Onlangs is ‘n verslag gepubliseer van ‘n onderhoud wat Murray La Vita met Erna Meaker gevoer het (Netwerk24, 21.10.2020). Meaker is die nuwe voorsitster van die trustees van Het Jan Marais Nationale Fonds (HJMNF). Soos deesdae by universiteitsrade word daar geredeneer dat die voorsitter (verkieslik) ‘n beleggingskundige moet wees. Die wese van ‘n universiteit en van HJMNF word daarmee tot dié van ‘n sake-onderneming gereduseer. In werklikheid is dit in albei gevalle wenslik – en in die hedendaagse Suid-Afrika noodsaaklik – dat die voorsitter verskynsels soos kultuur, politiek, ideologie en propaganda grondig moet verstaan. Wanneer dit nie die geval is nie, soos tans by twee Stellenboschse instansies, HJMNF en die Universiteit Stellenbosch (US), raak hulle die spoor byster.
Meaker noem dat haar man, Paul, ‘n kleinseun van Paul Sauer is. Haar pa, Dirk Hertzog, het saam met Anton Rupert die Rembrandt-groep gestig. Die Afrikaanse taalstryder, JHH de Waal, was haar ma se broer. Haar oupa was die oudste broer van JBM Hertzog. Daar is ook ‘n familieverwantskap met (Onze) Jan Hendrik Hofmeyr. Met Meaker se afkoms is daar nie fout te vind nie. Haar en haar man se voorgeslag was behoudende Afrikaners en dus pro-Afrikaans. Maar sy noem dat haar broer, Edwin Hertzog, die medestigter van MediClinic is. As voorsitter van die US-raad het hy myns insiens sy afkoms versaak en ‘n leidende rol in die verengelsing van die universiteit gespeel.
Soos die mode by Afrikaansinstansies en heeltemal te veel Afrikaanssprekendes geword het, is Meaker nie bereid om vir Afrikaans te baklei of veg nie; blykbaar selfs ook nie om haar daadwerklik (of militant) vir Afrikaans te beywer nie. Afrikaans moet glo nie in mense se kele afgedruk word nie, al is dit presies wat die ANC-regime doen en ook Wim de Villiers aan die US. Meaker toon dat sy eintlik glad nie afdoende begrip het vir die benarde situasie waarin Afrikaans verkeer nie. Dit maak haar, om dit sag te stel, minder geskik om as ‘n HJMNF-trustee te dien, om van die voorsitterskap nie te praat nie.
‘n Onomstootlike vereiste waaraan ‘n HJMNF-trustee moet voldoen, is dat hy/sy die wil van Johannes (Jan/Jannie) Henoch Marais (1850-1915) so getrou moontlik moet uitvoer. Jan Marais het die aanvangskapitaal van £40 000 vir HJMNF bemaak. Hy het ook £100 000 vir Het Jan Marais Fonds (HJMF) nagelaat, wat in 1918 die stigting van die US moontlik gemaak het. Marais was ‘n ondersteuner van JBM Hertzog. Albei was onmiskenbaar sterk pro-Afrikaner en pro-Afrikaans. Ná sy dood is Marais in De Kerkbode ‘n “Afrikaander van den ouden, echten stempel” genoem. Dit is die twee ononderhandelbare vereistes waaraan iedere voorsitter en trustee van sowel HJMNF as HJMF moet voldoen: onmiskenbaar Afrikaner en Afrikaans.
La Vita het die onderhoud met Meaker in haar hoedanigheid as die nuwe HJMNF-voorsitster gevoer. Sy het die feit opgehaal dat Edwin Hertzog haar broer is. In die konteks van die onderhoud was dit noodsaaklik dat sy haar baie duidelik van haar broer se ondersteuning van die verengelsing van die US moes gedistansieer het. Onderaan die artikel het ek op Netwerk24 soos volg gereageer: “Erna Meaker se broer, Edwin Hertzog, het ‘n leidende rol in die verengelsing van die Universiteit Stellenbosch gespeel. Volgens Pieter Kapp se boek, Maties en Afrikaans (2013), was Hertzog se standpunt dat Afrikaans ‘nie die voorwaarde vir die voortbestaan van die US [is] nie’ (bl 114) en dat die stigtingsbeginsel van Jan Marais dat Afrikaans nie ‘n mindere plek as Engels aan die US moet inneem nie, ‘nie van bepalende belang [is] nie’ (bl 164).” Met ander woorde, Edwin Hertzog het hom aangematig om Marais se stigtingsvoorwaarde vir die US te minag. Dit is ‘n standpunt wat iedere HJMNF- en HJMF-trustee as absoluut onaanvaarbaar en oneties moet verwerp. Maar Meaker het dit nie in die onderhoud gedoen nie.
Billikheidshalwe moet ek noem dat Meaker in hierdie opsig ‘n tradisie voortsit wat ongelukkig in onlangse jare by HJMNF wortel geskied het. Haar voorganger as voorsitter was Niel Krige, ‘n US-dosent, en vóór hom Andreas van Wyk (US-rektor 1993-2001). By geleentheid het ek met Van Wyk op LitNet swaarde gekruis omdat hy my verkwalik het toe ek vir Wim de Villiers oor sy voorkeur vir Engels gekritiseer het. Christo Viljoen (US-viserektor 1993-1998) was baie meer uitgesproke as Van Wyk in sy kritiek op De Villiers. As oudrektor het Van Wyk vir De Villiers as rektor skynbaar te veel gerespekteer, al moes hy in sy hoedanigheid as HJMNF-voorsitter dit glad nie gedoen het nie.
Waarvoor Van Wyk nie genoeg begrip toon nie, is die kardinale fout wat die US tydens sy ampstermyn as rektor gemaak het toe Engels naas Afrikaans as onderrigtaal gevestig is. Dit was heeltemal onnodig om dit ten behoewe van blanke studente te doen. Dit was ook absoluut ongewens om Engels as onderrigtaal uit te bou om soveel moontlik nieblanke studente te trek. Dit is nie om akademiese redes gedoen nie maar om die ANC-regime ter wille te wees. Dit het as direkte gevolg gehad dat die US sedertdien al hoe meer verengels en verswart het. Deur die wêreldtaal Engels naas Afrikaans as onderrigtaal in te voer, bring op die lange duur noodwendig die verswelging van Afrikaans mee. Dit is wat aan al die eens Afrikaanse en (latere) tweetalige plaaslike universiteite gebeur het. Dit is ook wat aan al die plaaslike Afrikaanse skole gebeur as hulle Engels as onderrigmedium toelaat.
Suiwer akademies-wetenskaplik is daar geen afdoende rede in die hemel of op die aarde waarom die US nie met ‘n enkele onderrigtaal, naamlik Afrikaans, kon voortgaan nie. In sy aanvangsdekades was dit vir die US ‘n stryd om Engels met Afrikaans as onderrigmedium te vervang omdat twee onderrigtale talle probleme in die praktyk veroorsaak. Die meeste universiteite het net een onderrigtaal. As ‘n student aan ‘n universiteit wil studeer, moet hy by daardie onderrigtaal aanpas. Daar behoort nie van die universiteit verwag te word om by die student se voorkeurtaal aan te pas nie. Die (swart) studente wat die ANC-regime vir onderrig in geneeskunde na Kuba stuur, word verplig om in Spaans te studeer, al is Spaans (feitlik) van nul en gener waarde in Suid-Afrika. Sulke studente behoort eerder verplig te word om Afrikaans magtig te word omdat dit ‘n nuttige kommunikasiemiddel in Suid-Afrika is. Dit is baie goedkoper om in Afrikaans in Suid-Afrika te studeer as in Spaans in Kuba.
Die slinkse ANC-regime subsidieer net een onderrigtaal aan ‘n universiteit. Deur Engels naas Afrikaans as onderrigtaal in te voer, het die US homself in ‘n kryptangsituasie laat beland. Die persepsie het ontstaan – nie sonder rede nie want die ANC-regime is wat hy is – dat Engelsonderrig deur die staat gesubsidieer word en dat die US self fondse vir Afrikaansonderrig moes vind. Dit het die misleide Willie Esterhuyse in 2007 genoop om “die ryk Afrikaners [te] veroordeel omdat hulle nie geld vir onderrig deur Afrikaans wou voorsien nie” (Kapp bl 158). Op sy kenmerkende manier soek Esterhuyse die fout by Afrikaners en nie by die ANC-regime nie. Daar behoort eerder geredeneer te word dat Afrikaans die US-onderrigmedium is wat van owerheidsweë gesubsidieer behoort te word en nie Engels nie.
Die ampstermyne van Chris Brink (2002-2007), Russel Botman (2007-2014) en Wim de Villiers as US-rektor is deur toenemende en versnelde verengelsing gekenmerk. Reeds in 2002 het HJMNF-trustees dit oorweeg om steun aan die US in te kort omdat Brink die US-onderrigtaal ondergeskik aan sy diversiteitsbeleid, oftewel transformasie, gemaak het. Teen 2004 het HJMNF sy naam gestand gedoen toe besluit is om sy bevordering van Afrikaansbelange oor die land as geheel te versprei. Minder geld sou dus voortaan na die US gekanaliseer word.
Wim de Villiers het op 1 April 2015 sy dienstermyn begin. 30 Mei 2015 was die honderste herdenking van die dood van Jan Marais. Die US het amptelik niks gedoen om erkenning hieraan te gee nie. Dit is aan HJMNF oorgelaat om ‘n kranslegging by Marais se graf te doen en ‘n huldigingsbyeenkoms in Marais se eertydse huis by Coetzenburg te hou. By daardie geleentheid is eksemplare van Pieter Kapp se pragboek, Nalatenskap sonder einde: Die verhaal van Jannie Marais en die Marais-broers,(2015, 216p – Praag 25.11.2015) aan die genooide gaste uitgedeel. Dit was uitsluitlik ‘n HJMNF-inisiatief. Die US het amptelik niks in hierdie verband gereël nie.
Op 12 November 2015 het De Villiers sy voorstel vir die verengelsing van die US uitsluitlik in Engels aan die US-senaatslede gestuur. George Steyn, wat sedert 2012 die voorsitter van die US-raad is, het hom aanvanklik (in ‘n mate) teen De Villiers se verengelsingsinisiatiewe verset. Daar was meer onlangs ook tekens van wrywing tussen Steyn en De Villiers oor die aanwysing van Edwin Cameron as US-kanselier. As gay- en vigsaktivis en ANC-kameraad kan Cameron myns insiens kwalik as ‘n geskikte rolmodel vir (alle) studente beskou word. De Villiers smeek eintlik om kortgevat te word, maar die US-raadslede is oorwegend ANC-gesind, onder meer omdat die getal raadslede wat deur die minister van hoër onderwys aangewys word tydens De Villiers se ampstermyn van drie tot die maksimum van vyf (as ek reg onthou) vermeerder is. Daardie minister is Blade Nzimande, die sekretaris-generaal van die Suid-Afrikaanse Kommunistiese Party. Die US-raadsamestelling verduidelik (dalk) ook waarom De Villiers se ampstermyn as rektor sonder meer vir ‘n verdere vyf jaar verleng is. By De Villiers se uittrede op 31 Maart 2025 sal Afrikaans hoogswaarskynlik glad nie meer as ‘n US-onderrigtaal bestaan nie. Marais se hoop op ‘n kosbate Afrikaner- en Afrikaansnalatenskap aan die US sou dan volledig vernietig wees. Dit is kwalik moontlik om te glo in watter mate Suid-Afrika en daarmee saam die US sedert 1994 ontaard het.
Die mate waarin die De Villiers-US die US-stigtingskenker geminag, het nie net in 2015 duidelik geblyk nie, maar selfs in groter mate tydens die US-eeufees in 2018. De Villiers het, sover bekend, hom toe nooit eens verwerdig om Marais se uitdruklike stigtingsvoorwaarde, dat Afrikaans nie ‘n mindere plek as Engels aan die US mag beklee nie, in die openbaar te noem nie. Ek verkwalik HJMNF-trustees dat daar van hulle kant in die openbaar geen luide beswaar teen De Villiers se swye opgeklink het nie. Dit is ‘n onverteerbare onreg wat die De Villiers-US die Marais-nalatenskap aangedoen het. Waarmee die US, wat Afrikaans betref, veral sedert 2002 besig is, is fundamenteel oneties. Elizabeth Marais (1867-1953), Jan Marais se eggenote, was ná sy dood bykans vier dekades lank intens meelewend by die US betrokke. In minder as ‘n halfeeu ná haar dood het drie US-rektore van 2002 af agtereenvolgend gepoog om Jan Marais se Afrikaans- en Afrikanernalatenskap te vernietig. Sulke gedrag dui op baie dik ANC-gedienstige velle. Tydens Marais se begrafnis is by sy graf gesê: “Stellenbosch zou haar rechterhand moeten vergeten als het vergeten zou wat Jan Marais voor haar was.”
Sedert die dood van Jan Marais is dit die dure plig van HJMNF-trustees om volgens sy wense namens hom te praat en te handel omdat hy dit nie meer self kan doen nie. Hulle (relatiewe) onaktiwiteit in hierdie opsig, hulle onwilligheid om (kompromisloos) vir Afrikaans te veg, het nie by Meaker begin nie. Dit kom al ‘n lang pad. Dit is onverskoonbaar. Deel van die probleem is dat mense wat US-personeellede was of is, as trustees aangestel word. Veral sedert 1994 beteken dit dat so ‘n trustee twee here met uiteenlopende belange probeer dien – een wat al hoe meer Engels- en die ander wat Afrikaansgeoriënteerd is. Dit is onmoontlik om aan die wense van sowel Wim de Villiers as Jan Marais te voldoen. Die oplossing is dat besluit moet word dat geen trustee voortaan ‘n US-personeellid mag wees nie. HJMNF moet heeltemal onafhanklik van die US hervestig word.
Dieselfde behoort met die ander Marais-fonds, Het Jan Marais Fonds (HJMF), te gebeur. Volgens Marais se voorskrifte moet HJMF nege en HJMNF ses trustees hê. Aanvanklik was daar ‘n groot mate van oorvleueling; dus dat trustees van die een ook trustees van die ander fonds was. Mettertyd het HJMF heeltemal in die US-administrasie versand geraak en uit die openbare oog verdwyn. Oor die HJMF skryf Pieter Kapp in sy boek oor Jan Marais: “Die fonds het sy onafhanklikheid van die US afgestaan en sy rekening by Nedbank gesluit en dit na die US se interne rekening oorgeplaas” (bl 175). Kapp kon nie vasstel wie toe HJMF-voorsitter was nie, om van wie die ander agt trustees was nie te praat nie.
In die lig van die minagting wat Marais deesdae in US-geledere te beurt val, is dit (hoogs) onwaarskynlik dat die US steeds HJMF volgens Marais se voorskrifte bestuur en administreer. Hoe vollediger die verengelsing, des te minder die reg van die US om finansiële voordeel uit HJMF te trek. Dit is myns insiens die dure plig van HJMNF-trustees om HJMF uit die kloue van die US te bevry en sorg te dra dat dit heeltemal vry van US-beïnvloeding bestuur en geadministreer word. Dit is onwaarskynlik dat die US sy Marais- neseier vrywillig sal afstaan. Dan behoort HJMNF-trustees die moed van hulle oortuiging te hê om met regsoptrede HJMF heeltemal onafhanklikvan die US te maak. Dit verg bereidwilligheid om te baklei vir wat reg is; iets waarvoor Meaker klaarblyklik nie kans sien nie.
Die US het uit die Victoria Kollege ontstaan. In die eerste helfte van die vorige eeu het die US die moeisame pad van ‘n oorwegend Engelse na ‘n Afrikaanse inrigting geloop. In die nuwe Suid-Afrika het die US terugwaarts beweeg en doelbewus direk teen die wense van Jan Marais in ‘n oorwegend Engelse inrigting geword. By die huidige US-bewind weeg die wense van die ANC-regime swaarder as dié van Marais. Maar dit is (ten minste teoreties) moontlik om die US te hertransformeer deur te herhaal wat voorheen vermag is; dus om die US van sy huidige oorwegend Engelse opset te hervorm totdat dit weer ‘n oorwegend – verkieslik uitsluitlik – Afrikaanse inrigting word. Wanneer dit bewerkstellig is, kan die twee Marais-fondse hulle verbintenis, ooreenkomstig die wens van Jan Marais, met die US hernu. In die voorsienbare toekoms behoort die Marais-fondse hulle egter baie duidelik van die US te distansieer. Dit is immers wat Jan Marais (ongetwyfeld) sou gedoen het.
Michael le Cordeur is sedert 2012 ‘n HJMNF-trustee. Hy sorg dat hierdie trustees op diversiteit of multikulturaliteit aanspraak kan maak. Daar is drie redes waarom Le Cordeur nie ‘n trustee moet wees nie: Hy is nie pro-Afrikaner en pro-Afrikaans nie (wel pro-Kaaps) en hy is ‘n US-dosent. Weens die hedendaagse ontaarding van Afrikaansinstansies het Le Cordeur al as raads- of direksielid of trustee in die Stigting vir Bemagtiging deur Afrikaans (SBA), die Afrikaanse Taal- en Kultuurvereniging (ATKV) en die Afrikaanse Taalraad (ATR) gedien. Hy was selfs die ATR-voorsitter en die onder-voorsitter van Rachel’s Angels, waar net nieblankes engelstatus kan verwerf. In die nuwe Suid-Afrika is dit ‘n oorbekende situasie: Geen instansie mag eksklusief blank wees en op grond van ras of kleur diskrimineer nie. Maar eksklusief nieblanke of swart instansies, wat blatant teen blankes diskrimineer, word onder die vaandel van “regstelling” of transformasie as heeltemal in orde beskou. Dink in hierdie verband ook aan die DAK (Doman, Autshumao, Krotoa) -netwerk. As uitgesproke ANC-kameraad het Le Cordeur geen probleem hiermee nie.
Oor die ontaarding van Afrikaansinstansies het ek al dikwels geskryf. Ontaarding is al dermate die geval dat talle van hulle, soos die SBA, ATKV, ATR en DAK, weens hulle verknogtheid aan en vertroeteling van Engelsbesoedelde Kaaps en hulle afwysing, of ten minste skeptisisme, oor Standaardafrikaans, in werklikheid die ondergang van Afrikaans bevorder. Sedert die diensaanvaarding in Junie 2016 van ‘n ANC-aktivis, Michael Jonas, as die uitvoerende hoof van die Afrikaanse Taalmuseum en -monument (ATM), geld dit ook in buitensporige mate vir die ATM. In hierdie twee tradisioneel Afrikaanse heiligdomme in die Paarl het sowel Afrikaans as die blanke personeellede bedreigde spesies geword. Hierdie situasie het die blanke museumkuratrise, Chantelle de Kock, onlangs genoop om oor die inwyding van die Taalmonument in 1975 te beweer dat “die meeste sprekers van Afrikaans nie toegelaat is om dit by te woon nie” – volgens Izak de Vries se verslag (LitNet, 13.10.2020). Le Cordeur het voorheen (doelbewus) valslik beweer dat hy nie toegelaat is om die monument-inwyding by te woon nie.
Op De Kock se bewering het ek op 13 Oktober soos volg gereageer: “Chantelle de Kock, die kurator van die Afrikaans Museum, beweer ‘dat die opening van die Taalmonument 45 jaar gelede omstrede was omdat die meeste sprekers van Afrikaans nie toegelaat is om dit by te nie.’ Dit is inderdaad so dat die oorgrote meerderheid Afrikaanssprekendes, wit en bruin, nie by daardie gebeurtenis teenwoordig was nie. Maar wat sy waarskynlik bedoel, is dat bruin mense nie by die opening toegelaat is nie. Dit word egter weerspreek in ‘Die Afrikaanse Taalmonument: Van konsep tot gestalte,’ ‘n publikasie wat op die ATM-webwerf beskikbaar is. ‘Verskeie bruin skrywers en verteenwoordigers van ander sektore van die bruin gemeenskap [is] genooi en ‘n beduidende aantal van hulle, asook groot getalle bruin skoolkinders, het die verrigtinge bygewoon’ (bladsy 8).” As skoolkind kon Le Cordeur dus, as hy wou, die gebeure eerstehands ervaar het.
Op 15 Oktober het Leopold Scholtz soos volg op De Kock se bewering gereageer: “As ek reg onthou, was daar wel deeglik ‘n kleinerige groep Afrikaanse bruin mense by die opening van die Taalmuseum* teenwoordig.” Scholtz het dit nodig gevind om ter wille van die waarheid te reageer omdat my bostaande kommentaar aanvanklik teruggehou is en eers na verloop van sowat ‘n week gepubliseer is. By LitNet is dit geykte praktyk om lesersreaksies voor publikasie te “modereer”. Dit kan die weiering van publikasie insluit. ‘n Mindere vorm van sensurering is om kommentaar waarvan LitNet nie hou nie, dae lank terug te hou en dan by die oorspronklike datum te publiseer. Sulke kommentaar word dan min gelees omdat baie LitNet-lesers net van die jongste lesersreaksies kennis neem.
[* Die monument teen Paarlberg en die museum in Pastorielaan in die Paarl is op dieselfde dag, 10 Oktober 1975, ingewy.]
Ek vra my af: Waarom is Scholtz se kommentaar dadelik gepubliseer en myne, wat wesenlik dieselfde sê, word dae lank teruggehou? Kan dit geregverdig word as ‘n meningsforum, soos LitNet, wegskram van die waarheid? Des te meer as onthou word dat LitNet destyds geloods is met die voorneme dat sensuur vir hom uit die bose sou wees. In die huidige geestesklimaat kan sensuur die heil van Afrikaans en die beeld van Afrikaners ernstig benadeel. Dit is byvoorbeeld heeltemal moontlik dat die ATM-opset tans sodanig is dat die webwerfpublikasie waarna ek hierbo verwys, onttrek of aangepas kan word. Dit sou ‘n vervalsing van die geskiedenis wees.
Ek kom reeds ‘n baie lang pad met LitNet maar sy sensuurbeleid, wat sekerlik periodiek verander, kon ek nog nooit deurgrond nie. Op dieselfde dag, 13 Oktober, toe ek bogenoemde kommentaar oor die De Kock-uitlating geskryf het, het ek in ‘n ander reaksie veel meer fundamentele kritiek op die ATM uitgespreek. Ek het verwag dat my teks moontlik deur LitNet teruggehou of geweier sou word, maar tot my verbasing is dit dadelik gepubliseer. Dit gee ‘n (realistiese) beeld van die toestand waarin die ATM verval het maar wat skynbaar geen kommer hoegenaamd by ander Afrikaansinstansies wek nie. My kommentaar op De Vries se artikel lui soos volg:
“Daar word beweer dat die ATM-raad van agt lede verteenwoordigend van Afrikaanssprekendes is. Maar daar dien net een of twee wit mense in hierdie raad. Is dit verteenwoordigend? Op die ATM-webwerf is daar ‘n foto van die personeel. Daar is blykbaar net enkele wit mense. Is dit verteenwoordigend? Kyk na die teks en foto’s [in De Vries se artikel] hierbo. Wit mense is die uitsonderings. Is dit naastenby ‘n spieëlbeeld van Afrikaanssprekendes? My indruk is dat wit mense (doelbewus) deur die ATM gemarginaliseer word. Is dit deel van die dekolonisering van Afrikaans waarvan Elvis Saal [die voorsitter van die ATM-raad] melding maak? Is dit taalkundig sinvol om Christo van Rensburg se stelling te herhaal dat Afrikaans ‘n halfeeu voor 1652 ontstaan het, of behoort ons ons eerder af te vra of dit nie (bloot) ‘n uitdrukking van politieke byderwetsheid is nie? Wit mense het ongetwyfeld die grootste bydrae tot Afrikaans gelewer en hulle is sekerlik die lojaalste ondersteuners van Afrikaans. Die artikel hierbo wek ‘n heeltemal ander indruk.” Verwys ook Johannes Comestor se artikel: “Afrikaans: Vind daar onteiening plaas?” (LitNet 25.08.2020).
LitNet en Rapport is die publikasies wat Kaaps as geradbraakte Afrikaans in die grootste mate bevorder en natuurlik ook Son, wat, anders as sy Engelse eweknie, in die Wikipedia beskryf word as ‘n “mixed Afrikaans-language South African tabloid.” Son is nie op Netwerk24 toeganklik nie. Hopelik dui dit daarop dat Naspers/Media24 hom darem in ‘n mate van Son distansieer. Maar behoort hierdie instansies en almal wat belang by Afrikaans het nie ernstig te besin oor hoe Engelsbesoedelde taalgebruik die toekoms van Afrikaans saboteer nie? Behoort HJMNF ‘n instansie soos die SBA finansieel te ondersteun? HJMNF se skenkings aan die Woordeboek van die Afrikaanse Taal (WAT) is meer sinvol.
Die mate waarin Le Cordeur en LitNet saamspan om Kaaps te bevorder, blyk byvoorbeeld uit ‘n onlangse artikel deur Le Cordeur: “‘n Strategie vir die insluiting van Kaapse Afrikaans by die formele skoolkurrikulum” (LitNet 19.10.2020). Ek het op 22 Oktober die volgende (redelike/gematigde) kommentaar daarop na LitNet gestuur, maar op 1 November was daar nog geen aanduiding dat dit gepubliseer sou word nie.
“Soos dikwels voorheen is Michael le Cordeur beswaard oor die stigmatisering van Kaaps. Hy beklemtoon graag dat Kaaps ‘n gelykwaardige variëteit van Afrikaans is. Wat hy nie verreken nie, is die groot Engelskomponent in Kaaps. In hierdie opsig is Kaaps nie net sulke goeie Afrikaans soos die ander variëteite nie – veral nie so gesuiwer van onnodige Engels soos Standaardafrikaans nie. Engelsbesoedelde Kaaps stel ‘n slegte voorbeeld wat al hoe meer deur ander Afrikaanssprekers nagevolg word. Die uiteinde kan wees dat Afrikaans as ‘n taal wat duidelik van Engels onderskeibaar is, tot niet gaan. Kaaps kan nie gestandaardiseer en as ‘n skoolonderrigtaal erken word terwyl enige Engelse woord deel van sy woordeskat is nie. Wat nodig is, is dat alle Kaapssprekers en alle ander Afrikaanssprekers aangemoedig word om hulle taal van onnodige Engelsinvloed te suiwer. As in Kaaps op sy nie-Engelse taaleie gekonsentreer word, kan die stigma beëindig, dit makliker gestandaardiseer en ‘n erkende skoolonderrigtaal word. Die voortbestaan van Afrikaans sal dan veel beter gedien word as wat tans die geval is.” Op grond waarvan sou die LitNet-redaksie dink dat lesers teen hierdie opmerkings beskerm moet word?
Die lakmoestoets vir ‘n Marais-fondstrustee is of hy/sy Jan Marais se wens, dat Afrikaans nie ‘n mindere plek as Engels aan die US mag beklee nie, onderskryf. In hierdie opsig het Le Cordeur homself gediskwalifiseer. Hy het onomwonde verklaar dat die verengelsing van die US by hom “geen hartseer” wek nie (LitNet 13.11.2015). Daar kan geen twyfel wees dat so ‘n houding lynreg teen Jan Marais se wense ingaan nie. Die beginsel wat Marais vir sy befondsing van die US neergelê het, behoort ook vir skole te geld. Net skole wat eentalig of hoofsaaklik Afrikaans is, behoort deur HJMNF finansieel ondersteun te word. Skole behoort vooraf deur HJMNF gewaarsku te word dat sodra Engelsonderrig groter afmetings as Afrikaansonderrig aanneem, sy finansiële ondersteuning beëindig sal word. Op hierdie manier sal die heil van Afrikaans ten beste gedien word.
Maar ook in hierdie opsig ondermyn Le Cordeur die wense van Marais. In Le Cordeur se boek, Halala Suid-Afrika (2019 – Praag 4.04.2020), is daar ‘n artikel met die opskrif: “Is ons ‘n hindernis vir hulle wat wil leer?” (bl 72-76), wat op 6 Desember 2009 in Rapport gepubliseer is. Daarin verkondig Le Cordeur die ANC-regime se beleid waarvolgens skole rasgeïntegreerd moet wees. Dit beteken in die praktyk onder meer dat skole eentalig Engels maar nie eentalig Afrikaans mag wees nie. Engelse skole sluit glo niemand uit nie terwyl Afrikaans as onderrigtaal glo wel sommige leerlinge, veral swartes, uitsluit.
Le Cordeur verwys na die Hoërskool Ermelo wat van ‘n uitsluitlik Afrikaanse skool in ‘n tweetalige skool (Afrikaans en Engels) getransformeer is, met as bonus dat dit nou ook swart leerlinge het. Soos hier bo aangetoon, beteken dit dat die Hoërskool Ermelo spoedig/mettertyd oorwegend Engels en swart sal wees. Hierteen het sowel Le Cordeur as sy geliefde ANC geen beswaar nie. Dit is immers ook die pad wat die US en al die eens Afrikaanse universiteite met die seën van Le Cordeur en die ANC-regime loop.
Aan die begin van hierdie eeu was Le Cordeur ‘n omgangsinspekteur vir skoolonderwys in die Stellenbosch-omgewing. Die Laerskool AF Louw was ‘n eentalige Afrikaanse blanke model C-skool. Le Cordeur het voorgestel dat die skool begin om elke jaar in graad R 40 swart Engelse leerlinge in te neem, wat dan jaarliks na die volgende graad opskuif. Ná agt jaar sou daar agt swart Engelse klasse van graad R tot 7 wees. Teen die einde van 2009 het hy triomfantelik en oordrewe aangekondig: “Die leerlingtal het gestyg van 250 Afrikaanse leerders na 500 meertalige kinders. Afrikaanse leerders se Engels het drasties verbeter. En 250 Xhosa-kinders en hulle ouers [!] is nou Afrikaans magtig” (75). Hy noem dit ‘n “wen-wen oplossing” (74).
Uit die getal leerlinge kan afgelei word dat die skool in 2009 helfte wit (en bruin) en Afrikaans en helfte swart (en bruin) en Engels was. Le Cordeur vind dit wonderlik dat die druk op klaskamerruimte in die Primêre Skool Ikaya in die swart woonbuurt Kayamandi op hierdie manier verlig is. “‘n Slag [is] geslaan vir Suid-Afrika; meer nog vir Afrikaans. Deur konstruktief saam te werk met die owerhede is Afrikaanse onderrig aan AF Louw verseker” (75). Een van die redes wat Le Cordeur vir skooltranformasie aanvoer, is dat “so baie kinders met ‘n leë maag skool toe kom” (73). Hy verduidelik egter nie hoe die verengelsing en verswarting van die Laerskool AF Louw ‘n bydrae lewer om hierdie probleem op te los nie. Desnieteenstaande beweer hy dat almal met hierdie (briljante) voorstel van hom tevrede gestel is; dat almal gelukkig is (76).
Maar hoe lyk daardie skool deesdae, elf jaar later? Kyk op die skool se webwerf op die internet. Die skool is getransformeer van ‘n eens blanke skool na ‘n skool vir bruin en swart leerlinge. Van graad R tot 7 is daar drie klasse vir elke graad. Op elke vlak is daar een Afrikaanse en twee Engelse klasse. Met ander woorde, binne ‘n dekade het die Afrikaans/Engels-verhouding van helfte-helfte na tweederdes Engels en ‘n derde Afrikaans verander. Het Le Cordeur ‘n slag vir Afrikaans geslaan, soos hy in 2009 beweer het? Het die Le Cordeur/ANC-transformasie Afrikaansonderrig aan daardie skool verseker? Dit is vir my duidelik dat daardie skool dieselfde pad as ander eens Afrikaanse skole en universiteite loop; dat Afrikaans progressief uitgewis word. Dit toon weer eens dat Le Cordeur en die ANC-regime nie met blanke (veral Afrikaner- en Afrikaans-) belange vertrou kan word nie.
Die Laerskool AF Louw-sage toon nogeens dat Le Cordeur nie ‘n trustee van HJMNF behoort te wees nie. As opvoedkundige tree hy (in groot mate) as hekwagter op wanneer HJMNF oor finansiële ondersteuning aan veral (eens) bruin skole besluit. Omdat die Laerskool AF Louw deesdae oorwegend ‘n Engelse skool is, behoort dit nie (meer) deur HJMNF ondersteun te word nie. Die skole wat tradisioneel bruin en Afrikaans was, verengels baie vinniger as die tradisioneel Afrikaanse blanke skole. Dit is omdat bruines in (baie) groter mate as blanke Afrikaanssprekendes Afrikaansdislojaal is, insluitende die Moslems van byvoorbeeld die Bo-Kaap, wat deesdae polities byderwets maar verkeerdelik as die bakermat van Afrikaans verheerlik word. Die hedendaagse oorwig van Engels aan die Laerskool AF Louw is (waarskynlik) nie bloot aan die toeloop van swart leerlinge te wyte nie maar ook weens bruines wat toenemend verkies om in Engels skool te gaan.
Een van my medestryders vir Afrikaans het onlangs die volgende gedagte in die midde gelê: Is die bruines steeds die meerderheid Afrikaanssprekendes? Die antwoord hang deels af van of Kaaps as ‘n variëteit van Afrikaans of eerder (en myns insiens tereg) as ‘n tussen- of brouseltaal beskou word. Die punt is dat die stadium in die nie te verre toekoms bereik kan word dat blankes die meerderheid Afrikaanssprekendes sal wees. Juis daarom moet daar jaloers oor die idiomatiese gehalte, die wesenlik nie-Engelse aard, van Afrikaans gewaak word.
Op 21 Oktober 2020, die dag toe La Vita se onderhoud met Meaker gepubliseer is, het ek soos volg aan HJMNF geskryf: “Geagte mevrou Erna Meaker, Ek skryf na aanleiding van die koerantonderhoud met u wat vandag gepubliseer is. Ek het dit by meer as een geleentheid sonder sukses onder die aandag van u voorganger [Niel Krige] gebring dat dit vir my heeltemal onaanvaarbaar is dat Michael le Cordeur ‘n trustee van die JMNF is omdat hy hom oopenlik ten gunste van die verengelsing van die Universiteit Stellenbosch uitgespreek het. Iemand anders behoort as trustee vir byvoorbeeld kontak met skole vir bruines aangestel te word.”
Op 28 Oktober 2020 het HJMNF-sekretaresse, Henét de Villiers, soos volg aan my geskryf: “Beste Professor, Dr Michael le Cordeur lewer waardevolle insette as Trustee. Sy e-pos-adres is op die US se webblad. Ek stel voor dat u met hom u argwaan hanteer. Ongelukkig kan/gaan ons nie as tussenganger optree nie.” Argwaan is nogal ‘n groot woord vir ‘n sekretaresse om te gebruik. Agterdog of wantroue word bedoel. Dit is duidelik dat daar by HJMNF skynbaar geen of bloedweinig begrip is vir waaroor dit hier gaan. Dit is juis die Le Cordeur-insette wat met (groot) omsigtigheid benader behoort te word. Dit sou geen sinvolle doel dien as ek my besware privaat onder Le Cordeur se aandag bring nie. Dit is HJMNF-trustees wat standpunt moet inneem. Die bostaande uiteensetting kan hulle hopelik help om oor die rol van HJMNF te herbesin. Dit gaan by uitstek om Jan Marais se wense en die heil van Afrikaans.
Dit is die dure plig van HJMNF-trustees teenoor Jan Marais om nie, soos die Afrikaansinstansies wat ek hier bo noem, voorkeur aan byderwetse politieke oorwegings bo die belange van Afrikaans en die Afrikanerdom te gee nie. Hoekom voel dit vir my aljimmers asof ek ‘n stem roepende in die woestyn is? Dit is my oortuiging dat wat ek skryf kwalik sonder meer as bog verwerp kan word. Ek put my motivering om met die stryd ten behoewe van Afrikaans en die Afrikanerdom voort te gaan uit die volgende woorde van James Anthony Froude: “Even when a cause is lost utterly, and no rational hope remains, I will still go down, if it had to be so, with my spirit unbroken and my face to the enemy” (Praag 11.07.2020).
Daar is baie goeie dinge uit die verlede wat sedert 1994 verswyg word; dinge waarvoor daar nie plek in die propaganda van die ANC-regime en sy meelopers is nie. Een daarvan is die Afrikaanse universiteite van weleer. Andersins is daar die kolossale bedrae wat die Nasionale Party- (NP-) regering, met Hendrik Verwoerd as inisieerder, in die oprigting en bedryf van universiteite vir swartes belê het.
Vóór 1994 was daar vyf Afrikaanse universiteite: Stellenbosch, Pretoria, Oranje-Vrystaat (Bloemfontein), Potchefstroom en die Randse Afrikaanse Universiteit (Johannesburg). Hulle was aanvanklik blanke universiteite, maar het in die jare tagtig begin om nieblanke studente toe te laat; eers nagraads en daarna ook voorgraads.
Vóór 1994 was daar vier Engelse universiteite: Kaapstad, Witwatersrand (Wits, Johannesburg), Natal (Durban en Pietermaritzburg) en Rhodes (Grahamstad). Hulle was aanvanklik hoofsaaklik blanke universiteite, maar het in beperkte mate nieblanke studente toegelaat om uitdrukking aan hulle afkeer van apartheid te gee. Natal het bv nieblankes as geneeshere opgelei en Rhodes het Chinese studente toegelaat.
Die enigste ander residensiële universiteit vir blankes was dié van Port Elizabeth sedert die jare sestig, wat aanvanklik party vakke in Afrikaans en die ander vakke in Engels aangebied het.
Die Universiteit van Suid-Afrika (Unisa, Pretoria) het in 1948 met die aanbieding van afstandsonderrig begin, aan blanke en nieblanke studente, plaaslik en in die buiteland. Afrikaans en Engels was die onderrigtale, maar die dosente en ander personeel was vóór 1994 oorwegend blank en Afrikaanssprekend. Unisa se roemryke akademiese en administratiewe verlede het dus in dieselfde jaar as die NP-regering ‘n aanvang geneem.
Vóór 1960 was daar ‘n enkele residensiële Suid-Afrikaanse universiteit vir nieblankes, Fort Hare (in Alice, Oos-Kaap), gestig in 1916. Naas plaaslike swartes het heelwat swartes uit swart Afrika hier studeer. Die onderrigtaal was Engels.
In 1959 het die NP-regering Fort Hare van ‘n Skotse kerkgenootskap oorgeneem. In 1960 het dit ‘n universiteit vir veral Xhosas geword. Terselfdertyd is begin met onderrig vir veral Sotho’s aan die Universiteit van die Noorde (Turfloop, tans Limpopo, by Pietersburg/Polokwane) en vir Zoeloes aan die Universiteit van Zoeloeland (KwaDlangezwa). Die onderrigtaal by al drie was en is Engels.
In 1960 is ook met onderrig vir Indiërs/Asiate aan die Universiteit van Durban-Westville begin. Die onderrigtaal was Engels. Terselfdertyd is met onderrig vir bruin studente aan die Universiteit van Wes-Kaapland (Bellville-Suid) begin. Dit was amptelik ‘n tweetalige universiteit, maar in die praktyk is die onderrig meesal in Afrikaans aangebied. Vóór 1994 was die dosente en ander personeel oorwegend blank en Afrikaanssprekend.
Die universiteite Fort Hare, Noorde, Zoeloeland, Durban-Westville en Wes-Kaapland was etniese universiteite wat uitdrukking aan Henrik Verwoerd en die NP se beleid van afsonderlike ontwikkeling gegee het. Al hierdie universiteite, met die uitsondering van Fort Hare (wat skouspelagtig uitgebrei is), is teen enorme koste uit die grond opgebou en daarna hoofsaaklik met geld uit die sakke van blanke belastingbetalers onderhou. Die nieblanke studente het in die meeste gevalle studiebeurse van die NP-regering ontvang. Die klas- en verblyfgeld was minimaal. Unisa het ook ruim studiegeleenthede van hoë akademiese gehalte aan blankes en nieblankes teen uiters billike studiegeld gebied. Dikwels word die weeklaag gehoor van iemand wat beweer dat hy nie die geleentheid vir universitêre studie gehad het nie. Dit is louter bog.
Ná 1960 het universiteite vir ander swart tuislande gevolg: Transkei (Umtata) – met Fort Hare vir die Ciskei, Bophuthatswana (Mmabatho, Mafeking), Venda (Thohoyandou), Qwaqwa (Oos-Vrystaat). Die Mediese Universiteit van Suid-Afrika (Medunsa, Pretoria-Noord) is vir die opleiding van swart medici opgerig.
Vir stedelike swartes het die Vista-universiteit tot stand gekom met takke in bv Pretoria, aan die Rand en in Port Elizabeth. Universiteite vir swartes het deurgaans Engels as onderrigtaal.
Sedert 1994 het al die universiteite wat voorheen Afrikaans as onderrigtaal gehad het eentalig Engels geword. Die enigste twee wat in ‘n mate nog Afrikaans in onderrig gebruik, is die Potchefstroom-kampus van die Noordwes-Universiteit (wat ook die Mafikeng- en Vaaldriehoek/Vanderbijlpark-kampus omvat) en Stellenbosch. Willie Esterhuyse geniet die skandalige onderskeiding dat hy die sabotasie van Afrikaanse universiteite begin het met ‘n artikel getiteld, “Can South Africa afford five Afrikaans universities?” (The Times Higher Education Supplement, 24.02.1995). Die technikons in bv Kaapstad, Bellville-Suid, Bloemfontein, Durban, Roodepoort en Pretoria is deur die ANC-regime tot tegniese universiteite verhef en in sommige gevalle by universiteite geïnkorporeer.
Die ANC-regime is knap met naamsveranderinge. Die universiteit in Port Elizabeth is na Nelson Mandela hernoem en dié in die Transkei na Walter Sisulu. Medunsa is ook na ‘n ANC-kornuit hernoem: Sefako Makgatho Health Sciences University. Die Randse Afrikaanse Universiteit het die Johannesburg University geword. Afrikaans het uit sowel die universiteit se naam as uit die klaskamers verdwyn.
Twee nuwe universiteite is in die nuwe Suid-Afrika gestig. Volgens die ANC-regime moet iedere provinsie ‘n universiteit hê. In Kimberley in daar die Sol Plaatje-universiteit (vernoem na een van die stigters van die ANC) en in Nelspruit die Mpumalanga-universiteit (Mbombela). Albei universiteite is eentalig Engels, al is die inwoners van die Noord-Kaap oorwegend eerder Afrikaans- as Engelssprekend.
Wat naas verengelsing kenmerkend van universiteite in die nuwe Suid-Afrika is, is (1) die verlaging van toelatingstandaarde vir studente, (2) die voorkeur vir nie-blanke, veral swart, studente by toelating, studiebeurstoekennings en koshuisplasings, (3) die voorkeur vir sowel nieblankes as vroue, veral swart, as dosente en ander personnel – by aanstelling en bevordering, (4) die verlaging van akademiese standaarde, (5) die agteruitgang van administratiewe doeltreffendheid, (6) die buitensporige koste van tersiêre onderrig – ‘n rektor kan meer as die staatspresident aan vergoeding ontvang, en (7) die skromelike afwesigheid van universitêre outonomie en akademiese vryheid.
Afrikaans is een taal uit 6 500 tot 7 000 in die wêreld.
Die redes wat aangevoer word om mense uit ander tale na Afrikaans te nooi is betreklik negentiende-eeus.
As jy Latyn wil bevorder, vra niemand of dit die mooiste, soetste taal is nie. Ook word nie gekibbel oor identiteit nie, want Latyn behoort aan almal. Taal is ‘n kode.
Om te sê jou moedertaal is Afrikaans help ook nie meer nie – want party se voorgeslagte was Duitsers, Switsers, Hollanders, Franse, Skotte, Pole, Engelse of Italianers. Dan is Afrikaans maar heel toevallig.
Petrus van Eeden voer inAfrikaans hoort by Nederlands aan Afrikaans is ‘n dialek wat nooit tot Standaardtaal bevorder moes geword het nie, en hy gee geldige redes daarvoor .
“Wat kan Afrikaans my dan bied wat ander nie kan nie? Watter nut bied die taal?”
Aangesien ons Afrikaanse Departemente tot dusver nie ‘n bek verrek het om hul kliëntebasis uit te brei nie, sal ék.
Ek probeer in hierdie opstel kyk uit ‘n utilitêre oogpunt na taal, binne ‘n diverse taalomgewing.
1. Afrikaans help jou om nugter en ruimer te dink
Stel jou ‘n taal voor waar daar geen boek oor ‘n sekere onderwerp bestaan nie. Jy het nou elke biblioteekkatalogus of Google Scholar en Google Books deurgewerk, maar niks gekry in daardie taal nie. Wat maak jy nou? Kom ons maak daardie taal Afrikaans.
Heel waarskynlik sal jy slegs Engelse bronne raadpleeg, wat beteken jy het nie intellektueel verder gevorder as ‘n tiener wat ‘n hoërskooltaak wil klaarjaag nie. Die sogenaamde “mark” van inligting daarbuite, vernaamlik in Engels, bied maar net ‘n ligte weergawe van die diep donker werklikheid wat in ander tale daarbuite verhul is (soos ‘n ysberg, ja); die spesialiste in hul betrokke vakgebied weet dit maar alte goed. Met die heel eerste oogopslag in die Suid-Afrikaanse werke in Engels, sal jy eerstens hoogs waarskynlik vasstel dat daar geen, maar géén werke uit ander tale bestaan in die bronnelys nie. Dit behoort klaar vir jou te sê daar is hoogs waarskynlik deurslaggewende inligting wat ontbreek. En dit sal beslis jou finale beslissing negatief beïnvloed. Dis reg, soek verder.
Tweedens moet jy jou die vraag afvra of die betrokke werk gegrond is op opinies, of primêre bronne. ‘n Primêre bron, soos ‘n hofsaak, sal jy jou byvoorbeeld nie kon verlaat op die indrukke wat ‘n hofverslaggewer (die groentjies van die koerantbedryf) in ‘n koerantberig geskryf het nie. Jy sal hierdie hofverrigtinge en (stenografiese) transkripsies elders moet gaan soek. En verkieslik, as jy ‘n leek is, ‘n regskenner moet nader om die saak vir jou mooi uit te pluis wat die agtergrond was, die gees van die wet, ens. Teen hierdie tyd weet jy nou dat jy nie alles kan glo wat jy lees nie, want daar is te veel detail wat ontbreek. Ook kan jy nie bronne gebruik wat gegrond is op hoorsê nie. Jy kan dus tereg vra: watter gesaghebbende bronne ontbreek? Wanneer is iets toetsbare konkrete en kontroleerbare feite, en wanneer raak iets bloot spekulasie? ‘n Mening? Bloot ‘n saadjie wat geplant word? ‘n Kitsantwoord?
Derdens moet jy vasstel of die skrywer bloot besig is om lugkastele rondom één oorvereenvoudigende veronderstelling te bou. Daarvan kry jy genoeg. Ek dink ons kan Erich von Däniken as klassieke voorbeeld gebruik. Met sy oerruimtevaartteorie, waar die menslike beskawing deur ruimtewesens beïnvloed is, gryp die meneer na elke strooihalm om sy saak te onderskraag. Jy sal geen teenvraag vind nie, met ander woorde, sy teorie moet dus uit die staanspoor “reg” en “onweerlegbaar” wees. En dieselfde “lugkastele”-bou kry jy in Suid-Afrikaanse werke en veral koerante ook. Hoeveel van daardie werke wat so te velde trek teen Apartheid het Verwoerd aan die Woord I en II êrens in hul bronnelys? Hmmm? Die bevooroordeelde skrywers wonder nie eers of hulle op ‘n dwaalspoor is nie, hul siening moet net korrek wees. Dis soos ‘n kind wat ‘n blokkie in ‘n koeëlronde gat met ‘n hamer probeer inmoker. In Afrikaans is dit ‘n gegewe dat die dood veelvuldige oorsake kan hê.
Is hierdie standpunte of werk aan albei kante van die politieke spektrum gestuur om beoordeel, aan albei kante getoets, aan albei kante vooraf bespreek te word? Hoe weerlegbaar is hierdie feite? Hoe wyd is daar onderhoude gevoer? Hoe neutraal was die vrae?
Ten slotte net dit: as jy ten minste bewus is dat daar ander tale en ander sienswyses daarbuite bestaan wat teenoor mekaar te staan kom, kom ons maak dit 72 pro/72 contra, sal jy weet daar kan onmoontlik nie vir ‘n hoogs ingewikkelde saak ‘n kitsoplossing of oorvereenvoudiging kom nie.
Schalk Pienaar
Om dit reguit te stel: as jy slegs in ‘n eentalige wêreld rondtas en ronddool, dan strek dit tot jou eie nadeel.
Selfs die liberaalste Schalk Pienaar (Schalk Pienaar: 10 jaar politieke kommentaar (1975), gebundel deur Ton Vosloo) het in twee bydraes die eenogigheid van die Suid-Afrikaanse Engelse veroordeel. Hy sê op 19 Julie 1970 (bl. 46-47):
Daar is aan Engelssprekende kant in die afgelope dekades ‘n baie verblydende toename in tweetaligheid. Maar moenie dat ons die betekenis daarvan oorskat nie.
Die vermoë en bereidwilligheid van toenemende getalle Engelssprekendes om Afrikaans in die praktiese lewe van die land te gebruik is te verwelkom. Maar by hoeveel van hulle gaan tweetaligheid verder as dit?
Toe ek nou die dag die huldebetuigings aan Van Wyk Louw in die Engelse koerante lees, kon ek ‘n wrange gevoel nie onderdruk nie. Groot Afrikaner van wêreldformaat, het dit gelui.
In sy dood word hy geprys, maar hoeveel Engelssprekendes het hom in sy lewe gelees, of het ook maar die minste plan om hom ná sy dood te lees? Trouens, hoeveel Afrikaanse boeke hoegenaamd staan op die rakke van Engelssprekendes? Hoeveel Engelssprekendes lees selfs Afrikaanse koerante?
Elke gemeenskap het die reg om volgens sy eie beste denke beoordeel te word. Ek wil beweer dat die Afrikaanse leierskorps oorgrotendeels in staat en bereid is om tot die beste denke van Engelssprekende Suid-Afrika deur te dring, en dat dit andersom nie die geval is nie.
Oorweldigend kry Engelssprekende Suid-Afrika sy inligting oor Afrikanerdenke uit ons Engelse koerante. Ek vrees dat selfs ons beste Engelse koerante daarin spesialiseer om die historiese karikatuur van die Afrikaner by hul lesers te laat voortleef.
En hul lesers is, op ‘n uiters klein minderheid na, nie in staat om uit te breek uit die bande van oorlewering, gesterk deur bande van die moderne propaganda nie.
Hy gaan selfs sover om die Engelse van ‘n laermentaliteit te beskuldig (21 Julie 1974, bl. 84-85):
Die Afrikaners het ‘n lang tradisie van openlike geskil wat soms heftig en bitsig kan word en op verskeie terreine al dramatiese skeurings veroorsaak het. Daarvoor word dikwels opregte en ewe dikwels vrome trane gestort op die tema van broederstryd, “die vyand” ammunisie in die hand stop en al so vort.
Dit is waar dat op hierdie manier al situasies ontstaan het was liewer vermy moet gewees het. Maar in die geheel beskou, het uit hierdie tradisie van openbare debat ‘n taai gemeenskap gegroei wat sy storie ken en sy ding kan doen. Oop vir alle winde, het hy op die duur teen wind bestand geraak. Hy laat hom nie wegwaai nie. ‘n Mens sou dit “‘n demonstrasie van die demokrasie se krag” kan noem.
Oorkant die taalgrens bestaan hierdie tradisie nie, behalwe op ‘n manier in Natal, waar Engelssprekende Suid-Afrika hom in mindere mate as elders “bedreig” voel deur die Afrikaanse meerderheid in die land. Hierdie laermentaliteit het, om dit sag te stel, onafhanklike en vernuwende Suid-Afrikaanse denke in daardie wêreld nie bevorder nie.
[…]
Daar is Afrikanermites oor Engelssprekende Suid-Afrika wat vir laasgenoemde nie vleiend is nie en wat werklik nie bestaansreg het nie – of beter gestel, nie meer bestaansreg het nie. Maar dat hulle bestaan, daaraan is Engelssprekende Suid-Afrika waarlik nie sonder skuld nie.
Die beeld van ‘n geslote groep, saamgebind deur ‘n afkeer van die Afrikaner se lewensopvatting, deur eentaligheid en in elk geval deur gebrek aan belangstelling onmagtig om die Afrikaner nugter te beoordeel, bereid en selfs gretig om nie-blanke hulp in te roep om hulle van die Afrikaner te verlos, dit is ‘n historiese maaksel van daardie gemeenskap self. (Hopelik onnodig om te sê, ek praat in veralgemenings wat ten opsigte van die minderheid onregverdig is.)
Dit werk natuurlik na twee kante toe ook. Die bate van die Afrikaanswees is juis dat die spreker die Engelse so goed ken. T.J. Haarhoff skryf in sy Briewe aan Reinhard (p. 136) aan boord die Théophile Gautier:
Hoe maklik rasse-misverstand is, kan jy gou hier aan boord bespeur. ‘n Hollander kla by my dat kolonel B. verskriklik ongemanierd teenoor hom was; die kolonel, ‘n fyn en eersteklas kêrel, is totaal dronkgeslaan en weet nie wat aanleiding tot die indruk kon gegee het nie; vir my is dit so duidelik as die dag dat dit die ou kwessie is van oorgeërfde gewoontes wat deur vreemdelinge verkeerd vertolk word.
“Die Engelse,” mompel die Hollander, “is soos perde; edele diere, maar elkeen staar ongesellig voor hom uit. Hulle is sonder gevoel.” Hierdie laaste opinie is foutief! Hulle is tot oorlopens toe vol gevoel, maar in die geval van die “Public School”-kêrel verbied sy stoïcynse opleiding enige vertoon daarvan.
Dieselfde sal jy opmerk in die wyse hoe ‘n vraag gestel word. In die Kontinentaal-Germaanse en Slawiese wêreld gebruik jy die imperatief (bevelwoord) sonder voorbehoud. Soos: “Gee gou vir my die suiker aan, asseblief man”. Die woordjie ‘gou’, ‘aan’ en ‘asseblief man’ versag klaar die sin amper drievoudig. Die Engelse kom met ‘n lang ommehaal: “Would you be so kind as to pass me the sugar, please?” Op Quora lees ek die volgende juweeltjie van ‘n Pool:
And what I enjoy the most in Britain, the question from the boss: “Do you want to go and bring me the reports?” Your normal answer is a smile and “Yes of course”. Do you really want to? My answer was “No, I don’t. But I assume it wasn’t a question but a command?” Almost got fired that day, hehehe. And that would be it – we are simply strict and direct.
2. Afrikaans is die sjibbolet van plaaslike produkte
Ek kom nou die dag op die blou Royal Dansk-koekblik in Checkers af. ‘Danish Butter Cookies’ verseker die blik my, maar maak nie saak hoe ek bo of onder, links of regs soek nie, daar staan nie ‘n enkele woord verder Deens op nie. Kun på engelsk. Dan begin mens werklik wonder en twyfel. Hier in die Overberg kry jy nog sakkies melk met keurige Afrikaans op, Bokomo Weet-Bix met al elf tale op, Kers- en verjaarsdagkaartjies in Afrikaans – die kanse vir die plaaslike koper wat Suid-Afrikaanse produkte wil koop dat hy die Chinese mark byvoorbeeld sal ondersteun is skraal. [Nou goed, die inhoud bly onseker].
Ons ken die staaltjie wel van Europa wat in tonnemaat ‘n verskeidenheid vars vrugte, Produced in Lesotho (!), ingevoer het tydens hul handelsboikot teen Suid-Afrika tydens Apartheid… Gelukkig het ek ook nog nooit op Googlevertaalde Afrikaans op produkte uit China afgekom nie.
3. Afrikaans dien as skansmuur teen ‘marxistischer Quatsch’
Ek wonder soms of Afrikaans die enigste taal ter wêreld is waar jy die duiwel van marxistiese media moet betaal om in sy poel van swawel en vuur te gaan b(r)aai. Die duiwel het sommer homself gebind! Dit beteken die internet is ‘n ope hemel vir die konserwatiewes. Die baan is vry. Dit beteken wie ook al ‘n Afrikaanse woord google, sal heel waarskynlik eerste by ‘n Afrikaanse konserwatiewe webwerf uitkom. Diegene wat lank genoeg in die Oosblok gely het, sal die nuwe paradys verwelkom.
Barend Strydom, die Wit Wolf, skryf in sy gelyknamige outobiografie (1997:23) oor die sedelike verlaging wat die Kommuniste al jare vir die Weste beplan het:
Hoe die Kommuniste hierdie beginsel toepas, vind ons in The U.S. Congressional Record, waarin sommige uitgestippelde doelstellings van die Kommuniste vervat is, naamlik:
1. Kry beheer oor die kommunikasiemiddele, infiltreer veral die pers en kry beheer oor redakteursverslae, boekoorsigte en beleidmakery.
2. Takel die kultuur en kulturele uitdrukking van die volk af.
3. Beheer kunskritici en direkteur van kunsmuseums – “Ons plan is om aakligheid, afstootlikheid en betekenislose kuns te bevorder…”
4. Ondermyn patriotisme deur volkshelde en leiers van die verlede af te takel.
5. Vernietig alle sedelike norme deur pornografie en onsedelikheid in boeke, tydskrifte, rolprente, beeldradio (TV) en die vrye pers te bevorder.
6. Elimineer alle wette wat onsedelikheid beheer deur dit as “sensuur” te bestempel en die “skending” van vrye spraak en die vrye pers.
7. Verkry beheer oor sleutelposisies in die radio, beeldradio en rolprente.
8. Beskou die gesinslewe as ‘n skadelike instelling. Moedig vermenging en egskeiding aan.
9. Beskou homoseksualiteit as aanvaarbaar, en vermenging as normaal, natuurlik en gesond.
10. Sypel die kerke binne en vervang openbare godsdiens met “sosiale godsdiens” (social-gospel). Minag die Bybel en beklemtoon die noodsaaklikheid van intellektuele volwassenheid wat nie ‘n godsdienstige stut nodig het nie (want ons is tog maar álmal dieselfde).
Met ander woorde, dit is polemiese onderwerpe wat werklik nie om lewe en dood, melk en brood handel nie en geen edele hoë ideale koester wat bo die gemeenskap uitstyg nie. Ek dink Oswald Spengler het iets gemompel van tekens, eerder simptome van oorbeskawing – voor die agteruitgang intree. Onderwerpe wat mense nie meer laat opkyk na die onbereikbare sterre nie, en dus maar laat voortploeter en vervuil in die ondermaanse drek en modder en beswaddering.
Onder andere het die Kommunistiese Party in Italië oor losbandige teaterproduksies gesê (p. 22):
Ons is daarin geïnteresseerd om hierdie soort spel aan te moedig en is ook bereid om toneelspelers wat in sulke stukke optree, as kampioene van die vryheid van die kunste aan te prys. Ons wil sulke produksies aanmoedig, en moet mense aanleiding gee om soortgelyke stukke te skep wat seksueel selfs nog meer uitdagend is. As ‘n taktiese beleid is ons doelwit om ‘n onderneming te steun wat pornografies is en wat geheel en al vry van enige beperkings of gewone morele kodes is. Die regisseur en toneelspelers is soos miere wat vrywillig en sonder koste van ons kant eet aan die wortels van die bourgeois gemeenskap. Hoekom sal ons hulle werk probeer stopsit? Hoekom sal ons hindernisse in hulle weg lê?
Ek wil net graag ‘n paar punte hierbo uitsonder, wat juis met hierdie “wegbereiding vir die Kommunisme” in die Weste skerp kontrasteer in die Sowjetunie.
Les romains de la décadence – skildery deur Thomas Couture (1815 – 1879)
Jou Afrikanerhelde word deur sy eie pers onderploeg. Want Annie Lotrie het die onvergeeflike sonde begaan om in 1888 met ‘n Martini-Henri-agterlaaier one-maca, two-maca, three-macarena tiental gewapende Matabeles dood te skiet toe haar vader gewond is (en boonop soos Neo van The Matrix die aankomende fluitende koeëls gemis het), en Dirkie Uys het ook sy gewonde vader verdedig teen die Zoeloes in 1834 (al is hy ook dood). Jy sien, vir die Afrikaner is hierdie kinders albei helde in gesinsopset, familieopset en volksopset, maar… dit val nou nie juis binne die kader van “nasiebou” nie, sien. Jy wil tog nie die ander volke laat sleg lýk, ekskuus, laat sleg voel nie.
Die Sowjetunie, net soos vandag se Russiese Federasie, maak egter géén geheim wie hul helde is nie, ook diegene wat die ‘onbeskaafde’ Mongole en Hunne in vetlampie se tyd hand en tand beveg het. Daar word trouens ‘n opgewekte rockliedjie gesing oor die vroegste Russiese beskawing wat deur vyandelike magte omsingel is. Die woorde wat refrein: “gee my ‘n ros, ja, ‘n goeie swaard!”
Oor die betekenislose kunste: die Sowjetunie het juis vanaf 1934 tot 1991 die Sosialistiese Realisme bevorder. Dink stralende, lewenslustige jongvroue met kopdoeke in sonnige sonneblom- of heidelande. Idillies. Google gerus en verlustig jou daarin – want dit is daadwerklik mooi. Vreemd genoeg het die kuns wel vae trekke van die Impressionisme, juis waarteen die Sowjets te velde getrek het. Maar van realisme is daar egter geen sprake nie:
Yet, we fail to see how Socialist realism was “realism”. Realism should depict things the way they are, and Socialist realism was not depicting reality, but the idealistic vision of a communist empire. It was showing how utopia looks like, and it didn’t have anything in common with real, everyday life of Stalin’s Soviet Union. In a way, since it was depicting the world that didn’t exist, Socialist realism should be called Socialist Surrealism.
Die Sowjetunie het juis van die strengste sensuur op sy eie mense toegepas. En van die musiekgroepe anderkant die Fascismemuur in Berlyn is natuurlik as “besonder skadelik” beskou. Hier is die oorspronklike lys in Russies uit 1986.
Sosiaal-realisme in die Sowjetunie
Oor homoseksualiteit: volgens die Duitse Wikipedia is twee mans (of meer) wat seksueel met mekaar verkeer het, en van die daad skuldig bevind is, vanaf 1933 tot 1993 vir tot vyf jaar gevangenisstraf of dwangarbeid gevonnis. Hierdie skuldiges is dikwels kragtens Artikel 121 van die Sowjetunie ook bykomend of onverwags na die psigiatriese inrigting gestuur vir verdere ‘behandeling’. Dikwels val hierdie vonnis bloot regime-teenstanders te beurt. Tussen 1934 en 1991 is tussen 60 000 tot 250 000 mans veroordeel. Die Sowjet-samelewing kon geen inligting oor homoseksualiteit uit openbare bronne bekom nie; dit is trouens as openbare onderwerp heeltemal doodgeswyg. Interessant: in 1921, omtrent drie jaar ná die Russiese Rewolusie, is homoseksualiteit gewettig. Maar in 1933 weer terug verander soos onder Tsaarbewind. Waarom? [Terloops, dis dieselfde jaar toe bestialiteit/soöfilie in Denemarke gewettig is. Sedert 2015 is dit weer onwettig en vier maande gevangenisstraf is by skuldigbevinding jou voorland.]
Is dit dan nou ons liewe Kommuniste wat in die gelykheidsgodin glo soos die Evangelie? Is dit nie die grootbekke oor die ontsaglike diktatuur van die Weste en die Witmonopoliekapitaal nie? Ek dink dit is onbeantwoorde vrae wat die SAKP en EFF ons verskuldig is, maar waarop hul self geen antwoord het nie.
O, ja, nog iets – ekobeheptheid. In die Weste word tot vandag toe nog snot en trane gehuil oor elke liewe hondepisbossie wat uitgespit word, en elke muskiet en brommer wat in die vensterbank drooggebak lê van die son en styfskop. In Sowjet-Rusland is die magasyne sommer leeggemaak op die wolwe – 40 000 tot 50 000 binne net een jaar, sedert die 1960’s jaarliks 15 000 – en binne twee dekades of wat is die wolfbevolkings weens hul dinamiese, aanpasbare sosiale struktuur en ruim landskap maar weer voltallig. Vandag het die wolwe weswaarts begin druk en trek; in Holland vrees party ekoloë daar is, ten spyte van die verwildering en verpoldering, nie eens genoeg vrylopende hert meer om ons harige vriende mee gelukkig te hou nie. Al koer die Partij voor de Dieren se hartjie bly oor elke ou welpie wat tandjies kry, die wolwe sal oplaas ‘n lang en uitgerekte hongerdood sterf. Of door een auto, 180 op de A2. In Denemarke het Jutlandse boere reeds stilswyend die roer begin politoer.
So kan mens die een vergelyking na die ander ophaal.
‘n Mens staan versteld hieroor. Die Hamer en Sekel wapper lankal nie meer oor die Kremlin nie. Die Internationale se woorde is vergete. Die Berlynse Muur het geval. Kommunistiese Partye het in Europa ‘n anachronisme geword: uitgedien soos videowinkels. Die Italiaanse Kommunistiese Party is morsdood en reeds in ‘n kalkbestrooide vlakgraf eerloos weggebêre.
Leningrad en Stalingrad se name staan nie meer nie. Die wapen waarmee die hele Westerse samelewing omver gewerp moes word, hoort soos ‘n Kalasjnikof in ‘n museum. Verlate verfverkrummelde geboue in die Russiese Federasie, Kazakstan en elders stort een na die ander in duie soos die geldkraantjies toegedraai is. Verlore Sowjet-drome is vandag ‘n vae figment van gister. Juis nou dat ‘n mens sonder visum Rusland kan besoek, behoort sulke monumente juis trekpleisters te word. Haman het vir Mordegai ‘n galg laat oprig, en toe…
Maar nee! Jou Westerse media volg onwetend soos pligsgetroue apparatsjiks (of eerder, robotte) die program wat vir hulle geskryf is deur ‘n anti-Westerse en anti-Kapitalistiese samelewing wat lankal in die niet opgelos en verdwyn het. En steeds dikteer hierdie spookhand van ‘n gebalsemde hand uit Lenin se mausoleum wat in ons Afrikaanse dagblaaie moet staan. Niemand vra waar dit vandaan kom nie, niemand vra wat die einddoel daarvan is nie. Die anachronisme word net deurgevoer. Dis soos ‘n kind wat met ‘n landmyn speel of ‘n bottel gif drink uit die Tweede Wêreldoorlog.
Nee, erger: dis soos ‘n Von Däniken-dokumentêr (of Indiana Jones and the Kingdom of the Crystal Skull, heel simbolies met kommuniste as antagoniste) waar die Asteke duisende jare lank hulde en menseoffers bring aan gode (ruimtewesens) wat maar per ongeluk hier ‘n noodlanding op aarde kom maak het (vermoedelik het die Asteke die doel van orgaanoorplanting of ‘nuwe hart’ verkeerd verstaan?). Met behulp van die mense het die ruimtewesens ‘n landingstrook en beheertoring gebou (bietjie primitief, maar die Tenochtitlan is ‘n goeie radiomas), en in ruil is die mense met spesiale middels en tegniek genees en bietjie lewensfilosofie geleer. Die ruimtewesens het toe maar weer met ‘n ligskag opgevaar en het saam met die ander in ‘n ruimteskip verkas. En is nooit weer gesien nie. In die volksmond bly hierdie verhaal van “gode” agter wat eendag sal terugkeer behoue. So duur die menseslagting op die offeraltaar net meedoënloos voort… jaar in, jaar uit… in die hoop dat die gode eendag sal terugkeer.
D’averro: wie is nóú verkramp, as ek mag vra?
***
Gelukkig is Afrikaans te klein en te jonk om oor sulke luukshede te tob. Ons weet mos hoe dit gaan eindig. Dit gaan ons lankal nie meer aan nie; op ons karvele is daar ‘n wêreld daarbuite om te gaan verken.
Nee, sulke goedkoop politiek is bedoel vir die twitter-gemaal van die Engelse, Amerikaanse, Russiese, Franse, Spaanse en Duitse kultuur wat reeds ‘n oorversadigde punt bereik het en hopeloos te veel tyd en geld op hande het. Daardie volke het elke boek en DVD ter wêreld klaar vertaal/oorgeklank op hul boekrak en sit nou ledig en verveeld vir mekaar grommend en loer. Laat hulle mekaar maar uitmoor. Hou jou daaruit!
Het ons nie sedert die 1700’s juis hierdie vlaag op vlaag modegiere in die akademie en godsdiens beleef nie? En wat het gebeur? Dit het sy loop geneem, tog oorgewaai en op niks uitgeloop. Soos die hutsmerke aan die regterbalk op twitter – dis niksseggend. Die Afrikaners wat soos modeslawe agterna gedraf het, het net hul tyd, energie en geld gemors. Dit is vandag slegs ‘n vae kantaantekening, ‘n voetnota in die geskiedenisboeke. As jy dit dan weet, liewe leser, waarom de donder dan meedoen?
Jy voer verniet jou kruistog op twitter, hoeveel mense het jy al bekeer? Daar word gedurig gesê die volke moet met mekaar gesels en luister. Maar kom nou, ons weet waarop dit gaan uitloop. Elkeen het net sy eie standpuntjie, steek hardnekkig daarby vas, en die hele storie ontaard in ‘n moddergooiery, verwyte, uittarting en die selfoonmaatskappye wat lag-lag hope geld maak uit jou kosbare data. Skryf eerder ‘n ordentlike boek of artikel. Diegene wat spog met hul hoeveelheid volgelinge (korreksie, kykers) maak hul bowendien skuldig aan argumentum ad populum. 2 miljoen volgelinge beteken nog nie jy het gelyk nie. Jy moet daadwerklik ‘n aandagvraat na kitsroem wees as jy so laag wil daal.
Soveel negatiewe energie. Die sleutelbord op jou selfoon of rekenaar kon veel nuttiger ingespan geword het.
Word eerder ‘n gód in Afrikaans!
4. Afrikaans maak van jou ‘n god
Ek het met heelwat Duitsers, Engelse, Franse en Hollanders die afgelope dekade gesels wat by Afrikaans betrokke is. Dit wil vir my voorkom of Afrikaans meer soos ‘n vakansie langs die see, of ‘n soort uitspanplek vir hulle is. Weg van die gemaal, weg van die gesketter en geruis. Weg van die stadsgraffiti. ‘n Skoon nuwe lei. Hierdie taal kan hulle soos ‘n sandput gebruik, al hul kragte daarop toespits en onverhinderd gestalte aan hul werk gee. En geniet! Hierdie mense beskik seker oor al die kennis ter wêreld, maar voel oorbodig, is miskien selfs soos ‘n oorlas deur hul eie mense (kultuurgemeenskap) of deur binnekringpolitiek uitgestoot en uitgesluit. Dink maar aan 50 Wiskundeonderwysers by een enkele hoërskool. Wat volg is die “oorspoel- of oordrageffek” (spillover) soos mens in die ekonomie ook kry.
Nou ontdek hierdie individue ‘n leë plekkie op dié wêreldrond waar daar wel mense is wat bereid is om na hulle te luister en vrae te vra. En natuurlik kry hierdie mense eiewaarde of voel ten minste weer mens. Ek dink dit is wat Afrikaans bied wat groot tale nie kan nie (al is daar maar ‘n handjievol Afrikaners wat kan saampraat oor allerlei onderwerpe). Daar is ook ‘n nugterheid, want hul voel nie so “omgeëllie” oor Afrikaans, soos ons wat die taaldiskriminasie, die erns van die saak, aan ons eie bas voel nie. En jy het daardie bedaarde raad tog nodig. En die ekstra paar hande en boeke uit oorsee is van onskatbare waarde. Die meeste buitelanders is plat op die aarde, wil ook nie voor in die koor wees nie (hoe jammer…), maar verkies eerder om agter die skerms te werk, bly op die randgebied en meng allermins met die hoëkoppe.
Miskien moet ek dit so stel: as jy in Afrikaans deeglike niefiksie of fiksie téén die hoofstroom skryf, hoe dikker hoe beter, is die kanse goed dat die boek nie weer herdruk sal word nie. Dis jammer. Máár jy kan seker wees jou boek gaan oor 200 jaar heeltemal vóósgelees wees; en indien nie, sal ‘n roofkopie êrens op die internet rondsweef. Dis mos verbode, en verbode vrugte smaak mos vorentoe! Daar sal met die moderne internet en boekmarkte altyd iemand wees op die uitkyk vir ‘n boek in Afrikaans oor ‘n sekere onderwerp of genre.
Wat in Afrikaans se voordeel tel is die ‘agternaperspektief’. Ek dink byvoorbeeld aan Heilna du Plooy se verwerkte proefskrif, Verhaalteoriein die twintigste eeu (1986), wat in ‘n neutedop die ontwikkeling, uitbou en diskoerse opsom van die strukturalisme. Dit is nie ‘n besonder dik boek nie, maar dit spaar baie tyd as wat dit die Afrikaanssprekende student sou kos en moegmaak om elke liewe boek in die geskiedenis eers deur te werk. Dis nou wel die bloed en konfetti opvee van die debatpartytjie in Europa en Amerika (wat toe tog wel op niks uitgeloop het), maar Du Plooy het nie haar tyd gemors nie, want daar was nog niemand wat hierdie deel van die letterkunde uitvoerig behandel en selfs studentevriendelik gemaak het in Afrikaans nie.
Ek dink André P. Brink, die ou prima donna, moes hom eerder van sy knorrige politiek en pruttelrige pogings afstand gedoen het en maar liewer by vertalings uit fleurige Frans gehou het. Ek sit byvoorbeeld hier met Michel Strogof (1876) deur Jules Verne wat deur ene Chris van Lille (dis nou Brink) vertaal is in 1969 (op heuglike 34-jarige ouderdom). Met die oorspronklike Frans op die rekenaarskerm en die boek voor my, leer mens hoe ‘n Fransman dink en hoe jy die woorde in Afrikaans kan oorsit. Dit help my baie met my Franse studies. Natuurlik is die vertaling nie so lugballon-lig en plek-plek ligsinnig soos ons Jules Verne nou al so goed ken met sy ironiese woordespel nie. Die Frans pas by Verne se “beweeglikheid” en “vlugvoetigheid” van sy karakters, altyd op reis, altyd aan die beweeg, vinnige tempo.
En dan het ons my gunsteling-omie: professor emeritus Gerrit van Wyk Kruger. Ek glo nie hy weet seker wat blackface beteken nie, maar wat maak dit überhaupt saak? Hy is een van die min wat nog Grieks en Latyn ken! Ek was heel toevallig op Gordonsbaai by daardie boekehuis in Kusweg (met Mercedes op die dak) toe ek op Die Griekse ou Komedie: Aristophanes (2019, 305 pp.) afkom wat so stil-stil verskyn het. Dit is asof die skrywer op sy hoë ouderdom, in sy vroeë tagtigs, al sy kennis nou neerskryf terwyl sy kragte hom dit toelaat. ‘n Mens kan brokkies van die inligting daarin vervat gemaklik op Wikipedia deel wanneer die tyd reg is. Dit is nog skietgoed in die Afrikaanse arsenaal. Hy stel die voorbeeld vir ons afgetrede akademici wat Afrikaans wil bevorder.
En dan, dit verstom my hoe wetenskapsfiksieboeke (soos Deur na Nebula 9 en Inversium deur François Verster), wat nie ‘n dag se advertensie gekry het in die hoofstroommedia nie, voortdurend by ons plaaslike biblioteek uitgeneem en in omloop is (ek praat nou van vóór die noodtoestand afgekondig is). Sulke boeke het ‘n beperkte druk, en tog is die gewildheid verhoudingsgewys, en gegewe hul stil-stil verskyning, besonder hoog, want die gehalte van die boeke is beter as dié van uitgewers wat volgens ‘n skoolse kriterium werk om polities korrek te wees en so middelmatigheid bevorder. ‘n Aantreklike voorblad kan wragtig nie alles red nie. Ook Moltrein deur Dan Roodt word nog voortdurend uitgeneem, en ek bedoel – dit is immers 16 jaar later.
Dit is ook selde, indien ooit, dat jy in Afrikaans vier of vyf vertalings van een boek sal kry, maar selfs in Nederlands verloop nuwe vertalings teen ‘n slakkepas. De Instituten van Justinianus (1941-vertaling deur advokaat Oltmans uit Latyn) op my boekrak verskyn eers meer as tweehonderd jaar ná die laaste vertaling in 1734 deur Cornelis Ortwijn (Cornelius Ortwinius), volgens die voorwoord. Hoekom eers in 1941 weer? Eenvoudig. Die wet van Godwin: reductio ad Hitlerum. Die tydsgees het ‘n nuwe vertaling genoodsaak. Volgens Paul van Warmelo (Die oorsprong en betekenis van die Romeinse Reg, 1978, pp. 209-210):
Die Romeinse reg is dus onherroeplik verbind aan die idee van ‘n Europese beskawing. Daar waar inbreuk gemaak word, kom die Romeinse reg in die gedrang en word dit ‘n speelbal van die politiek. So in die Fascistiese Italië was die gedagte dat die vroeë Imperium Romanum moet herleef. Dus moes die Romeinse reg en die studie daarvan aangewakker word as die reg van die imperium. Daarteenoor Duitsland, in die gees van die N.S.D.A.P. , waar uitdruklik neergelê is dat die Romeinse reg uitgeskakel moes word. Hierdie reaksie in Duitsland het as voordelige kant vir die Romeinse regswetenskap gehad dat, alhoewel die Romeinse regswetenskap in groot mate afgebreek was, het baie vlugtelinge die wetenskap in Engeland en Amerika gaan voed waar die Romeinse regswetenskap nooit buitengewoon hoog gestaan het nie.
En hierdie gebeurtenis kon juis later daartoe aanleiding gegee het om Latyn vir voornemende regstudente in die wet van Suid-Afrika in 1965 as pligvak te veranker (wat sou voortduur tot 1994). Wat ook weer aanleiding gegee het tot prof. Henri Gonin wat die wetboeke op sy hoë ouderdom in Afrikaans vertaal het. Dit het ‘n interessante rimpeleffek.
Ek herinner my ook aan die (outo)biografieë uit die 1940’s, soos dié van predikante, wat soos nog ‘n legkaartstukkie van die Suid-Afrikaanse geskiedenis pas.
Met ander woorde: as mense tevrede is met jou werk, sal hulle dit aanhou gebruik. En eendag selfs nuwe werke met die oue [joune] vergelyk. Dit maak nie saak hoe gering jou werkie in Afrikaans is nie – dit is soos skulpe, bamboes en seewier op die strand wat van tyd tot tyd deur die getye weer uitgespoel, teruggetrek en weer uitgespoel word. Daar sal altyd iemand wees wat een of ander tyd jou werk sal raaksien, afbuk, optel, herontdek of oor navraag doen.
5. Afrikaans-kennis maak vertaling eintlik oorbodig
As daar aangevoer word dat Engels die universele taal is wat ander tale oorbodig maak, dan sal die intellektuele elite stik van die lag. En ‘n paar druppels peperduur Romanée-Conti per ongeluk op die Persiese tapyt mors.
By ‘n boekwinkel op die Strand kom ek af op The Lost Journal of Indiana Jones (2008). Dit is eerder ‘n plakboek vol uitknipsels, want ‘n joernaal het ek my meer woordryk voorgestel. Maar iets hinder in die silinder. Indiana Jones is glo 27 tale magtig, waaronder Italiaans. Hoe kom dit dan dat hy die “English edition” van La Gazzetta di Venezia lees noudat hy meer grys op die slape het? Selfs die kaart van Venesië is in Engels! In die jare voor die internet, waarin die verhaalgegewe afspeel, sou jy geen oomblik laat verbygaan om Italiaanse leesstof te versamel nie.
Hoekom vertaal Jones tekste uit Latyn, Frans en Duits in sy ‘joernaal’ vir homself in Engels? Ek kan jou verseker, ‘n akademikus wat oor vele tale en talente beskik sal hoegenaamd nie die moeite doen nie. Die opsomming van ‘n boek sal hy wel in sy moedertaal skryf, gewoonlik as hy wil keer dat hy die inhoud vergeet. Of skielik ‘n woord of sinsnede sal oproep en vergeet op watter bladsynommer dit nou weer was (‘n boekmerk help ook). Vir my is die toppunt van onnoselheid waar Jones die hoogs geheime Latyn op die Tempelier se skild in Engels op die volgende blaaie vertaal. Waarom op dees aarde sou jy dit doen? ‘n Joernaal kan immers wegraak, deur die Nazi’s of Kommuniste gesteel word…
Wie ook al die boek geskryf het, maak van prof. Indiana Jones, die erudiet en argeoloog-avonturier, net ‘n windbuks. [Maar dit weet ons lankal. Ja, ek weet die boek is vir die Engelssprekende gehoor geskryf wat nie van beter weet nie!]
Dis so goed ek vra ‘n Afrikaner om elke liewe dingetjie op die internet wat hy vlot in Engels of Hollands of Duits kan lees vir homself in Afrikaans oor te skryf. Dit is mos onsinnig!
T.J. Haarhoff skryf wel soms die Afrikaanse vertaling van party Griekse of Latynse tekste in die briewe gerig aan sy gestorwe vakgenoot Reinhard Kottich, maar dit is anders. Haarhoff stel dan uitdruklik iets soos: “nou hoe sou mens dit in Afrikaans stel?” So nou en dan stel hy wel sy Afrikaanse artistieke vermoëns op die proef. Agterin die bundel briewe is ook ‘n hele glossarium wat al die Latyn en Grieks “vir die skoolgaande jeug” verklaar, wat vir jou sê die vertaling van Grieks en Latyn tussen vakgenote is onnodig. Die boek is dan ook aan die Helpmekaar Hoër Meisieskool (Johannesburg) voorgeskryf in 1943.
Op soortgelyke wyse kan mens jou afvra of vertalings van Afrikaanse tekste, in welke vorm dan ook, in Suid-Afrika werklik altyd nodig is.
6. Afrikaans se voortbestaan is vir Engels (en welke ander tale dan ook) se eie beswil
Volgens hom word vergeet van artikels wat in Frans vertaal word, wat juis op duursame wyse Frans versterk en selfs uitbrei; ook word uit die oog verloor dat ‘n artikel nou wel in Engels geskryf mag wees, maar dit kom vanuit ‘n Franse en Franstalige gemeenskap, dat die wérk in die laboratoria of op straat in Frans onderneem word, wat gevoed word deur wetenskaplike produksie in Frans; ook die onderwys geskied in Frans, hoewel daar uit ‘n verskeidenheid bronne (ook vreemdtalige tekste soos Duits) geput word.
Omrede hierdie gee-en-neem uit die makro- en mikro-omgewing belangrik is, behoort meer moeite gedoen te word om ‘n volhoubare harmonie daar te stel, ‘n soort etiese pligsbesef, ‘n maatskaplike verantwoordelikheidsin, waarin jy “teruggee” aan die gemeenskap waaruit jy put (bv. Frans aan die Franse gemeenskap, bv. deur die ontwikkeling van vakterminologie), anders word dit ‘n soort monokultuur wat niks in die taalakker terugploeg waaruit slegs gemaai word nie. Die voedingsaarde van Engels (by name ander tale en kulture wat maar te gewillig in Engels publiseer) word juis sodoende net leeggesuig.
Dis soos ‘n kolossale bloekomboom wat al die water en minerale opsuig en die ander plante rondom hom laat vrek.
Volgens Hamel is elke liewe eentalige model uiters ongeskik – juis omdat dit hier eerder, anders as wat sedertdien lank deur die Franstalige en Spaanssprekende wêreld toegepas word (juis oor die taalminderhede wat in die verlede verdruk is), om mag gaan, en nie om die ondergestelde tale te verdedig nie (in die Franse en Spaanse skole word benewens plaaslike tale ook buitelandse tale aangebied). Die eentaligheid van Engels gaan sy moedertaalsprekers op die lange duur ook duur te staan kom, juis omdat die aanleer van ander tale ‘n mens leer om buite jou eie klein wêreldjie te dink, om die grense te weerlê en nugter/wetenskaplik te dink. Maar noudat die buitelanders die werk vir hom doen, is die buitelanders besig om indirek hul eie kultuur te ondermyn, wat die hele makro-omgewing sal skaad.
Hamel stel eerder veeltalige groeipunte voor waaruit ander tale ook voordeel kan trek (soos uitruilprogramme tussen Frans-Spaans-Italiaans-Portugees). Dit dien as die goue middeweg tussen die “Franse Pool” (wat Frans as internasionale wetenskapstaal wil bevorder) en die “Engelse Pool” (wat druk op ander plaas om te swig voor hom as internasionale taal).
Met Afrikaans is dit niks anders gesteld nie.
7. Afrikaans dien as kruk op universiteit
Of die professore en hooggeleerdes wat slegs skynbaar Engels magtig is dit nou wil hoor ofte nie, die studente verstaan dikwels hoegenaamd nie ‘n enkele woord wat in die studiegidse staan nie. Dikwels omrede die Engelse vertalings (soos uit Frans of Duits) waaruit ondeurdag en so mildelik aangehaal word absoluut power is. Of omrede die proffies hulself nie eens in Engels kan help nie. ‘n Teks uit die pen van Gérard Genette, Satre, Lacan, De Saussure, dokters, ingenieurs… te veel nuanses wat verlore gaan wat ‘n knopingspunt in die oorspronklike werk vorm. En die studente sal dit gou genoeg vir jou sê.
In my voorgraadse jare het van die studente (wat hul werk in Engels ingelewer het) gekla hoe moeilik, lomp, vaag en omslagtig die een Engelse studiegids geskrywe is. Dit het hulle genoop om die Afrikaanse gids af te laai (en selfs mekaar op die internetforum aangeraai om dit te doen), bloot om te probeer verstaan wat op dees aarde daar aangaan. En hulle was heel tevrede met die aanbieding en die eenvoud van die Afrikaanse bewoording. Met die twee boeke naas mekaar op dieselfde skerm kon die vrae makliker beantwoord word.
Maar wat nou as daar geen Afrikaanse gids was nie? Soos dit wel vandag die geval is?
Ek kom nou die dag in Gordonsbaai af op ‘n studiegids uit 1993, wat die ooreenkomste en verskille tussen Homeros se Ilias en Vergilius se Aneïs bespreek. Op bl. 27 van die UNISA modulegids CCU201 staan daar:
Die voorgeskrewe boek vir hierdie afdeling is The Aeneid of Vergil, translated by A.Mandelbaum. […] Ons kan ook die uitstekende Afrikaanse versvertaling aanbeveel van N.A. Blanckenberg Vergilius: van Wapens en ‘n Man. […] sowel as die prosavertaling van J.T. BenadéVergilius: Die Aneïs.
Nou wonder ek… sou die Engelssprekende student van die geleentheid gebruik maak om ook die Afrikaanse tekste deur te werk, of is die Afrikaanse student die enigste wat hierdie tweetalige voordeel sal benut? Vandag met die internet is daar boonop nog Duitse, Franse, Italiaanse, Russiese en Hollandse vertalings almal gratis en toeganklik.
Dit het my ‘n dure les geleer. Want selfs vandag nog as ek ‘n Wikipedia-artikel uit Duits in Afrikaans vertaal, kyk ek na, sê nou maar, die Deense of Franse vertaling (ander kulture) of ek nie miskien ‘n ander nuanse misgekyk het nie. Onthou, vertaling is interpretasie, en ‘n Fransman of Deen sal anders na die bronteks uit die buurland kyk. Indien daar wel ‘n ander uitkyk bestaan, kontak ek die skrywer, net om doodseker te maak. Daarna sal ek ‘n kollega vra of hy verstaan wat ek geskryf het en of dit pas by die oerteks. Meer as een maal het my veeltalige Frans-Duits-Engels-Afrikaanse kollega aan my gesê ek gee die teks beter in Afrikaans weer as wat dit daar in Duits staan.
Dit bring ons by die volgende punt.
8. Afrikaans vergemaklik die vloei van inligting en spaar tyd
Daar is ‘n groot verskil om 16 miljoen soekresultate deur te sif en slegs 327. Van hierdie 16 miljoen is absoluut nuttelose gebrabbel, spieëlbeeldwebwerwe, onbruikbare masjienvertalings, kwetsende kommentaar op Twitter en Facebook. En dan weet jy nog nie eens of die inligting korrek is nie. Geniet maar jou naald in die hooimied soek.
Afrikaans bied jou die geleentheid om daardie één sinvolle artikel te skryf wat onmiddellik die nommer 1 op die lys sal word. Help gerus ander mense tyd spaar. Daar is derduisende ander onderwerpe en vakgebiede wat vir Afrikaans nog braaklê.
9. Afrikaans is sinoniem met markdiversifisering, markuitbreiding, nismarkte en welvaartskepping
Hart sê die Afrikaners het na afloop van die Eerste Wêreldoorlog en die Groot Depressie nié, soos die huidige stand van sake is onder die ANC-bewind, die Engelse maatskappye vir hulself begin toeëien volgens ‘n puntekaartstelsel nie. Nee, geskoei op Old Mutual stig jy Sanlam en geskoei op Barclays Bank stig jy jou eie Volkskas.
Met ander woorde: Op so ‘n patroon kan jy as’t ware die mark verdubbel en selfs meer geleenthede en ‘n wye markkeuse skep. En werksgeleenthede. Dit laat my amper dink aan die Versuiling in Nederland waar Katolieke, Protestante, Liberales (die klassieke soort) en Sosialiste slegs met hul geesgenote gaan sake doen het. Dit het aanleiding gegee tot die stigting van wie weet hoeveel verskillende universiteite en instansies wat vandag nog bestaan. Onenigheid bring sy voordele.
Daar steek waarheid in wat Hart sê, maar wees versigtig. Uit Inleiding tot die Ekonomie (1951, Schumann en Franzsen) haal ek net die volgende:
Jy het in Suid-Afrika voor 1860 hoofsaaklik dorps- en streeksbanke op die platteland gekry. Meer divers kan jy jou nie indink nie. Soos mens jou maar kan indink is daar ook spesiale geld onder die tafel deur wat aan familie en vriende uitgeleen is, geen takkantore om risiko’s te verdeel nie, geen beperkings op die hoeveelheid kontant wat uitgegee is nie, en boonop – geen publikasie van kwartaallikse balansstate nodig nie. Maar sulke banke was so te sê ongereguleerd, want die wetgewing was toe nog hondmak.
Al die depressies van 1865, wat so te sê niemand gevoel het nie, want die meeste was nog op plase selfonderhoudend en selfaangewese (eie seep van beesvet, velskoene), met kinders by dosyne gebore op die kooi van hooi…, die Diamantkrisis (1881) en Goudkrisis (1881-1890) was bloot banke wat hul deur die optimisme laat meevoer het en te veel geld uitgedeel het. En so hul vingers verbrand het.
Dus, die geringste knik en die dorpsbank stort soos ‘n kaartehuis in duie. Toe kom daar die Imperiale Banke wat voorsien in betalings op nasionale en internasionale vlak, wat die streeksbanke een na die ander uitkoop of inlyf – onder andere deur Standard Bank. Die “eenvoudige selfgenoegsame plattelandse en dorpsekonomie” was verby. Die voordeel van hierdie Imperiale banke was dat jy 4% rente verdien het op jou deposito’s (0,0% by die dorpsbanke) en die uitleenrente aansienlik laer was as die 12% vir die voorskotte van “dorpsbanke”.
Nou moes mense ook sedert 1865 begin belasting betaal op kontantonttrekkings/note-uitgifte, en so het die tjeks besonder gewild geraak – 82% van die Unie van Suid-Afrika het in 1929 en 83,4% in 1938 het tjeks eerder as kontant as betaling gebruik. Kompleet soos ons vandag – kontantloos – debiet-/kredietkaarte gebruik. Engeland se tjekgebruik was in Maart 1939 op 74,3%. In Kanada, Australië en Nieu-Seeland is die verhouding ook gewoonlik oor die 70%, terwyl in Swede, Switserland, Denemarke, Japan, Holland en Italië dit tussen 50% en 70% was. Die lande wat die potte vol silwer met hulle orals soos huisgode rondgedra het was Frankryk, Duitsland en Noorweë wat nog doer onder die 50% gelê het. In daardie opsig was Suid-Afrika reeds modern, selfs sy tydgenote ver vooruit.
Skrikwekkend, wel: in 1926 is 95% van die Suid-Afrikaanse bankwese beheer deur ‘uitlanders’. Vernaamlik Standard Bank en Barclays (soos die streeksbanke een na die ander vrywillig of noodgedwonge ingelyf is of toegemaak het). Eers in 1940 het Volkskas sy deure oopgemaak (en sou in 2020 sy 80ste bestaansjaar gevier het); waarom die Afrikaner nie by Nederlandsche Bank (Nedbank) gebly het nie, weet ek nie. Dalk was hulle te volksvreemd. Die stigting van Volkskas volg nie verniet twee jaar ná die herdenking van die Groot Trek nie.
Met een ding sal ek ook saamstem: as ‘n Afrikaner nog ontuis en huiwerig sou voel om sy banksake in Engels te reël, of sy geld in “vreemde hande” oor te laat, dan sou Volkskas hom beslis gerus stel. Dis immers nie ‘n bank wat die “vreemde in” gaan weghol of die geldmag befonds nie (of watter ander stories kon rondgeloop het). En die bank had ‘n klinkklare visie.
Hierdie bedrywe in Afrikaans beteken outomaties meer werkskepping, meer geld vir die staatskas en minder mense wat van sosiale toelaes afhanklik is. Terselfdertyd beteken dit die geld gaan nie slegs na één poel van één burokraties-monolitiese maatskappy (en daardie één baas hand-om-die-blaas met die regering) nie, maar word vryelik versprei en verdeel.
Ek dink byvoorbeeld aan die dame in Roodepoort wat vanuit haar huis deur die internet (met ‘n besonder knap rekenaarstelsel) byna nie kan voorbly met die besendings van tweedehandse Afrikaanse boeke nie. Haar mark ís vernaamlik Afrikaanse boeke. Sonder Afrikaans sou sy geen bestaan kon maak nie.
Ek dink ook aan die versekeringsmaatskappy wat geld belê in die Afrikaanse taal. Sonder Afrikaans sou hy nie bestaan nie.
En as jy nog enigsins twyfel oor die markwaarde van Afrikaans: die Kerk van Sciëntologie, wat nogal berug is vir sy stywe ‘oudit’-pryse per sessie, het juis sy handleidings in Afrikaans laat vertaal. Niemand sou dit doen as daar geen potensiaal was om lidmate te werf nie. Forbes het ons ‘n groot guns bewys deur die Afrikanername te publiseer onder “die rykste Suid-Afrikaners”…
10. Afrikaanse boeke floreer hoe slegter die Suid-Afrikaanse ekonomie krepeer
In dieKaapse Bibliotekaris van April 2017, sê Nicol Stassen, uitvoerende hoof van Protea Boekhuis, wanneer daar na die mark vir gedrukte algemene boeke in Suid-Afrika gekyk word — universiteits- en skoolhandboeke uitgesluit — moet jy onderskei tussen ingevoerde en plaaslik gepubliseerde boeke. ‘Die internasionale Engelse aanbod verkoop verreweg die meeste, maar wat plaaslik gepubliseerde boeke betref, vaar Afrikaanse boeke baie beter as Engelses.’ Maar dan sê hy: ‘As jy ’n uitgewer in Suid-Afrika is, moet jy vaklektuur publiseer — in Afrikaans. Die verkope van plaaslik gepubliseerde Afrikaanse vaklektuur oortref dié van Engels verreweg.’
Hoe swakker die Rand/Dollar-wisselkoers, hoe duurder gaan jou buitelandse invoermark begin raak. Jy gaan dus twee keer na die prysetiket moet kyk voordat jy daardie glansomslag uit Amerika of Brittanje laat oplui. Of miskien sal jy liewer een tweedehands wil koop. (Dit bied natuurlik ook geleentheid vir die Afrikaanse Wikipedia om uit te brei, want die vraag na inligting gaan nie verminder nie…)
Soos ek op Wikipedia opgesom het uit ‘n artikel ook deur Marlene Malan, DeKat, van 2016:
Sowel Nicol Stassen as Melt Myburgh meen om ‘n boek in Engels te skryf met die oog op die buitelandse mark, waarborg nie baie geld of sukses nie. Melt Myburgh van Penguin Random House voer aan: “Ons sal dikwels ‘n niefiksietitel tegelyk in Engels en Afrikaans publiseer. Boeke wat in Engels verskyn, vind nie noodwendig nie, en eintlik relatief selde, ‘n tuiste in die buitelandse mark, omdat die markte en hul lesers se smake so dramaties verskil. Dikwels maak mense die fout om te dink as hul boeke in Engels is, gaan die buitelandse mark daarvoor val. Niks is verder van die waarheid nie.” Een sprekende voorbeeld is Carol Campbell se My Children Have Faces (2013) by Umuzi was ook as Karretjiemense (2013) verskyn het. Volgens Campbell self was daar teen die einde van 2015 maar omtrent 800 eksemplare van My Children Have Faces in die oorspronklike Engels verkoop, terwyl in dieselfde tyd 12 000 Afrikaans vertaalde kopieë van die hand gesit is. Volgens Nicol Stassen, uitgewershoof van Protea Boeke, gaan die vertalings ook dikwels gepaard met ander faktore soos gehalte, bekendheid van die boek, lesersmaak, faktore en vraagstukke waarmee die lesers hulle kan identifiseer of die bekendheid van die skrywer (en vertaler), asook in hoeveel tale ‘n boek reeds vertaal is.
Ongelukkig tref die swak Rand/Dollar-wisselkoers ook e-boekgebruikers swaar, afhangend watter toestel jy gebruik. Afrikaanse e-boeke op Amazon is ook nogal sterk aan die Rand/Dollar-wisselkoers gekoppel, terwyl platforms soos Google Play vryelik prysdiskriminasie toepas sodat diegene in Derdewêreldlande, dis nou Suid-Afrika, daaruit kan baat. Onthou, e-boeke is ‘n diens, nie ‘n boek met inherente waarde nie. Die kontrak verval met die dag van jou dood. Ná jou dood kan niemand die boek meer lees nie. En boonop, soos mnr. Leon Lemmer in ‘n kommentaarbalk oor Amazon vermeld het, en ek persoonlik ervaar het op Google Play: die inhoud van die boeke verander oornag. Dit spaar natuurlik so geld, anders moes jy elke keer ‘n nuwe uitgawe gaan koop, maar wat as jy die heel eerste weergawe wou gehad het? Of jou notas nou afgevee is?
Nadat ek die Vrouekeur se een artikel (9 November 2018) deurgelees het, lag ek my oor ‘n mik hoe mense ontstoke raak oor hoe duur nuwe e-titels is wat pas verskyn het op die rakke van Amazon. Ek kan nie glo hoe onnósel die besete Afrikaanse lesers is nie. Hulle is Pavlov-brakke vir reklame, dis ‘n tragedie! Mens, waarom moet jy nou onmiddellik ‘n e-boek gaan koop? ‘n Haastige hond verbrand sy mond. Dis nou nie asof die boek uit druk gaan raak nie? Gee kans vir die mense om genoeg negatiewe kommentaar te lewer. Teen daardie tyd is die boek ook doodgeanaliseer en die nuutjie het oorgewaai. As die verkope na drie maande of ‘n jaar afplat, dan sak die prys weer. En jou impulsiewe koopwoede sommer ook. Dis tog logies! Dink so daaraan: aan die anderkant van die ewenaar is die boek goedkoper vir ons buitelandse taalaanleerders…
Hou ook maar die uitskottafel by die plaaslike boekwinkel dop. Verder kan jy altyd ‘n boek by jou plaaslike biblioteek teen ‘n minimale bedrag reserveer.
Ek verkies natuurlik om die middelman totaal uit te skakel en ‘n hoër bedrag vir ‘n gedrukte getekende kopie te betaal wat spesiaal aan my gerig is. Maar alleen as die boek homself bewys het. Gewoonlik het die skrywers ‘n paar ekstra kopieë oor wat hul gewoonlik vir geskenke kan gebruik as ‘n tuil blomme of bottel wyn nie vir die geleentheid sal deug nie (dis nou letterlik “iets van jouself gee”), en die Suid-Afrikaanse skrywerskring is maar bra klein. Die waarde van die boek sal aanhou styg en Afrikaans op die koop toe meer (ekonomiese) gewig gee. In ons onvaste digitale wêreld sal die argeoloë en boekhandelaars van die toekoms my beslis eendag dankbaar wees.
11. Suid-Afrikaanse Engels en ander inheemse tale is reeds deurspek van Afrikaans
Tensy jy in Londen bly, kan jy maar ophou Brits probeer praat. Jy sal dit nooit in der ewigheid regkry nie. ‘n Redelik lywige A dictionary of South African English (1978, 1980, 1987, 1991-1993) deur Jean Branford het lankal verskyn. En jy sal verstom staan hoeveel Afrikaanse woorde daarin vervat is. Say again? The other side of South African English (2016) het ondertussen ook verskyn. Die medewerker, dr. Malcolm Venter, skryf hierdie Afrikaanse teenwoordigheid egter toe aan Apartheid,
which kept whites apart from people of colour, thus minimising the opportunities for linguistic influence. With greater integration in schools and in society it is highly probable that the African languages will influence SAE to a far greater extent.
Aikôna. Ek glo dit vir geen oomblik nie. Dit is absoluut loutere twak. Om twee redes.
Nommer 1. Die taalverandering sou ‘n eeu tevore al plaasgevind het. En dit het nie. Waarom?
Branford se koerantberigte en boeke waaruit sy aanhaal dateer alte dikwels uit die 19de eeu tot 1970’s (die kopie wat ek het). Hou in gedagte: op 16 Augustus 1800 het die eerste eksemplaar van die Kaapsche Stads Courant en Afrikaansche Berigter / The Cape Town Gazette and African Advertiser immers verskyn, die begin van die Suid-Afrikaanse pers (‘n Wyse van spreke, Wessel de Kock, 1983, bl. 22).
En reeds inProeve van Kaapsch Taaleigen in Changuion se oorbekende werk, Nederduitsche taal in Zuid-Afrika hersteld (1844), vind ons Anglisismes, wat duidelik vanaf 1806 of vroeër al in Kaaps-Hollands begin posvat het. Wil jy werklik vir my kom sê die Engelse was onomwonde vreeslik taalpuristies as hul deur die Afrikaans/Hollandssprekende platteland gereis het? Lank voor Apartheid?! En Afrikaners wat stad toe gegaan het om handel te dryf? Ek kan my nie indink dat Afrikaners, wat teen 1930 nie eens almal tweetalig was nie, absoluut geen, maar géén letsel gelaat het op die ‘suiwer Engels’ wat immers daarvoor berug is om elke leenwoord tot sy beskikking op te raap nie. Vra maar vir Frans. Vra maar vir Hindi en al sy ander kolonialiseerde tale. Sou hierdie Boeretaal geen invloed in Kaapstad hê nie?
Toe Branford se boek die eerste maal uitgegee is, was dit al 1978, 30 jaar ná 1948. Nooit gedink Afrikaans het sulke verswelgende taalinvloed op Engels binne so ‘n kort tydjie nie. Dit hou geen steek dat immigrante sedert 1950 toe eers met Afrikaners te doene sou kry nie. My grootouers van vaderskant was ‘rou’ Hollanders (Rotterdammers) wat genaturaliseer is, en tog praat en skryf ek en my pa Afrikaans. Afrikaans is toe lankal reeds gevorm en gestandaardiseer. Die nuwe stratum Suid-Afrikaanse Engels se impak sou ook nie anders gewees het op nuwe immigrante, soos uit Litaue, wat buitendien Engels moes aanleer nie. ‘Rou’ Engelse en hul kinders sou, net soos in Australië, ook met verloop van tyd maar aan die nuwe woordeskat, uitspraak en tradisie gewoond moes raak.
En lees met vrug die Duitse sendeling Hermann Theodor Wangemann se reisbeskrywing,Eine Reise-Jahr in Süd-Afrika, wat vergewe is met Afrikaanse woorde en sinne. En snaaks genoeg, hierdie Wangemann skryf oor skole en Xhosas in die Kaap vóór 1868 (publikasiejaar). Dan praat ons nog nie eens van die Anglikaanse kerk, die Rooms-Katolieke Kerk, die Engelse sendelingskole waar Xhosas selfs Latyn geleer is nie. En Fort Hare University met Engels as voertaal! Van hoeveel eeue sonder ‘n stroom Xhosa en Zoeloe in die Engelse taal praat ons nou?
Nommer 2. Die taalkontak en die media onderskeidelik.
Hoeveel huishulpe het nie by die mense ingewoon nie? Of is selfs saam met vakansie geneem nie (want iemand moes tog die skottelgoed was?). Veral komend van die verligte Engelse wat mos roem oor hoe hul harte vir die onderdruktes gebloei het, sou ek juis meer Xhosa-woorde in die “Oos-Kaapse Engels” verwag het. Ek hoor dan nou die dag hoe ‘n bejaarde Engelse dame dan met die sakpakkers en kassiere in Xhosa praat, wel stadig, maar die aanhoorders luister aandagtig. Hier, in die Overberg! En my moeder se kollega, van huis uit Engels, het destyds vir Bantoe-administrasie in Kaapstad getolk, ook uit wat vandag die Oos-Kaap is afkomstig, gebore 1950’s (sy het met Xhosa-kindertjies as kind gespeel). In die hartjie van Apartheid!
Ek weet nie van jou nie, maar hoe meer tale mens onder die knie het, des te meer het mens die neiging om jou taal te verweef met daardie uitdrukkings waarvoor geen eweknieë in jou eie taal bestaan nie. Of net nie ritmies lekker op die tong loop nie. Die Duitse of Franse spreekwoord blits sommer ongevraagd uit die niet. Waarom sou Xhosa of Zoeloe ook nie?
Gepraat van: waarom het oudpresidente Mandela, Mbeki, et al. nog nooit voorheen o.a. Xhosaïsmes so taks ingewerk nie? Neem maar die holruggeryde ubuntu, byvoorbeeld. En, aangesien Branford hoofsaaklik haar werk van geskrewe dokumente bedien, wat het Nguni-sprekers gekeer om hul werke, met eksotiese couleur locale, by Simon & Schuster of Oxford University Press of trouens enige uitgewery in Engels uit te gee? Huh? Niks nie – daar was immers ‘n baie doeltreffende poskantoordiens. En wat van The Sowetan (sedert 1981), Drum (sedert 1951),The Star (sedert 1887!) asook ander Engelse streekskoerante? Briewe is tog geplaas van mense wat alle variëteite van Engels kon praat en skryf? Apartheid kon dit tog seker nie keer nie?
Blaai mens deur tweetalige Noord-Sotho- en Tswanawoordeboeke, spring die Afrikaanse leenwoorde soos vonke uit ‘n kampvuur, veral wat werksimplemente, meublemente, winkels en ‘n paar negosieware ens., betref. As Afrikaners dan nooit met hierdie taalgroepe omgegaan het nie, as gevolg van Apartheid, hoe het hierdie Afrikaanse woorde in hul taal dan beland? En omgekeerd? En hoe is die damme en paaie gebou sonder enige taalkontak? Dit maak mos nie sin nie.
Of het almal dan nou ‘n TV of radio (en dus blootstelling van Afrikaans) gekry? ‘n Luukse vir volkere wat onder Apartheid krepeer het, soos ons altyd goed laat verstaan word? Was al hierdie woorde reeds in die Hollandssprekende Zuid-Afrikaansche Republiek en Oranje-Vrystaat ingeburger, of kom dit heelwat later?
Die WAT het trouens, selfs in die 1950’s en later, nooit begrippe uit die inheemse tale in die Afrikaanse woordeskat ontken nie. Ook nie in sy letterkunde wat op die platteland (en stad – vergelyk Barrie Hough se Droomwa) afspeel nie. Waarom sou hy? Hierdie tale word tot vandag toe nog nooit as bedreigend vir Afrikaans ervaar nie. Inteendeel, die Bantoetale, soos dit destyds bekend was, is op Afrikaanse skole in Transvaal nog lank voor die Soweto-onluste aangebied.
Ek glo wel Afrikaans is, soos vandag, oor ‘n wye plattelandse gebied versprei, wat beteken noue kontak met ander inheemse tale kon nie vermy word nie. Engels was hoofsaaklik tot die stede beperk. Maar weer – taal strek wyd en die pen is magtig. Die stedelinge het geen meer seggenskap as ek nie. Ek, hier op die platteland in die Wes-Kaap, het net soveel impak op Afrikaans as die Akademie gesetel in Pretoria, Gauteng. Hoeveel van ons gevierde skrywers was inderdaad boere, soos Etienne le Roux? Ook hulle het vorm aan die taal gegee. Waarom was dit dan in Suid-Afrikaanse Engels nie ook so nie?
12. Afrikaans is ‘n aanvullende smaak en vrye keuse
Die persoon wat gesê het “‘n biblioteek van vertalings is soos ‘n kunsgalery van afdrukke” het nog nooit oorklankings in sy lewe gehoor nie. Of sy ore sit op die verkeerde plek.
Ek kyk gereeld tekenprente in ander tale as Engels. Hoewel Antoine de Rivarol in syDe l’Universalité de la langue française gesê het die Franse taal is nie eintlik geskik vir musiek nie, weet ons in 1784 het hy hoegenaamd nie van beter geweet nie. Kabaretstukke wat in Engels geskryf is, klink net beter in Frans. Dis asof Frans gemaak is vir die kleinkuns, of eerder, die kleinkuns vir die Frans. Maar Frans klink met die regte bewoording en sanger veerlig en soepel, met huppel en swaaie, waar Engels gewoon net plat of swaar klink. Die refrein van ‘n onbekende Franse lied soos ‘Allez ciao!’ stuur my saam met die lirieke en Boeing hoog die wolke in.
So luister ek die Italiaanse weergawe van Paw Patrol se ‘Pups Save a Mer-pup’ (I cuccioli salvano una cansirena). Die sanggedeelte van die Duitse, Spaanse, die oorspronklike Engelse, Franse en Nederlandse weergawes laat maar veel te wense oor. En hier deur my oorfone duik ‘n Italiaanse diva in my geestesoog op met spierwit GoGo-stewels en sing in ‘n verruklike 1970’s-pop wat perfek by elke toneelskoot pas. En dit pas by Italiaans; nie daardie kattekraam wat hulle ‘Italiaanse kletsrym’ noem nie. So jammer die Italianers het hul goeie sin vir smaak verloor. Hul Europop het teen die vroeë 2000’s die ganse wêreld verower (nou wel met Engelse lirieke). Ek dink aan Eiffel 65, DJ Quicksilver, Gigi D’Agostino, Mabel… Hoe het hierdie arme volk dan so ontaard binne net 20 jaar?
Kortom: sekere musiek en sekere liedjies pas net beter by sekere tale en stemme, maar elkeen het sy eie smaak. So bevind Lüdemann (hy noem homself ‘n ‘buitestaander’) hoe Duits en Sesotho, isiZulu en isiXhosa van die beste koormusiek oplewer (hy kon beslis Swahili ook bygevoeg het), maar dat Afrikaans sy koortradisie, anders as sy poësie en popmusiek, verwaarloos en ongelukkig nog nie lewenskragtig vanuit eie bodem ontwikkel het nie, maar eerder verwerkte stukke uit Europa of volksliedjies bly. Volgens hom stem die Afrikaanse kenmerke redelik ooreen met Duits, en kan die taal, soos Duits uit die Middeleeue hom van die tradisionele Latyn losgewikkel het, ‘n skoenlapper word. Ek moet erken, Adeste Fideles klink dooierig teenoor Herbei, o, ihr Gläub’gen. Oordeel self.
Ek dink Lüdemann hy het ‘n redelike punt beet – en die potensiaal moet nog ontdek word. Dan weer – hoeveel geld steek daar in koormusiek? En hoe beïnvloed geld die ontwikkeling? Ope vraag.
Afrikaans het ook ‘n smaak/styl van sy eie. Dit verskil ook nie by vertalings nie. Kom ons kyk gou na Gustave Flaubert se Madame Bovary (1857):
La lune, toute ronde et couleur de pourpre, se levait à ras de terre, au fond de la prairie. Elle montait vite entre les branches des peupliers, qui la cachaient de place en place, comme un rideau noir, troué. Puis elle parut, éclatante de blancheur, dans le ciel vide qu’elle éclairait ; et alors, se ralentissant, elle laissa tomber sur la rivière une grande tache, qui faisait une infinité d’étoiles ; et cette lueur d’argent semblait s’y tordre jusqu’au fond, à la manière d’un serpent sans tête couvert d’écailles lumineuses. Cela ressemblait aussi à quelque monstrueux candélabre, d’où ruisselaient, tout du long, des gouttes de diamant en fusion. La nuit douce s’étalait autour d’eux ; des nappes d’ombre emplissaient les feuillages.
Emma, les yeux à demi clos, aspirait avec de grands soupirs le vent frais qui soufflait. Ils ne se parlaient pas, trop perdus qu’ils étaient dans l’envahissement de leur rêverie. La tendresse des anciens jours leur revenait au cœur, abondante et silencieuse comme la rivière qui coulait, avec autant de mollesse qu’en apportait le parfum des seringas, et projetait dans leur souvenir des ombres plus démesurées et plus mélancoliques que celles des saules immobiles qui s’allongeaient sur l’herbe. Souvent quelque bête nocturne, hérisson ou belette, se mettant en chasse, dérangeait les feuilles, ou bien on entendait par moments une pêche mûre qui tombait toute seule de l’espalier.
Nou volg die Hollander, C.J. Kelk, se vertaling (bl. 194 uit Die vertaling as kuns):
De zuiver ronde, purperkleurige maan rees aan de grens der weide nauwelijks boven de horizon uit. Zij steeg vlug tussen de takken der populieren door, waarachter zij zo nu en dan als achter een zwart, doorzeefd gordijn schuilging. Totdat zij in een verblindende blankheid in de ledige hemel verscheen, die zij met licht overgoot; en daar hield zij in, en wierp over de rivier een grote lichtplek, wemelend van duizenden sterren, en dit silveren licht scheen daar tot op de bodem toe als een slang zonder kop te kronkelen, bedekt met lichtende schubben. Ook geleek het op een soort monsterlijke kandelaar, waarvan over de gehele lengte druppen vloeibaar diamant afgutsen. De zoele nacht breidde zich over hen uit; het gebladerte ging schuil in dikke schaduwlagen.
Emma ademde met half gesloten ogen in gulzige teugen de frisse wind in, die op haar aan blies. Zij spraken niet met elkaar, daartoe waren zij te diep in beslag genomen door hun mijmering. Oude tederheden hadden hun hart weer in bezit genomen, verstommend en overstelpend als de rivier, die met evenveel zoetheid voortstroomde als de geur der seringen, die hun werd toegevoerd; ze vervulden hun herinnering met schaduwen, matelozer en droefgeestiger dan die der onbeweeglijke wilgen, die zich in een rechte lijn over het gras uitstrekten. Van tijd tot tijd bracht een nachtdier, een wezel of een egel, dat op de jacht ging, de bladeren in beroering of men hoorden bijwijlen een rijpe perzik zo maar van de leiboom op de grond ploffen.
En dr. F.P. van der Merwe se eie poging [‘Of my vertaling die beste is, is nie ter sprake nie, wat wel ter sprake is, is of dit korrekte Afrikaans is en ‘n korrekte weergawe’] op bl. 195:
Die maan doem groot en rond en purperrooi aan die anderkant van die weiveld op, gelyk met die aarde. Hy styg vinnig tussen die populiertakke wat hom plek-plek verberg, soos ‘n swart gordyn vol gate. Dan verskyn hy verblindend wit in die wolkelose hemel wat hy verlig. Hy styg nou stadiger en op die rivier gooi hy ‘n groot helder kol, waarin ‘n oneindige gewemel van sterretjies skitter. Dit lyk asof die silwerglans tot in die dieptes afkronkel soos ‘n koplose slang wat met liggewende skubbe bedek is. Dit lyk ook soos ‘n monsteragtige kandelaar, langs die hele lengte waarvan diamantdruppels saamvloei. Die heerlike nag rus oneindig om hulle en skadukolle vul die blare.
Emma maak haar oë halftoe en asem die vars windjie wat waai met diep teue in. Hulle praat nie met mekaar nie, want hulle is te diep versonke in hul mymeringe. Die teerheid van die eerste dae kom terug in hul harte, oorvloedig en stil soos die rivier wat daar vloei, met die sagtheid van die geur van jasmyn en skiet in hul herinneringe skaduwees uit onmeetliker en weemoediger as dié van die onbeweeglike wilgers wat lank uitgerek oor die gras lê. Dikwels roer een of ander nagdier, soos ‘n ystervark of ‘n wesel wat op die jag uitgaan, in die blare of so nie hoor hulle af en toe ‘n enkele ryp perske van die latwerk afval.
Der Vollmond ging purpurrot auf, drüben über der Linie des flachen Horizonts, wie mitten in den Wiesen. Rasch stieg er hoch, und schon stand er hinter den Pappeln und schimmerte durch ihre Zweige, versteckt wie hinter einem löchrigen, schwarzen Vorhang. Und bald erschien er glänzend-weiß im klaren Raume des weiten Himmels. Er ward immer silberner, und nun rieselte seine Lichtflut auch unten im Bache über den Wellen in zahllosen funkelnden Sternen, wie ein Strom geschmolzener Diamanten. Ringsum leuchtete die laue lichte Sommernacht. Nur in den Wipfeln hingen dunkle Schatten.
Mit halbgeschlossenen Augen atmete Emma in tiefen Zügen den kühlen Nachtwind ein. Sie sprachen beide nicht, ganz versunken und verloren in ihre Gedanken. Die Zärtlichkeit vergangener Tage ergriff von neuem ihre Herzen, unerschöpflich und schweigsam wie der dahinfließende Bach, lind und leise wie der Fliederduft. Die Erinnerung an das Einst war von Schatten durchwirkt, die verschwommener und wehmütiger waren als die der unbeweglichen Weiden, deren Umrisse aus den Gräsern wuchsen. Zuweilen raschelte auf seiner nächtlichen Jagd ein Tier durchs Gesträuch, ein Igel oder ein Wiesel, oder man hörte, wie ein reifer Pfirsich von selber zur Erde fiel.
Gustave Flaubert, omstreeks 1860
Tussen dié twee gebroeders hierbo sien Afrikaans effe minimalisties daaruit – en ek hou daarvan so. Ek hou van die Nederlandse gekunstelde bewoording, en die spanning in die Duits wat opbou.
Dit gaan nie hier oor wie se vertaling uit Frans die beste is nie. Ek wil hê die leser moet aanvaar dat daarbuite ander style en smake, sinsbou en woordkeuses is om van te kies en mekaar aanvul. En elke mens gaan die tale verskillend ervaar.
Op een van my Paw Patrol-DVD’s staan duidelik op die afleweringslys in Nederlands onder twee episodes geskrywe “(Beschikbaar in alle talen behalve Frans)”, wat vir jou sê daar word in Europa darem nog die moeite gedoen sodat iedereen wat Engels (Amerikaans en Brits afsonderlik), Frans, Duits, Spaans, Italiaans of Nederlands wil hoor, die keuse mag uitoefen.
In Frankryk het jy die keuse of jy jou longe in Nederlands wil uitpraat – ‘n Franse tolk sal voorsien word. Vra vir professor Lotte Jensen en madame Marianne de Susbielle.
‘n Franse dame, ‘n Fries en ‘n Hollander kom in Parys byeen. Die Franse jonge dame ken nie Engels en Hollands nie, die Fries ken nie Frans nie, die Hollander praat Frans, Engels en Duits (en het ‘n kernwoordeskat van Russies en is goed onderleg in die Latyn en Oudgrieks). Oplossing: hulle praat al drie Duits met mekaar. Dis ‘n keuse.
Op my bordjie eetgoed is daar ‘n worsrolletjie, ‘n frikkadelletjie, ‘n bloubessie-muffintjie, ‘n pampoenpoffertjie, ‘n Hertzoggie, ‘n pasteitjie en ‘n stingeltjie pietersielie eenkant. So ervaar ek tale ook: soos ‘n vingerete, lig en altyd byderhand. Hoe meer daar is om van te kies, hoe aangenamer.
Wie dan, sal die mens die groot onreg aandoen om hom van hierdie keuses te ontsê, te beroof?
En van Afrikaans dan?
13. Afrikaans is ‘n ware brugbouer van tale
Ek kan werklik nie insien hoe op aarde Afrikaans ‘n bedreiging vir ander tale kan inhou nie. Ook, omdat hy dieselfde lot deel met Katalaans en vele ander tale daarbuite, bevind jy jou in goeie geselskap. As ‘n Katalaan sien jy vertaal sy artikels in Afrikaans, sien hy dit as ‘n liefdesgebaar – want geen ander taal buite Spanje doen eintlik veel om die Katalaanse kultuur buite sy grense te bevorder nie.
Ek kom elke dag ander mense op die internet teë en mens wonder dan alte graag: “Magtig, hoe sê mens in Spaans: ‘Man, jou werk is skitterend!’?”. Of jy sien ‘n Italianer in die kommentaarbalk skerts (en emoji’s blerts) met ‘n taalgenoot en jy wonder waaroor hulle so lekker saamlag. Of een Russiese opmerking op YouTube kry drieduisend opduimpies, en jy wonder verstom waarom.
‘n Lingua franca / verkeerstaal kan dit nie doen nie. Jy sal nooit werklik die agtergrond, die denke, die vrese, die humor, die manier van dink verstaan nie. Die volke ken hulself ook nie so goed om hul eie deugde en tekortkominge raak te sien nie. So iets kan ook nie in ‘n onderhoud opgesom word nie. Daar sal altyd ‘n afstand of ‘n stuk glas bly tussen jou en die ander persoon. Jy sal altyd die buitestaander bly. En dit is kosbare kodes en data wat sienderoë verlore gaan.
Met die uitsondering van Nieugrieks wat na Afrikaans uitgereik het (die naam is dr. P.L. Nicolaides), en Nederlands en Duits wat Afrikaans tegemoetkom, was dit in die meeste gevalle die Afrikaner self wat ander tale en kulture gaan besoek en so die eerste woordeboeke begin saamstel het.
Ek het ‘n formule self uitgewerk, x²-x, wat mens min of meer ‘n idee gee hoeveel woordeboeke nodig is sodat elke taal sy regmatige plek onder die son kan kry. 2 tale beteken 2 woordeboeke (Afrikaans-Duits; Duits-Afrikaans), 3 tale beteken 6 woordeboeke (Afrikaans-Duits; Afrikaans-Roemeens; Duits-Roemeens; Duits-Afrikaans; Roemeens-Afrikaans; Roemeens-Duits ) en so voorts. Nou, die EU het, sonder Russies, 24 amptelike tale, wat natuurlik 552 verskillende woordeboeke beteken.
Gestel daar is 6 500 tale daarbuite, dan praat ons van ‘n beoogde 42 243 500 tweetalige woordeboeke altesaam wêreldwyd in omloop. Vir Afrikaans (2 woordeboeke per taal) alleen sal ons dus betrokke moet raak by 12 998 woordeboeke.
Dink jou net die geleenthede in wat op ons wag! Natuurlik kry jy drietalige of meertalige woordeboeke, maar persoonlik dink ek nie duld sulke woordeboeke (in gedrukte formaat) ‘n omvangryke verskeidenheid uitdrukkings nie. En daardie uitdrukkings strek nogal wyd en almal kan meedoen.
Hierdie reistog bied ook die potensiaal vir selfontdekking. So moes ek mooi Afrikaans soek vir Latein ohne Mühe en Le latin sans peine. Dit is twee Assimil-pakkette wat Latyn soos ‘n lewende taal aanbied. Ek het lank gewonder… nee, moeiteloos pas nie. ‘Maklik’, ‘sonder slag of stoot’, ‘sonder probleme’ het my hoogs ontevrede laat besluit om by “Latyn sonder die moeite” te volstaan. Maande het verbygegaan totdat die frase “sonder sukkel” sommer uit die bloute by my opkom. “Latyn sonder sukkel” is nou sommer twee vlieë in twee tale met een klap. Natuurliker kan dit nie klink nie en buitelanders kan dit met vreugde gebruik. Ek sal dit miskien hoogstens as die standaard kan ophemel, maar ander kan gerus daarop verbeter, veral in die formele skryftrant. (En juis daarom hou ek nie van name deur die media bedink soos die hoogs oordrewe “Die goue seun” vir Uys Krige nie, want dit sê vir my niemand sal sy standaard ooit kan ewenaar of oortref nie, en nou kan alles maar bergaf. Nee, Krige het die standaard gestel, maar daar sal altyd iemand wees wat hom oortref).
So lees ek cum grano salis in Volksverraad “Die tyd sou ook leer dat die KP (net soos die AWB) ‘n rytuig sou word om die volkstaat-idee te bevorder” en “Onwetend van die agendas van Tienie Groenewald se Kom. Ops., het Boshoff as’t ware ‘n rytuig vir die Verligte Aksie-beweging geword.”
Ek weet nie, die WAT aanvaar ‘rytuig’, maar vir my is dit ‘n lompe vertaling vir vehicle. Ek dink aan middel, agent, medium, instrument, werktuig, en binne die konteks is die beste woord seker: Judasbok!
In die WAT kom ek ook af op die uitdrukking ‘’n Draad breek waar hy die swakste is’ en dan wonder ek hoekom hy nie in my tweetalige woordeboeke opgeneem is langs ‘A chain is only as strong as its weakest link’ nie.
Ek dink ons begin nou eers Afrikaans saam met die ander tale ontdek.
14. Afrikaans bied van die beste skole in Suid-Afrika
Ek het net eenmaal ‘n koerant vir myself gekoop (op 23 Januarie 2008, Die Burger was R4,50), en toe nooit weer nie. Maar wanneer ‘n susterskind en hondjie die wêreld loop staan en bemors met water, kort jy koerantpapier en dis wat ek toe gaan soek in die motorhuis van my ouers. ‘n Foto van ‘n gapende visskelet in ‘n dolleë dam laat my op die plek stilstaan: is dit miskien die Aralmeer, die Kommuniste se grootste onverskoonbare ekologiese ramp op aarde denkbaar? Toe nie, dis die Ncqweba-dam, voorheen Van Ryneveldpasdam, Graaff-Reinet, Oos-Kaap. Die artikel is geskryf deur Elsabé Pienaar, gedateer 11 Januarie 2020 in Die Burger (bl. 6 tot 7 van die By). Op ‘n baie klein stukkie in die koerant staan toe die volgende verdoemende teks:
Tydens die 1955-droogte het kommer ontstaan dat die hoë soutinhoud en warm watertemperatuur die oorblywende vis in die dam sou laat sterf. ‘n Grootskaalse net-operasie is op 21 Januarie 1956 van stapel gestuur en skares inwoners het van douvoordag af opgedaag om die pasella vangs van sowat 35 000 visse huis toe te dra. […]
In 2018 en 2019, toe die dam leeggeloop het, is daar, helaas, nie veel gedoen toe die geskiedenis homself herhaal het nie. Derduisende verrottende visse het inwoners wind-af van die dam se lewe vir volgende paar maande ontsier.
En eers in Oktober/November 2019 is die vrot vis toe verwyder; mosterd na die maal. Dit gaan egter nie vir my soseer oor die gebrek aan gesonde verstand om die water langer drinkbaar te hou nie (eintlik wel, want hoe kon die mense uit die jaar kruikie die moeilikheid self logies voorsien het, maar nou selfs nie eens die oudste burgers of alwetende tieners van die dorp nie?). Dit gaan vir my daaroor: ek laat my nie vertel dat géén enkele siel wat in 1956 selfs 20 jaar oud was hierdie gebeurtenis in 2018 nie vroegtydig (!) kon onthou en die jonges vanuit sy rolstoel kon aangesê het om iets aan die saak te doen nie. Iemand sou gehoor gee. Die 82-jariges wat ek ken is almal nog vlug van verstand, al is die liggaam bietjie onwillig. So, hoe dan nou? Ek gaan aanneem dit was die trae owerhede se skuld. Maar sou dit nie die geval wees nie…
Bogenoemde lyk dan op ‘n druppel water na die volgende uittreksel uit Dschungelkind (2011 herdruk; 2005), deur Sabine Kuegler. Die skryfster het as Duitse sendelingsdogter in die 1980’s op ‘n eiland naby Indonesië grootgeword wat vir jare lank gebuk gegaan het onder stamoorloë (met stokke en spiese). Haar vader het spesifiek die Fayu-stam bearbei. Haar boek is tot rolprent verwerk. Sy skryf onder die hoofstukopskrif ‘Rückwärtsgang’ (bl. 284-285):
Man weiß, dass ein Volk vom Aussterben bedroht ist, wenn das Wissen nicht von Generation zu Generation weitergegeben wird. Ich kann es heute noch nicht fassen, dass kein Fayu uns von den weißen Menschen erzählt hat, die in den 40er Jahren zu ihnen gekommen waren; die Erinnerung an jene Holländer war in »unserer « Fayu-Generation offensichtlich bereits verloren gegangen.
Es ist ja nicht so, dass sie keine Zeit gehabt hätten, einander Geschichten zu erzählen. Stundenlang saßen die Männer zusammen, erzählten von der Jagd oder vom Krieg oder sprachen lange Zeit kein Wort. Auf diese Weise geht das besondere Wissen, das ein Mensch sich zeit seines Lebens erarbeitet hat, verloren. Die nächste Generation muss wieder ganz von vorn anfangen. Langsam vergeht auch das Verlangen nach Wissen überhaupt, und alles, was bleibt, ist das Überlebensnotwendige.
[…]
Ich werde hin und wieder darauf angesprochen, ob es denn nicht besser gewesen wäre, wir hätten diese »glücklichen Wilden« in ihrem Paradies in Ruhe gelassen, um sie nicht schlechten Einflüssen auszusetzen.
Ich frage dann zurück, was es denn wohl für ein Paradies sei, in dem die Menschen einander abschlachten, weil sie in selbstzerstöririschen Traditionen gefangen sind? In dem Kinder tagtäglich in Angst und Schrecken leben?
Overgesetsynde:
‘n Mens weet dat ‘n volk op die randjie van uitsterwing staan as kennis nie van geslag tot geslag oorgedra word nie. Dit gaan nou nog my verstande te bowe dat die Fayu ons nie van die blankes vertel het wat in die 1940’s by hulle aangekom het nie. Die herinneringe aan daardie Hollanders was vir “ons” Fayu-geslag duidelik lankal reeds verlore.
Dis nou ook nie asof hulle nié die tyd had om stories te vertel nie. Urelank kon die mans bymekaar sit en jag- of oorlogstaaltjies uitruil, of dan weer vir ‘n lang ruk in stilte saam deurbring. Die besonderse kennis wat ‘n mens deur sy lewe opgedoen het gaan sodoende heeltemal verlore. Die volgende geslag moet dan maar weer heeltemal van voor af begin. Stadig maar seker is ook die dors na kennis net nie meer daar nie, en al wat oorbly is maar net die noodsaaklike ter oorlewing.
[…]
Ek word so dan en wan gevra of dit nie beter sou wees om die “gelukkige barbare” in hul paradys eenvoudig net met rus te laat om hulle van die slegte [Westerse] invloede te weerhou nie.
Dan stel ek die teenvraag: watse soort paradys is dit waar mense mekaar oor en weer uitmoor, terwyl hulle vasgevang sit in hul eie selfvernietigende tradisies? Waar kinders elke dag in vrees en bewing moet lewe?
Waarom wil jy elke keer dieselfde foute maak wat ander kulture (of jou eie) reeds gemaak het? Wat is die sin daarin? Al daardie notules by volksraadvergaderings, al die verslae in die argief… was dit dan om dowe neute?
Dit bring ons nou by die volgende:
“You don’t have to burn books to destroy a culture. Just get people to stop reading them.” ― Ray Bradbury
Ray Bradbury
Ek wil bogenoemde asseblief ‘n breër konteks gee: Nie alleen Afrikaans s’n nie, maar ook die sprekers van ander tale s’n wat nie Afrikaans ken nie.
16. Afrikaans het bloedsweet en onderhandeling gekos
Eers moes die Afrikaner homself oortuig dat Afrikaans sy moedertaal is. Afrikaans sou hoegenaamd nie tot stand gekom het sonder die Engelse nie (lees: Die opvallende raakpunt tussen Afrikaans en Korsikaans), daardie bietjie eer is die Afrikaners die Engelse inderdaad verskuldig. Ons sou steeds vandag Hollands gepraat het.
Ek hoef nie verder te skryf oor die taalstryd in skole in die eerste byna drie eeue nie, want daaroor het dr. D.H. Cilliers (1953) reeds uitvoerig uitgebrei in sy Die stryd van die Afrikaanssprekende in Kaapland om sy eie skool (1652-1939). Ek hoef ook nie tweetaligheid in die staatsdiens tydens Apartheid te behandel nie, want ek het reeds die taalstryder dr. H.J. Terblanche uitvoerig bespreek.
Maar het hul dan onnodig vir die taal baklei as almal net sou boedel oorgee? Wat was dan die sin daarvan?
Pleks daarvan om in ‘n laissez-faire/laat-Gods-water-oor-Godsakker-loop-mentaliteit te verval: waarom is soveel moeite in die eerste plek gedoen, dink jy? En met die vryhede rondom ons wat wel nog oorbly wat ons nog die ruimte laat om te skep – is die eentalige weg inslaan dan nou die dank wat ons voorgangers daarvoor moet kry? Ook diegene uit ander tale, soos Peter Blum, G.P.J. Trümpelmann en E. Elbe, A.C. Bouman, Olga Kirsch, die Gonins, die Hobson-broers, Topsy Smith (wat Engels grootgeword het), Claus Nordbruch, Jerzy Koch, Jochem van Bruggen, Rabbyn Moses Romm en andere wat hul die moeite getroos het om iets vir Afrikaans te doen? As ons nie dank aan ons voorgangers van die volk verskuldig is nie, ten minste dan aan ons gaste.
17. Afrikaanse grammatika is hondmaklik
Soos die wyse C.J. Langenhoven self skryf in syA First Guide to Afrikaans (1926), ‘n werkie wat hy geskryf het “to express my very deep and sincere acknowledgment of the honour you did to my people, the service you rendered to your own, and the foundation of future greater goodwill and understanding you helped to lay for both, by your cordial and unanimous support of the amendment to our Constitution which made Afrikaans an official language of the Union” (p. 30):
The French language you could learn in a month if it weren’t for the verbs. In English the forms are very much fewer and simpler. In Afrikaans they are fewer and simpler still.
En, hoe beskeie van hom wat absoluut versot was op Latyn:
If you follow its guidance with moderate intelligence and reasonable diligence you will know more Afrikaans in six weeks’ time than I knew Latin after six years […]
Hy skryf ook in sy boek, Loeloeraai:
En daarop het sy met Loeloeraai se taalonderrig voortgegaan. Dit was ‘n goeie ding, dog ek, dat dit so getref het dat hy sy eerste aanraking met die aarde in Suid-Afrika gevind het. Sê nou hy was in Holland of Duitsland of Sjina te lande gekom, hoe sou hy ooit oor die onmoontlikhede van daardie ongerymde en onleerbare tale gekom het om te kan verstaan en hom verstaanbaar te maak? In Engeland sou dit nog op ‘n manier kon gegaan het sovér as die taal betref, maar natuurlik daar is die mense weer onmoontlik.
Ek verwonder my dus waarom Afrikaans nog nie ‘n stormloop beleef het nie.
Die ironie van hierdie punt is juis dat iets wat te maklik is, skynbaar as iets minderwaardig die minste aftrek kry. Ek dink daar moet ‘n naam vir hierdie soort paradoks wees, want toe ek Aardrykskunde op skool gehad het, het van die SkeiNat-leerlinge die vak té maklik gevind (die teorie) en op neergesien, en die Huishoudkundeklasleerlinge dit weer té moeilik (die kaartwerk). Op die ou end was daar uit ‘n matriekklas van oor die 100 slegs 7 wat die vak geneem het. Kan jy dit nou oorvertel?
Maar hierdie tendens vind jy reeds in dr. H.J. Terblanche se outobiografie in ‘n artikel uit Die Hoofstad van 12 April 1972 (p. 207):
‘n Tipiese voorbeeld van die houding van die meeste immigrante is die geleerde Engelse vriend wat ek ken. Hoewel hy reeds meer as 40 jaar in die land is, sê hy dat hy Afrikaans nie kan bemeester nie. Toe hy ‘n aantal jare gelede oorsee was in verband met navorsing kon hy egter Spaans in ‘n paar maande onder die knie kry. Feit is dat hy, soos duisende immigrante, Afrikaans nie wil praat nie.
So ‘n paar jaar terug, ek wil nou nie lieg nie, hoor ek op RSG se Praat Saam ‘n afgevaardigde wat Wes-Afrika gereeld besoek. Die naam het my nou ontgaan. Nee, haar Afrikaans is nie so goed nie (‘n duidelike Kaapse tongval, bat sies wêrrie iengliesj), so die gesprek duur maar rustig in Engels voort. En skaars ‘n halfuur later sê sy nee, die meeste gesprekke daarbo in Afrika geskied nog in Engels, maar sy is darem nou besig om Frans te leer.
Ek dag: ‘Vrou, as jy nie eens Afrikaans jou lewe lank kon baasraak nie, hoe wil jy nog die Frans aandurf’? In elke tweedehandse boekwinkel waar ek kom sien ek hordes Franse grammatikaboeke en woordeboeke onder die stof. Wat sê dit vir my? Met wapperende vaandels word Frans soos ‘n Nuwejaarsvoorneme aangepak, maar stil-stil druipstert so weer laat vaar. Want wie gooi woordeboeke weg? G’n mens is so volleerd nie!
Dan begin ek werklik ook wonder of die aanleer van Frans regtig sulke suiwer bedoelinge gehad het. Was dit oor die oppervlakkige ‘aansien’ wat aan Frans as die taal van die (korrupte) elite (dis nou die puntjie van die stronthoop) in Afrika kleef (en dat jy darem nog ‘in tel’ is), of wonder jy al lank wat in Molière, Diderot, Voltaire, Rousseau en andere se geskrifte staan? Of is die aanleer van Frans bloot ‘n modegier omrede die koningin van Engeland dit kan praat, en daarom die Engelse elite daarmee probeer byhou, en ook jý, die alewige naprater?
Dit is vir my juis lagwekkend hoe Afrikaanse satelliettelevisie nou baie kookprogramme in Frankryk uitsaai en ‘n paar briefies uit Provence per poskaart stuur, terwyl die Sestigers klipharde bene aan die Franse filosofie gekou het en vertalings by die honderde gedoen het om Afrikaans te bevorder. Jy kan hoegenaamd nie die twee mos vergelyk nie!
Ek vermoed dat die ontdekking van Parys deur Amerikaanse skrywers soos Hemingway of Norman Mailer heelwat hiermee te make gehad het. Dit was met ander woorde ‘n mode in die Engelse of Angel-Saksiese wêreld […]
Weer moet ek nou Latyn hierby insleep, as die liewe leser my dit sal vergewe: in Duitsland word mos gesê Latyn ondermyn die EU-ideaal om drietaligheid te bevorder (moedertaal + twee lewende tale). Die teenantwoord is juis dat die meeste Latynleerlinge in elk geval meer tale op skool kies as hul portuurgroep.
Waarom dus nie twee tale gelyk aanpak nie, as jy dan nou jou wil uitgee vir ‘n erudiet, iemand ‘in tel’? Waarom nie Afrikaans én Frans nie?
Dan weet jy steeds meer as die afgevaardigde. En sal boonop gouer vordering maak met die een. Jy weet goed watter een.
18. Afrikaans bied ‘n paar woordeboeke kosteloos op die internet
19. Afrikaans is vir eksotiese taalinvloede te vinde
Ek het reeds genoem van die Afrikatale waarvan die woorde ook al jare in die WAT vervat is.
Omrede Afrikaans ‘n jong taal is wat nog ruim taalleemtes met ander tale uit ander wêrelddele voel [en hulle met ons], hang dit van sy gebruikers af wat hulle met hom wil maak in die nuwe kleinerwordende wêreld.
Hulle kan hom so puristies maak soos Yslands (en die Hollands beoog deur Bond tegen Leenwoorden, wat egter geen probleem het om woorde by Afrikaans met omsigtigheid te leen nie).
Die sprekers kan egter, net soos die Hollanders, duisende Franse, Duitse, Engelse, Javaanse en Joodse leenwoorde na hartelus invoer [en die oorspronklike uitspraak in die proses deels uit onkunde, deels uit leedvermaak verkrag].
Of, soos die taalrade van Frans en Duits, die slagboom vir twintig jaar ‘n bietjie laat sak en eers kyk of nuutskeppings nie dalk wil werk nie. ‘Le boerewors’ word met grasie by ‘n dinee toegestaan.
In die Afrikaanse Standaardtaal probeer jy waar moontlik ‘n oormaat en oordaad Anglisismes vermy, maar niks keer jou om Franse, Duitse, Spaanse, Italiaanse, Russiese, Nederlandse, Tsjeggiese, Deense, Sweedse, Ierse, of selfs Japannese, Chinese of Koreaanse uitdrukkings in te voer nie.
Afrikaans ken byvoorbeeld “met die eerste lig” (teen dagbreek), wat so reg uit die Latyn kom, “prima luce”. Dit hinder niemand nie en is trouens deur Latynliewende Langenhoven self gebruik.
In Changuion se werk word “Schalten en Walten” nog gebruik, natuurlik uit Duits wat “handel na goeddunke” beteken. Dit het in onbruik geraak, maar ‘stewels’ en ‘gans en gaar’ het behoue gebly. In die WAT is hoeveel Franse en Italiaanse leenwoorde opgeneem wat net nooit gebruik word nie.
Die groep wat heel goed behoort te vaar met die aanleer van Duits is diegene met Afrikaans (L1 – Moedertaal) – Engels (L2 – Tweedetaal) – Duits (L3 – Derdetaal ), juis omdat Duits veel nader aan Afrikaans is wat sinsbou en woordeskat betref en die sprekers inderdaad die minste probleme het met die bepaalde lidwoorde (die, der, das). Die Afrikaanse groep maak wel taalfoute deur sy Afrikanerismes en ingeburgerde Anglisismes. En die ‘um zu’ (om te)-sinsbou deur hiperkorreksie te vermy.
Die laasgenoemde probleem by Afrikaans kan maklik oorkom word.
Die Afrikaanssprekendes is gewoond aan die volgende:
Er ist nach Deutschland gefahren, um dort Deutsch zu lernen.
Hy het na Duitsland gery om daar Duits te leer.
Nou kry jy Afrikaanssprekendes wat “um” vermy, omrede jy sinne kry soos:
Duidelik is die “om” by Duits en Engels afwesig, en hierdie onreëlmatigheid verwar die Afrikaanssprekende nou ‘n bietjie. Maar die rede in Duits hiervoor is eenvoudig: daar is géén voorafgaande geskiedenis in die sin nie.
Vergelyk dit nou met:
(de) Ich bin nach Deutschland gefahren, um Sie wieder zu sehen.
(af) Ek het na Duitsland gery om u weer te sien.
—
(de) Ich bin hier, um Sie zu töten.
(af) Ek is hier om u te vermoor.
Hier het jy nou ‘n geskiedenis in die sin wat daaragter steek, en daarom gebruik jy um zu.
Probleem opgelos.
Diegene met Engels (L1) – Afrikaans (L2) – Duits (L3), put wel voordeel uit hul Germaanse taal, maar sukkel weer met die sinsbou. Dit blyk ook dat die Engelssprekendes selde of geensins van hul Afrikaanse kennis gebruik maak nie, moontlik weens die hoë dunk en prestige van hul eie taal, reken Baker. Hulle ervaar wel nie die hiperkorreksie soos die Afrikaanssprekendes met die “um zu”-vermyding hierbo nie.
Probleme ontstaan ook onder diegene met Zoeloe (L1) – Engels (L2) – Afrikaans (L3) – Duits (L4). Al het die Zoeloesprekendes dikwels Afrikaans geleer, gebruik hulle steeds Engels as kruk. By party skole mag hul net drie vakke neem en dus moet Afrikaans gelos word. Soos Baker duidelik stel: hier tel die stigmatisering van Afrikaans hoegenaamd nie. Die Engelse kruk word veral weerspieël in die sinsbou wat ‘n duidelike Engelse patroon handhaaf (Engels is dikwels die hoërskoolonderrigstaal van die Zoeloesprekendes, en Zoeloe die tweede taalvak, en Duits die derde). En benewens die Engelse patroon, word verkeerde Duitse woorde gekies wat woord vir woord uit die tweetalige woordeboek nageslaan is.
Byvoorbeeld:
(…) Der Vater mangel zu gefangen die hunde.*
(en) The father needs to catch the dog.
(de) Der Vater muss den Hund fangen.
Of
(…) Mein Vater ist arbeitet*
(en) My father is working
(de) Mein Vater arbeitet
Het meer mense maar hul Afrikaans gebruik, kon dit die taalaanleer soveel vinniger en sonder probleme bespoedig het.
Tot slot
Afrikaans het vir my geleer daar is altyd ‘n ander kant van die saak, en om teen oorvereenvoudiging te waak. Afrikaans het my geleer die waarheid is iewers daarbuite. Afrikaans het my geleer hoe groot die wêreld buitekant die dorpsgrense is. Afrikaans dien as kruk, skakel en aanvulling vir ander tale. Afrikaans kan woeker en belê met geld. Afrikaans het ‘n geskiedenis aan die suidpunt, in Europa, in Argentinië, Kanada, Australië en elders. Afrikaans is nog jonk en buigsaam. Afrikaans is eenvoudig. Afrikaans wéét wanneer hy ‘n doodloopstraat-onderwerp bereik het.
Afrikaans kan nog droom van ideale. Afrikaans is gereed vir die wêreld.
Diegene nou in hul laat-30’s en 40’s wat hul kinderjare en tienerjare in die 1980’s deurgebring het, en die politieke oorgangstydperk van Suid-Afrika meegemaak het in die 1990’s, ervaar miskien dieselfde verlies as hul ouers. Wat vandag nog ‘n rotsvaste gegewe en sekerheid is, bestaan môre net nie meer nie. Afrikaans het kort voor die einde van Apartheid nog bykans op elke etiket en in elke motorhandleiding gepryk; vandag is alles slegs eentalig Engels. Maar as jy nou besonder gelukkig is, sal jy voor op die Colgate Plax-bottel ‘n bietjie Frans vind waar Afrikaans vroeër sou gestaan het: en daar is niks wat soveel verfrissing in die oggend bied as om eers ‘n bietjie Frans voor ontbyt te gorrel nie. Of daardie fraîcheur citrus-geur van Head & Shoulders in jou hare in te adem nie. L‘odeur est magnifiqueet exotique! Frankryk en Engeland albei in vrede op dieselfde bottel: slegs in Suid-Afrika moontlik.
Miskien kan ‘n outjie wat die politieke oorgang in Suid-Afrika misgeloop het met ‘n nugter blik na die werklikheid kyk. Afrikaans het nie met 1948 uit die hemele neergedaal en soos by towerslag op elke kragboks, in jou Lamborghini-handleiding en op elke openbare toiletdeur sommer “poef!” verskyn nie. Afrikaans het nie eensklaps gelyke beregtiging met die lintknip van die Republiekwording gekry nie. Dit is ook ‘n infame leuen wat alleen die satang uit die onderwêreld self kon uitgedink het, dat die Afrikaner toe nie meer onder druk gestaan het om te verengels nie, en dat die Republikeinse ideaal uiteindelik verwesentlik is met wedersydse vertroue en samewerking van al die blanke bevolkings in 1961.
Hierdie Afrikaanse regte moes in der waarheid eers hardhandig afgedwing word!
En hiervoor kan ons maar een persoon bedank: Dr. Hennie Terblanche.
Wie was Dr. Hennie Terblanche vóór die taalhandhawing?
Ek haal aan uit Die Triomf van Nasionalisme in Suid-Afrika (Redakteur: D.P. Goosen; 1953:279-280), 12 jaar voor die stigting van die Genootskap vir die Handhawing van Afrikaans (GHA):
Dr. Hendrik Josephus Terblanche is op 4 Desember 1917 in Aberdeen, Kp., gebore. Daar het hy as boerseun in die Cambedooberge grootgeword en op die dorpie tot matriek skoolgegaan. In 1935 is hy na Rhodes-Universiteitskollege op Grahamstad waar hy in 1938 die B.A.-graad in tale met onderskeiding behaal het. In 1939 tree hy in die Departement van Doeane en Aksyns in Pretoria tot die Staatsdiens toe. In 1940 word hy vertaler by die Staatsvertaalburo, in 1941 tolk by die Hooggeregshof in Transvaal, in 1942 onderhoof van ‘n korrespondensiekollege, in 1943 lektor in Afrikaans aan die Witwatersrandse Tegniese Kollege, in 1946 vertaler van die Johannesburgse Munisipaliteit en in 1947 Senior Lektor aan die Universiteit van Natal waar hy die afgelope 4½ jaar sub-hoof van die Departement Afrikaans-Nederlands in Durban is.
Sedert hy in 1939 in Pretoria begin werk het, het hy onmiddellik sy studies as buitemuurse student aan die Universiteit van Pretoria begin voortsit, eers in die regte, maar na ‘n jaar begin hy met die M.A.-graad wat hy in 1942 met lof verwerf. In 1946 behaal hy die D.Litt-graad aan dieselfde universiteit.
Gedurende hierdie tydperk het dr. Terblanche verskeie kursusse in verband met Afrikaans en Engels vir korrespondensiekolleges geskrywe, hy het sedert 1940 die tegniese eksamenvraestelle van die Unie-Onderwysdepartement vertaal en sedert 1942 was hy ses jaar lank hoof-eksaminator in Engels en later in Afrikaans vir dieselfde departement.
Dr. Terblanche se eerste groot werk vir Afrikaans was die baanbrekerswerk wat hy as vertaler in Johannesburg verrig het.
In Natal het dr. Terblanche hom onmiddellik in die kultuurstryd van die Afrikaner gewerp. As ondervoorsitter van die Durbanse Skakelkomitee het hy op onvermoeide wyse vir die regte van die Afrikaner in daardie Engelse stad geveg. Hy het in 1950 as voorsitter met die eerste Afrikaanse kunswedstryde van die Durbanse Skakelkomitee in Durban begin. Twee jaar lank was hy die voorsitter van hierdie wedstrydekomitee en vandag is dit ‘n jaarlikse gebeurtenis waarop alle Durbaniete en Natallers trots kan wees.
Die afgelope vyf jaar was dr. Terblanche o.a. ook voorsitter van die Durbanse Uitvoerende Komitee vir die Opvoeding van Volwassenes, voorsitter van die onderwyskomitee van die Durbanse Skakelkomitee, hoofbestuurslid van die Saamwerkunie van Natal, en lid van die Durbanse Adviserende Raad.
Dr. Terblanche het bekendheid verwerf met sy taalartikels in verskillende tydskrifte, en dan is hy ook die skrywer van die Nuwe Praktiese Woordeboek, Die Terblanche-skoolwoordeboek en Die aanmekaarskryf van Afrikaans. Sy Engels-Afrikaanse Tegniese Woordeboek waaraan hy reeds 12 jaar gewerk het, het alreeds die finale drukkersproewe bereik en sal voor einde 1953 verskyn. Hierdie werk bevat sowat ‘n (sic) 80 000 woorde en sal Afrikaans as taal ‘n groot stoot vooruit gee.
[…] Dr. Terblanche is getroud met mej. Elsa* (sic) Bosman van Carnarvon en uit die huwelik is twee kinders gebore, ‘n dogter en ‘n seun. [*Elra]
Ek is so dankbaar ek hoef nie sy persoonlike assistent te wees nie. En meer detail sal jy alleen nog in sy outobiografie kan opspoor, “Jare van storm en drang”, in 1977 postuum uitgegee.
Sekere details word hierbo weggelaat, soos dat sy moeder ‘n onderwyseres was, ‘n rykmansdogter met Engelse agtergrond, wat boervrou geword het. Sy het ook baie beter Engels as Afrikaans gepraat. Al was sy dus Engels, en haar liefdesnaampies vir hom in Engels, was die huistaal Afrikaans – hier was sy pa die taalhandhawer (p. 15):
Hierdie fyn vrou het nou op ‘n plaas beland as eggenote van ‘n egte boer, wat Afrikaans in hart en niere was. Daarby het sy haar egter baie goed aangepas en volkome opgegaan in die nuwe kultuur. Sy het met oorgawe die pligte en verantwoordelikhede van ‘n boerevrou oorgeneem en van meet af aan baie hard gewerk – vroeg op en vroeg saans in die bed.
Maar op bl. 25 sien ons sy moeder was ‘n nooi Truter van Doringrivier (in 1976 Herold) naby George, en haar vader was ‘n streng oubaas uit Duitsland, wat eers ‘n ruk lank in Engeland vertoef het nadat hy en sy gesin as baronnegeslag probleme met die Duitse owerheid gehad het. Hy was weer familie van sir John Truter, vroeër jare hoofregter in Kaapland, en ook van sir Theodore Truter wat hoof van polisie en later hoofinterneringsbeampte in Suid-Afrika was.
Vir skool was hy buitendien weeksdae by Ouma en Oupa Terblanche op die dorp. Sy oupa kon ek sweer het ek al iewers in ‘n Brink-roman teëgekom: “Toe die Afrikaanse Bybel later in 1933 gekom het, weet ek dat hy hewig ontsteld was, want hy was gewoond aan die Nederlandse Bybel en Gods woord kon nie in Afrikaans (sy eie taal) tot sy volkome reg kom nie. Dieselfde houding het hy ook gehad toe Afrikaanse Psalm- en Gesangeboek die Nederlandse vervang het” (p. 34).
En op hierdie dorp het hy gereeld met Joodse kinders omgegaan en sommer ook Jiddisj en Hebreeus in die verbygaan geleer; sy Skoolduits het hier goed te pas gekom (p. 49). Hierdie Jode se ouers het sonder ‘n penning in Suid-Afrika aangekom, en as bondeldraers (smouse wat van plaas na plaas rondgeswerf het) hul geld gemaak voordat hulle winkeliers geword het (p.26).
Op universiteit het hy in sy derdejaar sy moeder gevra om liefs nie weer aan hom in Engels te skryf nie – Afrikaans was immers sy huistaal en die Engels het hom stadigaan begin irriteer – en sy het vir hom in ‘n soort “koddige” Afrikaans/Hollands geskrywe, wat “allengs meer Afrikaans geword” het (p. 63). Ek dink dit was onbewustelik sy eerste poging tot taalhandhawing.
Hoewel Rhodes Universiteit nie so polities ingesteld en liberaal in die 1930’s was nie, het hulle steeds die ou Engelse manier van handel gevolg (pp. 56-57):
Vir my was dit ‘n groot aanpassing om van ‘n Afrikaanse omgewing na so ‘n tipies Engelse gemeenskap te gaan. In daardie dae was Rhodes so Engels as wat kan kom. Daar was maar net 600 studente waarvan hoogstens 10 Afrikaanssprekend was. Saans het die meeste studente hulle volgens Engelse gebruik uitgevat, en ons moes met swart akademiese togas vir die ete in die eetsaal verskyn. Rhodes wou ‘n Oxford van Suid-Afrika wees, en saans is daar in Latyn aan tafel gebid.
Aankondigings is met luide gekap met die desertlepel (sic) op die tafel begroet, sodat al hierdie lepels kenmerkend plat was. Die kos is in skottels op die tafel gebring en ons het onsself daaruit gehelp. Die kontras met die verskyning by aandete was ook weer tipies Engels, want jy kon soggens met jou nagklere en japon en pantoffels ontbyt gaan nuttig. Ons koshuis was sowat 200 meter van die eetsaal af en dit was ‘n aardige gesig om party van die studente in dié gewaad na die gemeenskaplike eetsaal te sien strompel. Op pad het ons dikwels van die dames teëgekom wat in dergelike gewaad na hulle eetsaal op pad was. Een van hulle koshuise was so geleë dat hulle ons moes kruis om by hulle eetsaal uit te kom.
Op ‘n stadium by ‘n swierige dansparty het ‘n dansvriendin (nie sy dansmaat nie) iewers begin praat van die ‘dirty Dutch’ en hy het haar net so op die dansbaan gelos. Niemand het geweet hy is ‘n Afrikaner nie, ten spyte van die Terblanche-agternaam (en hoe dan met ‘Hennie’ en ‘Hendrik Josephus’? Wat het hulle hom dan genoem?). Hy was so geaffronteer deur die aangeleentheid dat hy vir hierdie dametjie gesê het om te sorg dat sy dansmaat veilig by haar koshuis besorg word, “want ná so ‘n beledigende opmerking kon ek nie langer daardie klomp in my party in die oë kyk nie. Hier het ons nie te doen gehad met ‘n uitsonderlike geval nie, want ek het al geleer dat daar baie van my medestudente op Rhodes was wat die Afrikaners as ‘dirty Dutch’ beskou het. Ek het nogtans gewoonweg in daardie gemeenskap opgegaan en vriendelik met diesulkes verkeer as studente van dieselfde universiteit met ‘n gemeenskaplike trou en lojaliteit.” (p. 63-64)
Nadat hy ‘n ruk lank Staatsvertaler in Pretoria was en die Rondgaande Hof as tolk vergesel het, het hy in 1943 na Johannesburg verhuis om as onderhoof van ‘n korrespondensiekollege aangestel te word, maar in 1944 word hy as lektor aangestel by die Tegniese Hoër- en Ambagskool van die Witwatersrandse Tegniese Kollege om te help met sy proefskrif waarmee hy besig was (al het dit ook ‘n salarisvermindering beteken), sodat hy toegang tot werkwinkels (elektrotegnies, pas- en draaiwerk, motorwerktuigkunde, vliegtuigwerktuigkunde, sweiswerk, plaatmetaalwerk, loodgieterswerk en houtwerk) en vakmanne kon hê. Nadat hy al die inligting hier gekry het wat hy wou, aanvaar hy sy betrekking as tydelike vertaler by die stadsraad van Johannesburg in 1946. Ná ses maande is die pos permanent, en met meer werkkragte pak hy die taak aan (66-81).
In Maart 1946 behaal hy sy doktorsgraad, terwyl hy vertaler by die stadsraad van Johannesburg is. ‘n Byvak wat hy moes neem was Inleiding tot Latyn en as jonggetroude het hy tot saans laat geleer. Omdat hy op eie houtjie moes studeer, het hy ‘n matriekdogter teen vergoeding gevra om hom met die probleme van die skoolkind met Latyn vertroud te maak (hy het dus Matrieklatyn geleer?). Hy het ook nog privaatklasse gegee aan ‘n seun wat nie Afrikaans vir Matriek gehad het nie (wel Frans) en binne drie maande het die seun geslaag. “Hy was ‘n briljante seun wat Afrikaans nodig gehad het vir die regstudie wat hy daarna aan die universiteit voltooi het” (p. 81).
Eers op 28 Mei 1946 is die agenda van die Johannesburgse Stadsraad vir die eerste keer in Afrikaans beskikbaar, luidens ‘n berig in Die Vaderland. Dr. Terblanche is toe byna 28 jaar en 6 maande oud (p. 79):
Die persoon wat vir hierdie eerste vertaling van die agenda verantwoordelik is, is dr. H.J. Terblanche, wat verlede jaar tot vertaler aangestel is. Saam met twee tiksters is hy verantwoordelik vir die lywige stuk werk wat 222 foliovelle beslaan. Die personeel sal later aangevul moet word soos die werk uitbrei.
[…]
Die taak wat op hom en sy personeel wag, is waarskynlik taamlik omvangryk. Daar is kennisgewings, aankondigings en korrespondensie van allerhande aard waar groot verbetering noodsaaklik geword het. […]
Hierdie foliovelle het enkelspasiëring. Die vertaling het binne 5 dae plaasgevind (p. 80):
Dr. Ross het gesê dat hy die werk van dr. Terblanche as ‘n merkwaardige prestasie beskou, as ‘n mens in aanmerking neem dat daar vir die Engelse agenda sewe komiteeklerke is wat die verskillende komiteevergaderings bywoon en die notule en agenda met behulp van ‘n groot aantal tiksters opstel.
Ons verneem ook in ‘n berig van 29 Augustus 1946 van Die Transvaler dat hy reeds sewe jaar lank vakterme aan die versamel is. Op daardie stadium het hy en sy vrou in Braamfontein gebly (p. 80-81)
Nadat hy sy doktorsgraad behaal het, wou hy meer aandag skenk aan sy Nuwe Praktiese Woordeboek, en omdat dit so baie aandag verg, sou ‘n betrekking by ‘n universiteit hom beter pas. Daarom aanvaar hy die pos as Senior Lektor in Afrikaans-Nederlands aan die Natalse Universiteit teen ‘n baie laer salaris (p. 82-83) Met die vaktaalburo van Johannesburg aan die uitbrei, het hy ook die publiek gevra om swak Afrikaans op munisipale kennisgewings, advertensies of geskrewe stukke onder die aandag van die munisipale taalburo te bring. Op daardie stadium (31 Januarie 1947) was Johannesburg ook besig om straatname te vertaal en te giet (p. 83).
In Pietermaritzburg bemoei hy hom vir twee jaar lank met woordeboekwerk; dáár het hy nie veel op die taalfront gedoen nie “en die algemene atmosfeer van daardie ‘Sleepy Hollow’ was nie eintlik bevorderlik vir sodanige optrede nie, hoewel die strydperk daarvoor voorberei is” (p. 83-84). Sy eersteling is in September 1948 gebore en drie maande later verhuis hulle na Durban, waar hy as subhoof aangestel is van die Departement Afrikaans-Nederlands van die Durbanse tak van die Universiteit van Natal, waar die nuwe departement van meet af aan opgebou moes word (p. 85-87).
Maar hier moet ons vir eers stilstaan, want nou moet ons eers uitbrei hoe hy die onnasionalistiese Durban, rou Engels, vir Afrikaans makgemaak het.
Wat het in Durban gebeur?
Nadat hul huis in Durban-Noord gekoop is, het dr. Terblanche dadelik by die Skakelkomitee ingeskakel. Die gesin het pas in Durban aangeland toe dr. Terblanche se elektrisiteitsrekening in Engels aan hom gestuur is. Hy het dit teruggestuur en geweier om dit te betaal, totdat een aan hom in Afrikaans gestuur is. Hy is toe na mnr. Green, die stadstesourier. Volgens Green erken die stadsraad nie Afrikaans nie en sy elektrisiteit sal afgeskakel word indien hy nie betaal nie (pp. 89-90). Artikel 137 van die Uniegrondwet is dus nie eerbiedig nie, wat bepaal (p. 121):
“De engelse asmede de hollandse talen zijn officiële talen van de Unie. Zij worden op een voet van gelijkheid behandeld en bezitten en genieten gelijke vrijheid, rechten en voorrechten…”
Soos ek dit verstaan, en soos dr. Terblanche dit ook insien, beteken Artikel 137 élke liewe denkbare lewensruimte in Suid-Afrika: die private én openbare ruimte. Dit beteken in sy wese nie alleen die opgeluisterde burgemeesterskantoor nie, maar ook die eenvoudige groentesmouse op die sypaadjie moet tweetalig wees teenoor hul medeburgers.
Dr. Terblanche het uit radeloosheid ander munisipaliteite gekontak, soos Bloemfontein, sodat hulle dieselfde behandeling teenoor hul Engelssprekendes moet uitoefen (sodat die skoen ‘n slag aan die ander voet kan sit). Geen reaksie. En nou het die taalstryd in alle erns begin (p. 90).
Voordat die gesin in Maart 1958 na Pretoria verhuis het, is ‘n Afrikanerkring in Durban op die been gebring (luidens Die Transvaler 12 April 1949), ‘n Van Riebeeckfees is gehou onder beskerming van die Durbanse Skakelkomitee (Die Transvaler, 16 April 1951), en briewe wat die Skakelkomitee aan die Stadsraad gestuur is het “ter bevordering van wedersydse goedgesindheid” geëis dat hul briewe beantwoord word in die taal waarin dit ontvang word (Afrikaans). ‘n Kunswedstryd eksklusief vir Afrikaanssprekendes is gehou – met 500 deelnemers (Die Transvaler, 12 April 1950). Ook ondersoek is ingestel om ‘n enkelmedium Afrikaanse skool te stig wat die Christelik-Nasionale Onderwys in Natal kon volg (Die Transvaler, 16 Junie 1954). Die komitee het besluit om briewe aan Afrikaanse koerante te rig waarin ‘n beroep op Afrikaanssprekende besoekers gedoen is om Afrikaans te praat wanneer hulle in Durban is. “Dit sal die stryd vergemaklik wat Afrikaners in Durban vir die gelyke behandeling van hul taal voer” (Die Transvaler, 27 Mei 1954; Die Transvaler, 1 Julie 1955).Die komitee het ook besluit om hul nuusbrief op die lange baan te skuif, sodat hul werksaamhede eerder in Afrikaanse koerante met ‘n véél groter leserspubliek gepubliseer kan word (Die Transvaler, 27 Mei 1954). Die Skakelkomitee het die FAK gevra om die platteland te bearbei, waar Afrikaanse dorpe steeds slegs ‘n “Butchery” en “Gent’s Tailor” het (Die Volksblad, 29 Julie 1955). Luidens ‘n berig in Die Transvaler, gedateer 3 April 1956, is beswaar gemaak teen die eentalige aankondigings van lewensredders (veral teenoor Afrikaanse besoekers (kinders) wat nie Engels verstaan nie) en eentalige kommentaar op die plaaslike toerbusse, waarvan die klagte van laasgenoemde ook sommer na die Afrikaanse Kultuurraad van Pretoria verwys is. Ook die Swemkampioenskappe wat volkome in Engels was, ten spyte van die Afrikaanse deelnemers en toeskouers, is teen beswaar gemaak. In die Natal Daily News (3 Maart 1956) sê dr. Terblanche oor die strandvermaak: “We do not want Afrikaans concerts or separate shows, all we ask for is bilingualism.”
Nog honderde soortgelyke vermanings en briewe is uitgestuur na die onderskeie koerante. Die komitee was soos die neulende weduwee by die onregverdige regter in die Bybel (Lukas 18:1-8).
Ook heelwat later is onderhandel om die straatname te vertaal (p. 89):
Op taalhandhawingsgebied het ek in Durban op alle moontlike en onmoontlike terreine beweeg. Daar is mooi gepraat en selfs gesoebat, maar die saak vir Afrikaans is ook sterk en selfs dreigend gestel. Verskillende briewe is in hierdie verband geskrywe en ek het op stelselmatige, diplomatiese en ferme wyse geprobeer om die standpunt vir Afrikaans by die oortreders en vertrappers tuis te bring. Baie onderhoude is met die stadsraad gevoer en daar is ons saak sterk gestel. Ek het ‘n memorandum oor die vertaling van straatname in Afrikaans opgestel en hierdie hele aangeleentheid is in sy breedte en diepte deur ons afvaardiging met die burgemeester en die bestuurskomitee uitgepluis. Hierdie onderhandelinge is streng beredeneer en volgens hierdie beginsels gevoer, maar tog het ‘n goeie gees deurgaans geheers.
Die burgemeester het my by een geleentheid gevra hoe dit dan moontlik is dat daar in die afvaardiging van drie, twee was met Engelse vanne – die een was mnr. Rothwell, wat nogal ‘n tipiese Engelse “rooi gesig” gehad het. Ek kan net meld dat Durban vandag ‘n toonbeeld van tweetalige straatname is en dit is ‘n direkte uitvloeisel van die destydse vertoë en onderhandelinge.
Maar niks het die groot deurslag gegee soos die verkeersoortreding nie. Dit het die stadsraad op sy knieë gedwing. Dr. Terblanche het besef hy moet iets doen om die ordonnansies ook in Afrikaans te kry. As hy dan sy saak in die hof moes verdedig sou dit aan die groot klok gehang word. Dis asof dr. Terblanche ‘n swakplek en tere steekplek gesoek en gesoek en gesoek het, en ja – wragtig een gekry het.
Die eerste oortreding was in 1951 toe hy, tot die landdros se klaarblyklike ontsteltenis, skuld ontken het op grond van die feit dat hy tereg staan vir die oortreding van ‘n wet wat in die werklikheid nie bestaan nie. Die aanklag moet ultra vires verklaar word (p. 116). Op ‘n eenvoudige tegniese punt: die verkeerswet is nie in Afrikaans geskryf nie, en kragtens die Artikel 137 moet daardie wetgewing ook in Afrikaans geskryf wees; ergo, daar is geen verkeerswet vir hom as Afrikaanssprekende nie, en daarom het hy dus geen misdaad gepleeg nie.
Maar die aanklaer het daarop gewys ‘n volle regbank van vyf regters van die Appèlhof het in 1945 beslis dat “wanneer ‘n regulasie van ‘n Natalse munisipaliteit bekendgemaak word, is dit nie nodig dat die aankondiging in die Provinsiale Koerant in albei amptelike tale geskied nie. Nòg die Suid-Afrika-wet, nòg die Natalse Ordonnansie van 1942, nòg die gewone wet vind so ‘n beslissing nodig” (p. 117). Al manier om hierdie saak te betwis, is om by die Appèlhof te gaan draai om die wet te wysig. Ongelukkig moes dr. Terblanche na die buiteland toe en het die boete betaal en wou dus nie dadelik geappelleer nie. Dit was nou in Juliemaand 1951.
Met sy tuiskoms het dr. Terblanche herhaaldelik doelbewus verkeerd parkeer om in die hof te beland om te appelleer. Hy het verkeersboetes gekry, maar is nooit gedagvaar nie, moontlik omdat opdrag gegee is dat dr. Terblanche uit die hof gehou moes word. Dr. Terblanche het later die hele pak verkeerskaartjies na die hoofredakteur van die Natal Mercury geneem om te toon hoe hulle belastingbetalersgeld vermors word. Die groot bohaai in die koerant het die owerhede genoop om dr. Terblanche te vervolg.
Voordat ek die hofsaak behandel, sal dit interessant wees as ek daarop wys dat ek een Sondagoggend op pad kerk toe aan die regterkant van ‘n verkeerskonstabel op puntdiens om ‘n draai gery het. Hy het my beveel om stil te hou, van sy kassie afgeklim en met streng afgemete treë na my toe aangestap gekom. Toe hy egter naderkom en sien wie ek is, het hy net so in sy spore omgedraai en stert tussen die bene na sy kassie teruggegaan (p. 120).
Uiteindelik verskyn dr. Terblanche toe Januarie 1954 vir ‘n parkeeroortreding in die hof. Die oortreding is op 10 September 1953 begaan. Die hof wou die saak uitstel tot 14 Januarie maar dr. Terblanche het hulle in ‘n hoek gedryf om hom daar en dan skuldig te bevind. Maar met sy skuldigbevinding wou hy appelleer. Toe hierdie voorneme aan die aanklaer getolk is deur die landdros, het die aanklaer die saak teen dr. Terblanche sonder meer teruggetrek. Die landdros het die terugtrekking van die saak toegestaan (p. 120-121).
Wat hier van belang is, is dat ek tot elke prys skuldig bevind wou word, sodat ek kon appelleer ten einde die bestaande Appèlhofuitspraak ter syde te laat stel, wat nl. bepaal dat ‘n ordonnansie in Natal eentalig (Engels) kan wees. Die hof wou my egter nie skuldig bevind nie (moontlik in opdrag), al het ek ook skuldig gepleit, want die landdros het gesê dat dit so ‘n belangrike saak is dat hy met ‘n spelfout in die klagstaat my nie skuldig kan bevind nie. Die belangrike is dat ek hiermee landswyd die aandag gevestig het op ‘n skreiende onreg teenoor die Afrikaanse taal wat nog in Suid-Afrika hoogty gevier het (p. 121).
Nou wend dr. Terblanche hom raadop per brief na die Minister van Justisie, mnr. C.R. Swart, wat later Staatspresident sou word. Heel eerste wat Swart gedoen het was om opdrag te gee dat die staat in alle gevalle in die hof sy eie staatsaanklaers moes hê – die stadspolisie van Durban kon nie meer vervolg nie. Met hierdie bliksoldaatjies nou mooitjies opgestel, gaan mnr. C.R. Swart tot die aanval oor. Teen die einde van 1954, as Minister van Justisie, gee hy opdrag aan sy staatsaanklaers dat geen vervolging kragtens eentalige ordonnansies ingestel moet word nie. Dit het chaos in Durban veroorsaak. Onder meer het “Indiërs op die sypaadjies geparkeer, want hulle het geweet dat hulle nie vervolg kon word nie. Dit het net ‘n rukkie so aangehou voordat die opdrag herroep is, maar dit het gewenste uitwerking gehad” (p. 123). Die rukkie was “ongeveer ‘n week” (p. 159).
C.R. Swart erken dit skriftelik in ‘n brief (waarvan ‘n foto deel uitmaak van die Terblanche-outobiografie) dat hy vroeg een oggend ‘n benoude oproep gekry het van die burgemeester. Die strate het onuithoudbaar geword. En hier belowe hulle plegtig om Afrikaanse regulasies te laat opstel. Swart gee hulle ‘n paar maande tyd (p. 125). Al het die Durbanse stadsraad pogings aangewend om die eentalige verordeninge vertaal te kry, het hulle tog tyd probeer wen. Die Parlement het reeds beslis dat alle verordeninge tweetalig moet wees teen 31 Desember 1955. Aan Natal is verdere uitstel tot 31 Maart 1956 verleen. Die Minister van Binnelandse Sake, Dr. Eben Dönges, is toe deur Durban genader: want aai, ses maande is darem bietjie knap vir 527 bladsye (p. 125-126).
En net daar sit dr. Terblanche sy voet neer. Hy stuur ‘n telegram aan Die Leeu van die Noorde, Sy Agbare Eerste Minister Adv. J.G. Strydom, en sommer een aan Dr. Eben Dönges ook. Want het ons liewe dr. Terblanche nie 222 bladsye binne net 5 dae (nie maande nie!) vertaal nie? Sy siening is ook in Die Transvaler, 18 Februarie 1955: “Ek self sal 527 bladsye van die plaaslike wette binne ‘n maand kan vertaal en ek daag enigeen om ‘n enkele woord op dié vertaling te verbeter” (p. 126). Natúúrlik kon hy! En hy bied selfs sy vertalingsdienste aan, nie omdat hy noodwendig wil nie, maar bloot omdat hy kan (p. 125).
En raai wat het gebeur, maklik drie tot vier dekades sedert hierdie Artikel 137 van die Uniewetgewing verontagsaam is? “Die uiteinde van die saak was egter dat die ordonnansies binne die bepaalde tydperk deur ‘n vertalersorganisasie in Johannesburg vertaal is.” (p. 127)
Ek neem aan die Engelse was nie baie gelukkig hieroor nie?
Man, soos M.S. Morgan, die senior verslaggewer van The Natal Mercury, dit stel in die middel-1950’s: ‘En as daar twintig uit elke honderd Engelssprekendes in Durban is wat graag sou sê: “Voetsak, Dr. Terblanche”, sal die ander tagtig sê: “Good show, Dr. Terblanche, we admire your courage.”’ (p. 160)
Maar nou, soos die ‘verligte’ J.H.P. Serfontein skryf in sy boek, Die Verkrampte Aanslag (1970:239-240), moet ons ook die saak binne konteks sien, en dit meer as 15 jaar ná die ordonnansies in Afrikaans vertaal is:
As die Engelssprekendes hul beroemde filosofie van “fair play” en “fifty-fifty” toegepas het, sou die talle “taal-insidente” – waar, om dit laag te stel, dit 90 persent Afrikaners is wat benadeel word – mos nie daar gewees het nie.
Ek wil die Engelssprekendes daarvan beskuldig dat hulle direk mede-verantwoordelik is vir die verkrampte Afrikaner se aggresiwiteit (sic) oor sy taal en kultuur.
En dit is nie net weens die feit dat die Engelssprekendes in soveel gevalle – m.i. om geen goeie rede nie – Afrikaans nie op ‘n manier kan praat nie. As daar meer dikwels hoflike spyt uitgespreek word dat hulle Afrikaans nie magtig is nie – hoewel dit in 1970 onvergeeflik is – sou dit darem ‘n gesindheid van “gee en neem” weerspieël. Maar nou het ons die volkome minagtende houding van die meeste Engelssprekendes wat in sake-ondernemings, staatskantore, private gesprekke – ja, oral – in Afrikaans aangespreek word en dan nie alleen Afrikaans nie kan of wil praat nie, maar hooghartig en duidelik hul afkeer van die Afrikaanse taal te kenne gee.
Daar is moontlik ‘n stadige kentering onder die jonger Engelse geslag – m.i. nie uit vrye wil nie, maar alleen omdat hulle slegs die taal van mag kan begryp – maar dit weerspieël beslis nie die algemene houding van die Engelse nie.
As elke Afrikaner oral in Suid-Afrika, ook op plekke waar hy verreweg in die meerderheid is, elke dag op sy reg tot beantwoording in sy eie taal moet aandring, sou daar noodwendig elke dag tienduisende taal-insidente wees.
Maar dit gebeur nie, òf weens die minderwaardigheidsgevoel van so baie Afrikaners òf vanweë hul goeie maniere òf omdat in baie gevalle die tyd ontbreek en die vernedering maar gesluk word om persoonlike ongerief te voorkom.
En ek praat nie nou van die jaar 1920 nie. Ek praat van 1970, sestig jaar na Uniewording, en uit persoonlike daaglikse ondervinding op plekke, groot en klein, dwarsdeur Suid-Afrika. My ondervinding in dié verband is gestaaf deur verskeie ondersoek wat deur Afrikaanse koerante gedoen is. Ek wil graag weet: daardie Engelse politici, kultuurleiers, redakteurs, kerkleiers en ander wat tereg gedurig bedag is op allerhande ongeregtighede wat aan die kaak gestel word – waar is hulle wanneer hierdie ongeregtigheid teenoor die Afrikaner gepleeg word?
Ironies, dat dit vandag juis die “ekstremistiese” Nasionale Party-leiers en -pers is wat die regte van Engelssprekendes verdedig teen die H.N.P. – iets wat van feitlik geen Engelssprekende leier in die afgelope jare gesê kan word nie.
In dié verband dink ek aan die groot waarheid wat ‘n Afrikaanse redakteur tien jaar gelede uitgespreek het (ek onthou nie in watter koerant nie) toe hy gesê het as die Engelssprekendes oor die vorige vyftig jaar een-tiende van die simpatie vir die verontregting van die Afrikaner betoon het as wat hulle vir die nie-blankes betoon, die geskiedenis anders sou verloop het.
[…]
As mens ‘n voorbeeld wil hê van hoe Engelssprekendes optree waar hulle in ‘n magsposisie is, kyk maar na die V.P.-beheerde Johannesburgse stadsraad en die Natalse Provinsiale Administrasie. Terwyl daar baie gekla is oor die wyse waarop die Regering die Engelse te na sou kom met aanstellings in openbare liggame, stel die Johannesburgse stadsraad in sy Skouburgraad slegs twee of drie Afrikaners aan, terwyl hulle meer as een-derde van die bevolking uitmaak. Dink maar aan al die taal-insidente van die eentalige amptenare in senior posisies of burgemeesters, in Suid-Afrika gebore, wat kwalik Afrikaans kan praat, en ander insidente waar Afrikaans geminag is.
[…]
Feit bly, die Engelse arrogansie en verskuilde baasskapmentaliteit enersyds en die afsydige houding andersyds was oor die jare juis ‘n belangrike bydraende faktor tot die groeiende steun vir die verkramptes – juis omdat kultuur en politiek so nou verweef in die Nasionale politiek is.
En daar stop Serfontein ook nie (pp.243-268):
Waar daar nog onder die Nasionale Party verkramptes was (maar tog beweeglikheid), beskou Serfontein die Verenigde Party en Progressiewe Party asook die Engelse media geheel en al as gestolde monolitiese granietblokke. Nie alleen is daar geen “broedertwis” onder die Engelse koerante te bespeur wat op dinamiese gesonde oop gesprek dui nie, maar eerder wel op verstarde denke (“die totaalindruk is dié van ongeïnteresseerdheid, vaalheid, eenvormigheid, en ‘n feitlik dodelike voorafbepaalbaarheid van wat die Engelse pers se standpunt oor ‘n bepaalde saak gaan wees [anti-nasionalisties]”), maar ook die Verenigde Party se 19de-eeuse beleid van leierskap (“blanke leierskap oor ‘n onverdeelde Suid-Afrika”) stem op ‘n druppel water ooreen met die verkrampte Herstigte Nasionale Party se “baasskap”-model. ‘n Jaarlange poging in 1966 deur ‘n spesiale komitee binne die Verenigde Party om ‘n vernuwende rassebeleid op te trek, is eenvoudig deur die leiding van sir De Villiers Graaff geveto. Ook die Progressiewe Party het met die skrywe van Die verkrampte aanslag (23 Februarie 1970) sedert sy stigtingsjaar in 1959 absoluut geen beleidsverandering aangebring nie. Serfontein beskuldig ook die opposisie (met vernaamlik Engelssprekende kiesers) dat, as feitlik geen belangstelling in Afrikanernasionalisme of -politiek in die hede getoon word nie (laat staan nog sy taal), diegene skynbaar nog minder sal weet wat Swart Nasionalisme behels (of hoe om dit met hul Westminster-gees te temper) wat aan die opmars is.
Hierteen moet ons die volgende kommentaar in die koerante beoordeel.
En die kommentaar in die koerante?
Die volgende besware is geplaas tussen 1948 en 1958. Jy sal dus insien dieselfde argumente kry ons dwarsdeur die geskiedenis, sommer vandag ook. Ek is daarin al so gesout, ek weerlê sommer die besware een vir een (soms steun ek swaar op dr. Terblanche en ander anonieme skrywers se teenantwoorde). Die meeste besware is gegrond op ou vooroordele en onkunde, growwe oordrywings, sirkelredenasies, strooipopredenasies, en ‘n algehele gebrek aan logika.
Met die honderde artikels, briewe en berigte wat die Skakelkomitee en dr. Terblanche in die Engelse en Afrikaanse koerante geplaas het, het dit die eentalige Durbaniete duidelik op hul agterpote gestel, selfs al was die wetgewing dekades lank op skrif en in die ander provinsies véél beter toegepas. Die ‘dooie letter’ het as’t ware springlewendig word. Durban was besig om vlak voor hul oë te verander; die onmoontlike was besig om te gebeur. My onderstaande antwoorde sou miskien geldig wees in die 1950’s (ek is geen prokureur wat die huidige toedrag van sake ken nie).
Beswaar 1: Afrikaans word aan Fanakalo gelyk gestel. Daar is ook soveel leenwoorde uit Engels in Afrikaans, waarom nie eerder Engels leer nie?
Weerlegging 1: Die klaer moet hom eerder afvra of Engels ‘n soort Franse kreooltaal is. En hy kort ook ‘n geskiedenisles in Nederlands, waar die leenwoorde ook dieselfde oorsprong het: Frans! Verder probeer die beswaarmaker Niestandaardafrikaans-variante as kruk gebruik om sy argument te staaf.
Beswaar 2: Iemand moet nie in die staatsdiens op grond van sy tweetaligheid aangestel word nie, maar moet eerder knap en verantwoordelik wees. Ervare mans verlaat die spoorweë bloot omdat hulle nie tweetalig is nie. 40 mans sou demoveer word omdat hulle nie tweetalig is nie. Iemand wat nie tweetalig is nie, maar knap is in sy werk – maak dit van hom ‘n minder goeie Suid-Afrikaner?
Weerlegging 2: Waarom nie eenvoudig ‘n taalklas loop nie? Afrikaans is mos nie so moeilik nie. Daar is menere wat geen probleem het om Spaans oorsee te leer nie, maar wel onwillig is om Afrikaans hier te lande te leer. “The English railway men who have gone into retirement, dissuaded their sons from joining the South African Railways.” (p. 141) En buitendien, as ‘n ervare, knap man dan nou Afrikaans-eentalig sou wees (en nie op grond van sy tweetaligheid aangestel sou word nie), hoe sou hy in die werkplek behandel word tussen eentalige Engelssprekendes en instruksies? Dan is dit presies die status quo, met Afrikaans wat die onderspit delf. Die meeste Engelssprekendes was buitendien reeds in die privaatsektor, met die gevolg dat daar op verskeie gebiede ‘n leemte ontstaan het vir die Afrikaner wat verstedelik het om te vul. Onder andere het baie Afrikanervroue onderwyseresse van Engels geword, al was dit nie hul moedertaal nie. Waar was die Engelse menere en juffrouens toe?
Een liberale Engelse skrywer skryf (en hier word op die Engelse geskimp): “Dr. Terblanche is perfectly right, however irritating he may be. He has never demanded anything to which he is not entitled. […] The truth is that some Natal people (are they really such?) loudly demand more rights for themselves that they are entitled to, while secretly agreeing with the Government in wishing to deny primary rights to the Black man” (p. 152)
Beswaar 3: Die Afrikaners het net gewag totdat ons seuns in die Tweede Wêreldoorlog gaan veg het; as tuisblyers het hulle die werk van ons seuns afgerokkel/gesteel.
Weerlegging 3: Oorloë hou nie meer ‘n honderd jaar nie; u het goed geweet die oorlog moes een of ander tyd eindig; wat sou u seun dan moes doen? En verder: doen ‘n bietjie navraag hoeveel Afrikaners wel aan die kant van die Geallieerdes geveg het.
Beswaar 4: Hoekom word Engelse stadsname in Afrikaans vertaal? Dis nou nie asof ons van Flower Fountain (Bloemfontein) en Johnstown (Johannesburg) praat nie.
Weerlegging 4: En wat dan van die voorstad ‘Neu-Deutschland’ wat ‘New Germany’ in Durban geword het? Sommer ‘n praktiese plaaslike voorbeeld. En gaan kyk ‘n bietjie in Wallis, Ierland en Cornwall (Kernow in Kornies); het hierdie stede en dorpe nie Engelse name bygekry omdat die Keltiese tongval te swaar vir eentaliges is nie? ‘n Mens sou in 1962 (net minder as ‘n dekade later) ‘n verdere doodgooier uit die oond haal: Brussel, die hoofstad van België. Al is Brussel deur die bank Franstalig (inderdaad Bruxelles), pryk die tweetalige borde orals, soos “Rue de la Montagne” en “Bergstraat”, “Rue de l’Amigo” en “Vruntstraat”.
Beswaar 5: Een klaer soek nie tweetaligheid nie. Hy sal opdragte maar gedwee aanvaar in watter taal dan ook, sonder om op sy huistaal, Engels, aan te dring. Dieselfde verwag hy van Afrikaners.
Weerlegging 5: Hierdie argument vernietig homself. As ‘n Engelssprekende dan Afrikaans kan verstaan, wat is dan fout met tweetaligheid?
Beswaar 6: Afrikaans probeer Engels in Durban vernietig net soos die Hollanders Frans aan die Kaap vernietig het. Die Franse kon nie eens God in Frans aanbid nie.
Weerlegging 6: ‘n Ou leuen wat jy met vrug onder ‘Frans’ op die Afrikaanse Wikipedia kan gaan naslaan. Soos jy sal sien het J. du P. Scholtz die saak reeds op 7 September 1939 in Die Burger weerlê. Die Franse wou afgesonderd van die Hollanders en Duitsers bly. Hoewel die owerhede op skrif aangesê is om die Franse te vernederlands, het daar dadels van gekom. Die Franse wou hulle eie Franse prediker hê en afsonderlike Franse preke is ook toegestaan (ná die Hollandse diens), al was daar ook net een of twee mense. Vergeleke met die Duitsers, wat jare moes wag op die Lutherse kerk (en baie afgeleë Hollanders op ‘n kerkgebou), het die Franse véél meer voorregte gekry as die ander Burgers. Ook moet onthou word dat baie Franse reeds Nederlands magtig was toe hulle hier aangekom het. Die moeilikheid met Willem Adriaan van der Stel het Hollander en Fransman wel nader aan mekaar gebring. Terloops: wat het van Kornies, Manx, Skots en Iers in die Verenigde Koninkryk geword? Sal ons ook vergeet van die Act of Uniformity van die jaar 1549? Want sover ek weet is Kornies nooit die voorreg gegun om as kerktaal te floreer nie (4 000 mense wat teen die afdwing van die Engelse gebedeboek in opstand gekom het, is voor die voet deur Koning Eduard VI se leër met die swaard omgebring). En in Suid-Afrika: was daar nie sekere Skotte tydens die Engelse bewind aan die Kaap ongevraagd ingevoer om die Hollandssprekende predikante te vervang nie? Het Lord Somerset en Lord Milner só vinnig uit die geskiedenisboeke verdwyn? Skat, ek dink dis vier vingers wat na jou toe terugwys. En as die Afrikaner dan nou gestraf moet word vir hierdie Franse wat hul taal ontneem is (wat ek nou reeds bewys het nie waar is nie), wie de donder het die Engelsman dan nou as God aangestel – ek dog die wraak kom Hom alleen toe?
Beswaar 7: Dit is moeilik om Afrikaans te leer, want dit verander voortdurend. En die woordeskat is duidelik “fabricated”. Toe die beswaarde (man) laas op hoërskool die Hoër Taalbond geslaag het, het ‘n klomp neologismes bygekom waarvan hy nou niks weet nie. ‘n Huisvrou voer aan jy is 51 jaar oud en is nie van plan om terug te keer skool toe nie.
Weerlegging 7: Die enigste taal wat nie verander nie is Latyn, Oudgrieks, Sumeries en Goties, dus, dooie tale. ‘n Taal wat nog in sy kinderskoene staan, kry neologismes by, maar word of aanvaar of verwerp deur die gemeenskap. (Dink maar aan ‘komper’ vs. ‘rekenaar’ in die 1980’s). Buitendien, die Engelse taal kategoriseer voortdurend name volgens die nuutste wetenskaplike bevindinge en uitvindsels en die hele wêreld moet maar daarby aanpas. Wat wel duidelik word: die klaers het eenvoudig ‘n regmerkie agter Afrikaans gemaak in hul jeug en toe die taal verwaarloos en nie op datum gebly van die nuutste ontwikkelinge nie. Buitendien is daar met die skrywe van die klaer (die dame) ‘n splinternuwe Afrikaanse Departement in Durban op haar drumpel opgerig. Die berg het inderdaad na Mohammed gekom. ‘n Mens kan ‘n perd na die water toe bring, maar jy kan hom wragtig nie maak drink nie.
Beswaar 8: Natal moet dadelik van die Unie afstig. “Natal was a happy province. That was before we were afflicted by the invasion of noisy Nationalists, bent on belabouring those whose home language is English” (p. 148) (Gedink Brexit is nuut?!)
Weerlegging 8: Sodat die Afrikaners nog verder onder julle taalimperialisme moet deurloop? Al wat hulle vra is ‘n bordjie en papier met Afrikaans op, met gelyke taalbehandeling, sonder om die Engels in te boet? Die Natallers het die wetsontwerp reeds in 1909 gesien en die voorwaardes gulhartig onderteken by die Uniewording – hulle het alleen die blink geld en geleenthede gesien, maar wou nie die verantwoordelikheid nou dra nie.
Beswaar 9: Die tweetalige woordeboek is duur (₤3) en kom nou eers tot sy reg.
Weerlegging 9: Dieselfde prys as wat Afrikaners moet betaal wat nie aldag so vermoënd is nie.
Beswaar 10: Dit is nie ons probleem nie, laat die kinders besluit.
Weerlegging 10: En ondertussen moet 22 000 Durbaniete wag vir ‘eendag’, terwyl Afrikaners die volste (geboorte)reg het om hul taal nóú te besig in die openbaar?
Beswaar 11: Afrikaans beteken niks in die buiteland nie.
Weerlegging 11: Maar dien as gerieflike skakel met Holland (en sy kolonies), België en Duitsland? En daar is siele dwarsoor die hele Britse Ryk in Afrika wat dit praat. Terloops, wat het Durban met die buiteland uit te waai? – hierdie is Suid-Afrika, ‘n binnelandse aangeleentheid.
Beswaar 12: By ons administrasie is twee “Native Clerks” aangestel (vir die invordering van huttebelasting) wat slegs Engels kan praat, en hulle doen hul werk na behore. “Only efficiency counts, and language counts for nothing” (p. 143).
Weerlegging 12: Solank dit slegs in Engels geskied, tot jou gerief? Ikke, ikke, ikke en de rest kan stikken?
Beswaar 13: “…the crime of compulsory bilingualism” (bl. 137)
Weerlegging 13: Juis die verontagsaming van Artikel 137 van die Grondwet van die Unie is ‘n strafbare misdaad! Gaan spreek dadelik u prokureur.
Beswaar 14: Niemand kan perfek tweetalig wees nie, maar mense kan mekaar verstaan. Daarom sal dit nie nodig wees om twee tale te druk nie.
Weerlegging 14: Dieselfde storie as Beswaar 5. As almal mekaar se taal dan nou ken, wat is dan fout om Afrikaans op kennisgewings te sien? Daar kan eenvoudig gesê word: “Voltooi die vorm in die taal wat daarop geskrywe staan.” En dit is Engels!
Beswaar 15: “Afrikaans names should be given to some streets; but please, in Afrikaans only” (p. 139)
Weerlegging 15: En dit sal seker teen daardie een verlate paal langs ‘n verspoelde grondpad op die buitewyke van die stad moet wees?
Beswaar 16: Moet ons altyd lees wat hierdie man te sê het, sê vir hom hy moet sy ry kry. Moet ‘n petisie opgetrek word sodat hy kan vertrek?
Weerlegging 16: Dr. Terblanche kan weggaan, maar die wet gaan nie (in die 1950’s) weg nie, en dié sal tog kort voor lank geïmplementeer word. Help nie jy wens dit weg nie. Kom gaan dit kom.
Beswaar 17: Vir baie is dit bloot ‘n irritasie om op ‘n vorm die volgende reël Engels te vind.
Weerlegging 17: Die Afrikaner ervaar presies dieselfde met Afrikaans, hoor. Haai, het jy nie geweet nie?
Beswaar 18: Hoekom staan Afrikaans bo-aan die verkeerstekens en kennisgewingborde?
Weerlegging 18: Dit is waarskynlik om alfabetiese redes. Maar as die klaer daarin Engels as die nuwe ‘underdog’ wil sien, of nie van die Freudiaanse “Missionary Position” hou nie, dan het hierdie Rorschach-toets meer oor die individu te sê as oor die taal.
Beswaar 19: Almal verkeer deesdae onder die waan dat hulle onderdruk word.
Weerleggings 19: En as iemand regtig sy taal misgun word? Of voel jy self onderdruk (of eerder, in ‘n blik gedruk) as iemand op sy taalregte aanspraak maak waaraan jy nie kan of wil toegee nie?
Beswaar 20: “…interminable nagging on behalf of an insignificant number of Afrikaners” (p. 149)
Weerlegging 20: Maar daarvoor is 22 000 belastingbetalers in Durban se geld goed genoeg? Betwis dan die Grondwet, as jy nie gelukkig met die toedrag van sake is nie. Buitendien, as hierdie 22 000 belastingbetalers oornag moet waai, sal die stad tot stilstand kom, juis omdat hulle sleutelrolle vul in die staatsdiens waarvoor die Engelse nie eens kans sien nie.
Beswaar 21: As hulle so graag Afrikaans wil hê, moet die Afrikaners maar self vir die bordjies betaal (“monthly subscription”, p. 151)
Weerlegging 21: Gaaf, maar aangesien ons hoegenaamd geen diens in Afrikaans kry nie, kan ons maar ‘n belastingkorting kry op die som geld waarvan jý mildelik die voorregte geniet? Afrikaans is nie ‘n voorreg nie, ons is ten volle daarop geregtig.
Beswaar 22: Haai kyk, ‘n bordjie met geen vertaalekwivalent vir die Engels nie: “Cul-de-sac” / “Straat loop dood”.
Weerlegging 22: “Cul-de-sac” is nie Engels nie, dit is Frans. “Dead end” is Engels.
Beswaar 23: “What about the African and Indian ratepayers, bus passengers and telephone subscribers?” (9 Desember 1955, p. 152)
Weerlegging 23: Waarom moet die Afrikaner vir almal in die bresse tree? Waarom paternalisties namens hulle optree, sodat dit ook teen die Afrikaner se kop gegooi kan word? En, indien die skrywer Engelssprekend was, van waar nou skielik die besorgdheid oor die Swartman en Indiër? Dan was daar mos lankal Zoeloe op die lamppale regoor die stad aangebring? (Ek moet sê, sedert mnr. Leon Lemmer male sonder tal geskryf het oor die Afrikaanse WAT wat ook woordeboekhulp moet verleen aan Afrikatale, wonder mens tereg waarom die Departement Anglistiek, wat tog hoofsaaklik uit swart dosente bestaan, nie vir hierdie bevordering van Afrikatale stry nie. Sekere dinge verander duidelik nooit nie, en dit is byna 65 jaar later).
Beswaar 24: U sê diegene wat nie tweetalig is nie, moet waai, want hy is nie ‘n Suid-Afrikaner nie, want hy skend die Grondwet. Maar u dink steeds in rasterme: Boer en Brit, nie Suid-Afrikanerskap nie. Dus, u is nie ‘n Suid-Afrikaner nie en moet waai.
Beswaar 24: ‘n Ware Suid-Afrikaner sal omgee vir sy medemens en trots wees op die ander persoon se taal en kultuur en herkoms en dit érken. Maar blykbaar is Suid-Afrikanerskap net gereserveer vir een taal en een volk: Brits en Engels.
Beswaar 25: (rondom hoe onbelangrik Afrikaans is) “Where does the agricultural, mining, road-making, etc. machinery come from? Who built the ships and the aircraft, was it Afrikaans brains and labour?” (p. 155)
Weerlegging 25: Ooit gehoor van die “Wet van die Remmende Voorsprong” deur Jan Romein, in sy opstel “De dialectiek van de vooruitgang” (1937), ‘n afdeling in die bundel Het onvoltooid verleden? Nee, jy sou nie. Want daarvoor moet jy toevallig Nederlands, ‘n byvoordeel van Afrikaans, magtig wees. Kortom: nasies en volke “verbeter”, “leen” en “steel” as’t ware mekaar se patente. Die Oud-Egiptenare het met bondels riete begin om ‘n vlot te bou, en so kry mens regoor die wêreld pogings tot vlotte, mokoro’s, kano’s, skepe, karvele, ens. Om dus al hierdie intellek alleen vir die Engelse toe te eien is die ergste graad van grootheidswaansin nog. Omdat die beswaarde waarskynlik nié Duits of Frans of Nederlands magtig is nie, besef hulle nie hoeveel van die oorspronklike patente kom uit die Europese Vasteland of vanuit die res van die wêreld nie. Laat ons ook nie kibbel oor die gehalte van die Britse ware nie; ek het nou maar eenmaal ‘n swák vir Duitse produkte.
Beswaar 26: Ek is ‘n klant, en die klant is koning. Maar my versoeke word deur Afrikaners ignoreer sodra ek Engels praat. Al twee maal. Hoe werk dit dan?
Weerlegging 26: Hierop antwoord dr. Terblanche (p. ): “[…] Mrs. Froden […] tries to prove my right wrong because she has been wronged in a manner which I am trying to eliminate” (p. 156).
Dit bly egter laakbare gedrag. As twee bure mekaar se huise afbrand sit albei sonder dak. Hierdie tendens het inderdaad ook met Klaus D. Vaqué in die middel-1970’s in Pretoria afgespeel (An der Hand Gottes, 2004:116):
Ich sollte bald lernen, wie wichtig es in Pretoria ist, die afrikaanse Sprache zu sprechen. Bei Behördengängen wurde ich grundsätzlich ignoriert, wenn ich mich auf englisch an einen Beamten wandt. Er tat dann so, als ob er mich nicht verstünde. Erst als er merkte, daß ich Deutscher bin, wurde er freundlicher und gab mir auf Englisch Auskunft.
Ek sou spoedig leer hoe belangrik dit is om Afrikaans in Pretoria te praat. By die Administrasie is ek ignoreer as ek ‘n amptenaar in Engels genader het. Hy maak dan of hy my nie verstaan nie. As hy wel agterkom ek is ‘n Duitser, eers dan sal hy vriendeliker word en my in Engels help.
Tog is alles ook nie so eenvoudig nie. Ek kan terloops verwys na ‘n hooggeplaaste soos Jean-Claude Juncker wat ‘n toenemende soort “onverdraagsaamheid” in Middelkerke, Vlaandere, bespeur, bloot omdat hy Frans gepraat het (of, dis wat hy ervaar het). Dit was September 2019. Hy kan nou nie meer by ‘n slagter of bakker vir iets in Frans vra soos dertig jaar gelede nie; maar Duitsers is glo meer as welkom (en hy kan gelukkig Duits praat). Dit is egter om ander redes as ‘n vrees vir ‘n klomp Franssprekendes wat en masse op Vlaandere sal toesak en die hele kultuurgrond sal vervuil (soos die Durbaniete hierbo duidelik gedink het oor Afrikaans). Daar is egter niemand meer agter die toonbank wat Frans meer kan verstaan nie. Frans is in Vlaandere gewoon geen faktor meer nie en word nie meer so baie soos in die verlede geleer nie. Nieuwsblad vind hierdie agteruitgang van Frans onder Vlaminge neem selfs onrusbarend toe: “Voor dat argument valt iets te zeggen: al jaren bereiken ons studies die de tanende talenkennis onderstrepen.”
Catherine Fonck van die Franstalige sentralistiese party, die Centre Démocrate Humaniste, tweet wel die volgende:
Je trouve que #Juncker exagère. […] Mais si on fait l’effort de parler néerlandais à la côte, la grande majorité des flamands sont accueillants et passent pfs même spontanément au français. Effort, tolérance, ouverture, j’y crois.
Ek dink Juncker oordryf. […] Maar as mens die moeite sou doen om ‘n bietjie Nederlands langs die kus te praat, sal die oorgrote meerderheid Vlaminge gasvry en baiemaal selfs spontaan Frans praat. ‘n Bietjie moeite, verdraagsaamheid en openlikheid, daarin glo ek.
Maar laat ons nou nie appels met pere vergelyk nie. Vlaandere en Wallonië se taalbeleid verskil van dié in Brussel. En dit verskil weer van die Suid-Afrikaanse Unieregering se tweetaligheid van die 1950’s. Tog, as mens ten minste wys jy is geen bedreiging nie (deur ten minste te wys jy probeer Nederlands verstaan en praat), word die ou stamgevegte net daar ontlont wat eeue lank nog smeul.
‘n Nuwe intrekker op ‘n Natalse dorpie, ‘n Engelse dame, het net lof vir die Afrikaner se buurmanskap (12 Desember 1955), waar sy in ‘n blanke buurt bly met sowel Engelse as Afrikaners, maar waarvan Afrikaners die meerderheid uitmaak (p. 153):
“Everything is bilingual – not merely official notices, but street signs, traffic signs, shop titles, price tabs, bills, receipts, etc. Sometimes English comes first, sometimes Afrikaans, about half and half. All shop assistants are bilingual, and one is served courteously in the language of one’s choice. So far no one has shown any reluctance to speak English to me. My Afrikaner neighbours, though mostly political opponents, have shown a kindliness and neighbourliness that I have not always found in some other parts of Natal. Politics are rigidly excluded from social intercourse, except by mutual consent. All this makes for friendliness and understanding, and if I am not fully bilingual by this time next year, I shall be ashamed of myself.”
Kyk, dit gebeur soms (hoewel miskien selde) dat iemand so geïnteresseerd is in jou werk of stokperdjie, dat ‘n taal soos Afrikaans glad geen hindernis meer is nie. Dink maar aan die kunste, of seiljag of branderplankry.
O – en hier moet ek julle ‘n storie vertel. By ons skool was daar ‘n leerling (blank) uit die Kaap wat nie ‘n dag se Afrikaans kon praat nie. Hy het nie eens probeer om Afrikaans te praat nie, want hy was sielsongelukkig en het homself net van die wêreld onttrek. Om dit erger te maak was hy klein van postuur, stil en teruggetrokke, en het ‘n vreemde van gehad. Hy het gesukkel op skool en die onderwysers (ja, ook die Engelse onderwyseres) en sy ouers was raadop. Tot op ‘n dag. Hy het begin skaatsplank ry met Afrikanerkinders (want waar hy gebly het was daar net Afrikanerkinders in die buurt). En tipies Afrikanerkind meng hulle hul Afrikanerismes en half-Engels teenoor hom (“Ag, you are just sour because I…”), maar praat Afrikaans teenoor hul ander Afrikanermaats (want dit sal tog andersins onsinnig wees!) – en deur hierdie vertroue en speel-speelwyse het sy Afrikaans verbeter. Wat veral gehelp het was toe ‘n joviale, nonchalante Engelse maat uit die Kaap (met sy Afrikaans wat veel beter is) ook na ons plattelandse omgewing gekom het, en boonop in dieselfde klas ingedeel is (vanselfsprekend, want hy is Engels). Toe is hy skoon in sy element. Kyk, toe begin dinge regtig verbeter. Hy sit toe eendag langs my in die rekenaarlokaal, en welwetend dat ek een van die top-Afrikaanse leerlinge in my graad is, vra toe dat ek ‘n sin moet nagaan. Sy huiswerk. Vir ‘n Engelse hoërskoolleerling was dit nogal ‘n ingewikkelde sinsbou. En ek was verstom: hy het dit reg gehad. Natuurlik het ek hom aangeprys. Soveel vordering binne, wat sal dit wees – maande?
Dit wys jou wat kan gedoen word.
Maar nou, dames en here, die seerste simptoom van Britse Imperialisme, en kleinsteedse solipsisme, aan die verbrokkel, soos verwoord deur Mev. Frances Papenfus (“a member of the executive of the Durban Housewives’ League”), haar brief toevallig geskryf op haar sterfdag, oor die ontheiliging van die Britse karakter van Durban (p. 158):
Beswaar 27:
While respecting Dr. Terblanche’s views on bilingualising our street names, what does he hope to gain by putting Afrikaans translations throughout Durban? It means, in 19 out of 20 instances, putting a clumsy word instead of one which is euphonious. Is “weg” not a more clumsy word than “way”? Why substitute “deurloop” (walk through) for “arcade”? A “grove” is more pleasant than “laning” and “passage” than “gang”, “walk” more pleasant than “wandelgang”.
The unnecessary expense of all this in this city of British associations should suffice to kill the suggestion. When Dr. Terblanche mentions “the equal basic rights” of the minority section of Natal, and speaks of allowing this “goodwill”, as he puts it, he must bring about a much greater volume of ill-will and resentment.
Are we to have “Dirk Konings Ry” substituted for Dick King’s ride? In overseas cities it is almost revolutionary to change road, street or place names. Watling Street has been “Watling Street” for over a thousand years – originally a Roman highway.[…] To indulge in vandalism, asking the public to pay hard cash for the indulgence of this bilingual fetish, cannot bring any goodwill, but will afford another point for resentment and anger, similar to that of the Defence Minister’s pettiness in discarding the names of some fine, old, traditional Colonial regiments.
Weerlegging 27: De gustibus non est disputandum. ‘n Taal is slegs lelik vir iemand wat dit nie verstaan nie (ek moet bieg, aan die begin het Frans vir my ook lelik geklink, maar hoe meer mens met die taal te doen kry, hoe mooier word hy). Ek hoef nie weer Brussel en die Switserse kantons en Wallis as voorbeelde te noem nie. Sou sy dit revolusionêr noem, ek bedoel, om oorspronklik Ierse stede in Engels te vertaal? Is dit nie ironies dat die voorbeeld (Watling Street) wat sy noem juis gerieflik in ‘n so te sê eentalige gebied geleë was nie? In die Middeleeue was dit Wæcelinga Stræt; ‘n oorkoepelende benaming van die Iter II en Iter III, die name wat die Romeine aan die paaie gegee het. Kyk mens na plekke soos Ysland, wat ook eentalig is, hoef die plekname ook nie te verander of vertaal te word nie. Maar hier in Durban het jy jou heterogene bevolking, en buitendien, Londen en omtrek sit aan die Noordsee. Durban het sy ontstaan in 1835, is skaars 118 jaar oud met die skrywe van haar brief in 1953; dus, geen stuk se 1 000 jaar oud nie. En baie nuwe strate moes aangelê word soos meer mense na die hoofsentra begin verstedelik het.
Hoekom is die Genootskap vir die Handhawing van Afrikaans (GHA) gestig?
Dr. Terblanche verhuis in 1958 na Pretoria om vir die Vaktaalburo te werk, want hy volg prof. S.P.E. Boshoff as direkteur op. Hierdie organisasie het teen 21 Februarie 1963 sowat 40 Engels-Afrikaanse woordelyste en woordeboeke (sommige ook Afrikaans-Engels) die lig laat sien, wat sowat 260 000 begrippe bevat (p. 163).
Ten eerste was dit vir hom onrusbarend hoe sy dogter, wat Afrikaans nog suiwer gepraat het in Durban, se taal by ‘n Afrikaanse Hoër Meisieskool in Pretoria so kommerwekkend versleg het (p. 165). In sy oë het die Afrikaner sy taaltrots verloor. Taalverwaarlosing is taalversaking en taalverskuiwing in wording. ‘n Berig in Die Hoofstad (11 Februarie 1969):
“Taalhandhawing dwing agting af van dié wat ander tale praat. Die Engelsman vertrou byvoorbeeld geen Afrikaanstalige wat sy eie taal ten gunste van Engels versaak nie want, so argumenteer hulle, as hy die eie kan verwerp, dan kan hy ook die Engelssprekendes in die rug steek wanneer dit hom pas” (p. 189)
Ten tweede het D.P. Goosen (direkteur van die S.A. Akademie vir Wetenskap en Kuns) ‘n week voor die stigting van die GHA (wat op 26 November 1965 gestig is) genoem 80% van die uithangborde in Kerkstraat, Pretoria, is uitsluitlik in Engels, al is die demografie van sy inwoners duidend op ‘n Boerestad. Dr. Terbanche voer by die stigtingstoespraak van die GHA aan, betreffende die Engelse en immigrante,
“dié mense het nou lank genoeg op ons taal getrap. Nou moet ons net vir ons eie taal in dié land stry – en nie vir tweetaligheid nie. En ons kan stry, dit het deel van ons vooruitgang geword.” (p. 173) “Laat ons as Genootskappers onderneem en ‘n eed sweer om net Afrikaans te besig en nie na Engels oor te slaan nie. Dan sal dit wel wees met ons taal en ook met ons volk, want indien die taal verdwyn of ‘n knou kry, dan is dit ‘n historiese feit dat die volk van daardie taal ook ‘n knou sal kry en verdwyn.” (bl. 174)
Dan hy sê net weer hy gun van ganser harte die Engelssprekende landsburgers hul eie taal. “Ons eis net ook die reg op om vir ons eie moedertaal alles in die stryd te werp. Ons het baie lank gewag – amper te lank. Ons sê nou of nooit. Dadelik, onverwyld, wees gewaarsku, dié wat nie wil saamspeel nie. Ons gaan nou ons intellek vir ons taal slyp, ons gaan alle middele tot ons beskikking aanwend om te kry – ja om te vat – waarop ons geregtig is.” (bl. 175) Op 21 September 1966: “As jy in ‘n oerwoud is, moet jy gebruik maak van middele wat by ‘n oerwoud pas!” Maak nie saak watter hofbevele teen die G.H.A. ingestel word nie, dit is juis te verwelkom, “omdat dit ‘n wyer platform om die Genootskap bekend te stel, tot gevolg sal hê” (bl. 183). In Die Oosterlig, 1970: “Min mense is daarvan bewus dat dit ‘n strafbare oortreding is as iemand weier om jou in Afrikaans te bedien en as die polisie ook weier om op te tree, laat my net weet. Ek sal met hul gal werk. Noem maar net ook my naam. Hulle ken my.” (p. 189)
Ten derde kan jy jou indink wat aan die gebeur was. Die Durban-voorval het baie Afrikaners taalbewus gemaak en regoor die land het stemme opgegaan: ook hulle in die ander drie provinsies ervaar taaldiskriminasie. Daar was dus die behoefte om ‘n nasionale drukgroep te stig, wat eintlik, soos Serfontein (1970:111) stel, “in ‘n mate ‘n aanklag teen die F.A.K. [was], wat oor die jare sy taak as kultuurliggaam begin verwaarloos het, onder meer vanweë die politieke bedrywighede van sy amptenare. […] Niks en niemand is ontsien nie: nie die Regering, die Nasionale Party, ander Afrikaanse kultuurorganisasies, private instansies, ondernemings (Afrikaans of Engels), of selfs vooraanstaande Afrikanerleiers nie.” Die GHA het wel nouliks saamgewerk met die F.A.K., A.T.K.V., A.T.K.B. en ander organisasies.
Ten vierde, die immigrantekwessie. ‘n Meningsopname: 39 000 uit 40 000 immigrante wat ingelaat is om die Suid-Afrikaanse blankebevolking aan te vul, wou niks van Afrikaans weet nie. Dave Trevelen skryf in ‘n dagblad van 1971 (‘n paar jaar later): “Oor die algemeen het die Engelssprekende, te wyte aan sy betreurenswaardige onvermoë en onwilligheid om Afrikaans te praat en lees, ‘n verwronge en vergiftigde beeld van die Afrikaner.” Nou lees die immigrante, wat net een amptelike taal magtig hoef te wees om vir burgerskap aansoek te doen, die homogene Engelse dagblaaie, wat nie, soos die Afrikaanse dagblaaie (wat besonder lief was vir ‘n bietjie broedertwis), ooit veelkantig na ‘n saak gekyk het nie. “Dit volg verder dat hulle ook ‘n skewe beeld van die Afrikaner kry…Die immigrant word oor die algemeen in die geledere van die linksgesindes opgeneem.” Volgens dr. Terblanche (12 April 1972): “Feit is egter dat immigrante by die hope agter toonbanke aangetref word en dat hulle in die meeste gevalle nie die minste begeerte het om Afrikaans aan te leer nie. […] Die oplossing van hierdie probleem sou wees om, soos ‘n Duitse immigrant dit onlangs in die program Radio-Parlement van die SAUK gestel het, alle voornemende immigrante daarop te wys dat Afrikaans die taal van die meerderheid van die blanke bevolking van die Republiek is, en toe te sien dat alle immigrante Afrikaans aanleer. Dit is dus baie duidelik dat dit die immigrant is wat in die beskuldigdebank staan, omdat hy weier om Afrikaans aan te leer, en beslis nie die Afrikaners van Pretoria wat bloot aanspraak maak op hul geboortereg nie.” (bl. 207, my beklemtoning)
Waaraan het die GHA aandag geskenk?
Wel…
[d]aar is veral aandag gegee aan Afrikaans oor die radio, Afrikaans op alle houers en verpakkings, ook van medisyne en geneesmiddels, Afrikaans op paneelborde en in hand- en instruksieboekies van motorkarre, Afrikaans in hotelle, Afrikaans in provinsiale administrasies, plaaslike owerhede, alle vertakkings van sport, die filmwese, in die telefoongids, op dagvaardings, in joolblaaie, skoolliedjies by Afrikaanse skole, die Weermag (leër, lugmag en vloot), in die mediese wêreld, die verpleegberoep, by Sapa, konsulate, bankinstellings, dosente, onderwysers, die jeug, by die Pretoriase skou en motorskou, by die beantwoording van die telefoon, by sake- en openbare ondernemings, in die S.A. Digest, by Afrikaanse Kerke, in brandweerhandboeke, in die Standaard-Ensiklopedie van Suider-Afrika, as voertaal by universiteite vir die nie-blankes, by die benoeming van dorpsgebiede, voorstede en strate, by die lektuur, in kwitansieboekies, by regisseurs van Afrikaanse toneelstukke, in afbeeldingsadvertensies in dag- en weekblaaie, by die uitspraak van Afrikaanse name in Engels, aanmoediging van Afrikaans by Engelse kultuurorganisasies, aanmoediging aan persone wat Afrikaans aanleer en bevorder, Afrikaans as volwaardige vak aan ons universiteite, Afrikaanse handboeke aan universiteite en kolleges, teregkoming van Afrikaans as vereiste vir die uitreiking van handels- en nywerheidslisensies, Afrikaans by die Randse Paastentoonstelling, Afrikaans en verkeerskonstabels en by die uitreiking van verkeerskaartjies (veral in Johannesburg), immigrasie en Afrikaans, Afrikaans op rugbytrofeë, immigrantekinders in Afrikaanse skole en Afrikaans by hulle as vereiste vir Matrikulasievrystelling, Afrikaans op skryfbehoeftes, Afrikaans van die Rekenmeesters- en Ouditeursraad, Afrikaans en Kamers van Koophandel, Afrikaans op planne, Afrikaans in boeke vir vakmanne in die Staatsdiens, Afrikaans en die munisipale mark, Afrikaans by internasionale onderhandelings en by samesprekings van bevolkingsgroepe, Afrikaans en die effektebeurs, Afrikaans en padkafees (veral buite-spyskaarte), Afrikaans by losiesplekke (nie-drankgelisensieerde hotelle), Afrikaans in toesprake, Afrikaans in advertensies in (amptelike) blaaie, Afrikaans in hospitale en verpleeginrigtings, Afrikaanse koerante in hotelkamers, Afrikaans op toerbusse (SA Spoorweë, stadsrade, ens.), Afrikaans as vereiste vir burgerskap, Afrikaans in die motorhandel, Afrikaans in die regswese, Afrikaans op reklametekens en langs paaie en strate en in die reklamewese, Afrikaans op afleweringsmotors, Afrikaans in die vervoerwese (die Spoorweë, die Lugdiens, die Padvervoerdiens, ens.), Afrikaans in die Staatsdiens, semi-staatsdiens (alle rade) en in die Poswese, Afrikaans in dokumente, alle kontrakte, koopstrokies, rekeninge, fakture, briefhoofde, ens., Afrikaanse en Engelse verenigings, Afrikaans en reklame vir Engelse boeke en tydskrifte, Kerkblaaie en kerke se plig teenoor die bevordering van Afrikaans, Afrikaans op plaaslike produkte van buitelandse firmas, Afrikaans in Bantoeskole, briewe aan koerante oor aktuele sake i.v.m. Afrikaans, artikels oor taalhandhawing en antwoorde op aanklagte teen Afrikaans, Afrikaans en kleuterskole, Afrikaanse kinders in Engelse skole, Afrikaans op Spingbokwapens, die Afrikaanse lied en persone en groepe wat dit bevorder, Afrikaans op amptelike vorms, Afrikaans en musiek-eksaminatore, verpligte praktiese kursus in Afrikaans (veral vir teologiese studente), Afrikaans en skoonheidskoninginne (veral mej. Suid-Afrika), Afrikaans en sportdirigente van Afrikaanse universiteite, invul van faktures in Afrikaans, Afrikaans oor hotelradio’s en televisiestelle, ens., ens. (1977:176-178)
My magtig, hulle het sowaar “Afrikaans op Kerskaartjies” en “Afrikaans op asbakkies” vergeet!
Waarom was die GHA so gekant teen die benaming “Afrikaans/Nederlands” as universiteitsvak?
’n Ander kwessie wat hom [dr. Terblanche] hinder, is dat daar op die oomblik nog net een Afrikaanse universiteit is wat Afrikaans as volwaardige vak aanbied. Die ander bied net Afrikaans-Nederlands aan. ‘Die universiteite sal gedwing moet word en die van hulle wat dit nie wil doen nie, sal in die buitenste duister gewerp word.’ (p. 190)
Nou prof. J.C. Steyn (Tuiste in eie taal, 1980:246) vind dit so: “Die G.H.A. het hom soms wel met werklike onbenullighede besig gehou, soos die benaming van die universiteitsvak ‘Afrikaans/Nederlands’ […]”
Prof. Steyn brei egter nie uit wat die doel daarvan is nie, maar in die outobiografie sien ek toe hoekom: voornemende studente word glo afgeskrik deur die benaming ‘Nederlands’. En omdat Nederlands maar ‘n klein deeltjie van die Afrikaanse vakgebied uitmaak (omdat ons nie ‘n Shakespeare, Molière en Goethe of Van den Vondel uit die oertyd het nie), kon die naam netsowel maar waai (1977:181, Die Vaderland, 18 Augustus 1966):
“Daar kom wel Nederlands in die leerplan van die vak voor, maar die klem op ‘Nederlands’ in die benaming is heeltemal oordryf,” het dr. Terblanche gesê. Hy glo dat die ‘Nederlands’ baie studente afskrik om Afrikaans as vak op universiteit te neem.
‘n Mens kan lang debatte hieroor voer hoe wenslik “Afrikaans/Nederlands” as pakket is. Maar aangesien ek ook al soveel maal vir Nederlands hier op PRAAG verdedig het, gaan ek nou duiwelsadvokaat speel. Net vir ‘n bietjie afwisseling.
Ek was in my navorsing rondom Suid-Afrikaanse Furries aan die rondblaai op Ivic_Wulfe se Twitterblad (‘n hoofletter, sê die Taalkommissie), en toe sien ek hy tweet (met ‘n kleinletter, sê die Taalkommissie) die volgende plasing van Wendy Laura Belcher:
“One American member of the public said to me, “You teach African literature? That must be a short course.” That’s a verbatim quote.”
Sy gee dan weerlegging op weerlegging op hierdie aanname; hoe oud en ondeurgrondelik die Afrikaliteratuur is, ens. ens. ens. Jy moet dit lees om te waardeer. As ons Afrikaanse dosente maar net soveel vuur en drif kan hê soos hierdie dosent van ‘n orgideevakgebied (dis nie ek wat dit so noem nie, dis die Duitse Wikipedia)…
Maar wat hierdie dame, of eerder akademika, skynbaar nie besef nie: die hele idee van die ‘Afrikanistiek’ (waaronder “African literature” ressorteer), as oorkoepelende vakgebied, is sélf hoogs verouderde imperialistiese en koloniale denke en kategorisering. Waarvan sy die leerstoel, onwetend, knus beklee en hierdie imperialisme vanaf haar akademiese troon met septer en ryksappel en ander kroonsierade dus voortsit.
Die Anglistiek en Frankistiek en Germanistiek en Danistiek en Neerlandistiek en Frisistiek en Fennistiek en Italianistiek en Hispanistiek en Slowakistiek en Slowenistiek en Roemenistiek en Lituanistiek en Lusitanistiek en Russistiek… dink jy vir een oomblik jy gaan al hierdie volke en nasies onder “Europese Letterkunde” of “Europaeistiek” in ‘n voorgraadse driejaarkursus kan indruk? Natuurlik kan dit nie! Die letterkunde bars geheel en al reeds uit sy nate! Die lewensuitkyke van die kulture verskil dag by nag, net soos die omgewing en omstandighede. Nou hoe de donder wil jy alle Afrikavolke op één vasteland, met hoeveel klimate, hoeveel gelowe, hoeveel kultuurverskille, hoeveel tale (glo tussen 1 500 en 2 000), uit verskillende tydperke ressorteer (ja, ook die Oudegiptenare) onder één enkele vakgebied? Dit is mos malligheid! Dit is mos hoogs veralgemenend, en veralgemening weet ons is net ‘n haarbreedte weg van stereotipering: alle swartes en almal van Afrika dink tog maar net dieselfde. Of is die vakgebied so klein omdat daar eenvoudig net geen belangstelling is nie? Indirek erken jy ook dus dit is wél ‘n klomp “blitskursusse” wat onder een dak saamgesnoer is? Waar is jou Zoeloe Letterkunde as afsonderlike en hoogs gespesialiseerde vakgebied was sterk op sy eie bene staan? Jou Xhosa? Jou Noord-Sotho? Jou Tswana? En waar is jou Amharistiek?
Nederlands sit aan die Noordsee (en in Suriname en ‘n op paar Karibiese eilande), Afrikaans sit hoofsaaklik in Afrika: natuurlik gaan jy drastiese verskillende uitkyke op die samelewing kry. Dat hierdie twee vakrigtings met verloop van tyd uit mekaar sou groei, is net so seker soos Noors en Deens. Maar as mens eers hierdie verskille van lewensuitkyk en geskiedenis aanvaar (en veral kan insien waarom hulle dink soos hulle dink), dan sit Amsterdam dalk tog spreekwoordelik veel nader aan Pretoria en Kaapstad as Londen.
Het die GHA enige welslae behaal?
Dr. Terblanche skryf (bl. 176): “Etikette op houers het op die oomblik deur die GHA se toedoen sowat 90% Afrikaans op teenoor minder as 2% met die stigting 10 jaar gelede” (1965-1975). Hierdie syfer word ook net so weer herhaal deur sy skoonseun Herman Engelbrecht in “GHA-man beskuldig AWA: dr. Terblanche se dood uitgebuit”, 24 Junie 1978; Hoofstad, bl. 5.
Johann de Ridder, destyds voorsitter van die herstigte GHA ( http://www.afrikaans.org.za/ ), het gewys op die prestasies van dr. Terblanche, “dat waar etikette op produkte in winkels aanvanklik in 1965 99% uitsluitlik in Engels was, dit in 1975 omgekeer is tot slegs 20% wat nog uitsluitlik Engels was” (Die Afrikaner, 28 November 1997-4 Desember 1997, bl. 4).
Ek kry nou die dag “Banktaal/Bank terms” deur Standard Bank, wat in Julie 1984 opgestel is en ‘n derde druk beleef het. Saamgestel deur Marlian Summerton en bygewerk deur Elza Lorenz en Christine Higgs. Selfs nadat die GHA begin kwyn het, het die ondernemings en instansies steeds die inisiatief geneem (wel, die presedent is immers geskep!) om tweetalig te bly (al moes hulle seker?).
Dinge het egter sedert 1994 verander.
Hoe is Dr. Terblanche oorlede?
Sy eerste breingewas is in 1961 uitgehaal. Dit het toe alreeds vir 15 jaar lank in sy kop gegroei, wat gesigsbalans- en gehoorprobleme meegebring het. Verlig van die drukkingslas in sy kop, glo hy sy produktiefste werke is daarna gelewer. Maar binne 15 jaar ná die operasie moes dr. Terblanche terugkeer operasietafel toe, want die gewas het weer begin groei. Nog toetse volg in 1976 (p. 221).
Op 17 Januarie 1977 is hy vir sewe uur lank geopereer. Dit was nie ‘n sukses nie. Hy het vinnig in die hospitaal herstel, is huis toe gestuur, “hopeloos te vroeg”. ‘n Ernstige terugslag volg en nog ‘n operasie is uitgevoer op 14 Maart, toe nog ‘n gewas eers opgespoor is. Hy het na afloop van die operasie nooit weer bygekom nie. Hy verloor die stryd om 23 Maart 1977 om halfvier die oggend (p. 9). Hy was dus 59 jaar, 4 maande, 2 weke en 5 dae oud.
Maar daarna gebeur iets vreemd.
Volgens sy skoonseun, Herman Engelbrecht (sien bovermelde Hoofstad-artikel), destyds senior dosent in Kommunikasiekunde aan die UOVS, maar ook redakteur van die GHA se mondstuk, Die Besembos, het Robert van Tonder (en gade), die leier van die Afrikaanse Wen-aksie, tydens ‘n simpatiebesoek, ‘n lys by mev. Terblanche gekry, ten tyde van haar man se afsterwe. Hulle het ‘n ledelys gesoek “net om aan die lede ietsie te versend”. Kort daarna het die GHA-lede die tydskrif van die Afrikaanse Wen-aksie in hul posbusse begin kry, met die boodskap dat “die GHA middeldeur geskeur het” en dat “duisende lede besig is om oor te loop na die AWA”. Die AWA was egter ‘n meer militante organisasie, terwyl die GHA en FAK elkeen op sy eie gebied op ‘hoë vlak’ vir Afrikaans gewerk het. Volgens Engelbrecht was daar geen sprake van skeuring nie, maar eerder “’n groot aantal nuwe lede wat aangesluit het.”
As dit waar is… het ek ten volle begrip hoekom soveel welmenende Afrikaners eerder hul tyd en geld op ‘n luukse vakansie in Thailand gaan blaas. Of, soos ek, eerder sy eie boeke aankoop en sy eie weg inslaan.
Waarom het Dr. Hennie Terblanche soveel opgang in sy taalstryd gemaak?
Die wet en politici was aan sy kant. En dit is die hoofrede, die res wat hieronder volg is bysaak. Die ondernemings en staatsdepartemente het nie altyd in Afrikaans bedien bloot uit liefde vir Die Taal nie, maar uit vrees vir strafregtelike vervolging met swaar boetes, en veral die boikotte as dit eers deur die media rugbaar gemaak sou word (gedenk maar wat met Spur onlangs gebeur het om ‘n voorsmakie te kry). Ander het Afrikaans bloot as ‘n gulde geleentheid gesien om beter vir staatskontrakte en tenders in aanmerking te kom (tja, niks verander nie). Die Nasionale Party was ook aan die bewind, en Ministers soos C.R. Swart (Justisie) en Albert Hertzog (Gesondheid, wat dit wetlik verpligtend gemaak het om alle aanwysings en voorskrifte vir medisyne vir menslike gebruik in albei landstale aan te dui (p. 185), terwyl veeartsmedisyne lankal tweetalig beskryf is (p. 180)), was aan sy kant. ‘n Simpatieke regering kan wondere verrig. Maar niks sou gebeur het as dr. Terblanche nie eers ‘n taalmartelaar geword het nie.
Sy skrywes het groot aanklank gevind by die redaksie van Die Transvaler en Die Vaderland en die Hoofstad. Nog iets tel in sy guns: die koerant, boeke, pamflette, telegram, briewe, plakkate, advertensies, tydskrifte en ‘n paar nasionale (en internasionale AM-)radiokanale (asook amateurradio) was die Afrikaner se enigste nuusbron (ook die Kerk en Kerkbode), naas skinderbek tante Dorothy en die posduif langsaan. As mense iets wou weet, het hulle die dagblad gelees. Dus, meestal die gedrukte media. Iemand moes dus sy naam êrens raakgelees het. Ook: die Afrikaner het geen ongerief destyds ontsien om op een plek saam te drom nie: toesprake, onder andere. Dit was gewoonlik ook al geleentheid waar hulle regstreeks, van aangesig tot aangesig, vrae kon stel aan die spreker. Net soos tydens ‘n toneelgeselskap op toer, in lewende lywe.
Vandag het ons radio (nasionaal, provinsiaal, gemeenskapsradio’s), internet (en elke moontlike sosiale-, IRC-, video- en radionetwerk), e-pos, advertensies, televisie (satelliet-TV met ‘n hele paar kanale, staats-TV ook my sy eie hoeveelheid stasies), koerante, boeke, tydskrifte, speletjies, briewe, reuse-advertensietelevisies in winkels, toepassings, pamflette, plakkate, hinderlike SMS’e en bowenal Whatsapp en videokonferensies. Om jou dus op al hierdie platforms vertoonbaar te stel gaan nogal meer moeite verg. Mense sal eerder ‘n YouTube-video kyk of potgooi aflaai as om fisies na ‘n plek toe te gaan waar daar een of twee sprekers is. Tog is mense meer beweeglik om ander redes (opleiding en werk, miskien die liefde). Wie pak nog die stadions vol tydens politieke blitsbesoeke? Alleen maar die armstes van die armes, en paar verveelde groentjie-verslaggewers.
As jy iets wil weet, e-pos jy gewoon die party, laai hul beleid en vooruitsigte van hul webwerf af, of plaas iets snedigs op hul Facebookblad.
Maar om deesdae bekend of beroemd te word… jy ding internasionaal mee. Of, net dalk kom ‘n lapsis calami op Google Search tot jou reg.
Die tydsgees was net mooi reg: wêreldwyd het lande begin aanspraak maak op onafhanklikheid, en saam met onafhanklikheid ‘n nuwe begin, met die nadruk op die reg van die volk. Die Britse Ryk was aan die verkrummel. Die veronregte- en minderwaardigheidsgevoel onder baie Afrikaners en die vordering wat dr. Hennie Terblanche manalleen getoon het, maar ook die Durban-skandaal, het op die ou einde 60 000 lede vir die GHA beteken (en 150 000 met al die affiliasies ingesluit (p. 179)).
Dr. Terblanche het hom nie begewe in ‘n rigting wat hy nie reeds goed (of redelik goed) vooraf geken het nie. Hy was ‘n gekwalifiseerde akademikus. ‘n Blitsvinnige vertaler. Hy was geen grootbek nie: hy vat self voor – met vakwoordeboeke- en brieweskryf, toesprake, vermanings en die nodige vervolging. Hy het nie kós (voedsel) gepolitiseer(!) soos ‘n sekere ‘F.W. de Klerk van die Letterkunde‘ met Dr. Dan Roodt se Moltrein (2004) gedoen het nie, maar nuttige gereedskap aan taalkundiges, vertalers en die publiek verskaf. Hy het stapsgewys ondervinding in verskillende vakrigtings opgedoen: in die vertaling, die taalkunde en woordeboekmaak, dan weer die vertaling, dan die regsgeleerdheid, in een brief (die een oor Mev. Froden) in sy boek vermeld hy selfs: “From bitter experience and as a psychologist, I know only too well that a language cannot be successfully suppressed” (p. 156). Is dit waar, of het hy dit metafories bedoel? Op meer as een plek word gesê hy was 12 tale magtig – hoe waar dit is, weet ek nie.
Maar oor die algemeen steek daar in alles ‘n kousale verband. Eers A, dan volg B. Eers bietjie opleiding, eers vertaal, dan sien ons waar daar leemtes in die vakwoordeskat is. Eers vakwoordeboek skryf om hierdie leemtes te vul, dan aanspraak maak op taal. Eers self vertaling doen, om dieselfde van ander te verwag. Eers tweetaligheid in die Staat deurgevoer kry, dan in die privaatsektor. Wat ons wel sien is hoe groter en wyer die “projekte” word en strek.
Die toekenning van erelidmaatskap aan gesiene mense in die land (sal ons hulle ‘beskermliede’ noem?) het die GHA onmiddellik status gegee. Ook toe die GHA Groep 2 vereer het met ‘n toekenning.
Die GHA van ouds was ‘n drukgroep wat op voetsoolvlak gewerk het. Dit is veel beter as die staat wat sy wil op die volk afdwing, of gewoon as staatsmasjinerie namens die belastingbetaler stry.
Wat die blankes self betref, was die Afrikaanssprekende blanke nog landswyd in die meerderheid. Tog, Durban het 22 000 Afrikaanssprekendes (blankes) in die 1950’s gehad, en steeds kon hulle aanspraak maak op Afrikaans, want dit was veranker in die Grondwet. Volgens die 2011-sensus was daar 29 744 Afrikaanssprekendes (alle rasgroeperinge) in die hele eThekwini-munisipaliteit.
Omdat hy met verskillende volke in sy jeug mee te doen gekry het, en self aan ‘n Engelse universiteit studeer het, kon hy die Engelsman en buitelander se manier van dink (en hul vrese) verstaan. “Ek het geleer om te besef hoe hierdie mense argumenteer en hoe hulle die Afrikaanssprekende bekyk en beoordeel” (p. 65).
Waar die Portugese winkeliers self nie goeie Engels of Afrikaans kon praat nie, het dr. Terblanche ‘n Afrikaans/Portugese woordelys van groente en vrugte opgetrek en aan die winkels beskikbaar gestel: Lista dos legumes en fruta. Hy het slegs Afrikaans met die Portugese winkelier gepraat (en daar was geen omweg nie), anders as sy volksgenote (‘Die Afrikaners speel in hierdie proses maar saam deur skaamteloos hulle groente in Engels te bestel’). Met ‘n bietjie meer ywer het hy die winkel van ‘n brousel-Engels in ‘n ‘Afrikaanse winkel’ omgetoor (Die Transvaler, 27 Februarie, 1976; p. 213). Volgens Worldcat.org het dr. Terblanche reeds in 1969 Vocabulário Portugeês-Afrikaans e frases gerais die lig laat sien.
Wat daar nie is nie, dit skep ons. Ek dink dit is sy grootste nalatenskap en allerbeste eienskap waarop ons almal kan voortbou.
Wat was die Achilleshiel?
Dit wil voorkom of dr. Terblanche alles self aangepak, op hom geneem, gesentraliseer en soos Otto von Bismarck al die brose spinnerak-draadjies aan sy vingers vasgespin het, terwyl die ander 60 000 lede net die roepvee was. Noem dit ‘n soort getalsterkte as ‘n soort intimidasie. Noem dit dan liewer sy legioene aanbidders. Neem nou maar die volgende berig uit Die Transvaler, 20 November 1973: “Ek kan u nou finaal verseker dat die Afrikaanssprekendes […] en my Genootskap met sy 60 000 lede beslis nie langer met hierdie toestand van sake genoeë sal neem nie…” (p. 190) Dis soos dit vir my in die outobiografie voorkom – want dit is werklik bitter selde dat ‘n ander lid se naam uitgesonder word vir iets merkwaardig (of is dit gedoen om moontlike nyd in die GHA te voorkom?). Was hierdie lede net petisie-apparatsjik? Om hier en daar ‘n paar winkels te boikot uit protes? “Afrikaans Asseblief”-plakkers op Engelse rekeninge te plak en terug te stuur? Briewe vir die koerante te skryf ter verdediging van die G.H.A. en Afrikaans? (Dink jou in, as 60 000 briewe op een dag geskryf moet word vir een saak – dit sal ‘n DDoS-aanval soos kinderspeletjies laat lyk!) Manalleen moes dr. Terblanche dus onder geweldige druk verkeer het. En die dag toe hy in 1977 sterf – wie het die leisels by hom oorgeneem? Ek glo hy wás die GHA, soos die ondervoorsitter, mnr. P.W. Botha (ja, hy!), dit onomwonde gestel het in ‘n toespraak in 1976 (pp. 196-197). Die GHA se hoofkantoor was immers in dr. Terblanche se huis (hy was voorsitter), met sy vrou as hoofsekretaresse. En, soos die huidige GHA (herstig 29 Januarie 1994) ook op hul webwerf stel, het die organisasie ná sy afsterwe geleidelik doodgeloop.
Dit was immers te verwagte.
Hierdie soort Kremlin-styl het gewerk toe Kommunisme se houvas op die wêreld die verbeelding aangegryp het. Vinnige opgang, vinnige slagting voor die voet, vinnige vooruitgang. Maar onthou: Kommunisme was gegrond op roofekonomie (soos die Romeinse Ryk) van die begin af, en op die lange duur onvolhoubaar. Frontorganisasies word gestig (soos die Albert Hertzog-groep ook gedoen het, volgens Serfontein), wat almal een beheerkamer het, om die een doel of twee (soos ‘n persoon of organisasie) te teiken. Soos ‘n DDoS-aanval. Die nadeel ken ons egter reeds: toe die Kremlin ontbind, stort die hele apparaat in duie.
Kapitalisme werk miskien stadiger, maar deegliker en indringender, want jy werk met innovering. Ek sou dus sê, hoe moeilik dit ook al is, stig eerder vir jou ‘n klomp outonome selle wat op hul eie krag en vernuf kan voortgaan, maar gee vooraf min of meer ‘n plan hoe hulle te werk moet gaan. En onttrek jou: gaan voort met jou eie spesialisgebied (en maak seker jy het ‘n opvolger wat net so by jou kan oorvat en die werk voortsit). Hierdie groep kan dan ook sy eie outonome selle stig wat ook onafhanklik van hom kan werk en self kan uitbrei. En so kweek die petribakkie-effek aan, of ‘oorloopeffek’/ ‘deurwerkingseffek’ (gaan kyk hoe swamme en bakterieë ontwikkel; dis interessante hoërskoolkennis).
Wat ek bedoel: hoe meer jy het, hoe meer jy gestig het, hoe meer moet jy in stand hou (dink maar aan die Afrikaanse kultuurorganisasies wat in Durban op die been gebring is – bestaan dit ooit nog?). Later raak dit teenproduktief, want jy kan geen vernuwende werk lewer soos jy heeltyd moet bontstaan nie; dan het jy hulp nodig, of jy sal later iets noodwendig moet afskeep, of die verantwoordelikheid in iemand anders se hande tog maar moet oorlaat. En wie sal dit wees?
Deur die klomp koerantberigte te plaas, met homself in die middelpunt, sou dit vir die buitestaander lyk of hierdie voorvegter of voorvatter bloot ‘n aandagvraat was. Dit val veral op waar die sake wat aangeroer is, toevallig op plekke en aangeleenthede betrekking het waar hy self teenwoordig of by betrokke was. Dis soos geomerkte selfie-foto’s wat ‘n hele spoor agterlaat waar hy orals was. Of dit nou tennis, rugby, ‘n kunsuitstalling, skole was – alles wat hom persoonlik geraak het – dis aan die groot klok gehang. Dit kan wees dat hy self elke groot aksie wat hy aangedurf het ook so taks aan die koerante “ge-cc” het. Onmoontlik kon ‘n koerante al hierdie inligting sommer uit die lug gegryp het! Maar wat daarvan? Gebruik ons nie maar Twitter en Facebook vandag om dieselfde doel te bereik nie?
Serfontein en ‘n hele paar ‘verligtes’ van die NP het almal wat later betrokke was by die Herstigte Nasionale Party (na afloop van die skeuring) as “verkramp” en as opportuniste bestempel wat die NP van binne af wou rysmier om self die troon te bestyg of die party te beïnvloed. Wie is verkramp? Diegene binne die Nasionale Party, wat gekant was teen afsonderlike ontwikkeling (en ‘n “baasskap”-rassebeleid aangehang het), gekant was teen ‘n Suid-Afrikanisme met noue samewerking met die Engelssprekende, maar ook anderskleurige en anderstalige landgenote (en daarteenoor etnosentries Afrikaneridenteitsbewus en isolasionisties is), veranderde sportbeleid en uitruil van swart diplomate.
By toesprake het die Albert Hertzog-groep luidkeels van die podium af teen hul leier, Vorster, uitgevaar, maar onder vier oë dit later ontken. Nou die probleem is, baie van die Hertzog-groep het voor die skeuring voelers uitgesteek na die GHA, omdat hulle dieselfde probleme voorsien het: Vorster het hardnekkig ontken dat daar ‘n taalprobleem was, veral wat betref die immigrante en Engelse wat geweier het om Afrikaans te leer of te eerbiedig. Nou waar dr. Terblanche met miskien een of twee punte van die “verkramptes” saamgestem het (taal en immigrasie), was hy heel waarskynlik teen die ander standpunte gekant. Dr. Terblanche het later sy spyt uitgespreek oor die politieke betrokkenheid. Dit wil vir my lyk of hy geglo het die politiek kon sy drukgroep meer momentum en meer nasionale steun/’n hupstootjie gee.
Vorster wou egter nie die Engelse van die party vervreem nie, want baie van hulle het immers ook vir die Nasionale Party gestem, soos die Afrikaner. “Suid-Afrikanerskap” sou hierdie twee volke bymekaar bring, en buitendien was daar ernstiger probleme as taal. Dit was eers toe ‘n skeuring binne die party begin dreig, wat ‘n hele paar stemme kon saamsleep, en ‘verligte’ akademici soos prof. P.J. Nienaber die noodklok begin lui het (dat Afrikaans wél in die moeilikheid verkeer), dat Vorster uiteindelik moes toegee: die melk en heuning is ‘n bietjie bitter in Kanaän (p. 116). Maar toe was dit reeds mosterd na die maal. Dit was 1967. Die skeuring was onvermydelik.
Soos prof. J.C. Steyn dit tereg stel (1980:246-247): die Afrikaners is van nature nie streng taalhandhawers nie en wil eerder ten alle koste die vrede bewaar. Dr. Terblanche se siening hieromtrent was radikaal anders en hy is al te dikwels as ‘n skoorsoeker of herriestoker of oproermaker deur mede-Afrikaners uitgekryt, ten spyte van die konkrete, merkbare resultate. En dat ‘n enkele beleefde brief in die meeste gevalle die beste resultate gelewer het – dit was vir hom in die meeste gevalle glad nie eens nodig om radikaal op te tree nie. Die koerante het wel sake tien keer erger aangedik as wat dit werklik was.
Wat sake vererger het was die 1976-onluste van Soweto wat so reg op die GHA en H.N.P. se brood gesmeer is – dis mos taalhandhawers soos júlle se skuld! En vandag is ons bekend met taalbúlle en taalósse. Ons almal weet die oproer het al in die vroeë 1970’s in Soweto begin en jaar op jaar al hoe meer gewelddadig geword, totdat die golf op die strand gebreek het. As mens ‘n hond wil slaan, soek jy maklik ‘n stok – en dit was Afrikaans.
Aan die een kant lyk dr. Terblanche se lewe strategies mooi uitgewerk, georden en uiters veelsydig, aan die ander kant so chaoties soos ‘n QR-kode.
Neem nou maar iemand soos prof. Henri Gonin, wat doodrustig vir 33 jaar lank dosent was (hy werk in 1976 wel by die RAU en UNISA 10 uur per dag op 70-jarige leeftyd as tydelike dosent) op sy stil manier. Vir 15 jaar lank het hy gewerk aan die vertaling van 2 000 bladsye Latyn (dus, 10 bladsye per maand) – om die Romeins-Hollandse reg in Afrikaans te vertaal. Daarvoor is hy met ‘n goue erepenning van die Suid-Afrikaanse Akademie beloon (Meiring, P. 1976. Latyn het Henri Gonin jonk gehou. Die Beeld, 2 Desember). Maar, noudat Latyn sedert November 1994 nie meer ‘n pligvak is nie, en die Romeins-Hollandse reg verontagsaam word onder die nuwe regering (as ‘n oerstratum uit die ark), wonder mens tog of sy werk nie verniet was nie.
Nou kan ons seker lank stry wie nou eintlik die meeste bereik het: Dr. Terblanche was in vele opsigte die beginpunt van baie Afrikaans-Engelse/Engels-Afrikaanse vakwoordeboeke (so omvattend moontlik), selfhelpwoordeboeke en het die taalbewustheid springlewendig gehou. Jou pillehouertjie het steeds Afrikaans en Engels in die voubiljet (as jy dit tog net wil lees!) – nie minder nie as 83% van die medisyne wat die aptekerswese in 1967 die publiek aangebied het, was slegs in Engels geadverteer en beskryf (p. 187). Deur sy druk op die tersiêre onderwys, het ons vandag handleidings en handboeke geërf uit die 1970’s, 1980’s en 1990’s waarop ons steeds kan voortbou. Maar hoeveel het slegs één druk beleef?
Gonin en Hiemstra het egter ook hul eie Drietalige Regswoordeboek gemaak, word steeds gedruk, is steeds hoog in aanvraag, en dié word vandag nog aan universiteite gebruik (en is peperduur!). So ook het H.L. Gonin en W.J.G. Lubbe Lexicon Latyn-Afrikaans : Institutionum Gai et Institutionum Justiniani geskryf. O ja, en Gonin het ook ‘n Frans-Afrikaanse/Afrikaans-Franse woordeboekie (1950) saam met Strelen geskryf, wat ongelukkig maar slegs een druk beleef het.
Dus, gemengde welslae vir albei.
Wat kan mens hieruit leer?
Wat daar nie is nie, dit skep ons. Wel, as jy nie self inspring en jou dade aan die groot klok gaan hang nie, gaan niemand anders nie (om daardie einste rede moet Suidpunt seker by Twitter aansluit…).
Waarom is dit juis PRAAG wat in ‘n rubriek dr. Hennie Terblanche vereer? Waarom is daar nêrens ‘n blad daarbuite wat nog dieselfde moeite gedoen het nie? Het dr. Terblanche regtig so min beteken vir die Afrikanergemeenskap? Dit sê nogal veel.
Dit is vreemdelinge soos ek wat jou outobiografie sal opneem en deurlees. Was dit ook nie prof. J.C. Steyn se Tuiste in eie taal (1980) nie, sou ek ook nie geweet het van dr. H.J. Terblanche nie. Liewe leser, ek hoop dus jy kom nou tot jou sinne en skryf jou outobiografie klaar. Want niemand anders gaan nie.
Die akademici is nie meer wat dit was nie. Moet jou hoegenaamd nie op hulle verlaat nie: ek glo vas die publiek beskik oor meer intellek buite die universiteit as daarbinne. Maak jou dus net so stapsgewys kundig en ingelig soos dr. Terblanche. En gaan net so strategies soos hy te werk.
Die Afrikaner is ‘n dom, onnosele, ondankbare en lui bliksemse volk wat in ‘n eng klein wêreldjie leef, skreeu my 50%-Rotterdammerbloed op die matrose. As die Afrikaner geen intellektuele belangstelling in sy eie mense se werke toon of dit gebruik nie – watwou nog voortsit! – wat geeft het dan? Wie gaan jou opvolger wees? Die Afrikanerdom en Afrikaans is in hierdie opsig niks beters as die Furry Fandom nie: hul boheemse identiteit is allesoorheersend, maar daar is geen vaste doel wat ingeslaan en nagestreef word nie. Geen kroniek nie. Dis ‘n ‘vat hier en ‘n los daar’. Daar word heerlik ‘n jolige kakelbont karnaval gehou; die kurkproppe skiet skuimend omhoog oor Afrikanerskap; en uitspattig en oorvloedig ingeskink, maar sodra mens gou die blou oorpakke, pik, graaf en besem uit die tuinhuis gaan haal om in die akker van Afrikaans te skoffel, bly net die konfetti en leë vonkelwynbottels agter as jy terugkom. Almal witweg. Jy moet die gelag betaal. Gerieflik.
Dit help ook nie jy vertaal, skep woordeboeke, gaan bos en gooi mielies, as almal tog maar die Engelse weergawe gebruik nie.
In die winteruitgawe van die Taalgenoot (2016), die mondstuk van die ATKV, het twee ysige, dog ernstige vermanings in die briewekolom verskyn. Die Taalgenoot is geroskam omdat ‘n Engelse vertaling van Le petit prince geplaas is in ‘n artikel, en nie die Afrikaanse vertaling van André P. Brink se Die klein prinsie nie.
Marietjie Luyt skryf onder die opskrif “In Afrikaans, asseblief!”:
Wil net so bietjie kla, en dit oor die hoofartikel: “Lewensirkel”. ‘n Mooi artikel, met ‘n onnodige Engelse aanhaling en term daarin. In Afrikaans sê mens liewer “lewenskring”. Dit was nie nodig om die aanhaling uit Saint-Exupèry in Engels aan te haal nie. Die klein prinsie is in die jaar toet reeds deur André P. Brink in Afrikaans vertaal. En selfs al kon jy nie die vertaling opspoor nie, kon jy die aanhaling self uit die Engels vertaal het – of iemand gevra het om dit vir jou uit die Frans te vertaal. Kan tog nie so moeilik wees nie!
Die Nederlandssprekende professor Erik Van der Straeten (uit die hoofletter-agternaam lei ek af hy is ‘n Belg) lees die redaksie die leviete voor onder die opskrif “Waanzin”:
Ik ontving op het Woordfees het zomernummer van Taalgenoot (waarvoor dank). ATKV spant zich in voor het behoud van Afrikaans. Waarschijnlijk een zinvol initiatief. Het is voor mij als buitenlander onmogelik om daarover te oordelen. Ik denk wel dat Afrikaans op termijn (2-3 generaties) zal verdwijnen. […] Op blz 7 is er het artikel van de redacteur (“Levensirkel”). Bovenaan staat een zin uit Le petit prince maar wel, o gruwel, in het Engels. Weet wel dat Antoine de Saint-Exupéry nooit in Engels schreef. Deze zin is de Engelse vertaling van een Franse zin. Waarom deze zin niet vertalen in het Afrikaans? Het gebruik van Engels voor citaten is algemeen in het Afrikaans. Volgens aanhalingen in Afrikaanse boeken schreven: Proust, Camus, Marx, Freud, …. in het Engels. Zelfs tijdens het romeinse rijk sprak men Engels. Waanzin!!!
Als men een auteur waar dan ook citeert zijn er slechts twee mogelijkheden:
1. Citeren in de taal waarin het geschreven werd (Engels, Frans, Duits, Latijn, oud-Grieks….)
2. Het citaat vertalen in de taal van de tekst waarin het geciteerd wordt.
Met de aanhaling uit Le petit prince waren er twee mogelijkheden: Frans en Afrikaans. Engels is geen mogelijkheid.
My ander 50%-Afrikanerbloed toon wel begrip en medelye: as die Afrikaner nie in toue hoef te staan, met opruimwerk (besoedeling) besig hoef te wees, ontydige gaste ongevraagd hoef te ontvang (in Holland en Denemarke maak jy vooraf ‘n afspraak!), om elke hoek en draai voorgekeer word nie, straatbrakke uit krotbuurte moet bad en kosgee nie, vertraag word by die polisiekantoor na die soveelste inbraak nie, ‘alternatiewe roetes’ (ompaaie) moet soek vir die soveelste betoging nie, teerpaaie moet lap nie, dertig minute vertraag moet word deur die soveelste botsing op die N1 nie (en eerder van veilige openbare vervoer gebruik sou kon maak onder ander omstandighede), in die lang gange van die hospitale moet wag a.g.v. ‘n gebrek aan geneeshere nie, deur die burokratiese rondslomp rondgeneuk word nie, dertig minute by klantediens moet wag bloot omdat die pryse verkeerd opgelui is (nie jou skuld nie!) nie, deur skoolhoofde en organisasies gebreinspoel word om aktiwiteite te doen wat absoluut géén sin of bydrae tot die ewigheidswaarde van die Afrikaner lewer nie, ander se foute heeltyd moet regmaak nie, deur kerke afgepers word nie… as die afstande nie so verdomp ver was nie, en die Afrikaner tot die besef sal kom dat al die kommentaar wat hy op die internet skryf bowendien geargiveer sal word of saam met die webwerf tog sal vergaan (as web.archive.org nie onmiddellik ingespan word nie)…
En as die Afrikaner nie ‘n been elke keer hoef te breek oor al boeke wat hy in sy huis moes stop uit vrees vir die biblioteek wat môre afgebrand gaan word nie…
dan kon hy miskien ‘n groter bydrae tot Afrikaans gemaak het.
Die Afrikaner sou ook nie al sy geld vooraf op kos (vir twee maande of ‘n jaar vooruit) vandag al moes uitgee (en die risiko loop dat miet nog lank voor die vervaldatum in die pasta uitbroei), as daar nie die inflasie was wat sy tol sou eis nie. Die Afrikaner sou ook nie drie of vier werke moes hê om die huur te betaal nie.
Alles, alles, alles, alles wat geld en tyd kos.
Tyd en geld wat in Afrikaans ingeploeg kon word.
Waar kry mens Dr. Terblanche se outobiografie in die hande?
Ek het die boek, Jare van storm en drang (1977), by kakkerlak.co.za tweedehands gekoop teen R110,00 (dit was die enigste kopie), posgeld uitgesluit. Die boek dra nog die stempel van ‘n hoërskoolbiblioteek, maar gegewe in watter inkvars-toestand die boek nog is, was dit duidelik nooit gelees nie.
Ek weet glad nie hoeveel van hierdie boeke gedruk is nie; as jy die boek in die hande kan kry is jy seker baie gelukkig. Ongelukkig kon ek geen toegang tot die Vrystaatse en Gauteng-biblioteekstelsels kry nie. Probeer maar die universiteitsbiblioteke of vra jou vriendelike bibliotekaresse in die buurt.
Die boek is wel by die volgende openbare biblioteke te vinde:
KZN: Coastal Reg, Midlands Region en Reference L
Limpopo: Mogwadi PL, Waterberg District L en Lephalale PL
Mpumalanga: Thembisile Hani PL en Lydenburg PL
Noordwes: Christiana PL
Noord-Kaap: Namaqua District, Fraserburg PL, Pixley Ka Seme District, Siyanda District, Kakamas PL en Upington PL
Oos-Kaap: Community PL, Cradock PL, Queenstown PL, Parkside Library, Rietbron PL, Mandela District, Paterson PL, Kareedouw PL, Port Elizabeth District, Joe Gqabi en Lady Grey PL
Wes-Kaap: Beaufort West Region, George Region, General Stacks, Mossel Bay Region, Oudtshoorn Region, SN Central Reference (Nasionale Biblioteek, Kaapstad, Victoriastraat 5) en Vanrhynsdorp PL
As jy wil kyk of die boek dadelik beskikbaar is (asook die Dewey-kode) besoek “Biblioteek” by die Afrikaanse Wikipedia en volg die webskakels wat gegee word.
Terloops, as jy heel toevallig in Bloemfontein ‘n draai sou maak (veral die Transvalers wat hierdie Desembervakansie hulself die onreg sou aandoen om met die N1 af te reis Kaap toe), by die Nasionale Afrikaanse Letterkundige Museum en Navorsingsentrum (NALN) is ‘n spesiale ruimte vir dr. H.J. Terblanche ingerig, kort voor sy operasie: “Terselfdertyd het [hy] sy sake in orde gekry – as meer orde moontlik was. Hy het ook vir elke kind ‘n televisiestel gekoop, sy testament nagesien en gereël dat sy personalia, sy tallose plakboeke en dokumente na die Nasionale Afrikaanse Letterkunde-Museum en Navorsingsentrum gaan waar prof. P.J. Nienaber vir hom ‘n spesiale afdeling ingerig het.” (p. 9)
Ek het in ‘n eentalige Afrikaanse huis grootgeword. Ek het in Afrikaans op skool en aan die universiteit, voor- en nagraads, studeer. Ek het meer as ‘n honderd artikels en resensies in vaktydskrifte gepubliseer; alles in Afrikaans. Op die internet het ek op twee webwerwe (Praag en LitNet) honderde artikels in Afrikaans gepubliseer. Ek het wesenlik en ongetransformeerd Afrikaans gebly en sal Afrikaans doodgaan. Jaap Steyn noem dit taalgetrouheid.
Op skool, aan die plaaslike universiteit en in die omgang is dit by my ingeprent dat Afrikaans so suiwer moontlik gebruik moet word. Ek was en is trots om ‘n Afrikaner en Afrikaans te wees. Sedert 1975 word Afrikaanssprekendes se trots op Afrikaans deur die Taalmonument in die Paarl gesimboliseer. Om lief vir Afrikaans te wees en hierdie taal as die aangewese middel te gebruik om so duidelik moontlik uitdrukking te gee aan wat ek dink en doen, het ‘n vanselfsprekendheid, ‘n lewenslange leefwyse, geword.
My Afrikaanse leefwyse is gesteun deur my onderwysers, dosente, kollegas, vriende, gesins- en familielede. Tradisioneel het Afrikaansinstansies soos die Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns* en die Afrikaanse Taal- en Kultuurvereniging (ATKV) Afrikaans daadwerklik bevorder en gebruikers aangemoedig om die taal so suiwer moontlik te gebruik. Die Afrikaanse koerante, populêre en vaktydskrifte, asook die Afrikaanse radiodiens, het inligting in suiwer Afrikaans versprei en sodanige taalgebruik aangemoedig.
[* In die Akademie se missie staan: “die bevordering van die gebruik en gehalte van Afrikaans.”]
Sedert 1994 het die situasie radikaal verander. “The past is a foreign country” (LP Hartley, David Lowenthal). Afrikaanse skole word al hoe minder. Afrikaanse universiteite bestaan feitlik nie meer nie; by uitstek omdat veral Afrikaanssprekende hanskakies weens kruipsug hulle vir die (algehele) verengelsing van hierdie inrigtings beywer. Afrikaansinstansies soos die SA Akademie, die ATKV en die Afrikaanse Taalraad (ATR) propageer nie meer suiwer Afrikaans nie; selfs nie die bevordering van Afrikaans as sodanig nie; veel eerder dat meertaligheid moet gedy; op die gevaar af dat Afrikaans uitgesluit word. Twee Afrikanerheiligdomme, die Afrikaanse Taalmuseum en -monument (ATM), het tot in hulle kern ontaard. “I wonder who will be the last, the very last, to seek this place for what it was” (Philip Larkin).
‘n Afrikaanstaalkundige het die kernrol in die bestuur van Afrikaans aan ‘n tradisioneel Afrikaanse universiteit gespeel. Hy het deurgaans groot lof gehad vir die manier waarop Afrikaans agtereenvolgens deur drie rektore bestuur is (Leon de Stadler). Die verstekonderrigtaal het egter van Afrikaans na Engels verander.
Die hoof van ‘n Afrikaansdepartement aan ‘n eens Afrikaanse universiteit beveel aan dat daar nie vir Afrikaans nie maar vir meertaligheid geveg moet word *(Rufus H Gouws).
[* Die volgende redenasie het mode geword: Frans Nel van Hermanus skryf: Om “vir ons taal te ‘veg’ … maak net nog vyande van ons taal” (Die Burger, 9.08.2019, p 10). Dus, laat Afrikaans maar in sy swernoot gaan. Waaraan Afrikaners voorkeur moet gee, is nie die heil van ons moedertaal nie maar eerder ‘n groter nieblanke vriendekring.]
‘n Akademikus wat sy brood daagliks danksy Afrikaans verdien en uit hoofde van sy pos toegelaat word om ‘n kernrol in die heil van Afrikaans te speel, bv as voorsitter van die Akademie se Taalkommissie,* verklaar openlik dat hy nie bereid is om vir Afrikaans te veg nie (Gerhard van Huyssteen).
[* Geen wonder dat township in die Afrikaanse Woordelys en Spelreëls die nuwe Afrikaanse woord vir lokasie geword het nie. Volgens Jana Luther, Fred Pheiffer en Rufus H Gouws se Handwoordeboek van die Afrikaanse Taal (HAT) is betekenisryke Afrikaanse woorde soos lokasie en klonkie “rassisties”. Op hierdie manier word Afrikaans om linkse politieke redes doelbewus verarm. As ‘n mens sake suiwer taalkundig, bv nie-polities, benader, het die k-woord én die h-woord ongetwyfeld onvervangbare seggingskrag. Die woord kanker kan gevoelens onmeetlik seermaak, maar geen woord behoort op grond daarvan verbied te word nie.]
Die redakteur van ‘n Afrikaanse koerant het daarop geroem dat hy nie bereid is om Afrikaans te bevorder nie (Henry Jeffreys). Sedertdien het sy opvolgers sy voorbeeld nagevolg.
‘n Afrikaanstaalkundige en die hoofouteur van ‘n boek oor Afrikaans wat 1 814 bladsye beslaan, versuim om daarin besorgheid oor die huidige gehalte, bv die graad van verengelsing, van Afrikaans uit te spreek.* Daarenteen word die mengeltaal Kaaps eerder geloof as veroordeel (Wannie Carstens).
[* In die hofsaak oor die huidige taalbeleid van die Universiteit Stellenbosch is genoem dat 62% van die bruin eerstejaarstudente in 2015 en 64% in 2016 Engels as onderrigtaal verkies het (Die Burger, 9.08.2019, p 3). In hulle latere studiejare neem daardie persentasies skerp toe. In die Noord-Kaap dring Afrikaanssprekende bruin ouers aan op Engels as skoolonderrigtaal, bv op Springbok. By bruin mense, veral die elite, is daar histories en sedert 1994 sprekende bewyse van taalontrouheid. Dit is ongetwyfeld dwaas om die toekoms van Afrikaans aan die bruin gemeenskap toe te vertrou, soos Carstens en diesulkes polities byderwets doen.]
‘n Mederedakteur van die Woordeboek van die Afrikaanse Taal (WAT) skryf: “Die verbete najaag van Afrikaanse taalsuiwerheid – met ‘n sterk skeut nasionalisme en ‘n antagonisme jeens Engels – dateer uit ‘n vorige era. Dit was nouliks taalkundig gefundeer” (Netwerk24, 12.07.2019). Die wisselwerking van Afrikaans en Engels word ongekwalifiseerd taalontwikkeling genoem en lewer glo ‘n bydrae tot die oorlewing van Afrikaans. Deur die oorname van Engelse woorde aan te wakker, ontmoedig hy woordskepping en dus die ontwikkeling van eiesoortige Afrikaans. Wat hy in werklikheid nastreef, is om Afrikaans agteruit te reverse. Daar is geen aanduiding dat ‘n snars omgegee word vir die oorlewing van Afrikaans in ‘n agbare, nie-aanstootlike vorm nie. Die boodskap is: Afrikaanssprekendes moet ontslae raak van die bagasie wat veroorsaak dat hulle hulle teen anglisismes verset. Klaarblyklik moet geradbraakte Afrikaans ter wille van die taal se oorlewing verwelkom word (Fred Pheiffer). Dus, Afrikaans kan slegs in oneer voortbestaan en hy berus daarin.
Elkeen van hierdie halfdosyn gevalle is aan ‘n spesifieke individu gekoppel. Hierdie ses mense woon ongeskonde tussen ons asof hulle geen onreg jeens Afrikaans gepleeg het nie.
‘n Mens moet nie vra hoe is dit moontlik nie, want hierdie dinge gebeur werklik. Jy moet eerder vra: Waarom gebeur dit? Omdat dit as polities verkramp beskou word om vir Afrikaans in die bres te tree. Ook omdat blanke Afrikaanssprekendes deur propaganda geïntimideer en gekondisioneer word om skaam vir eerder as trots op hulle verlede, hulleself en hulle moedertaal te wees.
Waarom is daar nie meer ‘n passie vir Afrikaans nie? Waarom is Afrikaans nie meer heilig nie? Waarom kan daar maar sonder beperking met Afrikaans gemors word? Omdat toegelaat word dat die Afrikaner as ‘n ongewenste verskynsel voorgestel word. Die standaardstrategie is om apartheid as net sleg te verdoem terwyl die rassistiese uitgangspunt eintlik is om die Afrikaner as ongeneeslik siek voor te stel. En hieraan doen mense wat eens Afrikaners was met oorgawe mee want hulle soek glo heling, ontsmetting, transformasie, ‘n diepe kloof tussen die verlede en die hede, asof die verlede nie glansryker was as wat die onverkwiklike hede is nie.
“The leaf unable to predict the fall” (WH Auden). Wie sou vóór 1994 kon dink dat ons in ‘n situasie sou beland waarin daar nie ‘n enkele Afrikaansdosent aan die universiteite oor is wat daarvoor bekend is dat hy/sy hom/haar vir die voortbestaan van suiwer(der) Afrikaans beywer nie? Dit is ook waar van al die genoemde instansies wat hulle as pro-Afrikaans voordoen. Dít is gewoon ‘n skande. Dít is heeltemal onaanvaarbaar. Dít is werklik iets om oor skaam te wees.
Sonja Loots bied ‘n sprankie hoop. In haar rubriek (Rapport 28.07.2019) tree sy in die bres vir nie-anglisistiese Afrikaans. Dalk gee dit positiewe leiding aan haar mede-Afrikaansdosente. Maar sy is, in die mate wat dit geldig is, ‘n onlangse bekeerling tot enigiets wat pro-Afrikaner is. Gebruik gerus die Praag-soekfunksie vir bewyse.
Die Here sou Sodom nie verdelg as daar selfs maar net tien regverdiges was nie (Genesis 18:32). Onder Afrikaansdosente en Afrikaansinstansies is daar eintlik nie ‘n enkele een nie. Dit is ‘n verdoemende getuigskrif. Hoeveel van hulle gaan die geleentheid aangryp om vandag ‘n pleidooi vir Afrikaans te lewer? Heel moontlik nie ‘n enkele een nie. Watter Afrikaanse koerante sal vandag ‘n spesiale poging aanwend om Afrikaans te bevorder? Waarskynlik geeneen nie.
Eintlik is dit ongelooflik dat ek reeds jare lank ‘n pro-Afrikaanse stem roepende in die woestyn is. Soos oor Steve Hofmeyr kan die Federasie van Afrikaanse Kultuurvereniginge (FAK) gerus sy stem duidelik oor Afrikaans laat hoor.
Toevallig vang my oog die enigsins uitlokkende opskrif van u rubriek in Beeld, “Engels ook nodig vir Afrikanerskap”. Dis die tipe sin wat teen my hele wese indruis, wat ‘n bespotting van ons hele geskiedenis maak.
Ek stem saam met Andries Hendrik Potgieter wat, toe die Engelse Natal bereik, liewer weggetrek het omdat hy “nooit Brits wou word nie”. Hy het ook gesê dat hy van die see wou wegkom, want “waar die see is, is Engelse”. Hy het uitgewyk Noorde toe, en het onder andere Potchefstroom gestig, wat na hom vernoem is.
Anders as Iere, Skotte en Walliesers, is Afrikaners deur Engelse verower, maar ons het ons taal behou. Soos Hennie Aucamp en vele ander gesê het, verteenwoordig dít die wese van ons identiteit.
Afrikanerskap is geheel en al onversoenbaar met Engelsheid. Jaap Steyn, nog ‘n groot Afrikaner wat meer as enigiemand anders gedoen het om die taalstryde van die verlede op te teken, was ook bekommerd dat Afrikaners se Engels reeds “te goed” is.
My eie kinders het nooit ‘n woord Engels tuis gehoor nie; ons het nimmer enige poging aangewend om die Rooitaal aan hulle oor te dra nie. Wel het ek soggens op pad skool toe gepoog om aan hulle Frans te leer, waarin hulle nie belanggestel het nie, iets waaroor hulle nou baie spyt is. Nietemin het hulle elkeen ‘n onderskeiding in Engels-“Huistaal” aan hul Afrikaanse hoërskool ontvang. Vir my is dit geen aanduiding van hul taalvermoë nie — waarmee sekerlik niks skort nie — maar van die mate waartoe Afrikaners onder die ANC-terroristebewind so omgewe is van Engels dat ons gedwing word om moedertaalsprekers van die taal te word.
U verhaaltjie van die Egiptenaar is eintlik niksseggend. U reaksie op die eentalige spreker van Arabies verraai egter meer aangaande uself as oor hom. In Junie vanjaar was ek in ‘n hotel in Pole waar die man agter die toonbank insgelyks slegs Pools kon praat. Ek het ook Engels probeer, Frans en selfs geradbraakte Duits, maar hy kon slegs sy moedertaal praat. Eerder as wat dit vir my na ‘n probleem gelyk het, soos vir u, was dit vir my verfrissend. Dit het my selfs hoopvol gestem. Eureka! Hier was ‘n uithoek van Europa waar Engels nog nie ingedring het nie!
Engels is soos onkruid; dit neem oor en verdring ander plante. Twintig jaar gelede kon min mense in Parys, selfs in toeristiese dele, Engels praat. Deesdae is Franse en dikwels ook die Noord-Afrikaanse immigrante waarvan ons so baie hoor, gretig om met toeriste Engels te praat. Dis nie meer Frankryk nie; dit raak nou Disneyland met ‘n replika van die Eiffeltoring.
U skryf: “Dié van ons wat Engels magtig is, kan dus ons sterre dank, want die hele wêreld is vir ons toeganklik.”
Watter illusie is dit nie! Ek kan amper sê: Net iemand soos u wat aan ‘n plattelandse universiteit soos dié van Potchefstroom in Afrikaans gestudeer het, kan so ‘n stommiteit kwytraak. As u net Afrikaans en Engels ken, is die wêreld beslis nie vir u toeganklik nie. Die meeste opgevoede Europeërs praat vier of vyf tale: Duits, Frans, Italiaans, Spaans, dalk Russies of ‘n Skandinawiese taal. Dit is die “meertalige sprekers” waarvan u praat, nie Afrikaners in ons land wat gedwing word om Engels te aanvaar omdat ons polities en kultureel oorheers is en word nie.
Wat weet u van Korea of Japan? Dis twee welvarende Oosterse lande waarvan die produkte die wêreld oorspoel en in menige Westerse tale bemark word, maar wat elkeen oor ‘n eie, byna hermeties verseëlde kultuur beskik. Om Japannees of Koreaans te bemeester, is soveel meer van ‘n uitdaging as Engels, die taal wat jy saam met jou eerste pakkie kougom inkry.
Nog iets: In alle Europese tale word ‘n magdom boeke oor en weer tussen daardie tale vertaal, selfs uit Oosterse tale. Behalwe in Engels. Die Engelse leser wil liefs ‘n speur- of liefdesverhaal lees. Of ‘n “sakeboek” in die trant van: “Hoe om vinnig ryk te word.” Daarom bly Engelse salig onbewus van wat daar in ander tale gepubliseer en gedink word… Maar vir u verteenwoordig Engels “die sleutel tot die heelal”.
U skryf:
“Ons moet daarteen waak om die jeug in te perk omdat ons bang is ons kultuur gaan verlore.
Vanweë ons emosionele band met Afrikaans sal Engels altyd ons tweede taal bly. Die verwerwing van dié taal is egter noodsaaklik vir diegene wat wil tred hou met die res van die wêreld se vooruitgang.”
“Die jeug in te perk…?” Bestaan daar nog so iets in Suid-Afrika? Met ‘n dwelmhandelaar of twee op die straathoek van elke skool, prostitusie (letterlik en figuurlik) ‘n eerbare beroep en internetpornografie vir elfjariges? In watter dekade leef u presies?
“Vooruitgang” is ‘n groot woord. Ons kan seker gaan kers opsteek by Hegel en sy Russies-Franse dissipel Alexandre Kojève, en dit van daar af neem. Met al die Eskom-grappies kan ons dalk ook vra: “Wat het ons voor kerslig gehad? Elektrisiteit.” Ons probleem, asook dié van ander wêrelddele, is eerder: agteruitgang, verval, verlaging van opvoedingstandaarde, e.d.m. Daarvoor gaan die grote Engels ons niks help nie, want die agteruitgang in Engelstalige lande is juis soveel sneller as in daardie state wat meer van die Angel-Saksiese Empaaier geïsoleer is.
Probeer gerus, soos ek vir ‘n paar maande vanjaar gedoen het, in ‘n plattelandse Franse dorpie gaan woon en in Engels kommunikeer. Ten eerste sou dit uiters onbeskof wees, om mense in hul idilliese, gekoesterde bestaan waar hulle en hul voorouers al eeue lank woon, met Engels aan te val. Ten tweede praat mense gewoon nie Engels nie. Hul kultuurtaal, opvoedingstaal, wetenskapstaal, kommunikasietaal, universiteitstaal, ens., ens., is Frans en sal vir die afsienbare toekoms Frans bly.
Tensy mev. Theresa May besluit sy is nou moeg vir die Brexit-debakel en sy Frankryk binneval en verower en Engels die enigste amptelike taal maak, soos die ANC in Suid-Afrika gemaak het! Hoewel, met die verdeeldheid wat tans in Engeland heers, kan ek my kwalik voorstel dat ‘n nuwe oorlog teen Frankryk ‘n groot sukses gaan wees…
Terloops, vele van my Afrikaanse vriende sê altyd: “Ek praat net Engels in selfverdediging.” Dis vir my gesond; dit getuig van standvastigheid en van ‘n geborgenheid in jou eie kultuur.
En Brexit gaan vir seker ‘n invloed op die toenemende hegemonie van Engels as kommunikasietaal in Brussel hê. As Engeland nie meer lid van die Europese Unie is nie, is daar nog enige rede om Engels te gebruik? Ek voorspel dat die taalnasionalistiese Franse dan hul stemme gaan begin dik maak om Frans ‘n hoër status te gee. Daarbenewens verteenwoordig Duitssprekendes byna 100 miljoen EU-inwoners. Waarom moet Duitsers en Oostenrykers vir lief met Engels neem as hulle bloot hul eie taal kan gebruik, die taal waarin die moderne wetenskap, ingenieurswese en kwantumfisika uitgedink is? Die Britte koop tog Duitse motors, nie die omgekeerde nie?
Eintlik is Afrikaans, Nederlands en Duits standaardtaalvariante van dieselfde taalkontinuum wat uit letterlik dosyne dialekte bestaan… Dit is moontlik om dieselfde boek in Duits, Nederlands en Afrikaans te lees en telkens nuwe elemente daarin te ontdek. Onlangs het ek dit besef toe ek die Nederlandse vertaling van Spengler se Ondergang van die aandland begin lees het. Geen Duitse boek vertaal ooit goed na Engels nie… behalwe miskien Das Kapital?
Anders as die Nederlanders en die Skandinawiërs, wat Engels ook gretig aanleer, beskik Afrikaners, Franse, Duitsers en Russe oor ‘n geskiedenis van konflik met Engeland. Is dit voorstelbaar dat die Russe ooit hul taal met sy grootse letterkunde, operas en wat nog, vir Engels sou prysgee?
Dit bring my by ‘n verdere punt: hoewel sommige Afrikaners (soos u en ander joernaliste) tans sterk onder Engelse of Angel-Saksiese invloed verkeer, was dit nie altyd so nie. In die verlede was ons politici, skrywers, akademici en wetenskaplikes trots op hul Europese herkoms en het moeite gedoen om met hul eweknieë in Europa te skakel. Jan Rabie het tydens sy verblyf in Parys in die 1950s soveel Franse boeke gekoop dat hy dikwels nie geld vir kos had nie, en koolblare by die mark gaan optel het om sop van te kook, om nie van honger om te kom nie. Het ons honger na Europa nou ‘n honger na Engels geword?
Die Afrikaner is óók, en by uitstek, Eurokaner… Ons het dit tydens die Anglo-Boereoorlog gesien toe die hele Europa kant gekies het téén Engeland. Vandag gebeur dit weer, want al hoe meer Europeërs word met afgryse vervul deur hierdie o so Engelse bestel, met sy korrupsie, plaasmoorde, taal- en rassediskriminasie. Telkens as ek Europa toe gaan, kom ek Europeërs teë wat hier vir militêre diens wil aanmeld om ons van die ANC en sy Engelse hanteerders te bevry!
Die “nuwe” Suid-Afrika, hierdie gewelddadige Klein Engeland, het hom tot vyand van die Weste verklaar. Ons kultuur verbied en onderdruk hy in die naam van sy afkeer van “eurosentrisme”. Hoe lank nog voordat ons Afrikaners, tesame met ons mede-Westerlinge, teen hierdie haatdraende kwasi-Engelse bewind met sy rassehaat, taalhaat, kultuurhaat, elke haat wat daar is, opstaan?
Engels is die antitese van Afrikanerskap. Dis so simpel soos dit, soos ‘n Vlaamse vriend altyd sê. En dis nie ‘n anglisisme nie, eerder ‘n gallisisme, aussi simple que ça.
My pleidooi sou wees dat ons liewers van Engels moes vergeet. As ek daar in Pole of in Frankryk vedwyn, of selfs in Stockholm tuisgaan, probeer ek vergeet dat ek Engels ken. Ek poog eerder om ‘n paar woorde van die plaaslike taal aan te leer, die mense beter te leer ken. In die geval van Frans is dit vir my lekker om byna heeltemal met die plaaslike inwoners te versmelt en om deur hulle as ‘n eweknie of ‘n gelyke aanvaar te word.
Engels is geen kortpad na kennis of ervaring nie. Inteendeel, dit weerhou baie Afrikaners van ‘n meer intieme omgang met ander tale en kulture. Ons word soos Amerikaanse toeriste wat net harder skree as hulle nie deur die plaaslike inwoners begryp word nie.
Daar is ook niks so vervelig soos ‘n Engelse boekwinkel nie. As jy een Exclusive Books of WH Smith gesien het, het jy almal gesien. Dit sê iets oor die oppervlakkigheid van Engelse. Dít wat Nietzsche en ander Europese intellektuele in die negentiende eeu oor Engelse geskryf het, geld steeds: hulle is oppervlakkige sedeprekers. Ervaar ons dit nie ook elke dag in ons land nie? Die aanhoudende gesanik en sedelesse van Engelse (en hul Afrikaner-na-apers natuurlik).
Dog ook: snobisme. Daar is min dinge wat Engelse so beïndruk soos geld. Lees: baie geld. Is dit daarom toevallig dat snobisme so ‘n wesentlike kenmerk van die Suid-Afrikaanse samelewing geword het?
Op die Europese Vasteland het mense agting vir vernuf, kultuur, kennis, styl. Dit gaan nie bloot om rykdom en vertoon nie. Die gemiddelde ANC-politikus of -tenderpreneur jaag ook maar eintlik die Engelse droom na: om ryk en vernaam te wees, iemand waaroor die poniepers in Londen sou skinder.
Saam met Hendrik Potgieter sou ek kon uitroep: Dank God dat ek nie Engels is nie! Afrikaans en my half-Europese identiteit as Afrikaner het vir my soveel deure oopgemaak, insigte gegee, my verryk en my oortuig dat ‘n mens altyd dieper na ‘n probleem moet kyk.
Ongelukkig is dit so dat baie Afrikaners vandag, juis vanweë Engels, oppervlakkig, vulgêr en snobisties geraak het. “Ek ry ‘n BMW,” soos oorle Johannes Kerkorrel gesing het. Nie dat dié arme siel ‘n begrip van enigiets gehad het nie, want hy wou ook maar graag ‘n Engelse Johannesburger wees. En moenie so seker wees dat die half-Engelse Afrikaner steeds ‘n “emosionele band” met sy taal koester nie. By die reünies van my matriekjaar is ek altyd verstom oor hoeveel van die stoere Boere wat destyds sulke swak punte in die Engelse klas gekry het, hul bloedjies na St. Johns, St. Stithians en dergelike meer gestuur het sodat hulle deesdae met Afrikaans sukkel! Maar goed, dis Johannesburg. In Pretoria is dit heeltemal anders gesteld. Johannesburg en Pretoria is soos twee stede in verskillende lande, met verskillende tale en kulture. Wanneer werp Pretoria die juk van Johannesburg af?
In Afrikaans het debat helaas verdwyn. Op tipies Engelse wyse word daar in die blaaie van Beeld, Die Burger en ander Nasperspublikasies vandag vir ons gepreek. Die nuwe evangelie van ANC-gedienstigheid word aan ons verkondig. Daar is niks van die Nederlandse, Franse of Italiaanse voorliefde vir argumenteer, meningsverskil en “oop gesprek” soos Van Wyk Louw dit getipeer het nie.
Diegene wat verskil, word gesnobeer. Geen teenargument word aangebied nie, maar hulle verwys neerhalend na jou “grys skoene” en ander sinnelose slagspreuke wat hulle by Engelse gehoor het.
Om Engels magtig te wees, vervul my helaas met geen “dankbaarheid” nie. Ek het my jeug verspil tussen Engelse op die Wits-kampus en dat ek min of meer sonder letsels en sonder om ‘n dwelmverslaafde te word daaruit ontsnap het, is ‘n wonderwerk. Ek het niks by dom Engelse geleer nie en moes heelwat dinge afleer. Eers toe ek die Europese denktradisie kon bemeester, het dit vir my gevoel asof ek vir die eerste keer mens word. Die helder, skoon lug van my aangenome Franse departement, Cantal, die ou kastele en ruïnes, die aristokratiese sweem wat oor alles hang, dít alles laat my my as Afrikaner beter verstaan.
Die Afrikaner is ‘n Protestantse aristokraat wat steeds, na soveel eeue, vervolg word…
Ons is Amsterdam, maar ook La Rochelle. En die Hanse. Daar waar ek vroeër vanjaar gestaan het, op die stadsplein van Bremen, die Hansestadt, met die bankadvertensie op die bushalte in die plaaslike dialek, wat lyk op Afrikaans, dít het iets in my geroer. Vanuit die Lae Lande met hul kanale en die Oossee met sy Hansestede het ons gekom en aan die Kaap het ons en ons taal uitgespoel. Maar Germane het ons gebly. (Al dig Breyten Breytenbach nou ook wát oor “Ek is Germaans en wreed”; ek wonder wat sê hy nou oor die wreedheid van die swartman?)
Engels is ‘n saai kreools; dis vol Franse woorde wat verkeerd uitgespreek word. Veel eerder sou ek meer Duits wou geken het, of Pools of Sweeds magtig wou wees. Of Italiaans of Spaans. In my motor luister ek knaend Italiaanse liedjies. Dis so vrolik en sjarmant, so anders as die gehyg en gekreun van Amerikaanse kletsrymers of die dekadente nihilisme van Britse popsangers. Wat wou Pink Floyd en die Beatles regtig vir ons sê, behalwe dat dit ‘n lyding is om Engels te wees? Engelse hou van niemand nie, geen ander volk nie, selfs nie eens van ander Engelse nie. Hulle munt uit in meer of minder subtiele beledigings. Ongelukkig is die Afrikaner met sy byna Skandinawiese opregtheid en ongekunsteldheid kwalik teen Engelse beledigings bestand.
Wat u sê oor Afrikaners wat Engelse onderwysers in vreemde lande word, is eintlik afgryslik. Want u laat na om te noem dat hulle weens hul velkleur nie in Suid-Afrika werk kan kry nie. Vanweë die nivellering wat die verderflike Britse en Afro-marxiste op ons land afgedwing het, is alle onderwys en onderwyssalarisse tot ‘n derdewêreldvlak verlaag. Afrikaanse onderwysers moes eintlik R100 000 per maand verdien het, soos vele van hul Noord-Europese eweknieë. Dan sou elkeen in ons land ‘n leraar by sy plaaslike Afrikaanse skool wou geword het, pleks dat hy of sy ontheemd rondflenter agter ‘n paar dollar aan.
Dis nog iets van Engelse: hulle is altyd ontheemd en ontwortel, swerwers na nêrens. Die “ewige Engelsman” wat vandag in Suid-Afrika, môre in Australië en oormôre in Kanada of die VSA gaan bly. Hy beskik oor geen werklike vaderland nie.
Die Afrikaner is van ‘n ander stoffasie. Hy is geanker, gewortel, geplant. Dit pols deur ons Europese bloed; “bloed en yster, bloed en grond”, soos FPK in hul liedjie “Brand Suid-Afrika” sing. Of “Ons vir jou Suid-Afrika!” soos CJ Langenhoven dit in “Die Stem” verwoord het. Noudat ons land afgeneem is en binnekort ons plase, is ons taal voorlopig al wat oorbly. Dis ons ark waarmee ons dié stormagtige oseaan sal moet bevaar.
Die moderne Britse Ryk het as ‘n seerowersprojek teen Spanje onder Elizabeth I begin. Daar sal altyd see- en struikrowers wees.
Daarom sal ons ark voortdurend bedreig word. Ek vra u egter mooi, moenie met u ode aan Engels, die rol van seerower speel nie.
Conrad Steenkamp, die voltydse besturende direkteur van die Afrikaanse Taalraad (ATR), het my destyds op LitNet (1.11.2016) uitgedaag om my “uiteenlopende opinies en opvattings” oor die ATR op skrif te stel. Ek het moeite gedoen en met ‘n teks van tien getikte bladsye gereageer. LitNet het verkies om my teks nie te publiseer nie. Op my versoek is die artikel, “Waarom die Afrikaanse Taalraad nie ‘n Afrikaanse taalraad is nie,” op Praag (13.11.2016) gepubliseer. Dan Roodt het Steenkamp destyds gevra om op Praag te reageer maar hy het versuim om dit te doen.
Op LitNet (16 07 2018) het Marnus Kok, ‘n Netwerk24-joernalis van Bloemfontein, geskryf oor ‘n gesprek oor die toekoms van Afrikaans wat hy by die Vrystaatse Kunstefees bygewoon het. Sprekers soos Theuns Eloff en Dever Breda het opgetree, maar Kok het tot die oortuiging gekom dat hierdie gepraat nie Afrikaans se toekoms sou verbeter nie. Hy dink aksie is nodig.
Ek het soos volg gereageer (LitNet 18.07.2018): “Marnus, dit is ironies om te spesifiseer waar begin moet word om mense ten bate van Afrikaans te aktiveer. Eerstens, Afrikaansinstansies soos die ATKV, ATM, ATR, FAK, LitNet en die SA Akademie vir Wetenskap en Kuns behoort byeen te kom en gesamentlik op ‘n plan van aksie te besluit en dit toe te pas. Tweedens, Afrikaansdosente moet as deel van hierdie plan individueel genader word en versoek word om aktief aan die stryd om die behoud van Afrikaans, insluitende hierdie gesamentlike aksie, deel te neem. Wanneer ek op LitNet en elders ‘n beroep op die genoemde instansies en persone doen om hulle vir Afrikaans en daarby suiwer(der) Afrikaans te beywer, is daar geen reaksie nie. Erger, daar is Afrikaansdosente wat openlik daarop roem dat hulle nie deel van die taalstryd wil wees nie. Met so ‘n gesindheid word Afrikaans kwalik redbaar. Wanneer ek pro-Afrikaans op Netwerk24 reageer, val dit op dat daar meesal geen ondersteunende reaksie is nie. Die apatie/onverskilligheid by Afrikaansinstansies en -dosente het na die Afrikaanssprekende publiek deurgesuur. Eens Afrikaanse universiteite moet geteiken word om tot inkeer te kom wat Afrikaans betref eerder as om hoop op private universiteite met beperkte finansiële middele te vestig.”
Conrad [Steenkamp] het soos volg gereageer (LitNet 29.07.2018): “Johannes, jy noem: “Eerstens, Afrikaansinstansies soos die ATKV, ATM, ATR, FAK, LitNet en die SA Akademie vir Wetenskap en Kuns behoort byeen te kom en gesamentlik op ‘n plan van aksie te besluit en dit toe te pas.’ Het jy één voorstel vir hierdie ‘plan van aksie’ en hoe dit toegepas kan word?” Steenkamp se reaksie kan as ‘n (neerbuigende) uitdaging vertolk word. Ek het juis op 18 Julie probeer om nie verdere gemeenplasighede kwyt te raak nie en eerder ‘n plan van aksie uit te stippel. Maar soos CJ Langenhoven gesê het: “‘n Halwe begryper het ‘n goeie woord nodig.”
Ek het toe ‘n artikel van vier bladsye onder die opskrif, “‘n Manifes vir Afrikaans,” geskryf en op 1 Augustus na LitNet vir publikasie gestuur. Omdat ek reeds jare lank eerstehandse ervaring van LitNet se voorliefde vir sensuur het (enigiets wat nie polities korrek genoeg is nie, word sonder verduideliking geïgnoreer), het ek op dieselfde dag hierdie artikel ook direk aan Steenkamp gestuur. Voorspelbaar het LitNet nie my artikel gepubliseer nie en soos gebruiklik geen verduideliking verskaf nie. Seker net so voorspelbaar is dat daar geen reaksie van Steenkamp was nie; nie eens die beleefdheid van ontvangserkenning nie.
Die geskiedenis van 2016 het hom pas herhaal: (1) Steenkamp daag my op LitNet uit om my standpunt te stel. (2) Ek doen dit. (3) LitNet weier om my teks te publiseer. (4) Steenkamp word ‘n ander kanaal vir reaksie gebied maar hy versuim om daarvan gebruik te maak. Wat skandalig is, is dat die indruk op LitNet gewek word dat ek nie in staat is om op Steenkamp se uitdagings te reageer nie, terwyl die teenoorgestelde die geval is: dat Steenkamp nie op my omvattende reaksies kan of wil reageer nie. Ek dink dit is gewoon ‘n skande dat twee Afrikaansinstansies, LitNet en die ATR, saamspan om Afrikaans te ondermyn.
LitNet is die hoofplatform vir die propagering van die brouseltaal Kaaps en duld gevolglik geen pleidooi vir suiwer(der) Afrikaans op sy webwerf nie. Ton Vosloo het dit reeds in die aanloop tot die stigting van die ATR in 2008 duidelik gemaak dat dit vir die ATR in die eerste plek nie om die bevordering van Afrikaans gaan nie, maar om ‘n politieke doel, naamlik versoening. Soos in die geval van LitNet word Kaaps eerder as Standaardafrikaans bevorder. Wat bygevoeg moet word, is dat sowel LitNet as die ATR vir hulle voortbestaan van die finansiële ondersteuning van Naspers/Media24 afhanklik is. Die tragedie is dat suiwer(der) Afrikaans gevolglik nie deur hierdie twee Afrikaansinstansies (daadwerklik) ondersteun word nie. Geldsug bestendig sodoende die ondergang van ordentlike Afrikaans. Afrikaans as ‘n taal wat duidelik van Engels onderskeibaar is, is besig om in sy swernoot te gaan.
Met die uitsondering van ‘n enkele sin (wat te make het met die vertraging van my reaksie en wat dus nie meer ter sake is nie) bestaan die res van hierdie artikel uit ‘n woordelikse aanhaling van my artikel wat op 1 Augustus aan LitNet gestuur is.
‘n Manifes vir Afrikaans
Johannes Comestor
Johan van Wyk het in sy rubriek, Van alle kante (Die Burger, 2.12.2017, p 10), geskryf dat Afrikaans se posisie sedert 1994 “dramaties verswak” het. “Die ironie is dat dit met die hulp en ondersteuning uit Afrikaanse geledere bewerkstellig is. ‘n Nog groter ironie is dat dít wat veronderstel was om Afrikaans lewend te hou, naamlik om dit te praat, nog nooit so morsig soos in die afgelope 23 jaar gedoen is nie … wanneer het ons dan so loslit en so slapgat geword?”
Afrikaans verkeer in ‘n stryd om oorlewing. Diegene vir wie Afrikaans belangrik en erns is, behoort iets daaromtrent te doen. As individu kan ek nie veel vermag nie, al spreek ek my ernstige kommer al meer as twee dekades lank uit … Daarbenewens sukkel ek dikwels om my standpunt gepubliseer te kry. As ek op bv Netwerk24 ‘n pro-Afrikaansbetoog lewer, word dit nie gepubliseer nie of daar is feitlik geen reaksie of ondersteuning nie. Die heil van Afrikaans is nie meer ‘n saak wat voorrang by baie Afrikaanssprekendes geniet nie. My taalgenote is skynbaar siek en sat vir “taalbulle” soos ek.
Daar word verkeerdelik veronderstel dat wat ek skryf nie polities korrek is nie, terwyl ek bloot die belange van Afrikaans hoër as ander oorwegings stel. Iemand soos Denver Breda skryf enkele kere op LitNet oor bv Khoisan-taal en word dan spoedig uitgenooi om sy standpunt by byeenkomste te stel. Die Afrikaans Taalmuseum en -monument (ATM) hou die een byeenkoms na die ander oor bv die invloed van die destydse slawe op Afrikaans omdat die ATM se fokus “tans op die miskende variëteite en geskiedenisse van Afrikaans” is (Michael Jonas, Rapport, Weekliks, 28.01.2018, p 10). Inligting oor Khoisan- en slawe-invloed kan interessant wees, maar hulle invloed op Afrikaans was minimaal en lewer nie ‘n bydrae tot die oorlewingstryd waarin Afrikaans verkeer nie.
As ons werklik begeer dat Afrikaans moet oorleef, is dit noodsaaklik dat die klem op Afrikaans geplaas word en nie op bv versoening, meertaligheid, die voortreflikheid van die koloniale taal Engels as wêreldtaal, die variëteite van Afrikaans, ens, nie. Eerstens behoort daar ‘n onmiskenbare verbintenis tot die bevordering van Afrikaans te wees. Tweedens moet daar ondubbelsinnig duidelikheid verkry word oor watter soort Afrikaans bevorder behoort te word. Dit moet tog sekerlik ‘n Afrikaans wees wat die moeite werd is om voor te stry, ‘n Afrikaans waarop ons trots kan wees, ‘n Afrikaans wat ‘n taal uit eie reg is, dus nie geradbraakte Afrikaans waarin onnodige Engelse woorde in oorvloed aanwesig is nie.
Op LitNet is daar talle voorbeelde van gesprekke wat ek oor die jare met bv Afrikaanstaalkundiges gevoer het. Iedere keer het die gesprek gestuit by dieselfde rubikon, wat my gesprekgenote nie wou oorsteek nie: Dat ‘n veldtog vir taalsuiwerheid gevoer moet word, dat ons die moed van oortuiging moet hê om te sê dat Engelsbesoedelde Afrikaans nie aanvaarbaar is nie. Watter Afrikaansvariant is die geskikste vir bevordering? Daar is klaarblyklik net een, naamlik Standaardafrikaans, wat deurlopend aangepas word en nie uit die lug gegryp is nie maar uit die Afrikaansvariëteite gedistilleer is. Afrikaanstaalkundiges soos Tom McLachlan, jare lank lid van die Taalkommisie, en Willem Botha, die hoofredakteur van die WAT, het hulle al ten gunste van taalsuiwerheid uitgespreek maar hulle van kritiek op Kaaps weerhou.
Die kernprobleem is dat Kaaps ‘n mengsel van Afrikaans en Engels is. Daar word veronderstel dat die meeste bruin mense Kaapssprekers is, dat Kaaps ‘n variant van Afrikaans (eerder as van Engels) is, dat die meeste Afrikaanssprekendes dus bruin is en dat dit vorentoe in toenemende mate die geval gaan wees, gevolglik is die toekoms van Afrikaans deurslaggewend van bruin mense afhanklik en nie van blanke Afrikaanssprekendes nie. Die rede waarom Afrikaanstaalkundiges wegskram van pleidooie vir taalsuiwerheid is klaarblyklik omdat hulle Kaapssprekers nie aanstoot wil gee nie. Daarmee ignoreer hulle die feit dat talle bruin mense naas Kaaps ook uitstekende Standaardafrikaans magtig is. Daar kan ‘n diepgevoelde behoefte by sommige/baie Kaapssprekers wees om suiwer(der) Afrikaans te praat. Dmitri Jegels het tydens navorsing in Manenberg vasgestel dat bruin ouers verlang dat hulle kinders suiwer oftewel Standaardafrikaans en -engels moet praat (Frank Hendricks en Charlyn Dyers, redakteurs, Kaaps in fokus, Stellenbosch: Sun Media, 2016, p 106-107).
Deur op suiwer(der) Afrikaans aan te dring, word sowel blanke as bruin Afrikaanssprekendes oor hulle taalgebruik aangespreek. Kaaps word nie in sy geheel ongewens verklaar nie, maar slegs in soverre dit Engels is en wanneer dit gaan om die soort Afrikaans wat vir eerbare oorlewing wenslik is. Kaapssprekers kan en sal ongetwyfeld voortgaan om hulle mengeltaal ongestoord te praat. As bv Afrikaanstaalkundiges die moed het om taalsuiwerheid te bepleit, sal dit taalhigiëne bevorder. Sowel blanke as bruin Afrikaanssprekendes sal dan hopelik in groter mate poog om Standaardafrikaans te praat, soortgelyk aan die manier waarop hulle sedert 1994 onverminderd Standaardengels probeer praat.
In Nederland is in 2015 ‘n taalmanifes gepubliseer om wal teen verengelsing te gooi (WAM Carstens en EH Raidt, Die storie van Afrikaans, Deel 1: Uit Europa en van Afrika, Pretoria: Pretoria Boekhuis, 2017, p 399, 516). In Suid-Afrika bestaan daar ‘n veel groter gevaar van verengelsing as in Nederland. ‘n Andersoortige manifes vir Afrikaans is nodig, sodat ooreengekom kan word oor wat onder Afrikaans verstaan word en wat gedoen moet word om die voortbestaan van daardie Afrikaans te bevorder. Teen die einde van verlede jaar is so ‘n manifes gepubliseer (Leon Lemmer, ‘n Manifes vir Afrikaans, Praag 8.12.2017), maar dit het min kommentaar ontlok en geen konkrete resultate opgelewer nie.
Omdat die Afrikaansmanifes as ‘n werks- of gespreksdokument gepubliseer is, het ek die vrymoedigheid om dit soos volg aan te pas.
Afrikaansmanifes
Ons as Afrikaanssprekendes verklaar hiermee dat
● ons trots op Afrikaans is
● ons groot waarde aan Afrikaans as volwaardige taal heg
● ons eis dat Afrikaans as amptelike taal tot sy reg kom
● ons Afrikaans oral en altyd gebruik waar en wanneer dit enigsins sinvol is
● ons bereid is om telkens vir Afrikaans in die bres te tree
● ons daarop aandring dat afdoende skool- en naskoolse onderrig in Afrikaans beskikbaar moet wees
● ons Afrikaans so suiwer moontlik hou en gebruik
● ons veral teen die verengelsing van Afrikaans waak
● ons Standaardafrikaans as rigsnoer koester
● ons volhard met die Europees-vastelandse grondslae van Afrikaans
● ons Kaaps, in soverre dit Engels is, nie as ‘n geskikte oorlewingsvorm van Afrikaans beskou nie.
Oor elkeen van hierdie elf items kan daar gedebatteer word. Oor die toepassing van elk kan verduidelikings gegee word. Byvoorbeeld, oor die vierde item kan genoem word dat Afrikaanssprekendes geneig is om hoflikheidshalwe in Engels te antwoord as hulle in Engels aangespreek word, of erger dat baie Afrikaanssprekendes geneig is om vreemdelinge eerder in Engels as in Afrikaans aan te spreek. Myns insiens behoort Afrikaanssprekendes vreemdelinge in Afrikaans aan te spreek en in Afrikaans te antwoord wanneer hulle in Engels aangespreek word en met Afrikaans vol te hou totdat dit duidelik is dat die ander persoon nie Afrikaans verstaan nie. Deur anders op te tree, word by implikasie te kenne gegee dat Engels meerderwaardig is, terwyl daar geen grondige rede is waarom Afrikaans as minderwaardig beskou behoort te word nie.
My plan van aksie, my reddingsboei, vir Afrikaans is dat ‘n Afrikaansinstansie, soos die Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns, wat seker die omvattendste Afrikaansinstansie is, ‘n Afrikaansmanifes soos die bostaande aan ander Afrikaansinstansies en aan al die Afrikaansdosente of hulle departemente sirkuleer vir aanpassings en kommentaar en hulle dan pols oor die wenslikheid/noodsaaklikheid van ‘n gesamentlike byeenkoms oor die toekoms van Afrikaans, met ‘n veldtog ter bevordering van (groter) taalsuiwerheid as een van die oogmerke. Die ander Afrikaansinstansies hoef nie op die Akademie te wag om die eerste skuif te maak nie. Byvoorbeeld, Conrad Steenkamp van die ATR, of enige van die ander Afrikaansinstansies, kan die bal aan die rol sit deur die (aanvanklike) leiding te neem en daarmee aan te toon dat Afrikaans vir hom erns is.
Na dese behoort die ideaal van inklusiwiteit ten alle koste, bv “Dit maak nie saak hoe jou Afrikaans klink nie,” deur ‘n normgewende beginsel vervang te word, bv “Afrikaans as wesenlik ‘n nie-Engelse taal,” ‘n Afrikaans wat uit eie reg naas Engels kan voortbestaan, dus ‘n Afrikaans wat nie soos Kaaps kennis van Engels veronderstel voordat dit verstaan kan word nie. ‘n Voorspelbare argument waarmee asseblief nie vorendag gekom moet word nie, is dat geen taal suiwer is nie. Dit is duidelik dat ‘n suiwerder Afrikaans moontlik en wensliker is as die geradbraakte Afrikaans waarmee ons daagliks gekonfronteer word. Die status van Afrikaans as ‘n taal uit eie reg, dus as ‘n taal wat duidelik van Engels onderskeibaar is, moet herstel word. Dit is die soort Afrikaans wat Afrikaanssprekendes opnuut trots op hulle taal kan maak en hulle kan aanmoedig om Afrikaans tot in die verre toekoms te handhaaf.
Jy onthou seker my ellelange PRAAG-artikel waarin ek die verwerping van Nederlands bespreek het. Daar het ongelukkig een puntjie agterweë gebly. Soos onkruid in die blombedding of ‘n vlek op ‘n sitkamermat kan jy dit nie miskyk nie, maar met verloop van weke, maande en jare raak jy net gewoond daaraan en vergeet daarvan.
Afrikaans het sy ontstaan as amptelike taal nie eintlik te danke aan die Afrikanerdom, die Duitsers, die Hollanders, die Skandinawiërs – ag, die hele boel afstammelinge van sekere volke Europeërs nie.
Nog minder die Kaapse Maleiers. Dis nou afgesien van die feit dat in Nederlands daar beslis meer Indonesiese woorde opgeneem is as wat Afrikaans ooit sal kan hê. Het die Hollandse digter Gerrit Komrij ook lankal gesê – maar die Afrikaanse proffies is mos slim. Daar is selfs ‘n woordeboek uitgegee getiteld Indisch lexicon : Indische woorden in de Nederlandse literatuur : een vervliegende woordenschat deur Peter Mingaars in 2005 met CD-ROM. Ons praat hier van byna 19 000 woorde. En let wel: dit is maar woorde wat dikwels ook geleentheidshalwe op skrif gebruik is. As jy nog nie weet nie – die verskil tussen Maleisies en Indonesies is maar gering – die Hollands-Britse skeidslyn het die sprekers van die Maleisiese dialekkontinuum van mekaar geskei, net soos die Limburgers tussen Duitsland, Nederland en België. Of die Nederlandssprekendes al langs die grense van Frankryk, België en Nederland en Duitsland. Dis regtig nie te moeilik om te begryp nie.
Nog minder kon die Afrikataalsprekers Afrikaans vingeralleen tot stand gebring het.
Dames en here, die enigste groep wat werklik Afrikaans tot amptelike taal gedryf het is… die Britse owerheid en die Engelse pers. Lord Milner en gevolg self.
NOOIT! Dis Absurd! Onmoontlik.
Het ek ook gedink met die lees wie verantwoordelik was vir die oprigting van die Van Riebeeckstandbeeld (Veertien gedenktekens van Suid-Afrika, 1961, pp. 13-14):
Die Standbeeld van Jan van Riebeeck
(Geskryf deur Dr. A.J. Böeseken)
Cecil Rhodes die skenker en John Tweed die beeldhouer
Toe Rhodes in 1890 Eerste Minister van die Kaapkolonie geword het, was hy reeds in die besit van ‘n baie groot fortuin. Van al sy rykdom het hy egter byna nooit iets vir sy eie gerief of die veraangenaming van sy persoonlike lewe gebruik nie [sic!]. Nou het hy gevoel dat hy ‘n woonplek wou hê wat meer in ooreenstemming sou wees met sy status as eerste minister. In 1891 het hy gehoor dat een van die ou Hollandse huise in die mark sou kom en het hy besluit om dit te koop en daar te gaan woon. Spoedig was hy ook eienaar van die omringende gebied, wat destyds omtrent ₤60,000 gekos het. Aan hierdie landgoed het hy die oorspronklike naam teruggegee en dit “Groote Schuur” genoem.
[…]
In weerwil van sy politieke bedrywighede – hy het in 1893 sy tweede kabinet saamgestel – het Rhodes ‘n breë belangstelling vir die kuns, veral vir die bou- en beeldhoukuns, aan die dag gelê. Die enorme fortuin waaroor hy beskik het, het hom in staat gestel om meer as net belangstelling te toon, en so is dit aan hom te danke dat verskeie ou Hollandse huise herstel en ander in dieselfde styl herbou is.
Sy bewondering vir oudhede het hom ook ‘n geesdriftige versamelaar van ou Kaapse meubels gemaak. Toe hy na sy tweede kabinetsvorming nouer aansluiting met Jan Hendrik Hofmeyr en sy volgelinge gesoek het, het hy onwillekeurig nog meer klem en nadruk gelê op sy bewondering vir die oud-Hollandse tradisies, waarin die Kaap gewortel was. In 1895 is die Rhodes-prys vir geskiedenis bv. nie slegs vir die studie en kennis van die Britse Ryk uitgeloof nie, maar ook vir die bestudering van die geskiedenis van ons land vir die tydvak 1648 tot 1688.
Die besluit om ‘n standbeeld van Jan van Riebeeck te laat maak, was dus in ooreenstemming met hierdie ideale. […] Kaapstad, het hy aan een van sy vriende gesê, sou spoedig die hoofstad van ‘n verenigde Suid-Afrika wees, en dus wou hy help om dit ‘n pragtige en sierlike hoofstad te maak. Tweed is opnuut genader met die versoek om ‘n meer as lewensgrote [sic] beeld van Jan van Riebeek te maak. Rhodes was gewillig om die beeldhouer ₤1,000 te betaal[…]
Nou breekt mijn klomp. Jy wil die hele wêreld van Kaap tot Kaïro verower vir Haar/Sy Majesteit, maar raak liries oor ‘n paar skrootmeubels – van die afstammelinge/voorgangers van die einste mense wat hul kultuur juis deur jou dade aan die kwytraak is.
Of dalk is ek net te krities: argeologie [van uitgestorwe stamme], opgrawings en artefakte, die studie rondom die opbloei en verval van beskawings en ryke, skattejag op relieke, en skoenlappervang was immers daardie tyd van die fin-de-siècle mos hoogmode. Hoe skaarser, hoe beter. Dit was nou voordat Paulo Coelho minder as ‘n eeu later met Die Alchemis (1988) se soektog na die “skat van die hart” die hele Jungiaanse popsielkunde op loop gesit het – dat die mens dieper in sy onbewuste moet delf en grawe; sommer net daar op die sielkundige se rusbank. Al wat van daardie versamelsug-dae van weleer oorgebly het is Indiana Jones en Lara Croft op DVD. En ‘n paar toeriste op begeleide safari- en staptoere tussen die stomende, fermenterende buffelmis deur. Die res van ons dwaal maar in die kuberruimte of biblioteke rond.
Maar hierdie restourasiedrome van Rhodes was natuurlik vóór die Jameson-inval (wat sy planne vir ‘n verenigde Suid-Afrika opgedonder het), sy bedanking as eerste minister in 1896, sy vriendskap met onse Jan Hendrik Hofmeyr en die Afrikanerbond wat versuur het, die openbare mening wat skerp teen hom gedraai het, sy huisie Groote Schuur wat in 1896 deur die brand verwoes is (en hom in die put van ellende, stilstuipe, selfbejammering en selfopgelegde slagofferskap laat beland het: “What with raids, rebellion, famine, rinderpest and now my house burnt, I feel like Job, all but the boils” (p. 16)).
Ek is seker die standbeeldprys wat ondertussen óók gestyg het was dan seker maar ‘n kleinigheidjie.
Boonop [kon ek ook vir jou met of sonder ‘n Garmin sê!] het niemand geweet waar Van Riebeeck nou eintlik sy eerste spoor in die sand getrap het nie. Uiteindelik, in Oktober 1898, het Rhodes maar self die plekkie aangewys waar die beeld moes staan. Soos die tyd aangestap het, het hy belangstelling in sy Sondagmiddagprojekkie verloor – sy drome was immers toe aan skerwe. Rhodes was buitendien in Europa toe hy ‘n kabelbriefie aan die burgemeester gestuur het om met die onthulling voort te gaan, aangesien die datum van sy terugkeer onseker was. Met soveel sware las wat op sy skouers rus, wat selfs Atlas seker met simpatie sou betrag, het Rhodes die loopplank eers op 18 Julie in Kaapstad laat les opsê (p. 17-22).
Die standbeeld is op 18 Mei 1899 onthul, met die burgemeester van Kaapstad, miester Ball, wat sonder ironie in Ingels met die grootste lofliedere oor Jan van Riebeeck gekoer het [wat dooi’ Jan in die hiernamaals geen woord van sou verstaan nie]; oor pionierskap en so. Alles was, eweneens sonder ironie, in rooi getooi – rooi was die tapyte, rooi die omheinings wat die eregaste van die hoi polloi geskei het, en, net soos ons huidige parlementsopening, was die orkes geklee in… raai? Rooi.
Groot was die toeval, toe ‘n Nederlandse oorlogskepie, die Ajax, nou juis daardie dag, asof ‘n bestiering, die Kaapse vaarwater binnegevaar het. Die skip het immers so netjies ingepas by die dekor en rekwisiete – asof Van Riebeeck en sy manne self die Britte op land met die hand kom groet het. Die offisiere en manskappe is vriendelik by die verrigtinge verwelkom.
Na al die spietses van die burgemeester [wat niemand in elk geval kon hoor nie, want by niemand het gedink om die verkeer tot stilstand te bring tydens die plegtigheid nie…boonop het Ball sag gepraat] en dankies vir de heer Rhodes in absentia en skaregejuig, het die Britse orkes [die First Liverpool Regiment] die Britse volkslied gespeel en daarna “het drie hoera’s weerklink vir die burgemeester en vir die heer Rhodes” (p. 17-22) en almal het maar weer huis toe gegaan.
Sedertdien het elke seevoël uit pure verveling ook sy draai, sagte landing, buiging en merk gelaat op die standbeeld. Die feit bly egter staan – hoe onaangenaam die waarheid op jou kop ook al moet kwets – dit was nie die Afrikaner wat daardie beeld van Jan van Riebeeck in die Kaap opgerig het nie. DIT WAS DIE ENGELSE!
Nou kyk, om ‘n standbeeld op te rig is een ding, maar om nou nog die Afrikaans taal ook “staan te maak”? Dis mos waansin?
Ontkenning bly egter die mees voorspelbare reaksie van ‘n menslike antwoord.
Paps was onlangs in Italië. Tydens sy werksbesoek was hy op Sardinië, ‘n eiland benoorde Sisilië. By sy tuiskoms het ek ‘n boek gekry en ‘n rooierige geldnoot wat ek eers aangeneem het ‘n vyftigrandnoot is. By nadere ondersoek sien ek dis ‘n tieneuronoot – omtrent drie keer die waarde. Dit is egter die boek, getiteld S’Istòria de Sardinna (2000, pp. 45, €6,00) deur Frantziscu Tzèsare Casula wat my belangstelling geprikkel het. Ja, “Die geskiedenis van Sardinië.” Die onherkenbare woorde soos “limbra”, “sos” en die allervreemdste gebruik van die gravisaksent en akute aksent het my klaar oortuig dis geen Standaarditaliaans hierdie nie. Bietjie google bring my by ‘n boekinventaris wat sê: “Sardo logudorese”, oftewel, “Die Logudorese subdialek van Sardies/Sardinies, self ‘n dialek van Italiaans.” Omrede Sardinies self uit vier hoofsubdialekte bestaan, is dit vir my juis interessant dat hierdie spesifieke subdialek wat tot literêre skryfidioom verhef is, Logudorees, aangrensend aan Katalaans in die weste, juis redelik ver in die noorde en ook baie ver van Cagliari, die (hoof)hawestad doer onder in die suide van die eiland geleë is.
Sommer uit pure stuitigheid probeer ek kyk of Google Translate hierdie taal sal herken. Sonder om enige moeite te doen met akuut- en gravistekens en met ‘n doelbewuste spelfout aan die einde begin ek oortik: “Sos primos omines chi si sunt istabilidos in Gaddura e in sa Sardinna sent…”. Google Translate herken die teks as Korsikaans. Glad nie sleg nie – dit is die eiland net noord van Sardinië.
Korsika, sover ek reg onthou, is mos die eiland waar Napoleon gebore is. En dis mos ‘n Franse eiland? Voorheen wel Italiaans (ja, dit was eers in besit van die Republiek Genua vanaf die 13de eeu, en selfs ‘n ouer deel van Italië, Etrurië vanaf die jaar 539 v.C.)?
Die een vraag lei na die volgende:
Kan die Franse en Italianers Korsikaans verstaan? Hoe verwant is Korsikaans aan Italiaans, as dit so naby lyk op Sardies? En dit bring my uiteindelik by ‘n antwoord op Quora.com :
Italians can understand Corsican very well,.Among the italian dialects( linguistically Corsican cannot be considerated a separated Language also if many people like to call it Lingua ), it’s one of the closest to standard italian.Just Tuscan is the only one dialect closer to standard Italian than Corsican.The only big difference among Italian and Corsican is the use of U where Italian use O.It was so also in medieval Italian and it’s still so in many Italian dialects , bit not in standard Italian or in Tuscan that have transformed U in O. Other difference is the strong french accent of the Young Corsican generations, but old generations had a completly italian accent..One accent that seemed a mix of Tuscan and South Italian. Cismontano or better, northern dialect is totally Tuscan, the Southern dialect has a stronger presence of the pre-tuscan romance Language, that I supose was similar to Sardinian, but is still highly intelligibile for Italians.
En dan, tref die groot aha!-oomblik:
Despite the efforts of the French government to separate Corsicans from Italians ( absurdly fearing Italian interferences in the island ) telling them, in the schools, and everywhere, that their Language is a separated romance language, Corsican is just a variety of Italian very close to Tuscan and to standard Italian.You change the U with O, and avoid the modern french accent of the new generations and Corsican is perfectly Italian.Corsican is so far from Italian as Parisian slang from French.
French, of course, is not intelligible with Corsican, the only similarity derives from the far same origin in Latin Language.
Nou toe nou. Terwyl die Italiaanse owerheid aan al sy dialekte dieselfde voorregte gee, maar Duits in Suid-Tirool tog vir jare onderdruk het, sien ons by die Franse owerheid iets wat my baie herinner aan koerante wat vuur spoeg teen “Kitchen Dutch”.
Aan die een kant wil dit lyk of ‘n (nuwe) veroweraar met ‘n vreemde taal heel eerste ‘n taal van sy onderdane ‘n ruk lank sal verduur. Vier rigtings kan ingeslaan word: (1) gedwonge assimilasie, (2) om die taal aan sy eie sprekers oor te laat, (3) of om die taal van die vreemde volke verder te ontwikkel of (4) om soos Duitsland ‘n lingua franca wat reeds bestaan het in Duits-Oos-Afrika (naamlik Swahili) ongesteurd sy gang te laat gaan of uit te bou, terwyl die administrasietaal steeds Duits bly.
Die Koning van Frankryk het byvoorbeeld met die uitroep van die Ordonnance de Villers-Cotterêts in 1539 ‘n uiters vrygewige stap gevolg, al was dit maar punt (2) – alle tale in Frankryk was voor die reg gelyk. Of jy nou Elsassies gepraat het, Bretons, dit maak nie saak nie: alle tale is voor die regter gelyk. Elkeen moet in sy moedertaal verhoor en ondervra word. Ek dink geen mens in die huidige Suid-Afrika kon ooit so “liberaaldenkend” wees nie. Soos die konings en die adel se koppe gerol het na afloop van die Franse Revolusie het ‘n drakoniese taalbeleid in Frankryk opgestaan wat doelbewus klein taaltjies begin onderdruk het. Veral Bretonssprekers het swaar gely [Bretons is boonop ‘n Keltiese taal, wat hom nog meer die omega-wolf maak waarop die ander pik]. Deesdae is die Franse minder stief op hul taalonderdane.
Nederland volg ‘n Punt (2)-(3) met sy dialekte en Fries. Ja, jy mag maar jou boek in Twents (dialek) en Fries (taal) skryf. Die onus rus op die sprekers om die dialekontwikkeling verder te voer. Ja, ons gee elke jaar hordes geld aan die Friese Instituut. Maar tog verhollands die Friese teen ‘n skrikwekkende tempo. Ons was ons hande in onskuld.
Apartheid-Suid-Afrika het ook nommer (2)-(3) gevolg, met ‘n skerper neiging na nommer 3. As mens kyk na al die vreemdetaalwoordeboeke wat voor 1990 tussen Afrikaans en ander Afrikatale geskryf is, te midde van al die sanksies en te midde van die ekonomiese boikotte… moet ek regtig my sin voltooi? Daar is werklik moeite gedoen om tale te ontwikkel en om Afrikatale te leer ken. In Transvaal was ‘n Afrikataal op ‘n stadium selfs verpligtend. Daarteenoor het ek my sterkste bedenkinge of Fries vandag as pligvak noodwendig in Amsterdam doseer word. Of Wallies en Gaelies in Londen.
Die ‘ontstaan’ van Afrikaans toon wel ‘n raakpunt met Korsikaans. Heel eerste kom die “nuwe” heersers af op ‘n dialek van ‘n taal. Dialekvorming en die ontstaan van dorps- en streekstale is so algemeen soos môre heeldag – ‘n moedertaalspreker, soos ek reeds tevore geskryf het, is meer gepla oor die bloutong onder die skape as om elke vyf sekondes na ‘n woordeboek te hol om tog die korrekte bewoording te gebruik. Taalverandering is normaal. Taalverloedering is wel iets anders.
Maar die uitsondering word gemaak – hierdie dialek word vir die een of ander rede óf sleggemaak (“Kitchen Dutch”) óf ‘n bastertaal genoem óf verkleineer óf word onderwerp aan taalpartikularisme. Enigiets word gedoen om hierdie dialek van die stamtaal te onderskei. En te skei. Dit kan wees omrede diegene wat NIE in Suid-Afrika gebore is nie [net om duidelikheid: ek praat nie noodwendig van die gebore Franssprekendes op Korsika of gebore Engelssprekendes in Suid-Afrika nie], dikwels moeite het om hierdie dialek onder die knie te kry. Nie dat ek weet waaroor die bohaai gaan nie, want as jy Italiaans op Korsika [‘n klipgooi ver van Italië] sou praat, of Nederlands in Suid-Afrika, is dit ewe gangbaar. As jy nou regtig belangstel in die dialek kan jy ‘n taalboekie daaroor skrywe. Maar dikwels is die heerserstaal se sprekers net onwillig en dwars om enige ander taal aan te leer.
Ironies genoeg word geen onderskeid getref tussen Korsikaanse Frans (en kreool) en Standaardfrans of Suid-Afrikaanse Engels (en kreool) en Britse Engels nie. Frans is mos Frans en Engels bly Engels. Daarvoor sou ‘n mikroskoop oorbodig wees.
Dan begin die volk homself anders of uniek en veral broos en afgesonderd van die wêreld sien. Weer weet ek nie waarom nie, want met al die tekste in Romaanse, Germaanse en Slawiese tale en selfs Latyn daarbuite voel mens glad nie so op ‘n taaleiland vasgekeer of alleen nie. Elkeen het wel sy eie rasionele en irrasionele insigte op die plek waar hy hom bevind – en dis die rede wat die groot bindingsmiddel tussen lesers en eeue is. “Daar is lewe anderkant [dorpsnaam]”, is ‘n spreekwoord waarmee ek grootgeword het.
Dalk is dit Stockholmsindroom, dalk is dit die pers wat met herhaling op herhaling mense breinspoel. Want uiteindelik vind die skeuring tog maar plaas. Ons sien dit onder die Vlaminge wat ook onder Franse bewind was [en Brussel wat steeds verfrans] wat tog nie daardie “halfjoodse” Hollands van die Nederlanders wou praat nie. Soos Guido Gezelle aangehaal word in Van Eeden (1995) se boek Afrikaans hoort by Nederlands:
“Ik ben geheel zeker dat de tijd allengskens gekomen is dat wijlieden, al te maal katholieke nederlanders, behooren op malkaar te steunen, liever als voortdurend naar het half joodsch, half heidensch Hoog-Holland te gaan om steun en goedkeuring!” Hollands het Gezelle gesien as ‘n wangeskape ‘bastaardtaal’. Ook die oorname van Franse leenwoorde in Hollands was vir hom ‘n gruwel, want ook Frans het hy as ‘n ontaarde taal gesien. Vir Gezelle was Vlaams die ware Nederduitse taal, die Katolieke taal van de Katolieke Vlaminge, en het “West-Vlaamsch, zooals het in het dialect voortleeft, onverbasterd gebleven; het bezit nog de zeggingskracht der oude, zuivere natuurtalen”.
Dis nou wragtig interessant. Klaarblyklik begin die onderdaan later soos die maghebber self klink. Maar nou vind ‘n ommeswaai plaas: die dialek probeer homself “verskoon”, “regverdig”, “op ‘n voetstuk plaas”, “heiliger as heilig”, beter as die “oorwinnaarstaal se opponente” maak. Miskien moet ek jou weer herinner aan my onderhoud met Dr. Roodt:
In die Taalgenoot van Somer 2016 kom ek op ‘n gedig (Getiteld: “Eie in sy soort”) af met die volgende drie inleidende verse: “Dit is beter as Spaans / En selfs beter as Frans / Dit is Afrikaans.” Die gediggie lys dan ‘n klomp Afrikaanse skrywers en genres. Dat die digter, ‘n tydskrifleser, seker niks van die Franse of Spaanse taal, letterkunde, wysheid of Franse aanhang deur Brusselaars weet nie kan ‘n blinde met ‘n stok aanvoel. Soos die dwangrym. Dit is wat nié in die gedig staan nie wat my pla. Die digter het onbewustelik haar onderdanigheid aan die superieure Engels bely. Of moet ek dankbaar wees sy het nie Nederlands, Duits en Russies saamgesleep nie?
En vreemd genoeg, is die vreemdtalige owerhede tog te bly oor hierdie skeuring. Want nou is die ‘groot vyand’ aansienlik kleiner gemaak en geen bedreiging meer nie.
Maar waarom daar altyd ‘n wen-verloor in stede van ‘n wen-wen– of gelykop-situasie moet wees het niemand skynbaar ooit oor nagedink nie.
Nou bly die interessante vraag wat die Korsikane gaan maak. In die verlede het die Franse probeer om die taal te onderskei van Italiaans, maar die Korsikane het net elke keer gesê: “DUH, L’HONORABLE CHÂTELAIN de POEPHOL! ONS IS ‘N DIALEKGROEP VAN ITALIAANS! AL MILLENNIA LANK. Rome is skaars 400 km hiervandaan, met ‘n bietjie see en ‘n paar skeepswrakke tussenin… weet jy ooit hoe om ‘n atlas te gebruik? Nee? Gebruik dan jou maatband.” Tog het Korsikaans sy eie skryftaal gekry sedert die Fransman met sy sleeptassie aangeland het op die Aéroport d’Ajaccio Napoléon Bonaparte. En hier ontstaan die problematiek: noudat Korsikaans sy eie skryfwyse gekry het, is dit ‘n taal of dialek? Asof ons nooit Limburgs en Twents onder oë gehad het nie – natuurlik kan elke dialek besluit om sy eie spelreëls te ontwikkel.
Maar – die teerling is gewerp.
Afrikaans is die uitvloeisel van die botsing met ‘n entiteit wat as ‘n bedreiging beskou is/word. Sonder Engels sou alle Afrikaanssprekendes waarskynlik vandag steeds “Hollands” gepraat het. Van Boet en Saartjie en Sus en Daan sou niemand op skool gehad het nie – wel Annie M. G. Schmidt se Jip en Janneke. Want, soos ek voorheen geskryf het rondom Frans – die Franse het tot 813 n.C. geglo hulle praat Latyn of Romeins (“Gallo-roman”). Totdat die vergelyking tussen die Klassieke Latynse en Oudfranse tekste gemaak is en – “haai, ons het ons vir eeue lank vergis, wil jy nou meer!” As jy glo jy praat Hollands, dan praat jy mos Hollands. Niemand gaan jou anders kan oortuig nie.
Daar is ‘n tweetalige boek getiteld: Problemi e prospettive della pianificazione linguistica in Sardegna (2016) [Probleme en perspektiewe rondom die taalbeplanning op Sardinië] wat ek op my wenslysie geplaas het. Uit wat ek aflei kry hierdie taal/dialek ook maar modderige tweederangse status op die eiland self – dis die Standaarditaliaans wat deurgaans respekteer word. Ek twyfel of Afrikaans, as dialek, die bietjie prestige sou bekom het wat hy selfs tans geniet.
Wat op taalpolitieke terrein sou gebeur kan mens lank oor spekuleer – enigiets vanaf ‘n taalmodel soortgelyk aan Suriname [Nederlands word daar as prestigetaal erken en is hoog aangeskrewe] tot totale uitwissing [soos in Indonesië die geval is]. Dis nou voor die aankoms van die Engelse of sedert ‘n verdrag onderteken is wat die Kaap permanent aan Nederland sou teruggee. Of ‘n Nederlandse avonturier in die monarg se oor sou fluister om na die binneland uit te brei, lyk hoogs onwaarskynlik. Dis nou alles vóór die uiteindelike onafhanklikheidsverklaring in die 1960’s tot 1970’s, volgens die postkoloniale mode.
Maar selfs al sou ‘n Britse kolonie en die gevolglike Groot Trek deel uitmaak van die Suid-Afrikaanse geskiedenis, en al sou die Anglo-Boereoorlog gewen word deur die Boererepublieke – die uiteinde van volk en taal staan alles reeds in Steve Hofmeyr se boek, Die verste uur (2011), klaar ondubbelsinnig uitgepluis (pp. 73 & 78):
“Watter boek soek u?”
[…]
“Enigiets oor die geskiedenis van die Afrikaner oor die afgelope honderd jaar.”
“Die wie, meneer?”
O fok, dink ek. Iemand val van ‘n perd af in die Modderrivier en vee ‘n hele nasie uit?
“Daar is eers onlangs ‘n meer ordentlike boekstawing van Afrikane-geskiedenis, deur die Keniaan, Grinzane Rouki. Sy spesialiteit is Sahara-Suid. Maar van die Afrikaners weet ek niks nie. Is dit die werk waarna u soek?”
[…]
“O, ek het die Afrikaners opgespoor. ‘n Kleinerige stam voor die groot verengelsing in die Kaapkolonie. Maar dit is nie NZAR-geskiedenis nie. Daar was wel wedersydse taalbande en -forums…”
Die Boervolk het oorgebly, die Afrikaners het heeltemal verengels.
Die gevolgtrekking waartoe die karakter Jamie dan uit die naslaangidse kom, word in uiters dubbelsinnige taal verwoord (p. 77):
Die Tweede Aanslag op Boeregrond vanuit swart buurlande misluk en loop uit op die Sub-Sahara-federasie, deels in weerwil van Europese bure en deels in pogings om die Boere deur beter handel as handelsvennoot te betrek. Betrekkinge bly louwarm.
So ook, aanvanklik, betrekkinge tussen die Afrikaners en Boere. Daar is wel Prellers, Celliers’s, Leipoldts, Malherbes en ‘n Totius, maar literatuur sonder die swaar juk van Britse propaganda en Engelse infiltrasie wat ons taal vlerke sou gee. Daarom ook geen Ossewabrandwag, geen ANC…”
Het die swaar juk van Britse propaganda en Engelse infiltrasie as noodwendige katalisator, die aandrywer gedien vir die Afrikaanse taal? Of het Die Taal juis later, dus in die verhaalhede, in medias res, wél nuwe grense deurbreek en floreer, as gevolg van hierdie las wat ontbreek en die ekonomiese opbloei van die Boererepublieke – waarin Jamie hom tans bevind? Die boek laat die leser self besluit.
Soms gebeur dit dat ek soggens op die pad is en hoewel ek oor 32 gigagrepe se klassieke musiek op ‘n geheuestokkie in my motor beskik, skakel ek dikwels in op RSG. Dis seker die mees nasionale radiostasie in Suid-Afrika, want dit vebind die Afrikaner bo in Louis Trichardt met sy eweknie aan die Weskus. En op ‘n manier verskaf dit ‘n lewende portret van, soos Gustav Venter dit ook reeds gestel het, “die skrander Afrikaner” in sy ryke verskeidenheid, van boer tot stedelike prokureur, van dieetkundige tot sterrekundige wat sinvol en in suiwer Afrikaans oor voedsel of die heelal die rede kan voer.
Maar natuurlik verteenwoordig my eerste paragraaf hier bo ‘n geïdealiseerde prentjie van RSG. Die genadelose revolusie van die ANC-terroristebewind beteken ook dat ons daagliks met afskuwelike propaganda oorspoel word. Onderliggend aan die volksmoord op ons boere is die haat en nyd wat daagliks oor die eter uitgesaai word en die gepeupel bedek of onbedek tot geweld teen ons aanhits.
Sekerlik is daar ten minste twee vorms van propaganda: een spoor mense tot oorlog of optrede aan, soos reeds genoem, maar ‘n ander breinspoel hulle sodat hulle apaties, verward, moedeloos, passief en vol skuldgevoelens bloot die geweld en onreg van die aggressiewe groepering verduur.
Vandaar dus die rol van Lynette Francis en haar openlik propagandistiese program, “Praat saam”, wat soggens tydens deel van die spitsuur uitgesaai word. Enkele weke gelede het ek ‘n klag ingedien teen die eensydigheid en ideologiese eenogigheid van veral die program oor die “verafrkanisering en dekolonisering van hoër onderwys” wat op 18 April 2018 uitgesaai is. Nodeloos om te sê, het die Uitsaaiklagtekommissie my klag van die hand gewys. Marxistiese revolusionêre wat ons universiteite wil omvorm tot sentra vir indoktrinering en Afrosentriese “wetenskap” beskik oor vryheid van spraak, terwyl ons as luisteraars en belastingbetalers aan die SAUK oor geen regte beskik nie. Intussen probeer ek teen die bevinding appelleer.
Vanoggend het Lynette Francis weereens drie van haar gunsteling- marxistiese propagandiste uitgenooi om ons te vertel “hoe universiteite gaan en moet verander”. Die meeste SA universiteite is reeds so links dat Mao Zedong of Pol Pot sou meen dit gaan al bietjie ver, maar kennelik is die revolusie maar nog in sy kinderskoene wat dit betref.
Die drie werfbobbejane wat Francis vanoggend aan hul kettings teen die Afrikaanse luisteraars ontplooi het, was “professore” Hein Willemse, Elmien du Plessis en Rudi Buys. Ek skryf deesdae die term “professor” in aanhalingstekens, want geen akademikus wat in die onlangse tyd iewers in ons land aangestel is, het sy pos op meriete bekom nie. As hy nie tot die marxistiese sekte behoort het nie, sou hy nooit die titel bekom het nie.
Hein Willemse is ‘n “professor” van Afrikaans wat dié taal by een van die oudste Afrikaanse tydskrifte, die Tydskrif vir Letterkunde, afgeskaf het. Hy gaan ook elke dag op sy knieë en dank die Here vir apartheid wat hom as “kleurling” geklassifiseer het, want daarsonder sou hy nooit verder as miskien ‘n pompjoggie by die vulstasie of ‘n kelner by Spur gevorder het nie. Regstellende aksie en kleurlingskap kan wondere vir jou loopbaan verrig. Sover ek weet, verwerp Willemse ook die Afrikaanse letterkunde waarvan hy in elk geval nie veel kennis dra nie. As ek ‘n kleurling was en ek het die mediese wetenskap verwerp, sou hy hulle my seker ook as “professor” van medisyne aangestel het.
Nog dommer as Hein Willemse, as so iets moontlik is, is Elmien du Plessis, die “medeprofessor” van regte aan die Noordwes-Universiteit. Soos wat Hein Willemse in die verwerping van Afrikaans spesialiseer, is Elmien ‘n deskundige op die gebied van grondonteiening sonder vergoeding, dus die verwerping van eiendomsreg en waarskynlik die
reg tout court.
Ek het voorheen al getwiet dat dit vir my moeilik is om te glo dat sy ‘n “professor” kan wees, aangesien sy nóg Afrikaans nóg Engels werklik magtig is. Dalk het sy grootgeword in ‘n fanagalô-omgewing, ek weet nie. Vanoggend het sy vir my twee grade beter gepraat, miskien omdat iemand haar van my twiet vertel het — sy het my al lankal op Twitter versper, kom ek gister agter, want sien: lede van die marxistiese sekte glo nie aan “dialoog” of sulke “bourgeois” praktyke nie. Jy moet jou net bekeer, Karl Marx of een van sy dissipels op jou hart skryf, en dan gló jy. Dan probeer jy alle nie-marxiste uitwis, in die tronk smyt of, les bes, sensureer.
Op ‘n stadium het ek probeer inbel RSG toe, maar kennelik het hulle my selnommer op hulle stelsel herken, want niemand tel op nie. Een van die dinge wat ek aan die drie horingdom, pseudo-intellektuele werfbobbejane sou wou tuisbring, is dat sensuur in die Nuwe Suid-Afrika veel erger is as in die ou dae. Die Nasionale Party, soos koning Lodewyk XVI wie se kop afgekap is, was nie baie goed met sensuur nie. Hulle het ‘n paar van hul eie mense die swye opgelê, maar hul vyande het vrye teuels gehad. Synde marxiste, is die ANC baie slimmer met sulke dinge. Alles word agteraf en in die geheim gedoen. “Ons maak asof ons ten gunste is van spraakvryheid, maar intussen sorg ons dat geen fascis of teenrevolusionêr naby ‘n koerant of radiostasie kom nie.”
Terloops is “pseudo-intellektuele” die verkeerde woord. Skrap dit. Nie een van die drie hansworse wat — dis regtig baie snaaks — aan die luisteraars vertel dat hulle “oor meer komplekse idees as gewone mense beskik”, kan as “intellektueel” getipeer word nie. Want, daar is geen intellek nie. Vir intellek het jy bietjie IK nodig. Al twee die here en dame — as sy ‘n dame is, want ek dink nie sulke terme is toelaatbaar vir ‘n marxistiese sektelid nie — stamp hulle koppe so half teen die plafon van domheid en middelmatigheid.
Iemand soos die Fransman Bernard-Henri Lévy sou ek as ‘n “pseudo-intellektueel” beskryf; hy misbruik eintlik bepaalde begrippe vir sy eie geldgierige of politieke doeleindes. Maar ten minste is hy bewus van daardie begrippe. Helaas, buite die dampkring van ongekunstelde, bevooroordeelde, sektaries marxistiese vooroordele, is hulle salig onbewus van 3000 jaar se Westerse denke.
Destyds toe ‘n mens nog in Hillbrow kon rondloop sonder dat jy beroof of doogemaak is, was daar sulke lede van die Hare Krisjna-sekte wat kaalvoet en met pastelkleurige gewade soms op die sypaadjie rondgeloop en geteem het: “hare, hare krisjna”. Dis blykbaar ‘n mantra. Trouens, ek het dit so pas op die internet opgekyk en dit lyk so:
Hare Kṛṣṇa Hare Kṛṣṇa Kṛṣṇa Kṛṣṇa Hare Hare Hare Rāma Hare Rāma Rāma Rāma Hare Hare
Die werfbobbejane van die agterlike plaaslike marxistiese sekte beskik ook oor so ‘n mantra:
Tydens Lynette Francis se propagandasessie oor RSG vanoggend, kon ‘n mens nouliks verstaan waaroor die drie agterlike regstellingsprofessore praat, so deurmekaar en sinneloos is dit, behalwe dat universiteite die plig het om die samelewing “te verander”.
Nou daar het jy dit: die marxistiese mantra van die werfbobbejaan: revolusie, en nogmaals revolusie. Marx en Engels se doktrine van maatskaplike omwenteling deur geweld en ontwrigting. Mens sou dit ook Trotski se “permanente revolusie” kon noem. Dit maak nie saak of die universiteite in duie stort, afgebrand word of terug na die toordokter en sy dolosse van Oerafrika “gedekoloniseer” word nie, solank dinge “verander”, is dit goed. Pol Pot of Mao of Robert Mugabe selfs, sou dit hiermee eens wees.
Sedert ek as tweedejaarstudent by Wits destyds ‘n lesing met die titel “Marx is dead” georganiseer het, verkeer ek in opstand teen die marxisme. Dit loop so half in my familie, want my pa wat in die 1940s by Wits was, het my as kind vertel hoe hy gepoog het om die twee aartskommuniste Joe Slovo en Harold Wolpe se idees op die kampus te bestry.
Die ongelukkige is nou: Daniel Roodt snr. en ek, Daniel Francois Roodt, het misluk en die Slovo-Wolpe-Mandela-faksie het gewen. Maar dis nie te sê ons behoort die Muur van Propaganda wat in ons land met ons eie belastings gebou is te aanvaar nie! Daardie Muur is bedoel om ons in te kerker in ‘n klein wêreldjie van vooroordele, anglisismes en linkse slagspreuke. Ons word gesensureer, afgedank en deur die Menseregtekommissie (watter Orwelliaanse benaming is dit nie!) gejag. Óf jy konformeer en aanvaar die Rooi Geloof, óf daar sal met jou gal gewerk word.
Iewers in die toekoms gaan elke vuige “professor” wat plaasmoorde, grondonteiening, antiwit rassisme, kortom totalitêre kultuurmarxisme, in ons land afgedwing of bevorder het, strafregtelik vervolg en ná die uitdiening van hul vonnis, van hul burgerskap gestroop en deporteer word. Slegs wanneer ons geliefde Republiek — oor drie dae is dit juis Republiekdag en vive la république! soos die Franse sê — van lae-IK-fanatici ontslae geraak het, sal ons weer vordering as die mees welvarende en ontwikkelde staat in Afrika kan maak.
Intussen moet ons ons verset teen die huidige oorheersing, veral deur werfbobbejane wat hulself “professore” noem. Lynette Francis behoort summier in die pad gesteek te word, want met haar onverdunde en aanstootlike propaganda oortree sy elke uitsaaikode wat daar mag bestaan. Sy dra niks by tot enige debat of beter begrip nie. Ons betaal haar salaris wat sy en die korrupte kaders van die ANC-terroristebewind elke dag uitmors.
Om “professor” Rudi Buys se sektariese linkse geteem uit een of ander Sowjeteggokamer aan te hoor, is genoeg om jou jou ontbyt in die naaste lugsakkie te laat verloor. Wie gee ‘n sot soos hy die reg om ons met sy gebrek aan insig en goeie Afrikaans oor die lug te kom terroriseer, van die Limpopo tot by Kaap Agulhas?
Dit is tyd dat die skrander Afrikaner begin om sy stem dik te maak teen die dommes, die gekooptes, die verraaiers en verlooptes. Al moet ons ‘n klag by die Uitsaaiklagtekommissie lê oor elkeen van Lynette Francis se programme, petisies met tienduisende name aan die SAUK stuur, of selfs internasionale organisasies betrokke kry om dié afskuwelike propaganda te laat end kry, moet ons dit doen.
Daar bestaan deesdae ‘n hele paar lande in Europa met regerings wat ons moontlik behulpsaam kan wees met so ‘n internasionale aksie rondom RSG en die libdiote se ystergreep op ons nasionale radiostasie. Ná alles, selfs al is ons deur die ANC-SAKP verower, soos hulle so dikwels spog, verkeer hulle steeds as veroweraar en besetter van ons land onder die verpligting om ons toe te laat om ons taal en kultuur uit te leef.
Lynette Francis twiet net in Engels. Sy verkies Engels. Eintlik ís sy Engels. Dieselfde geld elkeen van haar onnosele ekstreemlinkse gaste met hul mantra oor revolusie, transformasie, verafrikanisering, dekolonisering en verandering.
Ons is siek en sat vir oorheersing. Lynette Francis moet bedank en sy moet haar hele bende, Piet Croucamp, Christi van der Westhuizen en ander malles wat sy aan ons opdring, saam met haar vat. Hulle moet sommer vroegtydig landuit voetsek, terug na hul geliefde Engeland toe. Of dalk Kuba. Moontlik word hulle Spaans beter as hul Afrikaans; dit maak in elk geval nie saak nie. Ons gee nie om nie. Dis nie ons mense nie. Soos Koos Kombuis, het hulle uit die volk bedank. En die Here weet, ons het hul bedanking met vreugde aanvaar!
Ons stel nie belang in jul psigiese of spraakprobleme nie. Ons wil opgevoede, wellewende, belese, ingeligte mense wat sprankel van idees hoor.
Skrander Afrikaners, nie vulgêr-marxistiese werfbobbejane nie.
Met die aanslag teen Afrikaanse skole wat steeds meedoënloos deur Panyaza Lesufi en die linkse blanke Engelse dames in die Gautengse onderwysdepartement gevoer word, is Afrikaanse skole en ouers in die provinsie erg bekommerd oor vandag se uitspraak deur regter William Prinsloo in die Noord-Gautengse Hooggeregshof. Die Hoërskool Overvaal in Vereeniging het die hof genader omdat Lesufi en sy bullebakke die skool wou dwing om te verengels deur 55 Engelstalige leerlinge te aanvaar terwyl die skool reeds vol is.
Die Engelstalige media het voortdurend stemming teen die skool gemaak en die Nasperspublikasie, News24, het selfs die plasing van Afrikaanse leerlinge by Afrikaanse skole deur ‘n amptenaar van die onderwysdepartement as “rassisme” en “rasprofilering” beskryf.
Ook Netwerk24 het ‘n artikel geplaas oor ‘n swart ouer wat 5 km na die naaste Engelse skool moet ry terwyl dit vir haar baie geriefliker sal wees as Overvaal net na Engels sal oorskakel.
Volgens Netwerk24 is dit “gevaarlik en duur” om 5km skool toe te ry. Die ouer het geen vertroue in die Afrikaanse onderwysers by Overvaal nie en wil hê dat hulle deur Engelse onderwysers vervang moet word.
“Ek is bekommerd dat die onderwysers wat al jare lank in Afrikaans skoolhou, gaan sukkel om dit in Engels te doen en daarom is dit baie belangrik dat die departement moet sorg vir Engelse onderwysers.”
Indien die skool die saak sou verloor, kan die aanslag teen Afrikaanse skole verhewig en kan sulke skole oorweldig word deur swart leerlinge en hul ouers wat aggressief op Engels aandring.
Sedert 1994 het dit duidelik geword dat Afrikaners op allerlei maniere deur ‘n vorige geslag leiers verraai is. Sogenaamde grondwetlike “wigte en teenwigte” is nie die papier werd waarop hulle geskryf is nie. Te oordeel aan die staat, maar ook die howe, se opvatting van Engels as hoofomgangs- en staatstaal in Suid-Afrika, is Afrikaans nie eens ‘n amptelike taal meer van die land nie. Tensy ons onder “amptelike taal” ‘n blote soort benoeming verstaan, iets in die trant van “diere het ook regte”, maar elke dag stuur ons hulle by die duisende slagpale toe. Ek meen Afrikaans verkeer insgelyks daagliks in die taalslagpale, want telkens word dit uit nog ‘n universiteit, nog ‘n skool, nog ‘n munisipaliteit, provinsie of staatsdiensafdeling geweer.
Terwyl daar voortdurend nuwe en beter “argumente” vir die voortbestaan van Afrikaans uitgedink moet word, hoef die voorstanders van Engels geensins hul optrede of beleid te regverdig nie. Aan die een kant geld ‘n soort “mag is reg” en aan die ander kant hoef hulle maar net te noem dat “Engels ‘n internasionale taal is” en dan verwag hulle dat jy jou bek sal hou en die Rooitaal sal praat. Die versameling van Afrikanerverraaiers en hensoppers het intussen ook aansienlik aangegroei en een van hul gunstelingredenasies, kwansuis ten gunste van die behoud van “‘n bietjie Afrikaans hier en daar” is dat “meertaligheid goed vir rassediversiteit is”. Verder word daar konstant allerlei geluide gemaak oor “moedertaalonderrig”, dikwels deur mense wie se eie bloedjies reeds op ‘n Engelse skool verkeer. Sover ek verstaan, stuur die meeste joernaliste by Naspers se Afrikaanse publikasies en media byvoorbeeld reeds hul kinders na Engelse skole. Die voorbeeld is deur Tim du Plessis gestel, wie se dogter op ‘n Engelse skool was en aan die Universiteit van Kaapstad – daardie giftige Boerehaatinstelling – afgestudeer het.
Vir die doeleindes van my huidige argument, neem ek aan dat daar nie werklik ‘n goeie rede is waarom Afrikaans behoort voort te bestaan nie, net so min as wat daar ‘n goeie rede is waarom die mensdom of planeet Aarde behoort voort te bestaan. ‘n Mens kan seker voorhou dat alles op aarde, waaronder Afrikaans, deel uitmaak van die Skepping en daarom bestaansreg het, maar gewoonlik maak dié argument nie veel hond haaraf teenoor die aggressief progressiewe en sekulêre voorstanders van Engels nie. Dus neem ek hier aan dat, soos Jean-Paul Sartre eens gesê het: “Nee, die heelal bly donker”, en dus sinneloos. Terloops, dié woorde verskyn as motto by Breyten Breytenbach se bundel kortprosas, Katastrofes, wat in 1964 by Afrikaanse Persboekhandel verskyn het. Dit druk ‘n soort Westerse pessimisme en moegheid uit, waaraan vele verengelsde Afrikaners ook lei.
Engels, veral in Suid-Afrika, speel egter ‘n uiters funeste rol. Trouens, ek sou selfs beweer dat Engels in ons land tot volksmoord en misdade teen die mensdom lei. (Noem dit “stelling een”.) Waarom sê ek so? Wel, daar is reeds getuienis daarvan, want toe Sargent en Lord Alfred Milner teenoor mekaar die konsentrasiekampe vir Boerevroue en -kinders geregverdig het, het Sargent onder andere gesê:
“We must appeal to England, and ask the sisters and daughters of those who have been fighting for the Empire to come out and complete that part of the work which their male relatives are unable to accomplish. Our military police had gathered the greater part of the child population into these camps and … I feel that the opportunity during the next year of getting them all to speak English is golden”.
Die voorstanders van Engels mag nie meer Britse imperialiste wees nie, maar hulle bly steeds Engelse imperialiste, dus mense wat Engels as heersende taal agressief wil uitbrei. Boonop was die huidige geslag ANC- en SAKP-leiers eens terroriste wat bomaanvalle op onskuldige burgerlikes geloods het.
Panyaza Lesufi
Dit lei tot my tweede stelling teen Engels: In Suid-Afrika spruit Engelse kultuurpolitiek steeds uit ‘n sin vir heerssug en terreur. Nie net ontken die Engelsgesindes alle norme van taalgelykheid of taalregte nie, maar hulle ontken die reg op lewe self. ‘n Mens hoef maar net te sien hoe die Gautengse LUR vir onderwys, Panyaza Lesufi, optree om te besef dat my stelling juis is.
As ‘n derde stelling: Engels in Suid-Afrika is geen normale taal soos Engels in Engeland of in die VSA nie. Dit word met beide kolonialisme en kommunisme verbind. Die leidende Engelse figure, of dit nou skrywers (soos Nadine Gordimer) of intellektuele (soos Jeremy Cronin of Joe Slovo) of predikante (soos Trevor Huddleston) is, was almal kommuniste of radikale sosialiste wat hul bepaalde totalitêre siening op die res van die samelewing wou afdwing. Dus: Engels is kakiebos, ‘n koloniaal-kommunistiese onkruid hier by ons wat vir ons tot dusver net rampspoed beteken het en vorentoe in verdere volksmoord en menseregteskendings gaan ontaard.
Dit amuseer my nogal dat die teenstanders van Afrikaans voortdurend die Soweto-onluste van 1976 moet ophaal. Op sy beste is dit ‘n tweesnydende swaard, want bewys dit nie óók dat Engels tot die afbrand van skole en die ontwrigting van opvoeding lei nie? Oor die afgelope jaar of meer is ongeveer 30 skole in die Limpopo-provinsie afgebrand. Dit is skole waar Engels as onderrigmedium gebruik is. Die voorstanders van Engelse heerssug brand daarom dikwels skole af, waar Engelse amptenare soos Lesufi nie skole terroriseer, afdreig of die ouers en beheerrade op totalitêre wyse van hul regte ontneem nie.
Verder (stelling vier): Engels lei tot eentaligheid en onkunde. Die meeste ingeligte Engelssprekendes wat ek ken, erken ten minste die bestaan van ander tale en kulture, asook dat sodanige tale en kulture inherent waardevol is. Vele Engelse skrywers soos die Romantiese digters van die negentiende eeu, George Orwell, D.H. Lawrence, Ezra Pound, T.S. Eliot, Oscar Wilde, die Amerikaners Henry James en Ernest Hemingway en James Joyce het Frans geken, asook in Parys gewoon. Die hedendaagse Suid-Afrikaanse gedagte dat alle kennis en insig slegs van een taal – Engels – afhang, is bedenklik en word selfs nie eens in ander Engelssprekende lande gehuldig nie! Plaaslike anglomane demonstreer dikwels ‘n barbaarse onkunde en haat teenoor ander kulture, spesifiek die Afrikaanse kultuur.
Samehangend hiermee, as ‘n vyfde stelling: Engels sonder ons af van Europa en ons Europese erfenis. Suid-Afrika het as ‘n Europese, spesifiek Nederlandse, vestiging ontstaan. Vandaar dus die internasionale afkorting vir die land: ZA, wat staan vir “Zuid-Afrika”. Dwarsdeur ons hele geskiedenis is veral Afrikaners voortdurend vanuit Europa beïnvloed en was daar ‘n wisselwerking met veral Noord-Europese lande waar tale wat aan Afrikaans verwant is, gepraat word: Nederland, Vlaandere, Duitsland, Oostenryk, Switserland, Skandinawië. Die geprogrammeerde uitwissing van Afrikaans soos dit tans geskied, gaan ons vir seker van so ‘n wisselwerking in die toekoms beroof.
Dan: verengelsing lei tot Zimbabwifisering (stelling ses). Soos ek reeds hier bo genoem het, is die Suid-Afrikaanse Engelse kultuur radikaal-links, ekstremisties, selfs terroristies en daarom verwant aan die soort denkbeelde wat daar noord van die Limpopo in Zimbabwe heers. Dit spreek vanself dat die volslae verengelsing van ons land tot dieselfde soort absurde Afro-Saksiese, anti-blanke heerssug soos in Zimbabwe onder Robert Mugabe en sy ZANU PF sal lei. Trouens, so ‘n Afro-Saksiese heerssug is reeds by ons voelbaar.
Sewende stelling: verengelsing lei tot die verdomming van Afrikaners. Daar is geen Afrikaner so dom soos een wat verengels het nie. Nie net het so ‘n persoon ‘n erfenis van etlike duisende jare (die eerste opgetekende waarneming van Nederlands is deur die Romein Tacitus gedoen) afgesweer nie, maar in die praktyk assimileer sulke mense juis by die laagste gemene deler van Engelsheid. In dié opsig verteenwoordig verengelsing ‘n verghwarring by Afrikaners, want ‘n hoë kultuur, ‘n kultuur van Noord-Europese oorsprong omgewe van letterkunde, musiek, styl en verfyndheid, word verruil vir ‘n ontwortelde Engelse kultuur van die massa. Soos die “Franskiljons” van België, raak sulke mense veral hatig op Afrikaans, as ‘n oordrewe blyk van hul nuwe lojaliteit jeens Engels en Engelsheid. Weereens is die verengelsde Naspersjoernaliste soos Adriaan Basson of Max du Preez goeie voorbeelde van dié sindroom.
In die lig van bogaande sewe stellings, gaan veral die Afrikanerbevolking nie verengelsing oorleef nie. Dit gaan tot ons ondergang lei en kan selfs in fisieke volksmoord ontaard soos wat die atawistiese Engelse idees van die negentiende eeu begin oorheers. Ook die totalitêre, kommunistiese Engelsheid van die twintigste eeu wat ons met Slovo en Cronin, asook hul vele dissipels soos Mandela of Blade Nzimande, verbind, hou vir ons ‘n lewensgevaar in.
Ns. Terwyl ek dié geskryf het, het ek tydens ‘n internetsoektog ‘n ou stuk van my ontdek wat hierby aansluit en blykbaar nie hier op Praag beskikbaar was nie. Daarom word dit nou ook hier geplaas, hoewel met die oorspronklike verskyningsdatum rondom 2006:
Dit het egter heelwat kritiek op Twitter en Facebook ontlok. Volgens my kritici kan ‘n mens nie so ‘n verband tref nie. Miskien neem ek te veel aan, naamlik dat mense met die Suid-Afrikaanse Engelse kultuur bekend is. Baie Afrikaners ken hier en daar ‘n Engelssprekende, maar het nog nooit in Johannesburg of Kaapstad of Natal tussen hulle gewoon nie. Daarom dink hulle aan Engelse as “blankes” of mede-blankes wat ‘n kultuur met hulle deel. Die Engelse elite in die groot stede het egter niks met ons in gemeen nie en woon nie in dieselfde land nie. Eintlik het niks sedert Paul Kruger se dae verander nie: Daar is steeds “uitlanders” wat vir Suid-Afrika en veral Afrikaners net minagting koester. Hulle het wesentlik Brits gebly en is ewe dekadent as hul mede-Britte oorkant die water.
Veral Johannesburg verteenwoordig ‘n eiland in Suid-Afrika wat op die res van die land se rykdom teer, selfs parasiteer. Salarisse hier is baie hoër as elders en mense leef in ‘n borrel, ‘n soort “klein Engeland” waar Britse norme en kultuur geld. Dit sluit die Britse geneigdheid tot dwelmgebruik in. Die Londense koerant The Guardian het onlangs berig dat Engeland geheel en al in die greep van dwelms verkeer: I was relaxed about Britain’s drug culture revolution – but not any more.
John Harris skryf in dié artikel:
According to figures released last month, 2016 saw the highest-ever recorded number of deaths in England and Wales from what the Office for National Statistics calls “drug poisoning”, which includes everything from paracetamol to amphetamines: 3,744, up from 2,600 20 years ago. Heroin and morphine were involved in 1,209 deaths, which amounted to about a third of the total; cocaine was cited in relation to 371 fatalities. And ecstasy was named on the death certificates of 63 people, up from 57 in 2015, 43 in 2014, 31 in 2013 – and, back in 1993, a mere 12.
Meer Britte gaan weens dwelms dood as mense wat vanweë plaasmoorde in Suid-Afrika sterf, te oordeel aan die syfers hier bo. Trouens, selfs in Suid-Afrika is dit moontlik dat meer mense weens dwelmmisbruik doodgaan as in plaasmoorde. Presiese jaarlikse syfers is nie beskikbaar nie, maar volgens ‘n berig op die IOL-webblad wat navorsing deur die Universiteit van Pretoria aanhaal, het 385 mense net in Pretoria tussen 2003 en 2010 aan dwelms gesterf. En dit was hoofsaaklik jong blanke mans:
The race or ethnic profile of the deceased who tested positive for drugs was mostly white – accounting for 85.1 percent of positive cases, despite only making up 20.1 percent of the general Tshwane population.
Toe ek destyds van ‘n Afrikaanse hoërskool (Helpmekaar) na die Universiteit van die Witwatersrand toe is, was dit opvallend hoe drasties die Afrikaanse en Engelse kulture verskil het as dit by dwelms kom. By die Hoër Seunskool Helpmekaar was daar gerugte dat daar twee seuns in die skool was wat al dagga gerook het. Ons het dit met groot oë vir mekaar vertel. Self het ons nie eens geweet hoe dagga lyk nie en dit ook nooit teëgekom nie. Ons het wel mettertyd alkohol begin gebruik, selfs misbruik, want dit kon ‘n mens by die naaste drankwinkel koop en destyds was daar kwalik ‘n ouderdomsperk daarop.
By Wits aangekom, het ek tot my stomme verbasing uitgevind dat die meerderheid Engelse jongmense dagga rook. By enige partytjie het pakkies dagga onmiddellik te voorskyn gekom. Dit was algemeen.
Eenkeer is ek na ‘n partytjie in ‘n ou huis in Crown Mines uitgenooi. Dit was nog in die dae van segregasie tussen wit en swart, maar ek sou sê dat ‘n derde of die helfte van die partytjiegangers swart of gekleurd was. By die Johannesburgse Engelse elite het apartheid nooit eintlik gegeld nie; lees maar Nadine Gordimer se roman A world of strangers wat in die vyftigerjare afspeel.
In elk geval, die gasheer wat sy verjaardag gevier het, was reeds twee dae lank besig om dagga te rook en daggakoekies te eet. Op die eerste verdieping was daar ‘n soort toegemaakte stoep met strooi waarin hy soos ‘n dier rondgekruip het. Ek was nogal geskok, maar al my Engelse medestudente het net gelag. Dit was bloot pret. ‘n Deel van die partyjie het in ‘n verlate ou gebou plaasgevind, waar daar vuur gemaak, dagga gerook en op die maat van Bob Marley en Peter Tosh se reggae-musiek gedans is. In dieselfde tyd skat ek het die gemiddelde Afrikaanse student na Gé Korsten en Min Shaw geluister. Waarskynlik sou jy by Tuks of Potch geskors word indien jy dwelms gebruik. By Wits sou hulle egter die hele kampus moes skors.
Die meeste studente het uit gegoede huise gekom. As jy nie ‘n Alfa-Romeo of Lancia, wat destyds duur klein sportmotors was, gery het nie, het die meisies nie eintlik in jou belanggestel nie.
Een van my klasmaats het elke dag by die swembad op die kampus dagga gerook. Trouens, sover ek onthou het hy eenkeer sommer in die klas dagga gerook. Destyds kon ons in die klasse ook rook, bedoelende nou tabak. Ek het so ‘n Peterson-pyp gehad en het altyd agter in die klas gerook dat die blou wolke trek. Gelukkig het ek dié nare gewoonte binnekort laat vaar en nooit weer ‘n pyp of sigaret opgeneem nie.
In my honneursjaar het ek in ‘n kommune in Yeoville gewoon. Daar was verskeie sulke kommunes in Yeoville waar ideologiese en regte dagga vrylik gerook en op allerlei maniere verbruik is. Ons het al die marxistiese skrywers onder die son gelees en bespreek: Marx, Hegel, Lenin, Marcuse, Horkheimer, Adorno, Sartre, Althusser, ens.
Ek het verskeie Joodse meisies gehad. Een se ouers was besonder welaf en het in Houghton gewoon met ‘n vakansiehuis aan die Kaapse kus. Een vakansie is ons daarheen. Ons het skaars by die dubbelverdieping met ‘n see-uitsig aangekom, of die dagga is uitgepluk. Daar is selfs ‘n koek gebak met dagga as bestanddeel.
Hoewel ek my lewe lank al tussen Engelse in Johannesburg woon, verstaan ek nie hul obsessie met dwelms nie. Waarom wil jy jou bewussyn verdoof wanneer die werklikheid so boeiend en pragtig is? Elke sonsondergang is vir my ‘n wonderwerk. Om die ligte bries op jou vel te voel, kan ‘n mens noop om ‘n gedig te skryf. Maar Engelse benodig dwelms soos ander mense kos en water, lyk dit my.
Sedert 1994 verkeer ons onder ‘n Engelse regering. Die ANC is ‘n Engelse organisasie wat jare lank in Engeland deur die Britte vertroetel en befonds is. Goed, Nederland en Swede het ook ‘n groot finansiële bydrae aan die ANC gelewer, maar dit was onder invloed van die Britse media wat deurentyd die ANC opgehemel en Suid-Afrika as “apartheidsland” afgekraak het. Soms wonder ek hoeveel van daardie Engelse joernaliste was onder die invloed van dagga en ander dwelms terwyl hulle hul eensydige berigte oor Suid-Afrika geskryf het.
Onlangs tydens my besoek aan Amsterdam was ek oplaas by die Rijksmuseum wat ‘n tyd lank vir opknappings gesluit was. Ek het my verwonder aan Rembrandt, Vermeer, Frans Hals en vele ander groot kunstenaars van die sewentiende eeu. As ‘n mens aan Nederlandse kuns dink, het jy byna onmiddellik Rembrandt voor jou geestesoog. Om voor sy Nagwag te staan, is ‘n onbeskryflike sintuiglike ervaring, soveel beter as enigiets wat ‘n dwelm jou kan bied.
In die tyd toe ons voorouers in Nederland en Vlaandere van die grootste kuns ter wêreld voortgebring het, was Engeland agterlik en onbeskaaf, ‘n broeiplek vir seerowers en diewe. Trouens, Elisabeth I het haar koninkryk op seerowery gebou, deur koninklike briewe aan vrybuiters soos Sir Francis Drake uit te reik om ander skepe ter see te gaan beroof. ‘n Vlaamse skip wat eenkeer in ‘n Britse hawe vasgemeer het, is dadelik beroof deur ‘n Engelse vrou wat dit uit haar kamervenster gewaar het.
Vermeer: Meisie met pêreloorbel.
Daar was min of geen Engelse kuns in die sewentiende eeu nie. Vandag is daar egter Engelse “kuns”, soos die groteske falliese beelde van Sarah Lucas wat Brittanje by die Venisiese Biennale verteenwoordig het.
Sarah Lucas: beeld, deel van die reeks ‘I scream Daddio’.
Daar bestaan baie groot verskille tussen Engelse en Afrikaners. Ek weet, want ek het lang tye in albei wêrelde deurgebring. Die gemiddelde Afrikaner het geen benul van wat Engelsheid werklik behels nie, terwyl die Johannesburgse of Kaapstadse uitlander insgelyks geen begrip vir ons patriotisme, aardsheid en verknogtheid aan Afrikaans het nie. Vandaar dus die argeloosheid waarmee die huidige Afro-Saksiese alliansie ons en ons kultuur wil uitwis.
Terloops, my twiet oor Engelse en dwelms het ontstaan toe Jani Allen ‘n boek deur ene Dominique Botha, Valsrivier, by my aanbeveel het. Dit is ‘n outobiografiese werk waarin die skryfster se ouer broer, Paul, op die ouderdom van 27 weens ‘n oordosis dwelms in Londen beswyk. Blykbaar was hy op ‘n Engelse hoërskool en waarskynlik ‘n Engelse universiteit.
Engelse skole en kampusse is sinoniem met dwelms. Ek staan by daardie stelling en enige ernstige navorsing oor dié onderwerp sal my gelyk gee.
Maar daar is ook ‘n ander aspek aan Engels wat dit veral in ons konteks ‘n funeste, aaklige taal maak. In die VSA, asook Brittanje, bestaan daar wel mense wat nie linkse dwelmgebruikers is nie en sekerlik soos die meeste Afrikaners tradisionele gesinswaardes aanhang. Die probleem is egter dat die heersende Engelse kultuur wat vanuit New York en Londen uitstraal, wesentlik deur kultuurmarxisme en politieke korrektheid gekenmerk word. Dit staan ook vyandig teenoor sowel Afrikaners as Vastelandse Europeërs. Ek het al male sonder tal in Britse publikasies gelees hoe agterlik Franse, Duitsers of Nederlanders nou eintlik is. Die Londense Financial Times het al dikwels die ondergang van die euro voorspel, sonder dat dit ooit bewaarheid is. Nietemin beskik Duitsland oor ‘n veel groter ekonomie as dié van Brittanje. Die kleine Nederland wat maar oor ‘n kwart van die Britse bevolking beskik en ‘n landjie so groot soos die Krugerwildtuin, voer meer as die Verenigde Koninkryk uit.
Ek dink dit het tyd geword dat ons moet rebelleer teen Engelse hovaardigheid en verdrukking, veral in Suid-Afrika. Die huidige plan om Afrikaanse skole finaal die nekslag toe te dien, is waarskynlik deur Barbara Creecy, die aartsvyandige Panyaza Lesufi se regterhand, uitgedink. Dit gaan deur ons Engels-eentalige parlement gestoomroller word en soos wat “Afrikaans Must Fall” by Tukkies, Kovsies en elders geseëvier het, gaan Afrikaanse staatskole in al die Afrikaanse buurte summier oorgeneem, verengels en vernietig word.
Hoewel Franssprekendes in Kanada ‘n minderheid verteenwoordig, geniet Frans gelyke status met Engels in dié land. Verskeie Kanadese eerste ministers het reeds beweer dat die tweetaligheid van Kanada ‘n integrale deel van dié land se identiteit uitmaak. Sover ek weet, het geen Engelse politikus in Suid-Afrika nog ooit iets positiefs oor Afrikaans kwytgeraak nie. Oor die afgelope tweehonderd jaar was hulle feitlik deurentyd vyandig teenoor ons en ons taal. Ek verwag ook nie dat enige Engelse openbare figure in die huidige stryd hul steun vir die behoud van Afrikaanse skole aan ons sal toesê nie.
Daar is egter reeds meer Europeërs en suidelike Amerikaners wat ons ondersteun as plaaslike Engelse. Ons het hulle, hul taal en dwelmgewoontes nie nodig nie. Trouens, ons kinders moet liefs teen Engelse beskerm word wie se dekadente, beginsellose en polities korrekte idees en gewoontes tot hul dood mag lei, soos in die geval van Paul Botha, waaroor sy suster in haar boek skryf. Vandat Engels op Afrikaanse kampusse ingestel is, het dieselfde triestige atmosfeer hom daar voelbaar gemaak.
Behalwe dat Engelsheid ‘n mens benewel, sluit die opgang in ‘n eentalige monokultuur ook enige diversiteit van denke uit. In Engeland word daar tans sensuur toegepas en word mense wat die verkeerde dinge op sosiale media sê – soos byvoorbeeld kritiek op Islamitiese terreur – strafregtelik vervolg. Onder andere het die Britse owerheid die Nederlandse politikus Geert Wilders verbied om hul land te besoek.
Vele Engelssprekendes ken net hul eie taal en verwag dat ander hul daarby moet aanpas. Hierteenoor is die meeste Vastelandse Europeërs twee- of meertalig. Die meeste Afrikaners ken ook Engels en ander tale. Tot onlangs is Duits in die meeste Afrikaanse skole as vak aangebied.
Die Engelse kultuur is oppervlakkig en het ‘n gebrek aan diepgang. Telkens as ek in Europa, veral Frankryk of Duitsland kom, is dit vir my ‘n groot verligting om agter te kom dat daar steeds intelligente, denkende wesens op die planeet Aarde verkeer. Dit is mense wat eeue se geskiedenis en verwikkelinge, tesame met filosofiese of kunshistoriese verwysings in ‘n gesprek kan inweef sodat ‘n mens eintlik lus kry om dae lank net aan te hou praat en debatteer. In ons toenemend Engelse Suid-Afrika ervaar ek feitlik nooit daardie gevoel nie. Hoe meer Afrikaners weens verengelsing van hul Europese erfenis ontneem word, hoe oppervlakkiger en dommer word hulle. Dan praat ‘n mens nie eens van die hanskakies – diegene wat sommer vrywillig verengels en Engelse stereotipes oor Afrikaners hul eie gemaak het – in ons midde nie. Skepsels soos Max du Preez, Adriaan Basson, Roof Bezuidenhout en baie ander sanik aanmekaar oor apartheid, witskuld en ander onderwerpe wat links-liberale Engelse eindeloos interessant vind.
In welke mate sulke hanskakies aan breinskade ly weens al die dwelms wat hulle saam met hul Engelse vriende verbruik het, sal mens nooit weet nie. Maar hulle is oogluikend nie helder of genuanseerd in hul denke nie.
Verengelsing en verdomming gaan inderdaad hand aan hand. Wee ons kinders wat binnekort dalk almal in Engelse skole ingedwing gaan word waar hulle benewens dwelms, aan die uitsigloosheid van ‘n Engelse opvoeding blootgestel gaan word. Die gemiddelde wiskundepunt in Soweto se honderde Engelse skole is reeds twintig persent; ek vermoed dit gaan die nasionale norm word soos wat ideologiese konformisme alle kennis en denke in ons land verdring.
Soos ek verder getwiet het:
I am just doing once in a while wat the arrogant, know-it-all “Englishman” does every day! The “raider” from the lost Empire. And just remember: Zuma is an Englishman from Natal too! Your pride and joy. pic.twitter.com/n6UXwbvf9w
Die hopelose Engelse skole met hul Anglikaanse name begin mos almal met “Sint”. Pleks dat hulle “Sint Kokaïen”, “Sint Dagga” of “Sint Heroïen” genoem word; dit sou meer beskrywend wees.
Daardie kwasi-Engelse sangster Karen Zoid wat in eie reg ‘n opperste Boerehater is, het op tipies Britse wyse in haar liedjie “Katriena” oor dwelms gesing:
Sy deel in haar pad
Met die heroinmonster
Sy voel hoe sy asem
In haar ore fluister
Sy sien
Sy versteen
As die lewe wyk
As die lewe wyk
Na die ewigheid
Ignoreer vir ‘n oomblik die groteske anglisisme in die eerste reël, want sy is mos Engels. Dan is daar nog die volgende strofes:
Katriena Katriena Katryn
Was lief vir haar lewe
En bietjie vir my
Katriena Katriena Katryn
Was te opgevang
In haar sadness en pyn
Dis amper so swak soos die poësie van Ingrid Jonker.
Jare lank het die sarkasties neulende Engelse ons ‘n utopie belowe as hul gunsteling-ANC net die land mag regeer. FW de Klerk, wat self deesdae Engels as huistaal het, het besluit om voor dié idee te swig. Nou blyk dit dat die Engelse utopie van die “nuwe Suid-Afrika” wat eintlik ‘n meer derdewêreldse weergawe van Engeland verteenwoordig, eintlik ‘n distopie is. Dis ‘n land van verskrikking, van geweld en korrupsie, van vernietiging.
Die arme Afrikaner: so ver van God en so naby aan Engeland!
Daar is mense wat kamerade bewonder wat dood en verwoesting deur sabotasie en moord met behulp van bv plofstof, landmyne en AK47-gewere gesaai het. Die oogmerk was glo geregtigheid. Ek vind dit onmoontlik om waardering vir sulke mense te hê. Diesulkes het eerder liggaamlik as geestelik gefunksioneer. Ek verkies woordenaars bo moordenaars. Ek is geneig om hoë agting vir eg geestelike prestasies te hê, soos skrywers wat boeke van buitengewone kulturele waarde gelewer het, bv James Boswell se The life of Samuel Johnson (1791). As ‘n mens aan hedendaagse skrywers dink en by Engels bly, is daar bv Simon Sebag Montefiore (Jerusalem, the biography, 2011), Charles Murray (The bell curve, 1994) en Peter Watson (Ideas, a history, 2005). Anders as Boswell het die laasgenoemdes talle boeke geskryf wat buitengewone substansie het. Soms loop skryfprestasie in ‘n familie. Harold Nicolson en Vita Sackville-West het albei ‘n besonder verdienstelike literêre nalatenskap, wat deur hulle seun Nigel voortgesit is. Sy werk word op sy beurt deur sy seun Adam voortgesit. ‘n Soortgelyke geval is Evelyn Waugh, sy seun Auberon en dié se seun Alexander.
Maar ek skryf vandag oor Nicholas Ostler (gebore in 1952) se monumentale boek, Empires of the word: A language history of the world (London: HarperCollins, 2005, 640p; Amazon Kindle $6,83). Ostler het hierdie werk opgevolg met boeke oor bv Latyn (2007) en Engels (2010). Dit lyk asof hy heelwat simpatie met gekoloniseerde inheemses het; moontlik weens sy blootstelling aan ‘n linkse leermeester soos Noam Chomsky. Ostler se boek bestryk die hele aardbol en al die prominentste tale vanaf die vroegste taalrekords tot aan die begin van hierdie eeu. “This book traces the history of those languages which, in the part of human history that we know, have spread most widely” (Kindle 146). “The task of this book is to chart some of the histories of the language traditions that have come to be most populous, ones that have spread themselves in the historic period over vast areas of the inhabited world” (206).
In die boek is daar interessante inligting, bv in 1560 skryf Fray Tomás ná die Spanjaarde se besetting van Peru in 1532: “Once when I asked a chieftain in a certain province if he was a Christian, he said ‘I am not yet quite one, but I am making a beginning.’ I asked him what he knew of being Christian, and he said: ‘I know how to swear to God, and play cards a bit, and I am beginning to steal’” (5763).
In Indië het ‘n mismoedige (en bevooroordeelde) sendeling D MacKinnon in 1801 geskryf: “I could not discover one particle of classical taste, of the knowledge of mathematical truth, or of genuine moral or religious principle in any class nor in any individual of the human species born and educated in Hindostan or even in all Asia. The dark races appeared and do appear to me, buried in darkness, moving like mere mechanism and utterly void of those sentiments which dignify and ennoble our species and entitle us to claim kindred with the Gods. All my speculations were at last reduced to two simple propositions. (1) That the natives of India cannot be illuminated by their own languages, nor by the Books now existing in those languages. (2) That therefore they must be enlightened by the acquisition of other languages & by reading Books capable of forming their taste & of teaching them useful & solid knowledge as well as genuine moral and religious principles … I compiled a Grammar of the English language … published in 1791” (8606). Moontlik is dít een van die hedendaagse resultate: “English is universal in South Asia as the lingua franca of the educated” (8668).
Daar word beweer dat daar hier en daar foute in Ostler se boek ingesluip het, wat verstaan- en verskoonbaar is as ‘n mens die omvang en aard van hierdie navorsingsprojek in ag neem. ‘n Mens dink onwillekeurig aan Robert Browning se woorde: “A man’s reach should exceed his grasp.” Dit is ‘n onbegonne taak om die inhoud van hierdie boek in hierdie rubriek weer te gee. Al wat ek gaan doen, is om die aandag op enkele aspekte te vestig; veral met verwysing na Afrikaans.
Taal help ons om te dink en gee ons toegang tot inligting wat ons tot kennis kan verwerk en dan tot ons voordeel kan aanwend (8). Soos Ludwig Wittgenstein dit gestel het: “The limits of my language are the limits of my world” (281). Taal stel ons in staat om die verlede te leer ken – “the readiest medium for preserving a group’s history” (171) – en ons sodoende in ons kulturele kontinuum te plaas. Taal is uiteraard ‘n inherente deel van ons identiteit (17); “it necessarily defines a community” (180). “Every language defines a community, the people who speak it and can understand one another. A language acts not just as a means of communication among them but a banner of their distinct identity, often to the despair of national governments trying to forge a single identity for all their different language communities” (352). Dink aan die ANC-regering wat by voorkeur handel asof Engels die nasionale en enigste amptelike taal is.
“It cannot be a matter of indifference which language we speak, or which languages our ancestors spoke. Language frame, analyse and colour our views of the world. ‘I have three hearts,’ claimed Ennius, an early master poet in Latin, on the strength of his fluency in Latin, Greek and Oscan” (361). “In some sense … when one language replaces another, a people’s view of the world must also be changing” (281). “English is not seen everywhere as a neutral medium of access to wealth and global culture” (9398). Soms word Engels beskou “as the global bully’s language of choice” (9406)
Wanneer Engels, soos tans, aan Afrikaanssprekendes opgedring word, gaan dit om meer as bloot die gebruik van ‘n ander taal. Dit gaan om die opdringing van ‘n ander kultuur, ‘n ander geestesingesteldheid, ‘n ander lewens- en wêreldbeskouing. “For the world’s leading lingua franca [English], the whole concept of a language community begins to break down” (493). Deesdae kan enigeen ‘n Engelssprekende wees. Engelssprekendheid dui nie meer op ‘n spesifieke identiteit en kultuurgroep nie. Die internasionale prominensie van Engels is deel van die globalisering van die mens se leef- en denkwêreld. By implikasie word die identiteit, nasionaliteit, kultuur/volkseie van gemeenskappe weens die Engels-oorheersing verwater. Om kosmopolitaans te wees, is om wêreldburgers te wees (585).
“The fundamental question of this book is to ask how – in what circumstances and with what dynamics – language communities have come to flourish in the past, as well as how some of them have declined and even met their ends. The most straightforward way in which a language can come to flourish could be called the Farmer’s Approach. All the community needs to do is stay united, and grow its population. This is Organic Growth … How have languages that follow such a policy been able to defend themselves from foreign communities, which might be tempted to invade and disrupt their steady growth? The disruption would come, by its nature, from language communities following a less placid path: they may be called the Merger and Acquisition languages (M&A), by analogy with the offensive players in the modern business world. If Organic Growth is the strategy of farmers, this alternative could rather be called the Hunter’s Way. Such change, resulting from direct contact between communities, is sometimes characterised as one of three types: Migration, where a language community moves bodily, bringing a new language with it; Diffusion, where speakers do not actually move in large numbers but where speakers of one community come to assimilate their language to that of another with whom they are in contact; and Infiltration, which is a mixture of the former two. The progress of English into North America and Austalia is a case of Migration; into India and Scandinavia, of Diffusion; and into South Africa, of Infiltration. It is only, for example, through Diffusion or Infiltration that a language can become a lingua franca [verkeers- of gebruikstaal], a language of wider communication: for this, a language must have been taken up by people who did not speak it natively” (372). Die lingua franca kan dus iets anders as die moedertaal of daaglikse omgangstaal/”vernacular” van die spreker wees.
Taal is eers net gepraat en later, in sommige gevalle, gerekordeer. Vir die skepping van taalrekords is taaltegnologie nodig, bv ‘n simboolstelsel, soos ‘n alfabet, en rekorderingsmateriaal, soos papier en ink. Taalrekords is inligtingsdraers wat dit moontlik maak om baie meer oor die verlede te wete te kom as wanneer bloot op nie-linguistiese argeologiese materiaal gesteun moet word. Met behulp van taal en taalrekords kan kultuur vinniger en oor ‘n groter area versprei word. “Cultural dominance was almost wholly a matter of having been the leaders in a shared language technology” (1109). Dink aan die groot kulturele invloed wat Brittanje, veral voorheen, en Amerika tans vanweë inligtingsmassamedia uitoefen. Ostler lys die volgende tegnologiese elemente wat taalverspreiding aanvanklik moontlik gemaak het: “the ship, the shoe, the wheel, the road, the horse, and writing” (3962).
Hoekom het Hollands aan die Kaap Afrikaans geword? “It is a commonplace of historical linguistics that related languages diverge when contact ceases between groups” (214). Voorheen was dit baie moeiliker as tans om groot afstande te oorbrug. Hollands sou met verloop van tyd in elk geval aan die Kaap veranderings ondergaan het vanweë die relatiewe isolasie van sy sprekers. Die ontstaan van Afrikaans kan dus nie sonder meer aan die aanwesigheid van Khoi toegeskryf word soos polities byderwetse Afrikaanstaalkundiges sedert 1994 so graag doen nie.
“The language of trade is, after all, perforce that of the customer, rather than that of the merchant” (1364). Byvoorbeeld: “In 1666, after three generations of French colonial presence [in Canada] … [the] minister for the colonies … complained that Frenchmen who wanted to trade – mostly for furs – still had to communicate in the natives’ language” (7117). As dit so is, het die Hollanders aan die Kaap in hulle onderhandelings vir bv vee Khoi probeer praat eerder as wat die Khoi-Khoin Hollands probeer praat het. Hierdie verskynsel verswak die argument van die polities byderwetse Afrikaanstaalkundiges wat beweer dat die oorsprong van Afrikaans by Khoi te vinde is. Ostler skryf later: “Trade is usually accounted the first factor that set English on the road to becoming a world language” en oor vroeë Arabiese handelaars aan die ooskus van Afrika (Kenia, Tanzanië) skryf hy: “Swahili, the major Bantu language, shows heavy signs of Arabic influence” (1847; ook 9199). Die beïnvloeding is dus eerder van die taal van die handelaars na dié van die inheemses as andersom.
Die vroegste taalrekords is in Mesopotamië op kleitablette aangebring. In antieke Egipte, daarenteen, is paripus (‘n grassoort) as skryfmateriaal gebruik. Min paripusrekords het bewaar gebly omdat papirus nie so ‘n duursame materiaal soos klei is nie. Papirus is hoogs vlambaar terwyl vuur veroorsaak dat kleirekords, net soos bakstene, sterker en gevolglik duursamer word (577). Die latere skryfmateriaal papier is ook hoogs brandbaar. Ek het al gedink dat in ‘n land soos Suid-Afrika, waar die afbrand van bv biblioteke neig om ‘n nasionale sport te word en maklik draagbare items soos boeke gesteel word, dit oorweeg kan word om terug te gaan na klei as skryfmateriaal, in die vorm van swaar tablette, omdat dit in daardie opsigte in ons misdadige milieu ‘n meer geskikte rekordmateriaal as papier kan wees
Daar is ‘n teorie dat Oosterlinge, bv Chinese, eerste om die suidpunt van Afrika gevaar het en dat sulke skipbreuklinge die eerste San/Boesmans was. Ostler verwys egter na “the first circumnavigation of Africa (on behalf of the Egyptian pharoah)” (585). Maar die Fenisiese seevaarders het blykbaar nie verder suid as Gaboen gevorder nie (1345). Ek wonder dus hoeveel waarheid in die stelling oor die Egiptiese farao se omseiling van die Kaap steek. As dit waar sou wees, kon dit nuwe stukrag aan die slagspreuk, “Afrika vir die Afrikane,” gee. In Nelson Mandela se outobiografie word die piramides en ander prestasies van die antieke Egiptenare aan die gevorderdheid van Afrikane toegeskryf.* Mandela vergeet gerieflikheidshalwe dat Egipte en Suid-Afrika tradisioneel nie as (tipiese) Afrikalande beskou is nie. Egipte is geografies deel van Afrika, maar kultureel is dit veel eerder ‘n Midde-Oosterse land. Suid-Afrika is geografies deel van Afrika, maar voorheen was dit beskawings- of kultuurgewys in prominente opsigte ‘n Europese land.
[* Mandela skryf: “As a student, I had fantasized about visiting Egypt, the cradle of African civilization, the treasure chest of so much beauty in art and design, about seeing the pyramids and the sphinx … I flew to Cairo. I spent the whole morning of my first day in Cairo at the museum, looking at art, examining artifacts … it is important for African nationalists to be armed with evidence to refute the fictitious claims of whites that Africans are without a civilized past that compares with that of the West. In a single morning, I discovered that Egyptians were creating great works of art and architecture when whites were still living in caves” (Long walk to freedom, London: Abacus, 1995, p 353). Mandela beweer dat Afrika lank gelede beskawingsgewys meer ontwikkeld as die Westerse lande was. Wat hy nie verduidelik nie, is waarom Afrika sedertdien so ver agter geraak het. Hiervoor sou hy ongetwyfeld vir blankes (kolonialisme, imperialisme, slawerny, rassesegregasie, apartheid) die skuld gegee het en nie vir swart Afrikane nie.]
Egipte is in 641 deur Moslems, dus Arabiese sprekers, verower (2810). Die inheemse Egiptiese taal, Kopties, is daarna net in hulle eiesoortige christelike godsdiens gebruik (2818). “Ultimately, Egyptian [Coptic] could not sustain itself when it ceased to be a majority language in its one and only environment, the land of Egypt. The language, like the pharaonic religion, had been a symbol of Egyptian identity. Egyptian could survive a government speaking a foreign language [Greek], as long as its religion was based in Egypt. It could not survive a foreign [Arab] government and a truly cosmopolitan religion [Islam], for its speakers had nothing national left as a focus for their identity. They might as well become Arab Muslims, just like all the rest” (2826).
Die toepassing van hierdie gebeure op Suid-Afrika, Afrikaners en Afrikaans is ontstellend. Afrikaners is nie meer in die meerderheid onder die kiesers nie. Daarby het baie Afrikaners sedert 1994 afvallig van die Afrikaanse kerkgenootskappe geword, onder meer omdat hierdie Kerke al hoe meer met die linkse, humanistiese Wêreldraad van Kerke assosieer en die leerstellings van alle religieuse gelowe postmodern toenemend in dieselfde mate as waar beskou word; dus dat hulle almal ‘n geldige weg tot saligheid of die hemel is. Sonder beduidende politieke mag en sonder ‘n eiesoortige godsdiens kan sowel die Afrikaners as Afrikaans tot identiteitloosheid en ondergang gedoem wees. Des te meer omdat die al hoe groter meerderheid Afrikaanssprekers bruin mense, dus nie-Afrikaners, is en daar by die bruines, soos in die geval van rasvermenging, skynbaar geen algemene of sterk weerstand teen taalvermenging en toenemende verengelsing is nie.
“Interbreeding soon blurred the borders, linguistic and cultural” (9304). Die grootste moontlike mate van ras- en taalsuiwerheid is vir sowel die identiteitsbehoud as voortbestaan van Afrikaners en Afrikaans noodsaaklik. Desnieteenstaande word rasvermenging in die Afrikaanse hoofstroom-inligtingsmedia as voortreflik byderwets voorgestel, terwyl taalsuiwerheid deesdae glad nie meer deur Afrikaanstaalkundiges gepropageer word nie. Oor Sanskrit is gesê: “Man’s one true embellishment is language kept perfected … eternal [is] the refinement of fine language” (3672). Die blanke grondwetlike onderhandelaars het in 1990/94 ‘n dwase strategie gevolg, wat die ondergang van blanke politieke mag tot gevolg gehad het. Tans volg die Afrikaanstaalkundiges insgelyks ‘n dwase strategie, wat die ondergang van sowel ‘n onderskeibare Afrikanerdom as ‘n onderskeibare Afrikaans tot gevolg kan/gaan hê. Sedert die Anglo-Boere-oorlog hou Afrikaners nie daarvan om Engeland (of Brittanje) na te volg nie, maar daardie land stel tog hierdie navolgenswaardige voorbeeld: “England was not just a government. It was a nation, increasing felt to have a distinctive character, and a part to play in the world, and hence needing a distinctive, and distinct, voice” (8048).
Wat kenmerkend van Chinees is (in sy hedendaagse vorm veral as Mandarin bekend), is “the maintenance of a distinct centre of identity and loyalty within the language community” (2913). Vir Afrikaans beteken taalidentiteit onder meer dat dit duidelik van Engels onderskeibaar moet wees. By Kaaps is dit glad nie die geval nie. Kaaps het ‘n verdere probleem. Van Koiné, ‘n gebruiksvariëteit van antieke Grieks, word gesê: “For all its utility, it had no class” (4406). Afrikaans moet respek afdwing, eerbaar wees, as daar lojaliteit teenoor Afrikaans verwag word. Vir die mengeltaal Kaaps, daarenteen, kan daar kwalik redes vir respektabelheid opgediep word.
“If the community lost its identity, or its distinguished customs, the language would disappear” (5119). Dít is wesenlike gevare waaraan Afrikaners en Afrikaans sedert 1994 blootgestel word. Vir ons is daar die voortreflike voorbeeld van die Baske (in Noordoos-Spanje en Suidwes-Frankryk) en hulle eiesoortige taal, wat hulle nie agtereenvolgens deur die Romeine (en Latyn), die Wesgote/”Visigoths” (en Goties), die Moslems (en Arabies), of die Spanjaarde (met Spaans) laat onderploeg het nie: Baskies “has survived everything else that history has thrown at it in the last two thousand years. It is a special case, par excellence, of European language history, since it pre-dates all the Indo-European languages” (5233). As Baskies ‘n uitsondering op die reël is, kan en behoort Afrikaners te verseker dat Afrikaans ook so ‘n uitsondering blyk te wees. Op die oomblik is daar glad te min tekens van verset en dryfkrag onder Afrikaners en is Afrikaans besig om saam met die Afrikanerdom te taan. Maar soos ‘n optimistiese Catullus (84-54 vC) dit gestel het: “Suns can set en can come back again” (5698).
Die papheid van veldtogte ten bate van Afrikaans kan toegeskryf word aan die kruipsug wat so kenmerkend van Afrikaansinstansies soos die Afrikaanse Taalraad (ATR), die Afrikaanse Taal- en Kultuurvereniging (ATKV) en die Afrikaanse Taalmuseum en -monument (ATM) geword het. Die Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns en die Federasie van Afrikaanse Kultuurverenigings (FAK) is sterker pro-Afrikaner en pro-Afrikaans gesind, maar by hulle is daar ook ruimte vir verbetering. Ostler verwys na die Académie Française, wat sedert 1635 bestaan en spesifiek daarop ingestel is om oor die belange van die Franse taal te waak: Volgens sy statuut “to render it pure, eloquent and capable of treating the arts and sciences” (7047). Hierdie instituut is gekant teen bv (1) die gebruik van Engelse woorde in Frans, (2) die vervrouliking van terminologie om bv feministe te behaag en (3) die bevordering van taalvariëteite omdat daar wyslik uitdruklik voorkeur aan Standaardfrans gegee word (Wikipedia).
Aan al drie die pasgenoemde euwels ly die ATR, ATKV en ATM in erge mate, terwyl die SA Akademie en FAK baie duideliker en sterker teen hierdie euwels behoort te stry. Die Académie Française het ook die amptelike Franse woordeboek onder sy vleuels. Nie net die Afrikaanse woordelys en spelreëls (AWS) nie, maar ook die Woordeboek van die Afrikaanse Taal (WAT) behoort onder die SA Akademie te ressorteer; des te meer omdat die WAT ter wille van politieke gewin openlik taalverarmende sensuur ten koste van Afrikaans toepas. Soos in die geval van die WAT word daar deesdae op die tipies vermetele ANC-manier van die Nasionale Afrikaanse Letterkundige Museum en Navorsingsentrum (NALN) verwag om meer take te verrig, ten spyte van verminderde owerheidsubsidiëring. Soos by die WAT moet swart taalbelange deesdae ook geakkommodeer word. Dit is die onverkwiklike werklikheid by iedere Afrikaansinstansie wat van owerheidsubsidie afhanklik is. Die verbroude grondwetlike onderhandelings van 1990/94 werp ‘n skadu nie net oor die toekoms van Suid-Afrika se blankes nie, maar ook oor die heil en voortbestaan van Afrikaans. Ten bate van albei is daadwerklike optrede dringend nodig.
In ‘n vorige rubriek het genoem hoe ek Frederik van Zyl Slabbert verafsku het, juis omdat hy so by Engelse gekruip het. Ek sou selfs verder gaan en verklaar dat enige Afrikaner se aantreklikheid negatief met Engelsheid korreleer. Daar is natuurlik uitsonderings: nie-Afrikaners met ‘n Engelse agtergrond wat hulle toenemend met ons vereenselwig, maar hulle is taamlik yl gesaai.
In weerwil van die Afrikaner se uitsluiting uit die Suid-Afrikaanse politiek en kultuurlewe — Engels, Engels, alles Engels, het Hoogenhout gedig en dis vandag waarder as ooit — bly ons identiteit ‘n nasionale vraagstuk. Of liewer: die vernietiging van Afrikaneridentteit bly ‘n nasionale vraagstuk. Pleks van die land te ontwikkel of te bestuur, is ‘n groot deel van die huidige politiek daarop gefokus om die Afrikaner as ‘n verskynsel uit te wis. Die term volksmoord is nie te sterk gestel nie… nóg is dit vergesog. Want wat anders is volksmoord as die uitwissing van ‘n volk se identiteit, geskiedenis, taal, kultuur en tradisies, hetsy deur assimilasie, hetsy deur fisieke eliminasie?
Maar, selfs afgesien van die gestadigde volksmoord wat rondom ons woed — en waarvan plaasmoorde die fisieke manifestasie is — word daar steeds boeke en artikels in vaktydskrifte oor die Afrikaner en die gewraakte “Afrikanernasionalisme” van die twintigste eeu geskryf. Van Wyk Louw het neerhalend van “mensvleisbredie” gepraat. Wel, die mensvleisbredie van Suid-Afrika kan net sy gewaande nasieskap definieer as anti-Afrikanerskap. Dit is nou wanneer die mensvleisbredie nie na Engelsheid en Britsheid hunker. ‘n Jaguar of ‘n Land Rover bly die mees gesogte statussimbool in Suid-Afrika.
Die ironie by dit alles is dat die Afrikaner so swygsaam oor homself geraak het; dit is nou wanneer die erbarmlik onnosele propagandiste in die hoofstroommedia nie hul witskuld en anti-Afrikanerskap bely nie. Ook ons sogenaamde skrywers, wat soos geblinddoekte sjimpansees in ‘n dieretuinhok rondstrompel. Swak, Piketberg, swak. Ek hou regtig van daardie uitdrukking, al weet ek nie mooi waar dit vandaan kom nie. Ek kan my feitlik nie daartoe bring om ‘n hedendaagse Afrikaanse boek te lees nie, so oninteressant, oningelig, gemeenplasig is dit.
Vandeesweek ry ek in my motor en omdat ek al bietjie moeg was vir Duitse opera, skakel ek op RSG in. Skielik is daar ‘n voorlesing uit Op ‘n dag, ‘n hond, ‘n roman deur John Miles. Die skrywer was destyds ‘n dosent van my by Wits. Miles se probleem, soos dié van vele fiksieskrywers, is dat hy dink dat hy interessant is. En hy is nie. Nie ver in die voorgelese gedeelte in nie, vaar die skrywer of die verteller van Op ‘n dag, ‘n hond, teen nasionalisme uit. Eensklaps en ongevraag. Maar sonder sulke kniebuigings aan politieke korrektheid en linksheid — Marx en Engels se internasionalisme wat uit die kommunistiese mausoleum aanhou stink — sou jy seker geen roman by ‘n hoofstroomuitgewer gepubliseer kry nie. Ek stel my voor dat Eloïse Wessels, die hoofuitvoerendebeampte van die “NB-groep” wat John Miles se boek uitgegee het, so ‘n voorskrif in ‘n memo aan al haar mak skrywers uitgestuur het: vaar iewers teen nasionalisme uit en hemel internasionalisme en globalisme op. Dis soos die geniale swart wetenskaplike in ‘n Hollywoodfliek: hy móét daar wees, anders kom die draaiboek nie verby die eerste sensuurhekkie nie. (So pas het Harvey Weinstein, maker van ‘n reeks antiblanke films, waaronder Django Unchained, gewys hoe dit agter die Hollywood-skerms gedoen word.)
John Miles weet omtrent soveel van nasionalisme soos van wiskunde. Iewers naby aan nul. Dog die letterkunde, of gebrek daaraan, is ‘n onderwerp vir ‘n ander dag. Hier gaan dit vir my om ons Afrikaneridentiteit.
Terloops, my vrou was so pas vir ‘n heen-en-weertjie in Swede: Gotenburg en Stockholm. Net soos Afrikaners, ly Swede ook aan ‘n internasionale stereotipe. Ons word gekonstrueer as dom, rassisties en regs, terwyl Swede gewoonlik in die globale Engelse media as slim, multikultureel en links voorgestel word. Soos wat die Sweedse politiek egter verregs, is hul voorheen positiewe mediabeeld ook aan’t verander. Een van die dae sal hulle ook as “dom, wit en regs” voorgehou word. Trouens, ons is veel nader aan die Swede en ander Skandinawiërs, aan Nederlanders, Vlaminge of Noord-Duitsers as aan die Zoeloes van Natal wat ons tans regeer. Afrikanernasionalisme en die ou staatskultuur van die Afrikaner het veel in gemeen met die Skandinawiese sosialisme gehad: die drang om vir jou eie mense te sorg. Daar was ‘n tyd toe Afrikaners vir mekaar omgegee het… voordat hulle, soos swartes, Jaguars en Land Rovers begin ry het. Of hul kinders — hoe afgryslik — na Engelse skole begin stuur het.
Suid-Afrika, die gedwonge huwelik van 1910, frustreer my. Dis ‘n agterlike klein Engeland dié, met sy rugby en krieket, sy snobisme, sy aanstellerigheid, sy neersien op ander. Darem dra hulle in Londen snyerspakke en mooi mansskoene. Hier dra hulle meesal sweetpakke en lelike tekkies, maar steeds wil hulle Engels wees. Dis so ‘n geval van: hulle het die klok gehoor, maar hulle weet nie mooi waar die bel hang nie.
Van my studentedae by Wits af het dit my die mure uitgedryf. Ek was nog altyd nuuskierig en sensitief vir die tydsgees, vir verandering, veral ook: verandering van denke. Nou die dag sê ek vir my dogter: destyds was Suid-Afrika intellektueel so tien jaar agter by die res van die wêreld. Tans, in weerwil van die internet en die reuse-ontwikkeling in kommunikasie, is die land, “hulle”, die aspirant-Engelse met hul braaivleis en rugby en Chevrolet (wat onlangs die land verlaat het), twintig of dertig jaar agter.
Dog iemand wat “agter” is, kan nog inhaal. Die huidige geslag met hul Land Rovers en sotlike liberale, multikulturele, konformistiese idees, gaan nooit inhaal nie. Alles gaan by hulle verby. Hulle verstaan min, of niks.
Vandaar dus my opskrif: Afrikaneridentiteit in die identitêre tydvak. Die woordspel is bedoel: die sin bevat twee keer die woord “tyd”. Dalk moes ek “identityd” geskryf het. Want dwarsdeur die wêreld het identiteitskwessies en identiteitspolitiek belangrik geword. In die VSA, maar veral in Europa, heers daar ‘n “identitêre beweging”. Eintlik is dit ‘n Franse woord (identitaire), maar wat in ander tale posgevat het. Dit druk iets van die huidige tydsgees uit.
Behalwe nou in Suid-Afrika. Want hier aspireer ons nog na Engelsheid en outydse kommunisme, wat dinge soos sensuur, konformisme en denkbeheer insluit. Vandaar John Miles se alleenspraak teen nasionalisme: dit was ook in die Sowjetunie aanvaarbaar om teen die nazisme uit te vaar. Meer nog: dit was vir elke Sowjetskrywer verpligtend. Hulle het ook memo’s daaroor ontvang.
Elke Afrikaner behoort Noord-Europa, waaronder die Lae Lande, Skandinawië en daardie eertyds Platduitse of Nederduitse Länder (Sakse, Mecklenburg-Voorpommere) wat tans so onverbiddelik regs begin stem, te besoek! Die ou Hanse-gebied. Dis waar ons vandaan kom; dis waar ons taal vandaan kom. Dis die oorsprong van ons identiteit, van ons Afrikanerskap. Eintlik is ons Eurokaners wat in Suid-Afrika en Suidwes-Afrika wortel geskiet het. Dis ‘n teenstrydigheid, dit skep spanning. Maar dis ‘n kreatiewe spanning. Daaruit het ons ‘n land voortgebring, geboetseer. Totdat die konformistiese, verraderlike, verengelste, gedekultureerde Afrikanerelite dit vir ons afgeskaf het.
Iewers smeul daar nog iets van die ou Afrikaner, van die Hanse, van die Nederlandse Goue Eeu waarvan die welvaart en stukrag vir Jan van Riebeeck met sy drie seilskepies tot hier gedra het… Ons wonderskone avontuur, om ‘n soort Calvinistiese, geordende Nederland-in-Afrika te skep. Die Prometheaanse waagstuk daarvan, die geswoeg van eeue, die triomf, die tragedie!
Hier op Disqus het Casper Labuschagne vandeesweek ook iets raakgevat toe hy sê:
“Die Afrika-dilemma van die verligte Afrikaners: Die edele barbaar wat maar net nie meer edel, en minder barbaar wil wees nie. Dit is juis die optrede van die swart Afrikaan wat die wit Afrikaner se groepsidentiteit definieer en versterk. Dana Niehaus (en Media24) sal leer dat in Afrika tel aksies veel meer as woorde, en ‘n oneindige getal woorde vanaf die postmodernistiese filosofie van ‘n progressief verligte mediahuis sal nie lank staande bly teen die dade van die inheemse Afrikane nie.”
Dit is waar dat, hoe mooi die reënboognasie-ideaal ook al geskilder word en in die bieradvertensies opgevysel word, gaan die gedrag van die Afrikaan dit altyd kelder. Hoe meer korrup dié Engelse “produksie” – lees hierin beide die kunsmatige, teatrale, maar ook die marxistiese – raak, hoe minder kan ons ons daarmee vereenselwig. Selfs al wil Afrikaners nie weens onderlinge struwelinge, verdeeldheid en verwarring graag met mekaar assosieer nie, geskied ideniteitsvorming deur disassosiasie met die ander! ‘n Beter, meer Afrikaanse en Germaanse woord as disassosiasie is dalk: verontselwiging. Ons verontselwig ons van die sg. nuwe Suid-Afrika en moet ons daarom op die duur met onsself vereenselwig.
Die vraag, “wie is ons?” dring hom egter daagliks aan ons op. Dit is ‘n vraag wat op ‘n neutrale, onbevange, enigsins nuuskierige wyse gestel behoort te word. Nie te lank voor sy dood nie, het die vermaarde Amerikaanse kenner van die staatsleer, Samuel Huntington, dieselfde vraag aangaande die VSA gevra, in sowel artikel- as boekvorm: Who Are We? The Challenges to America’s National Identity.
Oor die Suid-Afrikaanse identiteit, wat ná 1994 onherroeplik Engels geword het, het ek geskryf in my opstel Raiders of the Lost Empire: South Africa’s ‘English’ identity. Wesentlik het die “getransformeerde” Suid-Afrikaanse identiteit misluk. Tans rafel dit uit in korrupsie, gierigheid, swart-teen-wit rassisme en xenofobie.
Om die vraag te beantwoord oor wie ons is, moet ons teruggaan op die spore van ons Europese herkoms, daardie selfde Europa waar die identitêre beweging tans woed. Aanstaande Sondag gaan Oostenryk verkiesing hou en dis feitlik ‘n uitgemaakte saak dat dié kleiner Duitssprekende land ‘n regse regering bestaande uit die Volksparty en die Vryheidsparty gaan kry. Soos wat Europa na regs swaai, sal Afrikaners toenemend weer die geleentheid kry om op amptelike vlak met Europese volkere en regerings te skakel. Die tydperk van ons isolasie en uitsluiting uit die Westerse wêreld, wat van Links geskied het, loop ten einde. Juis daarom moet ons deel word van die opwindende nuwe Europese debat rondom herkoms en identiteit!
Maar is ons gereed daarvoor? Kan ons sinvol deelneem aan ‘n soms diepgaande intellektuele gesprek oor die Europese en Westerse kultuur as ons self nie eens weet wie ons is nie? Ná jare van propaganda en sosiogeniëring deur die ANC-bewind, maar ook die magtige Naspers en ander organe, is ons mense grondig verdom, verwar en verengels.
Op ‘n manier was Engeland nog nooit deel van Europa nie… Vandaar ook die Brexit. Engeland, die eiland, “die groot vis” soos Carl Schmitt dit beskryf het, wil wegswem en droom van ‘n nuwe empaaier, ‘n ryk wat sekerlik Suid-Afrika sal insluit, want ons land is byna volledig geherkoloniseer, verengels, volgestop met Britse liberalisme en politieke korrektheid, wat antiblanke haat insluit. Op ‘n sekere vlak was Engeland nog altyd anti-Europees, anti-Westers. Indië, oftewel die Raj, was vir haar meer werd as al die Europese lande saam. Trouens, indien Engeland strategies daarby sou baat, sou sy môre die wêreld se totale blanke bevolking op die altaar plaas vir ‘n bietjie ekonomiese groei, ‘n paar honderd Indiese kerrierestaurante en dalk die skyn van binnelandse, “nie-rassige” harmonie.
Die Engelsman voel hom meerderwaardig teenoor die Europeër en omdat die Afrikaner ook ‘n soort gedesentreerde Europeër is, spreek dit vanself dat hy hom insgelyks meerderwaardig teenoor ons voel. Dit is die negatiewe horison waarteen die vraag oor wie die Afrikaner is, beantwoord moet word. Dit is die keersy van die munt. As jy “ja” sê vir Afrikanerskap, sê jy eintlik “nee” vir verengelsing, om die Britse identiteit aan te neem, ook die veel geprese “multikulturele” Britse identiteit wat die voormalige Arbeiderminister van buitelandse sake, Robin Cook, so pragtig opgesom het toe hy gepraat het van “hoender-tikka-massala-Brittanje” (chicken tikka massala Britain).
Die huidige Afrikaneridentiteit het sy beslag gekry in die vroeë twintigste eeu, veral in die dertigerjare, ‘n tyd toe daar soos tans oral ‘n nasionalistiese gisting aan die gang was. Dit is ‘n fout om die tweede wêreldoorlog soos die ontslape Franse sosialis, François Mitterand en vele ander, as die uitvloeisel van nasionalisme te sien. (Le nationalisme, c’est la guerre, het hy gesê.) Trouens, in Noord-Europa en veral in die sg. Germaanse wêreld heers daar groot welwillendheid tussen die huidige identitêre bewegings. Hulle kuier oor en weer, lees of vertaal mekaar se boeke, koester wedersydse empatie met mekaar as “broers in die stryd”. Toe ‘n klein Sweedse koerantjie ‘n jaar of twee gelede ‘n berig oor ‘n plaasaanval in Suid-Afrika en die mediese behoeftes van die slagoffers plaas, het daar spontaan meer as tweehonderd duisend rand aan skenkings ingestroom. Dít nou van die “liberale” of “linkse Swede” wat, nes Afrikaners, al jare lank deur hul media gebreinspoel word met selfhaat, anti-Westersheid en, natuurlik, Boerehaat jeens die “suidelike rassiste”. Maar iewers is “bloed tog dikker as water” en verstaan ons en die Europeërs mekaar byna instinktief.
Op die keper beskou, verteenwoordig Afrikaans net een Europese dialek tussen ander. Trouens, ons is een van die groter Germaanse dialekte en een van die kleiner Germaanse kultuurtale. Op meer as een plek in Noord-Europa bestaan daar dialekte met ‘n “dubbele nie” soos in Afrikaans. Deur eeue heen het ons taal sy oorspronklike vorm en verbintenis met Noord-Europa behou, veral met die Oossee en die ou Hansegebied waarin Nederlands so ‘n vername rol gespeel het.
“Terug na die Dertigers”, behoort ons slagspreuk te wees! Wat natuurlik ook slaan op die vernaamste geslag digters in Afrikaans, wat ons taal vir altyd tot sy huidige grootsheid opgehef het: N.P. van Wyk Louw, D.J. Opperman, Elisabeth Eybers, C.M. van den Heever, om maar enkeles te noem. Almal van hulle was intens bewus van ons band met Europa. Iemand soos Eybers het selfs na Nederland geëmigreer van waar sy aangehou dig het in Afrikaans. Maar vir alle praktiese doeleindes het sy Nederlandse geword, waarmee sy insgelyks gedemonstreer het dat die grens tussen ons en Nederland, selfs tussen ons en Europa, ‘n sagte grens is.
Alain de Benoist
Iewers het Alain de Benoist, een van die gróót eietydse Franse denkers wat eintlik die hele moderne denke vir ons geïnterpreteer het en ‘n voorloper van die huidige identitêre beweging was, gesê: “Die grense van bloed is belangriker as dié van geografie.” En hoe waar is dit nie: Ons woon reeds eeue lank in Afrika, sonder om te verafrikaniseer! Terselfdertyd voel ons ‘n instinktiewe band met Europa, veral ons stamlande, aan wat dieselfde eeue van verwydering nie kon verflou nie.
Natuurlik druis alles wat ek hier sê teen die heersende (Engelse/Britse) ideologie in Suid-Afrika in, wat alles tot vermenging wil reduseer. Selfs ons taal, Afrikaans, word oneerlik as ‘n “mengeltaal” voorgestel ten einde ons te oorreed om ons Europese en Westerse identiteit prys te gee en klakkeloos te assimileer by “Afrika”, wat dit ook al mag beteken. Want anders as Europa beskik Afrika oor geen gemeenskaplike godsdiens of stel waardes nie. Afrika verteenwoordig eerder… chaos, nie-waardes. Elke reël bestaan net om oortree te word.
Per definisie kan ons niks by verafrikanisering, daardie “ideaal” wat die linkse oud- of post-Afrikaner aan ons voorhou, baat nie. Ons sal nie eens deur die radikale swart politici soos Mugabe en sy vele volgelinge in Suid-Afrika aanvaar word nie.
Aan die ander kant kan die herontdekking van ons Europese wortels, tesame met ons deelname aan die globale debat rondom kwessies soos kultuur, identiteit en etnisiteit, vir ons slegs voordele inhou. Ons mag selfs vir ons unieke ervaring en insig in daardie probleem geag word.
Terwyl ons in ons eie land nog nooit — nie eens onder die Britse Ryk — so geminag is as juis nou nie…
