “bribing the police at various check-points so the human cargo can pass” (2518). In Libië is daar “torture centres for migrants who have run out of money … to extort ransom from family members to secure their release” (2523). As ‘n alternatief is daar “slave markets” waar die migrante wat nie geld het nie, opgeveil word (2523).

(c) Die aankoms (immigrasie): Die eindroete uit Afrika wat die meeste gebruik word, is van Libië na Italië, bv die eiland Lampedusa, wat slegs 113 km van die Tunisiese kus is. Daarna volg die stryd om uit te kom by die land wat as bestemming begeer word, bv Duitsland. “The presence of ‘relatives’ in the broadest sense greatly reduces the uncertainty and cost of settling in a European country” (2133). Die inkommers vorm “foreign enclaves” (2150). Byvoorbeeld: “In northwestern Germany, Eschweiler, a small town with 55 000 inhabitants, has become a rallying point for several hundred Togolese” (2138). Dit is hier waar Sigmund Freud (1856-1939) se “narcissism of minor differences” ‘n rol speel (2698), veral as die (kulturele) verskille heelwat groter blyk te wees as wat aanvanklik veronderstel is. Maar Smith skryf: “Small discrepancies might be even more troublesome than the stark differences. In any event, the hosts’ quality of life is changed, because more and more foreigners – strangers, indeed – have become their neighbours. Some of them – usually in the poor neighbourhoods that are mostly effected – might inveigh against having been ‘invaded’. … The arrival of foreigners can be destalilizing, their presence unsettling” (2703).

Dayo Olopade beweer in sy boek, The bright continent (2014), dat ‘today, African diaspora maps are reverse models of colonialism” (2727). Smith skryf egter: “Yet colonialism lasted only about eighty years [1885-1960s – South Africa excluded] south of the Sahara. The ‘colonial imprint’ cannot overwrite the longer history of the continent before and since colonialism” (2733). Eintlik kan daar nie geredeneer word dat Europa weens migrasie uit Afrika nou (presies) dieselfde aangedoen word as wat Afrika tydens imperialisme en kolonialisme ondervind het nie. Kolonialisme “was driven by a small, influential minority who inspired a new imperial imaginary fostered by a revolution in communications – ‘high-speed rotary presses, automatic paper folders, linotype machines, news photography, railroads, and telephones’ … The poor and disenfranchised European masses read the ‘penny papers’ but left in droves for the Americas, and not for Africa” (282). Veral sedert 1994 besef baie blanke Suid-Afrikaners dat die Amerikas ‘n beter opsie sou gewees het. “In 1930, the number of European citizens from the major colonial powers – Great Britain, France, Portugal and Belgium – living in Africa was fewer than 2 million, about 2 per cent of their total population and less than 1 per cent of Africa’s population at the time” (282). Daar was nooit enige sprake van blankes wat met hulle getalle die swartes verswelg het nie.

Die stormloop van Afrika deur koloniale moondhede word soos volg verduidelik. “In 1885, at the conclusion of the Conference of Berlin, which established the rules for the colonial partition of sub-Saharan Africa, Europe’s scientific prowess, industrialization and modern armies made it the most developed continent in the world. It counted some 275 million inhabitants, not including Russia. Africa, with six and a half times the surface area, had only 100 million inhabitants, and was the least developed continent in the world” (288). Hieruit kan twee gevolgtrekkings gemaak word. Eerstens het die Europeërs substansiële redes gehad om hulleself meerderwaardig in vergelyking met Afrikane te ag. Tweedens kon die inheemses oneindig baie tot hulle eie voordeel leer uit die positiewe voorbeeld wat die Europeërs in woord en daad gestel het. Deesdae word egter by voorkeur geredeneer dat geen ras of etnisiteit/kultuur meerderwaardig bo ‘n ander is nie en dat imperialisme en kolonialisme eerder vreeslik sleg as enigsins goed was; insluitende die “spesiale soort” kolonialisme waaraan Suid-Afrika, volgens die ANC, glo van 1910 tot 1990/94 onderhewig was.

Die bevolking van Afrika suid van die Sahara het van 230 miljoen in 1960 – dus aan die begin van die era van politieke onafhanklikheid – tot 1 biljoen in 2015 gestyg (305). Hierdie demografiese versnelling is grootliks moontlik gemaak deur bv die intensiewe, wetenskaplike landboubedrywighede (dus verbeterde voedselproduksie) en gesondheidsdienste wat tydens kolonialisme daargestel is. “The … emphasis on development and public health would prompt the greatest demographic boom in human history” (622). “If current trends continue, it [Africa’s population] will have increased by a factor of 17 between 1930 and 2050. By comparison, the equivalent multiplier for the United Kingdom, whose population was about 45 million in 1930 and will be an estimated 77 million in 2050, is a mere 1.7, or ten times less” (628). Maar as ‘n mens die hedendaagse propaganda (bv van die ANC) glo, sou jy dink dat swartes tydens kolonialisme op groot skaal deur blanke “koloniste/setlaars” uitgeroei is.

Die buitensporige bevolkingsaanwas in Afrika het ongetwyfeld die volgende tot gevolg: “There will never be enough for everyone” (737). “The sheer number of people makes the well-being of each one impossible given the available resources” (922). In Suid-Afrika voer geen politieke party ‘n veldtog ten gunste van geboortebeperking nie omdat dit glo nie polities korrek sou wees nie. Dit is gebaseer op “the myth in Africa that persistently high fertility rates are a form of wealth rather than a guarantee of poverty for all” (3316). “The continent has only itself to blame for its pertinacious indifference to large-scale family planning. National campaigns to promote birth control, as in Bangladesh (‘A small family is a happy family’) or Jamaica (‘Two is better than too many’), have barely been tried in any country south of the Sahara” (2815).

Daar is ook die instroming van miljoene (onwettige) immigrante wat die demografiese situasie vererger. Verder is dit die ANC se ideaal om die landsgrense vir hulle broers en susters, asook hulle kleingoed, heeltemal oop te stel. Volgens ‘n VN-projeksie: “3.36 billion people in sub-Saharan Africa in 2100” (1030). “Between now and 2100, three out of every four newborns in the world will be born in sub-Saharan Africa” (816). “Africa’s population has increased at a rate never before seen in human history, and without a ‘Green Revolution’ to accompany it and offer [of] a measure of food security” (1004).

Die wêreld se voedselbehoeftes “are set to increase by 70 per cent between now and 2050 … Africa will need to have quintupled its agricultural production to quarantee its food security” (1122). Desnieteenstaande beoog die dwase ANC-regering waaragtig om die produktiefste plase, dié van blankes, sonder vergoeding te onteien. Dink aan die gemors waarin Zimbabwe is weens die sogenaamde herbeslaglegging/”repossession” (1167) van blankes se plase. “Zimbabwe has jumped from 700 000 inhabitants in 1900 to more than 16 million in 2017” (1180), terwyl Suid-Afrika ongeërg – so koel soos ‘n Coke – baie van die verhongerde en werklose Zimbabwiërs absorbeer. Weens die eksponensiële bevolksaanwas sal daar nooit genoeg behuising, skole, hospitale, ens, in Suid-frika wees nie; dus waarskynlik ook nooit die stabiliteit van rus en vrede nie.

Op hierdie manier sal voorspoed in Suid-Afrika ná 1994 ‘n ontwykende ideaal bly. Onrealistiese verwagtinge word doelbewus deur die ANC by die gepeupel geskep, bv dat alle inwoners geregtig op lopende water en spoeltoilette is. Dít is swart Afrika-vreemd: “In 2006, Lagos had some 15 million inhabitants, but just 0.4 per cent of the city’s toilets were connected to a central sewage system” (881). In Niger “80 per cent of state schools do not have drinking water and three-quarters have no toilets” (2226). “Only 18 per cent of the world’s population has access to safe drinking water and to a proper sewage system” (2243). Daar word van te min Suid-Afrikaners verwag om te veel vir te baie (ondankbare) armlastiges/parasiterendes te doen.

Ons moet deesdae dikwels aanhoor hoe wonderlik dit is dat Suid-Afrika sedert 1994 ‘n demokrasie is, bv een mens, een stem. Waarmee eintlik gespog word, is dat ons nou ‘n swart pleks van ‘n blanke regering het. In werklikheid het ons in vele opsigte ‘n skyndemokrasie (bv Praag 2.11.2019). In ‘n land soos Suid-Afrika, soos in die res van Afrika, hou demokrasie, in die sin van algemene stemreg, wesenlike gevare in – “the democratic handicap” (1462) – bv: “In low-income societies democracy is dangerous” (1456). Dink aan die vrygewigheid waarmee die ANC-regering, in ruil vir stemme, bv staatstoelaes en huise uitdeel. Maar Smith verskaf op ‘n vindingryke manier ‘n rede waarom daar in swart Afrika eintlik nie iets soos meerderheidsregering (kan) bestaan nie.

“For Africa as a whole, 41 per cent of the population is under fifteen,” maar dit sluit Noord-Afrika in waar die bevolkingsgroei heelwat laer is as in swart Afrika (566). “With the voting age at eighteen or older in fifty-three of fifty-four African countries, the continent’s collective future will scarcely be determined by the majority of its citizens: at any moment you choose to look at it, half the continent’s population is too young to vote. And by the time this half op the population accedes to voting age, another half of the population without the right to vote has been born. The upshot is that democracy appears more an age-based privilege than a majoritarian right” (351). Africa’s exceptionally young demographic profile lessens the chances of sustainable democracy” (1456).

“A ‘youth bulge’ more than doubled the likelihood that a country would experience a civil war” (1422). “The likelihood that Africa’s frustrated youth will fill the ranks of armed ‘anti-system’ groups is … high” (1486). “The tension between old and young is the mother not of all conflict, but of instability. It is this tension that actualizes itself across the ‘politics of resentment'” (1958). Soos Auguste Comte (1798-1857) dit gestel het: “Demography is destiny” (1450). Dit ondersteun my hipotese dat ‘n verdere revolusie, ná die “onderhandelde” een van 1990/94, Suid-Afrika se voorland kan wees. Hierdie keer kan dit ‘n revolusie deur die jeugdige, werklose gepeupel, met die moontlike bystand van inkommers, wees. “The young yearn for equality and – propelled by constant disappointment and mounting frustration – threaten to bring the old order down on the heads of their elders” (369). Inkommers sonder lojaliteit teenoor Suid-Afrika kan die land se ondergang (help) bewerkstellig as hulle ‘n substansiële massa word. Byvoorbeeld, die Ivoorkus het toegelaat dat 1.3 miljoen migrante hulle van 1976 tot 1980 in daardie land vestig terwyl daar net 7 miljoen inheemse inwoners was. “In 1998, there were 16 million people living in the Ivory Coast, of which 26 per cent were officially classified as ‘foreigners'” (2372). Die latere “venomous quarrel about the concept of ‘Ivority’ … led to civil war” (2378).

Daar is al gespekuleer dat Europa voorheen nie so ‘n groot probleem met inkomende swart migrante gehad het nie omdat hulle ná 1994 eerder op Suid-Afrika toegesak het. “In 2000, Jeremy Harding wondered whether ‘the power of attraction’ that South Africa exercised on the rest of the continent was not the reason ‘why, finally, there are so few sub-Saharan hands clinging to the portcullis’ of fortress Europe. Since then, the post-apartheid ‘rainbow nation’ has lost much of its attactiveness” (2391), onder meer weens inheemse swartes se sporadiese, bykans deurlopende, geweld teen inkommers. Die rede waarom die nuwe Suid-Afrika aanvanklik ‘n aantreklike opsie vir swart inkommers was, is omdat onder die leiding van blankes oor eeue die mees ontwikkelde land in Afrika opgebou is. Daar was dus baie om te geniet, te aas en af te breek. Smith stel hierdie getal inkommers op tussen 2 en 3 miljoen (2402).

Hoe graag Afrikane uit Afrika wil ontsnap, blyk uit die volgende. Volgens Gallup-opnames (2013 tot 2016) “overall 31 per cent of Sub-Saharan Africans intend to migrate, against a worldwide average of 14 per cent” (579). “In Togo, which has almost 8 million inhabitants, one adult in three entered the US goverment lottery for a residence permit – even though the ‘visa lottery’ contains just 55 000 green cards for the entire world, offered to ‘diversity candidates’ from countries with low immigration rates to the United States. In neighbouring Ghana, 6 per cent of the population – 1.7 million people out of 28 million – applied for the programme in 2015 alone, and that proportion was even surpassed in Liberia (8 per cent), Sierra Leone (8 per cent) and the Republic of Congo (10 per cent). Across the whole continent, according to a 2016 Gallup Institute survey, 42 per cent of all Africans aged fifteen to twenty-four, and 32 per cent of university graduates, said they wanted to emigrate” (386). “It is estimated that between one-third and one-half of all African university degree holders have either left their country or did not return after studying abroad, prefering to work instead in a developed country” (3125).

Met verwysing na Nigerië, Senegal, Ghana en Kenia is bevind: “At least four in ten respondents in each country declared their intention to migrate, if they had the means and the opportunity, including a staggering three-quarters of those surveyed in Ghana (75 per cent) and Nigeria (74 per cent)” (399). ‘n Mens sou dink die meeste swartes in hierdie lande verwelkom dit steeds dat hulle van die “koloniale juk”, dus blanke politieke beheer, ontslae geraak het. “Africa needs to realize that the massive departure of its most dynamic citizens – often its best-educated – represents a net loss for the continent” (2668). Maar “the educated elite does not believe in Africa’s future. They are running away” (3136).

“In 1997, the then Washington Post Africa correspondent, Keith Richburg, in his book, Out of America: A black man confronts Africa [Kindle $9.44], raised a hue and cry when he congratulated himself on the deportation of his African ancestors to the New World, where, despite discrimination and other hardships, they managed to succeed. To greater consternation, he wondered how quickly an African slave ship docked in a West African port would fill up with volunteers for a voyage to America. Twenty years later, Africans are routinely piling into frail skiffs at their own risk to cross the Mediterranean” (399). Geweld is een van die dinge wat endemies aan swart Afrika is. Richburg kon nie verstaan waarom die panga-seisoen/”machete season” (1082) nie tot ‘n einde kom nie.

Wat slawerny betref, word die rol wat Amerika en blankes daarin gespeel het, in propaganda meesal erg skeefgetrek. “It is estimated that about 12 million Africans were taken to the New World [the Americas] [but] … the … United States received fewer than 5 per cent of those sold into slavery” (645). Die ongevalle tydens die reise van slawe oor die Altantiese Oseaan, dus onder blanke beheer, was ook aansienlik minder as by slawerny onder die beheer van swartes en Arabiere. “The long-term death rate during the Middle Passage [ie between Africa and the Americas] was around 10 per cent, while the trek across the Sahara and towards the Mediterranean was the deadliest, costing the lives of one-fifth of those in captivity” (650). In die eerste dekade van hierdie eeu “‘more black Africans arrived in this country [USA] on their own than were imported directly to North America during the more than three centuries of the slave trade’, or around 400 000 Africans” (3236). Dit lyk dus nie asof Amerikaanse swartes werklik sleg daaraan toe is nie.

Hoe die tradisionele Britse aard weens massa-immigrasie verander het, blyk bv duidelik uit die verkiesing van ‘n Moslem, Sadiq Khan, as burgemeester van Londen in 2016. “More than half of the city’s inhabitants are either first or second-generation immigrants” (218). In 1950 het Brittanje 25 000 nieblanke immigrante gehad (236). “By 2001, nearly 8 per cent of the UK’s population were immigrants, some 4.6 million people, a figure that had risen to 13.6 per cent by 2015” (241).

Multikulturaliteit weens massa-immigrasie is nie net kenmerkend van Londen en Brittanje, veral Engeland, nie. “Spain had few immigrants until the end of the twentieth century: in 1990, they accounted for 0.9 per cent of its population. Twenty years later, 14 per cent of its population … were born outside the country, a number that included some 800 000 Moroccans” (3440). “From 2000 onwards, half of the children born in Brussels had immigrant parents, and Muslims represented one out of four inhabitants under the age of twenty-five” (477). “Genoa, Italy, has become more ‘African’ than many French or British port cities” (2757). In 2015 “40 per cent of the children born in France had one parent or grandparent of foreign origin” (3478). In Jean Raspail se roman, The camp of the saints (1973) en Michel Houellebecq se roman, Submission (2015 – Praag 20.10.2019), “the reader is plunged into a world where Charles Martel [688-741] will have been roundly defeated in the battle of Tours [732]” (2792); verwysende na die veldslag waarin die intog van Moslems uit die Iberiese Skiereiland na die res van Europa gestuit is. Renaud Camus, in sy boek, The great replacement (2011), “believes that Muslim immigrants are about to colonize France” (2998).

In Japan, anders as in baie Westerse land, word die klem geplaas op “national cohesion and ethnic and cultural uniformity” (2938). In 2015 was slegs 1.5% van die Japannese bevolking in die buiteland gebore (247, 2938). Die land is dus ‘n “monochromatic country” (3165) met ‘n “policy of isolation – sakoku” wat demografie betref (3245). “In that same year, refugee status was granted to just twenty-seven people in Japan … In 2017, the African diaspora in Japan accounted for 0.01 per cent of the total population” (2945). Soos in Europa word die getal en persentasie Japannese bejaardes al hoe meer, maar anders as sommige meningsvormers in Europa word daar nie geredeneer dat die invloei van veral jeugdige inkommers noodsaaklik is om die werk te doen nie. Daar word gereken dat outomatisering, veral robotika (3286), asook kunsmatige intelligensie, dit moontlik sal maak om al die nodige werk met al hoe minder werkers te doen.

Ten slotte: Waar bevind Afrikaners hulle in hierdie verswelgende migrasie van swartes? “This is an Africa that rejects ‘white material’ in the manner of a body rejecting a hostile organism: Europeans, that is to say, and the complicated objects they have introduced on the continent … The anti-white sentiment … is suffocating” (1662). “Like Africa itself … whites in Africa have changed – from colonials to expatriates to foreign residents, though they seldom see themselves as immigrants: ‘parasites in paradise’, as the Kenyan writer Ngugi wa Thiong’o bluntly characterized the Europeans in [Karen Blixen’s] Out of Africa [1937, Kindle $5.64]. In the 1920s, Kenya, one of a handful of so-called ‘settlement colonies’ in sub-Saharan Africa, had around 2.5 million people and some 40 000 whites, or 1.6 per cent of the population. Today, Kenya has almost 50 million people, and about 70 000 whites, or 0.14 per cent. What is striking is how marginal the numbers of Eurpeans were and are, more than ever, today. Has the continent finally become the ‘Africa of Africans’? The paradox is this: during the course of the last century, which has seen the presence of Europeans go from marginal to insignificant, the other ‘white material’ – not persons but the objects that represent their modernity – has multiplied and has been widely adopted. Whether these are industrial commodities or the new-fangled objects of a twenty-first-century digital lifestyle, what matters is that they are not locally produced. They come from outside, nourishing the ‘cargo-cult’ of Africa’s modernity – the local belief that salvation will arrive in the hold of a ship [or aeroplane]” (1679).

“In 2014, Africans spent 10 per cent of their income on their cellular phones … Africa, the continent of oral tradition” (1835). “Africans are more than ever submerged by ‘white material’, but still have only limited access to its trade secrets. As long as this situation lasts, modernity to them will remain ‘Western’, and indeed a white condition” (1697). Dit is ‘n voorbeeld van Afrika se “notness”; ook van sy “lack of institutional capacity” (1704). Sulke lande word deur bv die Verenigde Nasies as onafhanklik erken, maar dit word genoem “‘negative sovereignty’, as opposed to the actual ‘positive’ capacity of the state to administer its territory. A colourful piece of bunting, a few rhyming phrases set to music, a few embassies abroad and a national football team have often been enough to constitute a state” (1717). “The euphoria of independence has long since abated, as has the ability of most sub-Saharan states to hasten the pace of their countries’ development” (1722).

Weens owerheidsondoeltreffendheid is die privatisering van bv onderwys en hospitaaldienste Afrika se voorland. “In the Democratic Republic of the Congo (DRC), 71 per cent of schools are private institutions; in Uganda, out of 5 600 secondary schools, nearly 4 000 are private; in Lagos State in Nigeria, three students out of four are enrolled in private schools; and even in the shanty towns around Nairobi, the Kenyan capital, four out of ten students attend private schools, despite the endemic poverty of the slums” (1750). Die daarstelling en instandhouding van ‘n funksionele staatskoolstelsel vereis doeltreffende regering, soos vóór 1994 in Suid-Afrika. Sedertdien het die meeste plaaslike openbare skole disfunksioneel geword en neem private skole al hoe meer hulle plek in. Die plaaslike staatsuniversiteite is besig om dieselfde gang te gaan. Hulle wend geen poging aan om akademies en ideologies onafhanklik van die ANC-regime te funksioneer nie, selfs al is daar ‘n voortgesette reële inkrimping van hulle regeringsubsidies.

In Suid-Afrika se Grondwet (1996, artikel 18) staan: “Everyone has the right of freedom of association.” Christopher Heath Wellman en Phillip Cole skryf (in Debating the ethics of immigration: Is there a right to exclude, 2011): “Freedom of association must also imply the freedom not to associate” (2715). Dit is presies wat die ANC-regime en sy howe ontken, gevolglik mag Afrikaans bv nie die enigste of selfs hoofonderrigtaal aan ‘n universiteit wees nie en word so iets al hoe minder in die plaaslike skole toegelaat; om van uitsluiting op grond van ras en etnisiteit/kultuur nie te praat nie.

Gestel daar word gepoog om ongelykheid in die wêreld te verminder of uit te skakel, dan kan in die konteks van migrasie gesê word: “A concern for greater international equality should not be confused with a vision of open borders as the royal road to achieving that goal. It is not inconsistent to favour worldwide social justice and oppose the free movement of persons” (2715). Maar die verderflike ANC-regime het dit al herhaaldelik gestel dat sy ideaal is om Suid-Afrika se grense af te skaf en die land vir veral die swartes in die res van Afrika oop te gooi. Dan sal die ANC ongetwyfeld slaag in die ideaal wat hy in sy era van terrorisme gekoester het, naamlik om Suid-Afrika tot in die grond af te breek.

Iets wat die ANC-kamerade nie besef nie, is dat “a welfare state without borders is unsustainable” (3339). “It is one thing to invite foreigners into a society to share its riches; but it is an entirely different thing to share with them the capacity of a society to create those riches – if that were easy, development aid would not be the failure it is, and African migrants would not be fleeing their countries in the first place. A developed state with a reliable social safety net cannot practise an open-door policy” (3346).

Die plaaslike blankes, veral die Afrikaners, is dalk nader aan hierdie eindstadium as wat (algemeen) besef word. Dit herinner aan die behoudende Franse nasionalis, Maurice Barrès (1862-1923), wat in sy boek, Under the eyes of the barbarians (1888), geskryf het: “I defend my cemetery. I have abandoned all other positions” (2727), wat ‘n mens laat dink aan die toegewings wat FW de Klerk en sy onderhandelaars in 1990/94 gemaak het, wat op die lange duur die uitwissing van die Afrikanerdom en Afrikaans tot gevolg kan hê.

“In 1900, one quarter of the world’s population was European; today, Europeans make up 7 per cent; in 2050, they will account for 4.5 per cent of the global population, and nearly one-third of them will be more than sixty-five years old” (2971). As die toekoms van blankes in Europa en elders buite Afrika, bv Amerika, demografies duister lyk, hoe groot is die duisternis dan nie vir blankes in Afrika nie?

Tog moet Afrikaners poog om onuitroeibaar te wees. Die beste manier om dit te doen, is om jou ongetransformeerde identiteit te behou, bv om nie te hibridiseer nie – nie wat kultuur of taal of jouself betref nie – en selfbeskikking in ‘n eie tuisland as ideaal te bly koester. Hiervoor is kompromislose nasionalisme nodig. Hierdie dinge moet eerder in ons hart en gees en die werklikheid as in die kuberruimte gegrondves wees.

Dan Roodt: Sondagaktueel 7

In dié sewende episode van Sondagaktueel, is daar al weer sprake oor Eskom wat nóg R10 miljard wil hê. Dan is Tony Leon en Ryan Coetzee afgevaardig om ondersoek in te stel na waarom die DA soveel Afrikanerkiesers verloor. Vandeesweek was dit die sewende herdenking van die Marikana-slagting en blykbaar word daar groot geld uitgegee op behuising in die omgewing. Internasionaal vlam daar steeds belangstelling in die Afrikaanse taal en die Afrikanergeskiedenis op, onder meer in Frankryk waar verskeie boeke oor die onderwerp onlangs verskyn het.

Internasionaal is die Sweedse kinderaktivis Greta Thunberg op pad na die VSA per seilboot en Matteo Salvini gooi steeds wal teen die dreigende stormloop van migrante na Italië.

Leon Lemmer: Afrikaners: ‘Swerwers sonder rigting, soekers wat nooit vind’?

Die Nederlandse regering was een van die grootste kritici van die Afrikanerbewind in Suid-Afrika. Apartheid is verdoem sonder om ter versagting die historiese bande tussen die twee lande in ag te neem. Hierdie strategie het ten minste deels te make met Nederlandse skuldgevoelens oor sy koloniale geskiedenis, bv in Indonesië. Ek het die eerste keer daarmee kennis gemaak toe ek Multatuli (letterlik: Ek het baie gely) (Eduard Douwes Dekker, 1820-1887) se satiriese roman, Max Havelaar, of de koffij-veilingen der Nederlansche Handelsmaatschappy (1860) gelees het. By Amazon is die Kindle-weergawe van die oorspronklike teks (396p) gratis beskikbaar terwyl ‘n Engelse vertaling (364p) $5.14 kos. Dekker het griewe teen die koloniale bewind gekoester. Hy was gevolglik geneig om te oordryf. Tog bied die boek ten minste ‘n mate van insig in Nederland se koloniale verlede, des te meer omdat die outeur agtereenvolgend in verskillende dele van die hedendaagse Indonesië gestasioneer was: Java, Soematra, Soelawesi/Celebes en Ambon.

Wanneer ‘n hedendaagse Nederlandse joernalis oor Suid-Afrika skryf, weet ‘n mens dat hy blootgestel was aan en beïnvloed is deur die kritiek wat oorvloediglik in die hoofstroom-inligtingsmedia teen Afrikaners geopper is. Fred de Vries is geen uitsondering nie. Hy het grootgeword te midde van “die Nederlandse afkeer van Afrikaners” (p 388). Toe hy na ‘n verblyf van vyf jaar in Kenia en Uganda, waar hy swart bure gehad het (15), in Suid-Afrika aankom, moes hy eers sy “teësin in Suid-Afrika en die Afrikaners oorkom het” (20). Hy erken sy “vroeëre skeptisisme” oor Afrikanerkultuur en Afrikaans (288). Dit is duidelik dat hy ernstige voorbehoude spesifiek oor Afrikaners (gehad) het, maar nie oor enige van die ander plaaslike etniese groepe nie.

Sy negatiewe gesindheid is in ‘n mate versag omdat hy van 1992 tot 1995 en daarna weer van 2003 af jare lank in Suid-Afrika as die plaaslike verteenwoordiger van onder meer die Nederlandse koerant, De Volkskrant, gewerk en gewoon het. Hy het moeite gedoen om met ‘n breë spektrum van blanke Afrikaanssprekendes, insluitende Afrikaners, in gesprek te tree. As jong Suid-Afrikaanse blankes weens die kultuurmarxistiese massa-inlingtingsmedia nie daartoe in staat is om ‘n realistiese beeld van die apartheidsera te vorm in vergelyking met die nuwe Suid-Afrika nie, hoe kan dit van ‘n Nederlandse joernalis soos De Vries verwag word, wat eintlik ná apartheid hier aangekom het?

Op grond van De Vries se plaaslike verblyf en ondersoekende joernalistiek is die volgende boek van hom gepubliseer: Rigtingbedonnerd: Op die spoor van die Afrikaner post-’94 (Kaapstad: Tafelberg, 2012, 408p). Die bladsyverwysings in die voorlaaste paragraaf hier bo het op hierdie boek betrekking. Die titel van die oorspronklike Nederlandse teks is: Afrikaners: De lotgevallen van een volk op drift (2012). Die outeur wek die indruk dat baie van die onderhoude met Afrikaanssprekendes in Engels gevoer is. ‘n Bundel van hierdie Engelse gesprekke is reeds in 2008 deur Wits University Press gepubliseer, wat ‘n aanduiding kan bied van die politieke oriëntasie van die boek en sy outeur. Die Afrikaanse boektitel het my laat dink aan Koos du Plessis se “Kinders van die wind”-liriek, vandaar die opskrif van hierdie rubriek. “Rigtingbedonnerd” verwys na die Afrikaners wat “rigtingloos soos verdwaalde skape” (93) sedert 1994 “as gekortwiekte minderheid probeer om hul plek te vind in die nuwe, demokratiese Suid-Afrika” (5). Hy betrek nie bruin Afrikaanssprekendes nie (6). Die illustrasie deur Eduard Claassen op die voorkant van die boek toon twee osse wat in verskillende rigtings aan ‘n ossewawiel beur.

“Hierdie boek is ‘n persoonlike speurtog deur die hele Afrikanerdom … om uiteindelik uit te kom by ‘n antwoord op die vraag: Is daar nog plek vir ‘n wit mens in Suid-Afrika?” (11). Maar die plaaslike blankes omvat meer as Afrikaanssprekendes. Veral sedert 1994 is dit ook noodsaaklik om twee groepe Afrikaanssprekende blankes te onderskei: Afrikaners, wat bv nasionalisties en identiteitsbewus is, en nie-Afrikaners, wat die nuwe politieke bedeling aanvaar en bv geredelik verengels. Dit blyk dat De Vries slegs hierdie nie-Afrikaners aanvaarbaar vind; gevalle soos Koos Kombuis, Johannes Kerkorrrel, Rian Malan, Breyten Breytenbach, Max du Preez, Antjie Krog, Christi van der Westhuizen, FW de Klerk, Danie Marais, Theuns Eloff, Marlene van Niekerk, Etienne van Heerden en Mark Kannemeyer. Dit is dus hoogs misleidend as De Vries beweer dat sy Afrikaners almal dieselfde doel het: “Om waardig te oorleef en te bly voortleef as Afrikaners, verkieslik ín Suid-Afrika” (11). Afrikaanssprekende blanke nie-Afrikaners poog om te oorleef deur hulle seile na die politieke wind te span, dus ANC-gedienstig te wees, bv deur hanskakies te word en in werklikheid as nie-Afrikaners voort te bestaan.

Dwarsdeur die boek bly De Vries “‘n buitestander … ‘n regte uitlander” (3), ‘n toeris: “Jy kry nie ‘n gevoel dat jy deel is van iets nie” (277). “‘n Afrikaner sal ek nooit word nie” (389). Byvoorbeeld, vleisbraai is nie een van sy “gunsteling-aktiwiteite” nie (16). ‘n Buitestander kan ‘n welkome mate van objektiwiteit bied maar De Vries se beoordeling berus uiteindelik op subjektiewe reaksies. Hy het “al hoe meer gefassineerd geraak” met die Afrikaners se “verskille en ooreenkomste met die Nederlanders. Terselfdertyd was ek verbaas oor al die teenstrydighede wat inherent is aan die Afrikaner – ‘n plofbare, byna selfvernietigende mengsel van onbegrip, halsstarrigheid en innemendheid” (5). De Vries dink blykbaar dat begrip/beterweterigheid en verdraagsaamheid/toeskietlikheid hom toekom.

Hy veronderstel valslik dat hy die salige middeweg bewandel: “Iewers in die warboel van historiese bande, minagting en bewondering vir die Afrikaner wat die afgelope agt jaar tot my deurgedring het, het ek ‘n inwoner van die Middelwêreld geword wat nêrens meer tuis voel nie” (388). Myns insiens is die Afrikaners vir De Vries eerder ‘n stokperdjie wat tot voordeel van sy loopbaan as joernalis gevoelloos gery word. Byvoorbeeld, na aanleiding van Julius Malema wat “Skiet die Boer” gesing het, stel De Vries die vraag: “Was dit nou werklik nodig om die leier van die ANC-jeugliga aan te kla oor hy ‘n ou ANC-strydlied gesing het?” (205). De Vries beweer selfs: “In ‘n ekonomiese opsig gaan dit met die meeste Afrikaners beter as voor 1994” (207).

De Vries se standpunt kan soos volg opgesom word, wat per slot van sake die vernietiging van die Afrikaners impliseer; dat ons soos ekskresie kompos moet word: “Dis sewentien jaar ná apartheid en die voorheen eensgesinde Afrikanervolk is soos ‘n kissie nagvlinders waarvan die deksel gelig is. Hulle knipper hul oë teen die fel sonlig en fladder verdwaas en verward in alle rigtings. ‘n Klein groepie ekstremiste wat bande met buitelandse eendersdenkendes het, dink nog steeds in terme van ‘n rasseoorlog. Ander hou die visier gerig op ‘n Volkstaat en die ideaal van selfbeskikking. Orania is vir hulle ‘n voorbeeld dat dit kán werk – hierdie onversetlike poging tot Afrikaner-selfverwesenliking. Maar die meeste Afrikaners wil niks weet van ‘n oorlog, ‘n volkstaat of die strewe na selfregering nie. Hulle is bereid om op [onder?] te gaan in die nuwe Suid-Afrika … die nagvlinders wat nou sonder vlerke is” (178). “Om in Suid-Afrika te oorleef, moet jy offers bring, jou Westerse self grotendeels ontken” (225). Hy verwag van die Afrikaners wat hy nie van homself sal verwag nie.

Ek het De Vries se boek lank gelede as ‘n geskenk ontvang maar nagelaat om dit te lees. Suidpunt het onderaan een van my onlangse rubrieke (Praag 27.01.2019) gevra dat ek hierdie boek bespreek. Dit het my aangespoor om De Vries se teks te lees. Ek is dankbaar dat ek dit uiteindelik gedoen het. Suidpunt kan dus bedank of verwyt word vir wat ek hier skryf. Suidpunt verwys bv na die Nederlanders se voorliefde vir Antjie Krog. LitNet-lesers weet teen hierdie tyd dat net ‘n bepaalde soort Afrikaanssprekende, wit en bruin, deesdae kort-kort na Nederland genooi word om as sprekers by byeenkomste op te tree of as deelnemers aan sulke samekomste. Twee van die vereistes is dat hulle apartheid moet verdoem (en verkieslik ANC-gedienstig moet wees) en dat hulle hulle seën oor Kaaps as die toekoms van Afrikaans moet uitspreek (of in elk geval nie oor geradbraakte Afrikaans beswaard moet wees nie).

Daar is ‘n bibliografie van 64 items aan die einde van die boek. Vir die kritiese leser is dit egter gou duidelik dat De Vries ‘n beperkte insig in die Afrikaner en sy geskiedenis het. “Ras het vir die apartheidsdenkers swaarder geweeg as kultuur” (6). Hy skryf dit met verwysing na bruin Afrikaanssprekendes, dus uitgaande van die foutiewe veronderstelling dat die kultuur van Afrikaners en bruin mense identies is. “Daardie ‘witheid’ waarop Afrikaners hulle soms so graag beroep, is ‘n fabel … Afrikaners is ‘n gemengde volk, of kreole” (6). Die historikus Hans Heese het egter op grond van wetenskaplike navorsing aangetoon dat blankes 93% blanke bloed het. De Vries ignoreer hierdie bevinding of is onbewus daarvan. Hy steun eerder op Breyten Breytenbach se vergesogde polities-gemotiveerde bewering: “Ons is ‘n bastervolk met ‘n bastertaal. Ons aard is basterskap. Dis goed en mooi so … Ons moet kompos wees … In daardie gedeelte van ons bloed wat van Europa kom, was die vloek van meerderwaardigheid” (6).

Dit is juis die Europeesheid van die plaaslike blankes wat daarvoor gesorg het dat Suid-Afrika vóór 1994 die mees ontwikkelde en voorspoedigste land in Afrika was. ‘n Kernwaarheid is dat blankes toe polities en andersins in beheer van Suid-Afrika was. De Vries beskou die onverkwiklike Suid-Afrikaanse hede as ongetwyfeld beter as die (apartheids)verlede. Verskynsels soos “gulsigheid, uitbuiting en magshonger” was glo die grondslae van apartheid (79). Apartheid word valslik met Joseph Conrad se novelle, Heart of darkness (1899), geassosieer, dus met die uiterste mishandeling van swartes deur blankes in die destydse Belgiese Kongo (79).

“Wat veral in ‘n mens se gedagtes bly maal, is hoe vindingryk apartheid uitgedink is en hoe hierdie onmenslike [!], voortdurend aangepaste ideologie oor sowat tagtig jaar [? 1948-1994] daarin geslaag het om voor die oë van die hele wêreld ‘n swart meerderheid te onderdruk deur ‘n eiesoortige kombinasie van wetgewing, godsdiens, onderwys, werkreservering, angs, geweld en propaganda” (81-82) – asof daar nie baie soortgelyke stelsels van rasse-(onder)skeiding bestaan het en steeds bestaan nie; ook asof die ANC nie ‘n soortgelyke stelsel ten bate van swartes en ten koste van blankes bedryf nie; ook asof die “apartheidsregime” gewelddadig was maar nie die ANC en PAC nie.

In 1994 het die Afrikaners glo “alle politieke mag prysgegee” (8). In werklikheid is die blankes se politieke mag sonder hulle goedkeuring en teen hulle beterwete deur ‘n klein groepie ruggraatlose, onbekwame, blanke Afrikaanssprekende politici op ‘n verraderlike, mandaatlose manier van hulle ontneem. Met verwysing na Chris Louw se uitlatings oor die NP-elite skryf De Vries: “‘n Siek moraal wat apartheid, tuislande, die verhongering en onderdrukking van swart mense en rasmeerderwaardigheid goedpraat. En daarna onderhandel hulle ewe uitgeslape met die ou vyand, verloën al hul ou ideale en gee die land tevrede en selfvoldaan oor aan die ANC” (94-95).

De Vries skryf Suid-Afrika het ná 1994 “met rasse skrede verander” (11). Daardie “rasse” wat die verandering bewerkstellig het, is die swartes. Dit behoort ook duidelik gestel te word dat die veranderings meesal nie verbeterings was nie; dat verandering in daardie konteks hoofsaaklik verval en agteruitgang was en is. Hoe oppervlakkig De Vries se kennis is, blyk uit sy opmerking dat die Taalmonument in die Paarl in 1975 onthul is, “‘n halwe eeu nadat Afrikaans ‘n amptelike taal geword het” (160). Wat hy nie noem nie en dalk nie weet nie, is dat die eintlike rede vir die onthulling in 1975 is dat die Genootskap van Regte Afrikaners (GRA) ‘n eeu tevore in die Paarl gestig is.

De Vries skryf: “Geskiedenis [is] nie meer so ‘n belangrike hoërskoolvak nie en … die leermateriaal [is] gotendeels op ‘n ontleding van die oorsake en gevolge van apartheid gerig” (58). Hy noem dit maar veroordeel dit nie; ook nie dat al die leerplanne met net swart skoliere in gedagte opgestel word nie. Pleks daarvan beweer De Vries, na aanleiding van sy besoek aan die museums by Bloedrivier, “hoe uitgeslape die geskiedenis destyds al verdraai is” (82). Dalk probeer hy onsekerheid wek oor wie die Bloedrivier-veldslag gewen het, die Boere of die Zoeloes. Die Groot Trek, die Slag van Bloedrivier en die Anglo-Boereoorlog word “mitiese gebeure” genoem “wat verreikende invloede op die volksaard [van die Afrikaners] sou hê” (104).

Let op hierdie mislike formulering oor Afrikaners se verset teen swart oorheersing: “Wat het ná al die jare oorgebly van hierdie gedruis [!], van die belofte om lewens op te offer vir vryheid, van die dreigement om nooit oor te gee nie?” (59). Daar is blykbaar nog nie genoeg Afrikanermonumente verskuif of afgebreek nie. “Die Voortrekkermonument staan sowaar nog, in al sy lomp [!] 41 meter glorie [!], met sy sirkel ossewaens en sy helde gebeitel in klip” (60).

Wanneer daar waardering en applous vir Bok van Blerk is nadat hy “De la Rey” gesing het, is De Vries se kommentaar: “dom, banaal, goedkoop, die ene massahisterie” (66). Hy haal die anti-Afrikaner Max du Preez (goedkeurend) aan wat hierdie liedjie beskryf as: “Viagra vir jong puisiegesigte en skaam-kwaad ooms” en die ewe nie-Afrikaner Koos Kombuis wat dit “musikale laertrekkery” noem (67). “De la Rey” dien as “‘n metafoor vir ‘Boeretrots.”’ Dit was glo “‘n meesterplan van die ouens [!] wat die liedjie geskryf het om honderd jaar terug te gaan, na ‘n tyd toe Afrikaners nog nie deur apartheid besmet [!] was nie, toe helde nog helde was” (68). Dus, tydens en ná apartheid behoort daar nie meer Boeretrots of Afrikanerhelde te vinde te wees nie.

Hoofstuk 8 handel oor “die groot argitek, FW de Klerk” (100). Die nuwe Suid-Afrika-gebou wat hierdie argitek hom in 1990 verbeel het, het egter nooit werklikheid geword nie. De Klerk het ‘n onderhoud aan De Vries toegestaan. “Hy beskou dit as sy taak om te sorg dat die nuwe Suid-Afrika, waarvoor hy pa staan, op koers bly. ‘En veral – en dit is die hartklop van die FW de Klerk-stigting – om te waak dat die grondwet eerbiedig word en nie ‘n blote stuk papier bly nie. Want die grondwet is die beliggaming van ‘n historiese ooreenkoms wat bereik is deur ‘n proses van gee en neem. Dit is ‘n kompromis waarop ons trots is, ‘n werkbare kompromis'” (104). De Klerk kan kwalik werklik glo wat hy hier beweer. Die grondwetlike onderhandelinge was ‘n proses van gee en neem, maar in die sin van: Die NP gee en die ANC neem. Die ooreenkoms was nie soseer ‘n kompromis nie as ‘n proses van die een toegewing na die ander deur die NP aan die ANC.

Die Grondwet blyk nou nie eens die blankes se besittings teen onteiening sonder vergoeding te beskerm nie. Leon Wessels het vertel dat FW de Klerk dit in 1996 lank en sterk oorweeg het om in die parlement teen die aanvaarding van die Grondwet te stem. Sedertdien het De Klerk en sy stigting ontpop as verbete voorstanders van die Grondwet. Dit is moeilik om ‘n groter en vollediger verloorder as FW de Kerk te bedink. Hy probeer om die blaam van hom af te skuif. Byvoorbeeld: “Een van die redes waarom die nasiestaat in Suid-Afrika misluk het, is omdat wit mense te selfsugtig was” (106). As hy maar in groter mate die wense van die blanke kiesers in ag geneem het, bv selfbeskikking. Dan sou hulle tans in ‘n minder benarde situasie gewees het. De Klerk gaan voort met sy proses van ontkenning van die wrede werklikheid van sy skepping, die nuwe Suid-Afrika. Byvoorbeeld, oor die huidige gebrekkige owerheidsdienslewering sê hy: “Die gehalte [het] ongelukkig ‘n bietjie [!] gedaal” (366).

De Klerk beweer dat “‘n minderheid van die wit mense my as ‘n verraaier sien” (110). De Vries borduur (goedkeurend) voort: “‘n Mens kan dit nogtans ‘n wonderwerk noem dat die partye hoegenaamd tot ‘n vergelyk gekom het en dat daar in 1996 ‘n grondwet gestalte kon kry wat wêreldwyd as die toppunt van vooruitgang geprys is. Tog moet dit vir De Klerk frustrerend wees: Hy het soveel vermag [!] en tog relatief min erkenning gekry” (110). Die wonderlikheid van die Grondwet in globale perspektief is een van die mites waarop die nuwe Suid-Afrika gebou is. So ‘n demokratiese opset is heeltemal ongeskik vir Suid-Afrika met sy talle hoogs verskillende etniese groepe. As die Grondwet die toppunt van vooruitgang was, waarom is daar sedertdien konstante agteruitgang?

De Vries was ‘n aantal jare lank die eienaar van ‘n huis in Vrede in die noordooste van die Vrystaat, in ‘n buurt wat al hoe meer deur swartes ingeneem word. Sommige van die bure was swartes. Die eiendom het ‘n boord met vrugtebome gehad. As verligte mens het hy “vir die kinders gesê hulle kan maar kom vrugte pluk” (117). Op ‘n keer toe hy daar aankom, blyk dit dat daar by sy huis ingebreek is. “Allerhande dinge maal deur jou kop, maar veral woede, wanhoop … en wraakgedagtes” (117). “Meteens hoor jy jouself dinge sê soos ‘dit gaan nie werk in hierdie land nie.’ Jy betrap jouself dat jy rassistiese gedagtes dink” (116). Hy het sy huis toe teen inbrake beveilig. Hy verkneukel hom daaraan dat die diewe gelyk het nie swart te wees nie maar sy blanke bure (120).

Sonder om ooit met ‘n ongunstige woord oor Nelson Mandela, die ANC of swartes vorendag te kom, skryf De Vries oor Hendrik Verwoerd: “Dit is moeilik om eerbied te hê vir ‘n rassistiese intellektueel wat ‘n onnoembare hoeveelheid leed op sy gewete het” (126). Met hierdie gesindheid het hy die “godverlate plek” Orania, van “‘n groepie fanatieke, selfversorgende Afrikaners,” besoek (124). Volgens Frans de Klerk, die adjunkpresident van die Orania-beweging, is Orania “‘n soort bedevaartsoord … vir eendersdenkendes” (134), maar volgens De Vries is daar “‘n gebrek aan samehorigheid” (135). Hy meld “die dorp se kenteken is ‘n mannetjie wat sy moue oprol” (127) en dat dit daar veilig is (125). “Daar is nie ‘n polisieman of veiligheidswag in sig nie. Daar lê nêrens ‘n blikkie of ‘n stukkie papier op straat nie” (131). Volgens De Vries is “Orania ‘n plekkie … waar Afrikaner-wees as ‘n stokperdjie beoefen word” (133). Volgens ideoloë is Orania “‘n Afrikanerlaboratorium” (133).

Carel Boshoff sr (1927-2011) het tydens De Vries se besoek nog gelewe. Hy verwys na Boshoff “en sy kamerade” (129) wat myns insiens doelbewus gemeen is. De Vries erken dat hy hom tydens sy Orania-besoek aan sarkasme skuldig gemaak het (134). Ek bevraagteken of die volgende ‘n akkurate weergawe van Boshoff se mening is: “Volgens hom het Afrikaners hulle sedert die sestigerjare deur ekonomiese welvaart laat verlei en ‘n onbesorgde lewe in ommuurde voorstede nagestreef, terwyl hulle hul taal en kultuur heeltemal [!] verwaarloos het” (128). Inteendeel, dit was juis die bloeityd van Afrikaans en Afrikanerkultuur. De Vries skryf: “Niemand sal ontken dat Orania rassiste het nie” (135). Dié nedersetting verteenwoordig glo “pogings om aan die tyd ‘n ander kinkel te gee en die onvermydelike op ‘n afstand te hou, ongeag of dit modernisering of swart oorheersing is. En om eerlik te wees, is ek verlig wanneer ek by Hopetown weer swart en bruin Suid-Afrikaners sien en terug is in die komplekse, energieke mengsel van rasse en kulture” (136). Dus, terug in bv die misdaadnes, waarvan De Vries met sy Nederlandse paspoort maklik kan ontsnap. Vir meer inligting oor Carel Boshoff en Orania: Praag 19.12.2015.

In hoofstuk 11 skryf De Vries oor Afrikaners en hulle plase, wat glo “gemitologiseer” word (138). ‘n Swart werkers wil nie “eendag” die blanke se plaas hê nie: “Ek wil dit nóú hê!” (142). Bennie van Zyl, die hoofbestuurder van die Transvaalse Landbou-unie, sê tereg van die swartes: “Daar heers ‘n ander kulturele houding. Hulle lewe vir vandag. Môre tel nie. Hoe kan jy ‘n besigheid [bv boerdery] op dié manier bedryf?” (147). Van Zyl voeg by: “Die ANC is besig met ‘n weldeurdagte poging om die wit mens te verdryf … ‘Hulle wil die bestaande orde verander en hulle doen dit op die Afrikamanier. Suid-Afrika is nou doodgewoon ‘n Afrikaland, vol mense wat hulleself verryk” (147). “Gee vir my ruimte waar ek myself kan wees … Ek voel tuis by die Westerse manier van doen. Hierdie land is ‘n moeras, waar jy moet soek na die oorblywende eilandjies” (380).

De Vries het Kroonstad besoek. “Dit is een van talle dorpe wat ná die einde van apartheid ‘n metamorfose [transformasie/agteruitgang] ondergaan het. Die middedorp het intussen grotendeels swart geword” (150). Dieselfde word van Potchefstroom gesê (289). Pretoria het “die afgelope tien, vyftien jaar byna onherkenbaar verander” (357) maar geensins verbeter nie. De Vries het die terrein van die ABO-konsentrasiekamp by Kroonstad besoek. “Onkruid en steekgras het alles [bv die grafte] toegegroei. Die hek is ook weg” (152). Tussen die bruin woonbuurt Brentpark en die swart woonbuurt Constantia is daar ‘n grasvlakte. “Hier is ‘n paar jaar gelede ‘n sportveld met pawiljoene aangelê … Daar is niks meer van oor nie … Die doelpale, die hekke, die pawiljoene – álles is weg” (153). Daar het eens “‘n vleuelklavier, ‘n duur Yamaha, … in die stadsaal gestaan … Op ‘n dag wou ‘n bekende pianis ‘n optrede in die stadsaal reël. Maar die klavier was weg. Verdwyn. ‘Uiteindelik het dit uitgekom dat dit deur die [ANC-]stadsraad aan ‘n sjebien in Bloemfontein verkoop is.’ Die klavier is nou in ‘n ietwat gehawende toestand terug op Kroonstad” (238). Dit gee ‘n aanduiding van wat verandering/transformasie kan behels. De Vries veroordeel nie sulke gebeure nie en niemand vra verskoning daarvoor nie. “Soveel wat gesteel, verwaarloos of stukkend is. En dan het ons nog nie eens gepraat oor die gate in die paaie, die lekkende waterpype, die barste in die riolering en die wydverspreide korrupsie nie” (153).

Die gevolg is “dat nóg wit nóg swart belasting wil betaal. Wit mense omdat hulle geen verbetering sien nie; swart mense omdat hulle dit nog nooit geken het nie”[!] (153). Dit is ‘n tradisie wat die ANC geskep het: Swartes hoef nie te betaal vir bv die munisipale dienste wat hulle van die owerheid ontvang nie. Die gevolg is “ineenstorting aan alle fronte” (155). De Vries gee doelbewus valslik voor dat wat in Kroonstad gebeur maar bloot ‘n voortsetting is van wat tydens apartheid die geval was, terwyl die vóór- en ná-1994-era in werklikheid hemelsbreed verskil: “Poste in die munisipaliteit word gevul (soos trouens ook onder apartheid) deur familie, vriende en partylede. Tenders word (ook soos onder apartheid) toegeken aan ondernemings wat noue bande met die regerende party het” (156). Met die tragiese chaos in Kroonstad as agtergrond wil De Vries Afrikaners (eerder as die swartes) verander. Eufemisties noem hy dit “die herdefiniëring van die Afrikaners” (157). Vir hom is daar skynbaar ‘n ligpunt: “Slegs die erg verkramptes onder hulle [Afrikaners] stem nog vir ‘n uitsluitlik Afrikanerparty” (157).

Afrikaans word sonder meer ‘n “hibridiese” taal genoem (161); “tegemoetkomende kreools” (163). Hy meld darem tereg dat Afrikaans “die stem en siel van die Afrikaners” is (162). Danie Marais beweer: “In baie opsigte is ons [Afrikaners] die stiefkinders van die Westerse en Nederlandse kolonialisme … Maar waar die vorige geslagte graag die Europese oorsprong van die taal beklemtoon het en vreeslik trots was op hul Europese herkoms, besef ons hoe totaal [!] verbaster ons eintlik is. Ons is kreools en trots daarop. Ons wil in Afrika tuishoort, nie in Europa nie” (163). Maar dit is juis die Europeesheid van die plaaslike blankes wat gesorg het dat Suidelike Afrika beter as die res van Afrika was. Dit is nie in landsbelang nie en nog minder in die Afrikaners se belang as hulle verafrika deur biologies en taalgewys te verbaster. “Die spilpunt vir die oorlewing van Afrikaans lê by die universiteite en die skrywers” (163). Maar sekerlik ook by Afrikaner-ouerhuise en Afrikaanse skole, asook by Afrikaansdosente en alle Afrikaanssprekendes wat hulle vir suiwer(der) Afrikaans beywer. “Die ANC-regering wil nie meer instellings vir wit mense hê nie en nog minder vir Afrikaners. Danksy [! eerder: weens] die samesmelting met swart universiteite en hoërskole het die Afrikanerkarakter van die meeste universiteite verdwyn” (164). De Vries verwys ook na “die beroemde [! eerder: berugte] Dakar-konferensie” gehou in 1987 (164).

De Vries hou van Marlene van Niekerk se uitbeelding van die tradisionele Afrikaner en die hedendaagse “wegkalwing” daarvan (168). Afrikaners het glo ‘n “bevlekte verlede” (169). “Triomf was ‘n groteske roman oor ‘n duister onderwerp (die rigtinglose, wanhopige, rassistiese ‘armblankes’ in die naderende nuwe Suid-Afrika), maar tog lig, danksy die growwe taal. Regses was woedend daaroor. Hoe kan iemand – nogal ‘n Afrikaner [?] – die volk [let op die sarkasme] op so ‘n skandalige manier as ‘n ontaarde spul uitvaagsels uitbeeld?” (169). Die onprakties-gebore Van Niekerk (sy kan bv nie motor bestuur nie) het al, soos bv Sonja Loots, met talle teenstrydige uitsprake oor Afrikaners en Afrikaans vorendag gekom, bv: “‘n Mens kan selfs vra of iets soos ‘n gesamentlike kultuur wel hier [in Suid-Afrika] bestaanreg het. Om onder dergelike omstandighede ‘n aggressiewe vorm van Afrikanernasionalisme te predik, is dom en verkeerd” (170). Ek dink eersgenoemde stelling is korrek en die tweede foutief. Van Niekerk is egter in die kol as sy byvoeg: “Ek bespeur geen groen-tendense nie. Ek sien die inhalige, uitbuitende gedrag van die nuwe pierewaaierklas. Ek merk ‘n onverskilligheid ten opsigte van klein [?], waardevolle sake: die kunste, die tale, die vissies in die riviermondings van Natal. En ek skaam my verskriklik” (171).

Oor Karel Schoeman se Na die geliefde land, JM Coetzee se Disgrace en Marlene van Niekerk se ander roman, Agaat, skryf De Vries: “Dit is onheilspellende variasies op die romantiese plaasroman uit die jare dertig. Hulle almal speel af in ‘n land waar die regdenkende [!] deel van die bevolking lankal hul tasse gepak het, op vervalle plase waar die magsverhouding omgekeer is en ‘n handjievol bittereinders probeer staande bly in ‘n vyandige, ontredderende omgewing. Dit is boeke oor ontheemding en skrynende nostalgie. En op die agtergrond huiwer die spookbeeld van ‘n afgetakelde wit volk in donker Afrika – die verskrikking vir nasionaliste uit die jare dertig, veertig en vyftig” (174). Onmiddellik hierna maak De Vries gewag van “die verwronge Afrikanerkultuur” (174). Hy is geen bondgenoot en sekerlik geen bewonderaar van die tradisionele Afrikaner nie.

De Vries het verskeie kere met Etienne van Heerden gesels. Op De Vries se mislike manier: “Ek wou weet wanneer hy besef het dat hierdie idille van ‘n onbedorwe land vals was” (172). Van Heerden vertel toe van die Karoo-plaas waarop hy grootgeword het, “daardie ewige mitiese plaas, die hemel van die platteland … ‘Boeregemeenskappe was destyds ‘n vreemde smeltkroes van geweld en geborgenheid,’ het hy vertel” (172). Dwarsdeur sy boek probeer De Vries om die Afrikaner op sy plaas sover moontlik te ontheilig. Maar let op Van Heerden se teenstrydige uitsprake, onder meer gevoed deur sy sug na verligtheid en sy begeerte om in Nederland, wat hy dikwels besoek, welkom te voel. “Hy is nie bang dat die taal [Afrikaans] of die [Afrikaner]kultuur sou verdwyn nie …’Wat taal betref, dink ek hulle [FW de Klerk en sy onderhandelaars] moes ‘n fermer posisie ingeneem het. Beslis wat die onderwys betref … Maar verder moet ons God op ons kaal knieë dank, want dit is ‘n wonderwerk” (173). Maar dan kla Van Heerden met verwysing na LitNet soos volg: “Die stryd vir ‘n kulturele webwerf is moeilik in ‘n land waar woorde soos ‘gehalte’ en ‘diepgang’ uit die leksikon verdwyn het” (294). Hy moes hom klaarblyklik eerder by verwestering as afrikanisering geskaar het. Vir LitNet koester hy hierdie mooi ideaal: “Ek moet dit nooit gebruik as ‘n manier om bepaalde idees te verkondig nie” (295). Terselfdertyd wil hy “seker maak dat dit niks rassisties of lasterliks bevat nie” (295). In hierdie opsig word die sensuurnet met besonder klein gaatjies in die praktyk baie wyd gespan; dermate dat idees wat naasteby as regs vertolk kan word, met obsene oorgawe buite LitNet gehou word.

Die aandag word daarop gevestig dat Eben Venter se roman., Horrelpoot, op Joseph Conrad se novelle, Heart of darkness, gebaseer is. In Venter se distopie word Afrikaans getransformeer tot “‘n brabbeltaaltjie wat nog net verlangs soos Afrikaans klink” (175). Dít is ‘n wesenlike gevaar as die sogenaamde Afrikaansinstansies en -dosente op hulle ingeslane weg voortgaan deur nie taalsuiwerheid te bepleit nie. Venter sê van een van die karakters: “Koert is die versinnebeelding van die taal wat heeltemal tot niet gaan” (176). “Van die geletterde, beskaafde, semi-Europese Afrikaner wat ná 1948 op die toneel verskyn het, is daar in Venter se roman niks meer oor nie. Hy word geheel en al deur donker Afrika oorskadu” (175). Venter vra: “Wat is dit tog met Afrikaners? Is dit ‘n soort cultural cringe? … Afrikaans is ‘n geweldig ekspressiewe taal. Ek is ‘n absolute kampvegter vir die gebruik van Afrikaans as onderrigmedium op Stellenbosch. Een universiteit ten minste, for God’s sake” (176). Afrikaans, as ‘n taal waarin enigiets wat in Engels moontlik is, gesê kan word, maak die gebruik van Engelse woorde, frases en uitdrukkings oorbodig. Maar De Vries het die onderhoud met Venter moontlik in Engels gevoer.

Dan Roodt word deur De Vries saam met Eugène Terre’Blanche as ekstremiste geklassifiseer (184). Oor Terre’Blanche se Afrikaner-Weerstandsbeweging skryf De Vries: “Ons [kan] die paramilitêre verregses voorlopig wegpak in die kas van anachronismes” (200). Maar Roodt is glad nie in daardie liga nie. Hy is met bedrywighede in die metapolitiek besig. “Roodt geniet nie alleen ‘n reputasie as verkramp nie, maar ook as voorstander van politieke onafhanklikheid vir die Afrikaner … Roodt is die stigter van Praag … ‘n groep Afrikanernasionaliste wat sedert 2000 ‘n stryd voer vir die behoud van die Afrikaanse taal en kultuur en hom nou ook beywer vir ‘n Volkstaat” (185). “Roodt beskuldig die ANC van ‘n Pol Pot-idealisme ingevolge waarvan die ander party alles moet opgee” (186). “Sy visie [is] dat literatuur, taal en politiek onlosmaaklik aan mekaar verbonde is” (187-188). “Apartheid … was nie ‘n volksmoord nie, geen misdaad teen die mensdom nie” (188). De Vries kom met hierdie onbedoelde kompliment: “Roodt is in alle opsigte die omgekeerde [teenoorgestelde] van Antjie Krog. Waar Krog ‘die ander’ wil omhels, wil Roodt hom sover moontlik op ‘n afstand hou. Hy voel vir Krog niks anders as veragting nie, en so ook vir al die ander Afrikaners wat probeer om met die postapartheid-Suid-Afrika te integreer” (188).

Roodt word soos volg aangehaal: “Ons probleem is dat ons in radikale omstandighede lewe, in een van die gewelddadigste samelewings op aarde. Maar ons sit met ‘n willose konformisme … En dié wat weier, word verstoot of gestigmatiseer” (189). Ook: “Veral die swart elite het ‘n sterk rassebewussyn. Omdat hulle so verwesters is, het hulle nie meer ‘n taal of kultuur wat hulle bind nie – nog net die kwessie van ras … Uiteindelik sien ek nie hoe Afrikaners in fisieke, kulturele en taalkundige opsig binne die huidige Suid-Afrika gaan oorleef nie. Maar Afrikaners beskik oor ‘n geweldige vermoë om ‘n eie wêreld te skep, om vir hulself te sorg. Dis net dat die wil nie nou daar is nie” (190).

De Vries is behep met die “herdefiniëring van die Afrikaner” (228), dus om van die Afrikaner iets te maak wat hy nie is nie. In hierdie konteks bring hy ‘n “ruimdenkend[e]” “ander Afrikaner,” Antjie Krog, ter sprake (228). “Ons praat weer in daardie mengelmoes van Engels, Afrikaans en Nederlands. Sy vloek nog steeds soos ‘n matroos” (235). Soms dop ‘n onverwagte (moontlike) waarheid uit, bv “Niemand wil swart of homoseksueel wees nie” (235). “Krog wou [as propagandis] buite haar eie taalgemeenskap gelees en verstaan word en deel uitmaak van ‘n groter Suid-Afrikaanse kanon” (229). Om hierdie rede was dit vir haar belangrik dat haar idees eerder in Engels as Afrikaans gepubliseer word, al is dit kritiek op veral Afrikaners wat in haar visier is.

Krog weef glo “‘n tapisserie van waarhede” (230). Sy ondersteun bv De Vries se renons in konserwatiewe Afrikaners op die platteland: “Die wesenlike rassisme kom voort uit angs. In die uitsprake herken jy die fatalisme, die besef dat daar ‘n onvermydelike en onomkeerbare einde gekom het aan die hemel op die platteland” (231) – sekerlik ook die einde van Suid-Afrikaanse stede wat ‘n onmiskenbare Europese aanskyn gehad het. Byvoorbeeld, “Stellenbosch is [was?] ‘n stukkie Europese beskawing in Afrika” (258). Antjie se huidige man, John Samuel, blyk ‘n ligpunt in die duister Krog-huis te wees: Hy “funksioneer as die skeptikus wat sy vrou weer terugbring aarde toe as sy te entoesiasties begin fladder. Sy glimlag. ‘Saans kyk ons nuus en dan sê hy: “Aitsa, hulle steel al weer. Watse ubuntu-kak het ons nou hier?”‘” (237).

Dalk oorweeg Antjie ‘n alternatief vir John. De Vries vra: “Sou sy, as sy kon, met ‘n swart man getrou het? ‘Ja, ek dink so,’ sê sy sonder aarseling” (238). Haar ideaal is: “Jy is wie jy is, maar jy meng met die ander” (367). In daardie proses wil sy hê dat blankes/Afrikaners oorboord moet gaan; dat hulle hulleself etnies-kultureel moet vernietig: “Die idee [is] om saam te lewe, te integreer waar jy werk en waar jy woon. Jy het kleinkinders wat nie meer wit is nie; jy het familielede van kleur. Só moet dit ook wees. Só sou ek graag [!] hier wil oorleef” (367). Die punt is: Die toekoms hoef nie só te wees nie. Ék wil nie só oorleef nie.

Mark Kannemeyer van Bitterkomix-faam sê: “Ek sal bly wees as Afrikaans heeltemal oplos en van die aardbodem af verdwyn. Want dit is die taal van die skurke en ek ken hulle soort deur en deur, beter as enigiemand anders. Hulle het nooit iets vir my gedoen nie en ek is nie van plan om vir hulle iets te doen nie. Ek gee ook nie ‘n moer om vir die taal nie. Ja, goed, dis ‘n mooi taal om in te skrywe en vir die poësie. Maar ek het geen besondere liefde daarvoor nie. Dit was die werktuig van die onderdrukkers. Die politieke konnotasies wat daaraan kleef, is te skrikwekkend. Ek sal nie ‘n traan daaroor stort nie” (265).

Rian Malan het ‘n soortgelyke negatiewe opvatting jeens die toekoms van Afrikaans en Afrikaners. “Die Boere sal weer deur die vuur gaan en anders daar uitkom. Hul taal sal ‘n geraamte word wat nog net in een of ander variant van tsotsitaal voortleef. Hul velkleur sal van die huidige ‘beswaarlik wit’ na effens goudkleurig verander” (369).

Hoofstuk 26, met die opskrif “Onwillige Voortrekkers,” is seker die aangrypendste in die boek. “Ons het in ‘n trek beland waaraan ons glad nie wil deelneem nie” (358). Die hoofstuk handel oor Afrikaners wat na Australië geëmigreer het; veral dié in Perth, maar ook in Melbourne. Van die voordele is dat “hulle nie saans hul deure hoef te sluit nie” (339). In Australië, anders as in die nuwe Suid-Afrika, is daar “veiligheid, paaie sonder gate, skoon water en ‘n regering wat goed funksioneer” (340). Daar word geskat dat “nagenoeg ‘n miljoen wit mense die land sedert 1994 verlaat het. Volgens die laaste Australiese sensus het Perth in 2006 sowat 40 000 Suid-Afrikaners gehad, hoofsaaklik wit mense. In die lig van die uittog oor die laaste vyf jaar word dit nou [2012] geskat op maklik 60 000. Grappenderwys word Perth ‘Bloemfontein by die see’ genoem, of ‘Perthfontein'” (341).

“Jy [kan] slegs ‘n sterk gemeenskap … hê as jy ‘n elite het. Maar nou verlaat hierdie elite die land” (354). Wat hierdie waardevolle Afrikaners landuit gedryf het, is “misdaad, geweld, regstellende aksie, swart ekonomiese bemagtiging en veral [om om te sien na die belange van hulle] … kinders” (341). Die emigrante het “gatvol” geword vir toestande in die nuwe Suid-Afrika (349). Die oorsprong van al die probleme kan na ‘n enkele verskynsel en rasgroep herlei word: oorheersing deur die swartes. “Suid-Afrika het toenemend die soort samelewing geword waar dit nie meer vanselfsprekend is dat ‘n mens daar sal wil bly nie” (353). “Ek word liewer daarvan beskuldig dat ek ‘n lafaard as ‘n moedige sterfgeval is” (355). Die Jode het eerste padgegee, daarna die blanke Engelssprekendes en laastens die Afrikaners (342).

Oor een ding behoort daar geen twyfel te bestaan nie: “Emigrasie is traumaties” (342). “Hoe dit moet wees om jou land op te gee omdat dit vir jou onleefbaar geword het, omdat jy vir jouself geen toekoms daar sien nie” (356). Dit is moeilik/(feitlik) onmoontlik om in ‘n ander land as jou vaderland tuis te voel (345). Ek het al dikwels gewonder of FW de Klerk en sy mede-hensoppers al ooit beswaard gevoel het oor wat hulle hierdie emigrante aangedoen het. Maar die blankes wat in Suid-Afrika agtergebly het, is baie meer en ondervind heel moontlik selfs meer trauma as die emigrante (Praag 13.10.2018) maar daar is by die genoemde hensoppers geen teken van skuldgevoelens hieroor nie. Een van die emigrante sê: “As jy nie meer ‘n [effektiewe] stem in jou eie land het nie, is daar vir jou niks meer oor nie” (346). “Daar [is] nie meer vir hulle [blankes] plek in die spel van die landspolitiek … nie” (349).

Sy hou “die regering van FW de Klerk verantwoordelik vir die toestand waarin Suid-Afrika hom bevind. ‘Hulle het ons verraai'” (347). “In die omarming van ons bevryding het ons ook ons eie verdwyning verwelkom” (358). “Eers moes ek myself weer ontdek. Ek het my identiteit verloor” (348). In Australië/die buiteland is dit ‘n waarheid soos ‘n koei: “Die [Afrikaner]kultuur en die taal [sal] mettertyd … kwyn” (350). Die oud-Suid-Afrikaners in Australië het hoofsaaklik mede-oud-Suid-Afrikaners as vriende (343). Hulle vind ook makliker by oud-Zimbawiërs aansluiting (344) as by die gevestigde Australiërs. “Afrikaners het te kampe met die feit dat [hulle] mateloos nostalgies is” (357). Vergelyk bv die nostalgie en bitterheid van Ryk Hattingh (1957-2017) wat na Nieu-Seeland uitgewyk het (Praag 21.05.2016).

In die laaste hoofstuk is daar nie juis sprake van salwende woorde vir en simpatie met die Afrikaners nie. “As jy mooi dink, verskil Suid-Afrika nie veel van die res van die kontinent nie” (390). Inderdaad, Suid-Afrika verafrika daagliks meer en teen ‘n ontstellende tempo. Maar vóór 1994 was daar ‘n reuse verskil tussen ‘n verwesterde Suid-Afrika en die res van Afrika en dit het vir die blankes/Afrikaners ‘n onstilbare groot gemis geword. De Vries bied hierdie skrale troos, met ‘n angel in die stert: Daar is “egter beslis vir Afrikaners ‘n plek in Suid-Afrika, selfs al is dit net weens ‘n gebrek aan ‘n alternatief” (390).

“Wat gaan die verhouding tussen assimilasie, integrasie en segregasie wees?” (391). Dit gee aan beterweter De Vries die geleentheid om aan Afrikaners die leviete van onderhorigheid en selfverloning, van etniese en kulturele identiteitsontkenning (of “herdefiniëring,” soos hy dit noem), voor te lees. “Om suksesvol met ander bevolkingsgroepe saam te leef, hang ook van talle niemeetbare faktore soos nederigheid, inskiklikheid en geduld af. Daar word ongelukkig alte maklik vergeet watter afskuwelike, mensonterende stelsel apartheid was” (391).

Dus, stroop jou van Afrikanertrots en kruip by die moreel voortreflike meerderheid, stel hulle belange voorop en moet nooit waag om op te hou om ten bate van hulle, die nuwe “ons”, op te offer nie. Ek stel voor dat ons as Afrikaners eerder iemand anders as Fred de Vries nader om die koers vorentoe aan te dui.

Leon Lemmer: ‘Die eggenotes agter Afrikaner politieke leiers’

Terwyl ‘n uitvoerende staatshoof in sy amp is, ontvang hy heelwat publisiteit en word hy ‘n bekende persoon. Sy eggenote weerkaats in ‘n mate hierdie bekendheid omdat sy bv soms saam met hom afgeneem word of hier en daar ‘n toespraak lewer. Wanneer ‘n staatshoof of oudstaatshoof sterf, ontvang die gebeure gewoonlik heelwat publisiteit. In opvallende mate geld dit nie sy eggenote nie. Ten spyte van haar (eertydse) bekendheid, ontlok haar oorlye, dikwels lank na dié van haar man, min indien enige publisiteit. Maar daar was tog ‘n tyd toe sy direk of indirek (groot) invloed op haar eggenoot as staatshoof en dus die land uitgeoefen het.

Die eerste paragraaf wek die indruk dat die staatshoof ‘n man en sy eggenote ‘n vrou is. Deesdae is dit nie noodwendig meer die geval nie. ‘n Vrou kan ‘n staatshoof wees. ‘n Staatshoof en sy/haar lewensmaat kan selfs van dieselfde geslag wees. Van ons word verwag om dit as normaal te beskou. Daar word geredeneer: Solank hulle mekaar liefhet en ondersteun, is alles in orde. Maar so ‘n egpaar kan nie eie kinders hê nie. Daarteen word opgewerp: Daar is egpare bestaande uit twee verskillende geslagte wat ook nie eie kinders het nie. Die uitsondering is blykbaar net so geldig soos die reël, ens.

Ockert Geyser se boek, Die eggenotes agter die Afrikaner politieke leiers: Ongeskrewe hoofstuk in die Suid-Afrikaanse geskiedenis (Naledi, 2019, 301p, R275), weerspieël die tradisionele toedrag van sake: ‘n man as staatshoof en ‘n vrou as sy eggenote. ‘n Verdere knieknik vir die tradisionele opset is dat al hierdie egpare blank is. Blankheid in daardie hoë geledere is iets wat sedert die 1994-transformasie plaaslik onbekend geword het en weens die nuwe “nie-rassige” benadering vorentoe seker onbekend sal bly. Die outeur was ‘n geskiedenisdosent en direkteur van die Instituut vir Eietydse Geskiedenis (INEG) aan die Universiteit Vrystaat. Sy jongste boek is eerder ‘n populêre as ‘n akademiese werk.

Die hele tydperk vanaf Uniewording in 1910 (Louis Botha se vrou) tot by die politieke afgrond van 1994 (FW de Klerk se eerste vrou) word gedek. Die outeur handhaaf ‘n goeie balans tussen wat hy oor die vroue (sy eintlike onderwerp) en hulle mans (die staatshoofde) skryf. Ek skryf oor hierdie vroue in dieselfde volgorde as in die boek. Die lewensloop van 13 vroue word in kort hoofstukke belig, gevolglik verskaf ek normaalweg net by aanhalings bladsyverwysings. Soos in die boek skryf ek in meer besonderhede oor die ouer garde omdat inligting oor hulle moontlik minder bekend is as oor die vroue wat later op die voorgrond getree het.

Annie Botha

Louis Botha (1862-1919, eerste minister 1910-1919) se vrou, Annie (1864-1937), die oudste kind van ‘n boer van Swellendam, was van Ierse afkoms en Engelssprekend. Hulle is in 1886 getroud. Annie het “volkome Boere-gesind geword … Na alle waarskynlikheid het sy vir Louis Engels geleer sover hy dié taal magtig was. Aangesien hy selde Engels gepraat het, het hy en Annie tuis in Afrikaans gekommunikeer” (p 24). Tydens die Anglo-Boereoorlog (ABO, 1899-1902) het sy ‘n lidmaat van die NG Kerk geword. In 1904 was sy die mede-stigter van die Suid-Afrikaanse Vrouefederasie, wat hulpdienste aan Afrikaners gelewer het. Ná haar man se dood het sy geskryf: “I shall never get accustomed to his absence” (47).

Isie Smuts

Jan Smuts (1870-1950, eerste minister 1919-1924 en 1939-1948) se vrou, Isie (1870-1954), was ‘n kind van die Kriges van Dorpstraat in Stellenbosch, wat daarvoor bekend was dat hulle “geen liefde vir die Engelse gehad het nie. Isie het vir jare lank, selfs lank ná die Anglo-Boereoorlog, hierdie antagonisme teenoor die Engelse gekoester” (51-52). Isie, afgelei van Sybella en Engels uitgespreek (dus nie Issie nie), was soos Jan ‘n student aan die Victoria College, die voorloper van die Universiteit Stellenbosch. “Albei was ietwat terugetrokke en skalks gereserveerd; albei was bo en behalwe hul belangstelling in die plantkunde en filosofie ook intens geïnteresseerd in die letterkunde – Smuts in die Engelse en Isie in die Duitse letterkunde” (53). Isie kon klavier speel en mooi sing. Hulle “korrespondensie [het] by voorkeur eers in Engels geskied, daarna in Hollands en later in Afrikaans” (54). Hulle is in 1897 getroud.

“Isie se voortgesette antagonisme …. teenoor die Engelse was in die Smuts-gesin ‘n onverkwiklike situasie … Louis Botha het later vertel dat toe hy ná die Anglo-Boereoorlog op ‘n keer met Isie gepraat het, hy ontdek het hoedat haar voortgesette voorkeur en entoesiasme vir ‘n republikeinse staatsvorm en haar renons vir [in] die Engelse toe selfs nog meer intens was as ooit tevore. Haar weersin in die Engelse was van só ‘n aard dat haar ses kinders [behalwe drie babas wat nie hulle 2de jaar oorleef het nie] met uitsondering van die laaste … gebore is in Isie se bed waarop ‘n landsvlag van die ZAR [Zuid-Afrikaansche Republiek] gedrapeer was” (64). Van 1903 tot 1912 wou sy letterlik nie onder die Britse vlag geboorte skenk nie. Die Smuts-egpaar het ook ‘n aangenome dogter gehad.

Isie is beskryf as Jan se “delightful eccentric wife” (28). Annie Botha het Isie “a dear, sweet, understanding friend” genoem (46). Soos Annie het Isie ‘n prominente rol in die Suid-Afrikaanse Vrouefederasie gespeel. Sedert 1909 het Jan en Isie in Doornkloof in Irene, by Pretoria, gewoon. Isie het selde in Pretoria en Kaapstad in die premierswoning gebly. Sy word intelligent genoem maar “sy het niks van seremonie en status gehou nie” (72). Die Britte wou haar met die die titel CBE (Commander of the British Empire) vereer, maar sy het dit van die hand gewys.

“Ofskoon sommige Isie as ietwat eksentriek ervaar het as gevolg van haar eiesoortige gebruike en gewoontes, was dit altyd haar ongekunstelde en ongedwonge lewenslustige lewenswyse wat mense bygebly het” (78). Sy word ‘n “uitmuntende gasvrou” genoem (78), maar iemand wat die opset in die Doornkloof-huis geken het, het aan my vertel dat selfs wanneer belangrike gaste opgedaag het, Isie bv ‘n blikkie vis vir aandete sou oopmaak. As daar kritiek op haar was, het haar man gesê: “Los vir Isie.” In 1942 het sy ‘n ligte hartaanval gehad en veral sedert 1944 het haar gesondheid agteruit gegaan. Sy het nie haar man se begrafnis bygewoon nie maar na die radio-uitsending van die diens geluister.

Mynie Hertzog

Barry Hertzog (1866-1942, eerste minister 1924-1939) en sy vrou, Mynie (1864-1942), het, soos die Smuts-egpaar, mekaar as studente aan die Victoria College ontmoet. Mynie was ouer as Barry maar hy is sowat sewe maande ná haar oorlede. Mynie en Isie het hulle vriendskap, wat uit hulle jeug in Stellenbosch dateer, lewenslank voortgesit, ten spyte van die latere politieke verskille by hulle mans. Mynie is later beskryf as “daardie sagte, moederlike mev Hertzog” (96). Soos Isie was Mynie “stil, gereserveerd en beskeie van geaardheid” (85).”Net soos Isie Smuts het ook Mynie nie die kollig, wat haar man se posisie later in die samelewing gebied het, uitgebuit nie” (86). Isie word “klein van postuur” genoem (51), maar uit ‘n foto (95) kan afgelei word dat Mynie selfs kleiner as Isie was.

Isie was minder godsdienstig as haar man. In teenstelling daarmee was Mynie uiters godsdienstig. “Alhoewel Hertzog en Mynie eintlik nie goeie kerkmense was nie, kan daar uit hul algemene optrede en lewensfilosofie afgelei word dat hulle albei toegewyde Christene was” (98). Hulle het aan verskillende kerkgenootskappe behoort. “Hy was lid van die NG Kerk en sy het aan die Apostoliese Kerk behoort” (98). “Die NG Kerk [was] vir haar ‘te doods en te oninspirerend'” (99). Die Hertzog-egpaar is in 1894 getroud. Die dood aan verstikking van hulle eersteling, ‘n dogterjie, het meegebring “dat Mynie haarself aan sosiale verpligtinge onttrek het” (88). Van 1899 tot 1905 is hulle drie seuns gebore.

Tydens die ABO is Mynie in Port Elizabeth in ‘n konsentrasiekamp aangehou en daarna in die Meerbank-kamp by Durban. “Hier in Meerbank het Mynie se gesondheid met verloop van tyd ‘n ernstige knou gekry, wat tot gevolg gehad het dat sy feitlik vir die res van haar lewe ‘n semi-invalide was” (89-90). Anders as Isie was Mynie “nooit bitter teenoor die Engelse nie” (90). “Mynie het glad nie geglo in die voorgeskrewe medisyne wat deur geneeshere voorgeskryf is nie. Sy het hoofsaaklik aan homeopatiese middels geglo … Sy het veral geglo aan natuurlike middels en onder meer aan nat lappe en veral kasterolie” (99). Toe dit in 1924 lyk asof Barry die eerste minister sou word, het Mynie gesê: “Ek wil regtig tog nie die eerste minister se vrou wees nie” (94). Mynie het toe aan haar seuns gesê “dat sy elke aand bid dat die Here haar liewer moet wegneem” (94).

“Mynie is baie selde in die openbaar aan die sy van die Generaal [Hertzog] gesien” (94). Isie het altyd verkies om liewer so onsigbaar moontlik in die agtergrond te bly; as’t ware soos die pous se vrou. Maar dit geld in selfs groter mate vir Mynie. “Mynie het Hertzog nooit op enige buitelandse besoek vergesel nie” (95). Sy was geen goeie gasvrou vir die staatsman Hertzog nie, al word sy beskryf as “‘n kok sonder weerga” (92). “Dit was nie soseer omdat sy onwillig was nie, maar dit was nie in haar aard om sosiale kontak te maak en in die openbaar op te tree nie” (87). Aan huis in Bloemfontein was die Hertzog-egpaar egter bekend vir hulle gasvryheid. “Toe daar aan die begin van die dertigerjare tekens van toenadering tussen die twee politieke strydrosse, Hertzog en Smuts, was, het dit sonder twyfel vir Mynie veel vreugde besorg” (95).

Die grofste fout in die boek is dat hoofstuk 3 met “Albert Hertzog” begin (83) en die leser dalk eers later agterkom dat James Barry Munnik Hertzog bedoel word (85). Albert (1899-1982) was die Hertzogs se oudste seun en ‘n NP-minister (1954-1968). In 1969 het hy van die NP weggebreek en is die Herstigte Nasionale Party onder sy leiding gevorm. Hy was vanweë sy verkramptheid bekend. Wat minder bekend is, is dat sy eerste vrou, Katie Whitely, Engelssprekend was.

Maria Malan

DF Malan (1874-1959, eerste minister 1948-1954) se tweede vrou, Maria (1905-1973) was die NP-organiseerder vir Calvinia, met Malan as die Volksraadslid (1918-1938). “Dit is nogal ironies dat doktor Malan aanvanklik by herhaling aan Maria Louw voorgestel moes word voordat hy haar onthou het” (102). Dit herinner aan ‘n NP-politikus wat ‘n lang pad per motor saam met Malan gereis en deurlopend gesprek met hom gevoer het; hy in ‘n agterste en Malan in die voorste passasiersitplek. Toe hulle uiteindelik arriveer by die byeenkoms, maak die politikus vir Malan die motordeur oop, met Malan wat verbaas was om hom daar aan te tref. Malan was bekend vir sy “skugterheid en teruggetrokkenheid” (105). In 1937 toe hy met Maria getrou het, was Malan “‘n man van drie-en-sestig en sy ‘n vrou van twee-en-dertig” (106).

Malan se weduwee-stiefma, Esther, was sedert 1908 sy huishoudster. In 1926 het hy op 52-jarige ouderdom met Mattie, wat 23 jaar jonger as hy was, getrou. In 1927 is sy seun Danie en in 1929 is Hannes gebore. In 1930 het Mattie gesterf. Daarna was Esther se suster, Nettie Fourie, sewe jaar lank Malan se huishoudster. Sy het ‘n uitstekende verhouding met die twee seuns gehad. Sy was moontlik op Malan verlief en het dalk gedink dat sy die tweede mevrou Malan sou word. Die kernprobleem met Maria was dat sy bykans ‘n oujongnooi en baie jonger as Malan was en sy die stiefmoeder van Malan se twee seuns geword het. ‘n Potensiële voordeel van sy tweede huwelik was dat sowel Malan as Maria baie in die politiek belanggestel het, ‘n “besondere saambindingsfaktor [wat] bykans” heeltemal “in sy eerste huwelik afwesig was” (105).

Maria het geleer om motor te bestuur omdat Malan so ‘n swak bestuurder was. Sy sig was swak. “Daarby was hy so ingedagte dat hy nie daartoe in staat was om sy aandag by die pad te bepaal nie. Selfs in die huis het hy nie altyd geweet wat om hom aangaan nie” (110). Hulle huis in Seepunt is vergroot sodat Nettie na die nuwe kamer verskuif kon word. Dit het nie die probleme opgelos nie. “Dit het spoedig duidelik geword dat Maria en Nettie net nie in een huis sou kon saamleef nie” (110). Die twee seuns was aan Nettie geheg en wou Maria nie aanvaar nie. By die meeste lede van Malan se familie was daar “nie ‘n gevoel van spontane hartlikheid teenoor Maria nie” (111). Nettie is spoedig na ‘n woonstel in die nabyheid van die Malan-woning verskuif. In 1942 het die Malans na Môrewag, ‘n woning in Stellenbosch, verhuis. Nettie is in 1943 oorlede. Ná miskrame het die Malans in 1948 ‘n Duitse weeskind, Marietjie (gebore in 1944), aangeneem.

Maria het gemeen dat Nettie die seuns “heeltemal te veel toegelaat” het (112); “dat gebalanseerde opvoeding sterker dissipline vereis” (113). Sy wou “haar gesag as [stief]moeder behoorlik … laat geld … Hulle mag nie meer strokiesprente gelees het nie aangesien Maria gemeen het dat dit hul aanleer van Engels sou ondermyn. Verder is hul besoeke aan die bioskoop drasties ingekort. Somtyds was sy amper raadop met Hannes se humeur en woedebuie en Danie se tafelmaniere wat veel te wense oorgelaat het. Om hierdie probleme aan te spreek, besluit Maria toe om ‘n puntetoekenning in te stel vir die beoordeling van swak maniere deur die week” (113), waarvoor ‘n prys of straf uitgedeel is. Malan “het hom onvoorwaardelik vereenselwig met sy vrou se besluite en optredes” (114).

“Oor die algemeen was Maria Malan nie ‘n maklike mens nie … In die omgang, buite en binne die party, was sy nie gewild nie … sy [het] op baie se tone getrap … sy [was Malan se] klankbord en selfaangestelde nie-amptelike raadgewer. Sy was vas van plan om haar binne die party as invloedryk en onvervangbaar, veral vir Doktor, te vestig” (114). NP-politici, soos FC Erasmus en PW Botha, later albei ministers, het “met die hulp van Maria periodiek sekere sake onder doktor Malan se aandag [ge]bring” (114). “Dit was veral tydens doktor Malan se ampstermyn [as eerste minister] dat mevrou Malan se inmenging agter die skerms in besluitneming steeds groeiende kommer tot gevolg gehad het” (119). In 1954 het Maria hartprobleme ondervind en het Malan besluit om uit die politiek te tree. “Hy was in alle opsigte volkome afhanklik van haar bystand en ondersteuning” (122). PW Botha het Malan as sy mentor beskou, maar Maria het hom ná Malan se dood “totaal geïgnoreer en uitgeskuif” (125).

Ek het die Malan-egpaar in 1948 gesien toe hulle ná die verkiesing per trein van Kaapstad na Pretoria gereis het. Die trein het op al die groterige stasies gestop sodat Malan vir die kiesers kon bedank vir die vertroue wat hulle in die Nasionale Party gestel het.

Mabel Jansen

EG Jansen (1881-1959, goewerneur-generaal 1951-1959) het in 1912 met Mabel (1889-1979) getrou. Jansen was ‘n volgeling van Barry Hertzog terwyl Mabel vir DF Malan gesteun en deurgaans koersvas die belange van die Nasionale Party bevorder het. Toe Jan Smuts met die uitbreek van die Tweede Wêreldoorlog hom by Brittanje geskaar het, het Jansen besluit om hom by Malan te skaar. Mabel was ‘n merkwaardige vrou met ‘n sterk persoonlikheid wat met doelgerigte vasberadenheid die Afrikanersaak op talle terreine, veral van kulturele aard, bevorder het, soos ‘n mens van ‘n Pellisier (haar nooiensvan) kan verwag. Sy het baie daarvan gehou om die eggenote van die goewerneur-generaal te wees.

‘n Dienspligtige wat wag by die Jansens se ampswoning in Kaapstad gestaan het, het vertel dat hulle geen probleem met Jansen gehad het nie maar doodbang vir Mabel was. “In haar persoonlike hoedanigheid was Mabel Jansen nie geliefd nie” (142). Daar is aan my vertel dat toe Mabel na haar man se dood uit Kaapstad op die spoorwegstasie by haar huis in Irene aangekom het, daar niemand was om haar te ontmoet nie. Sy het iemand oorreed en gehuur om haar bagasie met ‘n kruiwa tot by haar huis te stoot. Sy het sekerlik beter as dit verdien.

Susan Strijdom

JG (Hans) Strijdom (1893-1958, eerste minister 1954-1958) se tweede vrou was Susan (1910-1999), met wie hy in 1931 getrou het. Sy is beskryf as ‘n “aanvallige, verfynde vrou” (143) wat nederig en pretensieloos en glad nie polities ingestel was nie. Dit is in skrille teenstelling met Maria Malan. DF Malan wou Strijdom nie as sy opvolger gehad het nie, ten minste deels omdat Maria nie van Strijdom gehou het nie.

Susan was die suster van Jan de Klerk, die pa van Willem/Wimpie en FW. Strijdom het Jan as ‘n minister in sy kabinet aangestel, al was Jan nie ‘n politikus nie. Hierdie aanstelling is destyds as nepotisme wyd veroordeel, maar dit het aan die De Klerks ‘n voet in die politieke deur laat kry, met mettertyd katastrofiese gevolge. FW de Klerk het mandaadloos aan swart mag oorgegee en daarmee die Afrikanervolk ondergeploeg; iets wat heeltemal teen die grein van Strijdom sou ingaan. Met die Anglo-Boereoorlog kon selfs die Britte nie die voortbestaan van die Afrikaners in dieselfde mate as De Klerk ondermyn nie.

Die outeur noem dat die aktrise, Margaretha van Hulsteyn (1896-1970), Strijdom se eerste vrou was. Hy verwys egter glad nie na David Bloomberg se interessante boek oor haar nie (Praag 24.12.2017), terwyl hy wel kennis geneem het van Martie Retief-Meiring se boek (2008) oor FW de Klerk se tweede vrou, Elita.

Betsie Verwoerd

Hendrik Verwoerd (1901-1966, eerste minister 1958-1966) en Betsie (1901-2000) het in 1927 getrou. Sy word ‘n “minsame maar sprankelende mensie” genoem (167). “Betsie Verwoerd was klein en tenger van bou, selfs ietwat broos van voorkoms, waar dr Verwoerd self ‘n kolos van ‘n man van oor die ses voet was” (162-163). Albei was intellektueel hoogs begaafd. Sy het onselfsugtig vir hom gelewe en bv bykomende leeswerk namens hom gedoen wanneer hy te besig was. By die Verwoerds het werk voorkeur geniet, gevolglik het hulle nie dikwels onthale aangebied nie. Daar word genoem dat Betsie in toeristeklas na Europa gevlieg het. Vergelyk dit met die talle politici en hulle aanhangsels van veel mindere gehalte wat deesdae dikwels op staatskoste oorvloediglik in die mees luukse klas vlieg.

Betsie het myns insiens gefouteer deur in 1995 saam met Nelson Mandela in haar huis in Orania tee te drink. Dit was immers deel van Mandela se Afrikaner-paaiery. Daar word verwys na die dagboek wat Betsie bygehou het. Hoewel sy uiters omsigtig te werk gegaan het om moontlike latere misbruik van die inhoud te voorkom, is dit presies waaraan haar een kleinseun, Wilhelm, hom skuldig gemaak het (Praag 28.07.2018). Ek het Betsie as weduwee ‘n enkele keer gesien toe sy saam met haar skoonseun, Carel Boshoff, en ander familielede die botaniese tuin in Bettysbaai besoek het.

Nellie Swart

CR Swart (1894-1982, goewerneur-generaal 1959-1961, staatspresident 1961-1967) se vrou, Nellie (1903-1986), word onthou vir haar sjarme, grasie en minsaamheid. Sy was ‘n uitmuntende kok. Hulle het in 1924 getrou. Sy het geen belangstelling in die aktiewe politiek gehad nie.

Lettie Fouché

Jim Fouché (1898-1980, staatspresident 1968-1975) het in 1920 met Lettie (1900-1993) getrou. Jim het gesê dat Lettie “grootliks die kweekbodem help vorm [het] waaruit ek in die openbare lewe ontplooi het” (192). Ná sy aftrede het hulle hulle in hulle huis in die Strand gevestig. Ná Jim se dood is sy in die Altena-ouetehuis in die Strand versorg. Terwyl Jim die staatspresident was, het my ouers op ‘n bank op ‘n stasieperron gesit toe ‘n trein met Jim daarin stadig deur die stasie beweeg het. Jim het my ouers vriendelik gegroet. My ouers was hoogs beïndruk met Jim se nederige meelewendheid.

Margo Diederichs

Nico Diederichs (1903-1978, staatspresident 1975-1978) het in 1932 met Margo (1907-1998) in die huwelik getree. Sy het ‘n hooghartige indruk gewek en was nie so geliefd soos haar voorgangers, Nellie Swart en Lettie Fouché, nie. In Julie 1995 het Nelson Mandela 19 dames, “die weduwees en eggenotes van voormalige vryheidsvegters, eerste ministers en presidente/staatspresidente van Suid-Afrika” in die presidensiële ampswoning in Pretoria onthaal (14). Dit is die soort veelrassige byeenkoms wat in Mandela se kraal gepas het. Betsie Verwoerd, Tini Vorster en Elize Botha het die onthaal bygewoon en ook Margo. Die idee vir die byeenkoms het van Margo gekom. “Volgens die president [Mandela] was mevrou Diederichs ook die eerste vrou wat hom met sy inhuldiging as president gelukgewens het” (15). Dit lyk asof Margo deeglik getransformeer het, veral as in ag geneem word dat haar man as ‘n Nazi-gesinde beskou is.

Tini Vorster

John Vorster (1915-1983, eerste minister 1966-1978, staatspresident 1978-1979) se vrou, Tini (1917-2000) was die dogter van PA Malan, ‘n prokureur van Worcester wat besonder invloedryk in Afrikanerledere was, bv in die direksie van Nasionale Pers en Sanlam. “Tini Malan was skrander, skerp, prakties, positief en sterk polities georiënteer” (215), maar sy het nie in John se politieke bedrywighede ingemeng nie. As student het sy die lesings in maatskaplike werk aan die Universiteit Stellenbosch bygewoon wat deur Hendrik Verwoerd uit die vuis, dus sonder notas, aangebied is. John en Tini het in 1941 getrou. Kort daarna is John vanweë sy Ossewa Brandwag-aktiwiteite in Koffiefontein geïnterneer (1942-1944). Die Vorster-egpaar was tot die ontbinding in 1951 lede van die Afrikanerparty. Sy het as huisvrou en met kos uitgemunt. “Ek sien om na hom [John] en sy klere” (233). Van John het Tini gesê: “Hy is die maklikste mens om mee saam te leef, want hy sleep jou nooit in by iets waarby jy nie ingesleep wil wees nie” (234). Ná John se dood het sy in die Serenitas-aftree-oord in die Strand gewoon.

Elize Botha

PW Botha (1916-2006, eerste minister 1978-1984, staatspresident 1984-1989) se eerste eggenote was Elize (1922-1997). Hulle het in 1943 getrou, Die enigste keer wat ek PW eerstehands gesien en gehoor het, was toe hy ‘n NP-organiseerder was, dus voordat hy ‘n parlementslid geword het. Hy het hom by DF Malan geskaar en teen Hans Strijdom. Elize is beskryf as “a gracious and homely person” (257). “PW en Elize het mekaar ongelooflik goed aangevul. Hy, ietwat voortvarend, aggressief van geaardheid, by tye uiters moeilik en Elize weer op haar beurt rustig, vriendelik en uitsonderlik diplomaties” (249). Sy was versot op haar eie verjaardag. Dit het PW laat sê: “Jou verjaardag is soos ‘n Swazi-begrafnis: dit hou ‘n week aan” (250). Elize was “daarop ingestel om nooit misbruik te maak van haar voorregte as eggenote van mnr Botha as minister en later as premier en staatspresident nie. Sy het haar man nooit op amptelike buitelandse besoeke vergesel as sy nie normaalweg ampshalwe op uitnodiging by só ‘n besoek ingesluit is nie” (255).

Marike de Klerk

FW de Klerk (gebore in 1936, staatspresident 1989-1994) se eerste vrou was Marike (1937-2001). Hulle het in 1959 getrou. Hulle het drie aangenome kinders gehad. Marike is as konserwatief beskou, met Tini Vorster en Eleanor Roosevelt as haar rolmodelle. Eleanor het te make gehad met Franklin Roosevelt se buite-egtelike verhouding met Lucy Mercer, soortgelyk aan FW se buite-egtelike verhouding met Elita Georgiadis. Marike het “met verloop van tyd die prooi van bykans vernietigende spanning geword” (280). “Vir Elita het Marike geen goeie woord gehad nie” (285) en “Elita was by tye erg verbitterd teenoor Marike” (286).

Marike “did not hesitate to criticise FW in public” (272). “Hoe dieper FW in die kalklig in beweeg [het] hoe eensamer [het] Marike” geword (276-277). By haar was daar ‘n gevoel van persoonlike onsekerheid. “In haar rol as die eggenoot van die staatshoof het Marike aanvanklik vreemd, onseker en selfs onwaardig gevoel. Gedurig het daar by haar die vraag ontstaan of sy waardig genoeg is om so ‘n posisie te beklee en of sy werklik enigsins bevoeg is en selfs of sy bekwaam genoeg is daarvoor” (278). FW word beskryf as “the relaxed smoker” (272). FW en Marike het in 1998 geskei. FW en Elita het in 1999 getrou. In 2001 is Marike deur ‘n sekuriteitswag vermoor.