praag.co.za

Tag: Jan Smuts

  • Leon Lemmer: J A Froude oor Britse kolonialisme

    Leon Lemmer: J A Froude oor Britse kolonialisme

    Na my bespreking van twee biografieë oor James Anthony Froude (1818-1894) (Praag 13.06.2020 en 27.06.2020) kom Froude in hierdie rubriek en ten slotte self aan die woord in twee van sy boeke. Die een boek handel onder meer oor sy drie besoeke aan Suid-Afrika. ‘n Mens sal ver moet soek na ‘n Brit wat so krities oor Britse kolonialisme in Suidelike Afrika was en terselfdertyd so ‘n groot bewondering vir die Boere/Afrikaners gehad het. In sy ander boek, oor die Wes-Indiese Eilande, belig hy talle sake van aktuele belang in die nuwe Suid-Afrika. Daar word dinge gesê wat deesdae polities byderwets nie meer gehoor word nie.

    Oceana: England and her colonies

    Froude het baie in Britse kolonialisme belang gestel. Van hom is die volgende boek gepubliseer: Oceana: England and her colonies (1886/2018; Amazon Kindle $1,14). As Engelsman en entoesiastiese Britse imperialis het Froude in 1874, 1875 en 1885 besoeke aan Suid-Afrika gebring. In laasgenoemde geval het hy daarna ook Australië, Nieu-Seeland en Amerika besoek. In die hoofstuk wat handel oor sy skeepsreis na Kaapstad in 1885 skryf Froude: “In 1852 we had discovered that wars with the natives and wars with the Dutch were expensive and useless; that sending troops out and killing thousands of natives was an odd way of protecting them” (Kindle 580). Hy verwys na die onafhanklikheid wat die Britte aan die Transvaal (1852) en Oranje-Vrystaat (1854) toegeken het, net om dit kort daarna te berou toe eers diamante en daarna goud ontdek is. In die daarop volgende twee hoofstukke beskryf Froude sy besoeke aan Suid-Afrika; eers hoofsaaklik die 1874- en 1875-besoeke en in die daaropvolgende hoofstuk sy 1885-besoek. As ‘n gerekende historikus het hy toegang tot belangrike mense gehad en onderhoude met hulle gevoer. Sy besoeke in 1874 en 1875 het boonop die finansiële ondersteuning van die Britse regering se departement van kolonies geniet.

    Reeds met die intrapslag klink Froude pro-Boer/Afrikaner: “Better colonists or more successful did not exist than the Dutch” (601). Froude is krities oor die Britse koloniale bewind. “They [the Dutch] have had fewer native wars than we have had. There has been less violence and bloodshed” (601). Dit verduidelik waarom Jan Smuts so dikwels na hierdie boek verwys in sy Eene eeuw van onrecht (Praag 14.03.2020). Oor die Britse benadering van die nie-blankes, insluitende die manier waarop die slawe vrygestel is, skryf Froude: “The Dutch … were regarded in England as slave-owners at heart, as barbarians and tyrants, as illiterate savages … The unfavourable impression of them became a tradition of the English press, and unfortunately of the Colonial office. We had treated them unfairly as well as unwisely, and we never forgive those whom we have injured” [!] (634).

    Froude verwys spesifiek na die manier waarop die Britte die Oranje-Vrystaat van die diamentveld ontneem het. “The annexation had been a swindle and a trick” (754). “Tens of thousands of guns and rifles were distributed in two or three years among the surrounding tribes as a direct menace to the Dutch, who had now a semicircle of armed men drawn outside them from Kimberley to Zululand. Naturally there was the greatest alarm and the greatest indignation among them. They were threatened with invasions and inroads of savages set on and countenanced by the British Government” (741). “From that day no Boer in South Africa has been able to trust to English promises” (715). “We justified our action, by posing before the world as the protectors of the rights of native tribes, whom we accused them of having wronged” (722).

    Wat baie Britte nie besef het nie is “that the Dutch were still the majority, and a very large majority, in the [Cape] colony itself. Nor were they only the majority, but they were doing all the work which was really valuable” (688). “We persisted in a policy which threefifths of its white inhabitants detested” (942). Verder: “The Colonial Office had undervalued the Dutch as a fighting power” (768). Dan kom Froude met ‘n karakterisering wat destyds algemeen in Britse geledere aangetref is: dat Afrikaners stadig [slapgat?] is: “The Dutch are slow to move, but when moved are moved effectually” (728). John Molteno (1814-1886), die eerste minister van die Kaapkolonie (1872-1878), “told me that he was as sorry as I could be; that he had himself opposed the annexation [of Griqualand West, the Daimond Fields] (762). Uiteindelik is ₤90 000 skadevergoeding aan die Oranje-Vrystaat betaal. “The Dutch of South Africa, though obstinate as mules, are emotional and affected easily through their feelings” (802). “We took note of their faults; we forgot our own” (861).

    Froude verwys na die “philanthropists [eg missionaries] whose mission in life is the championship of innocent negroes” (867). “The country has been the prey of well-intentioned philanthropists” (3194). Dit lyk nie asof Froude werklik die plaaslike verdeling in swart stamme verstaan het nie, want hy skryf van “Caffres [Xhosas?], Basutos, Zulus” (815; ook 1043), wat op kruisklassifikasie neerkom. Hy noem die Transvaalse Boere “a brave and honourable people” (848). “The origin of all the anger in the Transvaal had been the arming [of] the native chiefs against them from the Diamond Fields” (854). “The chiefs whom we called our friends had been drawn into an attitude of open menace against the Boers” (861). “Public opinion in England would certainly not permit a war of extermination against the Cape Dutch, and the alternative might easily arise between a war of this description [civil war, whites against blacks] and the evacuation of the country” (900).

    “If South Africa is to rule itself under a constitutional system, we must cease to impose English views of what is expedient on a people unwilling to act upon them” (907). Die Britse regering “had despised the Boers – had not treated them with ordinary honesty” (962). “The Boers had been so systematically abused and misrepresented that the English scarcely regarded them as human beings to whom they owed any moral consideration” (969). “If we could think more of the wrong things which we have done ourselves, and less of the wrong things which we accuse the Boers of having done, I believe that would be considerably more effective” (975). Froude verwys na Suid-Afrika as “that country being a most signal example of all the faults in the past methods of colonial management” (3181).

    “The success of the Dutch in the Free States – a small monority of whites in the midst of twenty times their number of warlike blacks – proves that a modus vivendi can be found under which the two races can live side by side, and the white man can acquire his natural ascendency. But if we withdraw, it will be the Dutch method which will be adopted all over the country, and not the English. I should not myself object to this. The Dutch method, in the long run, is the more merciful of the two. We have killed hundreds of natives where the Dutch have killed tens. But the Dutch, who are the majority [of whites], would be virtually masters of South Africa. They look on themselves as the lawful owners, and on us as intruders” (3201).

    In Nieu-Seeland het Froude in 1885 besoek aan George Grey (1812-1898, goewerneur van die Kaapkolonie 1854-1861) gebring. Grey was toe ‘n Nieu-Seelandse parlementslid. Voor dit was hy die goewerneur (1845-1854 en 1861-1868) en eerste minister (1877-1879) van Nieu-Seeland. “His own large experience and thorough knowledge of South Africa confirmed the views which I had myself formed. He understood the Boers. He had gone to the Cape with the prejudice against them generally entertained in England, and he found the Boer of the English newspapers and platform speeches a creature of the imagination which had no existence in ‘space and time’. The Boers were simply the Dutch gentlemen and farmers from whose fathers and grandfathers we had taken the colony. Many of them had been Sir George’s subjects, and in his opinion, as in mine, they were a quiet, orderly, industrious, hard-working people, hurting no one if let alone, but resentful of injuries and especially of calumnies against their character. They were accused of cruelty to the native races. Had the charge been true, Sir George Grey, of all men, would have been the last to pardon it; but it was no more true of them than it was true of us and, necessarily, of all colonists who come in collision with the original owners of the soil, and he thought our perpetual interference with them to be foolish and unjust. Our interference alone had created all the troubles in South Africa” (4303).

    “The Dutch were the majority, and a harmonious administration in South Africa was politically impossible unless we were prepared to treat the Dutch as honourable men, to meet them on their own ground, and leave them the same liberties which we do not think of refusing to the Australians or Canadians” (4309). Maar hou in gedagte dat Grey destyds nie ‘n tipiese Brit was wat rassesegregasie voorgestaan het nie. Grey se beleid was “civilisation through mingling” (Hermann Giliomee, Die Afrikaners: ‘n Biografie, Kaapstad: Tafelberg, 2004, p 242). Froude was teen rasvermenging gekant.

    The English in the West Indies

    Froude het ook somminge Britse kolonies in die Wes-Indiese eilande besoek en die volgende boek gepubliseer: The English in the West Indies; or, The bow of Ulysses (1888/2019, Goodpress, 122p; Amazon Kindle $1,14). Hy het teen die einde van 1886 per skip uit Engeland vertrek en sy 1887-indrukke van die Wes-Indiese Eilande te boek gestel. Baie van sy opmerkings is vir Suid-Afrikaners ter sake en het steeds aktualiteit, bv “It does not follow that because people of the same race and character are drawn together by equality and liberty [eg whites in South Africa], people of different races and different characters, who have quarrelled for centuries, will be similarly attracted to one another [eg whites and blacks in the Caribbean]” (Kindle 81).

    Barbados, die oudste Britse kolonie in Wes-Indië, onafhanklik sedert 1961, was die eerste eiland wat Froude besoek het, gevolg deur Grenada (onafhanklik sedert 1974) en Trinidad (saam met Tobago onafhanklik sedert 1962). Hierna is hy terug na Barbados en het agtereenvolgens Dominica (onafhanklik sedert 1978 – nie St Domingo/Dominikaanse Republiek nie) en Jamaika (onafhanklik sedert 1962) besoek, asook die nie-Britse kolonie Kuba – “Cuba had been governed as a province of Spain” (4144). Onderweg na Jamaika en terug van Kuba af na Barbados is by Haiti (onderskeidelik die Jacmel- en Port-au-Prince-hawe) aangedoen omdat “I much wished to see this paradise of negro liberty” (2523). “Hayti, as everyone knows who has studied the black problem, is the western portion of Columbus’s Española, or St Domingo, the largest [West Indian island] after Cuba and the most fertile in natural resources of all the islands of the Caribbean Sea. It was the earliest of the Spanish settlements in the New World” (2530).

    Haiti is sedert 1804 onafhanklik ná ‘n suksesvolle slawe-opstand teen die Franse koloniale bewind waarin al die blanke inwoners vermoor is. Dit was die begin van meer as twee eeue se chaos, agteruitgang en agterlikheid. “Perhaps nothing better could be expected from a liberty which was inaugurated by assassination and plunder” (2550). “Republics which begin with murder and plunder do not come to much good in this world” (4666). Kan ons beter van die die nuwe Suid-Afrika verwag ná die ANC aan die bewind gekom het weens dekades van hoogs onbeskaafde terrorisme? Die ou en nuwe Suid-Afrika kan bv soos volg gekontrasteer word: “Communities … have existed where people have thought more of their obligations than of their ‘rights’, more of the welfare of their country, or of the success of a cause [eg spreading European/Western civilisation] to which they have devoted themselves, than of their personal pleasure or interest [eg corruption]” (5016).

    “What is the use of the colonies to us? The colonies are a hundredfold multiplication of the area of our own limited islands. In taking possession of so large a portion of the globe, we have enabled ourselves to spread and increase, and carry our persons, our language and our liberties, into all climates and continents. We overflow at home; there are too many of us here already; and if no lands belonged to us but Great Britain and Ireland, we should become a small insignificant power beside the mighty nations which are forming around us. There is space for hundreds of millions of us in the territories of which we and our fathers have possessed ourselves. In Canada, Australia, New Zealand we add our numbers and our resources … The sections of men on this globe are unequally gifted. Some are strong and can govern themselves; some are weak and are the prey of foreign invaders or internal anarchy; and freedom, which all desire, is only attainable by weak nations when they are subject to the rule of others who are at once powerful and just” (2867) – soos Brittanje, volgens Froude.

    Sedertdien het Brittanje die grootste deel van Ierland verloor en al die Wes-Indiese kolonies wat Froude besoek het. Baie van hierdie eilande en selfs nie-Britse kolonies, soos Mosambiek, is in die Statebond opgeneem, maar sonder dat Brittanje effektief beheer oor hulle kan uitoefen. Wat Froude onmoontlik kon voorsien het, is dat die Wes-Indiese eilande nie meer die bestemming vir Britse immigrante is nie, maar dat die migrante-verkeer ná die Tweede Wêreldoorlog in die teenoorgestelde rigting is. Agtereenvolgende Britse regerings het toegelaat dat derduisende Wes-Indiërs en ander nie-blankes uit eens Britse kolonies hulle in Brittanje vestig, met aanvanklik feitlik net ‘n enkele Brit, Enoch Powell (1912-1998), wat die aandag op bv die nadelige kulturele gevolge hiervan gevestig het (Praag 30.04.2016). Wat sedert 1994 opval, is dat Suid-Afrika nie meer soos voorheen in dieselfde asem as Australië en Nieu-Seeland as ‘n tuiste van Westerse of Britse beskawing genoem word nie. Froude het Suid-Afrika reeds in 1887 uit hierdie lysie weggelaat weens die oorwig van swartes, maar hy het vertroue in die toekoms van Kanada as ‘n oorwegend blanke land gehad; ‘n vertroue wat deur veral die Trudeaus, Pierre en Justin, as staatshoofde geskend is. Hulle het as ideaal dat Kanada se inwoners die wêreldbevolking moet weerspieël. Daarmee kan die wêreld se probleme vrywilliglik op ‘n enkele land afgelaai word.

    Vanweë kulturele verwantskap, indien nie eendersheid nie, kon Britse kolonies soos veral Australië en Kanada maklik hulle bande met Brittanje behou en as bestemming vir Britse immigrante dien. Dit geld ook in groot mate vir Nieu-Seeland en in mindere mate vir Suid-Afrika. Die situasie word problematies wanneer ‘n blanke minderheid, soos die Britte in die Wes-Indiese Eilande, dieselfde grondgebied met ‘n oorweldigende swart meerderheid, wat kultureel hemelsbreed van hulle verskil, moet deel. “The white minority could not be trusted with the exclusive possession of political power. The blacks could not be trusted with the equally dangerous supremacy which their numbers would insure them” (2887). “The Europeans would not remain to be ruled under a black representative system; nor would they take any part in it when they would be so overwhelmingly outvoted and outnumbered. They would sooner forfeit all that they had in the world and go away” (2657). Dit herinner aan die deurlopende uittog van Suid-Afrikaanse blankes sedert 1990.

    “Although it is undesirable or impossible for the blacks to be ruled by the minority of the white residents, it is equally undesirable and equally impossible that the whites should be ruled by them” (1246). Dit volg dat iemand soos FW de Klerk skynbaar die onmoontlike reggekry het. “There are two parties to every bargain” (1508). Die nuwe Suid-Afrika is nie ‘n wen-wen situasie nie. Die blankes is die groot verloorders. Van swart meerderheidsregering word gesê: “It will be a rule by the blacks and for the blacks” (1726). “Nature has made us unequal, and Acts of Parliament cannot make us equal” (3255). “Whites and blacks may be nominally equal; but from the enormous preponderance of numbers the equality would be only in name, and such English people, at least, as would be really of any value, would refuse to remain in a false and intolerable position” (1252). Vandaar Afrikaners se ideaal van ‘n eie tuisland. “The forced equality of the races before the law made more difficult the growth of any kindly feeling” (1488). Plaaslik word daar egter van die blankes verwag om hulle met sulke haglike omstandighede te versoen.

    “The gulf which divides the colours is not arbitrary prejudice” (1740). “The two races are not equal and will not blend. If the white people do not depart of themselves, black legislation will make it impossible for any of them to stay who would not be better out of the way” (1726) – dink bv aan regstellende aksie, swart ekonomiese bemagtiging en grondonteiening sonder vergoeding; dus in vele opsigte blatante rassediskriminasie ten koste van die blankes. “Our own Anglo-Norman race has become capable of self-government only after a thousand years of civil and spiritual authority” (1753). Maar die swartes, bv ANC-kornuite, wou ten alle koste uitsluitlike politieke mag dadelik oorneem. “But it does not follow that what can be done eventually can be done immediately” (1740). Die ANC het hom vóór 1994 herhaaldelik tot “ready to govern” verklaar maar maak sedertdien ‘n klaaglike mislukking daarvan.

    Volgens Froude moet nóg die swartes nóg die blankes toegelaat word om in so ‘n situasie te regeer omdat die regerende rasgroep sy belange ten koste van die ander een sal bevorder. As oortuigde kolonialis en imperialis is Froude se oortuiging dat Brittanje in sulke omstandighede moet bly regeer ten einde onpartydig aan albei groepe se belange reg te laat geskied. Hy het ‘n imperiale (kon)federasie bepleit. “It seems so easy. You have only to form a new parliament in which the colonies shall be represented according to numbers, while each colony will retain its own for its own local purposes” (5029). Maar as verteenwoordiging volgens die bevolkingsgetalle geskied, sal die nie-blankes noodwendig (spoedig) die blankes oorheers. In hierdie opset word die kolonies dan eerder provinsies van die moederland, soos in die Franse koloniale model. Die gevaarlike tendens wat hy opgemerk het, is dat die Britse regering geneig was om al hoe laer vereistes vir stemreg te stel, met die gevolg dat swart oorheersing, veral op die langer termyn, al hoe meer ‘n voldonge feit geword het. Dit het meegebring dat ingesete blankes geneig was om die wyk te neem en dat plaasvervangende blanke immigrante ongeneë was om hulle in die Karibiese gebied te vestig. Bowendien het die hoë geboortesyfers by swartes die blanke minderheid al hoe meer verswelg.

    In die Britse kolonies waar die blankes in die meerderheid is (Australië, Kanada, Nieu-Seeland), was daar nie groot probleme nie. In Suid-Afrika is daar ‘n substansiële blanke bevolking (Afrikaans- en Engelssprekendes), maar omdat die blankes kultureel verskil, is samewerking problematies. Dit is eintlik net die Britte wat imperiaal ‘n eenheid kon vorm. “The British people everywhere intend to remain one. With the same blood, the same language, the same habits, the same traditions, they do not mean to be shattered into dishonoured fragments” (87). Naas die kolonies wat ‘n oorwegend Britse karakter gehad het en selfonderhoudend was, was daar kolonies, soos dié in Wes-Indië, wat ‘n finansiële las vir die Britte geword het; des te meer nadat rietsuiker nie meer lonend geproduseer kon word nie vanweë die mededinging met beetsuiker. “I could not help asking myself of what use such a possession could be either to England or the English nation. We could not colonise it, could not cultivate it, could not draw revenue from it … We might have spared ourselves so unnecessary a conquest” (945). ‘n Kolonie kon alleenlik Brits gemaak word as ‘n afdoende getal Britse immigrante hulle permanent daar vestig.

    Ná die vrystelling van die slawe is welvaart ook aan bande gelê omdat daar grootskaalse onwilligheid by die swartes was om arbeid te verrig (591). Die Karibiese blankes wou eerder na die moederland (“a stepmother” – 314) terugkeer of ekonomiese en politieke aansluiting by Amerika soek. “All the whites in the islands wished at the bottom of their hearts to be taken into the Union [USA]; but the Union Government was too wise to meddle with them. The trade would fall to America of itself” (1939), onder meer vanweë die nabyheid van Amerika en die groot afstand tussen enersyds Wes-Indië en andersyds Brittanje en Europa. Anders as die blankes begeer die swartes politieke onafhanklikheid, maar volgens Froude is hulle nie in staat om doeltreffend te regeer nie. “The black and white races had not amalgamated and were not inclining to amalgamate” (134). Die vrystelling van die slawe het hierdie twee groepe nie nader aan mekaar gebring nie. “[They] were further apart than ever” (147). Amerika is glad nie geneë om die Wes-Indiese Eilande te annekseer nie. Finansieel sou dit eerder nadele as voordele inhou. Ook: “They did not wish to absorb another million and a half of blacks and as many Roman Catholics, having enough already of both” (1515).

    Oral waar Froude gekom het, was daar tekens van agteruitgang en verval. Dit is ‘n geval van “burnt his house to roast his pig; such waste was never seen” (3300). Oor Grenada skryf hy: “Round us when we landed were unroofed warehouses, weed-choked courtyards, doors gone, and window frames fallen in or out. Such a scene of desolation and desertion I never saw in my life save once, a few weeks later in Jamaica … Nature and the dark race had been simply allowed by us to resume possession of the island” (767). In Dominica “the grass was growing between the stones, and the houses generally were dilapidated and dirty” (2137). “It is the same as in Grenada: the whites … have lost heart, and cease to struggle against the stream. A state of things more helplessly provoking was never seen. Skill and capital and labour have only to be brought to bear together, and the land might be a Garden of Eden” (2222). “Kingston [Jamaica] is the best of our West Indian towns, and Kingston has not one fine building in it” (4000). In Havana, Kuba, daarenteen, was daar “the numerical preponderance of the white element” (4170), gevolglik: “The buildings are all good in Havana” (4286).

    Oor Jacmel, Haiti, skryf Froude: “The streets were filthy and the stench abominable” (2584). Van Port-au-Prince, Haiti, sê hy: “Long before we came to shore there came off whiffs … of active dirt fermenting in the sunlight … We were in a Paris of the gutter” (4693). “My prejudices, if I have any, had not blinded me to the good qualities of the men and women in Dominica. I do not think it was prejudice wholly which made me think the faces which I saw in Hayti the most repulsive which I had ever seen in the world, or Jacmel itself, taken for all in all, the foulest, dirtiest, and nastiest of human habitations” (2610). Hy het terug op die skip geklim. “I had to strip and plunge into a bath and wash away the odour of the great negro republic of the West which clung to my clothes and skin” (2617).

    Die keuse was duidelik: “Either an English administration pure and simple … or a falling eventually into a state like that of Hayti, where … no white man can own a yard of land” (801). “As it has been in Hayti, so it must be in Trinidad if the English leave the blacks to be their own masters” (1381). “One felt it strange that with so beautiful a possession lying at our doors, we should have allowed it to slide out of our hands” (808). “The plant of civilisation as yet has taken but feeble root” (801). “The continued civilisation of the blacks depends on the maintenace there of English influence and authority” (838). Oor Trinidad skryf Froude: “Of sanitary arrangements there seemed to be none … Dirt of every kind lies about freely” (918). In Jamaika “odours … from open drains reminded me of Jacmel. The streets … looked dirty and the houses shabby” (2734).

    Wat vir Froude opgeval het, was hoe tevrede die swartes met hierdie situasie was: “Singing, dancing, and chattering all night long, as radiant and happy as carelessness and content could make them” (692). “If the West Indies are going to ruin, Barbados, at any rate, is being ruined with a smiling face” (551). “My poor downtrodden black brothers and sisters, so far as I could judge from this first introduction [in Barbados], looked to me a very fortunate class of fellow-creatures” (631). “The blacks there [in Dominica], as everywhere, are happy with their yams, and cocoa nuts and land crabs. They desire nothing better than they have” (2027). “The earth does not contain any peasantry so well off, so well cared for, so happy, so sleek and contented as the sons and daughters of the emancipated slaves in the English West Indian Islands” (1101). “They are perfectly happy … They have no aspirations to make them restless. They have no guilt upon their consciences” (712). “[Slavery] descendents … have nothing now to do save to laugh and sing en enjoy existence” (719). “The inheritance [is] turned into a wilderness” (2391).

    Later verwys Froude weer na “the boundless happiness of the black race. Under the rule of England in these islands the two million of these poor brothers-in-law of ours are the most perfectly contented specimens of the human race to be found upon the planet … If happiness be the satisfaction of every conscious desire, theirs is a condition which admits of no improvement were they independent … Under the beneficent despotism of the English Government, which knows no difference of colour and permits no oppression, they can sleep, lounge, and laugh away their lives as they please, fearing no danger” (1128). “Orderly habits are not immediately lost, but the effect of leaving the negro nature to itself is apparent at last. In the English islands they are innocently happy in the unconsciousness of the obligations of morality. They eat, drink, sleep, and smoke, and do the least in the way of work that they can. They have no ideas of duty, and therefore are not made uneasy by neglecting it. One or other of them occasionally rises in the legal or other profession, but there is no sign, not the slightest, that the generality of the race are improving either in intelligence or moral habits; all the evidence is the other way” (4767).

    Oor die swartes skryf Froude: “They would have been slaves in their own country if they had not been brought to ours, and at the worst had lost nothing by the change” (692). “Slavery itself was the first step of emancipation” (1395). “As life goes he has been a lucky mortal. He was taken away from Dahomey and Ashantee – to be a slave indeed, but a slave to a less cruel master than he would have found at home” (1134). “They lived better than the honest day-labouring man in England, without doing a fourth part of his work in a day, and I am fully convinced that the negroes in our islands are better provided for and live better than when in Guinea” (1141). “The blacks would not work for wages more than three days in the week, or regularly upon those, preferring to cultivate their own yams and sweet potatoes” (2935). “The chief complaint [of the whites] is the somewhat weary one of the laziness of the blacks, who they say will work only when they please, and are never fully awake except at dinner time. I do not know that they have a right to expect anything else from poor creatures whom the law calls human, but who to them are only mechanical tools, not so manageable as tools ought to be, with whom they have no acquaintance and no human relations, whose wages are but twopence an hour and are diminished by fines at the arbitrary pleasure of the overseer” (1871).

    Sosiale gebruike, soos slawerny en rasse-segregasie, is nie uitsluitlik goed of net sleg nie. Slawe het bv nuttige werk verrig en dus nie so maklik of dikwels in ledigheid en misdaad verval nie. “The name of slavery is a horror to us; but there must have been something human and kindly about it, too, when it left upon the character the marks of courtesy and good breeding” (3394). In die gedrukte en massa-inligtingsmedia word daar meesal slegs van swart slawe melding gemaak en nie van die talle blankes wat gedwonge arbeid in die vroeë Amerikaanse en Karibiese geskiedenis verrig het nie. In die hoofstuk oor Barbados staan: “There were some thousands of wretched Irish, who had been transplanted thither after the last rebellion, and were bound under articles to labour. These might be counted on to rise if an invading force appeared” (584).

    In Trinidad is Indiërs as kontrakwerkers vir die suikerplantasies ingevoer omdat hulle beter arbeiders as die swartes is. Soos in Natal het hulle in die land aangebly pleks van na hulle geboorteland terug te keer. “Without them sugar cultivation in Trinidad and Demerara [Guyana] would cease altogether” (1080). “They are proud … and will not intermarry with the Africans” (1046). “[The Asiatic] comes to work. The negro does not want to work, and both are satisfied. But if there is no jealousy there is no friendship. The two races are more absolutely apart than the white and the black. The Asiatic insists the more on his superiority in the fear perhaps that if he did not the white might forget it” (1087). Die Indiërs en swartes woon in aparte buurte (1067). Woongebiedskeiding op ‘n rassegrondslag is iets natuurliks. Dit is nie iets wat slegs vanweë rasse-segregasie of apartheid aan mense opgedring word nie. “Between whites and blacks no relations remained save that of employer and employed. They lived apart. They had no longer, save in exceptional instances, any personal communication with each other. The law refusing to recognise a difference, the social line was drawn the harder, which the law was unable to reach” (1488).

    Oor die aanwesigheid van rassisme by swartes, wat deesdae graag ontken word, bestaan daar geen twyfel nie. “The blacks hate the mulattoes” (1368; ook 2961). “The mulattoes despised the blacks, and would not intermarry with them” (2961). “The black does not love the mulatto, and despises the white man who consents to be his servant” (1246) – soos bv verloopte Afrikaners in die nuwe Suid-Afrika doen. Dit is ‘n geval van “social exclusiveness increasing with political equality” (2961). “In Hayti the black republic allows no white man to hold land in freehold. The blacks elsewhere with the same opportunities will develop the same aspirations” (1259). Dít kan die onderliggende motief van die ANC-regime se beleid van die onteiening sonder vergoeding van blankes se eiendom wees.

    “The future of the blacks and our own influence over them for good, depend on their being protected from themselves” (1273). “The blacks whom, in a fit of virtuous benevolence, we emancipated, do not feel that they are particularly obliged to us. They think, if they think at all, that they were ill treated originally, and received no more than was due to them, and that perhaps it was not benevolence at all on our part, but a desire to free ourselves from the reproach of slaveholding” (1705). Insgelyks word geredeneer dat die nuwe Suid-Afrika nie aan FW de Klerk se goedertierenheid te danke is nie. Hy het glo geen ander keuse gehad nie. “[The blacks] were persuaded that they were an oppressed people and required fuller liberties” (2249).

    “[In] the West Indies … the negro vote would make a residence there for an energetic and self-respecting European less tolerable than in any other part of the globe. The republic of Hayti not only excludes a white man from any share of the administration, but forbids his acquisition or possession of real property in any form” (2310). “The presence of Europeans in any form is barely tolerated. A few only are allowed to remain about the ports” (2563). “They are called ‘white trash’” (4707). Hierdie frase, wat deesdae vryelike in anti-blanke literatuur gebruik word, kom dus uit die verre verlede. “There is a saying in Hayti that the white man has no rights which the blacks are bound to recognise” (2670). “I had left that miserable cross-birth of ferocity and philanthropic sentiment [Hayti]… The ninety years of negro self-government have had their use in showing what it really means” (4734). Dit lyk asof die nuwe Suid-Afrika streef na die voorbeeld wat Haiti stel. Blankes word grootliks uit die staatsdiens geweer en grondonteiening sonder vergoeding is in aantog.

    “The possession of a vote never improved the character of any human being and never will” (2317). As aktiewe terroriste was die ANC moreel reeds bankrot genoeg. Die ANC as regime bevestig herhaaldelik al die vrese wat die blankes van hom as terroristiese monster gehad het. Dink aan hoe sommige ANC-kornuite verstik in merietelose oorvergoeding en ongebreidelde korrupsie. “Democracies are always extravagant. The majority, who have little property or none, regulate the expenditure. They lay taxes on the minority, who have to find the money, and have no interest in sparing them” (3002). In Suid-Afrika is dit by uitstek die nie-swartes wat eiendomsbelasting en vir munisipale dienste betaal. Elke jaar ruk hierdie situasie al hoe meer handuit sodat die befondsing op die vlak van plaaslike regering glad nie volhoubaar is nie. “The blacks object to taxes. As long as there are white men to pay them, they will be satisfied to get the benefit of the expenditure” (3202). Onlangs is daar in Soweto getoog vir die reg op gratis elektrisiteit.

    “The Radical faith is this: all men are equal … Right is right because the majority so declare it, and justice is justice because the majority so declare it” (3481). Daarenteen is Froude se standpunt: “We have no … right to make the emancipated slave his master’s master in virtue of his numbers” (3891). “[The blacks should be] allowed such freedom as they are capable of using [wisely]; they can be allowed more as they are better educated and more fit for it” (3898). “I presume no one can seriously expect that an orderly organised nation can be made out of the blacks, when, in spite of your schools and missionaries, sixty per cent of the children now born among them are illegitimate” (4579). Dit is bekend dat die meeste swart kinders in Suid-Afrika in enkelouergesinne grootword. Ten spyte van alles bly Froude idealisties optimisties: “You can do for the West Indies … what you do for the East [eg India]; you can establish a firm authoritative government which will protect the blacks in their civil rights and protect the whites in theirs … By keeping the rule in your own hands you will restore the white population to their legitimate influence; the blacks will again look up to them and respect them as they ought to do … in such following and obedience their only hope of improvement lies” (4579).

    “As for the West Indies there are but two genuine alternatives: one to leave them to themselves to shape their own destinies, as we leave Australia; the other to govern them as if they were a part of Great Britain with the same scrupulous care of the people and their interest with which we govern Bengal, Madras [Chennai], and Bombay [Mumbai]. England is responsible for the social condition of those islands. She filled them with negroes when it was her interest to maintain slavery, she emancipated those negroes when popular opinion at home demanded that slavery should end. It appears to me that England ought to bear the consequences of her own actions, and assume to herself the responsibilities of a state of things which she has herself created” (4874). In hierdie konteks verwys Froude na die newetitel van sy boek: “The bow of Ulysses [the hero of Homer’s Odyssey] is sound as ever; moths and worms have not injured either cord or horn; but it is unstrung and the arrows which are shot from it drop feebly to the ground” (4901).

    Die kern van Froude se boodskap is: “The theory of constitutional government is that the majority shall rule the minority, and as long as the qualities, moral and mental, of the parties are not grossly dissimilar, such an arrangement forms a tolerable modus vivendi. Where in character, in mental force, in energy, in cultivation, there is no equality at all, but an inequality … to expect that the intelligent few will submit to the unintelligent many is to expect what has never been found and what never ought to be found. The whites cannot be trusted to rule the blacks, but for the blacks to rule the whites is a yet grosser anomaly” (3602). Op grond hiervan kan geredeneer word dat die ou Suid-Afrika beter was as wat die nuwe Suid-Afrika is.

    Ten spyte van al die ontnugtering wat Froude in Wes-Indië te beurt geval het, het hy merkwaardig optimisties gebly. “The equality between black and white is a forced equality and not a real one, and nature in the long run has her way, and readjusts in their proper relations what theorists and philanthropists have disturbed” (3400). Froude het hom in vele opsigte vir verlore sake beywer. Ten minste in hierdie sin het hy aan my en hopelik aan (baie) ander Afrikaners ‘n navolgenswaardige voorbeeld gestel. “Even when a cause is lost utterly, and no rational hope remains, I would still go down, if it had to be so, with my spirit unbroken and my face to the enemy” (2664). Dit is ongerieflik om ‘n Afrikaner-bittereinder te wees, maar dit is nie verkeerd nie.

    Froudacity

    Froude se boek oor die Wes-Indiese eilande is heftig aangeval, veral deur swart Wes-Indiërs. Die bekendste kritiek het uit Trinidad van John Jacob Thomas (1841-1889) gekom in sy boek, Froudacity: West Indian fables by James Anthony Froude (Good Press, 1889/2019, 142p; Amazon Kindle $3,20). Soos verwag kon word, word Froude van rassisme, beswaddering, laster, paternalisme, kwaadwilligheid, roekeloosheid, eensydigheid, gemeenplasigheid, onkunde, ens, beskuldig; ook van vermetelheid (“audacity”) – dit is immers waarop die hooftitel van die boek sinspeel. Froude word selfs “this apostle of skin-worship” (Kindle 1173) en “this prophet of evil” (1193) genoem. Maar Thomas is deur mede-swartes verwyt dat hy nie radikaal genoeg pro-swart en anti-blank is nie. ‘n Opsomming van Thomas se kritiek is onder die opskrif “Froudacity” op Wikipedia gepubliseer. Eintlik gebruik Thomas sy boek nie net om Froude af te kam nie, maar ook om in besonderhede sy besware teen bv die (blanke) Britse goewerneurs, regters en magistrate te lug.

    Ek het in besonderhede oor Froude se boek geskryf omdat hy idees verkondig wat deesdae onderdruk word. Thomas, daarenteen, propageer al die oorbekende drogredenasie waarmee ons daagliks gekonfronteer word. Sy boek toon hoe lank reeds dieselfde argumente herhaal word. My kernbeswaar is dat Thomas oor en oor beweer dat die verskil tussen blankes en swartes bloot velkleur (“mere colour” – (926), dus pigmentasie (“purely epidermal” – 989), is; ook genoem “skin-prejudice” (894) en “skin-superiority (1102). “Are we to be grateful that the colour difference should be made the basis and justification of the dastardly denials of justice?” (855). Die blankes word verwyt vir “the cheap condition of showing a simple bodily accident erected by themselves into an evidence and proof of superiority” (1442).

    In werklikheid gaan dit nie om velkleur nie maar om die (groot) kulturele verskille tussen blankes en swartes, dus verskille in lewenswyse, hoe daar gedink en gehandel word; ook ontwikkelingsverskille. Soos ek dink Thomas dat ontwikkelings/prestasie-verskille ‘n sikliese verskynsel kan wees: “In the past different races have successively come to the front, as prominent actors on the world’s stage” (1765). Maar hy oordryf heel moontlik: “The European world is looking with wonder and admiration at the progress made by the Negro Race – a progress unparalleled in the annals of the history of any race” (1938). Ras is nie ‘n ignoreerbare konstruk wat onnodig uitgedink is nie. Ras is deel van die onontwykbare werklikheid. Waarom is daar sedert 1994 geen sprake van ‘n nie-swart president, vise-president of nie-swarte in watter hoë (politieke) pos ook al nie? Omdat swartes die werklikheid van ras erken. Omdat swartes (ten alle koste) mede-swartes in topposte wil hê, dus mense wat soos hulle dink en doen. As pigmentasie die enigste verskil tussen blankes en swartes was, sou dit om ‘t ewe gewees het of bv ‘n blanke of ‘n swarte die president van Suid-Afrika was.

    Thomas is erg neerhalend en beledigend teenoor Froude. Hy word bv smalend oor en oor ‘n profeet of filosoof genoem. Soos verwag kon word, word die blankes vir die “hideous atrocities of slavery” verwyt (54) – “the trade in African flesh and blood” (1277). Haiti is reeds meer as drie eeue lank die toonbeeld van swart rassisme, maar Thomas noem die besware wat Froude teen Haiti opper “perversity gone wild in the manufacture of analogies” (80). Mungo Park (1771-1806) word genoem as een van die blanke ontdekkingsreisigers wat “the natural friendliness of the Negro in his ancestral home” ervaar het (1153). Maar Park het in Wes-Afrika verdrink omdat hy deur vyandige swartes aangeval is. Froude is oortuig daarvan dat rasseskeiding natuurlik is. Thomas verwys egter na “the inevitable atttaction of one race to the other by the sentiment of natural affection” (1823). Die result is “Mulattos” (1836). Die Britse immigrante wat hulle in Wes-Indië gevestig het, dink anders as Thomas oor ras: “That class of them [Anglo-Saxons] who had left Britain were likelier than the more refined of their nation to exhibit in its crudest and cruellest form the innate jealousy and contempt of other races that pervades the Anglo-Saxon bosom” (1856).

    Volgens Thomas “the Negro voter would elect representatives whom he knew he could trust for competency in the management of his affairs, and not persons whose sole recommendation to him would be the possession of the same kind of skin” (1347). Is ons ondervinding in die nuwe Suid-Afrika dat die meerderheid kiesers glad nie kleurbewus is nie? “No one can deserve to govern simply because he is white, and no one is bound to be subject simply because he is black” (1436). Maar in die nuwe Suid-Afrika regeer die swartes bloot omdat die meerderheid kiesers swart is en die blankes is teen wil en dank die onderdane of tweedeklasburgers omdat hulle die minderheid is. “At present most officials are appointed (locally at least) according to their merit, and not to their epidermis” (1442). In die nuwe Suid-Afrika, daarenteen, word baie, waarskynlik die meeste, aanstellings en bevorderings deurslaggewend op grond van ras (swart) en geslag (vroulik) gedoen pleks van bekwaamheid.

    Die polities verligte Julia Markus (Praag 27.06.2020) hou van Thomas se verweer. Hy “accurately described Froude’s quick and incorrect assessment of different island peoples … Yet it is the subtitle of another book of criticism [by Davis N Darrell, 1888], Mr Froude’s negrophobia, that best describes Froude in the West Indies: Don Quixote as a Cook’s tourist. It could not be said better” (4974).

  • Leon Lemmer: David Harrison oor die wit Afrika-stam

    Leon Lemmer: David Harrison oor die wit Afrika-stam

    David Harrison was in 1980 die regisseur vir ‘n BBC-televisiereeks en het daarna ‘n boek hieroor, The white tribe of Africa: South Africa in perspective (Johannesburg: Macmillan, 1981, 307p), gepubliseer. Die wit “stam” (eintlik: etniese groep/volk/nasie) waarna verwys word, is die Afrikaners. Die outeur het ongetwyfeld Suid-Afrikaanse konneksies. Hy verwys bv na “my own South African relatives” (p 152). Afrikaanse inligtingsbronne is ook gebruik. Die televisiereeks en die boek is as gesaghebbend en objektief geloof. In sommige hoofstukke slaag die outeur in redelike mate hierin, maar onderliggend is daar die tipies Britse distansiëring van en hooghartige neersien op Afrikaners. Harrison is ‘n buitestander wat betaal is om van buite af te kritiseer. Na sy kort verblyf hier, woon hy knus in Engeland en hoef hy nie verantwoordelikheid te aanvaar vir die skade wat hy met sy joernalistiek en fotografie aangerig het nie.

    Vir die kritiese leser is dit duidelik dat Harrison hom aan die kant van die plaaslike Engelse en ongetwyfeld ook aan dié van die swartes skaar. Talryke verwysings na hierdie boek kom in die literatuur voor, maar ek kon eers onlangs daarin slaag om ‘n eksemplaar te leen te kry. (Daar is ‘n boek met ‘n soortgelyke titel, The European tribe (1987), deur ‘n Wes-Indiër, Caryl Phillips (gebore in 1958), iemand wat graag beskuldigend oor die rol van blankes in slawerny skryf, maar die teks van sy boek is van ‘n heeltemal ander aard as dié van Harrison.) Hou asseblief deurgaans in gedagte dat die perspetief wat Harrison bied 40 jaar oud is.

    David Dimbleby, wat die onderhoude vir die televisiereeks gevoer het, het die voorwoord geskryf. Sy samevatting is: “It is the old story of man’s search for power and security, for sense of identity and a measure of freedom even at the expense of his neighbour’s” (vii). In sy inleiding skryf Harrison: “The account will trace the Afrikaners’ fortunes from the dark days of the defeat by the British in 1902 to the election victory in 1948, the moment which finally gave the Nationalists control over South Africa and the opportunity to impose on all its citizens the political creed they called Apartheid. It also attempts to show the realities of a system which in the end, whether Nationalists claim to have been understood or not, has brought subjugation where it promised freedom and which could yet threaten the very future of the Afrikaner people it sought to preserve” (3).

    Hy wek die indruk dat apartheid by die Afrikaners ontstaan het; dus asof hierdie beleid nie ‘n voortsetting van die tradisionele Britse koloniale beleid van rassesegregasie was nie. Hy erken sekerlik ook nie dat die eerste paswet in Suid-Afrika in 1797 tydens die eerste Britse bewind deur George Macartney uitgereik is nie. Die naaste wat Harrison kom aan erkenning van die Britse aandeel in rassesegregasie is wanneer hy oor die NP se beleid van instromingsbeheer skryf: “It was no new system; the first laws restricting Hottentots to their own districts were introduced by the British” (184). Soos dit die gewoonte geword het, noem hy die pas wat deur die NP-regering uitgereik is “the Dompas” (247).

    Die Rieckert-kommissie het in 1979 onder meer bevind:

    “Control over the rate of urbanisation is, in the light of circumstances in South Africa, an absolute essential social security measure. Even though … the abolition of such control would lead to faster economic growth, the price to be paid for it in terms of direct and indirect social costs would be too high” (253).

    Instromingsbeheer is sedertdien heeltemal afgeskaf. Die stede word deur ongewenste, werklose massas verswelg; eintlik die hele land omdat selfs doeltreffende grensbeheer nie meer uitgeoefen word nie.

    Reeds in die inleiding word die Broederbond ‘n “so-called ‘cultural society’” genoem: “The Broederbond’s role has gradually changed, from safeguarding Afrikaner interests to conspiring [!] to maintain Afrikaner Nationalist domination” (5). Oor die beginjare: “During all this time the Broederbond had been paying particular attention to what they saw as the need to give the Afrikaner a feeling of identity, a self-confidence in his Afrikanerness that would make the Volk ‘stand up’ and challenge the English in every sphere of South African life” (94-95). “There was obviously much in the early activities of both the Broederbond and what it likes to call ‘its considerably bigger son’ the FAK [Federasie van Afrikaanse Kultuurvereniginge], that was entirely innocent and part of an understandable attempt to give the Afrikaner back his self-respect, secure his cultural heritage and promote his new language. But gradually the emphasis changed … its role has shifted from safeguarding Afrikaner interests to conspiring [!] to maintain Afrikaner domination” (97). Teen blanke oorheersing klink daar alewig besware op, maar nie teen “black supremacy” nie.

    Het dit nie vir die Britse koloniale bewindhebbers ook om die beskerming van hulle belange gegaan nie? Byvoorbeeld, “In 1822 the Governor of the Cape Colony, Lord Charles Somerset, issued a proclamation that English was to be the only language of the courts and schools, even though Dutch settlers outnumbered the British by eight to one” (48). Ná 1948 het die Nasionale Party hom vir ‘n tweetalige staatsdiens, Afrikaans en Engels, beywer. “Never again would an Afrikaner complain that his case could not be heard in his own language” (155). Hierdie verwagting het sedert 1994 geblyk vals te wees. Hoofregter Mogoeng Mogoeng, wat net so min soos Somerset deur die kiesers aangestel is, het die slegte Britse voorbeeld nagevolg deur moedswillig Engels tot die enigste hoftaal vir dokumenteringsdoeleindes te verklaar, al is Engels die moedertaal van ‘n klein minderheid in Suid-Afrika.

    “In trying to understand Afrikaner Nationalism I have been somewhat confused by the widely used terms of verligte and verkrampte, meaning enlightened or moderate, and reactionary or hardline. They have always seemed to suggest more difference than actually exists. Those dubbed with either adjective still appear to be equally wedded to the basic tenets of the Nationalist creed, separate black homelands, separate citizenship, separate parliaments, separate schools and separate living areas however much the so-called moderates may advocate the abolition of separate park benches or separate lifts” (6-7).

    Asof baie Britte nie van nature geneig is om ‘n afstand tussen hulle en die swartes en selfs die Afrikaners te handhaaf nie. Waarom beswaar teen bv “separate black homelands” maak as die Britte self die skeppers van drie swart protektorate (Basoetoeland, Betsjoeanaland en Swaziland) in Suidelike Afrika was? Wat Harrison betref, is apartheid ‘n unieke Afrikaner-maaksel. “By the time PW Botha had become Prime Minister [1978] Apartheid was far more than a policy which could be repealed, an ugly aspect of an otherwise normal society” (276).

    Harrison se boek begin by die Voortrekkermonument. Die volgende kan bevraagteken word: “At Voortrekkerhoogte, too, although not quite so well-known, is an institution that in a different way does its bit to preserve the republic. It is a work colony for blacks or ‘Bantu’ declared ‘idle and undesirable’ under Section 29 of the Urban Areas Consolidation Act no 25 of 1945. Arrested without a warrant, sentenced without a trial, a black man can now be detained here for up to two years on the order of a civil servant, under a definition of idleness that has never yet applied to a white” (14). Let op die sarkasme in “does its bit.” Die Afrikaners by die Voortrekkermonument word “uncles” genoem. Daardie 1945-wet is ‘n maaksel van die Smuts-regering; nie van Afrikaners nie. In elk geval, is dit nie die Britte wat veral Londen se strate van “idle and undesirable” mense gestroop en hulle teen hulle wil na kolonies soos Amerika en Australië verskeep het nie?

    Hoe het die Britte die swartes tydens die Anglo-Boere-oorlog (ABO) behandel? “The blacks who had been workers on Boer farms were put into British labour gangs. Their families went to separate concentration camps but nobody bothered much about them. The daily maintenance allowance for Boers was 8½d a head, for blacks it was 4½d. Over thirteen thousand blacks died” (31). Die swartes wat die Britte in hulle oorlogspoging gehelp het, is die Boere se plase en ander eiendom belowe. Na afloop van die oorlog en ook met Uniewording in 1910 het niks van die Britte se beloftes, nie eens stemreg vir swartes, tereg gekom nie. Oor die ABO: “Whatever the reason the Boers had for changing sides it is estimated that a fifth of all fighting Afrikaners were on the British side by die end of the war” (33). Uiteraard beklemtoon Harrison eerder die persentasie hanskakies as die getal voorbeeldige Boere-bittereinders. Daardie hanskakies is dekades lank nie in Afrikanergeledere aanvaar nie. Deesdae is daar baie meer nieu-hanskakies as destyds, maar hulle word glad nie in dieselfde mate vir hulle verengelsing en ANC-gedienstigheid verkwalik as wat geregverdig kan word nie. Dink aan ‘n geval soos Wim de Villiers.

    “It was not just passing sailors who produced so many pale skins among those now called Cape Coloureds” (15); ook nie net Afrikaners nie; ook die Engelse “did its bit” in hierdie opsig. Bruin mense was oorwegend Smuts/Sapgesind (157) en het graag, veral in Kaapstad en omstreke, ‘n voorliefde vir Engels geopenbaar. Met ander woorde hulle was geneig om veral in die openbaar anti-Afrikaner en anti-Afrikaans te wees. Maar ook in hierdie opsig probeer Harrison om die bruin mense eensydig aan Afrikaners te koppel. Na aanleiding van die verwydering van bruin mense van die gemeenskaplike kieserslys skryf Harrison: “The most lasting damage had been done to the relationship between Afrikaners and their Coloured cousins [!]. No population group was closer to the Afrikaners than the million or more South Africans of mixed race. Since the days of the Hottentots they had worked and lived alongside the Boers, learning their customs, sharing their blood [!]. They spoke the Afrikaner’s language which they enriched with their own idiom. They worshipped in their own branch of the Afrikaners’ Dutch Reformed Church” (158). Harrison soek ooreenkomste tussen bruin mense en Afrikaners maar verswyg die verskille, bv dat die afstammelinge van die Oosterse slawe Moslems is en dat baie bruin mense se taal Engelsbesoedelde Kaaps is, wat Afrikaans eerder ondermyn as verryk.

    “Non-Nationalist historians now accept that the Transvaal, the destination of many of the Voortrekkers, was the home of black people as early as the fifth century” (16). Dit is waarskynlik ‘n oordrywing, maar die inheemse bevolking op die Indiese subkontinent was millennia vroeër as dit daar en in veel groter getalle, maar dit het nie die Britte ontmoedig om daardie streek eeue lank te beset en uit te buit nie. Die teks het by my die indruk gewek dat Harrison soms hard probeer om sy vooroordele agterweë te laat, maar kort-kort borrel dit uit. Byvoorbeeld, oor die jaarlikse herdenking van die Slag van Bloedrivier op 16 Desember skryf hy: “No Afrikaner public figure worth his boerewors (sausage) will fail to be on his feet somewhere in South Africa that day” (19). Die Boere moes seker eerder daardie veldslag verloor het. Leopold Scholtz redeneer vanuit Nederland dat Afrikaners daardie 1838-gebeure nie (meer) as ‘n oorwinning mag vier nie, maar dit so moet plooi dat dit versoening bevorder. Wanneer ‘n minister NP-beleid verduidelik, noem Harrison dit, na aanleiding van George Orwell se formulering, “Van der Merwe-speak” (189). Dit is vir my duidelik dat ‘n Afrikanerhater hier aan die woord is.

    Een van Harrison se hoofinformante oor Afrikaners was die liberale en erg verengelste Ernst Gideon (Ernie) Malherbe (1896-1982, rektor van die Universiteit Natal, 1943-1965), maar Malherbe “did not feel that his Afrikanerness was threatened, or that he was being anglicised … to Ernie Malherbe the course chosen for the new South Africa by Botha and Smuts was both natural and welcome. To their cause he gave his full allegiance. Years later he was to become one of Smuts’ most trusted advisers” (58). Die soort anti-Afrikaner-raad wat Malherbe aan Smuts gegee het, blyk uit sy volgende skrywe in Maart 1944: “The Broederbond has obtained a stranglehold on education which will enable it, in sober truth, to govern South Africa within a few decades … Some thousands of servants of the state, more especially teachers, are bound by inclination and by oath to carry out the subversive plans of the Broederbond … As this policy of Afrikaner dominance creeps into the various spheres of employment, and particularly into the higher professional and state services, those who are not that particular brand of ‘ware Afrikaner‘ (true Afrikaner), required by the Broederbond, will be more and more pushed into the background to posts of secondary importance … Today, with the bitter experience of the Broederbond’s evil influence on the war effort, and its stranglehold on South African public life, the need for action is more urgent. If we are to live together in peace and amity in South Africa, the Broederbond must be destroyed” (144).

    “Nine months later, Smuts finally acted. He banned members of the Broederbond from working in the public service, giving them the alternative of resigning from one or other. One thousand and ninety-four resigned from the Broederbond though a small group of prominent Broeders chose, with some ostentation, to give up their jobs in the civil service rather than leave their secret society. The story provided the Nationalist press with copy for weeks. In January 1945 Smuts denounced the Broederbond in Parliament, calling it ‘a dangerous, cunning, political Fascist organisation of which no civil servant, if he was to retain his loyalty to the State and the Administration, could be allowed to be a member’” (145). Die staatsdiens was toe, soos deesdae, nie bo die politiek verhewe nie. Vir inligting oor die Broederbond: Praag 23.09.2018. Pieter de Lange (1926-2019, voorsitter van die Broederbond, 1983-1993), is onlangs oorlede. Die Afrikanerbond, die opvolger van die Broederbond, het De Lange geloof vir alles wat hy gedoen het om Suid-Afrika aan swart politieke beheer uit te lewer. Die Afrikanerbond is steeds ‘n organisasie waarvan Afrikaners liewer moet wegbly.

    Malherbe word soos volg aangehaal:

    “Our Afrikanerness was in our blood. It was like breathing. We didn’t need to make a fuss about it and ram it down people’s throats. It is very clever of the Nationalists today to use language and identity as a peg to hang all their other paraphernalia. And they certainly get very eloquent about it all, and show what the British have done. The British may have taken our worldly goods but they couldn’t kill our sense of personality” (58).

    Maar Anglofiele soos Smuts en Malherbe het in die Britse tradisie aan rassesegregasie bly vasklou. “The University of Natal was far from integrated, as Malherbe acknowledges. Lectures for blacks were separate although the staff was the same; blacks ate and slept in their own hostels” (194). Daar word gekla oor bruin studente in Natal wat van 1960 af verplig is om te verhuis met die oog op studie aan die Universiteit van Wes-Kaapland (UWK) in Bellville. “Hardly any of them ever went because of the expense and also because the medium of instruction was Afrikaans which was quite strange to them” (194). In werklikheid is die bruin elite geneig om voor te gee dat hulle eerder Engels- as Afrikaanssprekend is. Dit is ook ‘n leuen om te beweer dat die UWK ooit ‘n eentalige Afrikaanse inrigting was. Van die begin af was die universiteit, wat onderrigtaal betref, ‘n tweetalige, dus Afrikaanse én Engelse, inrigting. Ná 1994 is die UWK omskep in ‘n eentalige Engelse universiteit, weens die misplaaste politiek-gedrewe ywer van veral Jakes Gerwel, wat deesdae graag deur Afrikaansinstansies geloof word asof hy ‘n kampvegter vir Afrikaans was. Die marxistiese Gerwel was maar net nog iemand wat die voortbestaan van Afrikaans as akademiese taal ondermyn het.

    As teenhanger vir Malherbe word veral van die Afrikaner, Henning Klopper (1895-1985, eerste voorsitter van die Broederbond, 1918-1926, hooforganiseerder van die 1938-ossawatrek, speaker van die parlement, 1961-1974), gebruik gemaak. Harrison kry hierdie stekie teen die Broederbond in: “The similarity with the Communist Party cell structure is striking” (90). Klopper word soos volg aangehaal: “Smuts sold us to the British. He became an Anglophile … Smuts misled [Louis] Botha” (59). Oor Botha en Smuts se versoeningspolitiek, wat ná 1994 met heelwat valse paaiery ook deur Nelson Mandela gepredik is, het Barry Hertzog in 1912 by De Wildt gesê: “I have no need to conciliate anyone because I have not wronged anyone” (61). Hertzog het op moedertaal-skoolonderrig en ‘n tweetalige staatsdiens aangedring: “If an Afrikaner went into the Post Office to buy stamps he could expect to be served in his own language” (61). Hoe skandalig het ons daaglikse ervaring van die werklikheid nie verander nie. Van die hoogs suksesvolle simboliese ossewatrek van 1938 het Klopper gesê: “We had united the people. We had brought them to their senses” (110).

    Harrison verwys na die kommunis, Brian Bunting (1920-2008), wat in 1994 ‘n ANC-parlementslid geword het, se boek The rise of the South African Reich (1964), waarin die Afrikanerbewind in Suid-Afrika as fascisties voorgestel word. “Bunting has analysed the effect of the continual emphasis on Afrikaner exclusivity” (96). Bunting word soos volg aangehaal: “The Boederbond has thus sponsored a sort of spiritual Great Trek of the Afrikaners in the twentieth century, by which they have removed themselves from ‘dangerous’ contact with other elements of the population and withdrawn into cultural isolation. Once behind the wall, they have become easy victims of the Nationalist virus” (96), wat sekerlik nie so gevaarlik soos die kommunistiese virus is nie.

    Gedurende die Tweede Wêreldoorlog het die Sappe vir Jan Smuts gesteun toe hy kant vir Brittanje teen Duitsland gekies het. Die Natte onder Barry Hertzog was gekant teen die Britse vyandelikhede teen Duitsland. Vrywilligers het by Smuts se oorlogsaktiwiteite aangesluit. Sommige van hulle was bereid om as soldate in die buiteland te dien. “Those who did so wore distinguishing red flashes on their uniform shoulder tabs and became known to the Nationalists as Rooi Luisies, literally ‘Red Lice’” (125). ‘n “Flash” is ‘n kleurlappie of lussie, nie ‘n luisie soos Harrison uit onkunde of moedswilligheid beweer nie.

    Voor die algemene verkiesing in 1948 het ‘n kommissie onder die voorsitterskap van Paul Sauer (1898-1976) die Nasionale Party se beleid soos volg geformuleer: “Equality between blacks and whites would lead to ‘national suicide of the white race’, whereas the policy of Apartheid would protect and make safe the future of every race with full opportunities for development in its own areas. One group would not be a threat to the other” (150). Die Nasionale Party, met DF Malan as eerste minister, het in 1948 aan die bewind gekom. Ernie Malherbe lewer soos volg kommentaar: “I was very much upset at losing that election because I knew the kind of people that would get into power and what they would do, particularly in the education field. That is what upset me most, because I knew what their aims were, from what I knew of the Boederbond. Unfortunately my fears were realised” (152).

    Anders as Smuts en Malherbe het die Nasionale Party hom vir aparte Afrikaanse en Engelse skole en universiteite beywer, wat ‘n bloeitydperk vir Afrikaans, die kern van Afrikanerskap, ingelui het. Die ANC-regering en sy kruipsugtige meelopers bevorder deesdae eentalige Engelse opvoedkundige inrigtings. Afrikaanse skole en universiteite word vernietig deur hulle in dubbelmedium Afrikaans/Engelse inrigtings te omskep as voorlopers van eentalige Engelse inrigtings. Dit is ook wat Harrison per slot van sake bepleit: PW “Botha called for an end to the old feud between South Africa’s two groups of whites and for the promotion of what Pretoria’s hand-outs called ‘the Anglo-Afrikaner nation’ but as a Nationalist could not take the one step that might bring about real union, and send the children of both white groups to school together” (275).

    Gerrit Viljoen (1926-2009) het in 1977 ‘n pragtige verduideliking verskaf:

    “If the Afrikaner has an almost over-anxious fear of losing his identity, that is because he is not the branch of the tree but the tree itself. If the whites of Rhodesia are defeated, they are merely a branch and the tree of English culture still grows … If the Afrikaners go, then the whole tree of Afrikaner culture goes with them” (275).

    Hermann Giliomee het onlangs aansluiting hierby gevind: “As Afrikaans in Suid-Afrika sterf, is dit weg, anders as die geval met Engels” (Die Burger, 14.03.2019, p 4).

    Oor verskuiwings ingevolge die wet op groepsgebiede skryf Harrison: “Compensation was paid to families forced to move but rarely at the market price” (184). My ouers het so ‘n eiendom gekoop. Die eienaar het die veilingsprys aanvaar voordat die bod toegeslaan kon word. Die punt is: Mense wat verskuif is, is vergoed vir die eiendom wat hulle besit het. Deesdae word blankes blootgestel aan onteiening sonder vergoeding. Die NP-metode kan as geregtigheid kwalifiseer maar beslis nie die ANC se manier van doen nie.

    “A government commission, set up by the Nationalists in 1949, found the [church] missions had ‘achieved nothing but the destruction of Bantu culture … nothing beyond succeeding in making the native an imitation Westerner’” (190). Vóór 1948 was swart onderwys grootliks in die hande van kerkgenootskappe. Van 1960 af het Bantoe-onderwys momentum gekry en is die klem nie op verwestering geplaas nie maar op die uitbouing van elke etniese groep se kultuur, insluitende die verskillende moedertale. Die NP-regering kan nie met reg daarvan beskuldig word dat hy Afrika-tale verwaarloos het nie, al is dit presies wat Cyril Ramaphosa onlangs op ‘n leuenagtige manier gedoen het en hy sy gehoor valslik probeer wysmaak het dat die ANC-regering, anders as die NP-regering, swart tale bevorder.

    Ek het in vorige rubrieke verwys na die skouspelagtige positiewe resultate wat Bantoe-onderwys, teen groot koste vir die blanke belastingbetalers, behaal het, soos verwoord deur bv Hermann Giliomee. Maar die linksgesinde Harrison laat hom nie deur feite oortuig nie en skryf gevolglik oor Bantoe-onderwys: “The legacy of these years of calculated neglect is not easily erased” (192). Die swart elite, insluitende die ANC-regering, staan afkerig van swart kultuur soos wat dit destyds deur Bantoe-onderwys bevorder is, wat deels die heftige kritiek op daardie onderwys verklaar. Swartes “[showed] an extreme aversion to any education specially adapted for the Bantu” (197). PW “Botha committed his government to establishing compulsory education for all, but no amount of money poured into black schooling … would convince the black population that their education was anything but inferior to that of whites for the simple reason that it was different” (275).

    Tydens die NP-bewind het Afrikaans en Afrikaanse universiteite floreer. Die Randse Afrikaanse Universiteit (RAU) is as teenvoeter vir die Engelse Universiteit van die Witwatersrand (Wits) gestig. Met die RAU is beoog die ontworteling van “the destructive forces of liberalism, communism and humanism which … flourished at the existing English-language University of the Witwatersrand” (202). Engelse universiteite, volgens Albert Hetzog (1899-1982), “permit the erosion and destruction of souls of our young people because of the liberalistic or leftist, perhaps even semi-communistic, influences at work in the English-speaking universities” (203). “Semi-communistic” is eintlik te sag gestel. Die huidige Wits-rektor is openlik en militant marxisties (Praag 17.03.2019). Harrison het destyds, soos deesdae die gewoonte geword het, kommunisme as onskadelik probeer voorstel. “The essence of the Nationalist charge [was that] Communism undermined traditional South African attitudes towards race. Communists advocated equal civil and political rights for all and it required no great leap of Nationalist imagination to believe that those who advocated equal civil and political rights for all South Africans must therefore be Communists” (211).

    Oor die SAUK, wat vóór 1994 ‘n lonende onderneming en finansieel onafhanklik van die staat was, skryf Harrison: “On SABC radio, all is for the best in the best of all separate worlds. ‘It is through this medium’, wrote black author Mtutuzela Matshoba, ‘that the minds of my people are stolen’” (209). Deesdae word gedwonge rasse-integrasie as voortreflik voorgestel; nie net oor die radio nie maar ook oor die televisie, wat ‘n kragtiger indoktrinasiemedium is. Oor die SAUK: Praag 1.10.2018.

    Die gewoonte het posgevat om PW Botha net sleg te sê. Harrison noem hom Piet Wapen. Die blankes moes hulle, volgens Harrison se siening, seker liefs nie teen die aanslae van terroriste en kommuniste verdedig het nie. By geleentheid het Botha glo aan Piet Cillié gesê: “No one will ever accuse me of too much self-control” (261). “Helen Suzman, in a famous epithet, said ‘If he was female, he would arrive in Parliament on a broomstick’” (261).

  • Leon Lemmer: ‘Die eggenotes agter Afrikaner politieke leiers’

    Leon Lemmer: ‘Die eggenotes agter Afrikaner politieke leiers’

    Terwyl ‘n uitvoerende staatshoof in sy amp is, ontvang hy heelwat publisiteit en word hy ‘n bekende persoon. Sy eggenote weerkaats in ‘n mate hierdie bekendheid omdat sy bv soms saam met hom afgeneem word of hier en daar ‘n toespraak lewer. Wanneer ‘n staatshoof of oudstaatshoof sterf, ontvang die gebeure gewoonlik heelwat publisiteit. In opvallende mate geld dit nie sy eggenote nie. Ten spyte van haar (eertydse) bekendheid, ontlok haar oorlye, dikwels lank na dié van haar man, min indien enige publisiteit. Maar daar was tog ‘n tyd toe sy direk of indirek (groot) invloed op haar eggenoot as staatshoof en dus die land uitgeoefen het.

    Die eerste paragraaf wek die indruk dat die staatshoof ‘n man en sy eggenote ‘n vrou is. Deesdae is dit nie noodwendig meer die geval nie. ‘n Vrou kan ‘n staatshoof wees. ‘n Staatshoof en sy/haar lewensmaat kan selfs van dieselfde geslag wees. Van ons word verwag om dit as normaal te beskou. Daar word geredeneer: Solank hulle mekaar liefhet en ondersteun, is alles in orde. Maar so ‘n egpaar kan nie eie kinders hê nie. Daarteen word opgewerp: Daar is egpare bestaande uit twee verskillende geslagte wat ook nie eie kinders het nie. Die uitsondering is blykbaar net so geldig soos die reël, ens.

    Ockert Geyser se boek, Die eggenotes agter die Afrikaner politieke leiers: Ongeskrewe hoofstuk in die Suid-Afrikaanse geskiedenis (Naledi, 2019, 301p, R275), weerspieël die tradisionele toedrag van sake: ‘n man as staatshoof en ‘n vrou as sy eggenote. ‘n Verdere knieknik vir die tradisionele opset is dat al hierdie egpare blank is. Blankheid in daardie hoë geledere is iets wat sedert die 1994-transformasie plaaslik onbekend geword het en weens die nuwe “nie-rassige” benadering vorentoe seker onbekend sal bly. Die outeur was ‘n geskiedenisdosent en direkteur van die Instituut vir Eietydse Geskiedenis (INEG) aan die Universiteit Vrystaat. Sy jongste boek is eerder ‘n populêre as ‘n akademiese werk.

    Die hele tydperk vanaf Uniewording in 1910 (Louis Botha se vrou) tot by die politieke afgrond van 1994 (FW de Klerk se eerste vrou) word gedek. Die outeur handhaaf ‘n goeie balans tussen wat hy oor die vroue (sy eintlike onderwerp) en hulle mans (die staatshoofde) skryf. Ek skryf oor hierdie vroue in dieselfde volgorde as in die boek. Die lewensloop van 13 vroue word in kort hoofstukke belig, gevolglik verskaf ek normaalweg net by aanhalings bladsyverwysings. Soos in die boek skryf ek in meer besonderhede oor die ouer garde omdat inligting oor hulle moontlik minder bekend is as oor die vroue wat later op die voorgrond getree het.

    Annie Botha

    Louis Botha (1862-1919, eerste minister 1910-1919) se vrou, Annie (1864-1937), die oudste kind van ‘n boer van Swellendam, was van Ierse afkoms en Engelssprekend. Hulle is in 1886 getroud. Annie het “volkome Boere-gesind geword … Na alle waarskynlikheid het sy vir Louis Engels geleer sover hy dié taal magtig was. Aangesien hy selde Engels gepraat het, het hy en Annie tuis in Afrikaans gekommunikeer” (p 24). Tydens die Anglo-Boereoorlog (ABO, 1899-1902) het sy ‘n lidmaat van die NG Kerk geword. In 1904 was sy die mede-stigter van die Suid-Afrikaanse Vrouefederasie, wat hulpdienste aan Afrikaners gelewer het. Ná haar man se dood het sy geskryf: “I shall never get accustomed to his absence” (47).

    Isie Smuts

    Jan Smuts (1870-1950, eerste minister 1919-1924 en 1939-1948) se vrou, Isie (1870-1954), was ‘n kind van die Kriges van Dorpstraat in Stellenbosch, wat daarvoor bekend was dat hulle “geen liefde vir die Engelse gehad het nie. Isie het vir jare lank, selfs lank ná die Anglo-Boereoorlog, hierdie antagonisme teenoor die Engelse gekoester” (51-52). Isie, afgelei van Sybella en Engels uitgespreek (dus nie Issie nie), was soos Jan ‘n student aan die Victoria College, die voorloper van die Universiteit Stellenbosch. “Albei was ietwat terugetrokke en skalks gereserveerd; albei was bo en behalwe hul belangstelling in die plantkunde en filosofie ook intens geïnteresseerd in die letterkunde – Smuts in die Engelse en Isie in die Duitse letterkunde” (53). Isie kon klavier speel en mooi sing. Hulle “korrespondensie [het] by voorkeur eers in Engels geskied, daarna in Hollands en later in Afrikaans” (54). Hulle is in 1897 getroud.

    “Isie se voortgesette antagonisme …. teenoor die Engelse was in die Smuts-gesin ‘n onverkwiklike situasie … Louis Botha het later vertel dat toe hy ná die Anglo-Boereoorlog op ‘n keer met Isie gepraat het, hy ontdek het hoedat haar voortgesette voorkeur en entoesiasme vir ‘n republikeinse staatsvorm en haar renons vir [in] die Engelse toe selfs nog meer intens was as ooit tevore. Haar weersin in die Engelse was van só ‘n aard dat haar ses kinders [behalwe drie babas wat nie hulle 2de jaar oorleef het nie] met uitsondering van die laaste … gebore is in Isie se bed waarop ‘n landsvlag van die ZAR [Zuid-Afrikaansche Republiek] gedrapeer was” (64). Van 1903 tot 1912 wou sy letterlik nie onder die Britse vlag geboorte skenk nie. Die Smuts-egpaar het ook ‘n aangenome dogter gehad.

    Isie is beskryf as Jan se “delightful eccentric wife” (28). Annie Botha het Isie “a dear, sweet, understanding friend” genoem (46). Soos Annie het Isie ‘n prominente rol in die Suid-Afrikaanse Vrouefederasie gespeel. Sedert 1909 het Jan en Isie in Doornkloof in Irene, by Pretoria, gewoon. Isie het selde in Pretoria en Kaapstad in die premierswoning gebly. Sy word intelligent genoem maar “sy het niks van seremonie en status gehou nie” (72). Die Britte wou haar met die die titel CBE (Commander of the British Empire) vereer, maar sy het dit van die hand gewys.

    “Ofskoon sommige Isie as ietwat eksentriek ervaar het as gevolg van haar eiesoortige gebruike en gewoontes, was dit altyd haar ongekunstelde en ongedwonge lewenslustige lewenswyse wat mense bygebly het” (78). Sy word ‘n “uitmuntende gasvrou” genoem (78), maar iemand wat die opset in die Doornkloof-huis geken het, het aan my vertel dat selfs wanneer belangrike gaste opgedaag het, Isie bv ‘n blikkie vis vir aandete sou oopmaak. As daar kritiek op haar was, het haar man gesê: “Los vir Isie.” In 1942 het sy ‘n ligte hartaanval gehad en veral sedert 1944 het haar gesondheid agteruit gegaan. Sy het nie haar man se begrafnis bygewoon nie maar na die radio-uitsending van die diens geluister.

    Mynie Hertzog

    Barry Hertzog (1866-1942, eerste minister 1924-1939) en sy vrou, Mynie (1864-1942), het, soos die Smuts-egpaar, mekaar as studente aan die Victoria College ontmoet. Mynie was ouer as Barry maar hy is sowat sewe maande ná haar oorlede. Mynie en Isie het hulle vriendskap, wat uit hulle jeug in Stellenbosch dateer, lewenslank voortgesit, ten spyte van die latere politieke verskille by hulle mans. Mynie is later beskryf as “daardie sagte, moederlike mev Hertzog” (96). Soos Isie was Mynie “stil, gereserveerd en beskeie van geaardheid” (85).”Net soos Isie Smuts het ook Mynie nie die kollig, wat haar man se posisie later in die samelewing gebied het, uitgebuit nie” (86). Isie word “klein van postuur” genoem (51), maar uit ‘n foto (95) kan afgelei word dat Mynie selfs kleiner as Isie was.

    Isie was minder godsdienstig as haar man. In teenstelling daarmee was Mynie uiters godsdienstig. “Alhoewel Hertzog en Mynie eintlik nie goeie kerkmense was nie, kan daar uit hul algemene optrede en lewensfilosofie afgelei word dat hulle albei toegewyde Christene was” (98). Hulle het aan verskillende kerkgenootskappe behoort. “Hy was lid van die NG Kerk en sy het aan die Apostoliese Kerk behoort” (98). “Die NG Kerk [was] vir haar ‘te doods en te oninspirerend’” (99). Die Hertzog-egpaar is in 1894 getroud. Die dood aan verstikking van hulle eersteling, ‘n dogterjie, het meegebring “dat Mynie haarself aan sosiale verpligtinge onttrek het” (88). Van 1899 tot 1905 is hulle drie seuns gebore.

    Tydens die ABO is Mynie in Port Elizabeth in ‘n konsentrasiekamp aangehou en daarna in die Meerbank-kamp by Durban. “Hier in Meerbank het Mynie se gesondheid met verloop van tyd ‘n ernstige knou gekry, wat tot gevolg gehad het dat sy feitlik vir die res van haar lewe ‘n semi-invalide was” (89-90). Anders as Isie was Mynie “nooit bitter teenoor die Engelse nie” (90). “Mynie het glad nie geglo in die voorgeskrewe medisyne wat deur geneeshere voorgeskryf is nie. Sy het hoofsaaklik aan homeopatiese middels geglo … Sy het veral geglo aan natuurlike middels en onder meer aan nat lappe en veral kasterolie” (99). Toe dit in 1924 lyk asof Barry die eerste minister sou word, het Mynie gesê: “Ek wil regtig tog nie die eerste minister se vrou wees nie” (94). Mynie het toe aan haar seuns gesê “dat sy elke aand bid dat die Here haar liewer moet wegneem” (94).

    “Mynie is baie selde in die openbaar aan die sy van die Generaal [Hertzog] gesien” (94). Isie het altyd verkies om liewer so onsigbaar moontlik in die agtergrond te bly; as’t ware soos die pous se vrou. Maar dit geld in selfs groter mate vir Mynie. “Mynie het Hertzog nooit op enige buitelandse besoek vergesel nie” (95). Sy was geen goeie gasvrou vir die staatsman Hertzog nie, al word sy beskryf as “‘n kok sonder weerga” (92). “Dit was nie soseer omdat sy onwillig was nie, maar dit was nie in haar aard om sosiale kontak te maak en in die openbaar op te tree nie” (87). Aan huis in Bloemfontein was die Hertzog-egpaar egter bekend vir hulle gasvryheid. “Toe daar aan die begin van die dertigerjare tekens van toenadering tussen die twee politieke strydrosse, Hertzog en Smuts, was, het dit sonder twyfel vir Mynie veel vreugde besorg” (95).

    Die grofste fout in die boek is dat hoofstuk 3 met “Albert Hertzog” begin (83) en die leser dalk eers later agterkom dat James Barry Munnik Hertzog bedoel word (85). Albert (1899-1982) was die Hertzogs se oudste seun en ‘n NP-minister (1954-1968). In 1969 het hy van die NP weggebreek en is die Herstigte Nasionale Party onder sy leiding gevorm. Hy was vanweë sy verkramptheid bekend. Wat minder bekend is, is dat sy eerste vrou, Katie Whitely, Engelssprekend was.

    Maria Malan

    DF Malan (1874-1959, eerste minister 1948-1954) se tweede vrou, Maria (1905-1973) was die NP-organiseerder vir Calvinia, met Malan as die Volksraadslid (1918-1938). “Dit is nogal ironies dat doktor Malan aanvanklik by herhaling aan Maria Louw voorgestel moes word voordat hy haar onthou het” (102). Dit herinner aan ‘n NP-politikus wat ‘n lang pad per motor saam met Malan gereis en deurlopend gesprek met hom gevoer het; hy in ‘n agterste en Malan in die voorste passasiersitplek. Toe hulle uiteindelik arriveer by die byeenkoms, maak die politikus vir Malan die motordeur oop, met Malan wat verbaas was om hom daar aan te tref. Malan was bekend vir sy “skugterheid en teruggetrokkenheid” (105). In 1937 toe hy met Maria getrou het, was Malan “‘n man van drie-en-sestig en sy ‘n vrou van twee-en-dertig” (106).

    Malan se weduwee-stiefma, Esther, was sedert 1908 sy huishoudster. In 1926 het hy op 52-jarige ouderdom met Mattie, wat 23 jaar jonger as hy was, getrou. In 1927 is sy seun Danie en in 1929 is Hannes gebore. In 1930 het Mattie gesterf. Daarna was Esther se suster, Nettie Fourie, sewe jaar lank Malan se huishoudster. Sy het ‘n uitstekende verhouding met die twee seuns gehad. Sy was moontlik op Malan verlief en het dalk gedink dat sy die tweede mevrou Malan sou word. Die kernprobleem met Maria was dat sy bykans ‘n oujongnooi en baie jonger as Malan was en sy die stiefmoeder van Malan se twee seuns geword het. ‘n Potensiële voordeel van sy tweede huwelik was dat sowel Malan as Maria baie in die politiek belanggestel het, ‘n “besondere saambindingsfaktor [wat] bykans” heeltemal “in sy eerste huwelik afwesig was” (105).

    Maria het geleer om motor te bestuur omdat Malan so ‘n swak bestuurder was. Sy sig was swak. “Daarby was hy so ingedagte dat hy nie daartoe in staat was om sy aandag by die pad te bepaal nie. Selfs in die huis het hy nie altyd geweet wat om hom aangaan nie” (110). Hulle huis in Seepunt is vergroot sodat Nettie na die nuwe kamer verskuif kon word. Dit het nie die probleme opgelos nie. “Dit het spoedig duidelik geword dat Maria en Nettie net nie in een huis sou kon saamleef nie” (110). Die twee seuns was aan Nettie geheg en wou Maria nie aanvaar nie. By die meeste lede van Malan se familie was daar “nie ‘n gevoel van spontane hartlikheid teenoor Maria nie” (111). Nettie is spoedig na ‘n woonstel in die nabyheid van die Malan-woning verskuif. In 1942 het die Malans na Môrewag, ‘n woning in Stellenbosch, verhuis. Nettie is in 1943 oorlede. Ná miskrame het die Malans in 1948 ‘n Duitse weeskind, Marietjie (gebore in 1944), aangeneem.

    Maria het gemeen dat Nettie die seuns “heeltemal te veel toegelaat” het (112); “dat gebalanseerde opvoeding sterker dissipline vereis” (113). Sy wou “haar gesag as [stief]moeder behoorlik … laat geld … Hulle mag nie meer strokiesprente gelees het nie aangesien Maria gemeen het dat dit hul aanleer van Engels sou ondermyn. Verder is hul besoeke aan die bioskoop drasties ingekort. Somtyds was sy amper raadop met Hannes se humeur en woedebuie en Danie se tafelmaniere wat veel te wense oorgelaat het. Om hierdie probleme aan te spreek, besluit Maria toe om ‘n puntetoekenning in te stel vir die beoordeling van swak maniere deur die week” (113), waarvoor ‘n prys of straf uitgedeel is. Malan “het hom onvoorwaardelik vereenselwig met sy vrou se besluite en optredes” (114).

    “Oor die algemeen was Maria Malan nie ‘n maklike mens nie … In die omgang, buite en binne die party, was sy nie gewild nie … sy [het] op baie se tone getrap … sy [was Malan se] klankbord en selfaangestelde nie-amptelike raadgewer. Sy was vas van plan om haar binne die party as invloedryk en onvervangbaar, veral vir Doktor, te vestig” (114). NP-politici, soos FC Erasmus en PW Botha, later albei ministers, het “met die hulp van Maria periodiek sekere sake onder doktor Malan se aandag [ge]bring” (114). “Dit was veral tydens doktor Malan se ampstermyn [as eerste minister] dat mevrou Malan se inmenging agter die skerms in besluitneming steeds groeiende kommer tot gevolg gehad het” (119). In 1954 het Maria hartprobleme ondervind en het Malan besluit om uit die politiek te tree. “Hy was in alle opsigte volkome afhanklik van haar bystand en ondersteuning” (122). PW Botha het Malan as sy mentor beskou, maar Maria het hom ná Malan se dood “totaal geïgnoreer en uitgeskuif” (125).

    Ek het die Malan-egpaar in 1948 gesien toe hulle ná die verkiesing per trein van Kaapstad na Pretoria gereis het. Die trein het op al die groterige stasies gestop sodat Malan vir die kiesers kon bedank vir die vertroue wat hulle in die Nasionale Party gestel het.

    Mabel Jansen

    EG Jansen (1881-1959, goewerneur-generaal 1951-1959) het in 1912 met Mabel (1889-1979) getrou. Jansen was ‘n volgeling van Barry Hertzog terwyl Mabel vir DF Malan gesteun en deurgaans koersvas die belange van die Nasionale Party bevorder het. Toe Jan Smuts met die uitbreek van die Tweede Wêreldoorlog hom by Brittanje geskaar het, het Jansen besluit om hom by Malan te skaar. Mabel was ‘n merkwaardige vrou met ‘n sterk persoonlikheid wat met doelgerigte vasberadenheid die Afrikanersaak op talle terreine, veral van kulturele aard, bevorder het, soos ‘n mens van ‘n Pellisier (haar nooiensvan) kan verwag. Sy het baie daarvan gehou om die eggenote van die goewerneur-generaal te wees.

    ‘n Dienspligtige wat wag by die Jansens se ampswoning in Kaapstad gestaan het, het vertel dat hulle geen probleem met Jansen gehad het nie maar doodbang vir Mabel was. “In haar persoonlike hoedanigheid was Mabel Jansen nie geliefd nie” (142). Daar is aan my vertel dat toe Mabel na haar man se dood uit Kaapstad op die spoorwegstasie by haar huis in Irene aangekom het, daar niemand was om haar te ontmoet nie. Sy het iemand oorreed en gehuur om haar bagasie met ‘n kruiwa tot by haar huis te stoot. Sy het sekerlik beter as dit verdien.

    Susan Strijdom

    JG (Hans) Strijdom (1893-1958, eerste minister 1954-1958) se tweede vrou was Susan (1910-1999), met wie hy in 1931 getrou het. Sy is beskryf as ‘n “aanvallige, verfynde vrou” (143) wat nederig en pretensieloos en glad nie polities ingestel was nie. Dit is in skrille teenstelling met Maria Malan. DF Malan wou Strijdom nie as sy opvolger gehad het nie, ten minste deels omdat Maria nie van Strijdom gehou het nie.

    Susan was die suster van Jan de Klerk, die pa van Willem/Wimpie en FW. Strijdom het Jan as ‘n minister in sy kabinet aangestel, al was Jan nie ‘n politikus nie. Hierdie aanstelling is destyds as nepotisme wyd veroordeel, maar dit het aan die De Klerks ‘n voet in die politieke deur laat kry, met mettertyd katastrofiese gevolge. FW de Klerk het mandaadloos aan swart mag oorgegee en daarmee die Afrikanervolk ondergeploeg; iets wat heeltemal teen die grein van Strijdom sou ingaan. Met die Anglo-Boereoorlog kon selfs die Britte nie die voortbestaan van die Afrikaners in dieselfde mate as De Klerk ondermyn nie.

    Die outeur noem dat die aktrise, Margaretha van Hulsteyn (1896-1970), Strijdom se eerste vrou was. Hy verwys egter glad nie na David Bloomberg se interessante boek oor haar nie (Praag 24.12.2017), terwyl hy wel kennis geneem het van Martie Retief-Meiring se boek (2008) oor FW de Klerk se tweede vrou, Elita.

    Betsie Verwoerd

    Hendrik Verwoerd (1901-1966, eerste minister 1958-1966) en Betsie (1901-2000) het in 1927 getrou. Sy word ‘n “minsame maar sprankelende mensie” genoem (167). “Betsie Verwoerd was klein en tenger van bou, selfs ietwat broos van voorkoms, waar dr Verwoerd self ‘n kolos van ‘n man van oor die ses voet was” (162-163). Albei was intellektueel hoogs begaafd. Sy het onselfsugtig vir hom gelewe en bv bykomende leeswerk namens hom gedoen wanneer hy te besig was. By die Verwoerds het werk voorkeur geniet, gevolglik het hulle nie dikwels onthale aangebied nie. Daar word genoem dat Betsie in toeristeklas na Europa gevlieg het. Vergelyk dit met die talle politici en hulle aanhangsels van veel mindere gehalte wat deesdae dikwels op staatskoste oorvloediglik in die mees luukse klas vlieg.

    Betsie het myns insiens gefouteer deur in 1995 saam met Nelson Mandela in haar huis in Orania tee te drink. Dit was immers deel van Mandela se Afrikaner-paaiery. Daar word verwys na die dagboek wat Betsie bygehou het. Hoewel sy uiters omsigtig te werk gegaan het om moontlike latere misbruik van die inhoud te voorkom, is dit presies waaraan haar een kleinseun, Wilhelm, hom skuldig gemaak het (Praag 28.07.2018). Ek het Betsie as weduwee ‘n enkele keer gesien toe sy saam met haar skoonseun, Carel Boshoff, en ander familielede die botaniese tuin in Bettysbaai besoek het.

    Nellie Swart

    CR Swart (1894-1982, goewerneur-generaal 1959-1961, staatspresident 1961-1967) se vrou, Nellie (1903-1986), word onthou vir haar sjarme, grasie en minsaamheid. Sy was ‘n uitmuntende kok. Hulle het in 1924 getrou. Sy het geen belangstelling in die aktiewe politiek gehad nie.

    Lettie Fouché

    Jim Fouché (1898-1980, staatspresident 1968-1975) het in 1920 met Lettie (1900-1993) getrou. Jim het gesê dat Lettie “grootliks die kweekbodem help vorm [het] waaruit ek in die openbare lewe ontplooi het” (192). Ná sy aftrede het hulle hulle in hulle huis in die Strand gevestig. Ná Jim se dood is sy in die Altena-ouetehuis in die Strand versorg. Terwyl Jim die staatspresident was, het my ouers op ‘n bank op ‘n stasieperron gesit toe ‘n trein met Jim daarin stadig deur die stasie beweeg het. Jim het my ouers vriendelik gegroet. My ouers was hoogs beïndruk met Jim se nederige meelewendheid.

    Margo Diederichs

    Nico Diederichs (1903-1978, staatspresident 1975-1978) het in 1932 met Margo (1907-1998) in die huwelik getree. Sy het ‘n hooghartige indruk gewek en was nie so geliefd soos haar voorgangers, Nellie Swart en Lettie Fouché, nie. In Julie 1995 het Nelson Mandela 19 dames, “die weduwees en eggenotes van voormalige vryheidsvegters, eerste ministers en presidente/staatspresidente van Suid-Afrika” in die presidensiële ampswoning in Pretoria onthaal (14). Dit is die soort veelrassige byeenkoms wat in Mandela se kraal gepas het. Betsie Verwoerd, Tini Vorster en Elize Botha het die onthaal bygewoon en ook Margo. Die idee vir die byeenkoms het van Margo gekom. “Volgens die president [Mandela] was mevrou Diederichs ook die eerste vrou wat hom met sy inhuldiging as president gelukgewens het” (15). Dit lyk asof Margo deeglik getransformeer het, veral as in ag geneem word dat haar man as ‘n Nazi-gesinde beskou is.

    Tini Vorster

    John Vorster (1915-1983, eerste minister 1966-1978, staatspresident 1978-1979) se vrou, Tini (1917-2000) was die dogter van PA Malan, ‘n prokureur van Worcester wat besonder invloedryk in Afrikanerledere was, bv in die direksie van Nasionale Pers en Sanlam. “Tini Malan was skrander, skerp, prakties, positief en sterk polities georiënteer” (215), maar sy het nie in John se politieke bedrywighede ingemeng nie. As student het sy die lesings in maatskaplike werk aan die Universiteit Stellenbosch bygewoon wat deur Hendrik Verwoerd uit die vuis, dus sonder notas, aangebied is. John en Tini het in 1941 getrou. Kort daarna is John vanweë sy Ossewa Brandwag-aktiwiteite in Koffiefontein geïnterneer (1942-1944). Die Vorster-egpaar was tot die ontbinding in 1951 lede van die Afrikanerparty. Sy het as huisvrou en met kos uitgemunt. “Ek sien om na hom [John] en sy klere” (233). Van John het Tini gesê: “Hy is die maklikste mens om mee saam te leef, want hy sleep jou nooit in by iets waarby jy nie ingesleep wil wees nie” (234). Ná John se dood het sy in die Serenitas-aftree-oord in die Strand gewoon.

    Elize Botha

    PW Botha (1916-2006, eerste minister 1978-1984, staatspresident 1984-1989) se eerste eggenote was Elize (1922-1997). Hulle het in 1943 getrou, Die enigste keer wat ek PW eerstehands gesien en gehoor het, was toe hy ‘n NP-organiseerder was, dus voordat hy ‘n parlementslid geword het. Hy het hom by DF Malan geskaar en teen Hans Strijdom. Elize is beskryf as “a gracious and homely person” (257). “PW en Elize het mekaar ongelooflik goed aangevul. Hy, ietwat voortvarend, aggressief van geaardheid, by tye uiters moeilik en Elize weer op haar beurt rustig, vriendelik en uitsonderlik diplomaties” (249). Sy was versot op haar eie verjaardag. Dit het PW laat sê: “Jou verjaardag is soos ‘n Swazi-begrafnis: dit hou ‘n week aan” (250). Elize was “daarop ingestel om nooit misbruik te maak van haar voorregte as eggenote van mnr Botha as minister en later as premier en staatspresident nie. Sy het haar man nooit op amptelike buitelandse besoeke vergesel as sy nie normaalweg ampshalwe op uitnodiging by só ‘n besoek ingesluit is nie” (255).

    Marike de Klerk

    FW de Klerk (gebore in 1936, staatspresident 1989-1994) se eerste vrou was Marike (1937-2001). Hulle het in 1959 getrou. Hulle het drie aangenome kinders gehad. Marike is as konserwatief beskou, met Tini Vorster en Eleanor Roosevelt as haar rolmodelle. Eleanor het te make gehad met Franklin Roosevelt se buite-egtelike verhouding met Lucy Mercer, soortgelyk aan FW se buite-egtelike verhouding met Elita Georgiadis. Marike het “met verloop van tyd die prooi van bykans vernietigende spanning geword” (280). “Vir Elita het Marike geen goeie woord gehad nie” (285) en “Elita was by tye erg verbitterd teenoor Marike” (286).

    Marike “did not hesitate to criticise FW in public” (272). “Hoe dieper FW in die kalklig in beweeg [het] hoe eensamer [het] Marike” geword (276-277). By haar was daar ‘n gevoel van persoonlike onsekerheid. “In haar rol as die eggenoot van die staatshoof het Marike aanvanklik vreemd, onseker en selfs onwaardig gevoel. Gedurig het daar by haar die vraag ontstaan of sy waardig genoeg is om so ‘n posisie te beklee en of sy werklik enigsins bevoeg is en selfs of sy bekwaam genoeg is daarvoor” (278). FW word beskryf as “the relaxed smoker” (272). FW en Marike het in 1998 geskei. FW en Elita het in 1999 getrou. In 2001 is Marike deur ‘n sekuriteitswag vermoor.

  • Leon Lemmer: Ton Vosloo: Lof der Zotheid?

    Leon Lemmer: Ton Vosloo: Lof der Zotheid?

    Desiderius Erasmus (1466-1536) het in sy boek, Lof der Zotheid (1511), die najaging van eie belang (insluitende die ek-sindroom/selfliefde) en die kortsigtigheid van sy tydgenote aan die kaak gestel. Volgens hom sal die mens Dwaasheid nooit afskud nie omdat hy meer deur hartstog as deur die rede beheer word. Dwaasheid veroorsaak dat mense die foute of voortreflikhede van ander mense selektief raaksien of miskyk. Dit is Dwaasheid wat veroorsaak dat die menigte nagevolg word. Die mees misleide mense is diegene wat vreugde put uit die verkondiging van leuens. Dwaasheid veroorsaak dat die mens sy ware natuur verloën deur die dood te verkies. Dalk ook die vernietiging van etniese groepe.

    Ongelukkig het ek toegang tot slegs ‘n Engelse weergawe van Erasmus se boek: The praise of Folly (128p; Amazon Kindle $0), vertaal deur John Wilson in 1668. Die volgende aanhalings uit hierdie lughartige boek kan (in ‘n mate) op wat hier onder volg toegepas word. Veral twee Dwaashede is in hierdie rubriek ter sake: “Philantia/Self-love” en “Kolakia/Flattery” (Kindle 108). Daar word verwys na ‘n man “that commits no errors himself, but has a lynx’s eyes upon others … the only wise” (411). “He may lawfully praise himself that lives far from neighbors” (60). “The more foolish a man is, the more he pleases himself and is admired by others” (641). Cicero: “All things are full of fools” (1139). “The greatest part of mankind are fools” (260). Prediker: “The number of fools is infinite” (1139). “Age, which is wont to render other men wiser, makes them the greater fools” (180). “All things sacred and profane are turned topsy-turvy” (92). Byvoorbeeld, Karel Schoeman het na ons “omgedopte land” verwys. “None but one of their own tribe can understand them” (893). Oor kulturele verwording en transformasie: “As if there were any difference between perishing and being another thing” (172).

    Ton Vosloo (gebore in 1937) se boek, Oor grense: ‘n Lewe in die media in ‘n tyd van verandering (Jeppestown: Jonathan Ball, 2018, 427p, R275; Amazon Kindle $13,59), wat op 24 Augustus op Amazon vrygestel is, het my tydens die lees daarvan spoedig aan Erasmus se boek herinner. ‘n Engelse vertaling van Vosloo se boek is terselfdertyd gepubliseer. Die outeur was aanvanklik ‘n joernalis, van 1984 af die uitvoerende hoof en van 1997 tot 2015 die voorsitter van Nasionale Pers (Naspers van 1998 af). Vosloo stel homself en die Nasperskoerante, veral vanaf die ontstaan van Beeld in 1974 – hy was die redakteur vanaf 1977 – voor as invloedryke bevorderaars van die “inklusiewe demokrasie” waarin ons ons sedert 1994 bevind. Dit is soortgelyk aan wat mede-joernalis Harald Pakendorf in sy gepubliseerde herinneringe gedoen het, maar in sy geval by Perskor, spesifiek by Die Vaderland (Praag 14.04.2018). Vosloo verwys na Pakendorf se “versigtig verligte toon” (Kindle 2680). Ondersteuners van apartheid asook Broederbonders het ná 1994 uiters skaars geword. Dit is te wyte aan die weerhaan-sindroom. Mense is geneig om hulle te skaar by wat in die mode is. Die kragdadigheid van die blanke politieke bewind is vervang met die waagmoedige ondersteuning van swart mag.

    Aan die begin wek die boek die indruk van ‘n sistematies, selfs chronologies, geskrewe teks. Daarna verval die boek egter in fragmente waarin baie herhaling voorkom. Vosloo probeer om lesers se belangstelling te behou deur skinderstorietjies aan te bied. Ek gaan nie veel uitwei oor die outeur se lewensgeskiedenis nie. Die meetsnoere het vir hom in lieflike plekke geval. Hy en Koos Bekker, wat Vosloo as uitvoerende hoof en daarna as voorsitter van Naspers opgevolg het, is voorbeelde van hoe buitensporige welgesteldheid mense nie net gaaf en selftevrede maak nie, maar hulle ook positief oor die nuwe Suid-Afrika stem. Die land wat in chaos en agteruitgang verval het, ontstel hulle nie danig nie, want Vosloo het ‘n uitvlugplekkie in Frankryk terwyl Bekker syne in Engeland aangeskaf het. Wanneer ek blanke bedelaars by straatkruisings sien, wonder ek onwillekeurig hoe diegene wat die voorbokke vir verandering was, hierdie verskynsel met hulle gewetens versoen. In baie gevalle is sulke bedelaars en verarmdes die slagoffers van rassediskriminasie.

    Vosloo erken dit nie direk nie, maar hy kom, soos Willie Esterhuyse, uit ‘n Sap-gesin. “Ek kom nie uit ‘n stoer Afrikaner-nasionalistiese agtergrond nie” (4662). Namate die blanke bewind gekwyn het, het albei hulle al hoe meer van die tradisionele Afrikaners gedistansieer. Vosloo dateer sy oorverligtheid heel moontlik verder terug as wat werklik die geval was. Oor sy jeug skryf hy: “My Afrikanergevoelens was maar redelik lou” (210). Hy hou van wat Giuseppe Mazzini gesê het: “Sluimer nie in die tente van jul vadere nie” (2495). “Die kultuur van eng, eksklusiewe [blanke/Afrikaner] nasionalisme moes nek-om gebuig word. Ons moes ‘n meer inklusiewe Suid-Afrikaansheid begin kultiveer” (2484). “Ons moes dus ingestel wees op vernuwing, vorentoe kyk, en waagmoed aan die dag lê” (2484).

    Vosloo is nie spaarsaam met lof vir homself nie. Hy het ‘n “veelsydige skoolloopbaan” gehad (161). Dit is egter nie opgevolg met enige formele naskoolse kwalifikasie nie. Desnieteenstaande: “My algemene kennis, insig, opvattinge en vaardigheid as politieke kommentator en redakteur het sterk ontwikkel” (479). Reeds voor hy by Nasionale Pers in diens getree het, is sy “joernalistieke vaardighede onmeetlik uitgebou” (1523). Vosloo verwys na homself en Alf Ries se joernalistieke ondervinding en samewerking wanneer hy skryf: “Dit het grootliks bygedra tot die reikwydte van ons albei se kennis en tot die betroubaarheid van die inligting wat ons in politieke berigte kon oordra” (4122). “My obsessie was deels politiek gedrewe: Onder my leiding het Beeld die Noorde vir ons verligte standpunt verower. Ek het in politieke rubrieke en kommentaar die pad voorberei vir ‘n groot politieke verandering: Die aanvaarding van ons swart landgenote as deelgenote” (508) – in werklikheid as oorheersers/base. Reeds in 1981 het Vosloo geskryf: “Die dag sou kom dat die NP met die ANC moet onderhandel” (527).

    In 1984 het Koos Bekker, met sy “vingerpuntgevoel vir belowende nuwighede” (1196), met Vosloo in verbinding getree, wat meegebring het dat Nasionale Pers hom toenemend op elektronies-digitale bedrywighede toegespits het. Vosloo het hoë lof vir sy eie uitsonderlike kennis: “Ek het danksy my kennis van HBO [Home Box Office] dadelik geweet wat hy [Bekker] in gedagte het. Later het ek besef dat as iemand anders in my stoel [van uitvoerende hoof van Nasionale Pers] was in 1984, Koos se voorstel waarskynlik op dorre grond sou geval het vanweë die gebrek aan die soort kennis wat ek toevallig gehad het” (563). “Ek het sy [Bekker se] potensiaal vroegtydig besef” (1214). Vosloo het ook die regte ingesteldheid gehad: Die direksie “wil nie ‘n leier sonder waagmoed aan die spits hê nie” (573). “Ek het geweet wat om te doen” (582). “Die stigting van M-Net was die radikaalste en grootste inisiatief in die geskiedenis van Nasionale Pers tot in daardie stadium” (628). Dit was ‘n “kwantumsprong” (628). FW de Klerk gebruik dieselfde term vir sy oorgawe aan swart mag.

    Soos in die geval van Allister Sparks, wat ook geen formele naskoolse kwalifikasie gehad het nie, oorbeklemtoon Vosloo die deurslaggewende invloed wat die akademiese jaar 1970/1 op hom as Nieman-genoot aan die Universiteit Harvard in Amerika gehad het (1523). Daarna het hy sy joernalistieke werk “met vars [linkse] perspektiewe op ons land se situasie benader” (2747). Wat hy nie noem nie, is dat die Suid-Afrikaanse joernalis aan wie hierdie genootskap jaarliks toegeken word, hom/haar as polities links moes bewys het of ten minste links beïnvloedbaar moet wees. Die genoot kan kies watter en hoeveel klasse hy wil bywoon en geen graad word aan die einde van die akademiese jaar aan hom toegeken nie. Vosloo beklee tans (2016 tot 2018) ‘n ereprofessoraat in joernalistiek aan die Universiteit Stellenbosch (US). Hy moet vier lesings per jaar lewer (4496). Toe hy aangestel is, het die departementshoof, Lizette Rabe, beweer dat dieselfde vereistes vir die aanstelling van ‘n ereprofessor as vir ander professore geld. As dit so is, word formele naskoolse kwalifikasies nie van US-professore vereis nie. Vosloo het wel drie akademies waardelose eredoktorsgrade ontvang.

    As oorverligte verduidelik Vosloo verligtheid soos volg: “‘n Verligte was oop vir oortuiging, en bereid tot hervorming. Die begrip verligtheid het ook ‘n ruimer betekenis aangeneem, naamlik ‘n neiging tot minder dwang en sensuur, tot groter kulturele vryheid en moderniteit, en tot rasionaliteit wat die Afrikaner-nasionalistiese impuls moes temper. Dit is geassosieer met ‘n minder patriagale ingesteldheid, met begrip vir die stryd om groter vroueregte, en groter toleransie vir homoseksuele mense … Gewilligheid tot verandering. Dit is miskien die kortste definisie wat ‘n mens van verligtheid onder die destydse Afrikaanse kiesers kan gee” (518). Verandering impliseer egter nie noodwendig verbetering nie.

    “Verligtheid as ingesteldheid het die een-mens-een-stem-bedeling nietemin moontlik help maak deur die oorwinning van die Ja-stem in die referendum van 1992 te verseker” (527). Wat Vosloo verswyg, is dat daar in die NP-propaganda van 1992 geen sprake van die moontlike toekenning van ongekwalifiseerde algemene stemreg was nie. Daar is gepraat van magsdeling, nooit van magsoorgawe nie. Die oorgrote meerderheid Ja-stemmers was in die waan dat die blankes die helfte of meer van die politieke mag sou behou; vandaar FW de Klerk se beloftes van bv eie woongebiede en eie skole. Aan die blanke kiesers is belowe dat die grondwet, waarop tydens die onderhandelinge ooreengekom is, aan hulle vir goed- of afkeuring voorgelê sou word. Dit is nie gedoen nie. Die blankes is gewoon in groot mate uit hulle toekoms verneuk. Hierdie immorele grondslag waarop die nuwe Suid-Afrika gebou is, word selde erken.

    Binne Naspers het verligtheid onder meer in die vorm van blatante rassediskriminasie – regstelling of bemagtiging genoem – neerslag gevind, bv by die aanstelling en bevordering van personeellede, asook by die Welkom-bemagtigingskema (vir gedrukte media, die grafosfeer – 1214) en dié van Phutuma Nathi (vir elektroniese media, die videosfeer – 1214). Blankes is verbied om hierdie Naspers-aandele te koop. Nie-wittes kon R50-aandele teen R10 bekom, terwyl die R40-lening mettertyd uit dividende afgelos sou word (820, 2558). Die aandele in elektroniese media het buitengewoon goeie resultate opgelewer. Die aandele in gedrukte media het teleurstellend gevaar. Een van Naspers se paternalistiese bedoelings was om nie-wittes in aandele-belegging op te voed. Dit beteken dat so ‘n belegger die risiko loop om geld op sy belegging te wen of verloor. Maar daar kan mos nie toegelaat word dat nie-wittes geld by ‘n eens blanke maatskappy verloor nie. Die gevolg was dat Naspers telkens paternalisties miljoene rande ten bate van hierdie aandeelhouers in die Welkom-skema gepomp het. Vosloo swyg hieroor. Maar hy skryf: “Naspers doen … stewige bemagtigingsaksies tot voordeel van die totale gemeenskap” (839). Soos in die ANC se beweerde bevoordeling van “al Suid-Afrika se mense” word blankes nie altyd by Naspers se “totale gemeenskap” ingesluit nie.

    In die boek word skindernuus geil versprei, al is baie daarvan oorbekend, bv Schalk Pienaar wat eers “‘n paar goeie doppe brandewyn gedrink het” voordat hy sy berigte getik het (387). Hendrik Verwoerd word ‘n “nie-kerklike” genoem (1611). Jimmy Kruger was nie ‘n gebore Afrikaner nie, want hy het Walliese ouers en aanvanklik die naam James Thomas gehad (1631). Izak de Villiers is as redakteur van Rapport ontslaan omdat hy regsgesind was (2513, 2736); “‘n verbitterde mens nadat hy Rapport in kritieke tye van die land in ‘n heeltemal verkeerde rigting gestuur het” (2521). Willem de Klerk is as redakteur van Die Transvaler ontslaan (3866) en daarna ook as redakteur van Rapport (2521), asook Dene Smuts as redaktrise van Fair Lady (2521, 2961). Smuts se voorganger, Jane Raphaely, het Smuts se ontslag onderskryf: “She has done you and Nasionale Pers a lot of damage” (3000).

    Lang David de Villiers het ‘n buite-egtelike verhouding met ‘n Jodin, Rae Golding, gehad en later met haar getrou (2829). Toe het sy ‘n geleentheid gebruik om kosjer-koekies aan lede van die Afrikaner-Broederbond voor te sit (2839). Kobie Coetsee het Adrienne Koch as minnares gehad (4149). Die tweeling wat Piet Koornhof by die bruin Marcelle Adams verwek het (2849), is darem seker ounuus. Adreas Wassenaar, lank die uitvoerende hoof van Sanlam, word ‘n “oud-Ossewa-Brandwag-kameraad” genoem (3449). Lang Hendrik van den Bergh, die hoof van die Buro vir Staatsveiligheid, word as ‘n “flambojante publisiteitsoeker” gekarakteriseer (3724). Oor Niël Barnard, die hoof van die Nasionale Intelligensiediens, skryf Vosloo: “Ek het hom leer ken as ‘n sterk individu met ‘n nog sterker ego” (4131).

    Piet Cillié het ‘n eiesoortige siening gehad oor sommige van die personeellede wat Nasionale Pers deur die jare verloor het: “Ons gaan van ons beste mense verloor, want dit is altyd die afwykende man wat brein het. Of liewer: Hy sal nie slim wees as hy nie ‘n bietjie bedonnerd is nie. Ons soek bedonnerde mense, ons moet hulle inbind. Hulle móét anders wees. Ons wil nie almal dieselfde wees nie, want dan word ons stagnant” (2990; ook 4581).

    “Die woord apartheid is reeds in 1919 deur Jan Smuts in ‘n toespraak gebruik” (1916). Hans Strijdom word soos volg aangehaal: “Either the White man dominates or the Black takes over” (1761). Dit is profetiese woorde. Mense het glo gedink Hendrik Verwoerd “loop op water” (1650). Geld dit nie eerder in oortreffende mate vir Nelson Mandela wat deur Vosloo St Nelson (hoofstuk 17) genoem word nie? Die hoogs intelligente Verwoerd het sy toesprake sonder notas gelewer (3934). Met verwysing na die tuislandbeleid: “Verwoerd wou wit baasskap herdefinieer as wit baasskap oor wit mense in hul eie land” (2634). “Verwoerd [het] … nooit sy humeur verloor nie” (3558).

    Oor John Vorster, “‘n gedugte kommunistejagter” (1944), skryf Vosloo: “In sy siel was hy verkramp” (1761). Vorster het glo ‘n “polisiestaat” met sy “drakoniese” beveiligingsmaatreëls geskep (1954). Die gevolg was “die inkerkering van verdagtes” (1954). Moes Vorster die bevolking eerder aan die bedrywighede van die terreurbendes van die ANC en ander “bevrydingsbewegings” blootgestel het? “Dit klink vandag totaal belaglik dat ‘n kommunis, gesien as ‘n soort duiwel, deur die destydse veiligheidsdiens agter elke bos uitgekrap is” (2273). Dan voeg Vosloo darem by: “Mens moet egter ter versagting in ag neem dat die kommunistiese Sowjet-Unie en Kuba besig was om groot steun aan die grensoorloë teen Suid-Afrika te verleen” (2273). “Vorster kon kla, soms op ‘n kleinserige manier. Maar hy het nooit tot ‘n onwaardige uitbarsting oorgegaan nie” (3558). Dit val op “hoe selfversekerd en arrogant Vorster was, en hoe neerhalend hy mense van kleur binne ons politieke bestel bejeën het” (4283).

    Robert “Mugabe het die tydgees en die groot lande se hantering van Suider-Afrika in die komende jare korrek gelees. John Vorster, en ook PW Botha ná hom, was te verknog aan die bestaande orde van wit magsbehoud en die onderdrukking van verset daarteen om Suid-Afrika ‘n kans op ‘n goeie toekoms te bied” (4315). “Dit was die dorre jare van Afrikanernasionalisme geassosieer met onbeskaamde rasse-oorheersing” (1925). Dit is glo ‘n “star mentaliteit” (1925). Is die huidige bestel van swart nasionalisme en swart oorheersing beter? Indien beter: Beter vir wie? Sekerlik nie vir die blankes en veral vir die Afrikaners nie. Vorster se hervormings was glo bloot “van kosmetiese aard” (2002).

    Al die genoemde Afrikaner-staatshoofde word afgekam. Die ergste slegsê kom PW Botha toe, al was hy hervormingsgesind, soos blyk uit die totstandkoming van die Driekamer-parlement. “Dit is gelees as toegewings wat toon dat die regime verswak” (2068). Botha word met woorde soos die volgende beskryf: “hooghartige en arrogante leierskap”(2068), “bakleierig en neerhalend teenoor sy kabinetskollegas … hy ‘n verleentheid vir die Nasionale Party en die regering geword het” (2109), “die sluheid van PW” (2117), “met watter argwaan en barsheid hy sy kabinetslede behandel” (2166), “sy liggeraaktheid en onbeheerste uitbarstings” (3420), “sy humeur toetentaal verloor. Hy het almal oor die kole gehaal en verskree … Sy opvlieënde humeur kon dalk selfs gelei het tot die beroerte wat sy loopbaan tot ‘n einde sou bring … die skade wat sy ontploffings van woede kon aanrig” (3430; ook 3548), “PW was nie net teenoor politieke opponente hooghartig nie” (3449).

    “PW Botha was berug vir sy uitbarstings. Hy was opvlieënd en bombasties en kon mense sonder aansiens des persoons met ‘n venynige tong bykom. Sy sogenaamd goedgesinde nasionale koerantmense is in die openbaar uitgeskel as lunsrieme” (2521). “As ‘n mens terugdink oor presidensiële humeure wat jy in Suid-Afrika beleef het, dan staan PW Botha loshande bo-aan die lys – voor met die spreekwoordelike myl” (3420). “PW tier egter onbeheers teen Lang David en ons persmense … met sy plofbare humeur” (3488), “Botha skryf grommend terug” (3499), “gaan PW gal af oor artikels wat ons koerante oor staatsamptenare se vergoeding publiseer” (3509), “PW se bevliegings en uitbarstings van woede kon oorwaai” (3517), “Nog ‘n voorbeeld van PW se opvlieëndheid. Sy woede was soms vervlietend en kon bedaar, maar dikwels eers nadat die skade gedaan was” (3527), “weer beledigingstyd … beskuldigings en beledigings” (3537).

    “By al sy ongemanierde nukke was PW Botha verantwoordelik vir die eerste barste in die dyk van harde apartheid. Die kritiek van die verregse[s] … naamlik dat PW Botha se beleid die dun end van die wig was wat tot swart oorheersing sou lei, was korrek” (2601). In soverre Botha gehelp het om die land aan swart mag oor te dra, behoort die oorverligte Vosloo hom mos te loof pleks van hom ongebreideld sleg te sê. Maar Botha sou nie so gewillig soos FW de Klerk oorgegee het nie. “Dit is ‘n ope vraag of ons ‘n skikking sou bereik het indien Botha die regering ná 1989 gelei het. Die interessante faktor hier is dat PW Botha se opvlieënde geaardheid te staan sou gekom het voor Mandela se ontwapenende vermoë om vriende te maak en mense te beïnvloed. PW sou waarskynlik wou vasskop teen die afgee van mag aan ‘n meerderheidsregering gebaseer op universele stemreg. Maar was Mandela nie dalk die één mens wat PW sou kon vermurwe het nie?” (4140).

    Ek vra my af: Is dit goeie joernalistiek of goeie gewone skryfwerk as Vosloo met so baie herhaling iemand en daarby ‘n staatshoof slegsê? Sou hy dieselfde in die geval van enige nie-wit mens gedoen het? Die plekverwysings hier bo toon dat Vosloo se verguising van Botha verspreid deur die boek voorkom. Dit in sigself weerspieël die gebrekkige sistematiek van die teks. Wat ons hier mee te make het, is ‘n katarsis, ‘n hoogs oordrewe ontlading van die outeur se gevoelens jeens Botha. Dit strek Vosloo nie tot eer nie.

    “My kontakte met De Klerk was altyd hoflik en beskaafd. Dit is die soort mens wat hy is. Omdat ons koerante sy verligte politieke koers gesteun het, was daar nooit onsmaaklike botsings nie … Pres Mandela was net so beleefd en waardig in sy omgang met ons” (3577). Vosloo noem Mandela “die groot man” (3597) en”‘n onvergeetlike man” (4113). “Ek salueer ‘n merkwaardige mens” (3617). Mandela is darem nie altyd heeltemal volmaak nie. Dink aan “hoe Mandela hom tydens Kodesa vererg het vir FW en hom tromop geloop het oor die NP se agterdog dat die ANC in kwade trou onderhandel” (4075). Thabo Mbeki “was altyd hoflik en ‘n uitstekende luisteraar” (3617). Oor Jacob Zuma skryf Vosloo min, behalwe dat ‘n beloofde opvolgaksie nie plaasgevind het nie (3639). Die punt is dat Vosloo nie kritiek op De Klerk en die ANC-staatshoofde lewer nie; heel anders as in die geval van die vorige Afrikanerstaatshoofde en veral PW Botha.

    Vosloo vertel hoe hy en “die groot onderwysman Franklin Sonn” (4042) saam met Mandela besoek aan die inwoners van nie-wit woonbuurte in Calitzdorp en Carnavon gebring het. Tydens hierdie vlugte het Mandela baie oor mense soos PW Botha en FW de Klerk te sê gehad, maar Vosloo eerbiedig die vertroulike aard van daardie mededelings. “Hoewel Mandela van stories oorborrel, hy nie regtig nydig is of skinder nie” (4054). Mandela sê min aan die skares wat op sy koms gewag het. “Jy kon sien en voel hier is nou ‘n politikus, ‘n man in totale harmonie met sy mense” (4093). Mandela stoot ‘n heeltemal onvoorbereide Vosloo voor sodat hy kan sê wat hy as weldoener alles uit sy eie sak vir hierdie agtergeblewenes gaan doen. “St Nelson het my lekker onkant gevang” (4064). “Dit is my mense hierdie … mense wat so lank deur wit mense uitgestoot en verneder is” (4064).

    Dit gaan my verstand te bowe dat Vosloo nie Mandela se bymotiewe gesnap het toe hy uitgenooi is om saam met hom rond te jakker nie. As oorverligte verkwalik Vosloo uiteraard nie vir Mandela nie. “Op Carnavon kon ek die Madiba magic op volle toere sien. Dié betowering skryf ek aan verskillende aspekte van sy persoonlikheid toe … Hy is ongekunsteld, maar so slim soos min … Hy straal outydse warmte en spontaneïteit uit. Hy is eg … Die martelaarstatus wat sy inkerkering aan sy buitengewoon innemende persoonlikheid toegevoeg het, het van hom inderdaad ‘n soort heilige gemaak” (4093). “Mandela het nie alleen stamina gehad nie, maar ook staal in sy pype. Die ou Boere-uitdrukking vir ‘n goeie en ware man, ‘n man ‘met ‘n hart van goud en ‘n wil van staal’ kom by ‘n mens op” (4103). Stroperiger naïwiteit is kwalik denkbaar.

    Terwyl hy op Robbeneiland ‘n gevangene was, het Mandela Afrikaanse digbundels suksesvol by Nasionale Pers gebedel. Mandela het ‘n brief geskryf om dankie vir hierdie aalmoese te sê. Hierdie brief word deur Naspers vertroetel: “Een kleinood wat in die gang van Naspers se hoofkantoor hang, is ‘n geraamde brief van Mandela” (3597). In een van die digbundels is Ingrid Jonker se gedig, “Die kind”, wat Mandela in 1994 in sy inhuldigingstoespraak as president in die parlement voorgelees het. Die gedig handel oor ‘n (blanke) soldaat wat ‘n swart kind doodgeskiet het. Myns insiens was dit ‘n gemene, lae hou wat Mandela teen blankes geplant het. In die pers is dit egter destyds aangeprys as wonderlike erkenning wat Mandela aan Afrikaans verleen is. Soos ek, vermoed Vosloo (3608) dat Jakes Gerwel die aandag van Mandela gevestig het op die potensiaal wat die gedig vir politieke misbruik het.

    Vosloo vertel dat hy Gerwel destyds dikwels op lughawens in die buiteland raakgeloop het. “Eers baie later sou ek uitvind Jakes was so in die stilligheid ‘n koerier van die ANC, met boodskappe na kamerade in die buiteland” (3608).”Jakes sluit later op my uitnodiging by Naspers se direksie aan. Hy was ‘n voortreflike direkteur en later voorsitter van Media24″ (3608). Wat Vosloo verswyg, is dat Jaap Durand, as vise-rektor van die Universiteit van Wes-Kaapland (UWK), grootliks Gerwel se take as rektor vervul het. Gerwel het hom by voorkeur met ondermynende politieke bedrywighede besig gehou. Onder die leiding van Gerwel en Durand het die oorwegend Afrikaanse UWK ‘n uitsluitlik Engelse universiteit geword. Gerwel het na Media24 se Suidoosterfees as ‘n “soomlose” Afrikaanse fees verwys (4468). Heel aan die einde van sy lewe het hy besef dat hy ‘n naatlose fees bedoel het. ‘n Geldige vraag is: In hoeverre het die UWK en by implikasie die “apartheidsregime” vir Gerwel se reis- en verblyfskoste as ANC-koerier betaal? Gerwel en Durand het saam minstens een ANC-byeenkoms in die buiteland bygewoon. Dieselfde vraag kan oor die finansiering van daardie besoek gestel word (Praag 14.01.2017).

    Vosloo sal nie en het nie teen enige swart staatshoof so tekere gegaan soos teen hulle blanke eweknieë nie. Hy haal met smaak aan wat Nelson Mandela oor hom geskryf het (2361). Dit is mos per definisie hoë lof, al het iemand anders dit dalk namens Mandela geformuleer. Ewe onbeskeie haal Vosloo ook aan wat mede-joernalis Rykie van Reenen oor hom geskryf het: “Mnr Sukses … die prins van nuusredakteurs” (4652). Wat ontstellend is, is dat Vosloo beweer dat FW de Klerk weens uitlatings in ‘n Dawie-rubriek in 1989 in Die Burger goedsmoeds enige aandrang op groepregte laat vaar het. Wiets Beukes het in daardie rubriek die wens uitgespreek dat die nuwe grondwet “kleurblind” moet wees; iets wat die 1996-grondwet allermins is. “Mandela het [in 1997] aan ons [Nasionale Pers-]groep gesê sy uitgangspunt in onderhandelinge was dat groepvorming bevry moet word om spontaan plaas te vind. In een van hulle eerste ontmoetings het Mandela FW de Klerk se aandag op die Dawie-rubriek uit 1989 gevestig. Volgens hom het pres De Klerk onmiddellik gereageer met: ‘Nou ja, as Dawie só sê, sal ek vir my mense sê ons kan daardie groepwette maar los’” (2371; ook 3597). Kan dit wees dat De Klerk op so ‘n lukrake wyse oor belangrike sake besluite geneem het en skynbaar nie geweet het dat verskillende joernaliste die Dawie-rubriek skryf nie, sodat almal nie ewe gesaghebbend kan wees nie? Vind groepvorming deesdae spontaan plaas of is dit doodeenvoudig die geval dat die swart meerderheidsgroep sy wil ten koste van die minderheidsgroepe kan afdwing?

    Hierna haal Vosloo die lof aan wat Piet Cillié vir hom gehad het (2390). Maar dan skryf Vosloo: “Leierskap beteken selfbevraagtekening, maar nie vertwyfeling nie. Oor die jare het ek dit my vaste voorneme gemaak om nooit selftevrede te wees nie … Ek het my as bestuurshoof nie maklik aan selfvoldaanheid oorgegee nie” (2401). En as afgetredene? Hy vervolg: “My leierskap is in my joernalistieke jare gevorm … jy kon … ‘n helikopterblik kry op die landsake soos hulle ontvou het” (2411).

    Volgens Vosloo is daar in verkramptheid en verregsheid geen heil nie. Hy lys die aanhangers van “harde apartheid” (406). Daarteenoor stel hy “denkende mense wat verder as die naakte rassisme van die NP gekyk het” (406). Sy Sap-gesindheid slaan deur in sy verwysing na die “katlagters” se “hoon vir [Helen] Suzman en minagting vir sir De Villiers Graaff en sy Verenigde Party”(396). Vir die Potchefstroomse Doppers wat die apartheidsbeleid gekritiseer het, het Vosloo hoë lof: “Hierdie keurbende … kan beskou word as van die eerste ware jukskeibrekers teen apartheid. Dis juis uit hul geselskap wat Willem de Klerk [FW se ouer broer] gekom het” (1400). Vosloo noem hulle idees “vooruitdenke” (1429) of “voorposdenke” (1448, 1523). Hierteenoor word die “droomwêreld” (1556) of “ontvlugtingsdenke” (1469) van die NP-regering gestel. Dit was glo “eenrigtingdenke” (1668). Is diegene wat die ondergang van die blanke bewind en swart oorheersing begeer het, nie veel eerder skuldig aan eenrigting- of afgrondsdenke nie?

    Vosloo onderskryf die volgende geykte beskouing oor die 1990/94-ramp: “Hierdie politieke wonderwerk is wyd in die wêreld toegejuig” (1882). Vir die Afrikanerdom, daarenteen, het dit histories en hoogs regverdigbaar om oorlewing gegaan. Die Afrikaners het “hulle gedurende die Engelse koloniale bewind en veral sedert die Anglo-Boereoorlog in ‘n oorlewingstryd bevind … Die oorlewing van hul taal, kultuur, godsdienstige waardes en feitelike voortbestaan as etniese groep binne ‘n Afrika-land was op die spel wanneer hulle oor die politieke bestel vir Suid-Afrika nagedink het. Boonop moes hulle ‘n lank gekoesterde nasionalistiese ideaal, uiteindelik verwesenlik deur die Nasionale Party, finaal prysgee” (1890). Daarom is dit myns insiens glashelder dat die meeste blankes en veral Afrikaners wat in die 1992-referendum Ja gestem het, mislei is.

    Desnieteenstaande loof Vosloo die rol wat die Nasionale Pers-koerante in hierdie verneukspul gespeel het. Wat glo beoog is, is “‘n moreel regverdige, inklusiewe bestel waarmee die hele [!] bevolking gelukkig kon wees … ondanks die risiko’s wat sodanige transformasie vir hulle kon inhou” (1899). Vosloo verkondig die gewilde leuen dat die blanke kiesers vrywillig van hulle politieke mag afstand gedoen het; dat hulle die oormag aanvaar het “van die etniese groepe wat hulle voorheen van politieke mag ontsê het” (1899). “Die invloed wat Nasionale Pers op sy lesers uitgeoefen het om op ‘n verligte manier te dink en Ja in hierdie [1992-]referendum te stem, het grootliks tot die oprigting van ‘n demokratiese Suid-Afrika bygedra” (1899). “Ons optrede het gehelp om FW de Klerk uiteindelik in die leiersrol te plaas wat aan hom die Nobelprys sou besorg” (2077).

    Die blanke bewind word met oorgawe gekritiseer, bv: “Onder senior joernaliste was daar soms kwalik bedekte irritasie oor die hardhandige segregasie van rasse en die dom besluite wat die NP-regering dikwels in sy onbuigsaamheid geneem het, tot skade en skande van Suid-Afrika” (1350). Sulke kritiek word nie teen die ANC-regering uitgespreek nie. “Met die aanbreek van die nuwe, volledig demokratiese Suid-Afrika …[het] Naspers … van die begin van die nuwe bewind konstruktief aan ons nuwe samelewing help bou” (2558). Baie selde slaan Vosloo se teleurstelling met die nuwe Suid-Afrika deur. “Ná 1994 het ek ná een besoek aan die nuwe demokratiese parlement nie weer die plek besoek nie. Dit het na my mening ontaard in ‘n politieke sirkus met geen stewige debatvoering of geslypte argument teen geslypte argument nie. Wat [Julius] Malema en sy bende [!] die laaste tyd met die verrigtinge van die parlement aangevang het, is benede peil en tekenend van ons land se agteruitgang wat die openbare lewe betref” (424). Dit moet vir Vosloo sekerlik nie lekker wees om konkrete bewyse te sien van waarvoor hy hom beywer het nie. Die nuwe bedeling het myns insiens geblyk ‘n volslae mislukking te wees.

    Naspers het tot ‘n groot, gediversiveerde, internasionale maatskappy ontwikkel. “Dit is lank nie meer die Nasionale Pers van ouds met sy Afrikaanse inslag nie! Die direksie se voertaal is in 2014 op my aanbeveling na Engels verander” (1231). “In die sakewêreld is daar nie plek vir oorwegings of sentimente wat jou sukses kan belemmer nie” (1239). Die Naspers-filiaal, M-Net, was aanvanklik in gelyke mate Afrikaans en Engels (1239), maar het spoedig heeltemal verengels. kykNET en VIA het die Afrikaanse televisiekanale geword (1249), maar daar is skynbaar min besorgdheid oor die gehalte van die Afrikaans wat gebeeldsend word. Dit wil voorkom asof daardie “Afrikaans” al hoe meer verengels.

    Die houding van Naspers teenoor Afrikaans is kommerwekkend. In 1976 het Afrikaans ná die georkestreerde Soweto-opstand weens ANC- en soortgelyke propaganda “die taal van die onderdrukker” geword (2253). “By Beeld en Rapport het die redaksies sterk standpunt ingeneem teen die afdwing van Afrikaans in die skole van Soweto … Rapport het kragtig kommentaar gelewer: ‘Kry end! Ons wil nie bloed aan ons taal hê nie.’ Dié opmerking illustreer die reguit kritiek op maatreëls van die NP-regering wat koerante van Nasionale Pers hulle teen dié tyd veroorloof het” (2253). In werklikheid was die taalvereiste nie onbillik nie. Engels en Afrikaans was die enigste amptelike tale en die skoliere sou werksgewys baat as hulle kennis van albei gehad het. Skoliere behoort onderrig te ontvang in wat hulle nodig het; nie in wat hulle gemakshalwe verkies nie.

    As deel van die verligtheid/openheid van Nasionale Pers, blykbaar veral in die aanvangsdekades, beweer Vosloo: “Die koerante van die Pers het in hul briewe-kolomme en forum-artikels … altyd geleentheid aan dissidente stemme gebied” (1333). Dit moet met ‘n knippie of groot skeut sout geneem word. Daar was altyd ‘n ideologiese, spesifiek politieke, voorkeur by hierdie koerante, eers pro-blank (veral pro-Afrikaner) en pro-NP en later pro-hervorming/transformasie en pro-swart. Tans is die Naspers-voorkeur sterk polities byderwets gelaai. Kyk maar gerus na hierdie koerante se eienaardige keuse van rubriekskrywers. Toets die objektiwiteit van die briewekolomme. Behoudende of regse menings word selde gepubliseer. Die standaardverskoning is “gebrek aan ruimte.”

    Kyk ook na die reaksie/kommentaar van lesers onderaan die berigte op Netwerk24. Dit is duidelik dat daar ‘n reuse gaping bestaan tussen wat in die artikel staan en die politieke mening van die oorgrote meerderheid lesers. Maar dit weerspieël steeds nie die volle sterkte van die verset/weersin van die lesers nie. Polities onaanvaarbare reaksies, veral as hulle duidelik geformuleer is sodat hulle ‘n impak kan hê, word glad nie gepubliseer nie. Ek volstaan met ‘n enkele voorbeeld. Netwerk24 is nie bereid om kommentaar te publiseer wat die klaarblyklike verband tussen enersyds Nelson Mandela se doelbewuste keuse van geweld en die stigting van die MK-terreurbendes en andersyds die huidige ingeburgerde geweldskultuur uitwys nie. In sy eerste en enigste onderhoud met PW Botha het Mandela gesê: “As daar ‘n skikking moet kom, sal afgesien moet word van die stel van voorwaardes vir onderhandeling. Hy het spesifiek verwys na die voorwaarde dat geweld afgesweer moet word” (4140). Die koerante van die Naspers-filiaal, Media24, het baie blanke lesers, nie omdat die meerderheid van hulle met die byderwetse politiek wat opgedis word gediend is nie, maar omdat Naspers oor die monopolie van Afrikaanse hoofstroomkoerante beskik.

    Die naam van JP (Pieter) de Lange, ‘n opvoedkundige en rektor van die Randse Afrikaanse Universiteit (1979-1987), duik telkens in die literatuur op as een van die radikaal oorverligtes vir wie swart oorheersing ‘n passie was. Hy kan as die vader van die huidige enkele skoolonderwysdepartement in Suid-Afrika beskou word; asof die verskillende ras- of etniese groepe nie verskillende kulturele en onderwysbehoeftes het nie. In Vosloo se boek word dikwels positief na De Lange, wat ook in die Naspers-direksie gedien het, verwys (690, 1502, 2381, 2549, 2811, 2829). In ‘n nuwe boek oor die Afrikaner-Broederbond/Afrikanerbond deur OJO Ferreira, wat ek nog wil bespreek, word De Lange saam met JA (Johan) Heyns uitgewys as die vernaamste aanstigters van verandering in daardie organisasie en die land. Wat die ANC en swartes alles aan De Lange te danke het en wat die Afrikanerdom alles aan hom te wyte het, is blykbaar nog nêrens verhelderend gedokumenteer nie. Hy kan hopelik met genoegdoening die kontras tussen die eertydse Randse Afrikaanse Universiteit en die huidige Johannesburg University as die vrug op sy linkse aktiwiteite beskou.

    Die openbarendste deel in Vosloo se boek handel oor hoe daar gekonkel is om van PW Botha as staatshoof ontslae te raak en die verloorder FW de Klerk in sy plek aangestel te kry. Aan die begin van 1989 het Vosloo “aan FW de Klerk en sy kollegas advies gegee dat hulle as groep ‘n gesprek met PW moes voer” (2078). Piet Cillié, die voorsitter van Nasionale Pers, het aan Vosloo, die uitvoerende hoof van Nasionale Pers, te kenne gegee dat Botha na sy beroerte nie voldoende herstel het om as staatshoof te funksioneer nie. Vosloo het Wiets Beukes, die redakteur van Die Burger, Willem Wepener, die redakteur van Beeld, en Bob van Walsem, die redakteur van Rapport, aangehits om iets aan die saak te doen. Volksblad is ook betrek. Die resultaat was “politieke dinamiet van die ergste graad” (2098). Cillié het een van hierdie berigte geskryf.

    Vosloo se standpunt was: “Daar kom ‘n tyd waar ons groep ‘n deurslaggewende rol kan speel en dit is nou weer so ‘n oomblik” (2098). “Nasionale Pers het PW se uittrede probeer fasiliteer en was dus diep betrokke by die saak” (2117). Vosloo het ook ‘n boodskap aan De Klerk gestuur “oor die absolute dringendheid dat FW sake moet doodvat. FW het later sy waardering vir ons optrede laat weet” (2098). De Klerk wou klaarblyklik graag Botha se pos beklee, afgesien daarvan of hy geskik vir so ‘n taak is. Vosloo het ook ander mense gebel en onder meer hierdie raad gekry: “Mense soos Magnus (Malan) en Barend (du Plessis) sou gat omgooi” (2109); dus dat hierdie twee lojaal teenoor Botha is. Kan hierin moontlik ‘n rede gelees word waarom juis hierdie twee oud-ministers nou in die Bird Island-sage beswadder word?

    Ná die (smeer)berigte verskyn het: “Ek kry oproepe van Dawie de Villiers, minister van mineraal- en energiesake, en Kobie Coetsee, minister van justisie” (2117) – twee De Klerk-dissipels. “Dawie sê FW de Klerk moet optree. Hy bespreek die opsies wat hy aan FW gaan voorlê met my. Hy sal FW … twaalfuur by die vleisbraai van die Stellenbosse NP-sportdag sien. Dawie wys op die sluheid van PW se werksbesoek aan die Kaap, ná ‘n gesondheidsverklaring uitgereik deur homself, en vervolgens ‘n aanval op sy kabinet … Dawie voorsien dat hy self met Chris Heunis, minister van grondwetlike hervorming, gaan bots” (2117). “Kobie Coetsee bel my van sy Vrystaatse plaas. Hy is ontsteld oor PW se onderhoud wat in Volksblad te lese was … Hy sal sy besoek aan sy plaas kortknip en die Saterdagmiddag terugvlieg Kaap toe. Kobie wou kontak met my hou en ons bespreek die drie opsies wat hy aan FW wil noem” (2128).

    Vosloo probeer ook om Jack Viviers, Botha se pers-attaché, oor te haal tot dislojaliteit jeens Botha. Viviers sê egter (tereg, soos later sou blyk): “FW en die jonges kan nie die land regeer nie” (2136). Vosloo sê hierna: “FW is ‘n man van integriteit [!]” (2146). “Ek raai Jack aan om hom in sy eie belang van PW los te maak. Hy kan in die kruisvuur beland en seerkry” (2146). Tot sy eer het Viviers hom nie laat imtimideer of bangpraat nie. “Hy sê hy bly lojaal … aan PW” (2146). Ná die Stellenbosse vleisbraai word Vosloo deur ‘n joernalis ingelig dat Heunis se toespraak daar “onsmaaklik” was (2146). Heunis het glo ‘n hou teen FW ingekry.

    De Klerk het Vosloo gebel. “Die persverklaring wat FW wou maak, het gestrook met ‘n konsepverklaring wat ek vroeër oor die foon aan hom voorgelees het” (2155); dus, De Klerk het hom toe reeds aan die neus laat lei. Vosloo gee die teks van hierdie konsepverklaring weer. “FW het ons warm ondersteuning en vriendskap baie waardeer” (2166). Vosloo verskaf ‘n rekord van die woordewisseling wat tussen Botha en De Klerk plaasgevind het en wat deur “‘n vertroulike bron” aan hom voorsien is (2166). Botha het glo beweer dat die kabinet, toe hy siek was, sonder hom “sag geword het oor die ANC” (2175). Was dit nie profetiese woorde nie? Botha het gesê hy is gesond en gevra: “Hoeveel van julle sit hier met pille in julle sakke?” (2175). Botha het ook vir De Klerk gesê: “U is meer taktloos as wat ek gedink het u is” (2187).

    De Klerk wou hê Botha moet bedank en sy gesondheidsprobleme as rede voorhou. Hier toon Botha sy staal: “Ek moet met ander woorde lieg, om julle te red. Nee, dit spyt my kollega, ek is nie bereid om die soort van goed op te stel wat julle op die Federale Kongres met huigelary aanvaar gekry het nie” (2210). Vosloo bewoord die afloop van hierdie gesprek soos volg: “FW de Klerk se voorstelle vir die hervorming van Suid-Afrika se politieke bestel was vir PW onaanvaarbaar en op 6 Mei 1990 bedank hy [Botha] ook uit die Nasionale Party” (2210). Sy termyn as staatspresident het reeds op 15 Augustus 1989 met sy bedanking ten einde geloop.

    Dawie de Villiers se ondermyning van die man wat hom as minister aangestel het, het verder gestrek as wat hier bo aangedui is. “Op 3 Julie 1989 vertel Dawie de Villiers, Kaaplandse leier van die NP, my van ‘n gesprek wat die NP se vier provinsiale leiers op 16 Junie met PW Botha in die Wildernis [waar Botha se huis was] gevoer het. Daar was drie leiers: FW de Klerk, Kobie Coetsee en Dawie self. Die Natalse leier, Stoffel Botha was oorsee. Toe PW verneem dat die provinsiale leiers hom wil spreek, vra hy dat van sy ondersteuners ook kom. Hy wou Pik Botha, minister van buitelandse sake, Magnus Malan, minister van verdediging, en Barend du Plessis, minister van finansies, graag daar hê. Pik en Magnus het verskoning gevra weens werkdrukte sodat slegs Barend as ondersteuner aanwesig was. Dawie sê PW was goed voorberei met ‘n legger vol bewyse. Hy het die besoekers oor die kole gehaal en die federale raad van die NP van ontrouheid beskuldig. Sy primêre steen des aanstoots was egter Nasionale Pers en veral Die Burger. ‘Daardie redakteur’ het hy na die goeie Wiets Beukes verwys, sonder om sy naam ooit te noem, het hom in sy siekte ondermyn. Volgens Dawie de Villiers het PW ‘n veel groter wrok teen FW gekoester. Maar hy kon sy verbittering ontlaai deur Nasionale Pers tot sondebok te verhef” (2225) – asof Nasionale Pers en spesifiek Vosloo nie ‘n leidende aandeel in hierdie komplot gehad het nie. Die rol wat sowel Vosloo as De Villiers in hierdie sage gespeel het, strek hulle myns insiens glad nie tot eer nie; des te meer as die rampspoedige gevolge van De Klerk se rol as staatshoof in ag geneem word.

    Vosloo gaan egter voort met lofredes vir Nasionale Pers en by implikasie vir homself: “Die groot koersverandering in Suid-Afrika is onder meer deur die aanvoorwerk van Nasionale Pers se koerante moontlik gemaak, beslis wat die aanvaarding van die nuwe Suid-Afrika deur die Afrikaanssprekende mense betref” (2234). ‘n Mens kan moeilik glo dat Vosloo hom in so ‘n mate aangematig het dat hy sy pos misbruik het om ‘n verandering in die staatshoofskap te bewerkstellig. Let op hierdie uitlating, wat op oorskatting behoort te dui, maar vir Vosloo aanvaarbaar is: Daar is “soms berigte in koerante wat die hoogste politieke gesag in die land op jou laat neerdaal” (2521). Kan die toekoms van ‘n land in die hande van ‘n joernalis geplaas word en die uitkoms daarvan dan ‘n voorspoedige, suksesvolle, korrupsievrye land wees waarin die inwoners vreedsaam en gelukkig saamwoon? Die Nasionale Party “was vir publisiteit van die Pers afhanklik en laasgenoemde kon dus subtiele of indirekte, maar soms ook direkte druk op die hefbome van die mag in Suid-Afrika uitoefen” (2591). In die nuwe Suid-Afrika versuim Naspers/Media24 egter in baie opsigte en op ‘n opsigtelike manier om druk op die ANC-regering oor uiters belangrike kwessies uit te oefen; tans bv plaasmoorde en onteiening sonder vergoeding. “Naspers se maatskappyfilosofie onderskraag en dien vandag ‘n inklusiewe demokrasie. Dit moet sy rigsnoer in die toekoms bly” (3193).

    Die oud-predikant, Izak de Villiers, het navraag gedoen oor Nasionale Pers se siel. Vosloo verwys na Jan Marais (4521) wat eers baie geld op die myne gemaak het en toe kon begin om goed te doen, dus ‘n filantroop te wees. ‘n Mens sou verwag dat Vosloo hier twee sake sou aanpak. Een is dat die Universiteit Stellenbosch (US) sy stigtingsvoorwaarde met sy verengelsingsbeleid verkrag, maar Vosloo skryf glad nie hieroor nie. Die ander is dat Naspers sy welvarendheid vir filantropiese projekte kon aanwend wat sy oorsprong weerspieël; dus dat hy moeite sou doen om die Afrikanerdom en ordentlike Afrikaans, oftewel Standaardafrikaans, finansieel ruim te ondersteun. Ook dit doen Vosloo nie.

    Die US het eens “‘n idee” en Nasionale Pers het eens “die saak” (4570) bevorder, maar hulle doen dit nie meer nie. In albei gevalle is die kernrede hiervoor politieke byderwetsheid wat vergestalting vind in ANC-gedienstigheid en swart bevoordeling en by implikasie blanke benadeling, vandaar Naspers se eksklusief swart aandele-skemas. Dit is ook waarom Vosloo die wanpraktyk goedpraat dat swart misdadigers nie as swart in koerantberigte geïdentifiseer mag word nie (2443). Geldmaak kry by Naspers dermate voorkeur dat ‘n prestige Afrikaanse vaktydskrif soos Standpunte as onlonend gestaak is, sonder om die waarde wat dit vir Afrikaans het, te verreken.

    In Media24 se nuuskantore is daar feitlik geen ervare, substansiële joernaliste meer oor nie. Vosloo noem dit die “verdunning van die redaksies van gedrukte media” (4713). Van senior joernaliste word ontslae geraak en hulle plek word deur “regstellings” ingeneem wat in baie gevalle nie ‘n joernalistieke bydrae kan lewer wat die moeite werd is nie. Die koerante het vir kopie van buitestanders, bv vryskutjoenaliste, afhanklik geword. Die situasie is soortgelyk aan dié in die staatsdiens: die poste word deur onbekwames beset en buite konsultante moet aangestel word om die werk wat vaardighede vereis, te doen. Soos Vosloo dit tereg stel: Naspers “is nou ‘n produk van ons kontemporêre tyd” (4643). “Sy ‘siel’ is verplaas” (4652).

    “Liefde vir Afrikaans maak dit pynlik vir my om te sien hoe die funksies en gebruik van Afrikaans vandag toenemend ingeperk en afgeskaal word” (4679). “As kultuurtaal het dit … nog oneindige potensiële waarde” (4679). Dit is die soort benadering waarmee polities korrektes vorendag kom. Afrikaans het, soos Engels, naas kulturele funksie in werklikheid talle ander funksies. In die praktyk vind ons egter “die verskraling van Afrikaans in talle fasette van die openbare lewe” (4782). Afrikaans kan dwarsoor Suid-Afrika in groter mate as Engels gebruik en verstaan word. In daardie sin is Afrikaans en nie Engels nie die land se primêre nasionale taal. Al voordeel wat Engels bo Afrikaans het, afgesien van ANC-ondersteuning, is dat dit ‘n internasionale taal is. Vosloo redeneer egter soos die ANC: “Engels … [is] die voordeligste taal vir die opkomende geslag jong mense” (4688). Sy benadering tot Afrikaans wek nie vertroue nie. Oor die viering van die Wonder van Afrikaans in 1959 skryf Vosloo: “Die verwaandheid was mateloos,” blykbaar omdat dit “onder die vaandel van die Afrikaans-nasionale bewind” plaasgevind het (4713).

    Soos Wim de Villiers het Vosloo ‘n kultureel ontwortelde, geglobaliseerde oud-Afrikaner geword. Hy erken dat die pro-Afrikaansgesindheid van die NP-regering vervang is “met die apatie, eintlik die teensin [weersin], van die nuwe bewind” (4696). “‘n Taal wat nie amptelik gebruik word nie, sal ‘n kreeftegang gaan” (4705). Waarom span Naspers nie sy finansiële vermoë ter bevordering van die Afrikanerdom en Standaardafrikaans in nie? Omdat sentiment glo nie ‘n plek in die sakewêreld het nie (1239). Maar pro-swart sentiment het wel ‘n prominente plek in die Naspers-stal. Dit is ‘n kwessie van keuses wat uitgeoefen word. In hierdie sin het Naspers inderdaad sy siel verloën en verloor en vir ‘n ander een verruil. “Wat help dit ‘n mens as hy die hele wêreld as wins verkry, maar homself verloor of te gronde gaan?” (Lukas 9:25).

    Vosloo herhaal wat deesdae op ‘n geykte en polities byderwetse manier oor Afrikaans kwytgeraak word: “Bruin Afrikaanssprekende mense dra nou grootliks by tot die gebruik en behoud van Afrikaans” (4705). Die “groei van Afrikaans” is glo van die bruin mense afhanklik (4827). Hy verwys dan na die “uiters kleurryke variasies van Afrikaans, waaraan absoluut geen ideologiese gewig hang nie. Hulle red Afrikaans met hul talent” (4705). Daar is sekerlik ideologiese gewig in hierdie soort “Afrikaans”. Geradbraakte, Engels-besoedelde Afrikaans word doelbewus misbruik om behoudende Afrikaners die moer in te maak. Die gehalte van Afrikaans, veral in die sin van Engels-vrye Afrikaans, is van deurslaggewende belang vir die sinvolle oorlewing van Afrikaans. Vosloo sien hierdie probleem raak, maar polities korrek lewer hy geen kritiek daarop nie: “Weens ons politieke geskiedenis voel baie bruin woordkunstenaars nie die aandrif om hulle moedertaal teen Engels te verskans soos die ouer geslag Afrikaanssprekers nie” (4705).

    Wat by Vosloo voorkeur geniet, is nie die taal Afrikaans nie, maar politieke oorwegings: “Om Afrikaans van die taal van apartheid na die taal van versoening om te buig” (4741). Dit is waarom Vosloo die inisiatief met bv die stigting van die Afrikaanse Taalraad (ATR) geneem het. In die praktyk laat die ATR hom deur mode-politiek lei en bevorder gevolglik eerder die brouseltaal Kaaps as Standaardafrikaans. Myns insiens is ‘n Afrikaansinstansie wat nie die moed het om suiwer(der) Afrikaans te bevorder nie, nie die moeite werd nie.

  • Leon Lemmer: Is die Reitz-familie Boere-adel?

    Leon Lemmer: Is die Reitz-familie Boere-adel?

    Wanneer die naam Reitz deesdae genoem word, word gewoonlik aan die dorp Reitz in die Oos-Vrystaat of aan die Reitz-voorval aan die Universiteit Vrystaat (UV) gedink. Die dorp is vernoem na Francis William Reitz jr wat die president van die Oranje-Vrystaat was (1889-1895). Die Reitz-voorval het in 2007 plaasgevind (maar eers later opslae gemaak) toe blanke studente in die Reitz-koshuis voorgegee het dat hulle op die kos van swart skoonmakers geürineer het. In ‘n normale samelewing sou so ‘n beuselagtigheid geen noemenswaardige aandag gekry het nie. Jonathan Jansen, wat kort na die gebeure die UV-rektor geword het (2009-2016), het hierdie voorval egter tot die uiterste ten koste van blankes uitgebuit. In sy jongste boek, As by fire: The end of the South African university (Cape Town: Tafelberg, 2017, 287p, R280; Amazon Kindle $23,34) beweer Jansen op sy kenmerkende oordrewe manier “the racist Reitz scandal” (p 199) “constituted the most serious human rights violation on a university campus in the post-apartheid period” (99) en “The Reitz incident of 2007/08 remains the event against which all subsequent racial incidents are bookmarked in all media forms” (214). Ek hoop om later in besonderhede oor Jansen se boek te skryf.

    Ek het op skool met FW Reitz jr se Afrikaanse gedigte en rympies kennis gemaak. “His liedjies – or rympies, as he called them – were peppered with genial humour and homespun wisdom and won him a popular following” (Meredith, bron hier onder, p 17). Soos CJ Langenhoven (1873-1932) wou Reitz leeslus aanwakker en die gebruik en erkenning van die Afrikaanse taal bevorder. Later het ek meer inligting oor hierdie Reitz bekom en gedink hy is ‘n sprekende voorbeeld van Boere-adel. Om lid van die Boere-adel te wees, beteken om onmiskenbaar Afrikaner en boonop kultureel verhewe te wees, bv Afrikaans so suiwer moontlik te gebruik. Om hierdie rede het ek die publikasie van Martin Meredith se boek verwelkom, Afrikaner odyssey; The life and times of the Reitz family (Johannesburg: Jonathan Ball, 2017, 215p, R250; Amazon Kindle $17,10). Die outeur beskryf die Reitze as “an aristocratic Afrikaner family caught up in the tide and turmoil of war” (p xv) en “Frank Reitz was born into an aristocracy of wealthy and distinguished Cape families” (13). Daar is ‘n gedenkteken vir die Reitz-familie te Mariepskop in die Drakensberg (xvi).

    Die boek handel veral oor die geskiedenis van Suid-Afrika in die tweede helfte van die 19de eeu en die eerste dekades van die 20ste eeu en by uitstek oor die Anglo-Boere-oorlog (ABO, 1899-1902). In die boek is daar drie uitstekende kaarte wat lesers help om die verloop van die ABO te volg. Die outeur het ongelukkig nie diepgaande (bv argivale) navorsing oor die Reitz-familie gedoen nie. Daar word besonderhede oor veral drie mense verskaf: Francis William Reitz sr (1810-1881); sy seun, Francis William Reitz jr (1844-1934), gewoonlik FW genoem, maar Frank in die boek en voortaan ook in hierdie skrywe om hom van sy pa te onderskei; en Frank se seun, Deneys Reitz (1882-1944).

    Die anti-Britse boek, A century of wrong (1900), waarvan Jan Smuts (1870-1950) die hoofouteur is, is onder Frank se naam, FW Reitz, gepubliseer (76). Deneys het drie outobiografiese boeke gepubliseer: Commando: A Boer journal of the Boer War (1929), Trekking on (1933) en No outspan (1943). Al drie is as e-boek by Amazon teen $1,13 elk beskikbaar.

    Francis William Reitz

    Francis William Reitz sr (1810-1881) “was the son of a Dutch naval officer who settled in Cape Town in 1794 and married into the Cape’s Afrikaner aristocracy” (xii). Francis het in veeartsenykunde in Edinburgh studeer en hom op die plaas Rhenosterfontein by Swellendam gevestig. “In 1833, he married Cornelia Magdalena Deneys, the daughter of a Swellendam official who was related to the Van Reenens, an eminent Cape family” (13); vandaar die naam van sy kleinseun, Deneys. In 1854 het Francis ‘n lid van die eerste Kaapse parlement geword. Dit is duidelik dat hy sosiale aansien geniet het. Uit sy en sy kinders se name is die invloed van verengelsing egter duidelik, bv Frank se suster se naam is Frances (47).

    Frank Reitz

    Frank Reitz (1844-1934) het in die regte in Londen studeer. Hy het dit moeilik gevind om as regsgeleerde ‘n bestaan in die Kaapkolonie te maak. “At home, Frank had been accustomed to conversing in English and Afrikaans, but not Dutch” (17). “In his spare time, he experimented with writing in Afrikaans, a colloquial language commonly used among Boer farming communities throughout southern Africa that had only just begun to appear in print form” (16). Louis Henri Meurant (1811-1893) se boek, Zamenspraak tusschen Klaas Waarzegger en Jan Twyfelaar (1861), was die eerste boek wat in Afrikaans gepubliseer is. Engels was die enigste amptelike taal in die Kaapkolonie (17). In 1873 het Frank die parlementslid vir Beaufort-Wes geword. In 1874 “he married Blanca Thesen, the 19-year-old daughter of an immigrant family from Norway” (18). Blanca se broer, Charles (1856-1940), het ‘n groot rol in die hout- en skeepvaartbedryf in Knysna gespeel.

    Frank het op jeugdige leeftyd die hoofregter in die Oranje-Vrystaat geword (1874-1889). In die Vrystaat “Dutch was chosen as the official language of the Volksraad” (8). Frank het hierna die Vrystaatse president (1889-1895) geword. As president “[he] advocated much closer collaboration with the Transvaal. ‘We are sprung from the same blood and have the same language and religion, the same love of freedom’” (46). In 1899 het Frank met Paul Kruger (1825-1904), die Transvaalse president (1883-1900), ‘n “‘defensive alliance’ against foreign aggression” gesluit (46). “A political treaty they signed spoke of their long-term aim of establishing a ‘federal union’ between the Free State and Transvaal. Reitz regarded a federal union between the two Boer republics as being part of the process of constructing an independent union of all states of southern Africa” (46-47).

    Weens swak gesondheid het Frank as president uitgetree. Hy is opgevolg deur Marthinus Theunis Steyn (1857-1916). Steyn het die verdedigingsverdrag met Kruger hernu en hulle het die ideaal van ‘n federasie herbevestig. Steyn het gesê: “We have the same people, the same history, the same language, and the same form of government” (60). Hierdie ooreenkoms het ‘n deurslaggewende rol tydens die ABO gespeel. Jan Hendrik Hofmeyr (Onze Jan, 1845-1909), leier van die Afrikanerbond in die Kaapkolonie, het egter gesê: “You can rely on our sympathy, but do not expect any help from the Cape Afrikaners in case of war” (77).

    Hierteenoor, tydens die ABO, “even British officials acknowledged that half of the Colony’s white population was ‘more-or-less’ pro-Boer and that the greater part of the colony was ‘in a half suppressed state of secret rebellion’” (152). In die praktyk was dit egter moeilik om Kaapse Afrikaners vir aktiewe diens aan Boerekant te werf. “Smuts admitted that it had been more difficult to recruit Cape rebels to the Boer cause than he had expected” (166). Volgens Smuts “the total number of colonial citizens who had joined the Boer cause was no more than 3 000. (In fact, the number was probably about 6 000, out of an Afrikaner population of 260 000)” (174). Na afloop van die oorlog die Kaapse rebelle “were disenfranchised for five years” (175).Van Duitsland en Frankryk sou geen amptelike hulp vir die Boere kom nie.

    In 1898 het Frank die staatsekretaris van die Zuid-Afrikaansche Republiek/Transvaal geword. Hy was tweede in bevel, na die president, Paul Kruger. Dit was Reitz “who presented Britain with the ultimatum that led to the outbreak of war in October 1899. After the fall of Pretoria in 1900, when Kruger departed for exile in Europe, Reitz was left in charge of the Boer republic’s administration, relocating the seat of government 62 times, as British commanders tried to hunt him down” (xiii-xiv; ook 127).

    Frank het sewe seuns en ‘n dogter by Blanca gehad, maar drie van hulle is vroeg dood. “Of the five surviving sons, Hjalmar, named after a Norwegian uncle, was born in 1877; Joubert, named after a renowned Transvaal general, was born in 1880; Deneys, in 1882; Arnt Leonard (Atie), in 1883; and Johannes (Jack), in 1887” (35-36). Jack was te jonk vir deelname aan die ABO, maar die ander vier het dwarsdeur die oorlog geveg of totdat hulle gevange geneem is. Byvoorbeeld, Joubert is as banneling na Bermuda gestuur. Al vier het die ABO oorleef. Daar is by Frank ‘n duidelike neiging weg van Engelse name vir sy kinders.

    Frank se vrou, Blanca, het in 1887 gesterf. In 1889 het hy met Cornelia Mulder getrou, wat die lewe aan sewe kinders geskenk het. Sy en haar kinders het gedurende die ABO veiligheidshalwe in ballingskap in Nederland gewoon. “At home, the Reitz family spoke both English and Afrikaans. But Frank Reitz had become increasingly preoccupied with promoting the use of Afrikaans. He gave his support to Stephanus [SJ] du Toit’s (1847-1911) Genootskap van Regte Afrikaners [established in Paarl in 1875] and contributed enthusiastically to his newspaper” (37), Die Afrikaanse Patriot (1876-1904).

    Frank was ‘n voorstander van die plan om die Witwatersrandse goudmyne met dinamiet op te blaas sodat hulle nie in Britse hande val nie, maar Paul Kruger “believed that the mere threat of destroying the mines would be enough to persuade shareholders in France, Germany and other European states to put pressure on their governments to assist the Transvaal in resisting a British invasion” (118). Louis Botha (1862-1919) was ook heftig teen die sabotering van die goudmyne gekant en het gedreig dat “he and his commandos would cease fighting and fall back on Johannesburg to protect it [the mines] themselves against such dastardly attempts” (119). Daar is toe van die sabotasieplan afgesien.

    Lank voordat Vrystaters soos MT Steyn en Christiaan de Wet (1854-1922) bereid was om oor vrede te onderhandel, het Transvalers soos Louis Botha en Jan Smuts ‘n wapenstilstand begeer. “As state secretary, Reitz, although personally in favour of keeping up the fight to the bitter end, was deputed to send to President Steyn an official letter setting out proposals for an armistice. Smuts also sent Steyn a private letter stating that it might be advantageous to sue for peace now and rebel at a later stage when Britain was preoccupied elsewhere” (149).

    Hierin lê die kiem van die Rebellie van 1914 toe De Wet en andere teen Britse gesag in opstand gekom het en Smuts en Botha hulle (nie sonder ironie nie) aan die Britse kant geskaar het. Steyn het tydens die ABO op die Transvaalse voorstelle geantwoord dat “the Free State would reject any proposals for an armistice and would fight on. If the Transvalers were to surrender, deserting the Free State, then it would deal a death blow to the whole of the Afrikaner nation. For the nation to survive, said Steyn, ‘we must demonstrate that now through our perseverance and strength to fight and suffer’” (149).

    Frank wou glad nie sonder meer oorgee nie. In Vereeniging Frank “suggested a compromise. He proposed that, provided the republics could keep their independence, they should then be prepared to surrender control of foreign relations, agree to internal self-government under British auspices and give up the Witwatersrand and its goldfields” (174). Die Britte was nie hiervoor te vinde nie. Tydens die vredesonderhandelinge van die Boere met die Britte in Melrose House, Pretoria, in April 1902, “Frank was chosen to act as interpreter between the two sides” (170). Terug in Vereeniging op 31 Mei 1902 is gestem oor die Britse vredesvoorwaardes. “54 delegates agreed to surrender; six voted ‘no’” (177).

    Oor die ondertekening van die vredesverdrag in Melrose House skryf Meredith: “Although he [Frank] signed the 1902 peace agreement in his official capacity as state secretary of the Transvaal, he refused to accept its terms as a private individual and went into exile” (xiv; ook 178). In Julie 1902 is hy na sy vrou en kinders in Nederland “rather than submit to British rule” (178). Van Nederland is hy na Amerika “to give lectures on the war” (183). Na 6 maande het hy na Nederland teruggekeer. “Encouraged by Smuts and Botha, Frank Reitz decided to return to South Africa in 1907 … he and his wife settled in Sea Point, in Cape Town” (190). Nadat Botha en Smuts se Suid-Afrikaanse Party met sy versoeningsbeleid die 1910-verkiesing gewen het, is Frank tot president van die Senaat verkies.

    Deneys Reitz

    Deneys Reitz (1882-1944) het pas ingenieurswese in Pretoria begin studeer toe hy in 1899 as 17-jarige by die Boeremagte aangesluit en tot die bittereinde geveg het. Hy het te midde van groot ontbering saam met Smuts guerrilla-oorlogvoering in die Kaapkolonie onderneem. Smuts het hom saamgeneem na die vredesonderhandelinge in Vereeniging in 1902. Deneys was verbaas om op te let hoe verwaarloos en uitgemergel die Boerekrygers was. “Their spirit was undaunted, but they had reached the limits of physical endurance” (172).

    Oor die aanvaarding van die Britse voorwaardes op 31 Mei 1902 skryf Deneys: “When the final moment dawned, when it was announced that our land and freedom were lost, it was a bitter cup to drain. In the tents, grown men were sobbing like children. Weather-beaten faces which had looked undaunted on the greatest dangers, streamed with hot tears of sorrow. These men who had stood with dry eyes at the graves of friends and sons and fathers now wept bitterly at the grave of their freedom. In truth it was a bitter hour” (178).

    Na die ABO is Deneys en Atie via Europa na Madagaskar. Albei het spoedig malaria opgedoen, gevolglik is Atie gou daar weg. Deneys het transport gery en sy herinneringe aan die ABO begin skryf. Maar “[he] longed for his homeland. A letter he received from Isie Smuts [1870-1954], the wife of Jan Smuts, urging him to return, quickened his resolve to leave. If General Smuts was prepared to live under British rule, wrote Isie, then he should be too” (186). Deneys het van die hoofstad, Antananarivo, tot by die kusdorp Tamatave geloop. Vandaar het hy per skip na Delagoabaai gereis terwyl hy as brandweerman diens gedoen het. Van Delagoabaai het hy per trein na Pretoria gereis. “Delirious with malaria, he promptly collapsed unconscious on the platform of the railway station. When he awoke, he found himself in the Sunnyside residence of General Smuts” (187). “He became an integral part of the Smuts household, staying with them in Sunnyside for three years” (191). Deneys het hom in die regte bekwaam en in 1906 ‘n praktyk in Heilbron begin. Die Vrystaatse dorp Deneysville is na Deneys Reitz vernoem.

    Ná Uniewording in 1910

    Meredith skryf oor die ABO: “The war … left Afrikanerdom and the Reitz family itself deeply divided over how to confront the reality of Britain’s imperial power” (xii). Ná die 1914-rebellie en die stigting van die Nasionale Party in 1915 het Afrikaners se politieke lojaliteit in pro-Brits en pro-Boer verdeel. Frank en sy oudste seun, Hjalmar, het by die Nasionale Party (Natte) aangesluit terwyl Deneys as Smuts-lojalis lid van die Suid-Afrikaanse Party (Sappe) gebly en gehelp het om die Rebellie te onderdruk. Daarna het Deneys in die buiteland in die Eerste Wêreldoorlog (1914-1918) diens gedoen.

    In 1919 het Barry Hertzog (1866-1942) ‘n afvaardiging na die Paryse vredeskongres gelei met die oog op die propagering van ‘n republiek vir Suid-Afrika. Hjalmar was een van die afgevaardigdes. Aan Frank as president van die Senaat is gevolglik gevra waar sy simpatie lê. Hy het onomwonde geantwoord: “I am still a Republican at heart” (201). In 1920 is Frank nie herkies tot president van die Senaat nie. Met die steun van die Nasionale Party het hy egter tot 1929 as senator aangebly.

    Deneys het in 1919 ‘n Sap-parlementslid geword en in 1921 ‘n minister in Smuts se kabinet. Sy veroordeling van Afrikanernasionalisme en selfs Afrikaans was veel hewiger as dié van Smuts. Deneys het met Leila Wright (1887-1959) getrou. In 1942 toe hy die adjunk van eerste minister Smuts was, het Deneys uit die politiek getree. Hierna het hy die Suid-Afrikaanse hoëkommissaris in Londen geword, waar hy twee jaar later gesterf het.

    Slot

    Meredith belig drie Reitz-geslagte. Francis het blykbaar tydens die Britse bewind (in ‘n mate) verengels. Frank, daarenteen, het vroeg ‘n pro-Afrikaanse en in die Boere-republieke ‘n sterk pro-Boer-gesindheid geopenbaar. Na die ABO het Deneys, veral vanweë sy vriendskap met Smuts, verkies om sterk pro-Brits te wees. In ‘n sin was al drie ‘n produk van hulle tyd en omstandighede.

    Oor Hjalmar is te min aan my bekend om ‘n oordeel te vel. Wat die ander Reitze betref, lyk dit asof by uitstek Frank as ‘n lid van die Boere-adel beskou kan word. Hy het Afrikaans bevorder, die Boere probeer verenig, verseg om aan die Britte oor te gee en selfs uit eie beweging in ballingskap gegaan. Na 1910 het hy hom opnuut by die Afrikaners geskaar en die republikeinse ideaal bly koester.

    Nadat die Boere alles in hulle vermoë gedoen het om te voorkom dat die ABO uitbreek, het Abraham Fischer [1850-1913], die Vrystaatse staatsekretaris, aan Onze Jan Hofmeyr geskryf: “We have honestly done our best, and can do no more: if we are to lose our independence … we did not sacrifice it dishonourably” (82-83). Dit is wáár van die Boere van weleer, veral van die ABO-bittereinders en die 1914-Rebelle. Van die gevolge van die ABO het die Afrikaners mettertyd herstel. Maar kan ‘n mens sê dat die roemlose oorgawe aan swart mag in 1990/94 naasteby eerbaar was? Kan ‘n mens beweer of realisties hoop dat die skade wat die blankedom en veral die Afrikanerdom deur FW de Klerk en sy meelopers aangedoen is ooit herstel gaan word? As Afrikanerrestourasie nie plaasvind nie is die letterlike waarheid dat hierdie groepie verlooptes Afrikanervolksmoord gepleeg het.

    Onmiddelik nadat Frank die Vereeniging-vredesverdrag in sy amptelike hoedanigheid (maar nie in sy persoonlike hoedanigheid nie) onderteken het, het hy “na ‘n hoek geloop en in trane uitgebars” (JC Steyn, Afrikanerjoernaal, Pretoria: FAK, 2016, p 238). Dit is tekenend van hoe magsoorgawe aan die Britte in 1902 deur die Boere/Afrikanerleiers ervaar is. Hulle het diepe verantwoordelik vir die lot van hulle mede-Afrikaners gevoel. Vergelyk dit met die selftevrede gespog van die groepie Afrikaanssprekende blankes wat in 1990/94 die politieke mag mandaadloos aan die swartes oorgedra het. Myns insiens was en is hierdie individue toonbeelde van gewetenlose, ongegronde selfvoldaanheid.

    Skynbaar bly hierdie groepie verloopte Afrikaners oortuig dat hulle só uitsonderlik gepresteer het dat hulle vereer moet word. Hulle het glo ‘n burgeroorlog voorkom. Daar is blykbaar geen werklike besef van die mate waarin hulle die onderhandelinge verbrou het nie. Die gelag moet deur die huidige en toekomstige geslagte blankes betaal word; dus diegene wat nie van die onverkwiklike situasie in die nuwe Suid-Afrika kan ontsnap nie.

    Volgens Edmund Burke (1729-1797) het politici ‘n dure drieledige plig teenoor hulle samelewing en kultuur, naamlik teenoor die vorige, huidige en toekomstige geslagte. Wat sou Boere soos Frank Reitz en Christiaan de Wet gedink het van die “onderhandelaars” (eintlik instemmers/beamers/akkoordganers) wat so maklik en ongevraagd namens alle Afrikaners boedel oorgegee het? Wat behoort huidige egte Afrikaners na verloop van meer as twee dekades in die nuwe Suid-Afrika van hierdie verlooptes te dink? Wat gaan toekomstige Afrikaners wat hulle kulturele kern probeer behou terugskouend van daardie verlooptes dink?

    Geleidelik het die omvang van die 1990/94-verraad duidelik geword. Hoe durf hierdie groepie verlooptes veronderstel dat Afrikaners vir die ondergang van ons eertydse vaderland dankbaar moet wees? Dit is heeltemal onrealisties om van Afrikaners te verwag dat hulle die ydele hoop moet bly koester dat hulle gelukkig en voorspoedig in die nuwe Suid-Afrika kan wees. Hulle regverdigbare bitterheid behoort hedendaagse Boere-adel aan te spoor om ‘n beter grondslag vir die toekoms van ons mede-Afrikaners en ons nageslagte te skep – as dit enigsins moontlik is.

  • Leon Lemmer: ‘Ons Japie’ en Anna Barry as nie-verloopte Afrikaners

    Leon Lemmer: ‘Ons Japie’ en Anna Barry as nie-verloopte Afrikaners

    Ons Japie: Die Boereoorlogdagboek van Anna Barry (Pretoria: Protea Boekhuis, 2016, 200p, R220), is onlangs hergepubliseer. Hierdie keer met ‘n voor- en nawoord deur Ena Jansen. Die oorspronklike uitgawe, Ons Japie: Dagboek gehou gedurende die Driejarige Oorlog, is in 1960 deur Afrikaanse Pers-Boekhandel uitgegee. Die onderwerp is die Anglo-Boereoorlog (ABO, 1899-1902) soos weerspieël in Barry se dagboek. Nadat opsigtelike gebreke uitgewys is, gee ek oorsigtelik die inhoud van die dagboek weer, bespreek daarna Jansen se voor- en nawoord, gevolg deur besinning oor die huidige relevansie van die boek.

    Opsigtelike gebreke

    Die boek is mooi uitgegee, maar nie sonder tekortkominge nie. In die redakteursnota word die termyn van die dagboek as “1899-1902” aangegee (p 6; ook op 25), terwyl die inskrywings van 1899 tot 1903 strek. In die tweede sin van hierdie nota staan polities korrek: “Raspejoratiewe in die teks is ‘n weerspieëling van die destydse samelewing en is daarom nie vir hierdie uitgawe gewysig nie” (6). Dit is egter moontlik dat daar in hierdie opsig wél veranderings aangebring is, bv “naturelle” (99, 131, 135). Jansen se taalgebruik hinder soms, bv die onnodige invoeging van “vir” (7, 8) en “weer” (15, 18, 19, 31). Twee keer kom “hendsoppers” (13, 21) voor, andersins “hensoppers”. Waarom “inskripsies” (11, 176) pleks van “inskrywings”? Waarom “munisipaliteitsgebou” (177) pleks van “munisipale kantore”? (191). Nêrens word die betekenis van die afkorting NALN (7, 178) vir die Nasionale Afrikaanse Letterkundige Museum en Navorsingsentrum in Bloemfontein aangegee nie. Daar is ‘n nederlandisme soos “aangekaart” (9). Onnodige Engelse woorde word gebruik: “issue” (10) en “displacement” (29). Jansen gebruik die woord “moment” (10, 11, 21, 23, 29) terwyl ek liewer van “tydstip” sou praat. Waarom “verbolgenheid” (15) eerder as “woede”?

    As die datums wat Jansen aangee, vergelyk word met die dagboek is daar talle foute, bv. soms onderskei sy nie tussen die datum van ‘n dagboekinskrywing en die datum van ‘n gebeurtenis nie: “3 Januarie”, twee keer (p 11, moet 13 Januarie wees, p 23, 167); “15 April” (p 14, moet 9 April wees, p 54); “23 Januarie” (p 14, moet 13 Januarie wees, p 15, 91); “20 November” (p 15, moet 21 November wees, p 84); “10 September” (p 22, moet 13 September wees, p 118); “23 Junie” (p 176, moet 20 Junie wees, p 19, 148); “1987” (p 183, moet seker 1989 wees, p 199). Daar is onnodige herhaling in Jansen se teks. Dit lyk asof die teks haastig en slordig na aanleiding van haar vorige publikasies saamgeflans en ietwat van ‘n kraaines is en daar nie afdoende redaksionele afronding was nie. Daar is tik-, druk- en taalfoute: “Bornmann” (13) pleks van Bornman; “rondttrek” (16); “plaas” (31) pleks van “plase”; “vrouelaar” (105) pleks van “vrouelaer”; “dit” (115) pleks van “die”; “doostil” (116) pleks van “doodstil”; “ons aan” (117) pleks van “ons word aan”; “was was” (124); “onder andere” (178) pleks van “onder meer”; “besluit” (184) pleks van “sluit”; “publieklik” (189) pleks van “openlik”. Een van die voorname van een van die Barry-susters word weergegee as Catharina en die ander een s’n as Catherina (10), wat dalk op nog ‘n fout dui. Die titel van Emily Hobhouse se 1927-boek word verskillend op bladsy 31 en 198 weergegee. In die bibliografie moet “Grundlingh … 1996” voor “Gundlingh … 2002” (198) gelys word; ook “Schoeman … 1987” voor “Schoeman … 1989” (199). Verkeerdelik word die inskrywing “Schoeman … 1980” herhaal (199).

    In die dagboek is daar ook taalfoute, bv “tydtafels” (53) pleks van tydroosters; “afkeur in” (69) pleks van “afkeer van”; “as volg” (77) pleks van “soos volg”.

    Anna Barry se dagboekinskrywings

    Anna Reitz (1884-1964) was die oudste dogter van Thomas en Johanna (gebore De Villiers) Barry. Hulle oudste en enigste seun is die “Ons Japie” (1883-1900) waarna in die boektitel verwys word. Met die uitbreek van die ABO het hulle op die plaas Abrikooskop vyftien kilometers noord van Ficksburg en digby die Basoetolandgrens gewoon. Thomas was aanvanklik ‘n veldkornet in die ABO, is in Mei 1900 gewond en het later moedeloos geword, die eed van neutraliteit afgelê en daarmee ‘n hensopper geword. Hy is in Augustus 1900 terug plaas toe waar hy en sy gesin voortgegaan het om die vegtende Boere te ondersteun deur bv kos aan hulle te voorsien. Die Britte het dit as ‘n verbreking van Thomas se neutraliteitsbelofte vertolk.

    Thomas is gevange geneem en is verplig om in September 1900 in Basoetoland te gaan woon. Hy het spoedig begin twyfel of hy ooit die eed van neutraliteit moes afgelê het (80). Sy gesin het hom later na Basoetoland gevolg omdat hulle plaas in September 1901 deur die Britte gewoes is. Na die vredesluiting op 31 Mei 1902 is hulle in Junie 1902 terug na Abrikooskop. Thomas het hierna alles in sy vermoë gedoen om sy medeburgers in hulle na-oorlogse ellende by te staan.

    Japie het as 17-jarige entoesiasties aan die ABO deelgeneem en graag dapper in die voorste linie geveg. Hy is in April 1900 gewond maar het so gou moontlik terug na die gevegsfront gegaan. “Al is daar ook nog vier burgers in die veld oor, wil ek een van hulle wees” (64). Japie is deur een van sy ooms, Paul de Villiers, sy ma se broer, aan wie se sorg hy as minderjarige deur sy pa toevertrou is, verplig om in Augustus 1900 saam met ander Boere oor te gee. “Japie … wou nie oorgee nie, maar ek [Paul de Villiers] het hom belet om saam met Generaal Paul Roux deur die berge te ontsnap en het van hom geëis dat hy sy belofte van gehoorsaamheid aan my gestand doen” (76). Paul de Villiers het soos Thomas Barry tydelik in Basoetoland gaan woon.

    Japie is as krygsgevangene na Ceylon verban. Daar het hy op 23 Desember 1900 aan ingewandskoors gesterf. Anna se dagboekinskrywing op 24 Desember 1900 lui: “Moeder het ons vannag wakker gemaak, want sy het ‘n afskuwelike droom gehad, waarin sy Japie op ‘n lyksbaar gesien het” (88). Dié doodsberig het hulle egter eers op 13 Januarie 1901 ontvang. Dit is duidelik dat eerder Japie as Thomas in die gesin as die held beskou is. Volgens Anna het sy die dagboek in ‘n leesbare vorm oorgeskryf “sodat ons familie dit as ‘n nagedagtenis aan my broer [Japie] kon hê” (40). Jansen skryf: “Japie is die enigste helder baken in Anna se onheroïese familiegeskiedenis” (14), onder meer omdat daar ook ander hensoppers in hulle nabye familie was, hoewel een van die ooms, Jan de Villiers, Johanna se broer, wat die eed van neutraliteit afgelê het dit later verbreek en voortgeveg het (109).

    Oor Japie se Afrikanerskap kan daar geen twyfel wees nie. Sy ideaal was om by Danie Theron se spioenkorps aan te sluit (60). Na sy teensinnige oorgawe skryf Anna: “Ons weet hoe ongelukkig hy is want al sy drome om verkenner te word, is verydel” (74). Oor die Barry-gesin skryf Anna in Oktober 1899, dus aan die begin van die ABO: “Ons het almal besluit om alles in ons vermoë vir ons land en volk te doen” (45). Kort nadat Thomas die eed van neutraliteit afgelê het, skryf Anna in Augustus 1900: “Vader vertel dat daar van ons boervrouens is wat brood, beskuit, botter en eiers aan die Engelse troepe verkoop. Vir ons is dit onbegryplik, want hulle verskaf mos daardeur kos aan die vyand!” (74).

    Omdat Jansen in haar kommentaar poog om die Afrikanerskap van Johanna en Anna verdag te maak, soos ek hier onder aantoon, word die teenoorgestelde vervolgens met aanhalings aangetoon. Anna se vertolking is dat haar ma, Johanna, as “Boereheldin uit die verhaal [van haar dagboek en die ABO] te voorskyn … tree” (40). Anna skryf: “Met hierdie wrede stryd lê die fleur van ons nasie al in hulle grafte, en die vraag is: word hierdie kosbare lewens verniet opgeoffer? Moeder is vol vertroue. Sy sê ons veg vir ons onafhanklikheid” (99).

    Ter onderskrywing van Anna se Afrikanerskap: “Ons saak is reg; ons veg vir ons vryheid en ons volksbestaan” (66). “Die Engelse wil ons nasie uitdelg” (94). “Hulle beleid is om ons as ‘n nasie uit te roei” (97). Anna hoor “dat die Engelse die konsentrasiekampe ‘refugee’ of vlugtelingkampe noem. Daardeur wil hulle voorgee dat die vrouens by hulle kom veiligheid soek het, ipv die waarheid, dat hulle die vrouens met geweld van die plase weggevoer het” (103). Die konsentrasiekampe “sal altyd ‘n skandvlek op die naam van die Engelse nasie bly” (132). Na die vredesluiting skryf Anna: “Dit is vir ons vernederend om ‘n pas te dra, maar ons is nou onderdane van die Britse Ryk” (145; ook 155, 165).

    Hensopperskap gaan eintlik in teen die grein van die Barrys. “Ons het ‘hensopper’ … verag toe ons hulle eers [voorheen] teengekom het” (109). Al is haar pa ‘n hensopper skryf Anna dat “ons getroue Afrikaners is” (112). “Hermaans Theron was gister hier en volgens hom noem die burgers Vader ‘n ‘hensopper’ en ons Engelsgesind. Dit is ‘n skok en dit maak ons baie seer” (84). “Ons voel nou selfs verlate en verstote deur ons eie mense” (85). Anna beklemtoon dat haar vader die eed van neutraliteit afgelê het, dus dat hy onderneem het om nie voort te veg nie, en nie die eed van getrouheid aan die Britse kroon gesweer het nie (84). Laasgenoemde is wat die verraaiers of joiners gedoen het wat saam met die Britte teen die Boere geveg het.

    By die hensoppers bemerk Anna graadverskille. Thomas en Japie het geveg en die Barrys het in dié proses groot verliese gely. “Die oorlog het ons van soveel beroof, wat ons nooit sal terugkry nie” (131), insluitende hulle geliefde Japie. Anna kontrasteer hulle hensopperlot met dié van die De la Harpe wat nooit aan die oorlog deelgeneem het nie en aan die begin van die ABO na Basoetoland verkas het en dus nie lewens- en materiële verliese gely het nie. Die Barrys en De la Harpe “verskil hemelsbreed in ons opvattings tov die oorlog en ons onafhanklikheid” (133). “Dit is wonderbaarlik hoe ons burgers nog in die verwoeste land weerstand bied en staande bly” (140).

    Vir die joiners is daar net veragting. Anna vertel hoe die Britte een van haar ma se broers, Paul de Villiers, hierby wou betrek. “Dit is ‘n belediging want dink hulle dat enige ordentlike Afrikaner die wapens teen sy eie mense sal opneem!” (128). ‘n Offisierskap onder die joiner Piet de Wet is vir Paul aangebied. “Hy het dit beslis geweier en ek dink dit is voorwaar beledigend dat hulle kon aanvaar dat hy hom tot so ‘n lae daad sou leen” (143). “Dit is vir ons vreeslik dat burgers teen hulle eie mense wil veg” (130). Kommandant SG Vilonel het later as een van die berugste joiners ontpop “wat teen ons eie mense veg. Dit is ongelooflik en skandelik” (136). ‘n Ierse parlementslid het gesê “dat hy Vilonel as ‘n lae verraaier beskou. Ek is nie verwonderd dat Vilonel selfs die veragting van die buitewêreld op hom gehaal het nie” (142).

    Ena Jansen se vertolking

    Ena Jansen is ‘n predikantsdogter wat in Afrikaans skoolgegaan en daarna aan die Universiteit Stellenbosch studeer het. Sy noem haarself ‘n linkse student; só links dat sy tydens die blanke politieke bewind nie haar voete by die Afrikaanse Taalmonument in die Paarl wou sit nie (LitNet 26.08.2015). Van 1974 tot 1984 het sy in Nederland studeer maar eers in 1992 ‘n doktorsgraad aan die Universiteit van die Witwatersrand verwerf.

    In 2003 het sy haar intreerede as hoogleraar in Amsterdam gelewer. Dáár gaan dit vir haar nie bloot om Afrikaanse letterkunde nie, maar om Suid-Afrikaanse literatuur, waarin daar uiteraard meer ruimte vir die uitlewing van haar politieke oorverligtheid gebied word. Verlede jaar het sy ‘n boek oor Suid-Afrikaanse stedelike huiswerkers gepubliseer. Jansen is klaarblyklik militant feministies en het boonop ‘n vrou van Indonesiese herkoms, Pamela Pattynama (195), as lewensmaat. Sedert die aanbreek van die nuwe Suid-Afrika het Jansen haar huis in Melville verkoop (LitNet 13.05.2015), wat seker daarop dui dat sy vorentoe eerder in die buiteland as in die ANC-utopie wil woon. Jansen sou myns insiens geen behae daarin hê om op nie-verloopte Afrikanerskap aanspraak te maak nie.

    Dit behoort nou duidelik(er) te wees waarom Jansen woorde soos “ons” en “nasie” graag tussen aanhalingstekens plaas (11); ook “Afrikaner-‘volk’” en “nasie” (20), “sogenaamde ‘swart gevaar’” (181, ook 182), “rasseprobleem” (182), “‘eie’ groepe” (190). Sy skryf van “wapenneerlêers (die sogenaamde ‘hendsoppers’)” en van “Britse dryfkragte en opruimingsoperasies” (17); nie van Britse plundertogte en sy beleid van verskroeide aarde nie. Let op die gebruik van aanhalingstekens in hierdie sin van Jansen: “In vergelyking met soveel ‘volksmoeders’ wat in die meeste Boere-oorloggeskrifte na vore kom as martelaarsfigure wat ‘bittere lydingskelke’ geledig het, is dit duidelik dat Anna Barry met moeite ‘n helderol vir haar moeder bymekaar kan skraap” (26). Nêrens laat Jansen deurskemer dat sy persoonlik simpatie het met die Boere of Afrikaners nie.

    Ten spyte van haar feminisme het sy selfs nie simpatie met Afrikanervroue in die ABO nie; eerder die teenoorgestelde: “Die illusie van ‘n kollektiewe martelaarsgeskiedenis vir alle Afrikanervroue is gevoed deur … ‘n voorgeskrewe stramien” (31). Myns insiens slaan daar hier erge vyandigheid deur. Daar is weinig aanduiding dat die feminis Jansen simpatie met die lyding van Boervroue in bv die konsentrasiekampe het. Sy verwys na “die status van lyding wat aan Boerevroue toegeken is wat konkreet gekonsolideer is in die Vrouemonument” (21). ‘n Afrikanerlojalis sou die laasgenoemde sin anders verwoord het. Is die Vrouemonument nog ‘n Afrikanermonument waarin Jansen geen erg het nie? En die Voortrekkermonument? Jansen skryf bv “van die dominante vertoog van helde- en martelaarsverhale uit die Anglo-Boereoorlog” (189). Jansen erken openlik haar “agterdog oor die blinde lojaliteit aan groepe” (190).

    In 1960 (“die ‘laertrek’-jaar” volgens Jansen – 188) bedank CR Swart (“die ruimdenkende oud-OB-er” volgens Jansen – 188), toe die staatspresident, vir Anna na die ontvangs van ‘n gedrukte eksemplaar van haar dagboek. Hy skryf soos volg: “Dit is baie goed dat u die oorlogsdagboek op die wyse vir ons volk beskikbaar gemaak het” (187). Dít is hoogs onskuldige geskrewe woorde, maar die verwysing na “ons volk” het blykbaar argwaan by Jansen gewek, want sy skryf dat Swart hierdie woorde “spreek” (187). Jansen poog om haar verwronge polities linkse beeld van Anna verder uit te bou deur tot die gevolgtrekking te kom dat Anna met die publikasie van haar dagboek “self nie doelbewus die algemene Afrikaanse publiek se guns gesoek het nie” (189). Die dagboekpublisering kwalifiseer dus blykbaar nie as “eerherstel” (29, 179 – kyk hier onder) nie. In die “Woord vooraf” wat Trudie Kestell, dogter van die bittereinder, John Daniel Kestell (1854-1941), op versoek van Anna geskryf het, bespeur Jansen “‘n naïewe toon” (25), dat “haar ‘Woord vooraf’ nogal naïef en sentimenteel” is (184). Jansen kan gerus prontuit sê dat sy nie van nie-verloopte Afrikaners hou nie; veral nie van die bittereinders nie. Soos in die latere stryd teen terrorisme moes Afrikaners tydens die ABO hulle blykbaar liefs nie teen die vyand verset het nie.

    Let op hierdie woordkeuse van Jansen: “Nadat die Britse leër in September 1900 verplig was om weens militêre druk van die Republikeinse magte die grensdistrikte Ficksburg en Ladybrand tydelik te ontruim” (17) – die negatiewe “weens”, nie die positiewe “danksy” of die neutrale “vanweë” nie. Jansen hou blykbaar eerder van Thomas wat die stryd teen die Britte gewonne gee het as van iemand soos Japie wat enduit wou veg, want sy skryf dat Thomas, anders as Japie, “duidelik ore het” (14) vir die Britse pogings om die Boere met allerhande dreigemente te probeer ontmoedig om voort te veg.

    Die redes waarom Jansen toegelaat is om Anna Barry se teks te vertolk, is omdat sy voorheen oor hierdie dagboek en ook oor die ABO, maar met ‘n sterk feministiese inslag, gepubliseer het (198) en sy ‘n heruitgawe van Anna se dagboek aan die uitgewer voorgestel het (9, 195). Daar is ook die assosiasie met die jeugdige Anne Frank (1929-1945) se Nederlandse dagboek, Het Achterhuis (1947, p 8, 188).

    Jansen begin haar voorwoord met verwysing na die postmodernisme (7) en een van sy aanhangers, die aktivistiese Pierre Bourdieu (1930-2002, p 10). Postmodernisme is moeilik definieerbaar maar veralgemenend kan seker gesê word dat dit progressief en globaliserend en (soms) aktivisties en selfs anargisties ingestel is, dat elkeen sy eie ding na goeddunke kan doen, dat niks heilig is nie, dat enigiets gedekonstrueer kan word. Sulke postmoderniste kan doeltreffender afbreek as opbou. Aansluitend hierby beweer Jansen dat identiteit “nie ‘n vasstaande iets [is] wat jy ‘besit’ … nie” (9). Toegepas op Anna is daar die voorstelling van “haar verskuiwende identiteit” (190), dus dat “haar gevoel van identiteit … voortdurend wissel in reaksie op die lotgevalle van haar broer en van haar vader en ooms” (20).

    Dan is daar een van die gunstelinggrepe van postmoderniste: Kultuur “verander voortdurend, is ‘n proses en konstruksie” (9). Die werklikheid van ‘n standhoudende kulturele kern by mense word dus ondergrawe en verdag gemaak. Jansen probeer ‘n saak daarvoor uitmaak dat Anna se identiteit (as Afrikaner) weens die ABO “verander” (11) het. In werklikheid het Anna en haar gesinslede dwarsdeur die oorlog in hulle kern Afrikaners gebly; selfs die hensopper Thomas. Wat tydens die ABO en daarna aanvanklik wel moeilik was, was om die hensopperstatus van Thomas veral by die bittereinders en die krygsgevangenes aanvaar- en vergeefbaar te maak. Dit is veel eerder die Barry-gesin se omstandighede en strategie wat verander het en nie hulle identiteit, hulle Afrikanerkultuur, nie. Anna en haar man, Charlie Reitz (1879-1966), wat die neutraliteitseed afgelê het (32) en met wie sy in 1908 getroud is, het gevolglik aanvanklik die na-oorlogse versoeningspolitiek (oftewel “hande vat”, wat in 1994 weer op Afrikaners losgelaat is) van mense soos Louis Botha en Jan Smuts ondersteun.

    Voor die republiekverklaring in 1961 was daar ‘n opbloei van Afrikanernasionalisme, wat deur Anna benut is vir die publikasie van haar dagboek in Afrikaans; myns insiens ‘n duidelike aanduiding van haar vereenselwiging met Afrikanernasionalisme en haar republikeinse gesindheid. Jansen verskaf ander redes vir hierdie eerste publisering: “die jaar 1960 toe die wrywing tussen hendsoppers en bittereinders begin wegval het” (21) en dat die publikasie ‘n poging van Anna was om “‘n ander beeld of mite van haar familie” te skep, dus “om eerherstel vir die gesin te beding” (29; ook 179). Die dagboekinskrywings was aanvanklik in Engels, maar toe Japie de Villiers, haar ma se oudste broer, in Januarie 1900 sneuwel “en ná die vernederende behandeling wat ons van die Britse troepe ontvang het, het daar egter by my [Anna] so ‘n bitter gevoel ontstaan dat ek na Nederlands oorgeslaan het” (40).

    Jansen beweer Anna se “vyandsbeeld van die Basoeto’s” het tydens haar verblyf aldaar “volledig verander” (18). “Haar groot twyfel oor ‘wie is ek’ is tussen die jare 1899 en 1902 volledig [!] bepaal deur die dramatiese gebeure van oorlog en die tydelike migrasie na Basoetoland” (20). In Anna se eerste inskrywing in Basoetoland staan: “Ek skryf in ‘n stroois … ons nuwe woning” (122). Later: “Wie kon ooit dink dat ons onder naturelle ‘n toevlugsoord sou soek?” (131). Dít dui myns insiens op die groot kulturele gaping tussen Afrikaners en Basoeto’s en nie op gedweë aanvaarding van eendersheid en assimilasie nie. Anna “verlang na ons gerieflike ou huis op Abrikooskop” (139). Anna het ‘n weersin in die “streke” wat die Basoeto’s uithaal. “Hulle jaag met opset Vader se beeste in hulle lande en dan eis hulle skadevergoeding vir hulle gesaaides, wat deur die beeste vertrap is” (135). Kort voor die vredesluiting skryf Anna: “Daar is weer gerugte van vrede. Mag dit waar wees! Dan sal ons na ons geliefde plaas in ons eie land kan teruggaan; dan sal ons weer tussen ons eie mense in ons beminde Vrystaat kan woon en dan sal ons nie meer vlugtelinge in ‘n kafferland wees nie” (141). Dít klink nie soos iemand wat enigsins ‘n identiteits- of kulturele transformasie ondergaan het nie; om van “volledig” nie te praat nie.

    Jansen beweer suiwer geografies dat dit “verleidelik maklik” vir Thomas was om die grens na Basoetoland oor te steek (8). Basoetoland is glo “verleidelik naby” (17). Jansen neem glad nie in ag hoe moeilik dit vir Thomas was om sy gesin in oorlogstyd onbeskermd agter te laat en tussen swartes pleks van sy medeburgers te gaan woon nie. Bowenal ignoreer Jansen die kulturele gaping wat baie moeiliker oorbrugbaar as die geografiese gaping is.

    In haar nawoord beweer Jansen dat die “negatiewe gevoelens” jeens die Barrys as vlugtelinghensoppers in die na-oorlogse samelewing “gou oorwin” is (176; ook 187) en hulle “volledig” in die gemeenskap heropgeneem is (177). Dit bevestig dat die Barrys grootliks hulle Afrikaneridentiteit behou het, insluitende Anna se latere Reitz-gesin. In 1960 verwys Anna se seun na “the real people of our country” (184), waarmee hy waarskynlik nasionalistiese Afrikaners bedoel. Deur selektief van die publikasies van Karel Schoeman, wat van huis uit eerder ‘n Nederlander as Afrikaner is, gebruik te maak, word die na-oorlogse situasie deur Jansen oorvereenvoudig tot ‘n “bittereinder/hensopper-vete” (180; ook 21, 187). Hier onder spreek ek hierdie kwessie verder aan.

    Huidige relevansie

    Jansen beweer dat identiteit slegs in krisistye “‘n tameletjie” word (10). Die nuwe Suid-Afrika word sekerlik deur denkende Afrikaners as ‘n krisis ervaar. Soos na die ABO is dit vir Afrikaners sedert 1994 gebiedend noodsaaklik om klaarheid oor hulle identiteit te kry, asook hoe om dit teen verswelging te vrywaar.

    Destyds is die Basoetolandgrens “met geskille en gevaar geassosieer” (17). Tydens die “bevrydingstryd” het terroriste uit Lesotho Suid-Afrika binnegekom. Daardie land is ook ‘n bron van baie onwettige inkommers, asook van vee- en ander diefstal. Oorgrensplundering vind steeds op groot skaal plaas, sonder dat dit van owerheidsweë doeltreffend bekamp word. Die kere wat die Boere destyds daarin geslaag het om hulle vee terug te kry, word deur Jansen terugsteel genoem (31).

    Oor die na-oorlogse samelewing skryf Anna: “Daar sal wees vegtende of ‘wilde’ Boere [bittereinders], ‘hensoppers’ [lafaards], ‘National Scouts’ [joiners, hanskakies, verraaiers, uitverkopers], vlugtelinge [bv hensopper-Boere wat in Basoetoland geskuil het], bannelinge [krygsgevangenes, bv uit Ceylon] en mak Engelse” [Britte/Engelssprekendes wat hulle voor die ABO as bv boere en handelaars in die Oranje-Vrystaat en Transvaal gevestig het] (147; ook 167). ‘n Gemene greep van die Britte was om van krygsgevangenes in die buiteland te verwag om die eed van getrouheid aan die Britse kroon af te lê voordat hulle na hulle vaderland kon terugkeer (159). Party krygsgevangenes het daarom verkies om nie terug te keer nie en hulle eerder in ander lande te vestig (161). Die getrouheidseed wat Boerekrygsgevangenes onder dwang afgelê het, is ingevolge internasionale reg nie geldig nie (31) en dus glad nie so toerekenbaar soos dieselfde eed wat vrywillig deur joiners afgelê is nie.

    Van polities regs tot links was daar na die ABO in Afrikanergeledere veral vier groepe: bittereinders, oud-krygsgevangenes, hensoppers (wat die neutraliteitseed afgelê het) en joiners (wat die getrouheidseed vrywillig afgelê het). Hoe verder links des te beter is hulle na die oorlog deur die Britse owerheid vergoed (Albert Blake, Broedertwis: Bittereinder en joiner: Christiaan en Piet de Wet, 2016, Praag 30 Julie). Met die heropkoms van Afrikanernasionalisme na uniewording in 1910 is die hensoppers al hoe meer geredelik in Afrikanergeledere aanvaar. ‘n Regverdigbare afkeer van joiners het egter baie langer voortbestaan. In die nuwe Suid-Afrika het ons weer te make met die verskynsel van verloopte Afrikaners, wat nie net ander Afrikaners verraai en uitverkoop nie, maar sommer al die blankes. Teen sulke oud-Afrikaners behoort daar myns insiens baie sterker wrewel openbaar te word.

    Daar is by my geen twyfel nie dat daar by Jansen ‘n sterk anti-Afrikanergesindheid is en dat daar duidelike blyke hiervan in hierdie boek is. Daarom dink ek dat dit onvanpas was om die heruitgawe van Anna Barry se dagboek aan iemand toe te vertrou wat so onsimpatiek en selfs vyandig met die onderwerp omgaan. Jaap Steyn, oorspronklik van die Fouriesburg-omgewing en dus naby Abrikooskop, sou ‘n baie beter keuse gewees het. Hy het homself as ‘n betroubare vertolker van Afrikaneraangeleenthede bewys. Dít kan nie van Jansen gesê word nie.

  • Dan Roodt: Hoe gemaak met die Afrikanerverraaiers?

    Dan Roodt: Hoe gemaak met die Afrikanerverraaiers?

    Deur die geskiedenis, en veral tydens die tweede vryheidsoorlog, het die Afrikaner ‘n groot probleem met verraad in eie geledere ervaar. Jan Smuts se antwoord daarop was om hensoppers en verraaiers te laat fusilleer.

    Onlangs het Leon Lemmer in een van sy voortreflike rubrieke na wyle Van Zyl Slabbert as ‘n “Afrikaanssprekende nie-Afrikaner verwys”. Hy het ‘n verdere lysie van wat hy noem “verloopte, blanke Afrikaanssprekendes soos (Hannelie) Booyens, (Adriaan) Basson en (Leon) Wessels” gepubliseer. Voeg daarby nog skepsels soos Max du Preez of Leopold Scholtz wat hulle verlekker in die ellende van Afrikaners en ons gedurig as “regses” en “rassiste” uitkryt, dan het ons al ‘n kortlys van Afrikaanssprekendes wat byna daagliks ‘n semantiese oorlog teen Afrikaners voer.

    Tans woed daar ‘n lewendige bespreking hier op PRAAG se Disqus-kommentaarblad onder aan die berig Steve Hofmeyr wil referendum oor Afrikanerverraaiers sien, met byna 600 lesersreaksies. Die name en foto’s van ‘n hele aantal Afrikanerverraaiers wat deur lesers genomineer is, verskyn daar.

    Tydens die tweede vryheidsoorlog het Jan Smuts die hensoppers, joiners en National Scouts wat hy teëgekom het summier laat verhoor en voor ‘n vuurpeloton laat doodskiet. Die ergste van almal was die sogenaamde “National Scouts” vir wie dit nie genoeg was om bloot te hensop nie, maar wat by die Britse magte aangesluit het. Nou die dag kom ek op die volgende stukkie oor hulle op die internet af:

    The National Scouts were mainly recruited from Boers who had surrendered to the British or chosen to fight for the imperial forces. QSAs were issued to the National Scouts and they are often appear as renamed medals. The QSAs are quite scarce as the recipients would not have been very eager to receive or hold on to a medal from their former enemies.

    The City Coins catalogue No 51 says “Of the 1,750 turncoat Boers who served on the British side in the National Scouts, only about 10% claimed their medals and amongst those that survive many are defaced (eg unit erased). As ‘Handsuppers’ and ‘Joiners’ they were despised and ostracised by the ‘Bitterinders’ and their womenfolk. So much animosity abounded that a separate Afrikaans church, the ‘Kruiskerk’ was established shortly after the war to accommodate them”.

    This unit was similar to the Farmer’s Guard.

    Conan Doyle in his account of the last few months of the war makes mention of the National Scouts: “Colonel Park had had no great success in his last two expeditions, but on February 20th he made an admirable march, and fell upon a Boer laager which lay in placid security in the heart of the hills. One hundred and sixty-four prisoners, including many Boer officers, were the fruits of this success, in which the National Scouts, or ‘tame Boers,’ as they were familiarly called, played a prominent part.”

    Daar is ‘n vrye Engelse vertaling uit Cicero wat oral op die internet te lese is en veral deur Amerikaners aangehaal word wat ek nie geredelik in my Afrikaanse vertaling deur J.T. Benade (Keur uit die redevoerings van Marcus Tullius Cicero, 1988) kon vind nie. Benade het net die eerste en vierde redevoerings teen Catilina vertaal, terwyl die Amerikaanse aanhaling vermoedelik uit die tweede redevoering afkomstig is. Iewers op my rak het ek omtrent die hele Latynse letterkunde en behoort self daardie stuk in Afrikaans te probeer vertaal. Hoofsaaklik weens luiheid haal ek egter daardie Amerikaanse aanpassing van Cicero aan:

    “A nation can survive its fools, and even the ambitious. But it cannot survive treason from within. An enemy at the gates is less formidable, for he is known and carries his banner openly. But the traitor moves amongst those within the gate freely, his sly whispers rustling through all the alleys, heard in the very halls of government itself. For the traitor appears not a traitor; he speaks in accents familiar to his victims, and he wears their face and their arguments, he appeals to the baseness that lies deep in the hearts of all men. He rots the soul of a nation, he works secretly and unknown in the night to undermine the pillars of the city, he infects the body politic so that it can no longer resist. A murderer is less to be feared. The traitor is the carrier of the plague. You have unbarred the gates of Rome to him.

    In die eerste redevoering teen Catilina sê die groot Romeinse skrywer en orator:

    “Hoe lank, vra ek, gaan jy ons geduld misbruik, Catilina? Hoe lank gaan hierdie waansin van jou ons nog bespot? Hoe ver gaan jou teuellose vermetelheid hom verbrei? Het die besetting van die Palatium deur die nag, die wagposte in die stad, die angs van die volk, die samestroming van die goeie burgers, hierdie verskanste plek van die senaatsitting, die blikke en gesigsuitdrukkings van die aanwesiges hier dan geen indruk op jou gemaak nie?…

    O, die tye! O, die sedes! Die senaat weet van hierdie dinge, die konsul sien dit; nogtans lewe hierdie vent.” (Benade: 87)

    Cicero se sinsnede “teuellose vermetelheid” som dit pragtig op. As ons kyk hoe die verraderlike viermanskap van Adriaan Basson, Hannelie Booyens, Max du Preez en Leopold Scholtz wat telkens poog om Afrikaners te kasty en te demoraliseer, dan spreek dit van daardie teuellose vermetelheid. Hulle praat namens die maghebber en die politieke korrektheid van die groot Anglo-Amerikaanse imperium, daarom kan hulle ons vrylik ondermyn, verguis, beledig, selfs persoonlike vetes teen ons voer. Onlangs het Booyens en Basson die grote Universiteit van Potchefstroom tot ‘n val gebring in hul openlike veldtog om daardie universiteit te verengels en te verswart.

    Die koerante, webblaaie en ander media in die Naspersgroep word byna geheel en al deur ‘n hatige Boerehaatfaksie oorheers. Omdat ek nie televisie het nie, kyk ek byna nooit KykNET nie, maar blykbaar geld dieselfde daar.

    In ‘n privaat epos het Leopold Scholtz my daarvan beskuldig dat ek ‘n “ANC-agent” is. Bid jou dit aan! Hy skryf:

    “Jy is gereeld in ANC-kringe gesien. Dus, weer eens, hoeveel het die ANC jou betaal om jou as regs voor te doen?”

    Dis een van die taktieke van die verraaier: omdat hy self agter die deur staan, is een van sy wapens om jóú van verraad te beskuldig. Dat ek al ooit “in ANC-kringe gesien is”, is ‘n infame leuen. Toe ek destyds as student by Wits was, het ek ‘n Filosofievereniging op die been gebring en ons het ‘n lesing met die titel “Marx is dead” georganiseer. Daarna was ek persona non grata by al die kommunistiese studente wat my verstoot het sodat ek kwalik enige vriende gehad het. Baie van die marxiste van destyds, soos Barbara Hogan, Barbara Creecy, die Coleman-broers en Steven Friedman het later magsposisies in die ANC-regering verkry. Trouens, Barbara Creecy sit tesame met Panyaza Lesufi agter die huidige poging van die Gautengse onderwysdepartement om Afrikaanse skole te verengels. Barbara Hogan was op ‘n stadium minister van gesondheid en Friedman is tans die Business Day se mees linkse rubriekskrywer wat gereeld anti-wit artikels in dié koerant skryf.

    Tot vandag toe is daar niemand in Suid-Afrika wat so deur kommuniste gehaat word soos ek nie. Dis seker waarom elke Afrikaner wat hom sedert 1994 tot kommunisme of marxisme bekeer het, waaronder heelwat van die Naspersjoernaliste, poog om my óf stil te maak óf op allerlei maniere te vervolg, te verguis en te belaster. Om dus te beweer dat ek ooit enige simpatie vir die ANC of SAKP gehad het of kon gehad het, is vergesogte propaganda. Jy kan my net sowel daarvan beskuldig dat ek ‘n Nazi is omdat ek van Wagner se operas hou en Nietzsche lees. Dom mense soos Scholtz en sy mede-Naspersverraaierkaners smag daarna om mense te etiketteer op grond van jou musieksmaak, ‘n aanhaling buite konteks of dat jy iewers “op die verkeerde plek gesien” is. Ek onthou dat ek destyds op ‘n goeie middag saam met een van my Afrikaans-dosente by Wits die tweede verhoor van die Afrikaanse digter Breyten Breytenbach in die Paleis van Justisie op Kerkplein in Pretoria bygewoon het. Daarvoor het die destydse Veiligheidspolisie my as “links” geklassifiseer en is ek op ‘n keer by my werk afgedank. Pleks dat die Veiligheidstak meer gedoen het om bomplanters soos Joe Slovo, Ronnie Kasrils en Aboobaker Ismail te vang of te neutraliseer, het hulle dikwels hul tyd gemors om onskuldige mense dop te hou of te stigmatiseer.

    Trouens, daardie stigmatiseringstegniek het nog nooit opgehou nie, en dit is waarmee vandag se verraaiers steeds besig is. Hulle is nie in staat om ‘n intelligente argument te voer nie, daarom spesialiseer hulle daarin om – volgens die Suid-Afrikaanse Kommunisteparty se voorskrifte – mense as “rassiste”, “fasciste” en “wit heerssugtiges” uit te kryt, presies soos dit in die ou Sowjetunie of Oos-Duitsland gedoen is.

    Net gister drink my suster by my koffie en sê: “Ons kom uit ‘n familie wat lojaal is en enduit veg.” My een oupagrootjie het tot 12 April 1902 nog geveg en is op daardie dag in die Slag van Rooiwal gewond, ‘n datum toe die meeste Boere al lankal oorgegee het of – meer skandelik – na die Engelse toe oorgeloop het!

    Terwyl die verraaiers van gister en vandag hul mantels draai en polities korrek vir Verwoerd, Malan en ander groot Afrikaners beledig wat hul lewens aan hul volk gewy het, maar nie nou kan terug antwoord nie, poog die “regte Afrikaners” om ons uit dié haglike situasie waar alles rondom ons vergaan, te red.

    Ek vermoed dat alle volkere wat oorheers word, deur verraad en tweespalt geteister word. Dit was in die negentiende eeu die geval toe Brittanje ‘n deel van ons land regeer het, en dis nou weer die geval. ‘n Klomp Afrikaners het “Bloedsappe” gebly en is steeds aan Engeland lojaal; omdat die ANC ten dele ‘n Britse skepping is, is hulle daarom ook aan die ANC lojaal. Vir hulle verteenwoordig ons, met ons aandrang op Afrikaans en die Afrikaneridentiteit, die vyand.

    Vele rolprente is al oor die tweede wêreldoorlog gemaak wat aantoon hoe mense mekaar tydens die Duitse besetting van Wes-Europa in die rug gesteek het. Trouens, Charlize Theron speel in een so ‘n rolprent, Head in the clouds, die rol van ‘n karakter, Gilda, wat haar in Parys as pro-Duits voordoen, maar terselfdertyd as geheime agent vir die Franse Weerstandsbeweging werk. As Parys deur die Geallieerde magte bevry word, loop sy gevaar om deur die Parysenaars doodgemaak te word, omdat niemand van haar geheime rol bewus is nie, net van haar openbare “dekking” as die minnares van ‘n Duitse offisier.

    Dikwels voel dit vir my asof ons in die huidige Suid-Afrika deur die ANC beset word. Immers het die ANC en SAKP vanuit Londen, Moskou en Oos-Berlyn opgedaag om die leisels te kom oorneem. Mandela is uit Pollsmoor vrygelaat, maar hy was volkome onder die sogenaamde “ballinge” se invloed. Tydens hierdie besetting pleeg sommige mense verraad teenoor mede-Afrikaners om den brode of om hul poste aan universiteite of ander instellings te behou. Baie Afrikaners het “transformasie” ingevoer en hul mede-blankes op straat gesit om hul eie basse te red. Daar is ‘n koue soort elkeen-vir-homself-logika in hierdie bestel wat onetiese gedrag regverdig en bestendig.

    Daar is egter nóg meer onsmaaklike fasette aan verraad verbonde. Sommige mense put leedvermaak of ‘n sadistiese behae daaruit om te sien hoe ander Afrikaners sukkel, in die openbaar gekruisig word, of selfs fisiek aangeval word. Vernietiging en verval is vir hulle iets positiefs en sommige het reeds na die buiteland uitgewyk van waar hulle soos voyeurs by ‘n teregstelling ons ondergang dophou en toejuig. Johan Sloet de Villiers, wat onlangs gepoog het om Steve Hofmeyr se konsert in Amsterdam te laat skipbreuk ly, is so ‘n geval. Noem dit die patologiese sy van verraad: om plesier te verkry uit die pyn, leed en vernedering van jou eie mense.

    Tydens die 1860’s was daar ‘n burgeroorlog in die Transvaal toe Afrikaners naby Potchefstroom op mekaar geskiet en mekaar se bloed vergiet het. Dit ly geen twyfel dat sommiges vandag weer tot so iets in staat is nie, want diegene wat so fanaties aan die ANC-besetter en sy polities korrekte ideologie verknog is, sal moor om hul lojaliteit aan die vyand te bewys.

    Aan die ander kant word ons tans so deur die owerheid in ‘n hoek gedryf, met versnelde “transformasie” op alle gebiede, tierende geweld, asook die dreigende verengelsing van alle Afrikaanse skole in Gauteng dat meer weerstand, of ten minste teenstand, by gewone Afrikaners te wagte kan wees. Enige besetter het ‘n behoefte aan verraaiers onder diegene wat hy onderdruk en is ook bereid om hulle rojaal daarvoor te vergoed. Soos wat weerstand onder Afrikaners toeneem, sal die “mark vir verraad” eksponensieel groei.

    Daar is ook ‘n vorm van verraad weens jaloesie of mededinging onder mekaar. Toe Kallie Kriel van Afriforum my ‘n rukkie gelede in die openbaar aangeval het en saam met Max du Preez, Gillian Schutte, Piet Croucamp en ander as ‘n “rassis” uitgekryt het, het hy dit waarskynlik nie gedoen omdat hy dislojaal teenoor Afrikaners is nie, maar vanweë ‘n soort professionele opportunisme. Dit maak dit egter nie minder gevaarlik nie. Moontlik wou FW de Klerk in die aanvanklike fase maar net van PW Botha as mededinger ontslae raak en het nog nie daaraan gedink om die SAW aan Umkhonto we Sizwe te verpand nie. As ‘n mens jou egter eenmaal op die pad van verraad en onderlinge rugstekery begewe, waar roep jy halt? Et tu, Kallie?

    Die meeste lede van die sogenaamde Boeremag is weens hoogverraad tot lewenslange tronkstraf gevonnis. Eintlik is dit absurd, want die korrupte  en rassistiese rampokkerstaat wat Suid-Afrika geword het, kan kwalik op die lojaliteit of patriotisme van enigiemand aanspraak maak. Terwyl vele Afrikaners, waaronder ook Clive Derby-Lewis, in die gevangenisse krepeer sonder dat hulle ooit amnestie sal kry, loop terroriste soos Aboobaker Ismail en Robert McBride vry rond. Die onregverdigheid en dubbele standaarde skrei ten hemele.

    In die meeste lande is hoogverraad ‘n baie ernstige oortreding. Mandela is op ‘n klag van sabotasie skuldig bevind en nie aan hoogverraad nie, anders sou die staat destyds die hof versoek het om hom ter dood te veroordeel. Ons korrupte staat wat volgens Flip Buys van Solidariteit “teen Afrikaners regeer” kan kwalik op ons lojaliteit staatmaak, dus is “hoogverraad” deesdae net ‘n tegniese oortreding wat jy begaan as jy die verkeerde inligting op jou rekenaar se hardeskyf berg. Dit spruit nie uit enige natuurlike sin vir geregtigheid nie.

    Daarteenoor kan Afrikaners as volk, wat tans juis soveel onder hierdie stelsel ly, juis op die natuurlike reg, wat die Romeine ius naturale genoem het, aanspraak maak. Nou onlangs kyk ek die ou Charles Bronson-fliek, Death Wish (1974), waarin ‘n New Yorkse argitek in opstand kom teen die misdaad wat in die sewentigerjare in dié stad geheers het.

    Die boodskap van die film is dat, waar die staat ons nie meer kan of wil beskerm nie, moet ons dit self doen. Dan geld die reëls van ‘n pioniersgemeenskap of, soos dit in die VSA bekendstaan, die “Wilde Weste”. Dis dan presies waartoe Paul Kersey, die hoofkarakter in Death Wish, oorgaan. Ná ‘n besoek aan Tucson, Arizona, waar ‘n kliënt ‘n wapen as geskenk aan hom oorhandig, word hy die “New York vigilante” en begin sy eie private oorlog teen die stad se misdadigers, gegrond op die beginsels van natuurlike reg.

    Ek sien in die woordeboek die Afrikaans vir “vigilante” is “eiemagtige”. Met die verafrikanisering van Suid-Afrika verval die reëls van die beskawing, soos in soveel ander Afrikalande waar die term “krygsheer” gebruik word om bepaalde politici van Liberië, Sierra Leone of die DRK te beskryf. Hulle skep hul eie reëls deur middel van geweld, nes die ANC sonder ‘n enkele stem by die stembus vanuit die buiteland vir hom legitimiteit deur terreur geskep het. Hoe ver is ons daarvandaan verwyder dat mag nie meer in die staat gaan setel nie, maar in die hande van krygshere met spanne gewapende volgelinge? Julius Malema kort net meer gewapende wagte, dan sou hy die volmaakte krygsheer uitmaak. As ek kyk hoe die minibustaxi’s op die paaie ry, dan weet ek ten minste daar is geen verkeersreëls meer nie!

    In dieselfde trant kan ‘n mens vra: Stel die verraaier wat sadisties op ‘n verswakte gemeenskap soos die Afrikanerdom vandag teer, hom nie óók aan eiemag bloot nie? Hoeveel pyn en onmag kan ‘n gemeenskap verduur voordat hy eiemagtig, soos die Charles Bronson-karakter in Death Wish, begin optree?

    Afrikaners is egter nie Amerikaners nie. Miskien is ons te vreedsaam en ordentlik om soos eiemagtiges die strate met ‘n rewolwer in te vaar om die misdadigers reg te sien of ‘n paar prominente verraaiers te gaan “pot”. Dalk het ons ons Romeinse sin vir natuurlike reg verloor. ‘n Mens moet ook versigtig wees om die land nie nog verder oor die afgrond van geweld te druk nie.

    Op sy minste moet die verraaiers egter met ostrasisme gestraf te word. Nêrens waar Afrikaners vergader, behoort hulle welkom te wees nie. Verstoot hulle en sluit hulle uit. Marlene van Niekerk behoort nooit die Hertzogprys te ontvang het nie. Hoe durf sy in elk geval ‘n prys wat die naam van JBM Hertzog dra, aanvaar, ‘n figuur wie se standbeeld by die Uniegebou verwyder is omdat hy aan die ANC en sy meelopers soos Van Niekerk self, aanstoot gee? Afrikaners beskik oor ‘n baie waardevolle kultuur en tradisie. Dis die geestelike stad waarin ons steeds woon en oorleef, te midde van geweld en verval. Die verraaier mag nie, soos Cicero hier bo sê, binne die poorte van ons taal en kultuur rondsluip terwyl sy of haar “sluwe fluisteringe” ons ondergang bewerkstellig nie.

    Lees ook Dan Roodt se Engelse stuk op American Renaissance: Flinging poo at South Africa’s past en die reaksies onder aan Steve Hofmeyr wil referendum oor Afrikanerverraaiers sien.


  • Dawie Louw se roman, eMajuba

    Helen Schöer het D(awie) Louw se roman, eMajuba (Tygervallei: Naledi, 2014, 397p, R179) geresenseer (Die Burger, By, 31 Januarie, p 8). Heel aan die begin verwys Schöer na die volgende opmerking van Louw: “Die pas waarteen die Afrikaner verengels, is egter geen verbeeldingsvlug nie. Dis die harde werklikheid en dis hoekom eMajuba geskryf is” (p 394). Die resensent skryf voorts: “Plek-plek slaan daar ‘n prekerigheid in die boek deur oor die dreigende heengaan van (goeie, ordentlike, suiwer) Afrikaans.”

    “Louw het twee ander dinge ook op sy agenda … Hy voel duidelik beswaard dat die Boere alleen die blaam vir apartheid dra, en dat die Britte skotvry daarvan afkom. [“Net die Boer moet die skuld vir apartheid kry, niemand anders nie,” p 365.] Ook is hy nie gelukkig met die plek van die Anglo-Boereoorloë, of Vryheidsoorloë, in die geskiedenis nie, want daaroor preek die karakters ook plek-plek vir mekaar … As jy saamstem met Louw oor die taal en die geskiedenis, soos baie mense sekerlik doen, gaan jy sommer lekker lees. Maar wees gerus, selfs al is jy nie gepla met die Afrikaner en sy geskiedenis nie, is daar oorgenoeg in die boek om jou te boei.”

    Die trant van Schöer se opmerkings maak dit myns insiens duidelik dat sy nie (of sekerlik nie in dieselfde mate as Louw) oor Afrikaans en Afrikanergeskiedenis “gepla” is nie. Let in hierdie verband ook op die woorde “prekerigheid”, “heengaan” en “beswaard”. Dat die karakters vir mekaar “preek”, is ‘n growwe veralgemening; ‘n vertolking gevoed deur die resensent se gebrekkige simpatie met Afrikaners en Afrikaans. Daar is myns insiens net ‘n enkele geval waar Louw se “agenda” (soos Schöer dit noem) moontlik te opsigtelik deurslaan (kyk heel aan die einde hieronder); ‘n geval van: “Askies, ek klink nou fokken prekerig” (p 63). Vir die res is dit nooit steurend nie.

    Schöer skryf: “Ek het nie ‘n probleem daarmee dat skrywers ‘n agenda het nie – my probleem is eerder dat dit hier lomp hanteer is in die dialoog.” Ek dink die werklike probleem is dat “betrokke literatuur” in die nuwe Suid-Afrika geloof word as dit die huidige bedeling (bv swart meerderheidsregering en gedwonge rasse-integrasie) steun en dat pogings ter onderskraging van Afrikaners en Afrikaans feitlik outomaties met skeptisisme bejeen en glad te geredelik as ongewens beskou word.

    Die boektitel verwys na die Slag van Majuba aan die einde van die Boere se Eerste Vryheidsoorlog (1880-1881) toe hulle met ‘n klinkende oorwinning politieke vryheid verkry het. “Met Majuba is ‘n hele oorlog gewen … Eie vlag, eie volkslied, eie taal, eie trots” (p 195). Die verwys ook na die kop Klein-Majuba in die omgewing van die plase waar die twee boeregesinne woon. Die e-voorvoegsel verwys na die hedendaagse elektroniese kommunikasie van inligting, wat later in die verhaal ‘n groot rol speel. Na die konvensionele en guerrilla-oorlogvoering van die Anglo-Boere-oorlog en die ANC en PAC se terreurveldtogte het kuberoorlogvoering sy verskyning gemaak. In die boektitel word dus aangedui dat die roman met sowel die verlede as die hede te make het.

    Die boek handel oor twee ineengestrengelde boere-familiesages, dié van die Boshoffs en die De Beucks, oor vier of vyf geslagte heen, van 1901 tot 2014. Die Suid-Afrikaanse geskiedenis word in die teks weerspieël. Aan die begin skryf die outeur: “Die gegewens in hierdie verhaal is fiktief. Gebeure, mense en plekke wat vooreenstem met die werklikheid, is slegs as vertrekpunte gebruik” (p 5). Later brei hy hierop uit: “eMajuba is ‘n verbeeldingsvlug. Die ‘feite’ in die boek is geplaas om ‘n fiktiewe storielyn te ondersteun, al klink dit plek-plek histories korrek. Die karakters is ook almal fiktief, al word daar deurentyd so direk op die (bekende) man afgepraat” (p 394). In die teks word daar meermale na die Rubicon verwys; ook na bv Uhuru, Mulder-gate en die wapenskandaal. Ons weet dat PW Botha dit wyslik geag het om nie die Rubicon oor te steek nie. FW de Klerk het dit egter te midde van dawerende applous gedoen, met fatale gevolge vir die land, die blankes en veral die Afrikaners.

    Daar is verwysings na historiese figure soos Paul Kruger, Christiaan de Wet, Koos de la Rey, Siener van Rensburg, koningin Victoria, koning Edward VII, Cecil John Rhodes, Horatio Kitchener, Emily Hobhouse, Louis Botha, Jan Smuts, DF Malan, John Vorster, Jaap Marais, PW Botha, Lang Hendrik van den Bergh, Eschel Rhoodie, Niel Barnard, Bram Fischer, Beyers Naudé, Ian Smith, Oliver Tambo, Nelson Mandela, Ruth First, Chris Hani, Kader Asmal en Thabo Mbeki. Daar is ook ‘n ligbruin airedale terriër genaamd Nelson. ‘n Karakter “wonder of dit is om iemand te vereer” (p 254). Oor FW de Klerk word daar geswyg.

    Die verlede en hede word vindingryk in die hoofstukke afgewissel. In die hoofstukke wat oor onlangse gebeure handel, word daar soms verhelderende kommentaar op vroeëre hoofstukke gelewer. Daar is ‘n oorvloed aksie en dit lyk asof die boek geskryf is met moontlike verfilming in gedagte. Die teks vloei moeiteloos in goeie Afrikaans. Die gebeure is meesal geloofwaardig, hoewel hulle noodwendigheid soms bevraagteken kan word. Ek dink dit is gedoen om die spanningslyn in stand te hou. ‘n Ander oorweging was seker om onverwagte kinkels aan die verhaal te gee. Ek gaan egter nie die storie hier oorvertel nie en volstaan met die opmerking dat dit ‘n roman ver bo die gemiddelde in gehalte is.

    Ek verkies om my aandag by ideologiese aspekte te bepaal en gebruik/misbruik Louw se teks as vertrekpunt. “Joernalistiek gaan oor … die skep van persepsie, en veral die manipulasie daarvan” (p 12). “Persepsies … is van die sterkste kragte wat bestaan” (p 70-71). Persepsie is: “Die krag wat die denke van die massas vorm en manipuleer … Dat persepsie ook die verlede kan misvorm, het hy ook geweet” (p 174). Tans is daar bv “‘n persepsie dat dit kief is om Engels te wees” (p 183). “Toe ek Afrikaans praat, bekyk hy my of die kat my daar ingedra het” (p 208). Ons moet myns insiens poog om hierdie situasie om te keer: Dat dit kief is om Afrikaner en Afrikaans te wees. Dit is propaganda in die massamedia (pers, radio, rolprente, televisie, internet) wat die persepsie geskep het dat apartheid net sleg was en dat gedwonge rasse-integrasie wonderlik is; dat die blankes boos en die swartes moreel meerderwaardig is; dat wittes verguis en swartes geprys moet word; dat Nelson Mandela “one of the great peace makers of all time” (p 374) was, dus nie ‘n geweldenaar nie maar ‘n vredemaker en versoener was; dat die nuwe Suid-Afrika nie-rassisties en strate beter as die ou Suid-Afrika is; en selfs dat ‘n blink toekoms op ons almal wag, al is daar nie eens genoeg elektrisiteit nie.

    Ons verlede moet nie versmaai word nie. “‘n Mens het ‘n verlede nodig” (p 146). “Die verlede bied meer sekerheid as die hede” (p 62). Daar word verwys na “die onblusbare gees van ‘n Boerevolk wat hom nie laat onderkry nie” (p 84). In die skole in die konsentrasiekampe is net Engels geduld. Een van die karakters is ‘n onderwyseres en “word betrap dat sy Afrikaans met die kinders praat en word terug tent toe gestuur” (p 89). “Afrika is voos van die littekens van imperialisme” (p 235). “Kolonialisme en imperialisme het Afrika vermink, maar hoekom word net een deel van die bevolking vir die gruwels van apartheid blameer?” (p 64). “Boer is ‘n bedreigde spesie” (p 87). Daar word verwys na ‘n karakter se “beheptheid met die Boere” (p 106). “Ons moet nie opgee nie … Ons sal weer ‘n Majuba hê … Ons gaan Kitchener opdonder, net soos Colley destyds” (p 91). “Die Kakies kan óns in hierdie varkhokke aanhou, maar nie ons gedagtes nie” (p 108). Oor die konsentrasiekampe: “Hoe de donder het die Britte daarmee weggekom?” (p 117). “Die Britte [het] tot vandag toe nie om verskoning gevra … vir die gruwels wat hulle hier kom pleeg het nie” (p 329). “Engeland … sal hom nooit twee keer laat nooi om te moor en te vermink nie” (p 149). “Die Boer haal niks op niemand uit nie. Ons keer net dat ons mense weer beleef wat die Engelse aan ons gedoen het” (p 238).

    Dit hinder dat die swartes deurgaans gunstig, dus polities korrek, voorgestel word. Dít word gedoen al is dit waar: “Xhosa en Boer veg sedert 1779 teen mekaar” (p 345). “Die Boer behandel die swartman nou soos wat hyself deur die Brit behandel is” (p 233). “Om iets soos Sharpeville te verdedig is moeilik” (p 251). Myns insiens is dit in hierdie geval moeiliker om die swartes se gedrag te verdedig as dié van die wittes. “Dis polities korrek om die Boer vir alles te blameer” (p 293). Van die wit karakters het heelwat geraamtes in die kas. Tydens die Anglo-Boere-oorlog skaar die Boshoffs hulle by die Boere, terwyl die De Beucks hulle lot by die Britte inwerp. “Om met die Kakies te heul was hoogs voordelig” (p 223). Daar was selfs ‘n De Beuck wat met ‘n dame uit Engeland getrou het. ‘n Ander De Beuck word “later lid van die Broederbond. Ook van die Ossewabrandwag, en later selfs ‘n Stormjaer” (p 199). Nog ‘n De Beuck beklee nog later een van die hoofposte in die Nasionale Party-regering se inligtingsdiens, terwyl ‘n Boshoff en sy vrou by die ANC se gewapende vleuel, MK, aansluit. In die meer onlangse geskiedenis word in albei families kinders by Tswanas verwek. “Ek is nie so trots om Boer te wees soos wat sy was nie” (p 226). Die uitbeelding van sulke drastiese gedragsveranderings is nie onrealisties nie. Daar word verwys na die twee Boere-generaals, “Louis Botha en Jan Smuts se verraad” (p 150; ook p 166). Oor die mynwerkersstaking in 1922: “Jannie [Smuts] was nog altyd gretig om die Ingelse mynbase se vuilwerk te doen” (p 165-166). “Smuts, die man met hande rooi van sy eie mense se bloed” (p 185).

    “PW [Botha] sal uit ‘n posisie van mag wil onderhandel” (p 338). “Soos PW, wil Mandela ook uit ‘n posisie van mag onderhandel. En mag spel jy met ‘n A en ‘n K en ‘n 4 en ‘n 7” (p 344). “Politiek gaan … oor mag … die politikus wat bereid is om mag af te staan, moet nog gebore word” (p 243). Dit is in 1975 gesê, dus voordat FW de Klerk in 1989 die staatshoof geword het. Hy het homself en sy regering van mag gestroop deur die veiligheidsmagte (weermag en polisie) glad nie as troefkaarte te benut nie. Sy onderhandelings is in swakheid volbring. De Klerk se verraad was/is selfs meer skadelik en durend as dié van Smuts. “Jou siel kan jy vir welvaart verruil, maar betaaldag kom” (p 156). Die outeur verwys na “die sondaars Nimrod, Efialtes en Tifoon [oftewel (myns insiens) Louis Botha, Jan Smuts, FW de Klerk] in die negende sirkel van die bevrore hel in die Inferno van Dante. Daardie laaste sirkel wat beskore is vir hulle wat die ergste sonde denkbaar pleeg: verraad” (p 200). Dink ook aan die talle Broederbonders wat hulle knus by die ANC geskaar het. “ANC lede met wit velle is nie meer ‘n vreemde gesig nie” (p 218). “Solank daar joiners is, sal daar altyd oorlog wees” (p 155).

    Na Nelson Mandela se afsterwe berig ‘n nuusdiens: “Die volk se pa is dood” (p 47-48). Daar word twee keer selfs na “Madiba” verwys (p 50). In die ou Suid-Afrika was die Afrikaners die volk, bv “Sy … bid … vir haar volk” en soggens sing hulle “Kent gij dat volk” (p 95). Op Kerkplein, Pretoria: “Oom Paul [Kruger] met ‘n wakende oog oor dat volk” (p 357). Die nuwe Suid-Afrika het ongevraagd talle swart volksvaders en -moeders opgelewer waarmee Afrikaners kwalik wil assosieer. Daar is geen sprake van ‘n Suid-Afrikaanse nasie waarvan Afrikaners deel is nie. Daar is bloot ‘n Suid-Afrikaanse bevolking. Waarna Afrikaners smag, is “om te behoort” (p 221) aan ‘n eie land en ‘n eie nasie. “Ek wil … tussen my mense” wees (p 223). Vir ware nasieskap is ‘n etnies-kulturele tuisland vir Afrikaners gevolglik noodsaaklik.

    Oor die Soweto-opstand in 1976 word geskryf: “Afrikaans het die skuld gekry” (p 288), dus Afrikaans is tot sondebok gemaak. Die onderwyseres van een van die karakters was daarop gesteld dat sy Afrikaans “mooi moes praat … Sonder jou moedertaal is jy niks … Onthou dit” (p 77). Dit herinner aan Jan Rabie (1920-2001) se woorde: Sonder Afrikaans is ek niks. “Die Afrikaner, veral, verengels teen die spoed van lig” (p 183). “Afrikaans boer vinnig agteruit. Met die sogenaamde nuwe Afrikaans wat die ou Afrikaans verdring. Asof laasgenoemde ‘n verleentheid vir die Afrikaner geword het” (p 184). “Almal wat Afrikaans is … is selfs lief om hul Engels uit te stal. Op straat praat hulle al Engels met mekaar. Weliswaar swakkerige Engels, maar so suiwer as wat hul swaar r’e dit toelaat. Natuurlik sonder ‘n enkele Afrikaanse woord tussenin. Engels, die taal van konings. Van die elite” (p 383). Waarom is dit vir alle Suid-Afrikaners belangrik om Engels so suiwer moontlik te besig, maar Afrikaans mag maar in mengeltaal of koeterwaals ontaard? (HAT: “Koeterwaals: onverstaanbare brabbeltaal; gebroke taal, kromtaal.) Dit kom neer op ‘n gebrek aan respek vir Afrikaans en eintlik vir Afrikaners. Baie Afrikaners praat self bedenklike Afrikaans omdat hulle hulle selfrespek verloor het.

    Ten slotte kom ek by die enkele keer waar die dialoog neig om te “prekerig” en dus roman-disfunksioneel te word (p 364-365).

    Met verwysing na die gedig van Totius (1877-1953), “Vergewe en vergeet”, word genoem dat die wondmerk van die doringboompie wat al groter word,

    “Engels [kan] wees wat ons taal so binnedring. Nee, nie binnedring nie. Binnegenooi word … Toe onse Lord Kitchener sy geveg teen die Boervrou wen, het Boer respek vir Kakie gekry.”

    “Die Afrikaner is sy identiteit kwyt. Na ’94 is hy ‘n weggooikind. Een wat nou na aanvaarding soek.”

    “Maar daar’s ‘n nuwe Afrikaner op pad. Wat soos ‘n Phoenix uit die as verrys. Wat lojaal teenoor Afrikaans gaan bly.”

    “Watter Afrikaans? Die taal het deesdae vele stemme.”

    “Ek praat van die Afrikaans wat uit die hart kom. Wat deel van jou is. Waarop jy trots is. Wat vertroetel en opgepas moet word.”

    “Hoe lyk hierdie nuwe Afrikaner van jou?”

    “Die Phoenix gaan verby velkleur kyk. Hy gaan verdraagsam wees teenoor ander wat ook lief vir die taal is. Hy gaan verdraagsaam teenoor hul godsdiens wees. Teenoor hul politiek. Onbenullige verskille tussen mense gaan nie saak maak nie. Die Taal gaan die gemene deler wees … Boer triomfeer omdat hy uiteindelik van sy vooroordele ontslae is.”

    “Jy hou nie van die Engelse nie … Is ek reg?”

    “Verkeerd. Om vandag se Engelsman vir destyds se vergrype te blameer is absurd. En onregverdig.”

    Dan is dit ook onregverdig om al die hedendaagse blankes in Suid-Afrika vir slawerny, kolonialisme, imperialisme en rasse-segregasie/apartheid te blameer. Daarmee word nie geïmpliseer dat hierdie verskynsels noodwendig net sleg was/is nie.

  • 2015: Wat kan Afrikaners doen?

    Hier aan die begin van die nuwe jaar en terwyl die Desembervakansie in sy doodsnikke verkeer, is ‘n mens altyd vol moed vir die berge wat jy nog moet versit. Deesdae moet ‘n mens bloot om in Suid-Afrika te oorleef reeds daardie spreekwoordelike berge versit!

    danr2Ek het voorheen al verwys na Jan Smuts wat gesê het dat Suid-Afrika se toekoms altyd vanuit die buiteland bepaal sal word. Dit is in ‘n hoë mate waar, maar tog ook nie heeltemal nie. Deur die geskiedenis het Afrikaners getoon dat al werk Engeland hoe hard om ons in ‘n rigting te dwing, soos om ons land te annekseer of Engels op ons af te dwing, ons nog altyd deur harde werk en verbeeldingryke optrede daardie funeste “invloed van buite” kon neutraliseer.

    Hier skryf ek immers in Afrikaans wat, indien dit van Engeland of die Suid-Afrikaanse liberalisme afgehang het, nooit moes bestaan het nie! Toe die eerste Afrikaanse hoërskool in Johannesburg, Helpmekaar, net voor 1920 gestig is, het The Star in ‘n hoofartikel geskryf: “There is something rotten in the state of Denmark.”

    In vele opsigte is die hedendaagse liberaliste reeds teen die toue. Hulle “veelrassige” utopie waarin ‘n gemengde mulatbevolking al dansend soos in SABMiller se bieradvertensies mekaar om die hals val, die onderbroekvlag swaai en Madiba, Madiba, Madiba… in al die kerke, sinagoges en moskees prewel, is toenemend besig om te misluk. Elders vandag skryf Leon Lemmer oor die letterkundige en digter TT Cloete wat olangs vir die Europese beskawing in die bres getree het. Sulke uitlatings moet die liberaliste (om van die marxiste en kommuniste nie te praat nie!) die horries gee. Daar is twee dinge wat vir hulle verkeerd is aangaande die begrip, “Europese beskawing”: die woord “Europees” en die woord “beskawing”. Beide begrippe is in die hoofstroommedia en aan die universiteite volledig gediskrediteer. Alles is genivelleer. Rembrandt is gelyk aan die kralewerk wat enige landelike swart vrou kan produseer. Die grootste argitektuur wat ons blankes in dié land geskep het – en wat deesdae feitlik voor die voet deur die ANC en sy liberale meelopers gesloop word! – is nie beter as ‘n plakkershut wat met ‘n paar sinkplate aanmekaar gelap is nie.

    Die ironie is dat die hoofstroommedia vandag téén die ANC skryf en praat. Hul geliefde ANC en SAKP wat ons land onder leiding van Joe Slovo en die “goddelike” Mandela sou kom verlos, is geweeg en te lig bevind. Wat nou?

    Eintlik beskik die liberaliste oor geen antwoorde meer nie. Wet en orde stort in duie; die ligte gaan af as Eskom se hoogs besoldigde “ingenieurs” sonder kwalifikasies maar Gods water oor Gods akker laat loop; die matriekslaagsyfer daal nadat hy eers “wonderbaarlik” gestyg het; die rand verswak al hoe meer, ens.

    slangenbezweerder6Die liberalis se enigste strategie is ‘n hernieude “anti-apartheidstryd”. Hy (of soms veral sy) skaduboks teen die apartheidspook wat gereeld soos met die fluit van ‘n Indiese slanggoëlaar weer opgetower word. Alle linkses verlang na die goeie ou dae van apartheid toe daar nog goedkoop, betroubare elektrisiteit was en jy PW geredelik kon slegsê in die wete dat die Amerikaanse en Britse media aan jou kant was.

    Vandag is dinge baie meer gekompliseerd. Amerika en Brittanje maak een oorlog na die ander in ‘n vergeefse poging om die opkoms van China as ‘n wêreldmoondheid te verhoed. Deur hul nuwe koue oorlog het hulle Rusland in ‘n alliansie met China gedwing en sodoende Europa nogmaals tussen Oos en Wes verdeel. Die VSA, nes Suid-Afrika, streef ‘n mulat-ryk na waarin blankes as ras, kultuur en beskawing uitgefaseer sal word en swartes of rasgemengdes ‘n polities korrekte baasskap sal afdwing.

    Oor die groter konflik wat daarbuite in die noordelike halfrond woed, kan ons per definisie nie veel doen nie. Daar geld die Smuts-beginsel: wat ook al die uitkoms van die stryd tussen die VSA en Rusland, of dié tussen Israel en die Arabiere, sal ons die gevolge moet dra.

    Maar dit sou dom wees van Afrikaners om nie, noudat die “Suid-Afrikaanse” (eintlik Anglo-Amerikaanse of Afro-Saksiese) stelsel begin wankel, nie ook ‘n paar goeie houe in te kry nie. ‘n Mens weet nooit, miskien vel ons tog die sikloop neer en smaak ons weer die vryheid waarvoor ons voorouers so hard gestry het.

    Elke Afrikaner en middelklasblanke wat nog waarde aan ons beskawing en norme heg, moet dink aan wiele, speke en stokke. Solank jy iewers ‘n stok in die wiel kan wees, maak jy ‘n bydrae. Vergeet van die FW de Klerk-idee dat ons “die stelsel moet laat werk”. Hierdie stelsel kán nooit werk nie, al probeer elkeen sy bes. Dis baie nader aan die kommunisme wat sewentig jaar lank die helfte van Europa en groot dele van Asië op sy knieë gehad het as wat meeste mense besef. Dus, hoe meer krisisse die liberaliste en hul geliefde ANC van nou af aan beleef, hoe beter.

    Breek die Berlynse Muur af; moenie sy gate toestop nie. Word deel van die kontrakultuur.

    aweregs

    Hier is ‘n lysie van dinge wat elkeen kan doen om sosiopolitieke verandering in Suid-Afrika te verhaas en Afrikaners weer ‘n sê te gee.

    1. Dring aan op Afrikaans. Ons taal is ‘n las op die staat en anti-blanke maatskappye soos Woolworths, daarom wil hulle daarvan ontslae raak en alles verengels. Maak hofsake oor Afrikaans en appelleer tot by Oom Daantjie in die kallerhok, ook na internasionale tribunale soos die Statebond, Europese Unie en die Verenigde Nasies.
    2. Produseer boeke en musiek in Afrikaans. Sodoende groei die Afrikaanse kultuurekonomie waar regstellende aksie moeilik toegepas kan word. Uit die kultuurekonomie spruit weer ‘n hele ander ekonomie wat boere en verbruikers in ‘n nuwe alliansie kan verenig, buite die staat en groot monopolieë wat ons uitbuit en met politieke korrektheid wil vernietig.
    3. Verhoog die druk op die staat oor misdaad en geweld. Die hele internasionale beweging teen “wit volksmoord” is ‘n positiewe verwikkeling, al word dit soms deur verregses en neo-Nazi’s gekaap. Die blote feit dat blankes elders ter wêreld omgee oor wat met wittes in Suid-Afrika gebeur, is amper al ‘n wonderwerk, gegewe die haat wat die liberaliste plaaslik en oorsee reeds jare lank oor ons uitspuug.
    4. Beveg die liberaliste waar jy ook al kan: op jou skoolbeheerraad, in die media, op die internet, in boeke, briewe en op sosiale media. Die groot rede waarom Afrikaners in die negentigerjare gekapituleer het, is omdat hulle vyandsbeeld afgetakel is. Ons vyande het skielik ons “vriende” geword waarmee ons moes “versoen”, terwyl ons vyande natuurlik in hul mou oor hul “slim strategie” gelag het. Elke stryd het ‘n vyand nodig. Die liberalis met sy kopdoek en sy renons in wit-wees, Beethoven, Standaardafrikaans, wiskunde en logika is die vyand. Kultiveer jou vyand, maak hom kwaad, terg hom en lok hom uit dat hy sy vriendelike masker kan afsmyt en hom in al sy naakte boosheid kan onthul.
    5. Skep kleinsake, veral op die internet en wat globaal kan handeldryf. Regstellende aksie is besig om die staat en die groot maatskappye in ‘n groot polities korrekte welsynsorganisasie om te tower wat ons almal se hulpbronne opslurp. Dis kommunisme met ‘n rassesous. Al skep jy net een werkgeleentheid vir jouself, het jy reeds ‘n groot slag teen die heersende orde geslaan, wat jou werkloos en ‘n wit plakkerskamp wil sien krepeer. Soos wat ons egter meer en meer met mekaar begin sake doen, asook met ander lande, sal ons ekonomie buite die beheerde SEB-ekonomie begin groei en sal ons ekonomies onafhanklik wees nog voordat ons polities onafhanklik raak.
    6. Betaal so min as moontlik belasting. Ek weet dis makliker gesê as gedaan, veral as mens ‘n salaristrekker is. Koop egter liewer ‘n tweedehandse motor as ‘n nuwe motor, dan betaal jy nie BTW nie. As jy ‘n nuwe motor van R300 000 koop, skenk jy R42 000 aan die ANC-bewind! Ry liewer ‘n tweedehandse motor wat jy deur ‘n betroubare mede-Afrikaner laat versien. Só spaar jy geld en sit jy kos op die tafel vir iemand anders.
    7. Draai jou sente om. Die Suid-Afrikaanse verbruikerskultuur met winkelsentrums wat soos paddastoele oral verrys, is op die duur nie vir ons voordelig nie. Ons produseer al hoe minder en waar eens fabrieke was, is nou net pakhuise vol ingevoerde Chinese goedere.
    8. Onttrek uit die Engelse onderwyssektor. Te veel Afrikaners werk steeds in onderwys en opleiding wat deur medium van Engels geskied. Terwyl Afrikaners deur regstellende aksie van onderwysgeleenthede – veral aan die universiteite – uitgesluit word, word ons mense aangewend om die nuwe onderdrukkersklas van twyfelagtige grade te voorsien! Raak eerder betrokke by die entrepreneuriële en globale ekonomie of lei Afrikaners op om ons sterker te maak en die vyand swakker.
    9. Bly aan die lewe. Beveilig jou woonbuurt of trek na ‘n goeie veiligheidsbuurt. Raak betrokke by buurtwagte, plaaswagte en ander gemeenskapsveiligheidsaksies. Blanke volksmoord is vir seker deel van die links-liberale strategie, in Suid-Afrika, maar ook elders ter wêreld. Hoe meer Afrikaners uitgemoor word, hoe minder die gevaar dat die liberalis se geplunder van die staat en die land se hulpbronne ooit gestuit gaan word.

    Bogaande is ook so min of meer waarmee PRAAG hom vanjaar op allerlei maniere sal besig hou. Terwyl die magtige Naspers die Afrikaner versaak het om hom aan liberale propaganda en die Kaapse bruines te wy, sien ons ‘n groot geleentheid om Afrikaans-wees in die een-en-twintigste eeu te herbevestig, maar ook te vernuwe. Daar is ‘n nuwe wêreld wat wag, anderkant politieke korrektheid en gewillige ondergang.

    Persoonlik is ek baie opgewonde oor wat in 2015 vir ons voorlê. “Soet is die stryd vir die stryder,” soos ID du Plessis gesê het. En dis nie net ‘n fisieke stryd nie, maar veral ook ‘n intellektuele en ekonomiese stryd.

    Aanval is die beste geweer, soos die spreekwoord lui. Of soos my gunstelingtoneel uit die Bloemfonteins gebore JRR Tolkien (wat waarskynlik Afrikaans magtig was) se Lord of the Rings ook uitbeeld.

  • Die gewetenloosheid van links

    Deur Joseph Secrève

    Bestaan daar so iets soos om die regte ding te doen en dan gehaat te word daarvoor?

    Helaas is die antwoord op hierdie vraag ’n pertinente “ja”.

    Daarvoor hoef ons nie verder te kyk as ons eie geskiedkundige erfenis nie.

    Ek bepeins die ander dag hierdie eintste vraag en dit was nie lank nie of die antwoord word duidelik.

    In hul geskiedenis het die Afrikaners eintlik alles goed gedoen volgens die linkse resep, en nie net skoorvoetend nie, maar dikwels met ywer. Kom ons kyk na ’n aantal van hierdie fasette:

    Die Boere het die eerste anti-Imperialistiese oorlog in Afrika gevoer, en as dank daarvoor in konsentrasiekampe en later as armblankes in die stede opgeëindig.

    Met die bekragtiging van die belangike steen des aanstoots van die ANC, die Land Act van 1913, het die Afrikanergesinde regering van Hertzog heelwat meer grond aan swartes gegee as die Engelsgesinde regerings van Smuts en Botha. Laat staan nog die wysiging van hierdie akte in 1936 toe die Afrikanergesinde regering 9 miljoen hektaar land onvoorwaardelik aan swartes oorhandig het. Hulle het selfs blankes ontruim van hul plase in hierdie gebiede aan swartes te oorhandig. As dank daarvoor word hulle beskuldig dat hulle land gesteel het. Laat staan nog dat die ontwikkeling van die tuislandbeleid suiwer antikoloniaal is waarvan die meeste swart stamme heelhartig mee ingestem het. Hulle het ’n tuisland onder andere beskou as ’n basis om hulself te kan verset teen moontlike imperialistiese grondgrype in die toekoms.

    Die klein apartheidwette wat ingestel was deur die Engelse onder andere die dompaswette, was juis versag gewees sedert 1948 toe die Nasionale Party van Malan oorgeneem het. Sedert 1948 hoef swartes in blanke gebiede geen dompas te dra as hulle minder as 24 uur in blanke gebiede sou wees nie. Daarvoor, min of meer onder die Engelsgesinde regering moes dompasse ten alle tye aan hul persoon wees.

    Tydens die Verdrag van Versailles het Smuts juis gewaarsku om Duitsland nie te veel te verneder nie ten einde ’n latere oorlog af te wend. Die res is geskiedenis. Desondanks het 160 000 Afrikaners hulself ingespan om teen die oprukkende Nazi’s in Europa te baklei en het meegehelp om die Jode asiel te gee in Suid-Afrika. In feite was hierdie optrede teen die Nazi’s ook ‘n antikoloniale oorlog gewees. Waar die ander Europese moonthede buite Europa grond gesoek het om te koloniseer, het Duitsland dit binne Europa gedoen. Alweer het Afrikaners hulself teen hierdie snaakse vorm van interne kolonialisme teëgesit.

    Die Afrikaners het ’n einde gemaak aan apartheid, die enigste keer in die moderne geskiedenis het ’n volk afstand gedoen van sy magsposisie sonder dat hulle in ’n oorlog verslaan was.

    Die Afrikaners is tot dusver die enigste kernmoontheid ooit wat sy kernprogram ontbind het. Dit is ook die eerste keer in die moderne geskiedenis dat ’n progressiewe volk homself aan die derde wêreld onderwerp het.

    Anders as hul kontinentale Europese stamvolkere het Afrikaners nooit geglo in rassesuperioriteit nie. Afrikaners het geglo dat God alle mense gelyk geskape het, wat duidelik ooreenstem met die Kommuniste se universele gelykheidsbeginsel. Desondanks kan die woede en frustrasie vanuit die ANC rondom dr. Wouter Basson nie gesus word nie.

    Die Engelse het in die vyftiger en sestiger jare 90 000 Keniane vermoor en nog 160 000 in konsentrasiekampe aangehou. Die Franse het indertyd ongeveer een en ’n half miljoen Algeriërs vermoor, die Katolieke kerk in Kanada het 50 000 Indianekinders gemartel en vir Mengele-eksperimente gebruik, en in Australië was dit tot 1956 wetlik toegestaan om op hul inboorlinge te skiet. Eers so onlangs as Maart 2013 het die Australiese regering die inboorlinge as inwoners met grondwetlike regte (lees: mense) erken. En dan kla almal oor Sharpeville wat nie eens 70 lewens geëis het nie toe die polisie uit noodweer moes optree.

    Vanuit bogenoemde voorbeelde blyk duidelik dat van al die verskrikkinge en misdade wat gepleeg was indertyd, registreer die misdade wat begaan was onder die Nasionale Partybewind nie eens op die radarskerm nie. Afrikaners daarenteen het alles gedoen wat geoorloof was by linkse proteste. Op wreedheid en volksmoord na, het hulle alles presies uitgevoer soos die linkse draaiboek wou, maar in plaas van ’n internasionale “dankie” of voorbeeld wat ander lande hieruit geneem het, word Afrikaners beloon met volksmoord en mediastilte.

    Weereens is hierdie ’n bewys dat die groot helde by linkse bewegings geen gewete het nie. Standbeelde van Boerehelde word afgebreek, ongeag hul goedgesindheid na swart stamme terwyl ander bekende figure wat min of meer volksvreemd is, soos Voorsitter Mao en Gandhi beloon word met standbeelde en straatname. Die ironie is natuurlik dat Mao die grootste massamoordenaar is wat nog ooit geleef het, en Gandhi se kort oomblik van verset teen apartheid gevoed was deur die misnoeë wat hy gehad het dat die apartheidregering die hoër kaste Indiër wou reduseer tot die vlak van “rou kaffer” (sy woorde). Hy het in feite geen beswaar gehad dat wittes oor swartes heers nie en het dit selfs verwelkom.

    In al hierdie optredes is daar tog ’n silwer draad wat deur hierdie verwarrende opvattings loop. Lenin het dit goed verwoord toe hy gesê het dat die beste rewolusionêr is ’n jeugdige sonder moraal. Soos in die geval van die Khmer Rogue, die Baltiese state onder Stalin, die Rooi Chinese en die “Comrades” in Soweto in die tagtiger jare is dit die bedoeling dat daar ’n geslag gewetenlose kinders op die wêreld gebring moet word om alle vorme van ordelikheid en goeie funksionering af te breek. Hulle is perfek, want hulle is dom, onderontwikkel, vol hormone en ideale, maar tog gehoorsaam aan hul meesters. Dit mag ook ‘n verklaring bied vir die aangemoedigde massa-emigrasie van Moslems na tradisionele Christelike lande soos in Wes-Europa. Waar die politiek van die dag ons jarelank probeer voorhou het dat sulke vreemdelinge soomloos sal integreer in Europa, kan enigiemand sien dat dit nie sal gebeur nie.

    Europa het uiteindelik wakker geskrik, maar nou is dit al eintlik te laat. Die skade is gedoen, en die demografiese skuiwe die komende tyd sal sorg vir die res. Die Islamitiese jeug in Europa is die moderne variant van Lenin se “beste rewolusionêre”.

    Maar goed, voordat iemand my van rassisme beskuldig wil ek net gou uitwys dat hierdie tendens ook vanuit die Amerikaanse rioolmedia aan wit kinders opgedis word. In al hierdie TV-programme soos Teen Mom, Jersey en Geordie Shore sien ons bykans net wit gesigte. Is dit toevallig?

    Om maar te swyg oor die jong vrou, Emily Letts, wat opslae gemaak het toe sy enkele maande gelede haar aborsieprosedure op youtube gesit het. In hierdie film kan ons sien hoe sy al optimisties, singend en glimlaggend op die operasietafel hierdie prosedure ondergaan en opgelug was toe dit eenmaal afgerond was, so asof sy van ‘n tumor verlos was. Sy het selfs die sonar as aandenking bewaar. Die gedagte dat sy ‘n lewe vernietig het, kom glad nie by haar op nie. Haar hele houding is dat hierdie ‘n terloopse kleinigheidjie is. Sommige bronne meen dat sy ‘n aktrise is en twyfel dus oor die egtheid van die film, maar dit is nie die punt nie: Die skaamtelose minagting van ‘n menselewe is die beeld wat op ons netvlies agterbly. As hierdie slegs ‘n charade was, is die sieklikheid daarvan nog erger. Onder die dun slenter van feminisme en ‘n vrou se reg tot keuse, steek die onderrok van gewetenloosheid baie ver uit.

    Al hierdie gebeurtenisse help om mense geestelik swak en rigtingloos te laat, tot soverre mate dat hulle geen keuse het as om na buite te kyk om te weet wat hulle moet doen nie, en die akademici van die dag gaan soos gewoonlik verder die mite verder aanwakker dat hul pa-dominante, Christelike ingesteldheid die rede is hoekom hulle so is. In werklikheid het hierdie tradisionele instellings juis ontstaan om sulke abjekte toestande te voorkom.

    ‘n Mens wonder net hoe lank hierdie ellende gaan aanhou totdat mense hierteen in opstand gaan kom.

    Dalk kan die Chinese ons nog iets leer: Hulle is massaal besig om tot Christendom te bekeer, weg van die ellende wat kommunisme veroorsaak het. Selfs belangrike partylede begin van hul ou leerskool af te stap en die Christelike geloof te aanvaar, waarskynlik omdat Christendom die beste geloof is wat inskakel by industrialisering en moderne kapitalisme. Die voorspelling is dat oor vyftig jaar sal China die nuwe Christelike moontheid in die wêreld word terwyl Europa stagneer onder Islamitiese wetgewings.

    Wie weet, dalk kan ons in ‘n vreemde wending hoop dat die Chinese ons eendag sal verlos van die gemors waarin ons verkeer, aangesien dit lyk asof die wit volkere nie meer hulself uit hul moeras kan trek nie.

    Die tyd sal dit leer.

  • Oor onafhanklikheid vir Skotland, met toepassing op Suid-Afrika

    In die plaaslike koerante is aanvanklik min aandag aan die moontlikheid van Skotse onafhanklikheid geskenk. Nader aan die referendumdatum (18 deser) en veral toe dit blyk dat die meerderheid kiesers ten gunste van outonomie kon stem, het meer berigte verskyn. Hierdie berigte het geneig om voorkeur aan die nee-stem te gee. Dit wek die indruk dat selfs die nuwe Suid-Afrika hom nog nie van die Britse koloniale naelstring losgemaak het nie. Wat ook opval in hierdie beriggewing is dat die joernaliste met kenmerkende vlakheid uit ander, bv Britse, koerante oorgeskryf het pleks van self substansiële inligtingsbronne te raadpleeg. Die afgelope maande het daar talle uitstekende boeke oor hierdie onderwerp verskyn. Anders as tydens verkiesings in die nuwe Suid-Afrika is dit moontlik, selfs waarskynlik, dat die meerderheid Skotse kiesers goed ingelig is oor waaroor dit in die referendum gaan. Tog bly dit skynbaar ‘n dobbelspel.

    Ek maak veral gebruik van George Kerevan en Alan Cochrane se boek, The great debate: Scottish independence: yes no (Brimscombe Port Stroud: The History Press, 2014, 144p; Amazon Kindle $4.79). Die Skotse kiesers, dus inwoners 16 jaar en ouer, 4,3 miljoen uit ‘n bevolking van 5,3 miljoen, moet die volgende vraag met ‘n ja- of nee-stem beantwoord: “Should Scotland be an independent country?” (Anders as in Suid-Afrika, sal gevangenes heeltemal tereg nie kan stem nie.) Die 800 000 Skotte wat in Engeland woon, sal ook nie kan stem nie.

    Kerevan skryf in die ja-modus: “Yes Scotland”. Hy is ‘n Skotse akademikus en joernalis en lid van die Skotse Nasionale Party (SNP), wat hom vir Skotse onafhanklikheid beywer. Cochrane stel die nee-saak: “Better Together”. Hy is ook ‘n gebore Skot, maar het veral in Engeland as joernalis gewerk. Sy kinders is woonagtig in sowel Engeland as Skotland, wat toon in hoe ‘n mate die Engelse en Skotse bevolking na die verloop van eeue verstengel geraak het. Verder: “Fully one-third of contemporary Scots are of recent Irish decent” (Kindle 935). Tog strewe die SNP na ‘n nasiestaat. In hierdie boek word al die vernaamste argumente vir en teen onafhanklikheid duidelik deur twee outeurs gestel wat eerstehandse kennis van die saak het.

    Soos verskeie kere op Praag berig is, het die Britse premier, David Cameron, die Skotse kiesers probeer oorreed (of intimideer) om nee te stem. Hy is uiteraard bevrees dat onafhanklikheid vir Skotland ook tot outonomie vir Noord-Ierland en Wallis kan lei en die Verenigde Koninkryk (VK) dus kan verkrummel. Noord-Ierse onafhanklikheid sal na verwagting uiteindelik vereniging met die Ierse republiek meebring. In hierdie sin gooi Cameron wal teen die na-imperiale era.

    Die president van die Europese Kommissie, Jose Manuel Barroso, ‘n Portugees, het ook probeer om die nee-stem te bevorder (Die Burger, 9 deser, p 9). ‘n Onafhanklike Skotland sal nie outomaties lidmaatskap van die Europese Unie (EU) hê nie. Hy sal aansoek moet doen, maar dit is onwaarskynlik dat dit goedkeur sal word omdat al die EU-lande ten gunste daarvan moet wees. Spanje sal waarskynlik ‘n teenstem uitbring omdat hy nie die afskeidingsbewegings in Katalonië (in die Noord-Ooste van Spanje) en Baskeland (in die midde-Noorde van Spanje – Praag 25.05) wil aanwakker nie. Die SNP redeneer egter dat ‘n onafhanklike Skotland maklik by die European Free Trade Area (Efta) sal kan aansluit omdat nie-EU-lande soos Noorweë, Switserland, Liechtenstein en Ysland reeds lidmaatskap het (902).

    In die aanloop tot die Skotse referendum was daar ‘n groot betoging in Barcelona, die hoofstad van Katalonië, ten gunste van onafhanklikheid, of dan ten minste groter outonomie van die sentrale regering in Madrid. Leopold Scholtz noem dat Katalonië (soos Baskeland) reeds in 1978 onder die nuwe Spaanse grondwet beperkte selfregering verwerf het. Ook dat die streek (soos Baskeland en Skotland) ‘n eie vlag en volkslied het en dat Kataloniese Spaans van Kastiliaanse Spaans verskil. “Nietemin kyk minderheidsgroepe van reg oor Europa met groot belangstelling na die Skotse referendum en die ontwikkelinge in Katalonië. Selfs streke soos Friesland in Nederland, Vlaandere (België), Bretagne (Frankryk) en Suid-Tirool (Italië) stuur waarnemers na Skotland” (Die Burger, 13 deser, p 11).

    Pieter-Louis Myburgh verwys na Skotland se “307 jaar oue politieke verbondenheid aan die Verenigde Koninkryk” (Rapport 14 deser). Die veldtog vir Skotse onafhanklikheid word gelei deur Alex Salmond, die Skotse eerste minister en leier van die SNP, wat in 1934 gestig is. Die onafhanklikheidstrewe het momentum gekry nadat olie en gas in die 1960’s in die Noordsee (veral Noord-Oos van Skotland) ontdek en daar in die 1970s met die grootskaalse ontginning daarvan begin is. Die persepsie bestaan dat Skotland nie sy regmatige deel uit die opbrengs hiervan ontvang nie; dat in Londen besluit word hoeveel van die inkomste aan Skotland afgestaan word. “In 2010-11, Scotland generated 9.9 per cent of the UK tax revenue but received only 9.3 per cent of public spending” (655).

    Leon Schreiber (Rapport 14 deser) verskaf verdere inligting in dieselfde koerant, bv dat die SNP die verkiesings in 2007 en 2011 gewen het omdat hy belowe het om ‘n referendum oor onafhanklikheid te hou. Die deurslaggewende motivering vir onafhanklikheid is omdat “‘n beduidende deel van die Skotse bevolking uitgesluit voel deur die huidige stelsel.” Brittanje het “‘n hoogs gesentraliseerde institusionele” stelsel, waarin die Skotte se mening, wat geneig is om polities meer links as dié van die regering in Londen te wees, dikwels nie tot sy reg kom nie. Tradisioneel lewer die Skotte Arbeidersparty-lede aan die Britse parlement; nie Konserwatiewe Party-lede nie.

    Die ANC-bewind word sterk deur kommuniste beïnvloed. Die sentralisering van politieke mag is kenmerkend van sodanige regerings. ‘n Ander ooreenkoms met die Skotse situasie is dat etniese groepe, soos die blankes (veral Afrikaners) en Asiate, van die politieke besluitneming uitgesluit voel. “In ‘n land so divers soos Suid-Afrika is dit soms verbasend dat daar nie ‘n groter strewe na selfbeskikking in verskillende groepe in die samelewing bestaan nie.” Namate die FW de Klerk-verraad insink en nie-swartes, veral blankes, deur die rassistiese inslag van swart mag benadeel word, sal daar myns insiens ‘n groeiende selfbeskikkingstrewe na vore tree. Schreiber het egter ‘n ander en daarby ‘n polities korrekte siening: “Die relatief swak politiese posisie van selfbeskikkingsbewegings in Suid-Afrika is egter ‘n weerspieëling van die land se sukses in die skepping van ‘n inklusiewe bedeling waaraan die meeste mense steeds voel dat hulle ‘n aandeel het.” Daardie “meeste mense” verwys uiteraard na die blatant bevoordeelde 80%+ swartes in die bevolking.

    Hoe polities korrek Schreiber is (en waaraan hy seker die publikasie van sy artikel in Rapport te danke het), blyk uit die volgende: “In Suid-Afrika flits daar bloedrooi gevaarligte wat dreig om die visie van ‘n inklusiewe toekoms ongedaan te maak. Hierdie gevaartekens sluit in … die groepie Afrikaners wat steeds daarop aandring om inklusiwiteit te verwerp ten gunste van ‘n verdelende verlede.” Vir daardie “groepie” gaan dit myns insiens juis nie om ‘n teruggryp na ‘n “verdelende verlede” nie. Dit gaan om die uitreik na ‘n toekoms waarin diegene wat kultureel by mekaar hoort, verenig word. Dit sluit nie die moontlikheid uit dat Die Stem as volkslied teruggebring word nie, asook die oranje, wit en blou as landsvlag; sonder die kniebuiging na die Britse vlag, die “Butcher’s Apron” (1232), en sekerlik sonder enige erkenning van ons inheemse kopdoek. Net soos daar Skotte is wat in die eerste plek Skotte en tweedens Britte wil wees, is daar Afrikaners wat in die eerste plek Afrikaners en in die tweede plek Suid-Afrikaners, of dalk veel eerder Europeërs, wil wees. Dit gaan, soos Schreiber dit stel, om mense se “primêre politieke [maar myns insiens veral kulturele] identiteit.”

    Noodsaaklike geografiese agtergrond is dat Skotland die noordelike derde van die Britse hoofeiland beslaan. Verder sluit die Skotse geografiese gebied die Westelike eilande (bv die binne- en buite-Hebridiese eilande) en talle ander eilande langs sy kus in, asook die Orkney-eilande in die noorde en die Shetland-eilande selfs verder noord. Daar is bykans 800 Skotse eilande altesaam. Die Westelike, Orkney- en Shetland-eilande hou op 25 deser, ‘n week na die Skotse referendum, ‘n referendum waarin die kiesers ‘n drieledige opsie het. Hierdie drie gebiede kan (1) saam ‘n eie, onafhanklike staat vorm, (2) deel van Skotland bly, of (3) deel van die VK bly (as Skotland onafhanklik sou word).

    Noodsaaklike historiese inligting is dat uniewording (die samesmelting van die Engelse en Skotse parlemente as die Britse parlement) in 1707 plaasgevind het, maar dat die Engelse en Skotte reeds sedert 1603 dieselfde monarg as staatshoof het. In 1979 het die meerderheid kiesers in ‘n Skotse referendum ten gunste van beperke selfregering met ‘n eie parlement gestem. Die meerderheid ja-stemmers was egter nie die vereiste 40% van die totale getal kiesers nie, gevolglik het daar toe niks hiervan gekom nie. In 1997 is sodanige meerderheid wel behaal. Sedert 1999 het die Skotte ‘n eie parlement in Holyrood, Edinburgh. Hulle behou ook sitting in die Britse parlement.

    Die idee is dat Skotland na onafhanklikheid steeds die Britse koning of koningin as staatshoof sal hê, hoewel Cochrane dit as skynheiligheid beskou, want “the majority of SNP members and activists are out-and-out republicans” (1242); ‘n verskynsel wat ook sterk in Australië na vore tree. Cochrane haal die volgende Skotse”folk-song” aan: “Nae Liz the One, nae Lizabeth the Twa, nae Liz will ever dae. We will mak oor land republican in the Scottish breakaway” (1256). Dieselfde sterling-geldstelsel sal behou word, asook vrye handel en lidmaatskap van die Noord-Atlantiese Verdragsorganisasie (NAVO). Die Kanaaleilande aan die Franse kus (bv Jersey en Guernsey) en die Isle of Man in die Ierse See is nie formeel deel van die VK en EU nie maar gebruik die Britse geldstelsel (458), gevolglik word geredeneer dat ‘n onafhanklike Skotland toegelaat sal word om dieselfde te doen. ‘n Nuwe Britse konfederasie sal tot stand kom tussen Skotland en die res van die VK, albei met sy eie parlement en eie belastingstelsel. Politieke mag sal nie meer (oorheersend) in Londen gesetel wees nie. Great Britain sal dus al hoe meer Little Britain word. Ian Smith (1919-2007), die destydse Rhodesiese eerste minister (1964-1979), was sy tyd vooruit. Tydens sy ampstermyn het hy deurgaans na Britain verwys en volstrek geweier om van Great Britain te praat.

    “The percentage of people not born in Britain living in Scotland is significantly lower than for the UK as a whole: 6.6 per cent compared to some 12 per cent” (401). Afgesien van beperkte werksgeleenthede kan dit toegeskryf word aan die kouer klimaat in Skotland. Mense wat gewoond is aan die warmer klimaat van Afrika, die Indiese subkontinent en die Wes-Indiese Eilande vestig hulle eerder in bv Londen as Edinburg. Dit beteken nie dat Skotland tot dusver krotbuurte vrygespring het nie. Byvoorbeeld, Richard Holloway beskryf in sy boek, Leaving Alexandria (Edinburg: Canongate, 2012, 369p; Amazon Kindle $8.69), die haglike lewensomstandighede in die suidelike dele van Glasgow, “the slum capital of Europe” (1539), waar veral Pakistani’s hulle gevestig het. Terwyl die Britse regering die afgelope jare probeer het om immigrasie te beperk, is die redenasie van die SNP dat immigrasie aangemoedig moet word om te vergoed vir die bevolkingsverlies omdat baie Skotte emigreer, bv na Engeland, maar veral na die VSA en Kanada.

    Dit lyk nie asof die SNP se planne die beste manier is om ‘n nasiestaat te bou nie. Daar word geredeneer: “Twenty-first-century globalisation needs cultural diversity” (916), oftewel kulturele pluralisme. Naas Engelse en Iere is daar bv Italianers, Jode, Pole, Oekraïners, Asiate, Ugandese en Chilene in die Skotse “melting pot” (940). “Scots have already forged a new, non-British sense of identity as a way of integrating these diverse peoples” (945). Dit gaan glo om “a modern, civic identity, not a pseudo-ethnic one” (950); oftewel “an open internationalist outlook – not an introverted, pseudo-ethnic one” (973). ‘n Mens kan maar net hoop dat die Skotse regering gou tot besinning kom. Hou egter in gedagte dat die Skotse bevolking steeds uit 96% blankes bestaan. Daarteenoor is die (res van die) VK “a mongrel nation” (1626). Engeland se bevolking was 85.4% wit in 2011.

    Die nasionalistiese Skotte, of “separatists” (1296) soos Cochrane hulle noem, is geneig om die Skotte as ‘n heeltemal ander nasie as die Engelse voor te stel. “I have absolutely no doubt that many people who support breaking up Britain are indeed racist, in that they actively dislike, if not hate, the English”(2316). Hulle beskou Brittanje as ‘n mislukte staat. Daar is by hierdie Skotte kenmerkende maar onregverdigbare (of valse) Presbiteriaanse skuldgevoelens (wat ongelukkig ook plaaslik te oorvloediglik by sommige lede van die drie Afrikaanse, Protestantse “susterkerke” aangetref word). Die SNP beywer hom dus vir ‘n welsynstaat, die gelykmaking van sosiale klasse en die bevordering van die belange van die sogenaamde benadeeldes, om daarmee Margaret Thatcher (1925-2013; Britse premier 1975-1990) se nalatenskap tot niet te maak (1296).

    ‘n Belangrike praktiese aspek wat deur Cochrane beklemtoon word, is: “With distinct policies on immigration, asylum-seeking, on rates of duty for alcohol and tobacco, and a different approach to Shengen*, there would have [to] be a multiplicity of border checkpoints. In as small an island as this, and a Union as old as this, it would be bonkers” (1360). [*Shengen: “the free travel across Europe agreement – of which the UK currently has an opt out” (1354).]

    Opsommend: “The separatists insisting that Scotland would be a hugely successful country, economically, if it was independent, whilst the Unionists say that while of course Scotland could go it alone, the figures simply do not add up to creating success, in the terms suggested by the Nats” (1528). In die referendum weeg die eeue oue tradisie van saamwees met die Engelse swaar. Daarteenoor is daar die aantreklikheid wat in die woorde “onafhanklikheid” en veral “vryheid” opgesluit lê. Groter Skotse selfvertroue en selfrespek kan hieruit volg. Cochrane het geskryf: “I am sure that as many people will be swayed by emotion as by practical considerations” (1616). Wat Leopold Scholtz skryf, kom op dieselfde neer: “Die ja’s het hoofsaaklik op emosie – Skotse nasionalisme – gekonsentreer, terwyl die nee’s op die ekonomiese risiko’s klem gelê het” (Die Burger, 19 deser, p 14).

    Die meeste van bostaande teks is geskryf voor die uitslag van die Skotse referendum bekend gemaak is. Wat ook al die uitslag van die twee referendums sou wees, sal dit nie nuttelose oefeninge wees nie. As Skotse onafhanklikheid nie nou verkry word nie, kom dit (soos wat met die instelling van ‘n eie parlement gebeur het) moontlik later. Wat seker is, is dat die Britse regering sy beloftes van groter selfbeskikking vir die Skotte sal moet nakom. Dit is onwaarskynlik dat die kiesers van die Westelike, Orkney- en Shetland-eilande ten gunste van hulle aparte onafhanklikheid sal stem. Heel moontlik sal hulle eerder voortgaan om hulle administratief/polities by die Skotte te skaar,”veral noudat Skotland nie onafhanklik word nie. Maar ook in hulle geval sal ‘n groter mate van selfbeskikking volg, soos deur sowel die Skotse as die Britse regering aan hulle belowe.

    Soos aanvanklik algemeen aanvaar is, het Skotse onafhanklikheid nie hierdie rondte gekom nie; selfs al sou ‘n meerderheid van ‘n enkele stem hierdie keer wetlik voldoende gewees het. Die Skotte het eeue oue eie regs-, onderwys- en religieuse instellings en geniet progressief meer selfbestuur. Die Skotte het ook nie ‘n eie taal wat baie van Engels verskil nie, al val die Skotse uitspraak vreemd op Engelse ore. Andersins is daar kultureel, dus in daaglikse handel en wandel, tussen die Skotte en Engelse groter maar nie-fundamentele verskille; dus eerder verskille in graad of klem.

    Kultureel is die verhouding tussen die Skotte en Engelse dus baie anders as die kolossale gaping wat daar tussen wittes en swartes in Suid-Afrika bestaan. In sommige opsigte dink en doen swartes heeltemal anders as blankes; ook anders as Oosterlinge. Oosterlinge (bv die Japanese) geniet voorspoed en ‘n geordende, leefbare samelewing omdat hulle hulle kultuur (bv godsdiens) met Westerse (bv ekonomiese) denke kan versoen. Swartes is geneig om dinge impulsief op die tradisionele Afrika-manier te doen pleks van rasioneel en erkentlik by Westerse kultuur aansluiting te soek. Die bevolking van Afrika het in groot mate (nog) nie by die werklikhede van die 21ste eeu aangepas nie. Dit is ‘n geval van laat opgedaag vir vandag en môre is nog so ‘n dag. Wat in Afrika nodig is, is nie ‘n herlewing nie (soos Thabo Mbeki se Afrika-renaissance – waaroor deesdae geswyg word), maar ‘n eerste ontwaking. Dit verduidelik waarom teenspoed en ellende so kenmerkend van swart Afrika is.

    Weens Duitse nasionalisme in die vorige eeu en twee wêreldoorloë het nasionalisme daarna veral in Europa in onguns verval. Genoeg tyd het egter intussen verloop om hernude en groeiende entoesiasme vir nasionalisme in talle Europese lande wakker te maak. Ek het aangetoon dat Skotse nasionalisme linksgesind is. In Vlaandere en Beiere neig dit egter regs. Leopold Scholtz (Die Burger, 19 deser, p 14) noem “dat nasionalisme nie verkramp, regs of ekstremisties hóéf te wees nie”. Verder: “In Suid-Afrika word nasionalisme en die beklemtoning van etniese identiteit as regs beskou. Maar in Europa is dit oorwegend (ofskoon nie altyd nie) juis links.” Dus, nasionalisme kan “bloot beteken dat jy ‘n billike kulturele ruimte eis om jouself te wees”.

    Jan van Wyk skryf: “Die Skotte se strewe na onafhanklikheid verbaas my nie. Soos Afrikaners in die onafhanklike Boererepublieke was hulle nog nooit lief vir die Engelse nie. Toe sy ou gevegskamerade genls Louis Botha en Jan Smuts ná die Anglo-Boereoorlog in Londen begin kuier, het die patriotiese genl Krisjan de Wet smalend gesê: ‘Ek staan liewer op ‘n mishoop onder my eie mense as in paleise tussen vreemdes'” (Die Burger, 18 deser, p 14).

  • Geloftedag vir Afrikaners ’n dag van ootmoediging en uitredding

    Geloftedag vir Afrikaners ’n dag van ootmoediging en uitredding

    marthinus_van_bartdeur Marthinus van Bart

    Die onthulling ’n eeu gelede van die Nasionale Vrouemonument in Bloemfontein word op Geloftedag, eerskomende Maandag, 16 Desember, luisterryk herdenk.

    Die Federasie van Afrikaanse Kultuurvereniginge (FAK) neem prominent aan die verrigtinge deel. Dr. Danie Langner, besturende direkteur van die FAK en hoofleier van die Voortrekkers, lei die vroeë biduur om 06:30 in die Tweetoringkerk.

    Die FAK stel twee nuwe, belangwekkende boeke, gepas vir hierdie geleentheid, bekend wat verband hou met die monument en dit waarvoor dit staan: Die Nasionale Vrouemonument: Honderdjarige Herdenking – Verlede – Hede – Toekoms en Konsentrasiekampsterftes gedurende die Anglo-Boereoorlog 1899-1902.

    In 1913 het die Vrouemonumentkommissie Geloftedag (indertyd bekend as Dingaansdag) as die onthullingsdag van die Nasionale Vrouemonument met voorbedagte rade gekies. Naas die Protestantse Meerdere Vierdae (soos vasgestel deur die Dordse Sinode) Paasfees, Pinkster, Hemelvaartsdag en Kersdag, was Geloftedag  ­– as verootmoedigingsdag voor die Almagtige – die plegtigste gedenkdag op die kultureel-religieuse kalender van die Afrikaner.

    Prof. J.D. (Totius) du Toit, leraar, teoloog, Bybelvertaler en Taalstryder, skryf op 23 Januarie 1948 in Die Kerkblad onder meer: “Dingaansdag is ’n gedenkdag. Dat die Voortrekkers daarby gevoeg het ‘soos ’n Sabbat’, is verstaanbaar. En die uitkoms het bewys dat hulle reg was om dié voorwaarde aan die dag [16 Desember] te verbind. Soos ’n Sabbat wil sê: In alle stilte, in alle erns, want dit betaam ons, gedagtig aan die groot redding wat God beskik het.”

    VROUEMONUMENT100
    Een van die twee boeke wat op 16 Desember 2013 bekendgestel word

    Die hoofmotief met die Vrouemonument en die onthullingsplegtigheid, soos pres. M.T. Steyn dit voorsien het, was verootmoediging voor die Almagtige ter nagedagtenis van die duisende vroue en kinders wat hulself vir die vryheidstryd van die Afrikanervolk opgoffer het.

    Dit was die Voortrekkers wat die Gelofte van 1838 voor die aanvang van die Slag van Bloedrivier afgelê het, wat Geloftedag ingestel het as ’n dag van dank en ootmoediging – omdat God hulle van uitdelging deur die oormag Zoeloe-impi’s van Dingaan gered het, ’n oorwinning dus ter beskerming van die volkseie.

    Die bewoording van die plegtige gelofte, voorgelees deur Sarel Cilliers, lui:

    “Hier staan ons voor die heilige God van hemel en aarde om hom ’n gelofte te doen dat as Hy met Sy beskerming met ons wil wees en ons vyand in ons hand gee, ons dan dié dag en dié datum elke jaar as ’n verjaardag én dankdag, soos ’n Sabbat, tot Sy eer sal vier; en dat ons ook aan ons kinders sal sê dat hulle in die toekoms dié dag steeds moet vier tot gedagtenis ook vir ons opkomende geslagte. Aldus sal dan aan God die eer van die oorwinning gegee word.”

    Volgens die Voortrekkers se beskouing is met die Slag van Bloedrivier op 16 Desember 1838 die mag van ’n heidense tiran gebreek deur die ingryping van ’n regverdige God. Dit was die oorwinning van die ordende beskawing, die deugdelike waarna Steyn in 1913 in sy toespraak by die Vrouemonument verwys het, oor destruktiewe wanorde.

    Dat die Voortrekkers die Slag van Bloedrivier ­– of enige van die ander konflikte met inheemse volke – per se beskou het as “’n oorwinning oor ’n primitiewe volk”, soos so dikwels aangevoer is en steeds word, is bloot onwaar.

    Op 11 Oktober 1881, ná afloop van die Eerste Vryheidsoorlog waarin die Afrikaners van die Transvaalse Boererepubliek (Zuid-Afrikaansche Republiek) in die Slag van Majuba ’n klinkende oorwinning oor die imperialistiese Britse besettingsleër behaal het, het pres. Paul Kruger in die Volksraad verklaar Geloftedag moet voortaan op 16 Desember ’n amptelike gedenkdag wees “ten einde ons voor God te verootmoedig vir die groot dinge en wonders gedoen…”

    Kruger het ook gesê: “Dit was die dag waarop die Here die Voortrekkers eenmaal van Dingaan gered het, en wat die vorige jaar [1880] die begin was van ’n nog groter uitredding [van Britse oorheersing].”

    Op 16 Desember 1881 by Paardekraal, Krugersdorp, het Kruger as hoofspreker gesê:

    “Ons het hier gekom om fees te vier, en u weet dit dat ons en u doel niks anders is nie as om meer en meer die wil van die Here te laat verstaan en ons op Sy leiding te wys, sodat die ouers aan hulle kinders en kindskinders tot in die verste nageslag kan vertel wat God aan ons gedoen het. U weet dat ons land vir meer as vier jaar [van Britse oorheersing] van ons ontneem is om ons afwykinge miskien; maar u weet dit ook: God kasty wie hy liefhet.”

    Met 1913 se onthulling van die Nasionale Vrouemonument het die Afrikaners Geloftedag steeds in hierdie lig gesien. Die Britse welsynwerker Emily Hobhouse van Cornwallis het haar misgis toe sy in haar (voorgelese) toespraak na Dingaansdag verwys het as “die dag waarop julle [Afrikaners] ’n oorwinning oor ’n primitiewe volk gedenk.”

    Dié siening berus op ’n wanbegrip van die bedoeling van die Gelofte, naamlik om afhanklikheid van die Allerhoogste te bely en dank te betuig dat die uitdelging van ’n maatskaplik-kulturele gemeenskap verhoed is, ’n belangrike klemverskuiwing dus.

    Hobhouse sê voorts dat deur die swart lyding in die Anglo-Boereoorlog [waarin duisende swartes aan die kant van die Britte teen betaling teen die Boere geveg het en hul vroue en kinders met gepaardgaande brutaliteite vir die konsentrasiekampe opgeruim, hul plase afgebrand en geplunder het] is voldoende boete gedoen vir die swart geweldpleging wat teen die Voortrekkers [lees Afrikaners] gepleeg is. Daarom moet daar vergifnis wees, en  moet daar vergewe en vergeet word.

    Soos reeds aangetoon, is daar op die Afrikaner-kalender inderdaad geen nasionale dag waarop die Afrikaners enige oorwinning oor enige ander volk in die verlede gedenk het of tans gedenk nie.

    Die Engelse weergawe van Hobhouse se toespraak is namens haar aan die skare by die Vrouemonument voorgelees. Sy was nie teenwoordig nie omdat sy op die treinreis van Kaapstad na die onthullingsverrigtinge ongesteld geraak en by Beaufort-Wes moes afklim. Sy het wel 4 000 eksemplare van die toespraak in onderskeidelik Engels en Nederlandse Afrikaans na Bloemfontein aangestuur om by die onthulling te laat uitdeel.

    Charlie Fichard, ’n agterkleinseun van president Steyn, het die Engelse weergawe namens Hobhouse voorgelees. Na afloop van die toespraak is beleefd hande geklap.

    Die indertydse “kroonprins” van die Britse Empire, adv. J.C. (Jan) Smuts, het Hobhouse met die skryf van die toespraak gehelp en die kernboodskap wat dit uitgedra het was in sy kenmerkende styl van onverbloemde Britse internasionalisme. Selfs die selektiewe verwysing in die toespraak na die Griekse staatsman Perikles se beroemde begrafnisrede (sonder om hom by die naam te noem) was so reg uit Smuts se saalsak. (Deneys Reitz vertel in Kommando oor die Anglo-Boereoorlog hoe behep Smuts tydens sy epiese tog van Gatsrand na Namakwaland met geskrifte in die oorspronklike Grieks was wat hy in sy saalsak saamgery het.)

    En vir Hobhouse om ’n pleidooi te lewer dat Geloftedag verander word na Internasionale Vrouedag en dat die Nasionale Vrouemonument tot wêreld-monument vir alle vroue verklaar moet word, was vir daardie plegtige Afrikaner-geleentheid, slegs tien jaar ná die verskriklike lyding van die Anglo-Boereoorlog, onvanpas, gesien die bedoeling, naamlik om eer te betoon aan “onze heldinnen en lieve kinderen”.

    Uiteraard staan die Vrouemonument by implikasie daar tot eer van alle vroue van alle tye wat vir die vryheid van hul volk binne hul perke gestry het, letterlik en figuurlik gesproke.

    Hobhouse het ’n brandende ambisie gehad om ’n politikus te wees, maar in haar eie Britse Ryk, aan wie sy in haar toespraak haar trou herbevestig het en haar diplomaties van die Afrikaners gedistansieër het, het vroue nie eens gewone stemreg gehad nie.

    Die denkmodel van heerskappy en seëviering oor “primitiewe volke” wat sy so gerieflik op die Afrikanervolk gesuperponeer het, is egter kenmerkend van die rasbehepte Britse jingoïsme, wat in sommige gevalle selfs die eugenetiek (rasverbeteringsleer) as regverdiging vir ras-chauvinisme wil bysleep. Britse meerderwaardigheid is die rookskerm vir heerssug, magsug en hebsug, waarvoor en waarmee die Britse Ryk oor driehonderd jaar bloedig regoor die hele aardbol uitgebou is. Vandaar die uitdrukking: “The sun never sets over the British Empire.” Waarop F.W. Reitz droogweg opgemerk het: “Inderdaad, God vertrou die Engelse nie in die donker nie.”

    In die Britte se oorlogspropaganda teen die Boere, soos teen alle ander rebelse volke wêreldwyd wat weerstand gebied het om gewelddadig aan die Union Jack onderwerp te word, is die slagoffers konsekwent as primitiewe onmense (untermenschen) uitgebeeld. In die era van Britse skynliberalisme, ingelei deur die sogenaamde verbod op slawehandel van 1807 af en in 1838 met die vrylating van slawe, toe slawehandel minder winsgewend geword het en die opiumhandel toegeneem het, was beskuldigings van rassehaat teen weerbarstige volke deel van die Britse oorlogsarsenaal. Daarmee het hulle hul slagoffers gebrandmerk, sodat Britse onderwerping en die plundering van die slagoffers se eiendom oënskynlik regverdig kon word. Dié refrein, wat vandag steeds in die arena’s van die wêreldpolitiek eggo, is dat daar geen beter regverdiging voor is om ’n volk te verdelg as wanneer daardie volk hom aan rassehaat skuldig maak nie.

    Die historikus Erik Stockenström merk in 1925 in sy geskrif Lotgevalle van die Voortrekkers in Natal, 1838-1843 op dat die Voortrekkers deur hul vernietiging van die mag van Dingaan ’n groot diens aan ook die swart bevolkings van die land bewys het. Dingaan en sy voorganger, Tsjaka, wat deur eersgenoemde vermoor is om die koningskap oor die Zoeloes te bekom, het tienduisende, selfs miljoene, inboorlinge in Suid-Afrika vankant gemaak en hele landstreke ontvolk. Deur die vernietiging van daardie bloedige dwingelandy het die Trekkers die algehele uitroeiing van groot getalle swart stamme voorkom.

    Hulle was nie die verdelgers van swart mense nie, soos wat Brits-empiristiese sakelui, sendelinge, skynfilantrope en heerssugtige politici die wêreld wou [en steeds wil] wysmaak nie, maar inteendeel die redders, beskermers en handhawers van ’n vreedsame en beskaafde gemeenskap, skryf Stockenström.

    Hy skryf voorts:

    “Diepsinnige simpatie, selfs met die gewonde vyand op die slagveld, humane behandeling van krygsgevangenes in hul mag, die beskerming van swakkes en weerloses – ook aan die kant van die vyand – was die karakteristieke kentekens van die nasate van die Voortrekkers, die Boere en Afrikaners.”

    In weerwil van alle beskuldigings van rassehaat jeens die Afrikaners, lui die refrein van die Stem van Suid-Afrika, die Afrikaners se eie volkslied, “Ons sal lewe, ons sal sterwe, ons vir jou Suid-Afrika”.

    Marthinus van Bart (e-pos: kultuurkroniek[by]gmail.com) is ‘n skrywer en voormalige redaksielid van Die Burger waar hy jare lank die blad met Afrikanergeskiedenis, Kultuurkroniek, behartig het. Sy mees onlangse boek is ‘n onthulling van die oorwegende rol wat Brittanje in die Kaapse slawehandel gespeel het, Kaap van slawe.

  • Willie Esterhuyse se wel en wee

    Willie Esterhuyse se wel en wee

    Willie Esterhuyse (middel), met Thabo Mbeki (regs)
    Willie Esterhuyse (middel), met Thabo Mbeki (regs)

    deur Leon Lemmer

    Willie Esterhuyse (gebore in 1936) was tot 1987 lid van die Broederbond en jare lank skynbaar ‘n liefling van die Afrikaner en die NG Kerk. Byvoorbeeld, aan die Universiteit Stellenbosch het die inisiatief van hom uitgegaan om aan PW Botha ‘n eredoktorsgraad toe te ken. Esterhuyse kom uit ‘n Sap-gesin, maar hy het ‘n stoere ondersteuner van apartheid geword. Hy was een van diegene aan wie die Nasionale Party-regering aanvanklik sy onderhandelinge met die ANC toevertrou het. Kort nadat hierdie samesprekings ‘n aanvang geneem het, het Esterhuyse en Thabo Mbeki vriende geword en het Esterhuyse besluit dat hy eerder ANC- as NP-gesind is.

    Deesdae kan Esterhuyse blykbaar nie verstaan waarom hy nie meer deur sy mede-Afrikaners op die hande gedra word nie. Naspers nooi hom darem nog soms uit wanneer daar ‘n onthaal of ander funksie aangebied word. Daarna verskyn sy foto in die koerant. Andersins moet hy in die na-Mbeki-era maar briewe aan die koerant skryf of ‘n toespraak vir publikasie aanbied om nie heeltemal in die vergetelheid te verdwyn nie. Die waarheid is dat die spreekwoordelike nuttige idioot ‘n beperkte rakleeftyd het.

    Kom ons gaan ‘n bietjie na hoe Esterhuyse self sy openbare beeld getransformeer het. Daarna kan hierdie geykte vraag beantwoord word: Is Esterhuyse ‘n Afrikaner? Sy Sap-wortels en waarheen hy op pad was, het in 1979 die eerste keer duidelik geblyk met die publikasie van sy boek, Afskeid van apartheid. Dit is onder meer op grond van sy afkeer van apartheid en sy “geheime gesprekke” met die verbode ANC dat die ANC-regering tydens die Mbeki-bewind in 2003 aan hom die Orde van Luthuli (silwer) toegeken en hom ‘n leidende Afrikaner genoem het. Ek bepaal my aandag vervolgens by sy drie jongste boeke.

    Esterhuyse het sy verset teen sy kweekskoolagtergrond getoon met sy boek, God en die gode van Egipte: In die voetspore van die Onsienlike (Wellington: Lux Verbi, 2009, 256p). Daarin verskyn hierdie neerbuigende opmerking: “Veral sedert 1979 het dit vir my al moeiliker geword om na die ortodokse gebulk van die Afrikanerbulle in die Groot Kraal (staat, kultuur en kerk) te luister” (p 21). Waaroor “bulk” Afrikanerbulle? Oor beskawing, oor Westerse waardes, oor die handhawing van standaarde, oor wat blankes en veral Afrikaners tot stand gebring het. Dit is wittes wat hierdie land oor meer as drie eeue ontwikkel het, in ‘n era wat deesdae as “donker” voorgestel word. Afrikaans het in daardie duisternis as ‘n volwaardige taal tot stand gekom. Dit gaan vir hierdie “Afrikanerbulle” om kwalitatiewe sake. Moet daar saam met apartheid ook hiervan sonder meer afskeid geneem word?

    Die kernboodskap wat Esterhuyse in sy 2009-boek oordra, is dat stories en mites in die Bybel vertel word. Dit beteken nie dat die gebeure wat in die Bybel beskryf word werklik plaasgevind het nie. Dit gaan om ‘n bepaalde boodskap ter singewing oor te dra. Die Bybel word bloot ‘n “openbaring van mense” (p 67). Hy laat hom soos volg uit oor die Bybelboek Eksodus: “Dis eintlik ‘n sameflansing van ‘n verskeidenheid kampvuurstories en godsdienstige praktyke van woestyntrekkers op pad na hulle beloofde land” (p 35).

    Die Ou Testament word beskryf as “‘n storie oor hulle [die Jode se] verstaan van God en sy rol in die lewe en geskiedenis van mense, state en gemeenskappe, wat oor tyd heen in skrif beslag gekry het” (p 111). “Dis nie die gode of God wat tekste heilig maak omdat hulle regstreekse goddelike openbarings bevat nie. Heilige tekste, ‘die Skrif’ ingesluit, is niks anders en niks meer nie as die getuienisse van mense se uitsonderlike ontmoetings en ervarings” (p 135). Soos in die geval van apartheid het Esterhuyse afskeid geneem van die God waarin hy in sy ouerhuis, “die klipkerk van Laingsburg” en aan die Kweekskool van Stellenbosch geglo het (p 188).

    Godsdienstige opvattings word sodoende diensbaar aan Esterhuyse se neo-verligte politiek. Hy wil (en ons moet) hande vat (p 235) en ‘n verskil maak (p 231, 233, 241). Die modewoorde van die huidige plaaslike politieke retoriek (bevryding, verandering/transformasie, geregtigheid, ens) word kwistig rondgestrooi. Geloof word “‘n verbintenis aan saakmakende en vernuwende geregtigheid” (p 240). “Die profetiese tradisie was … primêr ‘n bevrydingstradisie” (p 240). Esterhuyse gaan selfs sover om te beweer: “Vanaf Jesaja en Miga tot by Jesus. Binne dié tradisie … Jy moes jouself identifiseer as ‘n geroepene, ‘n aktivis vir die droom van geregtigheid, ‘n vryheids- en vredestryder” (p 246).

    Jesus word voorgestel as “‘n bepaalde inkarnasie of vleeswording van die geregtigheidsdroom … ‘God’, in Jesus as ‘n rolmodel, is volgens die stories van die Bybel ‘n simbool van die ewige, goddelike soeke na geregtigheid” (p 248). Dit is duidelik dat Esterhuyse (soos) ‘n bevrydingsteoloog geword het. Sy vertolking van die Bybel is sodanig dat dit sy neo-verligte en pro-ANC-politiek ondersteun. Religie word diensbaar aan sy politieke voorkeur gemaak. Sy nie-teïstiese, pragmatiese godsbegrip rugsteun sy politieke (wan)opvattings.
    .
    Esterhuyse se volgende boek, Die God van Genesis: Drama in die amfiteater van die Oneindige (Durbanville: Christelike Media Publikasies, 2010, 294p) is in dieselfde trant as sy vorige boek geskryf en vul dit aan. Van onder meer die Bybel skryf hy: “Self dink ek nie meer die geskrifte is heilig in die sin dat hulle deur die Goddelike self met ‘heiligheid’ beklee is nie. Dit is mense wat deur hulle vereenselwiging met ‘n bestaande geskrif die geskrif as iets spesiaals, as ‘heilig’, uitsonder” (p 68). Let op die volgende vertolking: God “se fokus is nie op die hemel nie. Ook nie op die skepping as sodanig nie. Dit is op verhoudinge, veral met die mens en die aarde” (p 108). Esterhuyse kan sekerlik nie daarop aanspraak maak dat hy dit wetenskaplik vasgestel het nie. Dit is bloot sy vertolking. Daarmee gee hy ‘n vrypas aan die verderflike politiek van die bevrydingsteoloë.

    Hy erken dat dit maklik is om die Bybel te misbruik (p 283): “Dit is nie moeilik om die Bybel volgens eie vooroordeel en voorkeure te interpreteer nie” (p 252). Maar dan kom hy tog met hierdie myns insiens uiters vergesogte stelling: “Terloops, as daar ooit ‘n godsdienstige en morele revolusionêr en aktivis was, dan was dit Jesus van Nasaret. Dit is beslis nie gepas om ongekwalifiseerd ‘liewe’ voor sy Naam te skryf nie” (p 198). Dit lyk asof Esterhuyse die “voerbakke” (p 140) polities korrek rondskuif. Die volgende is sprekend van die outeur se veranderde politieke gesindheid: “Nóg ‘die volk’ nóg ‘die taal’ is ‘n skeppingsordinansie! Dit is veranderlikes” (p 253). Hy versuim om by te voeg: Dit beteken nie dat jy jou eie mense en moedertaal vir ander moet verruil nie.

    Die derde en laaste boek wat hier bespreek word, is Esterhuyse se Eindstryd: Geheime gesprekke en die einde van apartheid (Kaapstad: Tafelberg, 2012, 367p). Die teks handel oor die verkennende gesprekke wat Esterhuyse en ander “uitgesoekte” lede van die Afrikaanse “binnekring” van 1987 tot 1990 met ANC- lede gevoer het. Esterhuyse praat van die “Afrikaner-ANC-gespreksgroep” (p 115). Heel aan die begin van sy betrekkinge met Mbeki het Esterhuyse aan hom bely dat hy deur die Nasionale Intelligensiediens (NI) gestuur is en dat hy aan die NI rapporteer (p 122). Omdat Esterhuyse hom spoedig eerder by die ANC as die NP geskaar het, kon hy skryf: “Die ANC sal my nie vermoor nie. Hulle het belang by my oorlewing” (p 30).

    In die boek word daar uitdrukking aan heelwat volslae naïwiteit gegee. Asof dit wysheid uit die mond van ‘n suigeling is, haal Esterhuyse sy dogter soos volg aan: “Thabo Mbeki kan tog nie ‘n terroris wees nie” (p 170). Elders noem hy egter dat Mbeki militêre opleiding in die Sowjet-unie ondergaan het (p 115), wat sekerlik nie ten doel gehad het om hom mooier in die kerk te laat sing nie. Esterhuyse wou spesifiek in die geval van Mbeki “die konstruk van ‘terroris’ ondermyn” (p 142).

    Wat Esterhuyse in sy handel en wandel en ook in hierdie boek doen, is om te ontken dat ons hier met werklike vyande te make gehad het. Vyand is ‘n “mite” (p 182 – soos hierbo in Bybelse verband), ‘n “konstruk”, bedoelende dat dit ‘n misleidende of onvanpaste term en begrip is. So ook “terroris” (p 142). Hierdie vyande moet “vennote” word (p 195). Hy wend hom tot linguistiese higiëne ten einde die ANC goed voor te stel. Dit gaan om die “ontdemonisering van die ANC” (p 36). Hulle is dus nie geweldadige en bloeddorstige terroriste nie. “Bloedorstige vyand” is ‘n “mite” (p 43). Ons is glo almal Suid-Afrikaners met ‘n gemeenskaplike vaderland, dus ‘n enkele tuisland, en ons het almal ‘n “gemeenskaplike toekomsdroom” (p 160).

    “Die ANC is in die eerste plek nie ‘n terroriste-organisasie nie, maar ‘n politieke beweging” (p 129). In die boek word moeite gedoen om die ANC, ‘n “civilised and cultured group of people” (p 138), te ontdemoniseer. In dié proses word Afrikaners (minstens dié wat apartheid ondersteun) gedemoniseer. Die apartheidsregering het moordbendes gehad (blykbaar is dit nie bloot ‘n “konstruk” of “metafoor” nie) omdat die NP-regering in die “mite” van ‘n Totale (kommunistiese) Aanslag geglo het (p 56) en dus met ‘n Totale Strategie as teenvoeter vorendag gekom het (p 70). Hierteenoor hang Esterhuyse “totále transformasie” aan (p 156). Hy gebruik graag die term “sekurokrate” (p 81) vir diegene wat die Suid-Afrika van weleer teen geweld probeer beveilig het. Blykbaar is ook hierdie term nie bloot ‘n “konstruk” nie.

    Tog konstateer Esterhuyse darem hierdie waarhede: “Die buitelandse vleuel van die ANC het finansieel, militêr en polities hoogs afhanklik van Moskou en sy meelopers geword” (p 62) en “sonder Sowjetsteun sou die ANC nêrens gekom het nie” (p 205), asook dat die Suid-Afrikaanse Kommunistiese Party die ANC “intellektueel en ideologies gedomineer het” (p 84). Die Botha-regering en sy veiligheidsmagte, wat hulle teen terrorisme en kommunisme verset het, word die “ystervuis” genoem (p 38) en die oorlog ‘n “burgeroorlog” (p 131). In ‘n oorlog word mense gedood, maar Esterhuyse gebruik telkens ANC- en WVK-taal: ANC-aktiviste word “vermoor” (bv p 39). Dalk net ‘n enkele keer erken hy dat die ANC moorde gepleeg het wanneer hy skryf oor “geweld en moordbendes aan albei kante” (p 181).

    Esterhuyse munt nie uit in objektiwiteit nie. PW Botha word die “Groot Krokodil” genoem en Nelson Mandela die “Groot Ikoon” (p 207). Botha was glo “arrogant” (p 108) en het ‘n “obsessie met mag en publisiteit” (p 193) gehad, maar nie “denk-elastisiteit” nie (p 177). Hy word telkens as “halsstarrig” getipeer (bv p 169). Mandela, daarenteen, is ‘n “meesterlike oorrompelaar” (p 94-95), ‘n “passievolle politieke omvormer” (p 208) en “die sjarmante en eg menslike leier” (340). “Hy tree soos ‘n visionêre leier op. ‘n Moses-figuur” (p 175). “Mandela is sy ware self: Vredesoeker; versoener; gematigd; nie-rassig” (p 272). Maar Mandela was in werklikheid die inisieerder, stigter en eerste hoof van Umkhonto weSizwe (MK), die militêre of geweldsafdeling van die ANC. Let op hoe Esterhuyse hierdie feite oor sy vredesikoon verdoesel: Mandela “het wel ‘n hoë posisie in MK gehad” (p 238).

    Mbeki het, volgens Esterhuyse, ‘n “skerp analitiese vermoë” (p 125) en “hy praat beredeneerd en baie logies” (p 164). Hy is vir Esterhuyse “die soort mens … wat ek bereid sal wees om met my lewe te vertrou” (p 142). Desmond Tutu en Allan Boesak word voorgehou as “gerespekteerde kerkleiers” (p 39), “charismatiese leiers” (p 107), “uiters bekwaam en leiersikone in eie reg. Nie revolusionêre militantes nie” (p 219). Oliver Tambo was glo ‘n “gematigde” ANC-leier (p 41), terwyl dit in werklikheid hy was wat gelas het dat sagte teikens in blanke woonbuurte deur die UDF/ANC aangeval moet word (p 87). Tambo het die gewelddadige UDF geloof as ‘n “uitstaande voorbeeld van die ‘political maturity of our people'” (p 133).

    Esterhuyse het allerhande romantiese en uiters naïewe verwagtinge van die nuwe Suid-Afrika gekoester. Hy skryf “dat ‘n nuwe politieke daeraad besig was om deur die duisternis van apartheid te breek” (p 207-208). Hy beskou dit as: “‘n Dramatiese paradigmaskuif, weg van rasgebaseerde politieke voordele en verskansings, na nie-rassigheid” (p 296). Daar is hierdie mondvol hoop: “Volhoubare vrede, geregtigheid, regverdigheid en stabiliteit” (p 302). Andrew Young, die swart Amerikaanse aktivis, het beweer dat “die ANC eendag kan bewys dat swart mense ‘n gesofistikeerde land kan regeer” (p 271). Het die ANC-regering dit bewys, of juis die teenoorgestelde? Patrick Fairweather, ‘n Britse regeringsamptenaar, het gesê: “The best way to address white fears in South Africa is to make an economic success of Zimbabwe” (p 120). Die oorverligte Esterhuyse het sy hoop gevestig op ‘n “Suid-Afrika waarvoor ons nie skaam hoef te wees nie” (p 15) en ‘n “ware nie-rassige demokrasie” (p 48).

    Die skandaligste aspek van Esterhuyse se naïwiteit is sy teenkanting teen minderheidsregte, insluitende vetoreg, vir blankes. Dít terwyl swartes in die VSA in ruime mate minderheidsregte het. Esterhuyse, die oud-Broederbonder. is “ten gunste van ‘n een-mens-een-stem-verkiesing in ‘n eenheidstaat” (p 27). Oor die grondwetlike onderhandelinge in 1993 skryf hy: “Ek het toe al lankal weggestap van die NP se idee van groepsregte en minderheidsveto’s” (p 299). In die praktyk het dit die gevolg dat alle Suid-Afrikaanse nie-wittes deesdae groepsregte het (bv ingevolge regstellende aksie en swart ekonomiese bemagtiging) terwyl al die wittes (en net die wittes) geen groepsregte het nie. Hiervoor kan ons Esterhuyse en andere wat ‘n “onmisbare en deurslaggende rol” in die voorbereidingsfase gespeel het (p 335) mede-verantwoordelik hou. Hy is een van dié wat geen onheil in swart oorheersing gesien het nie. Hy het geen beswaar teen die verswelging van wittes deur swartes met hulle vreemde nie-Westerse waardes geopper nie. Hy het die duisternis van apartheid gekontrasteer met die lig wat die ANC sou bring. Ek is diep dankbaar dat ek dit nie op my gewete het dat ek medepligtig aan verraad teenoor my eie etniese groep is nie.

    Vervolgens vestig ek die aandag op die jongste brief (12 Oktober, p 18) en artikel (19 Oktober, p 11) wat Esterhuyse in Die Burger gepubliseer het. In die brief verwys hy na “baie Afrikaners wat hulself as ‘slagoffers’ ervaar.” Dit is glo “die moeder van onverdraagsaamheid.” Met verwysing na Jonathan Jansen se onlangse anti-Afrikaanse uitlatings skryf Esterhuyse: “Ek het groot waardering vir jou Voortrekkersrol in ons land.” Omdat Tim du Plessis kritiek op die loskanon Jansen uitgespreek het, reageer Esterhuyse soos volg: “Ek het besluit om nie meer Rapport te lees nie.” Hy verkwalik Leopold Scholtz omdat laasgenoemde twyfel uitgespreek het oor die mate waarin Russel Botman die heil van Afrikaans aan die Universiteit Stellenbosch bevorder. Ten slotte haal hy Brigalia Bam, ‘n ANC-aktivis, goedkeurend aan: “We seem to have unlearned the power of real dialogue which served us so well in the past.” Die dialoog waarna verwys word, is daardie gesprekke wat die land in die skoot van die ANC laat beland het. Die “us” wat so baie daarby gebaat het, is die swartes. Hierdie brief dui op ‘n groot mate van frustrasie by Esterhuyse; dermate dat dit twyfel oor sy geestelike ewewig kan wek.

    Esterhuyse se jongste artikel is gebaseer op ‘n toespraak wat hy in Washington, DC, gelewer het. Die bedoeling was seker onder meer dat die koerantlesers kennis moet neem dat sy mening soms nog in aanvraag is. Hy stel hierdie vraag oor Suid-Afrika: “Waarom wás en is ons steeds ‘n geweldsland?” In Eindstryd het Esterhuyse apartheid, en nie die ANC se terrorisme nie, as die oorsaak van geweld voorgehou. Dít wat die verlede betref. Die politieke en ander geweld wat tot in die hede onder die swart massa voorduur, behoort ongetwyfeld aan die voorbeeldstelling van die ANC as “bevrydingsorganisasie” toegeskryf te word, maar Esterhuyse doen dit nie. Hy profeteer: “Gewelddadige betogings op plaaslike vlak is bestem om toe te neem.”

    Hy toon deesdae, dus in die na-Mbeki-era, ‘n mate van ongedurigheid met die ANC: “Géén volhoubare vrede sonder ‘n suksesvolle staat nie … Brose en mislukte state, sistemies korrupte state en state wie se leiers die staat intern ‘herkoloniseer’ het, kan beslis nie vrede bevorder nie … Nelson Mandela en Thabo Mbeki se vorme van visioenêre leierskap, gedra deur ‘n ANC-organisasiekultuur en korps toegewyde ‘wyse vroue en manne’ [let op die volgorde], is verruil vir blatante transaksieleierskap waarin politieke lojaliteit (en tenders en poste) koopbaar geword het. Dié soort leierskap verander ons swaar verworwe demokrasie [ANC-taal] stelselmatig en doelbewus in ‘n vorm van ‘n kliëntestaat: kolonialisme en neo-kolonialisme [gedefinieer as: “uitsluiting deur ‘n nuwe elite”] getransformeer in neo-patrionialisme[;] die staat ‘n verlengstuk van die leier, sy familie, sy vriende en geslepe sakemanne.” Esterhuyse het klaarblyklik nog nie vrede gemaak met die feit dat hooggeprese demokratiese prosesse, naamlik sy geliefde gepeupelkrasie, die oorsaak was dat sy vriend Mbeki die trekpas gekry en Jacob Zuma hom vervang het nie. Dat Suid-Afrika beter daaraan toe tydens Mandela en Mbeki se bewind was, dui in werklikheid nie, soos Esterhuyse beweer, op hulle “visionêre leierskap” nie, maar bloot op die feit dat die verval onder swart bewind geleidelik plaasvind en eksponensieel toeneem.

    Maar dan kom die oorverligte Esterhuyse weer in rat: “Vergewe en vergeet … is ‘n vorm van ‘ontkenning’ deur veral wit mense.” Hy verwys na “die onreg van die verlede” en nie na die talle opsigte waarin die land tydens bv die apartheidsera beter daaraan toe was nie. Eintlik kom sy pleidooi daarop neer dat die nuwe Suid-Afrika nou weer “brugbouers” nodig het; mense soos Esterhuyse, die “koerier” (Eindstryd, p 180) of superbode wat boodskappe tussen die NI en die ANC vervoer het.

    Ten slotte moet hierdie vraag beantwoord word: Kan ‘n ANC-meeloper soos Esterhuyse en iemand wat ongetwyfeld medepligtig aan die nuwe Suid-Afrika is, ‘n Afrikaner genoem word? Daar is veral drie kenmerke wat in ag geneem moet word: godsdiens, taal en politiek. Afrikaners is tradisioneel met christelik-protestantse godsdiens geassosieer. Die afstand wat daar veral sedert 1990/1994 tussen formele godsdiens en baie Afrikaners ontstaan het, maak van godsdiens die ontbeerlikste kenmerk van die genoemde drie. Sekularisasie in Westerse samelewings speel ook ‘n rol. Met of sonder formele kerkbande gaan die meeste Afrikaners voort om soortgelyke waardes te koester. Esterhuyse het nie net sy rug op die Afrikaner se “klipkerk” gekeer nie, maar hom ook in ruime mate met nie-Westerse Afrika-waardes vereenselwig.

    Taallojaliteit, Jaap Steyn se taalgetrouheid, neem myns insiens deesdae toenemend die plek van godsdiens in as ‘n onmisbare bestanddeel van Afrikanerskap. Afrikaanssprekendes wat nuwe-Suid-Afrika-entoesiaste geword het, praat sonder beswaar geradbraakte Afrikaans en/of maak Engels hulle taal van voorkeur. Wat opval is dat Esterhuyse, sover ek weet, nêrens kommer oor die lot van Afrikaans in die nuwe Suid-Afrika uitgespreek het nie; ook nie werklike kommer oor die lot van Afrikaners en ander blankes in ‘n land waar die swart meerderheid in beheer is nie. Hy het hom nooit vereenselwig met die “taalbulle” wat hulle vir die behoud van Afrikaans as onderrigtaal aan die Universiteit Stellenbosch beywer het nie. Kyk bv sy reaksie in die brief waarna hierbo verwys is. Esterhuyse het hom van die bevordering van die heil van Afrikaans en van die “taalbulle” gedistansieer omdat assosiasie met hulle afbreuk sou doen aan die neo-openbare beeld wat hy van homself in sy na-Boederbond-era probeer vestig het. Ook wat Afrikaans betref, slaag Esterhuyse nie die toets vir Afrikanerskap nie.

    Lojaliteit teenoor Afrikaans word in groot mate deur politieke gesindheid bepaal. Jan Smuts, Bram Fischer, Beyers Naudé, Nico Smith, Frederik van Zyl Slabbert, Leon Wessels, Anton van Niekerk en Willie Esterhuyse druip veral om politieke redes die lakmoestoets vir Afrikanerskap. Afrikaners voel lotsgebonde aan hulle mede-Afrikaners en ander blankes en verraai en vertrap nie Afrikaner-ideale deur eerder nie-wit etniese groepe se belange na te jaag nie. My beswaar is nie teen die uitreik na ander etniese groepe as sodanig nie, mits dit binne perke geskied. Daardie perke word oorskry as daar ‘n oordrewe sug bestaan om ander etniese groepe ter wille te wees ten koste van Afrikaners en ander blankes se belange. Dit is die kernprobleem wat al die pas genoemdes met hulle potensiële Afrikanerskap behoort te hê.

  • Leon Wessels se ‘onderhandelde revolusie’

    Leon Wessels se ‘onderhandelde revolusie’

    Leon Wessels
    Leon Wessels

    deur Leon Lemmer

    In Vereeniging: Die Onvoltooide Vrede (Kaapstad: Umuzi, 2010, 367p) skryf Leon Wessels (gebore in 1946) oor sy lewensloop en sy siening van die plaaslike politiek. Die boektitel verwys na die Vrede van Vereeniging wat na die Anglo-Boereoorlog (1899-1902) gesluit is. Heeltemal tereg was daar toe groot bitterheid aan die kant van die Boere.

    Myns insiens is daar selfs groter rede vir ontevredenheid na die ANC se magsoorname in 1994, want alle politieke mag is sonder mandaat op ‘n uiters verradelike en ruggraatlose manier deur wit politici aan die swart meerderheid oorgegee. Wessels beweer egter “dat ons ‘n mandaat gehad het om ons uit die politieke skaakmat te onderhandel” (p 302). Maar het De Klerk dan nie belowe dat na die blanke kiesers teruggekom sou word sodat hulle kon besluit of die uitslag (magsoorgawe) in ooreenstemming met die mandaat (magsdeling) is nie?

    Wessels: “Die ‘wit saak’ was verlore lank voordat die onderhandelings begin het” (p 59). Hy noem dit ‘n “onderhandelde revolusie” (p 57, 124, 284) maar hy gee nie erkenning aan Allister Sparks by wie hy hierdie frase uit sy boek, Tomorrow is Another Country (1995), oorgeneem het nie. Daar is geen sprake van ongedurigheid by Wessels oor wat diegene aangedoen is wat die land oor eeue opgebou en die Westerse beskawing hier gevestig het nie. Myns insiens verduidelik ons geskiedenis waarom Westerlinge nie vrede met die eksponensiële verval om ons kan maak nie. Die swartes is katastrofaal oorgekompenseer en die wittes is gewetenloos tekort gedoen. Maar Wessels beweer stiksienig: “Alle Suid-Afrikaners se regmatige aspirasies word in die Grondwet vervat” (p 270); soos ‘n elementêre, absolute verbod op rassediskriminasie?

    vereeniging_onvoltooide_vredeWessels se hele oriëntasie is verkeerd en dwaas. Wat dink so ‘n mens van FW de Klerk se 1990-toespraak? “Elke keer wanneer ek De Klerk se toespraak lees, klop my hart van opwinding” (p 56). Diegene wat dit anders ervaar het, word as “brommers en grommers” geëtiketteer (p 59; ook 259). ‘n Afrikaan uit swart Afrika het aan Wessels gesê: “Julle Afrikaners is besonderse [onnosel?] Afrikane. Julle sluit Mandela op en laat hom dan vry, al weet julle hy gaan teen julle politiek bedryf en dat dit tot magsverlies gaan lei” (p 327-328).

    Wessels doen hom voor as iemand wat nie om geld en ander voordele die politiek betree het nie. By nabaat maak hy asof sy missie (altyd) was om apartheid af te breek: “Die rede vir my politieke bestaan in 1978 was om antwoorde te vind vir beleidsdilemmas waarmee die 1948-oorwinning die volgende geslag opgesaal het” (p 65-66). Hendrik Verwoerd het glo veroorsaak dat politici met “gebakte pere gesit” het (p 106). En die groter gemors wat die ANC van die land gemaak het? Wat sê Wessels daaroor en wat doen hy andersins daaromtrent?

    Hy verkies om te bly glo “dat ‘een mens, een stem’ nie die land in vlamme sou laat opgaan nie” (p 135). Waar is die “volwaardige geregtigheid” (p 235) waarvoor hy hom kwansuis beywer het? Waar is die “regverdiger samelewing vir almal”? (p 289). Waar is die “bedeling wat billik teenoor al die mense sou wees”? (p 276). Waar is die “ware vryheid en Suid-Afrikanerskap”? (p 238). Waar is die “verenigde nasie”? (p 257). Waar is die staat wat “sy bronne aanwend ter bevordering van almal se belange”? (p 277). Is oplossings gevind “wat almal se belange dien”? (p 301).

    Waarom Wessels dit moontlik vind om knus met hierdie geskepte onreg saam te leef, blyk uit sy lewensloop. Hy kom uit die gesin van ‘n Sap-polisieman. Hy was self ook in die polisie. Daarna het hy in die regte studeer en gepraktiseer en toe Volksraadlid geword, waar hy tot minister gevorder het. Eers in 1994 het hy uit die Afrikaner-Broederbond bedank (p 333). Hoewel hy veral sy eie aandeel in die totstandkoming van die nuwe Suid-Afrika besing, het hy nie kans gesien om na ons politieke “bevryding” langer in die parlement te dien nie.

    ‘My hipotese, daarenteen, is dat De Klerk hom weens onvermoë, naïewiteit, onverskilligheid, gebrek aan toewyding, of wat ook al, voor en tydens die grondwetlike onderhandelings vasgeverf het. Abraham Lincoln het in Amerika teen sy grein in die bevryder van die slawe geword. Op ‘n soortgelyke manier het die eens konserwatiewe De Klerk in Suid-Afrika die vader van die tirannie van die meerderheid geword’ – Leon Lemmer

    Maar dan is dit juis Wessels wat nie kan verstaan waarom FW de Klerk dit so ‘n kort tyd in die regering van nasionale eenheid (RNE) uitgehou het nie: “Die NP se wegloop uit die RNE sal ongelukkig een van die negatiewe inskrywings in FW de Klerk se politieke begrafnisbrief wees” (p 273). Volgens Wessels was die beloofde vyf jaar van die RNE “ware magsdeling”, maar “ná twee jaar het die NP in 1996 tou opgegooi” (p 304). Wessels beweer hy wou na 1994 eerder privaat in die regte praktiseer as om as politikus voort te gaan, maar hy het spoedig sy dienste as menseregtekommissaris aangebied en het toe tien jaar lank as sodanig gefunksioneer.

    Hoewel Wessels NG Kerk-lidmaatskap het, het hy noue bande met die Potchefstroomse Universiteit, wat hom as ereprofessor in menseregte aangestel het. In dieselfde opsig is hy betrokke by die versoeningsinstituut wat na die Reitz-sage aan die Universiteit Vrystaat ontstaan het. Wessels is jaarliks in die nuus wanneer die 1996-bomontploffing in Worcester, wat die werk van wittes was, in die naam van versoening in herinnering geroep word. Die talle bomontploffings wat deur swartes gepleeg is, word nie met dieselfde ywer onthou nie. Sover ek weet, het hy hom nog nie oor hierdie wanbalans uitgelaat of iets gedoen om dit reg te stel nie. Die eensydige klem wat hy op menseregte plaas sonder om dit met verpligtinge te balanseer, is ook onaanvaarbaar. Myns insiens moet enigeen wat ontvang, bereid wees om teenprestasies te lewer.

    Wessels se teks, aangevul met foto’s, wek ‘n egoïstiese indruk. Hy noem sy vrou “‘n formidabele politikus” (p 92). Hy is kennelik sy eie oorverligte held. Dit is ‘n geval van “dik ek my eie belangrikheid aan” (p 232), soos hy in ‘n ander konteks skryf. Hy het die nuwe Suid-Afrika gewen, maar in die proses sy siel as Afrikaner verloor. “Die grootste skuif wat ‘n mens kan maak, is in jou kop” (p 231) maar dit kan ‘n dwase, naïewe, opportunistiese skuif wees. Wessels het die spreekwoordelike nuttige idioot geword wat die ANC skynbaar sonder enige gesonde remme terwille is.

    Hiervoor is hy ruim vergoed, gevolglik is dit vir hom maklik om in die hede te berus en die toekoms so gunstig moontlik voor te stel. Dit laat my dink aan FW de Klerk wat sê dat hy die helfte van sy tyd in die buiteland deurbring. Gewone sterflinge soos ek kan nie buitelandse reise of emigrasie bekostig nie. Maar ontwerpers van die nuwe Suid-Afrika, soos De Klerk en Wessels, kan luuks lewe en hulle voortgesette apartheid koop. Hulle kan die afgryslike werklikheid wat hulle geskep het so dikwels as wat dit hulle behaag, ontvlug. Baie gewone, verdienstelike, beskaafde Afrikaners moet elke dag probeer lewe in omstandighede wat verlooptes vir hulle geskep het. Maar dan is dit Wessels wat in die konteks van Jan Smuts na “wit ‘beskawing'” as “‘n eufemisme vir oorheersing deur wittes” verwys (p 51).

    Met die ondertekening van die nuwe “bewonderenswaardige” (p 60) grondwet in 1996 is, volgens Wessels, “die stryd om gelyke regte wat kort ná die Anglo-Boereoorlog begin het, voltrek” (p 20). Hy verwys goedkeurend na ‘n ANC-dokument uit 1943 waarin “die verwydering van enige … diskriminerende maatreëls” bepleit word (p 53) en na die pleidooi om gelyke regte in die ANC se Vryheidsmanifes van 1955 (p 70), bv “All people shall have equal rights to use their own language and to develop their own folk culture and customs. The preaching and practice of national, race or colour discrimination and contempt shall be a punishable crime.” Na aanleiding van die Tomlinson-verslag het swart predikante in die jare vyftig die skrapping van alle diskriminerende wette geëis (p 83). Nthato Motlana het gesê “dat diskriminasie so uitgedien is soos slawerny” (p 141). Die afskaffing van alle rassediskriminasie was ook ‘n ANC-voorwaarde vir onderhandeling (p 54).

    Waarom is alle rassediskriminasie dan nie in die nuwe Suid-Afrika verbied nie? Hoe kan Wessels beweer dat wittes gelyke regte in die nuwe Suid-Afrika het as hulle die enigste etniese groep is teen wie daar tot in die oneindige volgens nuwe wetgewing, insluitende die grondwet, suiwer rassisties gediskrimineer mag word? Hoekom is hierdie oud-menseregtekommissaris blind hiervoor? Is waarmee ons sit “‘n regverdige bedeling vir almal in ons land”? (p 176). Hy beweer selfs: “Die ANC se beleid was weliswaar nie op rassediskriminasie gegrond nie … Die ANC se stryd om volwaardige burgerskap vir alle [!] bevolkingsgroepe in die land het 75 jaar ná Versailles [1919] by die onderhandelingstafel geseëvier” (p 33).

    Dit is nie net die benadeling van wittes en veral Afrikaners wat geen indruk op Wessels maak nie. Ook teenoor die lot van Afrikaans is hy onsimpatiek: Toe daar sotlik oor elf amptelike tale ooreengekom is, het Wessels dit as een van sy “lekkerkry-oomblikke” ervaar (p 329) omdat dit “diep in die 90% van die bevolking sal akkommodeer” (p 330). “Afrikaans se voortbestaan sou sedertdien vasgewikkel word in die ontwikkeling van veeltaligheid. Ná 1996 het Afrikaans sy spesiale status saam met Engels verloor. Daar was geen morele grondslag vir die voortsetting van die verhewe posisie van Afrikaans nie” (p 45). Later verwys hy na “die verlore plek van Afrikaans” (p 331).

    Wessels en bv die Afrikaanse Taalraad (ATR) veg vir veeltaligheid in die hoop dat Afrikaans by implikasie ook daarby sou baat. Dit openbaar ‘n kastraatmentaliteit (Praag 1 September). Myns insiens mag Afrikaners hulle maar uitsluitlik vir die heil van Afrikaans beywer. Wessels erken darem die gevaar van die ATR se dwase paternalistiese bevordering van swart tale wanneer hy skryf: “Afrikaners kan nie taalregte namens ander taalgebruikers opeis nie – hulle moet dit self doen” (p 331). Byvoorbeeld, in België beywer die Vlaminge hulle vir Vlaams en nie vir meertaligheid nie.

    Wessels formuleer doelbewus misleidend wanneer hy sê sowel Afrikaans as Engels het hulle spesiale status verloor. In die praktyk het Engels in groot mate die enigste amptelike taal geword. Engels het dus in die nuwe Suid-Afrika onmeetlik aan status gewen. Afrikaans, daarenteen, is die enigste plaaslike taal wat oneindig baie in die nuwe opset verloor het. Anders as wat Wessels beweer, is daar ‘n oorweldigende morele grondslag vir die voortsetting van Afrikaans se vorige “verhewe posisie”, naamlik die feit dat dit grootliks onder die leiding van Afrikaners was dat die land tot die beste in Afrika ontwikkel is. ‘n Mens sou dink dat Wessels sensitiwiteit hiervoor sou hê; dat hy bv beswaar sou opper dat sy geliefde Kurgersdorp nou Mogalestad heet, maar met sy kastraatmentaliteit aanvaar hy dit gedwee. Die lokasie het die dorp oorgeneem. Vir oud-Broeder Wessels is dit heeltemal in orde, want dit is hoe swart mag werk.

    Volgens Wessels het FW de Klerk “hom nooit skuldig gemaak aan enige groepvorming of agterbaksheid nie” (p 140). Hy meen dus dat De Klerk suiwer volgens die gees en letter van sy mandaat die nuwe Suid-Afrika as die vrug van onderhandeling aan ons blanke nageslag gegee het. My hipotese, daarenteen, is dat De Klerk hom weens onvermoë, naïewiteit, onverskilligheid, gebrek aan toewyding, of wat ook al, voor en tydens die grondwetlike onderhandelings vasgeverf het. Abraham Lincoln het in Amerika teen sy grein in die bevryder van die slawe geword. Op ‘n soortgelyke manier het die eens konserwatiewe De Klerk in Suid-Afrika die vader van die tirannie van die meerderheid geword; die Johannes die Doper wat die hek vir Raka oopgelaat het en Nelson Mandela en sy meelopers toegelaat het om ten koste van die belange van blankes en tewens van die land in sy geheel swart mag te vestig en te vier.

    Die konserwatiewe beeld wat De Klerk in 1989 gehad het, toe hy tot leier van die Nasionale Party verkies is, word deur Wessels bevestig. Die verligte kandidaat om die leierskap was Barend du Plessis (p 218). “In die politieke sin van die woord was [De Klerk] geen verligte nie” (p 227; ook 300). De Klerk wou onderhandel sodat daar “vrede kan wees” (p 221). Het ons nou vrede? De Klerk wou ook onderhandel sodat die land nie die kommunisme ten prooi val nie. Het ons sedert 1994 regerings vry van kommunisme gehad, of is die regerings onder drie staatshoofde (Mandela, Mbeki, Zuma) progressief meer kommunisties as ooit tevore? Dat De Klerk in sy gemoed konserwatief gebly het maar dat sy dade onvoorsiene en oorverligte gevolge gehad het, word deur Wessels bevestig wanneer hy skryf: In 1996 “flankeer FW openlik met die gedagte om teen die Grondwet te stem” (p 279). De Klerk het egter sedert 1990 die pad van “onderhandeling”, wesenlik ‘n eufemisme vir toegewings, bewandel en het ook hierdie keer toegegee.

    By die aanvaarding van die grondwet was Wessels se reaksie: “Ek was ook lus om op te spring en te juig” (p 282). “Suid-Afrika word deur die wêreld bewonder vir dit wat ons vermag het” (p 295). Maar “die wêreld” hoef nie daagliks met “die gebakte pere” (p 106) saam te leef nie. Nelson Mandela word die “liefling van die Afrikaners”(p 142) en “die verpersoonliking van versoening” (p 155) genoem. Mandela en Tutu het “die gees van versoening … uitgestraal” (p 308). Geen wonder Mandela “besing my deugde so omvattend” (p 271) nie. Mandela: “Leon … jy [het] my nog nooit teleurgestel nie” (p 284).

    Heel idealisties beweer Wessels: “Velkleur is nie die bepalende faktor wanneer politiek bedryf word nie” (p 168). Tog bepaal velkleur, eintlik kulturele en ontwikkelingsverskille, hoe die kiesers stem. Wessels kom selfs met hierdie stelling: “Roelf Meyer was die regte man om De Klerk by te staan en die NP-onderhandelingspan te lei” (p 251). Sodat die ANC hom so erg ore kon aansit? Die voorafgaande laat ‘n mens besef waarom die ANC voorkeur aan Wessels bo enige ander NP-politikus vir die ondervoorsitterskap van die Grondwetskrywende Vergadering gegee het: “Enige ander nominasie uit julle geledere sou nie suksesvol gewees het nie” (p 269). Wessels het met sy vertolking van sy taak heeltemal aan die ANC se verwagtinge voldoen: “Ek is geleer die ondervoorsitter se taak is om die voorsitter [Cyril Ramaphosa] te help” (p 269).

    Wessels het vir lief met swart mag en die tirannie van die meerderheid, eufemisties “demokrasie” genoem, geneem. Daarom neig hy om onkrities oor swartes en oorkrities oor wittes te wees. “Wit mense het Afrika nie met aangename herinnerings en bemoedigende presedente gelaat nie” (p 301). Maar hulle het darem die land ontwikkel en doeltreffend bestuur en Wersterse beskawing hierheen gebring. In Amerika is van Wessels gesê: “Ek is nie meer seker of hy nog wit is nie” (p 316). Wessels: Dit was “vir my vervelig om ‘n Afrikaner tussen ander Afrikaners te wees” (p 333). “Ek het nooit werklik belang stel in die vraag en die latere ‘Afrikaner-/Afrikaanse’ debatte nie. Ek is ‘n Afrikaan uit die Afrikanerkamp … Aan ou Europese bagasie het ek nooit swaar gedra nie” (p 325). Hiervolgens kan Westerse beskawing skynbaar sonder verlies deur afrikanisering vervang word: “Die Europese etiket voel … soos verraad teenoor Afrika” (p 328). Wessels erken nie dat Afrika die agterlikste kontinent is nie. Hy stel Afrika eerder as ‘n nastreefbare ideaal vir die nuwe Suid-Afrika voor.

    Diegene wat tot hier gelees het, sal groot begrip hê vir wat vriende in Wessels se oor gefluister het: “Kom, Leon, ons moet jou hier wegkry. Die ouens wil jou moer” (p 196).