praag.co.za

Tag: Ian Smith

  • Thys Human: ‘n Aweregse lewensgeskiedenis van Pik Botha

    Thys Human: ‘n Aweregse lewensgeskiedenis van Pik Botha

    Lofliedere wemel op die radio en TV oor Pik Botha en sy rol in die totstandkoming van die Nuwe SA, maar in my boek staan daar ‘n heel ander verhaal opgeteken – ‘n verhaal van jare lange ondergrawing en ondermyning van die Afrikaner se bestaan en sy politieke beleid. Ek sal so kort moontlik probeer wees, maar dit is ‘n lang geskiedenis.

    Pik die politikus het my joernalistieke pad gekruis toe hy in 1970 as NP-LV vir Wonderboom verkies is. Ek was toe reeds meer as ‘n jaar parlementêre beriggewer vir die Perskor-koerante. Maar dit was nie die eerste keer dat hy openbare aandag getrek het nie. As lid van Suid-Afrika se span by die Suidwes-saak in die Wêreldhof het hy as jong advokaat reeds begin om die aandag te trek en sy pad politiek toe was wawyd oop.

    En dit was nie die eerste keer dat ons paaie gekruis het nie. In my eerstejaar as PUK-student was hy Tukkies se rasieleier met die intervarsity. Hy het ons dirigent ore aangesit, want Pik was nie net baie skerp nie, maar dinamies en glad van bek. En in my eerste dienspligkamp het ons paaie ook gekruis want hy was in sy laaste 3-weke-kamp. Daar is ‘n lekker storie daar rondom ook, maar dalk anderdag meer daaroor.

    Sy parlementêre loopbaan het met ‘n “bom” begin. In sy nooiens- of eerstelingstoespraak het hy die ongehoorde ding gedoen om nie oor koeitjies en kalfies te praat, soos dit die gebruik was nie, maar ‘n sterk pleidooi gelewer dat SA die VN se Handves van Menseregte aanvaar en onderteken. Die hel was los en hy is skerp veroordeel deur verkrampte politici, maar ek het hom nie alleen gesteun nie, maar aangemoedig om die kwessie verder te vat want as ‘n mens mooi gaan kyk na daardie handves dan kon die NP se beleid van afsonderlike ontwikkeling en ‘n uiteindelike federale of konfederale Suider-Afikaanse staat, met goeie reg daaraan voldoen. Natuurlik sou die VN met sy eensydige en eintlik bekrompe sieninge, nie SA se vertolking aanvaar het nie, maar dit sou ‘n groot diplomatieke en propagandaskuif gewees het. Daar het natuurlik niks van die idee gekom nie, maar Pik het darem die storm oorleef.

    Net vier jaar later word hy aangestel as SA se ambassadeur in die VSA en by die VN. Dit was net voor SA uit die Algemene Vergadering geskop is en Pik het ‘n groot rol gespeel om dit te probeer voorkom. SA het ‘n spesiale span onder leiding van destydse Minister van Buitelandse Sake, dr Hilgard Muller, na die VN gestuur – en Perskor het my New York toe gestuur om die gebeure te dek. Uiteraard het ek noue kontak met Pik en die afvaardiging gehad, maar ek het toe reeds begin dink dat Pik nie ‘n maklike mens is om mee saam te werk as jy nie in sy goeie boekies is nie. Hy was toe al dik in die Naspers-dampkring ingetrek – seker maar weens sy goeie verhouding met David de Villiers, SA se hoofregsman by die destydse Wêreldhofsaak wat toe later voorsitter van Naspers se direksie geword het. Nogal veelseggend hierdie noue band.

    Kwalik twee jaar later is Pik weer voorbladnuus toe dit bekend word dat hy daarin geslaag het om ‘n gesprek tussen John Vorster en die destydse Amerikaanse minister van buitelandse sake, Henry Kissinger, te reël. Dit het in Duitsland plaasgevind. Weer eens het Pik my pad gekruis want ek was toe Perskor se nuusman in Londen en ek het die Vorster-Kissingergesprek gedek. Daar was groot bespiegelings waaroor die gesprek gegaan het, maar At de Beer, Perskor se man in Washington (‘n ou vriend en kollega van my) het laat weet dat dit beslis gaan oor die toekoms van SA se mandaat oor Suidwes-Afrika. Daar was later bespiegelings dat dit ook oor SA se steun vir Rhodiesië gegaan het (sien verder hieronder). Maar al my pogings om in Duitsland by Pik binne-inligting te kry, het totaal misluk. Hy wou nie eens met my praat nie – en John Vorster was net so ontwykend.

    Indien Suidwes wel die hoofsaak in die gesprekke was, het dit kort daarna platgeval toe Jimmy Carter (Demokraat) as president van die VSA verkies is. Vorster het toe weer – danksy Pik se werk – met Carter se adjunk, Walter Mondale, in Switserland gesprek gevoer, maar die twee kon mekaar nie vind nie – inteendeel, Vorster was taamlik minagtend oor Mondale se politieke intelligensie!

    Maar vir Pik was dit ‘n keerpunt in sy politieke lewe. Vorster was natuurlik in sy noppies dat hy met dié ontmoetings op die wêreldkaart geplaas is en hy het Pik gou beloon vir sy groot aandeel hierin. Toe Hilgard Muller voor die 1977-verkiesing aankondig dat hy uit die politiek tree, is Pik onmiddellik deur Vorster as minister van buitelandse sake aangestel (Pik het toe LV vir Westdene geword) – maar feitlik net daar het Pik begin om Vorster en Connie Mulder, feitlik klaargekroonde eerste minister as Vorster uittree, te ondermyn en uiteindelik heeltemal uit te werk.

    Maar nog voor dit het Pik weer eens ‘n sentrale rol gespeel in die “oorlog” in Angola. Dit is natuurlik ou nuus dat PW Botha einde 1975 ‘n hele brigade van die Weermag in Angola ingestuur het – sonder selfs Vorster se medewete. Dis ‘n storie op sy eie, maar die uiteinde was dat die SA soldate die Kubane en Angolese teruggedryf het tot aan die buitewyke van Luanda, maar toe daar moes sit en wag vir die Amerikaners om te besluit of hulle SA se optrede gaan steun of nie. Net onlangs het ‘n Weermagvriend ‘n ou storie wat ek gehoor het, bevestig dat van die soldate in “civvies” in Luanda se strate rondgeloop het – selfs vis en skyfies gaan koop het!

    Vroeg in 1976 laat weet Pik uit Washington dat die Amerikaanse State Department nié verdere SA optrede sal steun nie – en die troepe word teruggetrek tot in die suide van Angola.

    Weer eens het Pik se paaie op ‘n wyse met myne gekruis. Suid-Afrikaners het nie geweet van die “inval” in Angola nie. Die plaaslike media is gesensor en verbied om enigiets daaroor te skryf totdat die terugtrekking deur Vorster aangekondig is. Maar ek het in daardie tyd in Londen gesit en elke dag in die Britse media gelees van die “flying column” in Angola en selfs in ‘n onderhoud op BBC-nuus die mening uitgespreek dat dit nie Suid-Afrikaners kan wees nie, maar as dit is, dit ‘n ernstige fout sou wees. En my berigte wat ek na Perskor se koerante gestuur het wat die mediaberigte oorsee se bewerings oorgedra het, is eenvoudig nie gepubliseer nie.
    Teen hierdie tyd het Pik ‘n baie noue verhouding met die Amerikaanse Council for Foreign Relations aangeknoop. Die CFR was toe ‘n baie invloedryke nie-regeringsorganisasie met baie prominente sakemanne, politieke figure en ook militêre hooggeplaastes wat in ‘n hoë mate Amerika se buitelandse beleid “bepaal” het.

    Die groot maar onbeantwoorde vraag wat al die jare by my gebly het, is presies hoe sterk was die CFR se rol in die State Department se “besluit” om SA se optrede in Angola nie goed te keur nie – in weerwil van beweerde sterk steun in die Pentagon vir daardie inval? En presies wat was Pik se rol en insette in daardie “besluit” van die State Department? Ek het nie bewyse nie, maar ek het wragtag sterk suspisies en bedenkinge.

    In daardie selfde jare het Pik ook ‘n groot rol gespeel om John Vorster te oortuig om nie langer militêre en ander steun aan Ian Smith se Rhodesië te verleen nie.

    Smith vertel in sy outobiografie hoe hy en Vorster nog besig was om die netelige kwessie te bespreek, toe storm Pik die vertrek binne met ‘n stuk papier en sê dit is ‘n teleks wat nou net aangekom het waarin die Amerikaners glo dreig met optrede teen SA as SA voortgaan om Rhodesië te help – of iets in daai rigting. Daar was blykbaar toe al sulke geluide, maar volgens Smith was daai teleks al ‘n week of twee oud – hy en sy mense het lankal daarvan geweet! Hy verwys baie snedig na Pik se bedrieglike manewales. Smith bestempel Pik as ‘n “actor” wat dit blykbaar genoet om rolletjies in politieke dramas te speel! En hy is reg. Dit was tipies van Pik om sulke “krisisdramas” te ontwikkel waarin hy die hoofrol speel!

    Met die 1980-verkiesing in Rhodesië het Pik wyd en syd verkondig dat Abel Mazurewa gaan wen. Ek het met die Lancaster House-beraad einde ’79 in Londen al gesien hoe dinamies en doelgerig Mugabe is – en toe en later in Oggendblad voorspel dat hy gaan wen.

    Die Inligtingskandaal

    Maar Pik se grootste sege was sy agterbakse en doelbewuste rol om Connie Mulder en toe ook Vorster in hulle politieke maai te stuur.

    Die storie begin eintlik in 1974 toe Vorster ‘n goedontwerpte plan van Eschel Rhoodie en Connie Mulder goedgekeur het om ‘n onortodokse en soms rewolusionêre inligtingsveldtog te begin om anti-Suid-Afrikaanse propaganda hier en in die buiteland teen te werk. Met gebruik van geheime fondse het hulle joernaliste omgekoop, probeer om koerante in die VSA en elders te koop, invloedryke mense na SA gebring, Afrikaleiers gekry om Vorster te ontmoet en ‘n klomp ander dinge. Rhoodie vertel breedvoerig hieroor in sy boek, Die Ware Inligtingskandaal.

    Een van die mees omstrede aksies was om met geld uit PW Botha se geheime wapenfondse ‘n Engelstalige dagblad met die naam The Citizen hier te begin. Hulle het kunsmismagnaat Louis Luyt as frontman gebruik. Daar was glo al skimpe en bedenkinge oor die blad se ontstaan in die plaaslike Engelse pers, maar toe Vorster aankondig dat hy uittree as Eerste Minister en staatspresident wil word, het die wiele begin rol.

    Connie Mulder was, soos al gestel, beskou as Vorster se kroonprins, maar PW het aangekondig dat hy hom ook beskikbaar stel vir die pos. Pik het sy kans gesien om Mulder in sy maai te stuur, PW aan bewind te kry en so sy eie invloed en aansien in die NP te bevorder.

    As minister van buitelandse sake het Pik oor heelwat inligting oor Rhoodie en kie se inligtingsaksies beskik – en glo self aan sekere dinge deelgeneem of ‘n rol gespeel.

    Die storie, soos ek dit uit minstens twee bronne gehoor het – en, as ek reg onthou,verwys Rhoodie ook daarna in sy boek – bel Pik wat in Pretoria sit vir PW in die Kaap en vertel hom dat hy pas verneem het dat Mulder en Rhoodie staatsfondse gebruik het om The Citizen te begin. En PW is ewe geskok – al het hy en ander kabinetslede toe lankal daarvan geweet want die geld vir die koerant se stigting het uit PW se geheime Weermagfonds gekom – en hy moes teken om dit los te kry.

    PW beveel Pik om dadelik Waterkloof-lughawe toe te gaan waar ‘n militêre vliegtuig gereel word om hom Kaap toe te vlieg – maar hy moet eers in Bloemfontein aandoen om Alwyn Schlebusch, Vrystaatse leier van die NP, op te laai.

    Na ‘n lang gesprek in die Kaap word daar toe ooreengekom dat Pik homself ook as kandidaat vir die EM-pos beskikbaar sal stel, stemme so van Connie sal wegvat, en dan sy volle steun aan PW gee in die finale stemming. Die NP-koukus sal volledig ingelig word oor Mulder se “onbehoorlike” optrede – en sommer ‘n paar ander stories sal ook opgedis word.

    Dis geskiedenis dat Pik toe in die eerste ronde uitgeval het, sy stemme aan PW toegesê het vir die finale ronde – en so gesorg het dat PW die stryd wen – en hy wat Pik is ‘n ongekende hefboom het om PW in die toekoms te manipuleer!

    Maar PW en Pik was nie tevrede om Mulder net te klop nie – hy moes polities vernietig word. Die hel het behoorlik losgebars toe die dinge begin uitlek en PW was gou om regter Anton Mostert aan te stel om die dinge te ondersoek – en dit toe opgevolg met ‘n kommissie onder ‘n obskure regter, Roelof Erasmus wat ‘n uiters verdraaide, maar verdoemende verslag uitgebring het wat daartoe gelei het dat Mulder uit die kabinet geskop is – en selfs Vorster moes uittree as staatspresident.

    Weer eens het Pik se dinge ook oor my pad gekom. Ek sit toe nog in Londen en op ‘n goeie dag kry ek ‘n telefoonoproep en die persoon stel homself voor as regter Anton Mostert en hy wil met my kom gesels. Ek het vir hom bier gekoop in die London International Press Club – en hy pak toe daar uit oor al die dinge wat Connie aangevang het – en vertel sommer vir my van die foto’s wat hulle het wat van Connie in ‘n bordeel in New York of so iets geneem is.

    Tot hede dag wonder ek nog hoekom ek – obskure joernalisie in die verre Londen – uitgekies is om dié dinge te moet hoor? Maar dit was algemeen bekend dat ek ‘n Connie-man was en ek kan net vermoed dat iemand erens besluit het dat daar seker gemaak moet word dat ek nie dinge skryf wat hulle kaarte deurmekaar kan krap nie. Ek het egter toe al Mostert se stories met ‘n sterk knippie sout geneem – en tereg ook want die stories oor die foto’s het toe ook gou verdwyn!

    Dit was egter nie die einde van my “betrokkenheid” by die “Inligtingskandaal” nie. Daar sal onthou word dat daar toe ‘n lasbrief vir Eschel se inhegtenisname uitgereik is en generaal Lang Hendrik van den Berg en ‘n bekende sakeman het daar in Londen rondgehol om hom te soek – en ek al agterna om te sien wat hulle aanvang. En my jong Londense kollega is na die Suide van Frankryk toe Rhoodie daar in die hof verskyn het. Rhoodie is uiteindelik totaal onskuldig bevind aan alle aanklagte teen hom en die staat moes hom derduisende rande terugbetaal – en sy regskoste ook vergoed! Vir Pik en PW was dit seker ‘n groot teleurstelling want in wese is Mulder toe ook “onskuldig” bevind van al die bewerings teen hom!

    Maar Pik het hom nie daardeur laat afsit nie. Agter die skerms was hy een van die hoofagente vir PW se “Nuwe Bedeling” – en dit sou later ook weer ‘n regstreekse uitwerking op my en my doen en late en loopbaan hê. My openlike teenstand teen die nuwe bedeling het my verbintenis met Perskor beëindig toe Oggendblad en Die Transvaler toegemaak is weens die sirkulasiebedrog van Die Transvaler. Oggendblad se sirkulasie het in sy laaste paar maande verdubbel! Maar dis ‘n ander storie.

    Ek is toe Suidwes toe en het uiteindelik by die ou SWAUK beland. Ek was net besig om huis daar te koop, toe beklink Pik ‘n ooreenkoms met die VN om die 435-verkiesing te laat plaasvind. Weer eens het Pik verkondig dat die Turnhalle-groep gaan wen en Swapo gaan verloor. Weer eens het ek hom nie geglo nie – en vir my ‘n werk by ‘n staatsdepartement in Pretoria gekry – en ‘n week na die aankondiging van Swapo se oorwinning my goed gepak en padgegee.

    Neem enigeen my kwalik dat ek hierdie totaal ander siening van Pik en sy dade en aksies het?

    Maar dinge het vir Pik ook begin skeefloop. Op ‘n dag het ‘n berig verskyn dat Pik ‘n prostituut na sy hotelkamer in Durban laat kom het. Hy moes bontstaan tot sy privaatsekretaris in die oepnbaar verklaar het dat dit hy was wat die prostituut vir homself gehuur het. Maar snaaks genoeg, die PS se vrou het hom nooit gelos nie – en vandag sit hy seker nog in ‘n lekker buitelandse pos in buitelandse sake wat Pik vir hom besorg het!

    En toe beland Pik se vrou, die “skone Helena” soos sommige van ons haar genoem het, in die hospitaal en in ‘n rystoel. Mooi en baie aangename mens. Die stories loop dik dat Pik haar (weer) gebliksem het, maar dit word ontken en toegesmeer. Maar op ‘n goeie dag het ek uit ‘n goeie bron na aan die familie gehoor dat sy seun. Piet, gesê het dat as sy ma doodgaan na die “val”, gaan hy sy eie pa van moord laat aankla. Helena is in 1996 dood na ‘n lang tyd in ‘n rystoel – en Pik is betreklik kort daarna weer getroud.
    Want Pik Botha kan net met die Engelse woord “a womanizer” beskryf word. Sy manewales met vroumense was wyd bekend onder die mediamense. Ek self het minstens twee van hulle geken, maar laat hulle name maar verswyg word. Hulle leef nog.

    En die tweede woord waarmee mens Pik reg en goed kan beskryf, is “suiplap”. Veral rooiwyn was sy gunsteling. Weer eens was Pik se dronkmanewales wyd onder die media bekend, maar dit is toegesmeer en verswyg. Betreklik onlangs het ‘n weermaglid-vriend nog vir my vertel hoe kabinetsministers glo op ‘n wildplaas van die KwaNdebele-regering gaan jag het, maar eintlik daar was vir suipsessies – en hy en sy makkers wat hulle moes oppas, moes vir Pik (en andere) uit hulle braaksels optel en in die bed sit.

    Pik Botha word nou geloof – veral deur die ANC wat hom as ‘n “freedom fighter” bestempel. En tereg ook want as daar een enkele politikus is wat ‘n lang reeks van dinge gedoen het wat ons in die huidige gemors laat beland het, was dit Pik.

    In my Afrikaner-boek sal hy vir ewig geskryf staan as ‘n agterbakse ondermyner, ‘n leuenaar en ‘n bedrieër, en ‘n verraaier van die Afrikaner en sy bestaan.

  • Leon Lemmer: ‘n Dubbele moord in Springs in 1977 op Robert en Jeanne Smit

    Leon Lemmer: ‘n Dubbele moord in Springs in 1977 op Robert en Jeanne Smit

    In die Naspers/Media24-koerante word berigte oor verdagte en werklike moordenaars in buitensporige besonderhede en (indien enigsins moontlik) daagliks saam met talle foto’s gepubliseer, mits hulle blank is. Voor en tydens die verhoor en in die ellelange nabetragting word elke sensasionele vesel uitgerafel, sonder enige teken van deernis met die betrokkenes. Op hierdie manier word ‘n verwronge werklikheidsbeeld by die lesers gewek, naamlik dat blankes in ruime mate bydra tot die status van die nuwe Suid-Afrika as die moordmekka van die wêreld.

    Wanneer swartes die verdagte of werklike moordenaars en blankes die slagoffers is, verskyn daar minder en korter berigte of sulke gebeure kry geen publisiteit hoegenaamd nie. Die uitgangspunt is blykbaar dat die nuwe Suid-Afrika ten behoewe van bv versoening en nasiebou beter as wat hy is, voorgestel moet word. Sensasie word polities byderwets op ‘n selektiewe manier nagejaag. Naas die koerante vervul die weeklikse tydskrif Huisgenoot hierin met oorgawe ‘n ondersteunende rol. Dit sou bv interessant wees om te weet hoeveel blankes deur swartes op plase vermoor word en in hoeverre berigte hieroor verskyn.

    Wat veral opval, is dat daar na plaasmoorde geen nabetragting gehou word nie; dat daar nie na hierdie plase gegaan word en in besonderhede berig word oor die onherstelbare rampspoed wat die naasbestaandes getref het nie. Die groot leemte wat op hierdie plase ervaar word, word in die perswese nie as ‘n leemte in beriggewing erken nie. Om oor so ‘n pynlike situasie te berig, behoort in die kraam van bv die smartvraat-joernalis Willemien Brümmer te pas. As iemand wat op haar radikale politieke oorverligtheid roem, het sy, sover ek weet, nog nooit so ‘n rampgebied besoek en daaroor ‘n berig gepubliseer nie. Wat sy onlangs wel gedoen het, is om bv die oud-MK-soldaat en -terroris, Jeremy Vearey (Praag 26.05.2018), te besoek en kritiekloos en selfs bewonderend oor hom te skryf (Netwerk24, 6 Junie 2018).

    Brümmer, ‘n agterkleinkind van CJ Langenhoven, is pas toegelaat om ‘n ellelange, striemende aanval op Danie Langer, die besturende direkteur van die FAK, in Die Burger (20 deser, p 9) te loods. Dit blyk dat haar ekstreme politiek van haar pa kom, wat ‘n dosent aan die Universiteit Kaapstad was. Haar grootoupa het rede gehad om uiters teleurgesteld in sy enigste kind, sy dogter Engela, te wees. Dit blyk dat hy te meer rede sou hê om hom van Willemien se giftige anti-Afrikaner-gesindheid te distansieer. In haar jongste skrywe lê sy haar pa woorde in die mond ter verkleinering van “Die Stem”, wat glo “in elk geval nie ‘n goeie gedig [is] nie. Dis te blikkerig, te vol trompetgeskal, veels te eensydig in die klem op Afrikaners as ‘knegte van die Allerhoogste’. Die opvatting van Afrikaners as ‘n uitverkore volk, ‘teen die hele wêreld vry’, is in elk geval deur die geskiedenis geweeg en te lig bevind. Anders as jy en jou organisasie, roem ons nie op ons verlede nie. Ons sien ook nie ‘Die Stem’ as ‘n simbool van Afrikaner-identiteit nie. Dit mag jou dalk ontstel, maar daar is duisende, dalk miljoene Afrikaanssprekendes wat met pres Ramaphosa saamstem dat ‘Die Stem’ en die ou landsvlag simbole van diskriminasie, verdrukking en ellende is.” Die politiek van hierdie skepsel behoort vir iedere Afrikaner absoluut verwerplik te wees.

    In die tydperk van Afrikanerbewind, van DF Malan tot PW Botha, was die Vorster-era (1966-1979) myns insiens ‘n laagtepunt. Dit was die tyd van die Inligtingskandaal met bv Louis Luyt wat as front gebruik is vir die publikasie deur die regering van die koerant The Citizen. Veral die verraad wat deur Vorster teen Ian Smith se blanke bewind in Rhodesië gepleeg is, bly myns insiens onvergeefbaar. In daardie tyd het ek meer ongemaklik oor die Afrikanerregering gevoel as op enige ander tyd, behalwe natuurlik toe die FW de Klerk-groepie die blanke bewind mandaatloos en doelbewus in sy swernoot gestuur het. In John Vorster se tyd was Hendrik van den Bergh die hoof van die geheimediens. Dit lyk asof daar toe politieke moorde, soms gekamoefleer as selfmoorde of hartaanvalle, gepleeg is.

    Politieke moorde was eintlik ‘n onbekende verskynsel in blank Suid-Afrika. Die moord op Hendrik Verwoerd in 1966 was hoogs uitsonderlik. Ná Vorster is die geheimediens op ‘n heeltemal ander grondslag geplaas. Dit is bekend “dat PW Botha nie langs dieselfde vuur gesit het as John Vorster en Hendrik van den Bergh nie” (Liza Smit, bron hier onder, p 178). ‘n Heeltemal ander tradisie leef voort in veral die ANC, waar moord deel van hierdie instansie se magshonger en geweldskultuur is. Soos tydens die “bevrydingstryd”verneem ons in die nuwe Suid-Afrika feitlik weekliks van politieke moorde, veral in Natal. In beginsel is daar geen werklike verbintenis tot en onderskrywing van demokrasie deur die ANC nie. Die ANC wil ten alle koste aan die bewind bly, al is hy glad nie in staat om doeltreffend te regeer nie.

    Teen hierdie agtergrond kan Liza Smit se boek, Ek is Liza Smit (Aucklandpark: Jacana, 2018, 268p, R240), beoordeel word. Daar is ook ‘n Engelse weergawe beskikbaar. Die outeur (gebore in 1964) is die jongste kind van die egpaar Robert (1933-1977) en Jeanne Smit (1934-1977), wat in 1958 getroud is. Liza het ‘n ouer broer, Robert/Robbie (gebore in 1962). Waaroor die boek wesenlik handel, word soos volg deur Hermann Giliomee verwoord: “Teen die einde van 1977 is Robert Smit [senior], ‘n Afrikaanssprekende NP-kandidaat vir die [parlementêre] verkiesing [in Springs], en sy vrou vermoor in wat gelyk het na ‘n huurmoord. Smit was voorheen ‘n regeringsamptenaar en het vergaderings van die Internasionale Monetêre Fonds [IMF] bygewoon. Daar is agterna gegis dat Smit moontlik die verbreking van valutabeheer wou onthul. Niemand is ooit van die moorde aangekla nie” (Die Afrikaners: ‘n Biografie, Kaapstad: Tafelberg, 2004, p 535). Sy vrou is vermoor omdat vermoed is dat Smit die gewraakte inligting aan haar meegedeel het. Smit verwys voortaan na Robert Smit senior. Sy seun word Robbie en sy dogter die outeur of Liza genoem.

    Aan die begin verwys Liza na die “relatief veilige Suid-Afrika van die laat sewentigs” (6). By haar is daar egter min blyke van waardering vir die vorige politieke bestel. Omdat haar ouers tydens en daarby dalk in opdrag van lede van die destydse blanke regering vermoor is, is die outeur geneig om haar vertroue in die ANC-regering en selfs sy beleid te stel, bv die gelykheidsdogma: “Niemand is verhewe bo ander nie” (23). “Die vorige bedeling het met soveel dinge weggekom en selfs na hulle nie meer aan die bewind was nie, loop die spoke van hul verlede nog rond. En hierdie spoke is nog net so magtig en onaantasbaar soos destyds” (176).

    Liza koester die (ydele) hoop dat die ANC-regering iets omtrent die onopgeloste moorde sal doen: “Dalk gaan iemand in die huidige regering voort met dit wat my pa ontbloot het en wat hom en my ma hul lewens gekos het” (182). Sy boekstaaf haar “algehele vertroue in die WVK [Waarheids- en Versoeningskommissie]” (245) en selfs: “She was looking to President Mandela as her last resort to unravelling the mystery of the unsolved murders” (84, 186). In werklikheid het die WVK uitgemunt nóg in die agterhaling van die waarheid nóg in die bevordering van versoening (kyk hier onder). Dit is onwaarskynlik dat Mandela enige (ernstige) aandag aan die Smit-moorde gegee het. Hy sou daardie gebeure seker wel aangegryp het as hy die blanke bewind daarmee kon diskrediteer.

    Van 1971 tot 1974 was Liza se pa by die IMF in Washington werksaam. Daar was sy in ‘n veelrassige skool. Dit word vertolk as ‘n teken dat “die VSA ver voor Suid-Afrika was en dat mense daar almal gelyke regte gehad het en dat swartmense daar nie net op plase gewerk het as arbeiders nie” (24). Daarna terug in Suid-Afrika het Liza ‘n Afrikaanse skool bygewoon. “Ek kon nie die stywe, formele skoollewe kleinkry nie. Vandag besef ek dit was ‘n groot kultuurskok. Oorsee het ek met gewone klere skoolgegaan in ‘n ontspanne skoolkultuur. Hier was alles formeel en styf, tipies aan die Afrikanerkultuur van daardie tyd” (44). Anders as in die geval van Dawie de Villiers, wat sy kinders na ‘n kort oorsese verblyf plaaslik in ‘n Engelse skool geplaas het (Praag 17.03.2018), was dit vir die Smit-egpaar “ondenkbaar” dat hulle kinders in Suid-Afrika in ‘n ander taal as in Afrikaans sou skoolgaan (98). “Ons pa was … nie ‘n Broederbonder nie” (191).

    Hoewel die Smit-moorde die onderliggende, saambindende faktor in die boek is, is die teks terselfdertyd die outobiografie van die skryfster. Met die skryfwerk is Liza deur Raquel Lewis bygestaan, wat noem dat die teks omsigtig verwoord moes word om bv regsgedinge te vermy. Ek het aanvanklik bedenkinge oor die boek gehad. Aan die begin staan bv: “Ek cope steeds … ek aanvaar … dat dit nooit regtig okay gaan wees nie” (8). Ook in veral die twee laaste hoofstukke neig sulke subjektiewe reaksies om te dik vir ‘n daalder te word. In die laaste hoofstukke word die indruk terselfdetyd gewek dat die meetsnoere uiteindelik in lieflike plekke geval het. ‘n Vriendin verskaf die volgende treffende beskrywing van Liza: “Sy is nou soos ‘n nuwe plantjie wat opgekom het uit ‘n afgebrande grasveld” (257).

    In die geheel beskou, is dit egter ‘n geslaagde boek waarin die boodskap onderhoudend meegedeel word. Daar is onnodige Engelse woorde, asook taal- en drukfoute, maar hulle kom in ‘n beperkte mate voor. Twee elemente moes in die teks versoen word: enersyds die outeur se vertelling en andersyds haar voorlegging aan die WVK. Elkeen van die eerste 22 hoofstukke (daar is 24 altesaam) word afgesluit met ‘n fragment van haar WVK-voorlegging. Ek het aanvanklik gewonder of dit die beste opsie is, maar was teen die einde oortuig dat dit reg is om op hierdie manier die WVK-teks stuksgewys aan die lesers bekend te stel.

    Aanvanklik was ek bekommerd dat die aanslag van die boek amateuragtig sou wees, soos in die geval van bv die outobiografie van Dawie de Villiers. Die vertelling het my egter spoedig meegesleur en my as leser dankbaar gelaat dat ek die boek gekoop het. Die deurslaggewende faktor is die indruk van opregtheid wat die outeur wek. Met verwysing na Raquel Lewis skryf Liza: “Ek was nog nooit so oop en eerlik met iemand nie … Ek dink die twee grootste lesse wat ek by haar geleer het, is om in waarheid te leef en vir nou te leef” (250). Dit gaan vir Liza om die blootlegging van die waarheid; enersyds oor die moorde en andersyds oor haarself en haar familie en vriende. Dit gaan vir haar glad nie om ‘n gekoesterde, gunstige beeld van haar en haar familie voor te hou soos in bv die genoemde De Villiers-outobiografie nie. Sy is onthutsend eerlik oor haarself en andere, insluitende haar oorlede ouers.

    Wat my lojaliteit as leser verder verseker het, is die oorgawe waarmee die outeur jare lank skynbaar geen onkoste of moeite ontsien het nie om twee dinge te probeer vasstel: “Ek was dit aan my ouers verskuldig om uit te vind hoekom hulle vermoor is en deur wie” (164). In die loop van haar ondersoek is gepoog om haar op talle maniere te mislei, maar sy was deurgaans bedag op disinformasie. Die intelligente manier waarop sy met inligting omgaan, is prysenswaardig. Sy het talle dreigemente ontvang en is by meer as een geleentheid omkoopgeld aangebied om haar te probeer ontmoedig om met haar ondersoekende werk voort te gaan, maar sy het haar nie laat afskrik nie. “Teen daardie tyd het hulle my al geken as ‘n hardkoppige mens sonder vrees” (181). “Ek kan my egter op geen kundigheid beroem nie – dit was eerder ‘n kombinasie van jeugdige voortvarendheid, vasberadenheid, liefde vir my ouers en ‘n diep gevoel van verantwoordelikheid teenoor hulle om die onreg wat hulle aangedoen is, bloot te stel. Ek wou net antwoorde kry en ek het baie opgeoffer om dit te probeer kry” (186).

    Te oordeel aan die fyn besonderhede wat oor haar onderhoude en ondersoeke verstrek word, lyk dit asof Liza buitengewoon oplettend is en ‘n goeie geheue het. Sommige van die (telefoniese) gesprekke het sy op band opgeneem (164). Die gesprekke wat woordeliks in die boek neerslag vind, het my laat dink aan James Boswell se beroemde biografie, The life of Samuel Johnson (1791), wat lank voor die era van klankopnames gepubliseer is. Maar Johnson het soms gesien hoe Boswell aantekening maak. Liza het sekerlik kort na onderhoude dieselfde gedoen. Haar broer het skynbaar glad nie Liza se entoesiasme vir hierdie projek gedeel nie. Die inligting word sistematies en duidelik meegedeel; ook in haar WVK-voorlegging. ‘n Mens kan kwalik glo dat hierdie WVK-dokument in ‘n enkele week (18 tot 23 Augustus 1997 – p 18, 181) voltooi is. Waarskynlik het daardie teks reeds voor dit in ‘n redelike mate bestaan. In haar ondersoekende werk is sy deur veral Alet van Rensburg bygestaan: “Sy is ‘n uiters betroubare persoon ongeag van die feit dat sy ‘n joernalis is” (204). Dit laat my dink aan die persoon wat gesê het hy wil nie agter X se rug praat nie maar hy dink hy is ‘n bibliotekaris.

    Verskeie moontlike redes vir die Smit-moorde word aangevoer, bv die bewering dat vyf destydse ministers by valutabedrog betrokke was (37). Daar was ook sprake van “onwettige kommissies op oorsese staatslenings” (83). In Liza se WVK-voorlegging staan: “Volgens gerugte sou ons ouers se moorde glo ook verband gehou het met ‘sanctions busting’, wapens, olie en kernwapens … Ons vermoed dat ons pa in hierdie veld van sanksie-omseiling op die onwettige transaksies en kommissies afgekom het” (155). “Newsweek, ‘n Amerikaanse nuustydskrif, het in Maart 1979 beweer dat Smit afgekom het op bewyse dat miljoene rande en goud onwettig uit Suid-Afrika geneem word. Die geld het na bewering uit geheime fondse gekom wat deur die destydse Departement van Inligting gebruik is om fronte te skep wat Suid-Afrika se beeld in die buiteland moes help bou” (68).

    Die WVK se bevinding het Liza se hipotese bevestig: “Ek is ingelig dat dit ‘n politieke moord was wat in opdrag van die destydse NP-regering uitgevoer is. Hulle sou alles in hul vermoë doen om die skuldiges aan die kaak te stel. Ek was vol moed en baie positief, maar het nooit weer van iemand by die WVK gehoor nie. Nie ‘n woord nie” (182). In die WVK-verslag word die Smit-moorde met dié van die anti-apartheidsaktivis Rick Turner (in 1978) en Renamo se Orlando Christina (in 1983) verbind (183). “The Commission received no amnesty applications in respect of the Smit killings … The Commission finds that Robert and Jeanne-Cora Smit were killed by members of the security forces” (184).

    Evelen, die weduwee van ‘n vorige direkteur-generaal van buitelandse sake, Neil van Heerden, bevestig eintlik die WVK-bevinding: “Dit was en is uiters moeilik om te glo dat dit ons eie mense was wat verantwoordelik was” (202). “Sy het tydens die gesprek ook verwys ‘dat een persoon se ego so in sy pad kon gestaan het’” (203). Aan die einde van haar WVK-voorlegging verskaf Liza die volgende samevatting van haar standpunt: “Die mees tragiese is dat dit voorkom of hierdie menseregte-skending gepleeg is uit selfsug, geldmag en ego’s … Ons voorlegging kom basies daarop neer dat alle bewerings daarop dui dat die opdrag vir ons ouers se moorde op kabinetsvlak deur minstens een persoon geneem is.* Dit dui ook daarop dat die land se veiligheidsmagte vir hierdie taak gebruik is en dat die rede vir die moorde gesoek moet word in die verantwoordelikes se soeke na mag en geld, wat moontlik met staatsgeheime – waarskynlik sanksie-omseiling, olie, kernvermoë en wapens – verband gehou het” (244-245). [* Blykbaar bedoelende dat een of meer kabinetslede betrokke was, eerder as dat dit ‘n kabinetsbesluit was.]

    Daar is ander (dalk verwante) faktore wat tot die Smit-moorde kon gelei het. In Frankryk het Smit as ‘n arbiter in ‘n saak tussen Alusaf en Aluswiss opgetree en teen die Suid-Afrikaanse maatskappy uitspraak gelewer, wat tot doodsdreigemente teen hom gelei het (55). Daar was ook die Salem-skeepskandaal. “Die skip het na bewering sy olie op die oop see aan Shell verkoop en dit in Durban-hawe gelewer. In 1980 [dus ná Smit se dood] is die skip vol water gepomp en aan die weskus van Afrika laat sink … Die versekering het R19,6 miljoen vir die skip en R46 miljoen vir die vrag uitbetaal. Suid-Afrika se regering is betrek by die skandaal omdat die regering frontmaatskappye gehad het wat gebaat het by die versekeringseis. Beeld het berig dat my pa moontlik op die beplanning van die Salem-bedrogspul afgekom het en gedreig het om dit openbaar te maak” (165-166). Voor hy die politiek betree het, was Smit die besturende direkteur van so ‘n frontmaatskappy, Santam Internasionaal (73).

    Oor wie verantwoordelik vir die Smit-moorde was, word verskeie moontlikhede genoem, bv dat Hendrik van den Bergh vir kolonel Dries Verwey van die polisie opdrag gegee het om die Smit-egpaar te vermoor (38). ‘n Ander bron beweer dat daardie besluit deur die hoof van die polisie, Mike Geldenhuys, aan Verwey opgedra is; dat Van den Bergh nie by die moorde betrokke was nie “maar wel by die toesmeer later” (224). Dit is moontlik dat ‘n buitelander gehuur is om die moorde te pleeg (77), bv ‘n “ex-Rhodesiër” (237) of iemand uit die Kongo (234). Albei oorledenes het skiet- en steekwonde gehad. Veral die steekwonde is nie ‘n kenmerkende manier waarop blankes of Afrikaners moord pleeg nie.

    In Liza se lewensverhaal is daar talle elemente wat aan tipiese sepiemateriaal herinner. Sy het as skoolkind begin rook. In 1982 het sy as agtienjarige die eerste keer getrou. Twee kinders is uit hierdie huwelik gebore, ‘n dogter en ‘n seun. Na 18 jaar het Liza geskei. Haar broer Robbie het ook geskei. Eers in hoofstuk 13 word genoem dat Robbie en Liza die aangenome kinders van die Smit-egpaar is (136). In 1996 het Liza haar biologiese ma en halfsuster ontmoet, maar haar halfbroer, James, is twee jaar tevore in ‘n motorongeluk dood. Liza was in 1964 as baba vir aanneming beskikbaar omdat haar ma toe ongetroud was en die geboorte ‘n verleentheid vir die familie was. Haar biologiese ma het twee keer getrou. Liza het nooit haar biologiese ma as haar eintlike ma aanvaar nie omdat sy baie geheg aan haar aangenome ma, Jeanne, was; baie meer as aan haar aangenome pa, Robert. “Ek het ‘n ma gehad en was nie op soek na iemand om haar mee te vervang nie” (242). Liza se biologiese pa is op ‘n jong ouderdom oorlede.

    Liza het in 2001 die vyfde vrou geword van haar tweede man, wat hom aan gesinsgeweld skuldig gemaak het. Dit herinner aan Karina Szczurek se boek, The fifth Mrs Brink: a Memoir (2017); nie dat daar hier ook sprake van geweld was nie, maar bloot dat die skrywer André P Brink ook vyf keer getrou het. Liza het in 2014 van haar tweede man geskei. Dit is nadat sy in 2013 weens depressie en selfmoordgedagtes in ‘n psigiatriese hospitaal behandeling ontvang het. Liza se seun se bene is verlam sedert ‘n motorfietsongeluk. Hy is aan ‘n rolstoel gekluister. “Ek het vir hom daardie motorfiets gegee” (232). “Ons leer daagliks dat Gerrie se rolstoel eintlik die begin van ‘n nuwe lewe was eerder as die einde daarvan” (253).

    Naby die einde van haar boek kom Liza met die onthulling dat haar pa, Robert Smit, by meer as een buite-egtelike verhouding betrokke was, wat groot smart vir haar ma, Jeanne, veroorsaak het omdat sy daarvan bewus was. “Hy het selfs ‘n verhouding gehad met een van my ma se beste vriendinne. Dit het uiteraard die voetstuk waarop ek my pa gesit het, laat kraak. My hele beeld van hom as pa, gesigsman, politikus en wêreldklas-ekonoom was aan flarde geruk en ek het gesukkel om te aanvaar dat hy ‘n mens met foute was … My ma was vir my die verpersoonliking van liefde en hier moet ek hoor my pa het haar verraai. Sy het nooit geskroom om hom by te staan in alles wat hy aangepak het nie en moes uiteindelik met haar lewe boet vir haar lojaliteit aan hom” (258). Ook: “My ma het al die jare die ‘skuld’ vir hul kinderloosheid op haar geneem, maar in werklikheid het die probleem by my pa gelê” (136).

    Liza se vertelling toon in watter ingrypende mate die moord op haar ouers haar lewensloop beïnvloed het. “Op 22 November 1977 is ons lewens wreed ontspoor” (244). “My lewe is in ‘n lewende hel verander deur moordenaars” (109).

    Toe Robert Smit die NP-kandidaat in die verkiesing geword het, het hy by verskeie geleenthede “openlik gesê dat hy iets baie belangriks bekend gaan maak sodra hy verkies is” (54). “Dit sou Watergate na ‘n Sondagskool-piekniek laat lyk” (63) en dat sy onthullings “die land sou skud tot heel bo” (68). Die skuldiges (dalk die staatshoof en/of ministers) sou aan die kaak gestel word. Vorentoe was daar twee moontlikhede. Die een uitweg was om Smit se stilte te koop deur toe te gee aan sy eise. Dit sou egter tot gevolg hê dat Smit sommige van die hoogste politici deurlopend kon afpers. Daar is bv beweer: “Smit het hierdie inligting as wapen gebruik en geëis dat hy lid van die parlement word en later aangestel moet word as minister van finansies” (69). Die ander uitweg was om hom en sy vrou te vermoor.

    By die Smit-egpaar se begrafnis het John Vorster sy hand op Liza se skouer gelê. “Hy het moeg en afgerem en hartseer gelyk” (91). By dieselfde geleentheid het Pik Botha na bewering vir Liza gesê: “Hy wens hy kon meer vir ons doen, maar dat sy hande afgekap was” (92), maar Botha het dit daarna ontken (93). Hermann Giliomee noem dat Vorster ‘n “swak administrateur was … Daar was geen kabinetsekretariaat nie en die mees junior minister het in ‘n oefeningboek rekord van die besluite gehou” (Die laaste Afrikanerleiers, Kaapstad: Tafelberg, 2012, p 93). As daar tydens ‘n kabinetsvergadering oor Smit gepraat en besluit is, bestaan daar heel moontlik geen rekord hiervan nie. Dit is egter onwaarskynlik dat dáár oor so iets soos moord besluit sou word. Te veel mense sou so ‘n besluit geheim moet hou. Sowel PW as Pik Botha was kabinetslede. “Volgens PW Botha was sy van-genoot energiek en intelligent, maar ‘n ‘politieke sif’ wat te veel dinge deurgelaat en te maklik gepraat het” (Willie Esterhuyse, Eindstryd, Kaapstad: Tafelberg, 2012, p 109).

    Die besluit om die Smit-egpaar te vermoor is waarskynlik deur die staatshoof of deur een of meer ministers geneem. Soos in 1990/94 is nie die Nasionale Party of die NP-regering in sy geheel skuldig nie maar moontlik ‘n klein groepie NP-lede. Volgens ‘n joernalis “het Vorster beweer dat ons pa die hele bedrogstorie met hom (Vorster) bespreek het en dat Vorster toe die fout gemaak het om die betrokke kabinetsminister in ‘n kabinetsvergadering te konfronteer. Die volgende ding wat (volgens die joernalis) toe gebeur het, was dat die Smit-egpaar vermoor is” (156). ‘n Mens vra jou af: Sou die ophaal van die saak in ‘n kabinetsvergadering nie juis die betrokke minister ontmoedig en verhoed het dat die moorde gepleeg word nie? “As ons oordeel aan Vorster se houding by ons ouers se begrafnis en aan hoe oud hy skielik voorgekom het, glo ons nie dat Vorster by die moorde betrokke was of [vooraf] daarvan geweet het nie” (157). Ook: “Ek is nogal geneig om generaal ‘Lang Hendrik’ van den Bergh te glo as hy sê hy self het niks met die moord op my pa en ma te doen gehad nie” (163).

    “Nou, veertig jaar later, is die moorde steeds ‘n raaisel. Ek glo steeds dat ek en Alet naby aan ‘n deurbraak was, of dat ons dalk reeds die waarheid by iemand gehoor het en dit net nie besef het nie. Maar die waarheid was in hierdie geval baie nou verweef met leuens. Ek moes aanvaar dat my speurwerk dalk vrugteloos was en dat ek my en my gesin se lewe verniet daardeur ontwrig het. ‘n Deel van my is bly ek het dit gedoen, want nou het ek ‘n bietjie meer vrede as wat ek andersins sou gehad het. Maar die onbeantwoorde vrae bly en ek het nie ‘n ander keuse gehad as om my verlies te aanvaar nie. Ek het die pad wat ek moet loop, lankal aanvaar, al word dit nooit makliker nie” (187).

    Liza se slotsom is: “Ek glo ons het met ons ondersoeke naby aan die waarheid gekom, maar ten spyte daarvan dat ons duisende kilometers agter getuies aangery het en ten spyte van baie hulp, raad en bystand deur die jare, is ons niks nader aan die waarheid as destyds nie. Is ek spyt oor die WVK-verslag? Nee, al het dit ongeveer twee jaar van my lewe oorheers, want dit was iets wat ek eenvoudig net móés doen. Ek weet ek het alles moontlik gedoen om die waarheid uit te vind en dit het vir my afsluiting gegee” (259-260).

  • Leon Lemmer: Transformasie in Mosambiek

    Leon Lemmer: Transformasie in Mosambiek

    Ek het al oor baie lande geskryf, maar nog nie oor Mosambiek nie. Ek onthou Mosambiek as ‘n ordelike Portugese kolonie waar Suid-Afrikaners in die vorige eeu graag vakansie gehou en visgevang het. In die midde- of sementstad van Lourenço Marques was daar pragtige ou Portugese geboue soos die spoorwegstasie en indrukwekkende moderne geboue soos die Hotel Polana. Dit was Lissabon in Afrika. In die groot kampeerterrein het ‘n mens feitlik net Afrikaans gehoor. Beira was ook ‘n stad met ‘n aantreklike Europese atmosfeer.

    Jacinto Veloso

    Mosambiek en ons ander buurlande, Zimbabwe en Namibië, en die eertydse Britse protektorate, Lesotho, Swaziland en Botswana, asook die oud-Portugese kolonie Angola, is met Suid-Afrika se omstandighede en geskiedenis ineengestrengel. Dit was verhelderend om Jacinto Veloso se outobiografie te lees vir die (eensydige) perspektief wat dit op die onlangse by uitstek politieke geskiedenis van Mosambiek en Suider-Afrika bied: Memories at low altitude: The autobiography of a Mozambican security chief (Cape Town: Zebra Press, 2012, 288p; Amazon Kindle $11,40 ). Hierdie werk is oorspronklik in 2006 in Portugees gepubliseer.

    Die “low altitude” in die boektitel verwys na die feit dat die outeur ‘n opgeleide vlieënier is. Sy ma was oor sy veiligheid bekommerd (Kindle 412), gevolglik het hy belowe “I’ll always fly slowly and at low altitudes” (419). Die titel verwys eintlik na sy intieme, eerstehandse kennis van wat op grondvlak in Mosambiek se politiek gebeur het: “This book is written as a low-altitude reconnaissance flight, flying over the land … and the truths and lies of recent history, to verify, recognise and report the facts” (108). Hierdie feite, soos vertolk deur Veloso, is bv dat Portugal ‘n fascistiese staat was en dat Suid-Afrika ‘n apartheidsregime gehad het. In die voorwoord kry ‘n mens ‘n bietjie moed vir sy siening wanneer hy vertel hoe Mosambiek die slagoffer van die Oos/Wes-stryd tussen kommunisme en imperialisme was. Na politieke onafhanklikheid in 1975 het die Mosambiekse regering hom aanvanklik by die kommuniste geskaar, maar van 1983 en veral 1990 af in groter mate by die Weste. In 1995 het Mosambiek lid van die Statebond geword; die enigste Statebondsland wat nooit deel van die Britse Ryk was nie.

    Veloso was ná politieke onafhanklikheid nie net die Mosambiekse sekuriteitshoof nie, maar later ook ‘n minister wat agtereenvolgend vir verskillende portefeuljes verantwoordelik was. Graça Machel, gebore Simbine in 1945, was die Mosambiekse onderwysminister (1975-1989), maar word skaars in die boek genoem (47, 1005). Sy het in 1975 met Samora Machel (1933-1986) getrou, wat toe reeds vyf kinders gehad het. Hulle het twee kinders bygevoeg. Graça was daarna die derde vrou (1998-2013) van Nelson Mandela. Die getransformeerde Universiteit Stellenbosch het weens onblusbare kruipsug in 2008 ‘n eredoktorsgraad aan haar toegeken. Dalk uit erkentlikheid vir die kommunistiese indoktrinasie wat sy op Mosambiekse skoolkinders losgelaat het – kyk hier onder. Of moontlik weens hierdie gemene skuif: Die terroriste wat landmyne geplant het, moet nie verantwoordelik gehou word vir die koste van hulle opruiming nie, maar wel diegene wat die landmyne vervaardig of verskaf het (South African History Online).

    Soos in Suid-Afrika was die Khoi-San die eerste inwoners van Mosambiek. Die intog van swartes het eers later plaasgevind. Voor die jaar 1000 was daar reeds Arabiese handelaars in hierdie gebied. Die naam Mosambiek is ontleen aan die naam van een van die Arabiese heersers. Mosambiek het Portugese setlaars gehad dekades voordat Hollandse blankes in 1652 in Tafelbaai geland en hulle hier gevestig het. Veloso is ‘n blanke van Portugese afkoms wat in 1938 in Lourenço Marques/Maputo, Mosambiek, gebore is (340), maar hy reken dat Mosambiek aan die swartes behoort. Hy noem die blankes setlaars, maar nie die Asiate, bv Indiërs en Chinese, wat hulle heelwat later in Mosambiek gevestig het nie. Hy loof diegene wat aan sy kant “in the struggle for the elimination of colonialism and apartheid in southern Africa” was (28).

    Veloso het sedert 1956 naskools in Lissabon, Portugal, aan die Militêre Akademie studeer (369) en later opleiding as vlieënier aan die lugmagbasis in Sintra (454) en ook in Spanje (461) en Duitsland (481) ontvang. “In Lisbon at the time there was plenty of anti-colonial and anti-fascist political agitation among students from the colonies … I learnt about the injustice and immorality of the oppression, exploitation and humiliation of human beings by other human beings. The social contrast between the reality of Lisbon, where I was living, and the miserable conditions in my grandparents’ village in Beira Alta, where I spent my holidays, taught me that it was necessary to fight fascism in Portugal and to sweep away colonialism in what were called the ‘overseas provinces’” (392). Vroeg in 1962 was Veloso terug in Mosambiek (494) as ‘n toetsvlieënier gestasioneer in Beira (508). In die jare sestig was daar Portugese vlieëniers wat terrorisme in Mosambiek entoesiasties beveg het, met as leuse op hulle helms: “Make love and war” – na aanleiding van die leuse van die Blommekinders: “Make love, not war.”

    Op 12 Maart 1963, toe hy 25 jaar oud was, het Veloso se politieke bedrywighede daadwerklik begin. Hy en ‘n ander blanke Mosambieker, João Ferreira, van wie ‘n mens daarna nie veel hoor nie, het in ‘n Harvard-vliegtuig uit Mosambiek na Dar es Salaam in Tanzanië (polities onafhanklik sedert 1961) ontvlug en om politieke asiel aansoek gedoen. Die Harvard T-6 word beskryf as “an American two-seater plane normally used for training, but which the French had adapted for ground attack in the war in Algeria [1954-1962]. Portugal had purchased from France a number of these planes, which were equipped with machine guns, rockets, bombs and other ground-attack materials” (164). “I had reached the conclusion that the only valid anti-colonial position I could take was to desert with great international fanfare, drawing the attention of all to the fact that the war being prepared against the anti-colonial independence movement [Frelimo] was unjust, and to the need to fight against the Salazarist regime” (298). António Salazar was die eerste minister van Portugal (1932-1968).

    Veloso en Ferreira wou by die Mozambique Liberation Front/Frelimo, gestig in 1962, aansluit en die Portugese koloniale bewind beveg. Samora Machel het in daardie stadium as ‘n verpleër in Lourenço Marques gewerk (200). “Samora ended up leaving the country some weeks before us, passing first through Swaziland and then through South Africa before boarding a commercial flight out of Botswana at the beginning of March. He occupied a seat which should have been filled by an African National Congress (ANC) member, but which ANC leader Joe Slovo had given to Samora at the last moment” (208). Later het Machel vir Veloso graag beskryf as “the first aircraft hijacker in the world” (242), asof dit ‘n prestasie is.

    Die twee asielsoekers het sewe weke in tronke in Tanzanië deurgebring en is daarna na Kaïro in Egipte. Die Harvard-vliegtuig “was taken to pieces” in Dar es Salaam (249). Hulle kontak met Frelimo was aanvanklik via die ANC in Suid-Afrika (263). Veloso het vier maande lank in Kaïro vertoef (577) en kennis gemaak met “vryheidsvegters,” bv ANC- en Swapo-kamerade, almal deurtrek met Marx en Lenin se idees, waarteen Veloso geen beswaar opper nie. In September 1963 is hy na Algerië. “Like Cairo, Algeria was filling up with exiles fighting for the freedom of their countries. Algeria, which had only been independent for a short period, had already decided to do its utmost for the liberation of Africa” (690). Algerië, wat as ‘n Franse kolonie ‘n miljoen blanke inwoners gehad het, was die eerste blanke Afrika-domino wat in 1962 geval het. Daarna het die blanke bewinde in Afrika die een na die ander soos ‘n kaartehuis ineengestort, ook dié met Afrikaners as inwoners, bv Kenia (1963), Angola en Mosambiek (1975), Zimbabwe (1980), Namibië (1990) en primêr weens ruggraatloosheid ook Suid-Afrika (1994).

    Naas Frelimo was daar in Algerië ook verteenwoordigers van die Angolese MPLA en van Portugal se ander Afrika-kolonies, Guinea-Bissau en Kaap Verde, asook terroriste wat teen die Brasiliaanse regering gekant was. Brasilië, die enigste Portugeessprekende land in Suid-Amerika, is sedert 1822/25 onafhanklik, maar kommuniste het ook daar politieke verandering begeer en in Algerië daaroor gekonkel. Ter ondersteuning van hulle het Veloso, met ‘n vals Portugese paspoort (893), Argentinië en Uruguay besoek (886). Die Brasiliaanse uitgewekenes in Algerië het die Amerikaanse asook die Duitse ambassadeur in Algerië ontvoer om die vrylating van terroriste in aanhouding te bewerkstellig (873). ‘n Vals paspoort (633) het Veloso in staat gestel om in 1963/64 ‘n jaar lank in Frankryk te werk (690).

    Voor Mosambiek se onafhanklikheid het Veloso meesal in Algerië as tegnikus vir die nasionale lugdiens gewerk. In 1966/68 was hy ‘n onderwyser aan die Mosambiekse Instituut in Dar es Salaam (704), waar Mosambiek se geskiedenis herskryf is (773) en die skoliere geleer is om bv kaarte te teken wat militêr bruikbaar was (753). Die direkteur van hierdie skool was Janet Johnson (gebore in 1935), die blanke Amerikaanse vrou van die swart Mosambieker, Eduardo Mondlane (1920-1969), die eerste president van Frelimo (767). Hy is gedood toe ‘n briefbom ontplof het (835). Veloso gee die Portugese geheimediens die skuld hiervoor (3239). Samora Machel het Mondlane as president van Frelimo opgevolg. Later was Veloso voltyds ‘n Frelimo-verteenwoordiger in Algerië ten einde sowel inligting as fondse in te samel (886). Hy is ook daar met Teresa Gaivão, ‘n Portugese kommunis wat in Mosambiek gebore is, getroud (985).

    Op 25 April 1974 was daar ‘n suksesvolle militêre staatsgreep in Portugal, onder die leiding van António de Spínola, wat vir enkele maande die Portugese president geword het. Frelimo het dadelik onafhanklikheid vir Mosambiek geëis op grond van die mate waarin hulle met terrorisme in die sentrale en noordelike dele van Mosambiek geslaag het. Spínola se reaksie was: “That can’t happen! We have to find another solution. If necessary, I will telephone Nixon or John Vorster and ask them to send troops to Mozambique” (1069). Hierdie opsie is “‘Vietnamising’ Mozambique” genoem (1069). Op 7 September 1974 is suksesvol met die Portugese regering vir onafhanklikheid onder ‘n Frelimo-regering onderhandel (1076). In die geval van Mosambiek was daar net een terreurgroep, naamlik Frelimo, wat op eiendomsreg van die land aanspraak gemaak het. In die geval van Angola was daar drie terreurgroepe, MPLA, FNLA en UNITA, gevolglik het Portugal die land bloot aan die Angolese bevolking oorhandig, wat tot ‘n burgeroorlog tussen hierdie drie terreurgroepe gelei het. Soos in die geval van sy ander Afrika-kolonies, Guinea-Bissau en Kaap Verde, asook São Tomé en Principe, het Portugal deur hulle onafhanklik te verklaar holderstebolder van hulle almal in 1974/75 ontslae geraak.

    Onmiddellik was daar ‘n “ultra-colonialist settler revolt” in Mosambiek (1090) in die vorm van bv “the occupation of the radio premises, the airport and the daily paper Notícias (1117). Lourenço Marques “was totally barricaded in response to the revolt of the settlers” (1097). Tot hulle eer het hierdie blankes nie goedsmoeds oorgawe, sonder ‘n verkiesing, aan die Frelimo-terroriste aanvaar nie. Veloso noem dit ‘n “far-right settler putsch” (1097). Hy het na Mosambiek teruggekeer. Op 20 September “the Transitional Government and the Joint Military Commission took office” (1110); dus die samespanning van die Portugese regering en Frelimo teen die blanke Mosambiekers. In 1990/94 sou die NP-regering en die ANC op ‘n soortgelyke manier ten koste van die blankes konkel. Veral Zambië het gehelp om uitgeweke Frelimo-terroriste terug na Mosambiek te karwei (1110).

    “A few days after the Transitional Government took office, there was an attempted coup d’état in Lisbon on 28 September, led by forces of the far right who supported General Spínola. At the same time, in Beira and in Tete, we detected the start of the recruitment of mercenaries” (1117), waarby bv Mike Hoare betrokke was. “After the failure of the [28] September coup in Lisbon, Spínola resigned as President, and General Costa Gomes was appointed in his place” (1157). “Some of the far-right settlers set up a party called FICO, the Portguese word for ‘I’m staying’. They didn’t” (3310). “The FICO movement, also known as Moçambique Livre (‘Free Mozambique’), did not take us by surprise. In fact, we already had information from reliable sources that the PRIDE [“International Police for the Defence of the State (Portuguese secret police under fascism)” (139)], in coordination with the Central Intelligence Organisation (CIO) of Rhodesia, headed by Ken Flower, and the apartheid regime’s military, were planning to destabilise Mozambique” (1124). Ná Zimbabwe se onafhanklikheid in 1980 het Flower egter hartlik met Robert Mugabe en ander terroriste saamgewerk.

    “The rebel’s plans collapsed when, at the last moment, the then South African Prime Minister, John Vorster, gave orders to the military forces based at Komatipoort near the border not to cross into Mozambique. Vorster had apparently promised Zambian President Kenneth Kaunda that South African troops would not intervene in Mozambique” (1131). “From the politico-military viewpoint, 25 April [1974] took the apartheid and Ian Smith regimes by surprise. It had never crossed their minds that their main ally, the Portuguese colonial-fascist regime, might drop dead so suddenly” (1157). Vorster het in die hande van Kaunda en die terreurbewegings gespeel en in die tweede helfte van die 1970’s ook die blanke bewind in Rhodesië vir die honde gegooi. Ná Vorster het PW Botha ‘n mate van weerstand teen terroriste gebied, wat egter onder FW de Klerk heeltemal verkrummel het. Die Mosambiekse blankes het nie so maklik gaan lê nie. Al was hulle ‘n gideonsbende het die Potugese kommando’s op 20/21 Oktober 1974 in opstand gekom (1214, 1309). Dit het “36 deaths and hundreds of injuries” tot gevolg gehad (1227). In Suid-Afrika het die ANC-regering later die kommandostelsel, wat ter blanke beveiliging veral in die landelike gebiede hoogs suksesvol was en plaasaanvalle bekamp het, sonder slag of stoot ontbind.

    Sowat ‘n kwart miljoen blanke Portugese het die land verlaat. “The creation of a refugee support institute in Portugal, with substantial financial resources granted by the Americans, encouraged and accelerated the flight of Europeans to Portugal” (1255). Dieselfde het met onafhanklikheid teen ongeveer dieselfde tyd in die ander Portugese kolonies in Afrika gebeur. “It was this psychosis, this fear of communism, that induced the majority of the Portuguese to flee” (1261).

    Wat Veloso verkies om te verswyg, is dat die Frelimo-regering alle skoolkinders met kommunistiese ideologie wou indoktrineer, met Graça Machel as onderwysminister, al het sy weens haar ondermyning van en spioenasie op die Portugese regering nooit in Lissabon naskools afstudeer nie. Sy het na Switserland gevlug. Daar was blankes wat graag in Mosambiek wou aanbly omdat die lewensomstandighede in Portugal vir hulle glad nie gunstig sou wees nie. Weens die Frelimo-regering se kommunistiese verknogtheid het hulle verplig gevoel om Mosambiek te verlaat. Jare later het Samora Machel erken dat die kommunistiese rigting wat aanvanklik ingeslaan is, ‘n fout was; dat die land as gevolg daarvan noodsaaklike kundigheid verloor het en die land se ontwikkeling gevolglik ernstig vertraag is.

    Asiate, bv Indiërs en Chinese, het Mozambiek ook op groot skaal verlaat (1255, 1269, 1349). Die Chinese het geredeneer: “We escaped from communist China, and now here comes Mao Tse-tung again” (1268). Veloso beweer: “With hindsight, I can say that the Western secret services, the apartheid regime and the CIO [Central Intelligence Organisation] of Ian Smith encouraged, in a coordinated way, the spreading of such rumours, which sought to foment social instability and stir up panic in independent Mozambique” (1349).

    By die onafhanklikheidsplegtigheid op 25 Junie 1975 het Samora Machel as president van Mosambiek “the People’s Republic of Mozambique” (1193) uitgeroep en die “workers, peasants [and] fighters” geloof (1185). Die misdadigheid, gewelddadigheid en terrorisme van Frelimo is ryklik beloon. Sonder ‘n verkiesing het Mosambiek ‘n kommunistiese eenpartystaat geword. Joaquim Chissano was die eerste minister (1322). Privaat eiendom is genasionaliseer. In Desember 1975 het muitery onder die Frelimo-soldate uitgebreek, wat na drie dae onderdruk is (1309, 1356). Veloso beweer: “It was … clearly shown that the South African secret service had fomented all the intrigues that had led to the rebellion” (1362).

    As kommunistiese swart Afrikastaat wou Mosambiek graag die internasionale boikotte teen Suid-Afrika soveel moontlik steun. Een van die grootste probleme was dat meer as 100 000 Mosambiekers in die Suid-Afrikaanse myne gewerk en meer as ‘n halfmiljoen Mosambiekers in Suid-Afrika gewoon het (1362). “The South African government paid Mozambique in gold 60 per cent of the wages of each Mozambican migrant mineworker, at the fixed price of $35 an ounce. This allowed the colonial government to make extraordinary profits by selling this same gold on the international market, notably in London, for three or four times the official price” (1917). “This was an indirect way in which apartheid subsidised the Portuguese colonial regime. The South African government had no interest in offering the same subsidy to an independent Mozambique” (3342). “Immediately after Mozambican independence, the Pretoria regime scrapped the contract” (1917). Ook: “Pretoria had imposed a virtual boycott on the port of Maputo” (1923).

    Mosambiek “did not have the economic conditions to survive on its own immediately after independence, when South Africa scrapped the payment in gold of the deferred wages of Mozambican miners” (3009). Daar is die standaardbeskuldiging dat kolonialisme uitbuiting was, maar sodra ‘n kolonie onafhanklik geword het, kon dit meesal nie finansieel oorleef nie. Onafhanklikheid beteken dus bloot (‘n mate van) politieke onafhanklikheid; nie ekonomiese onafhanklikheid nie. Bloot ‘n mate van onafhanklikheid omdat sulke lande, bv Mosambiek, uitgelewer was aan die Oos/Wes-magstryd.

    “We condemned apartheid, and we maintained good relations of solidarity and support for the ANC” (1369). “We had no diplomatic relations with South Africa” (1930). In 1976 het Mosambiek sankies, soos voorgeskryf deur die Verenigde Nasies, teen die blanke bewind in Rhodesië ingestel (1369) en sy grens met daardie land gesluit (1567). “This increased the tension in the region, and brought the Smith regime to intervene militarily in the internal questions of Mozambique” (1376). Veloso noem nie die ander sy van die munt nie. Robert Mugabe se terroriste het uit Mosambiek teen Rhodesië geopereer en Joshua Nkomo s’n uit Zambië. Wanneer Rhodesiese magte oorgrensoperasies uitgevoer het om die moordbendes te neutraliseer, het hierdie terreurgroepe moord geskree.

    Op ‘n soortgelyke manier het die terroristiese ANC uit Mosambiek Suid-Afrika probeer indring; dikwels via Swaziland en ook uit Lesotho en Botswana. Mosambiek “provided military support to the infiltration of trained men and weaponry into South Africa (and also often made clandestine use of Swaziland’s territory)”(1601). Die opleiding van ANC-terroriste is egter eerder in Angola en Tanzanië as in Mosambiek gedoen. Wanneer Suid-Afrika oorgrensaanvalle gedoen het, is luid beswaar gemaak. Toe reeds het die ANC-kamerade van die veronderstelling uitgegaan dat hulle stryd vlekkeloos en blanke Suid-Afrikaners se weerstand boos is.

    In die PW Botha-era (1979-1989) is terrorisme steeds daadwerklik bestry, veral in die eerste helfte van daardie termyn. Daarna het vermurwing begin intree. In 1975 het die weerstandsbeweging Renamo in Mosambiek begin veg teen die kommunistiese bewind in Maputo. Renamo is deur sowel Rhodesië as Suid-Afrika finansieel en militêr ondersteun. Hulp het van ontwortelde blanke en ook swart Mosambiekers gekom. Renamo se magsetels was by Gorongosa in Sentraal-Mosambiek en Nampula in Noord-Mosambiek, waar Renamo ook op steun van die Hastings Banda-bewind in Malawi kon reken (2589). Hierdie burgeroorlog het die Maputo-bewind uitgeput. “The conflict … was destroying Mozambique” (2975).

    “The US administration had begun humanitarian support to Mozambique in 1982” (2459). In 1984 is kommunisme amptelik afgelê “to give priority to agriculture and food production” (2342). “A new development strategy for the country was drawn up and implemented” (3009). Aansoek om bystand is by die Wêreldbank en die Internasionale Monitêre Fonds gedoen (1417). In 1987 “we embarked on the first structural adjustment programme, with the devaluation of the metrical [currency] and the introduction of measures favouring the reactivation of the market” (2982). “With these steps we demonstrated our intention to adhere to the Western economic model” (2397). Maar polities was daar “a policy of clear independence and non-alignment with any blocs or powers” (2479).

    In 1984 is die Nkomati-verdrag tussen Mosambiek en Suid-Afrika gesluit (1951). Dit het glo om “non-aggression and good neighbourliness” gegaan (2046). Mosambiek was bang dat Suid-Afrika hierdie land militêr sou inneem. Maar let op Veloso se mislike siening: “We had to deal with a white South African mentality made sclerotic by years of isolation and a Boer culture of segregation” (2109). Die kern van die ooreenkoms was dat Mosambiek sy ondersteuning aan die ANC sou staak en Suid-Afrika syne aan Renamo. Veloso se vertolking is egter:”The essential objectives of Nkomati [were] the preservation of national independence and the guarantee [!] that the ANC would continue to have a base of action in Mozambique to operate inside South Africa” (2173). “I should add that the infiltration of heavy weaponry into South Africa occurred after the signing of the Nkomati Accord – and everything went well!” (2179). “In practice, we took part and we closed our eyes to these violations of the Accord, in support of the just cause of the ANC” (2186). Heeltemal tereg het die Suid-Afrikaanse regering toe nie sy hulp aan Renamo gestaak nie. Die “good neighbourliness … [was] of an economic nature” (2248).

    Op 19 Oktober 1986 het Samora Machel by Mbuzini, in die Lebombo-gebergtes in Suid-Afrika en digby die grens met Mosambiek, omgekom toe die Tupolev-vliegtuig met ‘n Russiese bemanning neergestort het (2513). Die radartoerusting van die vliegtuig was buite werking (2534) en daar was ‘n “false signal from the radio beacon leading him [the pilot] wrongly in the direction of Mbuzini, rather than Maputo” (2541). Maar “all the evidence pointed towards pilot error” (2527). Ondersoeke deur Suid-Afrika en die Sowjetunie het tot die gevolgtrekking gekom “that the crash was caused by human error” (2603). Veloso verkies egter om enersyds te beweer: “It is very likely that the South African secret services did not act on their own in the murder [!] of Samora Machel” (2541) en andersyds om die Sowjetunie van medepligtigheid te verdink, want Machel “betrayed the Soviet camp” (2541) vanweë “Mozambique’s apparent slide towards the West” (2555). Veloso noem dit “the transition from ‘scientific socialism’ to ‘democratic socialism’” (2562). Die Russe het Veloso as ‘n “social democrat” beskou (2836) maar hy het jare lank skynbaar geen probleem daarmee gehad om met fundamentalisties-Stalinistiese kommuniste saam te werk nie.

    In Julie 1989 het FW de Klerk met Joaquim Chissano in Maputo gesprek gevoer en genoem dat Suid-Afrika sy steun aan Renamo gaan onttrek (1896). De Klerk was toe reeds in toegeemodus, wat spoedig oorgeemodus geword het. Op 4 Oktober 1992 het die Maputo-regering ‘n wapenstilstandsooreenkoms met Renamo in Rome gesluit (1903, 2330, 3126). ‘n Nuwe demokratiese grondwet is in 1990 vir Mosambiek aanvaar (3375). Die eerste veelparty- algemene verkiesing is in Oktober 1994 gehou (2729). Dus, Mosambiek en Suid-Afrika het in dieselfde jaar albei ‘n oorweldigend swart “jong demokrasie” geword. Die ANC-terroriste en hulle meelopers het toe ten koste van die blankes begin oes waar hulle nie gesaai het nie. Soos Johann Rupert dit pas gestel het: “Radikale ekonomiese transformasie is diefstal” (Netwerk24, 13 September).

  • Leon Lemmer: Verraad in Rhodesië/Zimbabwe en Suid-Afrika

    Leon Lemmer: Verraad in Rhodesië/Zimbabwe en Suid-Afrika

    Op 1 Maart is David Coltart se boek, The struggle continues: 50 years of tyranny in Zimbabwe (Auckland Park: Jacana, 2016, 647p, R380; Amazon Kindle $20,51) gepubliseer. Ek was verbaas om so ‘n lywige boek oor Rhodesië/Zimbabwe, gepubliseer deur ‘n plaaslike uitgewery, in die boekwinkel te sien. Ek onthou dat Ian Smith (1919-2007, Rhodesiese eerste minister 1965-1979) geen hoofstroom- of Suider-Afrika-uitgewer vir sy outobiografie (The great betrayal: The memoirs of Ian Douglas Smith, London: John Blake Publishing, 1997, 418p; 2de uitgawe in 2001: Bitter harvest: The great betrayal) kon vind nie, al het hy daarin geskryf: “We have in Nelson Mandela a leader with the maturity, wisdom, compassion and courage that derives from great experience” (p 412). Dít was by Smith ‘n voorbeeld van (soos Rhodesiërs graag sê) “leaning too far blackwards”. Uiteindelik het dit niks gehelp nie. In 2012 het die Mugabe-bewind op sy plaas beslag gelê.

    Hoekom sou Jacana hierdie boek gepubliseer het? Coltart is ‘n regsgeleerde wat lank ‘n Zimbabwiese parlementslid en selfs ‘n minister in Robert Mugabe se kabinet was. Maar in bv Suid-Afrika is hy minder bekend as Ian Smith. Ek dink politieke korrektheid was dié faktor wat die besluit ten gunste van publikasie deurslaggewend beïnvloed het. Coltart het met verloop van tyd baie van sy aanvanklike gesonde politieke beginsels versaak en aangepas by die brutale werklikheid van Mugabe se swart meerderheidsregering. “I have changed from a teenager who thought that Ian Smith was a hero into an adult who believes his policies were both disastrous and morally wrong” (Kindle 177).

    Die halfeeu van tirannie waarna in die boek se newetitel verwys word (1965-2015), begin met Smith se eensydige onafhanklikheidsverklaring. Soos toe die blanke bewind in Suid-Afrika op ‘n einde gekom het, het “die wêreld” grootliks belangstelling in Zimbabwe verloor toe Mugabe se swart bewind in 1980 die politieke mag oorgeneem het. Nuus oor wat in daardie land gebeur, het sedertdien skaars geword. Daarom is dit insiggewend as Coltart se eerstehandse waarnemings krities gelees word.

    Coltart is in 1957 in Gwelo gebore met ‘n Skotse pa en ‘n Suid-Afrikaanse ma. In sy ouerhuis was die politieke klimaat links-liberalisties, wat skeptisisme, selfs vryandigheid, teenoor die Smith-bewind ingesluit het. Maar sy ouers se politieke oortuigings was nie bodemloos pro-swart nie. Toe Mugabe in 1980 die staatshoof geword het, het hulle hulle spoedig in Suid-Afrika hervestig.

    Coltart het egter in Rhodesië opgegroei, daar skoolgegaan en ook ‘n tyd lank in die veiligheidsmag (polisie) gedien. In sy jeug was hy polities meer konserwatief as sy ouers, onder meer omdat hy eerstehandse ondervinding van die dade van die terreurbendes gehad het. Hy het egter met die goedkeuring van sy ouers spoedig sy militêre plig teenoor sy geboorteland versaak en aan die Universiteit Kaapstad regte studeer. In Suid-Afrika het hy hom van die begin af by anti-apartheidselemente geskaar deur bv gratis regshulp aan swartes te verleen. Dit het as voorbereiding gedien vir sy toenemende politieke verligtheid nadat hy sy regsloopbaan in Bulawayo begin het.

    Die boek volg dieselfde patroon as die van sommige ander skrywers. Byvoorbeeld, as RW Johnson, Anthea Jeffery, Peter Godwin of Leopold Scholtz die swartes kritiseer, doen hulle dit eers nadat hulle hulle bona fides probeer bewys het deur apartheid so sleg moontlik te sê. Coltart doen dieselfde. Hy vrek omtrent van politieke korrektheid. Wanneer hy uit ou geskrifte aanhaal, laat hy die hele woord (wat met ‘n k begin) weg sodat baie lesers moontlik nie eens sal weet watter woord gesensor word en waarom nie (256).

    'n Britse spotprent uit 1964 waarin Ian Smith en HF Verwoerd voorgestel word.
    ‘n Britse spotprent uit 1964 waarin Ian Smith en HF Verwoerd voorgestel word.

    Hy het die grootste moontlike waardering vir die ANC se Waarheids- en Versoeningskommissie en voel sterk daaroor dat Zimbabwe ook die gewaande voordele van so iets moet beleef. By Engelssprekende Rhodesiërs, soos Coltart en Godwin, is daar, ten spyte van hulle gewaande verligtheid, die bedenklike neiging om hulle kultureel beter en moreel hoër as Afrikaanssprekende Rhodesiërs – en natuurlik ook Afrikaanssprekende Suid-Afrikaners (as apartheidsapologete) – te ag.

    ‘n Ander kwaal waaraan Coltart ly en wat dikwels by regsgeleerdes aangetref word, is dat meer oor regskwessies uitgewei word as wat gewone lesers graag verduur. Soos die ANC-bewind in Suid-Afrika is die Mugabe-regering voortdurend in regsgedinge betrokke, wat baie belastinggeld tap. Die koms van ondoeltreffende en korrupte swart regerings in Suidelike Afrika het vir die regsberoep finansieel ‘n bloeityd ingelui. In regsgeledere word hierdie wantoestand uit eiebelang nooit gekritiseer nie, al is dit sekerlik in die openbare belang dat sulke buitensporige duur aktiwiteite besnoei word. Dieselfde kan gesê word van die nuwe Suid-Afrika se onnodige aanvulling van die Appèlhof met die Grondwethof.

    In die ou Suid-Afrika was daar ‘n oormaat van kritiek op die regstelsel. Deesdae is daar veel meer rede vir kritiek (bv gebrekkige skeiding van die politieke en regsbedeling, dus ANC-gedienstigheid, en aanstellings en bevorderings op grond van ras en geslag, wat ‘n laer bekwaamheidsvlak tot gevolg het) maar dit gebeur selde dat kritiek hierop in die openbaar uitgespreek word. In Zimbabwe is die regspleging selfs in groter mate sy onafhanklikheid van die politiek kwyt. Die Grondwethof se uitspraak oor Nkandla op 31 Maart sal nie in Mugabe se Zimbabwe gebeur nie.

    Soos in die nuwe Suid-Afrika reis Zimbabwiese kabinetslede baie graag in die buiteland. Coltart het hieraan meegedoen, al weet hy die staatskas is leeg. As minister van onderwys het hy donasies vir skole by Westerse lande gewerf. Toe hy sy ministerskantoor betrek, het die gebou nie watertoevoer of werkende hysers gehad nie. Hy moes hierdie sake self regstel omdat sy swart voorganger en sy personeel versuim het om dit te doen, of gewoon nie die vermoë het om so iets te doen nie. Wat wel goed funksioneer, is die voorsiening van luukse motors aan ministers. Tot sy eer het Coltart op sy eerste werksdag as minister geweier om ‘n nuwe, luukse Mercedes-Benz as ampsmotor in ontvangs te neem. Later het hy ‘n Nissan gekry wat meer geskik was vir die besoeke wat hy in onherbergsame gebiede by skole afgelê het.

    As ‘n mens ten spyte van katastrofiese politieke veranderings in jou geboorteland aanbly, kan dit positief vertolk word. Die probleem is dan om te besluit in watter opsigte en in hoeverre jy bereid is om aan te pas; dus te verander. By Coltart neem dit myns insiens oordrewe afmetings aan. Hy skaam hom byvoorbeeld omdat hy in die Smith-bewind se veiligheidsmagte gedien het. Hy het die grootste bewondering vir die Nieu-Seelander Garfield Todd (1908-2002, eerste minister van Suid-Rhodesië, 1953-1958) en sy dogter Judith (gebore in 1943), wat albei fanaties teen die blanke bewind gekant was. Albei het die terroriste aktief gesteun (Peter Godwin, When a crocodile eats the sun, Northlands: Picador, 2006, p 195). Coltart poog om die anti-Mugabe-opposisie te verstrek, maar verdeeldheid en verkiesingsbedrog veroorsaak dat opposisiepolitici eerder in die Mugabe-kabinet opgeneem word as wat daar ‘n grondige bewindsverandering is.

    Met sommige Mugabe-kornuite kom Coltart beter klaar as met ander. Sulke pro-Coltart-kamerade word in sy boek beter voorgestel as die anti-Coltart-kamerade. Maar onder dié waaroor net gunstig berig word, is daar diegene wat die allerverskriklikste misdade as terroriste gepleeg het, blanke plase daarna gratis ingepalm het en deur en deur korrup is. Coltart se politieke korrektheid, verligtheid en bereidwilligheid om saam te werk, word myns insiens erg oordryf. Ek volstaan met ‘n enkele voorbeeld.

    “My own year ended on a high with a visit to Malawi to celebrate my elder son Douglas’s marriage to a Malawian, Chloë McGrath. One of the thoughts I have tried to instil in my children has been to think of Southern Africa rather than Zimbabwe, because its successful future, I believe, is dependent on its integration. It was pleasing for me to see this principle being put into practice through this SADC [Southern African Development Community – 15 countries] marriage. The wedding itself was a celebration of hope in the future – three of my son’s groomsmen were young black Zimbabweans, a scenario almost unthinkable in my generation because of racial segregation” (10711).

    Coltart verpolitiseer hierdie troue. As drie van die strooijonkers swart was, hoeveel was daar altesaam? Dit is duidelik dat die troue op ‘n groot en seker duur skaal gedoen is. Deur te verafrika is daar glo hoop, ook vir die blankes. Dit klink darem asof die bruid wit is. Soos by Coltart se ouers is sy seun se pro-swart ingesteldheid dan seker ook nie bodemloos nie.

    Soos in Suid-Afrika was die oorgang van politieke mag in Zimbabwe van wit na swart hoogs skandalig. Ook daar kon dese en gene by enige verkiesingslokaal stem omdat geen kieserslys bestaan het nie. Ook daar het intimidasie hoogty gevier. Blykbaar word daar sonder meer aanvaar dat wat in die ANC se Vryheidsmanifes van 1955 staan evangelie is: “South Africa belongs to all who live in it.” Dit is ‘n kommunistiese idee dat daar nie private besit is nie; dat die staat of bevolking alle grondgebied besit en oor alle eiendomsreg beskik. ‘n Land moet nooit aan al die inwoners behoort nie; sekerlik nie aan diegene wat hulle onwettig in die land gevestig het nie.

    Desnieteenstaande kon alle onwettige immigrante en ander misdadigers in sowel Zimbabwe as Suid-Afrika stem toe daar van die blanke bewind ontslae geraak is. Blykbaar is dit net wanneer swartes moontlik benadeel kan word dat daar eties gehandel moet word. In die nuwe Suid-Afrika is dit steeds iedere misdadiger se heilige reg om te stem, terwyl stemreg in beskaafde lande tydelik of permanent van misdadigers ontneem kan word. Eerstens gee ek toe dat die nuwe Suid-Afrika in vergelyking met die ou Suid-Afrika kwalik ‘n beskaafde land genoem kan word. Tweedens gee ek toe dat as alle (oud)misdadigers hulle stemreg ontneem word daar mense in leidende posisies in politieke partye sou wees wat geen stemreg sou hê nie. Maar hoort sulke mense in die politiek? Is dit nie in landsbelang dat vereis word dat politici aan hoë morele standaarde moet voldoen nie? Toon dit nie duidelik dat die grondslag waarop die nuwe Suid-Afrika en Zimbabwe staatkundig funksioneer fundamenteel foutief is nie?

    Die punt waarby ek wil uitkom, is dat Coltart geen wesenlike beswaar het teen die manier waarop van die blanke bewind in Zimbabwe ontslae geraak is nie. In Suid-Afrika het FW de Klerk die dwaasheid gepleeg om die veiligheidsmagte (polisie en weermag) voor die 1994-verkiesing grootliks te neutraliseer/ontmagtig. Die gevolg was dat opgeleide terroriste in groot getalle die land binne gestroom het en kiesers geïntimideer het om vir die ANC te stem. Die terroriste het terselfdertyd groot hoeveelhede ammunisie ingesmokkel. As die ANC die verkiesing verloor, sou hy sy terrorisme uit strategies beter posisies kon voortsit.

    Anthea Jeffery bied in haar boek, People’s War (Johannesburg: Jonathan Ball, 2009, 634p; Amazon Kindle $11,96), ‘n deeglik nagevorste, gesaghebbende relaas hiervan. Sedert ek hierdie boek gelees het, is dit vir my onmoontlik om respek te hê vir hoogs immorele kamerade wat leidende posisies in die ANC beklee het (soos Nelson Mandela) en ander wat steeds sulke posisies beklee (soos Cyril Ramaphosa). Laasgenoemde het blanke sakelui pas verseker dat die ANC sal sorg dat hulle ingevolge swart ekonomiese bemagtiging deur die regering beroof word totdat die ekonomie oorwegend in swart besit is (Netwerk24, 24 Maart). Dit is die tema van Anthea Jeffery se uitstekende boek, BEE: Helping or hurting? (Kaapstad: Tafelberg, 2014, 507p; Amazon Kindle $12,53).

    Die uitgangspunt is dat swartes die reg het om blankes van hulle welvaart te ontneem eerder as om self welvaart te skep. Waarop dit neerkom, is: “The race engineers annihilate what’s left of the economy” (Ciaran Ryan, “How SA slept through the BEE revolution,” Moneyweb Today, 7.12.2015). Alle landbougrond sal na verwagting deur die ANC-regering genasionaliseer word, ter bevoordeling van swartes en ter benadeling van blankes en Suid-Afrika (Anthea Jeffery, “Die kruipende nasionalisering van grond bied nie ‘n antwoord vir armoede nie,” Maroela Media, 9.03.2016; ook BizNews.com, 1.03.2016). In die hoofstroommedia word die feite wat Jeffery in haar navorsing opgediep het egter verswyg, seker omdat dit polities inkorrek ongunstig op die ANC reflekteer. Of is die twee Jeffery-boeke vir sulke joernaliste te dik en moeilik om te lees?

    Terug na die oorgang van blanke na swart bewind in Rhodesië en Suid-Afrika. Veel vroeër (in 1980) was die situasie in Rhodesië (‘n terrorisbesmette land) soortgelyk aan dié in 1994 in Suid-Afrika. Die De Klerk-regering het geen verskoning vir hierdie ernstige flater (verkiesing in chaotiese omstandighede, een van sy menige flaters) wat in 1990/1994 begaan is nie. Vir ‘n objektiewer beskrywing as Coltart s’n van Zimbabwe se “eerste demokratiese” verkiesing in 1980 verwys ek na George Selby (1937-2006) se boek, From safari suit to camouflage: The memoirs of George Selby (edited by Lillian van Velden, Partridge Publishing, 2015, 276p; Amazon Kindle $4,55). Die Selbys het hulle kort na die Nasionale Party se verkiesingsoorwinning in 1948 in Rhodesië gevestig omdat hulle op soek was na ‘n opset wat meer Brits was. Maar soos Coltart se ouers het George Selby en sy gesin hulle in 1980 in Suid-Afrika hervestig. Anders as Coltart het George Selby egter die hele duur van die stryd teen terrorisme in aktiewe militêre en veiligheidsdiens meegemaak. Anders as Coltart was Selby glad nie ‘n politieke dier nie.

    Tydens die drie dae lange 1980-verkiesing in Februarie 1980 het Selby as polisiereservis diens gedoen om te verseker dat die hoofpad van Beitbrug tot Fort Victoria oop en veilig is. “With an estimated 35 000* insurgents flooding into the country to vote, and to cause trouble if the outcome was not to their liking, the security forces certainly had to be on their toes” (Kindle 4498). “It was amazing just how many blacks had already gathered for the next day’s voting, many of them carrying weapons: RPG-7s, machine guns, and rifles” (4557). [* Ek kon nie inligting oor die getal terroriste in Ian Smith se outobiografie of in Peter Godwin se vier boeke opspoor nie. In Suid-Afrika is die getal terroriste wat voor die 1994-verkiesing die land binnegekom het op 13 000 gestel (Jeffery, People’s War, Kindle 8091, 14416). Kan dit wees dat FW de Klerk voor ‘n veel kleiner getal terroriste as Ian Smith geswig het en daarby in ‘n veel groter mate? In die Zimbabwiese parlement van 100 lede het 20 blankes sewe jaar lank gewaarborgde sitting gehad. De Klerk het glad nie daarin geslaag om iets soortgelyks te beding nie.]

    Die terroriste waaroor dit hier gaan, verstaan bv AK47-gewere maar daar moet nie van hulle verwag word om doeltreffend boek te hou van enigiets nie. Oor die getal terroriste is daar dus nie eenstemmigheid nie. ‘n Ander polities korrekte Jacana-publikasie, Janet Cherry se boek, Umkhonto weSizwe (Auckland Park: Jacana, 2011, 156p), kan hieroor geraadpleeg word. Cherry erken: “There is … a bias in the framing of the book, stemming from my own involvement as an ANC and an anti-war activist” (p 12).

    “By May 1995, some 15 000 of the 35 000 non-statutory [!] forces members (comprising 28 000 MK and 6 000 APLA soldiers) had reported to assembly points. While they are referred to by some analysts as guerrillas, it should be noted that many thousands had not been formally trained nor engaged in guerrilla operations; they included some of those informally trained inside South Africa, including SDU [Self-Defence Units] members” (127-128). Laasgenoemdes verwys na terroriste wat danksy die toegeeflikheid van FW de Klerk in 1990/1994 in Suid-Afrika as terroriste opgelei is, bv in Bantu Holomisa se Transkei. In haar boek verskaf Jeffery heelwat inligting hieroor. Volgens bostaande statistiek is moontlik net soveel terroriste binne as buite Suid-Afrika opgelei, wat op uiters laakbare versuim van die De Klerk-regering dui.

    In 1990/1994 is 15 000 mense in die gewapende stryd gedood (Jeffery 14301), veral omdat dit die ANC se verklaarde beleid was om nie terrorisme te staak terwyl grondwetlike onderhandelinge gevoer word nie. Die doel was om voor die verkiesing die invloed van sowel Inkatha as die blankes te neutraliseer. Hoewel Mandela een van die hoofargitekte van hierdie beleid was, het hy op sy grenseloos immorele manier gelieg: Dit was ‘n “universally recognised fact that the ANC has not killed a single person since the peace process began” (Jeffery 7476). En “die wêreld” het hom geglo, want “die wêreld” wou hom glo. Die getal kamerade wat aanspraak op terrorisstatus gemaak het, het heelwat meer geword nadat die ANC-regering besluit het om hulle met staatstoelaes te vergoed vir niksdoen/ledigheid of vir die dood en verwoesting wat hulle gesaai het.

    “By June 1995, nearly 12 000 members of the non-statutory forces members had been integrated into the SANDF [South African National Defence Force]. It was expected that in the end around 14 000 MK members would be integrated into the SANDF. If Motumi’s* estimate that there were no more than 10 000 to 12 000 MK members who received formal training outside South Africa is accurate, then most of this number were absorbed into the new army” (Cherry 128). [* Tsepe Motumi, “Umkhonto we Sizwe: structure, training and force levels (1984-1994)”, African Defence Review, 18, 1994.]

    Die 13 000 buitelandsopgeleide terroriste waarna Jeffery verwys, stem dus min of meer ooreen met die tot 12 000 waarvan Motumi gewag maak. Dit is hierdie elemente wat die kern van die weermag van die nuwe Suid-Afrika uitmaak. Cherry erken: “In military terms MK has to be judged one of the least effective armies in modern history” (141). Dit maak De Klerk se algehele politieke magsoorgawe des te meer skandalig. Cherry se erkenning wek noodwendig twyfel oor die gehalte van die nuwe Suid-Afrika se weermag. Sy merk ligweg op dat die terroriste in die weermag geïntegreer is. Wat sy verswyg om te noem, is dat dit ten koste van blankes geskied het, terwyl FW de Klerk voor die 1992-referendum plegtig belowe het dat geen blanke sy werk sou verloor nie.

    Die populêre opvatting is blykbaar dat toi-toi sommer maar net ‘n onskuldige uitdrukking van swart kultuur is. Die HAT is nader aan die waarheid deur toi-toi te beskryf as ‘n “militêre dans, veral tydens ‘n optog uitgevoer, waardeur die skare opgesweep (kan) raak.” Toi-toi is histories uitdruklik anti-blank en pro-terrorisme. Hier volg ‘n laaste aanhaling uit Cherry se boek: Toi-toi-danse is “simulation of the military training that MK soldiers underwent, which they had in turn learned from ZIPRA [Joshua Nkomo’s Zimbabwe People’s Revolutionary Army] cadres in Zimbabwe” (67). As die ANC-regering werklik versoening begeer, sou hy toi-toiery verbied.

    ‘n Lid van die Britse vredesmag het voor die 1980-verkiesing in Rhodesië vir Selby (as lid van die Rhodesiese veiligheidsmag) gevra: “Don’t you think your presence here is provocative? With all these freedom fighters and the local population around here, anything could spark off trouble” (4564). Selby skryf: “Much as I have always liked the British, this one definitely annoyed me intensely, and I thought to myself, You stupid arsehole! This is not even your country. You haven’t risked your life fighting for it” (4564). Daardie aand in die kroeg het ‘n Britse polisieman, wat ook deel van die buitelandse vredesmag was, darem ‘n ander deuntjie gesing: “The Bri’ish guv’ment is be’aving like a bluidy ostrich with its ‘ead stuk up its arse!” (4573).

    “As more and more insurgents came out of the bush, so did intimidation and beatings of the locals, who had no choice but to vote for whom they were told. Despite the monitors being aware of the problem, they said they were unable to pinpoint anything specific” (4580). “The three days of polling were full of tension as many heavily armed insurgents loitered around the polling station … Once the elections were over, the ballot boxes were flown to Britain to await the outcome of what many believed was a rigged election” (4617).

    In die 1994-verkiesing in Suid-Afrika het dit selfs meer chaoties daaraan toe gegaan. Die finale uitslag, soos beskryf deur Jeffery, is deur die politieke partye onderling beding (13962, 13973). Die uitgebragte stemme het bloot as ‘n riglyn gedien. Die voorsitter van die Onafhanklike Verkiesingskommissie, Johann Kriegler, het gesê: “The election is about national reconciliation, not ballot reconciliation” (13880). Hierdie chaoties verkose parlementslede het die Grondwet goedgekeur waarmee ons steeds moet saamleef. De Klerk vra deesdae gereeld dat ons aan hierdie Grondwet moet vasklou, asof dit sy blywendste bydrae of prestasie is. Leon Wessels skryf egter: In 1996 “flankeer FW openlik met die gedagte om teen die Grondwet te stem” (Vereeniging, Kaapstad: Umuzi, 2010, p 279).

    Selby skryf: “The war had been lost, and a sense of betrayal hung heavily in the air. It was ironic to see how many Rhodesians eventually went off to live in the very same countries they felt had betrayed them. Zimbabwe’s loss was to be their gain as talented, innovative, and hardworking people left the country in droves” (4656). “We had fought for a good cause” (4699). Dít is die teenoorgestelde van Coltart se gevolgtrekking. Die titel van Ian Smith se outobiografie verwys ook na die verraad wat daar teen Rhodesië en sy blankes gepleeg is. Dit is ‘n historiese feit dat John Vorster se regering ‘n prominente bestanddeel van daardie verraad is. Ian Smith haal in sy outobiografie een van sy bewonderaars soos volg aan: “There is no dishonour in a lost cause – the shame is with those who betrayed you” (p 327) en ook vir Cicero: “A nation can survive its fools and even the ambitious. But it cannot survive treason from within” (320).

    Ek onthou hoe Vorster destyds beweer het dat dieselfde lot (swart meerderheidsregering) nie Suid-Afrika sou tref nie, want Suid-Afrika was glo, anders as Rhodesië, “‘n soewerein, onafhanklike land.” Deesdae is dit die Suid-Afrikaanse swart meerderheidsregering se Onafhanklike Verkiesingskommissie wat keer op keer ‘n Mugabe-verkiesingsoorwinning, teen al die feite in wat op die teenoorgestelde dui, “vry en regverdig” verklaar. Ek volstaan met ‘n enkele voorbeeld van wat in Zimbabwiese verkiesings gebeur: “As the candidates were waiting for the ballot counting to begin, they heard the results being announced on the radio” (Peter Godwin, The fear: The last days of Robert Mugabe, London: Picador 2010, p 214).

  • Dawie Louw se roman, eMajuba

    Helen Schöer het D(awie) Louw se roman, eMajuba (Tygervallei: Naledi, 2014, 397p, R179) geresenseer (Die Burger, By, 31 Januarie, p 8). Heel aan die begin verwys Schöer na die volgende opmerking van Louw: “Die pas waarteen die Afrikaner verengels, is egter geen verbeeldingsvlug nie. Dis die harde werklikheid en dis hoekom eMajuba geskryf is” (p 394). Die resensent skryf voorts: “Plek-plek slaan daar ‘n prekerigheid in die boek deur oor die dreigende heengaan van (goeie, ordentlike, suiwer) Afrikaans.”

    “Louw het twee ander dinge ook op sy agenda … Hy voel duidelik beswaard dat die Boere alleen die blaam vir apartheid dra, en dat die Britte skotvry daarvan afkom. [“Net die Boer moet die skuld vir apartheid kry, niemand anders nie,” p 365.] Ook is hy nie gelukkig met die plek van die Anglo-Boereoorloë, of Vryheidsoorloë, in die geskiedenis nie, want daaroor preek die karakters ook plek-plek vir mekaar … As jy saamstem met Louw oor die taal en die geskiedenis, soos baie mense sekerlik doen, gaan jy sommer lekker lees. Maar wees gerus, selfs al is jy nie gepla met die Afrikaner en sy geskiedenis nie, is daar oorgenoeg in die boek om jou te boei.”

    Die trant van Schöer se opmerkings maak dit myns insiens duidelik dat sy nie (of sekerlik nie in dieselfde mate as Louw) oor Afrikaans en Afrikanergeskiedenis “gepla” is nie. Let in hierdie verband ook op die woorde “prekerigheid”, “heengaan” en “beswaard”. Dat die karakters vir mekaar “preek”, is ‘n growwe veralgemening; ‘n vertolking gevoed deur die resensent se gebrekkige simpatie met Afrikaners en Afrikaans. Daar is myns insiens net ‘n enkele geval waar Louw se “agenda” (soos Schöer dit noem) moontlik te opsigtelik deurslaan (kyk heel aan die einde hieronder); ‘n geval van: “Askies, ek klink nou fokken prekerig” (p 63). Vir die res is dit nooit steurend nie.

    Schöer skryf: “Ek het nie ‘n probleem daarmee dat skrywers ‘n agenda het nie – my probleem is eerder dat dit hier lomp hanteer is in die dialoog.” Ek dink die werklike probleem is dat “betrokke literatuur” in die nuwe Suid-Afrika geloof word as dit die huidige bedeling (bv swart meerderheidsregering en gedwonge rasse-integrasie) steun en dat pogings ter onderskraging van Afrikaners en Afrikaans feitlik outomaties met skeptisisme bejeen en glad te geredelik as ongewens beskou word.

    Die boektitel verwys na die Slag van Majuba aan die einde van die Boere se Eerste Vryheidsoorlog (1880-1881) toe hulle met ‘n klinkende oorwinning politieke vryheid verkry het. “Met Majuba is ‘n hele oorlog gewen … Eie vlag, eie volkslied, eie taal, eie trots” (p 195). Die verwys ook na die kop Klein-Majuba in die omgewing van die plase waar die twee boeregesinne woon. Die e-voorvoegsel verwys na die hedendaagse elektroniese kommunikasie van inligting, wat later in die verhaal ‘n groot rol speel. Na die konvensionele en guerrilla-oorlogvoering van die Anglo-Boere-oorlog en die ANC en PAC se terreurveldtogte het kuberoorlogvoering sy verskyning gemaak. In die boektitel word dus aangedui dat die roman met sowel die verlede as die hede te make het.

    Die boek handel oor twee ineengestrengelde boere-familiesages, dié van die Boshoffs en die De Beucks, oor vier of vyf geslagte heen, van 1901 tot 2014. Die Suid-Afrikaanse geskiedenis word in die teks weerspieël. Aan die begin skryf die outeur: “Die gegewens in hierdie verhaal is fiktief. Gebeure, mense en plekke wat vooreenstem met die werklikheid, is slegs as vertrekpunte gebruik” (p 5). Later brei hy hierop uit: “eMajuba is ‘n verbeeldingsvlug. Die ‘feite’ in die boek is geplaas om ‘n fiktiewe storielyn te ondersteun, al klink dit plek-plek histories korrek. Die karakters is ook almal fiktief, al word daar deurentyd so direk op die (bekende) man afgepraat” (p 394). In die teks word daar meermale na die Rubicon verwys; ook na bv Uhuru, Mulder-gate en die wapenskandaal. Ons weet dat PW Botha dit wyslik geag het om nie die Rubicon oor te steek nie. FW de Klerk het dit egter te midde van dawerende applous gedoen, met fatale gevolge vir die land, die blankes en veral die Afrikaners.

    Daar is verwysings na historiese figure soos Paul Kruger, Christiaan de Wet, Koos de la Rey, Siener van Rensburg, koningin Victoria, koning Edward VII, Cecil John Rhodes, Horatio Kitchener, Emily Hobhouse, Louis Botha, Jan Smuts, DF Malan, John Vorster, Jaap Marais, PW Botha, Lang Hendrik van den Bergh, Eschel Rhoodie, Niel Barnard, Bram Fischer, Beyers Naudé, Ian Smith, Oliver Tambo, Nelson Mandela, Ruth First, Chris Hani, Kader Asmal en Thabo Mbeki. Daar is ook ‘n ligbruin airedale terriër genaamd Nelson. ‘n Karakter “wonder of dit is om iemand te vereer” (p 254). Oor FW de Klerk word daar geswyg.

    Die verlede en hede word vindingryk in die hoofstukke afgewissel. In die hoofstukke wat oor onlangse gebeure handel, word daar soms verhelderende kommentaar op vroeëre hoofstukke gelewer. Daar is ‘n oorvloed aksie en dit lyk asof die boek geskryf is met moontlike verfilming in gedagte. Die teks vloei moeiteloos in goeie Afrikaans. Die gebeure is meesal geloofwaardig, hoewel hulle noodwendigheid soms bevraagteken kan word. Ek dink dit is gedoen om die spanningslyn in stand te hou. ‘n Ander oorweging was seker om onverwagte kinkels aan die verhaal te gee. Ek gaan egter nie die storie hier oorvertel nie en volstaan met die opmerking dat dit ‘n roman ver bo die gemiddelde in gehalte is.

    Ek verkies om my aandag by ideologiese aspekte te bepaal en gebruik/misbruik Louw se teks as vertrekpunt. “Joernalistiek gaan oor … die skep van persepsie, en veral die manipulasie daarvan” (p 12). “Persepsies … is van die sterkste kragte wat bestaan” (p 70-71). Persepsie is: “Die krag wat die denke van die massas vorm en manipuleer … Dat persepsie ook die verlede kan misvorm, het hy ook geweet” (p 174). Tans is daar bv “‘n persepsie dat dit kief is om Engels te wees” (p 183). “Toe ek Afrikaans praat, bekyk hy my of die kat my daar ingedra het” (p 208). Ons moet myns insiens poog om hierdie situasie om te keer: Dat dit kief is om Afrikaner en Afrikaans te wees. Dit is propaganda in die massamedia (pers, radio, rolprente, televisie, internet) wat die persepsie geskep het dat apartheid net sleg was en dat gedwonge rasse-integrasie wonderlik is; dat die blankes boos en die swartes moreel meerderwaardig is; dat wittes verguis en swartes geprys moet word; dat Nelson Mandela “one of the great peace makers of all time” (p 374) was, dus nie ‘n geweldenaar nie maar ‘n vredemaker en versoener was; dat die nuwe Suid-Afrika nie-rassisties en strate beter as die ou Suid-Afrika is; en selfs dat ‘n blink toekoms op ons almal wag, al is daar nie eens genoeg elektrisiteit nie.

    Ons verlede moet nie versmaai word nie. “‘n Mens het ‘n verlede nodig” (p 146). “Die verlede bied meer sekerheid as die hede” (p 62). Daar word verwys na “die onblusbare gees van ‘n Boerevolk wat hom nie laat onderkry nie” (p 84). In die skole in die konsentrasiekampe is net Engels geduld. Een van die karakters is ‘n onderwyseres en “word betrap dat sy Afrikaans met die kinders praat en word terug tent toe gestuur” (p 89). “Afrika is voos van die littekens van imperialisme” (p 235). “Kolonialisme en imperialisme het Afrika vermink, maar hoekom word net een deel van die bevolking vir die gruwels van apartheid blameer?” (p 64). “Boer is ‘n bedreigde spesie” (p 87). Daar word verwys na ‘n karakter se “beheptheid met die Boere” (p 106). “Ons moet nie opgee nie … Ons sal weer ‘n Majuba hê … Ons gaan Kitchener opdonder, net soos Colley destyds” (p 91). “Die Kakies kan óns in hierdie varkhokke aanhou, maar nie ons gedagtes nie” (p 108). Oor die konsentrasiekampe: “Hoe de donder het die Britte daarmee weggekom?” (p 117). “Die Britte [het] tot vandag toe nie om verskoning gevra … vir die gruwels wat hulle hier kom pleeg het nie” (p 329). “Engeland … sal hom nooit twee keer laat nooi om te moor en te vermink nie” (p 149). “Die Boer haal niks op niemand uit nie. Ons keer net dat ons mense weer beleef wat die Engelse aan ons gedoen het” (p 238).

    Dit hinder dat die swartes deurgaans gunstig, dus polities korrek, voorgestel word. Dít word gedoen al is dit waar: “Xhosa en Boer veg sedert 1779 teen mekaar” (p 345). “Die Boer behandel die swartman nou soos wat hyself deur die Brit behandel is” (p 233). “Om iets soos Sharpeville te verdedig is moeilik” (p 251). Myns insiens is dit in hierdie geval moeiliker om die swartes se gedrag te verdedig as dié van die wittes. “Dis polities korrek om die Boer vir alles te blameer” (p 293). Van die wit karakters het heelwat geraamtes in die kas. Tydens die Anglo-Boere-oorlog skaar die Boshoffs hulle by die Boere, terwyl die De Beucks hulle lot by die Britte inwerp. “Om met die Kakies te heul was hoogs voordelig” (p 223). Daar was selfs ‘n De Beuck wat met ‘n dame uit Engeland getrou het. ‘n Ander De Beuck word “later lid van die Broederbond. Ook van die Ossewabrandwag, en later selfs ‘n Stormjaer” (p 199). Nog ‘n De Beuck beklee nog later een van die hoofposte in die Nasionale Party-regering se inligtingsdiens, terwyl ‘n Boshoff en sy vrou by die ANC se gewapende vleuel, MK, aansluit. In die meer onlangse geskiedenis word in albei families kinders by Tswanas verwek. “Ek is nie so trots om Boer te wees soos wat sy was nie” (p 226). Die uitbeelding van sulke drastiese gedragsveranderings is nie onrealisties nie. Daar word verwys na die twee Boere-generaals, “Louis Botha en Jan Smuts se verraad” (p 150; ook p 166). Oor die mynwerkersstaking in 1922: “Jannie [Smuts] was nog altyd gretig om die Ingelse mynbase se vuilwerk te doen” (p 165-166). “Smuts, die man met hande rooi van sy eie mense se bloed” (p 185).

    “PW [Botha] sal uit ‘n posisie van mag wil onderhandel” (p 338). “Soos PW, wil Mandela ook uit ‘n posisie van mag onderhandel. En mag spel jy met ‘n A en ‘n K en ‘n 4 en ‘n 7” (p 344). “Politiek gaan … oor mag … die politikus wat bereid is om mag af te staan, moet nog gebore word” (p 243). Dit is in 1975 gesê, dus voordat FW de Klerk in 1989 die staatshoof geword het. Hy het homself en sy regering van mag gestroop deur die veiligheidsmagte (weermag en polisie) glad nie as troefkaarte te benut nie. Sy onderhandelings is in swakheid volbring. De Klerk se verraad was/is selfs meer skadelik en durend as dié van Smuts. “Jou siel kan jy vir welvaart verruil, maar betaaldag kom” (p 156). Die outeur verwys na “die sondaars Nimrod, Efialtes en Tifoon [oftewel (myns insiens) Louis Botha, Jan Smuts, FW de Klerk] in die negende sirkel van die bevrore hel in die Inferno van Dante. Daardie laaste sirkel wat beskore is vir hulle wat die ergste sonde denkbaar pleeg: verraad” (p 200). Dink ook aan die talle Broederbonders wat hulle knus by die ANC geskaar het. “ANC lede met wit velle is nie meer ‘n vreemde gesig nie” (p 218). “Solank daar joiners is, sal daar altyd oorlog wees” (p 155).

    Na Nelson Mandela se afsterwe berig ‘n nuusdiens: “Die volk se pa is dood” (p 47-48). Daar word twee keer selfs na “Madiba” verwys (p 50). In die ou Suid-Afrika was die Afrikaners die volk, bv “Sy … bid … vir haar volk” en soggens sing hulle “Kent gij dat volk” (p 95). Op Kerkplein, Pretoria: “Oom Paul [Kruger] met ‘n wakende oog oor dat volk” (p 357). Die nuwe Suid-Afrika het ongevraagd talle swart volksvaders en -moeders opgelewer waarmee Afrikaners kwalik wil assosieer. Daar is geen sprake van ‘n Suid-Afrikaanse nasie waarvan Afrikaners deel is nie. Daar is bloot ‘n Suid-Afrikaanse bevolking. Waarna Afrikaners smag, is “om te behoort” (p 221) aan ‘n eie land en ‘n eie nasie. “Ek wil … tussen my mense” wees (p 223). Vir ware nasieskap is ‘n etnies-kulturele tuisland vir Afrikaners gevolglik noodsaaklik.

    Oor die Soweto-opstand in 1976 word geskryf: “Afrikaans het die skuld gekry” (p 288), dus Afrikaans is tot sondebok gemaak. Die onderwyseres van een van die karakters was daarop gesteld dat sy Afrikaans “mooi moes praat … Sonder jou moedertaal is jy niks … Onthou dit” (p 77). Dit herinner aan Jan Rabie (1920-2001) se woorde: Sonder Afrikaans is ek niks. “Die Afrikaner, veral, verengels teen die spoed van lig” (p 183). “Afrikaans boer vinnig agteruit. Met die sogenaamde nuwe Afrikaans wat die ou Afrikaans verdring. Asof laasgenoemde ‘n verleentheid vir die Afrikaner geword het” (p 184). “Almal wat Afrikaans is … is selfs lief om hul Engels uit te stal. Op straat praat hulle al Engels met mekaar. Weliswaar swakkerige Engels, maar so suiwer as wat hul swaar r’e dit toelaat. Natuurlik sonder ‘n enkele Afrikaanse woord tussenin. Engels, die taal van konings. Van die elite” (p 383). Waarom is dit vir alle Suid-Afrikaners belangrik om Engels so suiwer moontlik te besig, maar Afrikaans mag maar in mengeltaal of koeterwaals ontaard? (HAT: “Koeterwaals: onverstaanbare brabbeltaal; gebroke taal, kromtaal.) Dit kom neer op ‘n gebrek aan respek vir Afrikaans en eintlik vir Afrikaners. Baie Afrikaners praat self bedenklike Afrikaans omdat hulle hulle selfrespek verloor het.

    Ten slotte kom ek by die enkele keer waar die dialoog neig om te “prekerig” en dus roman-disfunksioneel te word (p 364-365).

    Met verwysing na die gedig van Totius (1877-1953), “Vergewe en vergeet”, word genoem dat die wondmerk van die doringboompie wat al groter word,

    “Engels [kan] wees wat ons taal so binnedring. Nee, nie binnedring nie. Binnegenooi word … Toe onse Lord Kitchener sy geveg teen die Boervrou wen, het Boer respek vir Kakie gekry.”

    “Die Afrikaner is sy identiteit kwyt. Na ’94 is hy ‘n weggooikind. Een wat nou na aanvaarding soek.”

    “Maar daar’s ‘n nuwe Afrikaner op pad. Wat soos ‘n Phoenix uit die as verrys. Wat lojaal teenoor Afrikaans gaan bly.”

    “Watter Afrikaans? Die taal het deesdae vele stemme.”

    “Ek praat van die Afrikaans wat uit die hart kom. Wat deel van jou is. Waarop jy trots is. Wat vertroetel en opgepas moet word.”

    “Hoe lyk hierdie nuwe Afrikaner van jou?”

    “Die Phoenix gaan verby velkleur kyk. Hy gaan verdraagsam wees teenoor ander wat ook lief vir die taal is. Hy gaan verdraagsaam teenoor hul godsdiens wees. Teenoor hul politiek. Onbenullige verskille tussen mense gaan nie saak maak nie. Die Taal gaan die gemene deler wees … Boer triomfeer omdat hy uiteindelik van sy vooroordele ontslae is.”

    “Jy hou nie van die Engelse nie … Is ek reg?”

    “Verkeerd. Om vandag se Engelsman vir destyds se vergrype te blameer is absurd. En onregverdig.”

    Dan is dit ook onregverdig om al die hedendaagse blankes in Suid-Afrika vir slawerny, kolonialisme, imperialisme en rasse-segregasie/apartheid te blameer. Daarmee word nie geïmpliseer dat hierdie verskynsels noodwendig net sleg was/is nie.