John Vorster – praag.co.za

Leon Lemmer: ‘n Lofrede vir Nelson Mandela uit Stellenbosch

“Die veroordeling van Afrikaans as ‘n struikelblok vir die US [Universiteit Stellenbosch] het teen 1995 uit Afrikaanse geledere op Stellenbosch momentum gekry. Willie Esterhuyse het in ‘n artikel getiteld ‘Can South Africa afford five Afrikaans universities’ [The Times Higher Education Supplement, 24.02.1995] Afrikaanse onderrig aan Stellenbosch bestempel as ‘n struikelblok om swart studente te trek” (Pieter Kapp, Maties en Afrikaans: ‘n Besondere verhouding, 1911-2011, Pretoria: Protea Boekhuis, 2013, p 63). Dus, toe die nuwe Suid-Afrika nog nie ‘n jaar oud was nie, het Esterhuyse op eie inisiatief in ‘n buitelandse tydskrif die verengelsing van die Afrikaanse universiteite (Oranje-Vrystaat, Potchefstroom, Pretoria, Randse Afrikaanse Universiteit en Stellenbosch) bepleit. Sedertdien het drie van hierdie universiteite, asook die Universiteit van Suid-Afrika (Unisa), verengels terwyl Afrikaans as onderrigmedium op Potchefstroom en veral Stellenbosch sterk afgeskaal is. Elke keer as een van hierdie universiteite verder verengels het, het ek my afgevra hoe Esterhuyse dit met sy gewete (veronderstellend dat hy een het) kan versoen. In sy jongste boek verskaf hy indirek ‘n antwoord: Soos die Nasionale Party (NP) se hoofargitekte van die nuwe Suid-Afrika (FW de Klerk, Roelf Meyer, Leon Wessels en Dawie de Villiers) het Esterhuyse besluit om pleks van hom te verootmoedig en as selfgeprese voorbereider van die 1990/94-ramp verskoning te vra, eerder sy oë vir die tragiese werklikheid van die nuwe Suid-Afrika te sluit en dinge hoogs eensydig “reg” te probeer skryf.

Esterhuyse was as US-dosent nie die enigste Afrikaanssprekende op Stellenbosch wat die afskaling van Afrikaans bepleit het nie. Gerhard van Niekerk was jare lank ‘n US-raadslid en het hom in woord en daad vir die verengelsing en verswarting van die US beywer, soos duidelik uit Kapp se genoemde boek blyk. Die US was eens “‘n bastion van Afrikaners se taalnasionalistiese maneuvers” (p 255), maar hierdie twee linksgesindes, wat albei op Stellenbosch woon, het gehelp om hieraan ‘n einde te maak. As geesgenote het hulle byeengekom en die volgende boek geskryf: Die tronkgesprekke: Nelson Mandela en Kobie Coetsee se voorpuntdiplomasie (Kaapstad: Tafelberg, 2018, 264p, R280; Amazon Kindle $23). “Die dokumentasie waarop hierdie publikasie steun, kom uit die omvangryke Kobie Coetsee-versameling wat by die Universiteit van die Vrystaat se argief gehuisves word. Die dokumente is sonder enige voorskrif of bepaling oor die gebruik daarvan aan die argief oorhandig” (p v). Die outeurs is albei Afrikaanssprekende blankes wat eerder nuwe Suid-Afrikaners as Afrikaners wil wees. In hierdie boek is daar dieselfde neiging tot oordrywing en venyn as in een van Esterhuyse se ander boeke: Eindstryd: Geheime gesprekke en die einde van apartheid (2012). Baie van die wanklanke in hierdie boek klink ook in Esterhuyse se jongste boek op.

Enersyds poog die outeurs om Nelson Mandela se gewaande ikoniese status in groter mate te verheilig. Ikoon: “iemand/iets wat merkwaardig/besonders/navolgingswaardig is; beroemde persoon wat deur baie mense bewonder word” (HAT). Sulke ongekwalifiseerde, buitensporige bewondering sal die outeurs sekerlik nie vir enige blanke opdiep nie. Andersyds word probeer om nuwe “bevrydingshelde” te skep. Vir die outeurs maak die moeilikheidsgraad van hierdie projek nie saak nie; solank hulle eie onmeetlike verligtheid bly skitter. Kortom: Vir Afrikaners behoort dit ‘n onsmaaklike boek te wees om te lees. Ek skryf aanvanklik oor algemene aspekte, insluitende die loftuitinge vir Mandela, en daarna oor die nuwe “bevrydingshelde” wat die outeurs probeer skep, hoewel hulle reeds in embriovorm in Eindstryd voorkom.

Ek het bly wonder of die outeurs dan nie raaksien wat sedert 1994 in Suid-Afrika gebeur nie. Verbly die outeurs hulle oor die waarheid? Sien hulle werklik ‘n suksesvolle, vooruitstrewende staat? Maak die verval van ons stede en eens pragtige dorpe glad nie saak nie? Is die nalatenskap van die ANC se terreur vir hulle mooi? Is finansieel-ekonomiese rommelstatus ‘n trotse prestasie of ‘n verdoemende wanprestasie? Vind Esterhuyse se geneul oor die “sistemiese” gebreke van die ou Suid-Afrika geen weerklank in die nuwe Suid-Afrika nie? Is wat met Afrikaners en Afrikaans gebeur, weens die verraad van FW de Klerk en sy groepie medepligtiges, werklik so onbelangrik dat dit ignoreerbaar is? Weens ANC-gedienstigheid het die outeurs hulle hart verhard. Wanneer die oorgangsgeskiedenis van Suid-Afrika – van ‘n beskaafde, Europese land tot net nog ‘n agterlike Afrika-land – vorentoe herskryf word, gaan Esterhuyse en Van Niekerk se insig en bydraes heel waarskynlik deur minstens sommige historici verdoem word. Nêrens gee die outeurs blyke dat die sogenaamde wêreldmening verkeerd kan wees of dat hulle die huidige plaaslike modepolitiek krities benader nie. Dit is myns insiens beter om jou siel, soos Faust, aan die duiwel te verkoop as om, soos die twee outeurs, jou siel aan die ANC te verkwansel. Die ANC is immers ‘n hedendaagse, plaaslike, destruktiewe, immorele mag.

In 1964 is Mandela weens hoogverraad tot lewenslange tronkstraf gevonnis. Hy het tereg die doodstraf verwag. Die outeurs se kommentaar op die vonnis is: Dit “laat ‘n wrang smaak in die mond vanuit die perspektief van vandag” (8). Hulle vertolking is dat Mandela “in die tronk was vanweë ‘n geregverdigde vryheidstryd” (183). Moes eerder toegelaat gewees het dat Mandela sy bomplant- en terreurveldtog ongesteurd voortsit? Soos die outeurs bewonderend aantoon, was daar geen moontlikheid dat Mandela geweld sou afsweer alvorens swartes die politieke mag oorneem nie. Die outeurs verwys na “die berugte Hoogverraadverhoor”, “die gehate Bantoe-onderwyswet” en “die berugte wette oor die afkondiging van ‘n noodtoestand” (20). John Vorster “was die vader van drakoniese maatreëls soos aanhouding-sonder-verhoor” (22). Vorster en PW Botha [“deurdrenk met ‘n veiligheidskultuur” – 25] was glo “fanaties veiligheidsbewus” (24). Dit is gegrond op hulle “konstruk-van-die-vyand” (24), asof terrorisme en kommunisme geblyk het nie werklik vernietigende magte te wees nie. Vorster en Botha het glo “alle [!] geloofwaardigheid” verloor (35). Die rassediskriminasie in bv regstellende aksie en swart ekonomiese bemagtiging ontlok geen beswaar by die outeurs nie. Mandela is glo “by uitstek die wêreldsimbool van vryheid, geregtigheid en martelaarskap” (8). Vryheid vir wie? Sekerlik nie vir die blankes nie. Suiwer rassisties word daar deesdae soveel moontlik teen blankes gediskrimineer. Is enigeen dag en nag vry om op enige plek veilig in die nuwe Suid-Afrika te wees?

Mandela word naas “Madiba” (11) dikwels “Prisonier 913” genoem; dalk om ‘n nuwe handelsmerk te help vestig. Hy bestuur glo “sy eie vrylatingsproses informeel en later selfs formeel” (8). “Hy bestuur sy eie vrylating op ‘n berekende en takties-strategiese wyse en nie Botha of De Klerk nie” (63). Herhaaldelik word die begrip “voorpuntdiplomasie” verduidelik asof dit moeilik is om gesprekke agter die skerms (1), oftewel agteraf gekonkel, te verstaan. “Prisonier 913 was hierin ‘n meester” (8). Mandela het vóór die ANC en die Suid-Afrikaanse Kommunistiese Party doelbewus geweld as dié middel tot politieke mag gekies en hom ongetwyfeld aan terreurdade en hoogverraad skuldig gemaak, maar die skuld hiervoor word op apartheid en die NP afgeskuif. Die outeurs etiketteer Mandela nooit as ‘n terroris nie. “Hy was, as vryheidsvegter en versetsleier, in ‘n sin die ‘produk’ van die NP, wat uiteindelik die NP ‘oorneem’ en na sy graf stuur” (9). Mandela en die ANC se “sleuteldoelwit” was “bevryding” (eintlik swart oorheersing) en daarvoor is hulle geïnspireer deur mooi klinkende “sleutelwaardes” soos “nie-rassigheid, gelykheid, geregtigheid” (9). Daarteenoor is daar die blankes/Afrikaners: ‘n Skynheilige, magsugtige en moreel onaanvaarbare minderheidselite” (144). Het ons nie-rassigheid beërwe of word daar deesdae ten gunste van swarte en ten koste van bruines, Asiate en veral blankes suiwer op grond van ras gediskrimineer? Hierdie opset druis vanselfsprekend in teen gelykheid en geregtigheid, maar die outeurs swyg hieroor.

“Pogings om dié rasse-ideologie [segregasie] aanvaarbaar te maak met argumente oor etnisiteit (volk) en vorme van selfbeskikking, kon nooit die kernbeginsel van sy ideologie verdoesel nie: rassesegregasie, soos dit voorgeskryf en deurgevoer is deur die NP-regering. Vir die teenstanders van apartheid, soos die ANC en Mandela, was dié stelsel ‘n vorm van praktiese en strukturele gewelddadige rassisme” (15). Op grond van hierdie redenasie word gewelddadigheid dwarsdeur hierdie boek eerder aan apartheid/die NP/blankes as aan die swartes/ANC/UDF en ander terreurgroepe toegedig. Byvoorbeeld: “Op 21 Maart 1960 word dit met koeëls, bloed en lyke geïllustreer by Sharpeville” (21). Die outeurs opper beswaar teen die gebruik van sambokke deur die polisie (38) maar nie teen AK47-gewere en landmyne deur die ANC nie. Die weermag en veiligheidspolisie reik glo “bombastiese verklarings” uit en daar is “militêr geïnisieerde moordbendes,” want dit gaan om “wit-beheer-tot-elke prys” (45). “Die Botha-regering se valke [het] net één oplossing gehad …: Koeëls en kruit om te bewys wie is militêr die meerdere” (138). Sulke uitsprake word nie gebalanseer met die ANC se uitgesproke onderneming [“staatsug” genoem – 90] om die land gewelddadig tot in die grond af te breek ten einde die politieke mag te bekom nie. Waarom nie? Omdat die outeurs hulle ongekwalifiseerd aan die kant van die ANC en teen die blanke bewind skaar. Vir hulle maak dit skynbaar nie saak hoeveel Suid-Afrika aan (Europese) beskawing inboet nie.

Die NP-ondersteuners word as onnosel uitgebeeld: Toe Pik Botha in 1986 die moontlikheid van ‘n swart president noem, het “pandemonium” uitgebars. “Niemand [!] in NP-kringe het nog ooit [!] so ver gedink nie” (46).Vir die vergoeiliking van Mandela se terrorisme pas die outeurs hulle dubbele standaarde toe: By “georganiseerde verset” is Mandela “die leidende lig [!] en uiteindelik ook die internasionaal mobiliserende simbool” (21). Aanvanklik slaag Mandela daarin om “uit die kloue [!] van die veiligheidspolisie” te bly (21). Die outeurs kom darem met ‘n toegewing: rasse-segregasie/apartheid “was nie eens ‘n outentieke Afrikaner-affêre [! – let op die woordkeuse] nie … nie die produk van Verwoerd se rassistiese politieke drogbeelde [!] nie” (15). In ‘n ander konteks word daar later van “‘n manne-affêre” geskryf (62). As verligtes is hierdie twee outeurs dus ook ondersteuners van die feminisme.

Dit was die Britte wat met rasse-segregasie in Suidelike Afrika begin het. Toe “oud-dominee Malan” (16) en die NP in 1948 hulle apartheidsbeleid ingestel het, is “beoog die handhawing en beskerming van die blanke bevolking as ‘n suiwer blanke ras” (17). Dít word sonder meer “blatante rassisme” genoem (17), terwyl blankes myns insiens die onvervreembare reg op selfbehoud het en blankes ook self mag bepaal wat hulle is of wil wees. Die ANC, daarenteen, bepleit rasvermenging. By “Malan en sy NP” was daar glo bloot “die skyn van rassetoleransie” (17). “Malan, wat soos ‘n tipiese oudmodiese en konserwatiewe predikant gedink het dat volkereverskille ‘n goddelike verordening is en dat Afrikaners ‘n spesiale roeping het, reken selfs [!] dat die regering se beleid een van ‘goodwill to the Bantu (swart mense)’ is” (19).

Een van die valse argumente wat volgens die outeurs al “holrug gery” is, is: “Onderhandelinge word deur elemente in die ANC as ‘n taktiek beskou om álle mag deur middel van geweld oor te neem” (28). Daar behoort myns insiens geen twyfel te wees nie dat die ANC, ten spyte van herhaaldelike valse beloftes deur bv Mandela, onderhandelinge en onverminderde gewapende stryd gelyktydig bedryf het. Eintlik erken die outeurs dit by implikasie: “Die verbode ANC doen in die middel 1980’s iets wat strategies slim was: Hulle begin om oor onderhandeling as nóg ‘n pilaar van die vryheidstryd te praat” (35). Die ANC se gesplete tong blyk ook baie duidelik uit die myns insiens gesaghebbendste boek oor Suid-Afrika se oorgangsgeskiedenis (dalk eerder ondergangsgeskiedenis), Anthea Jeffery se A People’s War: New light on the struggle for South Africa (2009). Maar dit is juis hierdie boek wat (doelbewus) nie deur Esterhuyse en Van Niekerk in hulle bronnelys (256-157) vermeld word nie; ook nie in Esterhuyse se genoemde vorige boek nie.

Die karakterisering van die ANC as ‘n “terroriste-organisasie onder beheer van kommuniste” word in dieselfde asem verwerp; ook dat die ANC se strategie ‘n “twee-fase-revolusie” is (28); dus, waarop ook al tydens die onderhandelinge ooreengekom is, onderhewig aan hersiening is, bv die eiendomsreg van blankes. John Kane-Berman het baie duidelik aangetoon wat die ANC met hierdie Nasionale Demokratiese Revolusie beoog, naamlik uiteindelik ‘n kommunistiese staat (Praag 23.06.2017). Esterhuyse en Van Niekerk, daarenteen, doen moeite om Mandela as ‘n nie-kommunis en kommunisme as glad nie gevaarlik nie voor te stel. Die kommuniste sou glo “nooit … daarin slaag om die ANC te domineer nie” (147). Dat die ANC hom nie gebonde voel aan wat in 1990/94 ooreengekom is nie, blyk reeds uit die verskil tussen die 1993-oorgangsgrondwet en die 1996-grondwet. Die 1993-bepaling dat die status van Afrikaans nie ingekort sou word nie, is goedsmoeds uit die 1996-grondwet gelaat (JC Steyn, Ons gaan ‘n taal maak, Centurion: Kraal Uitgewers, 2014, p 525, 527). Die outeurs sal hulle allermins hieroor verknies. Hulle het immers hulle dislojaliteit teenoor Afrikaans in die US-konteks bewys.

Oor PW Botha se Rubicon-toespraak in 1985 skryf die outeurs hoogs oordrewe: “Die Durban-toespraak was ‘n erge katastrofe, waarskynlik een van die ergste wat die land nog ooit getref het” (40). Hoekom? “Die skare [het] Botha entoesiasties toegejuig … vir sy versekering dat hy nie bereid was om wit Suid-Afrikaners en ander minderheidsgroepe op ‘n pad van selfmoord en abdikasie te lei nie” (40). Botha se gesonde standpunt was: “‘n Een-mens-een-stem politieke bedeling vir Suid-Afrika is ‘n resep vir rampspoed. Afrikaners en bruin mense … ‘sal ondergaan as die ANC en die swart meerderheid oorneem'” (36). Maar dit is presies wat die outeurs verlang; dat na Mandela en die ANC se pype gedans moet word.

Een van Esterhuyse se helde was die naïewe Jan Steyn (1928-2013) van Stedelike Stigting-faam, waarvan Esterhuyse deel was. Steyn se insig was: “Mandela is die Afrikaners se enigste [!] redding. Hoe gouer hy vrygelaat word, hoe beter sal dit met Afrikaners se toekoms gaan” (49). Gaan dit sedert 1994 beter met die Afrikaners of word hulle lewens en eiendom deurlopend bedreig? Die outeurs se bewondering vir Mandela is grenseloos: “Sy legitimiteit, oftewel aanneemlikheid as binnelandse nasionale transformasieleier, het mettertyd ook binne die totale Suid-Afrikaanse samelewing die openbare aanneemlikheid of legitimiteit van alle Afrikanerleiers oorskry, of dié leiers nou polities, kerklik, kultureel, akademies, media-gerig of sakelui was” (57). Mandela was “die persoon oor wie die hele [!] wêreld gepraat het” (64). Hy was “‘n soort swart Moses wat van die berg afkom om sy volk te verenig en wonderbaarlik te verlos van hul ‘onderdrukkers'” (68). En die Afrikanervolk? Die outeurs gee geen blyke dat hulle oor die huidige onderdrukking van Afrikaners of ander blankes begaan is nie. PW Botha het tereg gevra: “Hoe kan Afrikaners mag met die swart meerderheid deel sonder om ingesluk te word” (76). Deesdae is daar geen effektiewe magsdeling nie. Daar is verswelgende swart oorheersing. Maar dit is wat hierdie twee outeurs harteloos goedpraat.

As iemand dit waag om Mandela se vrylating teen te staan, soos JF Otto van die gevangeniswese, omdat Mandela weier om geweld af te sweer, word sodanige standpunt ‘n “politieke misgeboorte” genoem: “Otto skiet die idee van die vrylating van Prisonier 913 in vlamme af” (59), waarmee die outeurs die indruk probeer versterk dat dit eerder die “apartheidsregime” as die ANC is wat gewelddadig is. Hulle dink dat dit wonderlik sou gewees het as die geweldsvertroetelende Mandela reeds in 1982 vrygelaat is. Oor die weerstand teen Mandela se loslating op die land word geskryf: “Die soort denke … was … verstommend” (60). Daar was “‘n obsessie met veiligheid as alleensaligmakende strategie” (61). Wat het gebeur toe FW de Klerk doelbewus PW Botha se sekuriteitsmaatreëls afgeskaal het? Terroriste met hulle wapentuig het op groot skaal die land binnegedring; dermate dat De Klerk ‘n burgeroorlog voorsien het as hy nie aan die ANC se eise toegee nie. Sou die twee outeurs Vorster en PW Botha se “obsessie met veiligheid” veroordeel het as hulle gesinne deur ANC-terroriste uitgewis is?

Die volgende woorde van Mandela word goedkeurend aangehaal: “The ANC is not, and never has been, a communist organisation” (69). Die waarheid was en is: Die ANC is deels ‘n kommunistiese instansie. Besluitneming is dikwels deur kommunistiese simpatieë oorheers. Mandela se bekendste en skandaligste leuen word sonder teenspraak aangehaal: “I have fought against white domination, and I have fought against black domination” (70). Vir twee Amerikaanse joernaliste, John Carl Thomas en John Lofton, lieg Mandela in 1985 soos volg: “‘n Ánder beleidsrigting is ingeslaan na ‘n vorm van magsdeling-sonder-etniese-oorheersing” (151), waarmee hy verswelgende swart ras-oorheersing probeer verdoesel. Hy wou glo gelyke geleenthede vir almal skep. Maar waar is die voorbeelde van Mandela se weerstand teen swart oorheersing? Hieroor behoort geen twyfel te wees nie: Mandela het in sy doelwitte geslaag, naamlik swart oorheersing en die vernietiging van gelyke geleenthede vir nie-swartes. Vandaar Mandela se verwerping van groepregte, federalisme, tuislande vir minderheidsgroepe, blanke vetoreg en bowenal sy aandrang op gelyke stemreg vir alle volwasse landsburgers in ‘n eenheidstaat. Reeds in 1980 het Mandela laat blyk: “As die ANC aan die bewind kom, sal daar plek vir wit mense wees – ‘maar nie as besitter van die politieke mag nie'” (71). Hoedanig is daardie “plek” wat die ANC goedgunstiglik aan die blankes gun? Tweedeklasburgerskap, sonder enige waarborg dat blankes/Afrikaners se kultuur, veiligheid en selfs eiendomsreg beskerm word. Hoeveel beter sou die nuwe Suid-Afrika nie gewees het nie as die blankes (of as alternatief: die blankes, bruines en Asiate) (minstens) die helfte van die politieke mag behou het nie? In plaas daarvan is daar snel toenemende swart verswelging gerugsteun deur hoë “natuurlike” aanwas (sonder enige veldtog om geboortebeperking aan te moedig) en die ongebreidelde toename in meesal onwettige inkommers. De Klerk en sy groepie medepligtiges se mandaatlose oorgawe aan swart mag is een van die onnoselste gebeure (indien nie dié alleronnoselste gebeurtenis nie) in die annale van die mensdom.

Weens die omvang daarvan is dit prakties ‘n onbegonne taak om al die loftuitinge vir Mandela hier weer te gee. Ek volstaan met ‘n aantal van hulle. Mandela “het internasionaal én nasionaal die gesig van bevryding én die boosheid van apartheid geword … Mandela is tans [1987] Suid-Afrika se mees invloedryke en magtige leier” (104). Hy word beskryf as “wit Suid-Afrika se mees gevaarlike terroris en die wêreld se mees ikoniese vryheidsvegter” (105). Toe Mandela ‘n operasie ondergaan het: “As hy iets ernstigs oorkom, wat gaan van die land word?” (118). Dit is darem diep tragies as ‘n land se toekoms van iemand soos Mandela afhang. PW Botha “is klaarblyklik geïrriteerd met die versoeke van talle buitelandse leiers en meningsvormers om met Mandela ‘n gesprek te voer. [Dan volg hierdie stekie:] Daar was vermoedelik minder versoeke om met hom, die staatspresident, gesprek te voer” (122). “Prisonier 913 [was] ‘n politieke skaakspeler van formaat” (129). Daar was “Mandela se bereidwilligheid om aan kontakvorming en gesprek deel te neem ten einde vrede en stabiliteit in die land te verseker” (130). Het ons nou vrede en stabiliteit?

“Die enorme mistasting van regeringsleiers was dat hulle van mening was dat Prisonier 913 op daardie tydstip [1985] nog nie ‘n onaantasbare beeld as ‘n internasionale simbool van ‘n vryheidstryd, menseregte en demokrasie gehad het nie” (133). Die gevange Mandela is nie toegelaat om die begrafnis van sy seun en later sy ma by te woon nie. Dit het “die onmenslikheid van die apartheidstelsel bekragtig. Die idee dat apartheid ‘n misdaad teen die mensdom en teen menslikheid is, het strategies en takties gesproke in dié tye wyer inslag begin vind. Dit was vanuit ‘n morele en menseregtelike perspektief gesien, ‘n briljante skuif” (136). “Mandela as koninklike heer [!] toon nie net takt om [Helen] Suzman te antwoord nie, maar ook deursigtigheid én openhartigheid” (139). Volgens Suzman is Mandela “die land se enigste hoop” (143) – in Amerika is dieselfde van Barack Obama gesê. Volgens Mandela is daar “geen organisasie in Suid-Afrika wat só daartoe verbind is om probleme vreedsaam [!] te skik as juis die ANC nie” (143-144) – solank daar nie van Mandela en die ANC verwag word om geweld af te sweer nie. “Prisonier 913 was natuurlik ‘n uitgeslape strateeg én taktikus” (184), “‘n strategiese en taktiese denker by uitnemendheid” (185), “intelligent soos hy was” (191).

“Mandela is baie eerlik” (186). Hy het bv onvoorwaardelike vrylating verlang. Maar daarna is allerhande ononderhandelbare voorwaardes gestel voordat met grondwetlike onderhandelings begin sou word (231). Mandela het gesê: “Alvorens ‘n gesprek kan plaasvind moet die president meer positief ten opsigte van die eise wat hulle gestel het, reageer” (241). Daar word verwys na “die morele gehalte van sy insigte en leierskap” (205). “Die vermoë van ‘n inspirerende verbeelding het Mandela tot ‘n fyn kuns ontwikkel” (251). “Sy verbeelding was ook nie bloot polities nie, maar veral moréél geïnspireer” (252). “Mandela was egter nie ‘n moralis nie. Hy was ‘n strategies-pragmatiese denker” (253). Die blanke politieke magsoorgawe is “een van die grootste suksesverhale in die geskiedenis” (253). Oliver Tambo, Nelson Mandela en Thabo Mbeki “skiet nie met Russiese gewere nie, maar met woorde. Woorde, en nie gewere nie, wen uiteindelik die stryd om ‘n inklusiewe demokrasie in Suid-Afrika” (254). ‘n Mens vra jou af: Kan dit ooit verkeerd wees om ons eie Nelson Mandela te verheerlik? Kortom, volgens die outeurs kan en mag daar nie enige twyfel wees dat Nelson Mandela die allerwonderlikste mens was nie.

Ek gaan nou oor tot die bespreking van Esterhuyse en Van Niekerk se nuwe bevrydingshelde.

Winnie Mandela (1936-2018) geniet, soos Nelson Mandela, ikoniese status (58). Sy was ‘n “‘effektiewe verlengstuk van Mandela.’ Dit was ook die rede waarom die SA veiligheidspolisie haar met toegewyde ywer vervolg, geterroriseer en sielkundig probeer breek het” 68). Let op: Terwyl die outeurs nie enige ANC-kameraad as ‘n terroris etiketteer nie, word terrorisme wel aan die destydse veiligheidsmagte toegedig. Winnie was soos Nelson ‘n mobiliserende “simbool vanweë haar aktivisme, haar gemeenskapsbetrokkenheid, haar openlike uitdaging van die stelsel en die vervolging, brutaliteit en fisieke leed wat haar vanuit owerheidsweë aangedoen is” (211). “Haar aktivistiese rekord is indrukwekkend” (213). Lede van die veiligheidspolisie het hulle glo skuldig gemaak aan “obsessionele staatsterreur teen haar” (213). Die polisie het hulle na bewering skuldig gemaak aan “ongevoeligheid, onmenslikheid, kwaadwilligheid en selfs berekende moedswilligheid” jeens die Mandela-gesin (215). Winnie het “aan eie lyf en gees groteske onmenslikhede” ervaar (220). “Sy was ‘n besonder bedrewe openbare spreker” (214). Winnie se moraliteit word soms hoog aangeslaan: “Tot haar krediet én persoonlike integriteit moet gesê word dat Winnie Mandela dié toenadering [gesprekvoering met Nelson Mandela] van [Kobie] Coetsee nie aan die groot klok gehang het nie” (93). Die outeurs hou van die volgende parasitiese “uitdaging”/eis wat Winnie haar aangematig het om aan ‘n blanke skoolkind te stel: “Bring honderd wit skoolkinders wat honderd swart skoolkinders vir kos en klere sal ‘aanneem'” (103).

Die outeurs doen moeite om Kobie Coetsee (1931-2000) as ‘n onbesonge held van die oorgangs/ondergangsgeskiedenis staan te maak omdat hy aanvanklik sonder goedkeuring met die gevange Mandela in gesprek getree het. “Mandela kry by Coetsee ‘n versekering wat hy broodnodig gehad het, naamlik dat hy ‘n beduidende rol sal kan speel in die normalisering van toestande in Suid-Afrika” (93). Daardie “normalisering” het na Mandela se vrylating verskerpte terrorisme ingesluit. Wat Coetsee gedoen het, word “‘n slim skuif” genoem (96). Hy word beskryf as “‘n baie komplekse mens” (100). Maar in Niël Barnard se boek, Vreedsame revolusie: Uit die enjinkamer van die onderhandelinge (Kaapstad: Tafelberg, 2017, 328p, R280; Amazon Kindle $25,30),* “kom Coetsee sleg daarvan af” (100). Daar is al vroeër verwys na Coetsee se onverklaarde “afwesigheid” (83). Hy het ‘n “reputasie gehad dat hy nie van harde werk gehou het nie” (106).

[* Niël Barnard noem Coetsee het “ewiglik laat by vergaderings opgedaag” (p 32). Verder: “Coetsee sal waarskynlik vir twee dinge onthou word: dat hy met ‘n hospitaalbesoek in 1985 die eerste NP-politikus was wat die gevangene Nelson Mandela ontmoet het en dat hy met sy latere jakkalsdraaie tydens die onderhandelinge reg in die hande van die ANC gespeel het” (34), bv sy uitspraak dat “geweld en onderhandeling onlosmaaklik verbind is” (90). Wat Coetsee ter bevoordeling van Mandela en die ANC gedoen het, is wat hom in die oë van Esterhuyse en Van Niekerk geliefd maak. Barnard skryf: “Sommige van ons het gewonder of die feit dat hy selfs by die president met moord wegkom, beteken het dat hy die staatshoof op ‘n ongemaklike plek beet het. Van Coetsee het PW Botha volgens die Britse joernalis Anthony Sampson gesê: ”n Snaakse klein mannetjie. As jy my vra wat hy in my kabinet gedoen het, ek weet nie. Ek het altyd gevoel, nadat ek met hom oor Mandela gepraat het, dat dit ‘n geval was van verwarring wat net vererger'” (35).

Barnard was ten gunste daarvan dat “algemene amnestie aan almal aan weerskante van die spreekwoordelike loopgrawe toegestaan word … Coetsee het hom onmiddellik heftig teen algemene amnestie verset” (51). FW de Klerk kon ook nie oortuig word nie omdat hy blykbaar in die waan verkeer het dat hy beheer in die nuwe Suid-Afrika sou behou. “Coetsee het klaarblyklik gemeen dat met die toestaan van algemene amnestie die kans verspeel sou word om die ANC oor sy menseregtevergrype aan die pen te laat ry. Op die ou end het dit tragies geboemerang en net mooi die teenoorgestelde van wat hy voorsien het, het gebeur. Die Waarheids- en Versoeningskommissie (WVK) is ingestel waar tydens dié se sittings die sondes van hoofsaaklik die veiligheidsmagte maand ná maand uitgeryg en aan die groot klok gehang is. Coetsee het geskitter in sy afwesigheid by die WVK, waar hy sy dapper standpunte volledig kon verduidelik het” (51-52). Sowel Coetsee as De Klerk moet dus ernstig verkwalik word omdat amnestie nie aan veral die veiligheidsmagte toegestaan is nie. Barnard verwys in hierdie konteks na Coetsee se “bontpratery … dit was min mense beskore om te verstaan wat Kobie Coetsee met sy abrakadabra wou bereik. Wat ek duidelik was, is dat Coetsee die kwessie van amnestie as ‘n troeflaart in die onderhandelinge wou gebruik om sy eie beïnvloeding van die skikkingsproses te anker. Daar het egter niks van gekom nie” (93). “Ek kan steeds moeilik my wrewel oorkom oor Coetsee se slimmighede wat ons amptenare op die ou end weerloos gelaat het. Sy beterweterigheid het ons, soos voorheen, duur te staan gekom” (95-96). De Klerk het erken: “Die manier waarop ons die kwessie van amnestie hanteer het, was waarskynlik ons grootste mislukking gedurende die onderhandelingsproses” (95). Esterhuyse en Van Niekerk swyg egter hieroor.

Volgens Barnard het Coetsee in ‘n stadium “skielik as ‘n kenner van menseregte ontpop… Hy het die manier gehad om sekere sake vir homself toe te eien waarna dit in ‘n doolhof verdwyn het waar dit maande of jare lank stof vergader het sonder dat hy die saak afgehandel het. Indien dit wel weer te voorskyn gekom het, was dit onherkenbaar vervorm” (82). “Coetsee was reg toe hy later opgemerk het dat dit lyk of die vordering met die onderhandelinge die produk van geweld en massa-aksie was en dat die persepsie bestaan dat die Regering die wil en vermoë verloor het om by sy standpunte te hou. Dié persepsie was in die kol, maar waar was hy as ‘n senior Kabinetslid om die vaandel van vasberadenheid hoog te hou en dié persepsie om te keer?” (91). Coetsee het andersins “‘n ontwrigtende rol gespeel”: “Niemand kon agterkom waarmee hy eintlik besig was nie” (248).]

“Daar is min twyfel dat Coetsee homself beskou het as ‘n magsbemiddelaar (power broker) tussen die apartheidsregime en ‘n nuwe gedemokratiseerde bedeling” (Esterhuyse en Van Niekerk, p 105). Terwyl die grondwetlike onderhandelinge aan die gang was, was sowel Coetsee as De Klerk in buite-egtelike verhoudings betrokke. Hulle kon hulle gate uit (in?) geniet, terwyl hulle eerder die wesenlike bedreigings van die Swart Gevaar en die Rooi Gevaar doeltreffender die hoof moes gebied het. Die outeurs verswyg Coetsee se buite-egtelike verhouding met Adrienne Kock (1935-2018). Hulle noem bloot dat hy polities deur haar beïnvloed is (198). Coetsee is ‘n hoogs onwaarskynlike held, maar Esterhuyse en Van Niekerk se invalshoek en fanatiese linksheid maak hierdie wanvoorstelling moontlik. “Waarvan ons seker is, is dat Coetsee ‘n politieke padmaker na ‘n nuwe Suid-Afrika was” (198) – ‘n pad wat met slaggate besaai was en is.

Op 10 Oktober 1989 het Coetsee tydens ‘n besoek aan Mandela gesê: “The plan that you have put together … has almost become our plan. Almost down to the minutest detail … You are the great negotiator now” (225). “Coetsee erken dat hy en sy medewerkers die plan wat Prisonier 913 voorgelê het om ‘n begin te maak met ‘n skikkingsproses, aanvaar het. Wat Coetsee en sy span egter verwag, is ‘a commitment from your colleagues that they will strive towards peaceful and orderly integration into society without upheaval … and won’t make it difficult … Well, as I say, we have made your objectives our own and it seems feasible, it seems attainable, and if we perhaps share some of our difficulties with you we may bring about adjustments in your ideas and your views” (225-226). Dit vertolk “die byna totale afhanklikheid wat die Coetsee-span, en ook die staatspresident, van Prisonier 913 se welwillendheid en samewerking gehad het” (226). Vergoeding het nie agterweë gebly nie. Coetsee het “Mandela se kandidaat as president van die Senaat geword” (106). Hoekom nie? Olusegun Obasanjo (president van Nigerië, 1999-2007) het immers van Coetsee gesê: “He keeps on saying that Nelson is a man of honour. A man of his word” (123). Obasanjo het ook so pragtig gesê: “even [!] amongst the whites there are some good people” (123), waarvan die twee outeurs seker sprankelende voorbeelde is.

FW de Klerk is ‘n mini-held in die proses van oorgawe aan swart mag. Hy “tel die bal op” (10) en laat dit volgens die outeurs nie val nie. De Klerk is “‘n goeie man … Hy is ‘n sterk en intelligente leier” (146). Hy het “visionêre leierskap” aan die dag gelê (208). As alternatief kon hy “staatsgedrewe gewelddadige optrede, kanonne, koeëls en kruit gekies het, maar hy het nie” (239). De Klerk se “beroemde” toespraak op 2 Februarie 1990, wat tot swart meerderheidsregering gelei het, “was ‘n grootse en baie moedige stap” (221). “De Klerk en sy raadgewers [het] ‘n pakket ontwikkel wat die hele wêreld verstom het. Stuksgewyse hervorming was verby. De Klerk voer ‘n politieke kragtoer uit” (234). In die plek van evolusionêre verandering het revolusionêre magsoorgawe gekom. Daar word valslik beweer dat De Klerk gesorg het vir “gestruktureerde en inklusiewe onderhandeling” (236). In werklikheid was daar bitter min sprake van struktuur omdat daar nooit ‘n duidelike onderhandelingstrategie aan die kant van die NP-regering was nie. Die onderhandelinge was spoedig ook nie inklusief nie. Ná Kodesa het De Klerk en sy groepie medepligtiges feitlik eksklusief met die ANC onderhandel en van ander partye verwag om die uitkomste daarvan te aanvaar. De Klerk “promoveer ‘n beeld en gees wat vertroue inboesem. Daar is [in 1989] ‘n gees van welwillendheid, onderhandeling en versoening in die land” (228). In ‘n verslag van die Nasionale Intelligensiediens in Desember 1989 staan geskrywe: “Sou ‘n mens werklik die kernproblematiek van ons land wou aanspreek, is [Prisonier] 913 in alle waarskynlikheid die beste beginpunt” (233). “FW de Klerk het die morele moed en strategiese vernuf gehad om dié besluit te neem” (233). De Klerk “is wêreldwyd geloof” (249). “Hy word uiteindelik tereg, saam met Mandela, [in 1993] met die Nobelprys vir vrede beloon” (10). Het ons sedertdien salige vrede in hierdie droewe land?

Daar is minder bekende mense wat deur die outeurs as helde in die bevryding van die blanke politieke bewind en apartheid uitgebeeld word. Die linkse sosioloog, HW van der Merwe (1929-2001), van die Universiteit Kaapstad, en sy vrou, Marietjie, word geloof omdat hulle Winnie Mandela rondgery en gehuisves het en ook met die heil van ‘n Mandela-kind gemoeid was. “Die Van der Merwes het helaas nog nooit die openbare erkenning gekry vir hul bydrae om ‘n beslissende oomblik in Suid-Afrika se geskiedenis te help skep nie” (98-99). Hulle word eintlik deur die outeurs verhef tot rolmodelle vir alle Van der Merwes. Kobie Coetsee het die twee Van der Merwes toegelaat om Prisonier 913 te besoek (99).

Pieter de Waal, ‘n studentevriend van Kobie Coetsee en destyds die enigste prokureur op Brandfort, en sy vrou, Adèle (Retief), word as bevrydingshelde uitgebeeld omdat hulle hulle oor Winnie Mandela ontferm het. Die outeurs dik dit soos volg aan: “Ten spyte van ‘n mensonterende, rassistiese en onderdrukkende stelsel was daar altyd op die vlakke van persoonlike verhoudinge en vriendskappe mense wat nierassige en kruiskulturele verhoudings kon vestig en onderhou. Mense wie se morele verbeelding nie só deur die apartheidsideologie en rassistiese strukture besmet was dat hulle nie op die vlak van menswaardheid geregtigheid kon bevorder en handhaaf nie. Die De Waals van Brandfort is ‘n voorbeeld van dié faset van ons land se ingewikkelde en rassistiese geskiedenis” (103). Sou die outeurs die parasiterende ideologie van die ANC, bv onteiening sonder vergoeding van blankes se plase, as “‘n mensonterende, rassistiese en onderdrukkende stelsel” bestempel? Sekerlik nie. Hulle sou dit seker eerder regstellende geregtigheid noem.

Laastens is daar die selfbesonge held, Willie Esterhuyse, wat in opdrag van die Nasionale Intelligensiediens in die buiteland onderhoude met verteenwoordigers van die ANC gevoer het. In sy boek, Geheime revolusie (2015), verwys Niël Barnard egter net ‘n enkele keer na hierdie “gesiene Stellenbosse filosoof” (p 197). In Barnard se ander boek, Vreedsame revolusie, word die nogeens “gesiene” Esterhuyse net genoem weens sy “goeie persoonlike verhouding” met Thabo Mbeki (p 20-21); so goed dat Esterhuyse hom feitlik van die begin van sy onderhandelinge af eerder aan die kant van die ANC as die NP-regering geskaar het, soos duidelik uit Esterhuyse se boek, Eindstryd, blyk.

‘n Mens word aan jou helde geken.

Leon Lemmer: ‘n Dubbele moord in Springs in 1977 op Robert en Jeanne Smit

In die Naspers/Media24-koerante word berigte oor verdagte en werklike moordenaars in buitensporige besonderhede en (indien enigsins moontlik) daagliks saam met talle foto’s gepubliseer, mits hulle blank is. Voor en tydens die verhoor en in die ellelange nabetragting word elke sensasionele vesel uitgerafel, sonder enige teken van deernis met die betrokkenes. Op hierdie manier word ‘n verwronge werklikheidsbeeld by die lesers gewek, naamlik dat blankes in ruime mate bydra tot die status van die nuwe Suid-Afrika as die moordmekka van die wêreld.

Wanneer swartes die verdagte of werklike moordenaars en blankes die slagoffers is, verskyn daar minder en korter berigte of sulke gebeure kry geen publisiteit hoegenaamd nie. Die uitgangspunt is blykbaar dat die nuwe Suid-Afrika ten behoewe van bv versoening en nasiebou beter as wat hy is, voorgestel moet word. Sensasie word polities byderwets op ‘n selektiewe manier nagejaag. Naas die koerante vervul die weeklikse tydskrif Huisgenoot hierin met oorgawe ‘n ondersteunende rol. Dit sou bv interessant wees om te weet hoeveel blankes deur swartes op plase vermoor word en in hoeverre berigte hieroor verskyn.

Wat veral opval, is dat daar na plaasmoorde geen nabetragting gehou word nie; dat daar nie na hierdie plase gegaan word en in besonderhede berig word oor die onherstelbare rampspoed wat die naasbestaandes getref het nie. Die groot leemte wat op hierdie plase ervaar word, word in die perswese nie as ‘n leemte in beriggewing erken nie. Om oor so ‘n pynlike situasie te berig, behoort in die kraam van bv die smartvraat-joernalis Willemien Brümmer te pas. As iemand wat op haar radikale politieke oorverligtheid roem, het sy, sover ek weet, nog nooit so ‘n rampgebied besoek en daaroor ‘n berig gepubliseer nie. Wat sy onlangs wel gedoen het, is om bv die oud-MK-soldaat en -terroris, Jeremy Vearey (Praag 26.05.2018), te besoek en kritiekloos en selfs bewonderend oor hom te skryf (Netwerk24, 6 Junie 2018).

Brümmer, ‘n agterkleinkind van CJ Langenhoven, is pas toegelaat om ‘n ellelange, striemende aanval op Danie Langer, die besturende direkteur van die FAK, in Die Burger (20 deser, p 9) te loods. Dit blyk dat haar ekstreme politiek van haar pa kom, wat ‘n dosent aan die Universiteit Kaapstad was. Haar grootoupa het rede gehad om uiters teleurgesteld in sy enigste kind, sy dogter Engela, te wees. Dit blyk dat hy te meer rede sou hê om hom van Willemien se giftige anti-Afrikaner-gesindheid te distansieer. In haar jongste skrywe lê sy haar pa woorde in die mond ter verkleinering van “Die Stem”, wat glo “in elk geval nie ‘n goeie gedig [is] nie. Dis te blikkerig, te vol trompetgeskal, veels te eensydig in die klem op Afrikaners as ‘knegte van die Allerhoogste’. Die opvatting van Afrikaners as ‘n uitverkore volk, ‘teen die hele wêreld vry’, is in elk geval deur die geskiedenis geweeg en te lig bevind. Anders as jy en jou organisasie, roem ons nie op ons verlede nie. Ons sien ook nie ‘Die Stem’ as ‘n simbool van Afrikaner-identiteit nie. Dit mag jou dalk ontstel, maar daar is duisende, dalk miljoene Afrikaanssprekendes wat met pres Ramaphosa saamstem dat ‘Die Stem’ en die ou landsvlag simbole van diskriminasie, verdrukking en ellende is.” Die politiek van hierdie skepsel behoort vir iedere Afrikaner absoluut verwerplik te wees.

In die tydperk van Afrikanerbewind, van DF Malan tot PW Botha, was die Vorster-era (1966-1979) myns insiens ‘n laagtepunt. Dit was die tyd van die Inligtingskandaal met bv Louis Luyt wat as front gebruik is vir die publikasie deur die regering van die koerant The Citizen. Veral die verraad wat deur Vorster teen Ian Smith se blanke bewind in Rhodesië gepleeg is, bly myns insiens onvergeefbaar. In daardie tyd het ek meer ongemaklik oor die Afrikanerregering gevoel as op enige ander tyd, behalwe natuurlik toe die FW de Klerk-groepie die blanke bewind mandaatloos en doelbewus in sy swernoot gestuur het. In John Vorster se tyd was Hendrik van den Bergh die hoof van die geheimediens. Dit lyk asof daar toe politieke moorde, soms gekamoefleer as selfmoorde of hartaanvalle, gepleeg is.

Politieke moorde was eintlik ‘n onbekende verskynsel in blank Suid-Afrika. Die moord op Hendrik Verwoerd in 1966 was hoogs uitsonderlik. Ná Vorster is die geheimediens op ‘n heeltemal ander grondslag geplaas. Dit is bekend “dat PW Botha nie langs dieselfde vuur gesit het as John Vorster en Hendrik van den Bergh nie” (Liza Smit, bron hier onder, p 178). ‘n Heeltemal ander tradisie leef voort in veral die ANC, waar moord deel van hierdie instansie se magshonger en geweldskultuur is. Soos tydens die “bevrydingstryd”verneem ons in die nuwe Suid-Afrika feitlik weekliks van politieke moorde, veral in Natal. In beginsel is daar geen werklike verbintenis tot en onderskrywing van demokrasie deur die ANC nie. Die ANC wil ten alle koste aan die bewind bly, al is hy glad nie in staat om doeltreffend te regeer nie.

Teen hierdie agtergrond kan Liza Smit se boek, Ek is Liza Smit (Aucklandpark: Jacana, 2018, 268p, R240), beoordeel word. Daar is ook ‘n Engelse weergawe beskikbaar. Die outeur (gebore in 1964) is die jongste kind van die egpaar Robert (1933-1977) en Jeanne Smit (1934-1977), wat in 1958 getroud is. Liza het ‘n ouer broer, Robert/Robbie (gebore in 1962). Waaroor die boek wesenlik handel, word soos volg deur Hermann Giliomee verwoord: “Teen die einde van 1977 is Robert Smit [senior], ‘n Afrikaanssprekende NP-kandidaat vir die [parlementêre] verkiesing [in Springs], en sy vrou vermoor in wat gelyk het na ‘n huurmoord. Smit was voorheen ‘n regeringsamptenaar en het vergaderings van die Internasionale Monetêre Fonds [IMF] bygewoon. Daar is agterna gegis dat Smit moontlik die verbreking van valutabeheer wou onthul. Niemand is ooit van die moorde aangekla nie” (Die Afrikaners: ‘n Biografie, Kaapstad: Tafelberg, 2004, p 535). Sy vrou is vermoor omdat vermoed is dat Smit die gewraakte inligting aan haar meegedeel het. Smit verwys voortaan na Robert Smit senior. Sy seun word Robbie en sy dogter die outeur of Liza genoem.

Aan die begin verwys Liza na die “relatief veilige Suid-Afrika van die laat sewentigs” (6). By haar is daar egter min blyke van waardering vir die vorige politieke bestel. Omdat haar ouers tydens en daarby dalk in opdrag van lede van die destydse blanke regering vermoor is, is die outeur geneig om haar vertroue in die ANC-regering en selfs sy beleid te stel, bv die gelykheidsdogma: “Niemand is verhewe bo ander nie” (23). “Die vorige bedeling het met soveel dinge weggekom en selfs na hulle nie meer aan die bewind was nie, loop die spoke van hul verlede nog rond. En hierdie spoke is nog net so magtig en onaantasbaar soos destyds” (176).

Liza koester die (ydele) hoop dat die ANC-regering iets omtrent die onopgeloste moorde sal doen: “Dalk gaan iemand in die huidige regering voort met dit wat my pa ontbloot het en wat hom en my ma hul lewens gekos het” (182). Sy boekstaaf haar “algehele vertroue in die WVK [Waarheids- en Versoeningskommissie]” (245) en selfs: “She was looking to President Mandela as her last resort to unravelling the mystery of the unsolved murders” (84, 186). In werklikheid het die WVK uitgemunt nóg in die agterhaling van die waarheid nóg in die bevordering van versoening (kyk hier onder). Dit is onwaarskynlik dat Mandela enige (ernstige) aandag aan die Smit-moorde gegee het. Hy sou daardie gebeure seker wel aangegryp het as hy die blanke bewind daarmee kon diskrediteer.

Van 1971 tot 1974 was Liza se pa by die IMF in Washington werksaam. Daar was sy in ‘n veelrassige skool. Dit word vertolk as ‘n teken dat “die VSA ver voor Suid-Afrika was en dat mense daar almal gelyke regte gehad het en dat swartmense daar nie net op plase gewerk het as arbeiders nie” (24). Daarna terug in Suid-Afrika het Liza ‘n Afrikaanse skool bygewoon. “Ek kon nie die stywe, formele skoollewe kleinkry nie. Vandag besef ek dit was ‘n groot kultuurskok. Oorsee het ek met gewone klere skoolgegaan in ‘n ontspanne skoolkultuur. Hier was alles formeel en styf, tipies aan die Afrikanerkultuur van daardie tyd” (44). Anders as in die geval van Dawie de Villiers, wat sy kinders na ‘n kort oorsese verblyf plaaslik in ‘n Engelse skool geplaas het (Praag 17.03.2018), was dit vir die Smit-egpaar “ondenkbaar” dat hulle kinders in Suid-Afrika in ‘n ander taal as in Afrikaans sou skoolgaan (98). “Ons pa was … nie ‘n Broederbonder nie” (191).

Hoewel die Smit-moorde die onderliggende, saambindende faktor in die boek is, is die teks terselfdertyd die outobiografie van die skryfster. Met die skryfwerk is Liza deur Raquel Lewis bygestaan, wat noem dat die teks omsigtig verwoord moes word om bv regsgedinge te vermy. Ek het aanvanklik bedenkinge oor die boek gehad. Aan die begin staan bv: “Ek cope steeds … ek aanvaar … dat dit nooit regtig okay gaan wees nie” (8). Ook in veral die twee laaste hoofstukke neig sulke subjektiewe reaksies om te dik vir ‘n daalder te word. In die laaste hoofstukke word die indruk terselfdetyd gewek dat die meetsnoere uiteindelik in lieflike plekke geval het. ‘n Vriendin verskaf die volgende treffende beskrywing van Liza: “Sy is nou soos ‘n nuwe plantjie wat opgekom het uit ‘n afgebrande grasveld” (257).

In die geheel beskou, is dit egter ‘n geslaagde boek waarin die boodskap onderhoudend meegedeel word. Daar is onnodige Engelse woorde, asook taal- en drukfoute, maar hulle kom in ‘n beperkte mate voor. Twee elemente moes in die teks versoen word: enersyds die outeur se vertelling en andersyds haar voorlegging aan die WVK. Elkeen van die eerste 22 hoofstukke (daar is 24 altesaam) word afgesluit met ‘n fragment van haar WVK-voorlegging. Ek het aanvanklik gewonder of dit die beste opsie is, maar was teen die einde oortuig dat dit reg is om op hierdie manier die WVK-teks stuksgewys aan die lesers bekend te stel.

Aanvanklik was ek bekommerd dat die aanslag van die boek amateuragtig sou wees, soos in die geval van bv die outobiografie van Dawie de Villiers. Die vertelling het my egter spoedig meegesleur en my as leser dankbaar gelaat dat ek die boek gekoop het. Die deurslaggewende faktor is die indruk van opregtheid wat die outeur wek. Met verwysing na Raquel Lewis skryf Liza: “Ek was nog nooit so oop en eerlik met iemand nie … Ek dink die twee grootste lesse wat ek by haar geleer het, is om in waarheid te leef en vir nou te leef” (250). Dit gaan vir Liza om die blootlegging van die waarheid; enersyds oor die moorde en andersyds oor haarself en haar familie en vriende. Dit gaan vir haar glad nie om ‘n gekoesterde, gunstige beeld van haar en haar familie voor te hou soos in bv die genoemde De Villiers-outobiografie nie. Sy is onthutsend eerlik oor haarself en andere, insluitende haar oorlede ouers.

Wat my lojaliteit as leser verder verseker het, is die oorgawe waarmee die outeur jare lank skynbaar geen onkoste of moeite ontsien het nie om twee dinge te probeer vasstel: “Ek was dit aan my ouers verskuldig om uit te vind hoekom hulle vermoor is en deur wie” (164). In die loop van haar ondersoek is gepoog om haar op talle maniere te mislei, maar sy was deurgaans bedag op disinformasie. Die intelligente manier waarop sy met inligting omgaan, is prysenswaardig. Sy het talle dreigemente ontvang en is by meer as een geleentheid omkoopgeld aangebied om haar te probeer ontmoedig om met haar ondersoekende werk voort te gaan, maar sy het haar nie laat afskrik nie. “Teen daardie tyd het hulle my al geken as ‘n hardkoppige mens sonder vrees” (181). “Ek kan my egter op geen kundigheid beroem nie – dit was eerder ‘n kombinasie van jeugdige voortvarendheid, vasberadenheid, liefde vir my ouers en ‘n diep gevoel van verantwoordelikheid teenoor hulle om die onreg wat hulle aangedoen is, bloot te stel. Ek wou net antwoorde kry en ek het baie opgeoffer om dit te probeer kry” (186).

Te oordeel aan die fyn besonderhede wat oor haar onderhoude en ondersoeke verstrek word, lyk dit asof Liza buitengewoon oplettend is en ‘n goeie geheue het. Sommige van die (telefoniese) gesprekke het sy op band opgeneem (164). Die gesprekke wat woordeliks in die boek neerslag vind, het my laat dink aan James Boswell se beroemde biografie, The life of Samuel Johnson (1791), wat lank voor die era van klankopnames gepubliseer is. Maar Johnson het soms gesien hoe Boswell aantekening maak. Liza het sekerlik kort na onderhoude dieselfde gedoen. Haar broer het skynbaar glad nie Liza se entoesiasme vir hierdie projek gedeel nie. Die inligting word sistematies en duidelik meegedeel; ook in haar WVK-voorlegging. ‘n Mens kan kwalik glo dat hierdie WVK-dokument in ‘n enkele week (18 tot 23 Augustus 1997 – p 18, 181) voltooi is. Waarskynlik het daardie teks reeds voor dit in ‘n redelike mate bestaan. In haar ondersoekende werk is sy deur veral Alet van Rensburg bygestaan: “Sy is ‘n uiters betroubare persoon ongeag van die feit dat sy ‘n joernalis is” (204). Dit laat my dink aan die persoon wat gesê het hy wil nie agter X se rug praat nie maar hy dink hy is ‘n bibliotekaris.

Verskeie moontlike redes vir die Smit-moorde word aangevoer, bv die bewering dat vyf destydse ministers by valutabedrog betrokke was (37). Daar was ook sprake van “onwettige kommissies op oorsese staatslenings” (83). In Liza se WVK-voorlegging staan: “Volgens gerugte sou ons ouers se moorde glo ook verband gehou het met ‘sanctions busting’, wapens, olie en kernwapens … Ons vermoed dat ons pa in hierdie veld van sanksie-omseiling op die onwettige transaksies en kommissies afgekom het” (155). “Newsweek, ‘n Amerikaanse nuustydskrif, het in Maart 1979 beweer dat Smit afgekom het op bewyse dat miljoene rande en goud onwettig uit Suid-Afrika geneem word. Die geld het na bewering uit geheime fondse gekom wat deur die destydse Departement van Inligting gebruik is om fronte te skep wat Suid-Afrika se beeld in die buiteland moes help bou” (68).

Die WVK se bevinding het Liza se hipotese bevestig: “Ek is ingelig dat dit ‘n politieke moord was wat in opdrag van die destydse NP-regering uitgevoer is. Hulle sou alles in hul vermoë doen om die skuldiges aan die kaak te stel. Ek was vol moed en baie positief, maar het nooit weer van iemand by die WVK gehoor nie. Nie ‘n woord nie” (182). In die WVK-verslag word die Smit-moorde met dié van die anti-apartheidsaktivis Rick Turner (in 1978) en Renamo se Orlando Christina (in 1983) verbind (183). “The Commission received no amnesty applications in respect of the Smit killings … The Commission finds that Robert and Jeanne-Cora Smit were killed by members of the security forces” (184).

Evelen, die weduwee van ‘n vorige direkteur-generaal van buitelandse sake, Neil van Heerden, bevestig eintlik die WVK-bevinding: “Dit was en is uiters moeilik om te glo dat dit ons eie mense was wat verantwoordelik was” (202). “Sy het tydens die gesprek ook verwys ‘dat een persoon se ego so in sy pad kon gestaan het'” (203). Aan die einde van haar WVK-voorlegging verskaf Liza die volgende samevatting van haar standpunt: “Die mees tragiese is dat dit voorkom of hierdie menseregte-skending gepleeg is uit selfsug, geldmag en ego’s … Ons voorlegging kom basies daarop neer dat alle bewerings daarop dui dat die opdrag vir ons ouers se moorde op kabinetsvlak deur minstens een persoon geneem is.* Dit dui ook daarop dat die land se veiligheidsmagte vir hierdie taak gebruik is en dat die rede vir die moorde gesoek moet word in die verantwoordelikes se soeke na mag en geld, wat moontlik met staatsgeheime – waarskynlik sanksie-omseiling, olie, kernvermoë en wapens – verband gehou het” (244-245). [* Blykbaar bedoelende dat een of meer kabinetslede betrokke was, eerder as dat dit ‘n kabinetsbesluit was.]

Daar is ander (dalk verwante) faktore wat tot die Smit-moorde kon gelei het. In Frankryk het Smit as ‘n arbiter in ‘n saak tussen Alusaf en Aluswiss opgetree en teen die Suid-Afrikaanse maatskappy uitspraak gelewer, wat tot doodsdreigemente teen hom gelei het (55). Daar was ook die Salem-skeepskandaal. “Die skip het na bewering sy olie op die oop see aan Shell verkoop en dit in Durban-hawe gelewer. In 1980 [dus ná Smit se dood] is die skip vol water gepomp en aan die weskus van Afrika laat sink … Die versekering het R19,6 miljoen vir die skip en R46 miljoen vir die vrag uitbetaal. Suid-Afrika se regering is betrek by die skandaal omdat die regering frontmaatskappye gehad het wat gebaat het by die versekeringseis. Beeld het berig dat my pa moontlik op die beplanning van die Salem-bedrogspul afgekom het en gedreig het om dit openbaar te maak” (165-166). Voor hy die politiek betree het, was Smit die besturende direkteur van so ‘n frontmaatskappy, Santam Internasionaal (73).

Oor wie verantwoordelik vir die Smit-moorde was, word verskeie moontlikhede genoem, bv dat Hendrik van den Bergh vir kolonel Dries Verwey van die polisie opdrag gegee het om die Smit-egpaar te vermoor (38). ‘n Ander bron beweer dat daardie besluit deur die hoof van die polisie, Mike Geldenhuys, aan Verwey opgedra is; dat Van den Bergh nie by die moorde betrokke was nie “maar wel by die toesmeer later” (224). Dit is moontlik dat ‘n buitelander gehuur is om die moorde te pleeg (77), bv ‘n “ex-Rhodesiër” (237) of iemand uit die Kongo (234). Albei oorledenes het skiet- en steekwonde gehad. Veral die steekwonde is nie ‘n kenmerkende manier waarop blankes of Afrikaners moord pleeg nie.

In Liza se lewensverhaal is daar talle elemente wat aan tipiese sepiemateriaal herinner. Sy het as skoolkind begin rook. In 1982 het sy as agtienjarige die eerste keer getrou. Twee kinders is uit hierdie huwelik gebore, ‘n dogter en ‘n seun. Na 18 jaar het Liza geskei. Haar broer Robbie het ook geskei. Eers in hoofstuk 13 word genoem dat Robbie en Liza die aangenome kinders van die Smit-egpaar is (136). In 1996 het Liza haar biologiese ma en halfsuster ontmoet, maar haar halfbroer, James, is twee jaar tevore in ‘n motorongeluk dood. Liza was in 1964 as baba vir aanneming beskikbaar omdat haar ma toe ongetroud was en die geboorte ‘n verleentheid vir die familie was. Haar biologiese ma het twee keer getrou. Liza het nooit haar biologiese ma as haar eintlike ma aanvaar nie omdat sy baie geheg aan haar aangenome ma, Jeanne, was; baie meer as aan haar aangenome pa, Robert. “Ek het ‘n ma gehad en was nie op soek na iemand om haar mee te vervang nie” (242). Liza se biologiese pa is op ‘n jong ouderdom oorlede.

Liza het in 2001 die vyfde vrou geword van haar tweede man, wat hom aan gesinsgeweld skuldig gemaak het. Dit herinner aan Karina Szczurek se boek, The fifth Mrs Brink: a Memoir (2017); nie dat daar hier ook sprake van geweld was nie, maar bloot dat die skrywer André P Brink ook vyf keer getrou het. Liza het in 2014 van haar tweede man geskei. Dit is nadat sy in 2013 weens depressie en selfmoordgedagtes in ‘n psigiatriese hospitaal behandeling ontvang het. Liza se seun se bene is verlam sedert ‘n motorfietsongeluk. Hy is aan ‘n rolstoel gekluister. “Ek het vir hom daardie motorfiets gegee” (232). “Ons leer daagliks dat Gerrie se rolstoel eintlik die begin van ‘n nuwe lewe was eerder as die einde daarvan” (253).

Naby die einde van haar boek kom Liza met die onthulling dat haar pa, Robert Smit, by meer as een buite-egtelike verhouding betrokke was, wat groot smart vir haar ma, Jeanne, veroorsaak het omdat sy daarvan bewus was. “Hy het selfs ‘n verhouding gehad met een van my ma se beste vriendinne. Dit het uiteraard die voetstuk waarop ek my pa gesit het, laat kraak. My hele beeld van hom as pa, gesigsman, politikus en wêreldklas-ekonoom was aan flarde geruk en ek het gesukkel om te aanvaar dat hy ‘n mens met foute was … My ma was vir my die verpersoonliking van liefde en hier moet ek hoor my pa het haar verraai. Sy het nooit geskroom om hom by te staan in alles wat hy aangepak het nie en moes uiteindelik met haar lewe boet vir haar lojaliteit aan hom” (258). Ook: “My ma het al die jare die ‘skuld’ vir hul kinderloosheid op haar geneem, maar in werklikheid het die probleem by my pa gelê” (136).

Liza se vertelling toon in watter ingrypende mate die moord op haar ouers haar lewensloop beïnvloed het. “Op 22 November 1977 is ons lewens wreed ontspoor” (244). “My lewe is in ‘n lewende hel verander deur moordenaars” (109).

Toe Robert Smit die NP-kandidaat in die verkiesing geword het, het hy by verskeie geleenthede “openlik gesê dat hy iets baie belangriks bekend gaan maak sodra hy verkies is” (54). “Dit sou Watergate na ‘n Sondagskool-piekniek laat lyk” (63) en dat sy onthullings “die land sou skud tot heel bo” (68). Die skuldiges (dalk die staatshoof en/of ministers) sou aan die kaak gestel word. Vorentoe was daar twee moontlikhede. Die een uitweg was om Smit se stilte te koop deur toe te gee aan sy eise. Dit sou egter tot gevolg hê dat Smit sommige van die hoogste politici deurlopend kon afpers. Daar is bv beweer: “Smit het hierdie inligting as wapen gebruik en geëis dat hy lid van die parlement word en later aangestel moet word as minister van finansies” (69). Die ander uitweg was om hom en sy vrou te vermoor.

By die Smit-egpaar se begrafnis het John Vorster sy hand op Liza se skouer gelê. “Hy het moeg en afgerem en hartseer gelyk” (91). By dieselfde geleentheid het Pik Botha na bewering vir Liza gesê: “Hy wens hy kon meer vir ons doen, maar dat sy hande afgekap was” (92), maar Botha het dit daarna ontken (93). Hermann Giliomee noem dat Vorster ‘n “swak administrateur was … Daar was geen kabinetsekretariaat nie en die mees junior minister het in ‘n oefeningboek rekord van die besluite gehou” (Die laaste Afrikanerleiers, Kaapstad: Tafelberg, 2012, p 93). As daar tydens ‘n kabinetsvergadering oor Smit gepraat en besluit is, bestaan daar heel moontlik geen rekord hiervan nie. Dit is egter onwaarskynlik dat dáár oor so iets soos moord besluit sou word. Te veel mense sou so ‘n besluit geheim moet hou. Sowel PW as Pik Botha was kabinetslede. “Volgens PW Botha was sy van-genoot energiek en intelligent, maar ‘n ‘politieke sif’ wat te veel dinge deurgelaat en te maklik gepraat het” (Willie Esterhuyse, Eindstryd, Kaapstad: Tafelberg, 2012, p 109).

Die besluit om die Smit-egpaar te vermoor is waarskynlik deur die staatshoof of deur een of meer ministers geneem. Soos in 1990/94 is nie die Nasionale Party of die NP-regering in sy geheel skuldig nie maar moontlik ‘n klein groepie NP-lede. Volgens ‘n joernalis “het Vorster beweer dat ons pa die hele bedrogstorie met hom (Vorster) bespreek het en dat Vorster toe die fout gemaak het om die betrokke kabinetsminister in ‘n kabinetsvergadering te konfronteer. Die volgende ding wat (volgens die joernalis) toe gebeur het, was dat die Smit-egpaar vermoor is” (156). ‘n Mens vra jou af: Sou die ophaal van die saak in ‘n kabinetsvergadering nie juis die betrokke minister ontmoedig en verhoed het dat die moorde gepleeg word nie? “As ons oordeel aan Vorster se houding by ons ouers se begrafnis en aan hoe oud hy skielik voorgekom het, glo ons nie dat Vorster by die moorde betrokke was of [vooraf] daarvan geweet het nie” (157). Ook: “Ek is nogal geneig om generaal ‘Lang Hendrik’ van den Bergh te glo as hy sê hy self het niks met die moord op my pa en ma te doen gehad nie” (163).

“Nou, veertig jaar later, is die moorde steeds ‘n raaisel. Ek glo steeds dat ek en Alet naby aan ‘n deurbraak was, of dat ons dalk reeds die waarheid by iemand gehoor het en dit net nie besef het nie. Maar die waarheid was in hierdie geval baie nou verweef met leuens. Ek moes aanvaar dat my speurwerk dalk vrugteloos was en dat ek my en my gesin se lewe verniet daardeur ontwrig het. ‘n Deel van my is bly ek het dit gedoen, want nou het ek ‘n bietjie meer vrede as wat ek andersins sou gehad het. Maar die onbeantwoorde vrae bly en ek het nie ‘n ander keuse gehad as om my verlies te aanvaar nie. Ek het die pad wat ek moet loop, lankal aanvaar, al word dit nooit makliker nie” (187).

Liza se slotsom is: “Ek glo ons het met ons ondersoeke naby aan die waarheid gekom, maar ten spyte daarvan dat ons duisende kilometers agter getuies aangery het en ten spyte van baie hulp, raad en bystand deur die jare, is ons niks nader aan die waarheid as destyds nie. Is ek spyt oor die WVK-verslag? Nee, al het dit ongeveer twee jaar van my lewe oorheers, want dit was iets wat ek eenvoudig net móés doen. Ek weet ek het alles moontlik gedoen om die waarheid uit te vind en dit het vir my afsluiting gegee” (259-260).

Leon Lemmer: Het Dawie de Villiers polities tot inkeer gekom?

Weens hulle leidende betrokkenheid kan en behoort FW de Klerk, Roelf Meyer, Leon Wessels en Pik Botha verantwoordelikheid vir die eerlose politieke magsoorgawe van 1994 te aanvaar. Sedertdien word hulle optrede egter gekenmerk deur hulle halsstarrige pogings tot die absolute regverdiging van hulle laakbare gedrag. ‘n Mens sou verwag dat hoe duideliker die katastofiese gevolge van sowel hulle dade as hulle versuim blyk, des te meer sou hulle geneig wees tot verootmoediging en erkenning van hulle rampspoedige aandadigheid. Die teenoorgestelde is eerder waar. Hulle soek erkenning en verering en gunstige publisiteit; uiteraard nie soseer van die blankes wat deur hulle ernstig benadeel is nie, maar van “die wêreld” en veral van die swartes wat buitensporig bevoordeel is. Wat hulle bereik het is van so ‘n aard dat hulle sedert hulle uittrede uit die politiek eerder uit die openbare oog moes verdwyn het deur alle vorme van aandag te vermy.

Dawie de Villiers (gebore in 1940) is een van die hoofargitekte van die nuwe Suid-Afrika. “Ek [het] ‘n sentrale rol gespeel in die oorgang” (Kindle 2863). Anders as sy vier bogenoemde oudkollegas het hy nie (in dieselfde mate) publisiteit bly soek nie. Dit het die vraag laat ontstaan of hy vanweë nawete en herbesinning moontlik tot politieke inkeer gekom het en deesdae dalk besef dat hulle drooggemaak het. Sy outobiografie is aan die begin van Maart gepubliseer: My lewensreis: Springbok, politikus, diplomaat (Kaapstad: Zebra Press, 2018, 296 p, R300; Amazon Kindle $20,52). Die publisering van ‘n outobiografie is vir die outeur ‘n riskante onderneming omdat dit in bv ‘n (pretensieuse) hagiografie kan ontaard. Hiervan is hierdie boek nie vry te pleit nie. Ek gaan my aandag egter tot politieke sake beperk.

Die eerste indrukke wat die boek wek, is dié van verligtheid en polities byderwetse berusting in ons lot. Op die voorkant word Nelson Mandela soos volg oor De Villiers aangehaal: “‘n Hoogs bekwame en ervare Suid-Afrikaner wat ‘n uitstekende bydrae tot harmonie in ons nasie gelewer het.” Soos Mandela en De Klerk kon De Villiers nie sy outobiografie op sy eie skryf nie. Hy het die hulp van Chris Schoeman as mede-outeur nodig gehad. Sowel Willie Esterhuyse as Leon Wessels het ‘n voorwoord geskryf. Onmiddellik weet die leser dat hy hom in die vaarwater van oorverligtheid bevind. Esterhuyse gebruik eers in die tweede paragraaf sy kenmerkende uitroepteken, gevolg deur vier ander. In sy bedankings verwys De Villiers na sy “veelsydige lewe” en “my ou maat Leon Wessels” (Kindle 138). Wessels beaam De Villiers se veelsydigheid en voeg “ruim gees” by (228). “Die hervormingsmantel het altyd gemaklik oor Dawie se skouers gehang” (211).

De Villiers is in Burgersdorp gebore. “Die dorp het destyds … ‘n belangrike rol gespeel in die stryd om die erkenning van Afrikaans, soos die Taalmonument op Burgerplein mense steeds vandag herinner” (260). Dit is ‘n misleidende formulering omdat daardie monument die Nederlandse taal gedenk. Nêrens in die boek wek De Villiers die indruk dat hy sterk oor Afrikaans voel of erken hy dat die huidige grondwetlike bedeling Afrikaans benadeel nie. Hy het in Afrikaans skoolgegaan en die Universiteit Stellenbosch (US) was Afrikaans toe hy daar studeer het. Later noem hy dat sy Engels nog gebrekkig was toe hy ambassadeur in Londen geword het: “My Engels was nie goed nie” (1807).

Sy nooienstoespraak in die parlement in 1973 is eentalig Afrikaans (3695) maar sy openingsrede by Kodesa in 1991 is eentalig Engels (3772) omdat De Klerk se Nasionale Party (NP) ingestem het dat die verrigtinge uitsluitlik in Engels sal wees. De Villiers se afskeidsrede in die parlement in 1997 is in sowel Afrikaans as Engels (3869). Hy het toe Afrikaans met die vorige bewindhebbers gepraat en Engels met die nuwe bewindhebbers. Hierdie drie toesprake en die taaltoestand waarin openbare skole en bv die US verval het, gee ‘n aanduiding van hoe Afrikaans agteruit geboer het weens die ooreenkomste wat tydens die grondwetlike onderhandelinge aangegaan is.

Die NP het soos volg met die ANC ooreengekom: “Die finale grondwet moes in pas wees met die beginsels wat in die tussentydse grondwet vervat is” (2569). Dit is nie gestand gedoen nie. De Villiers erken dat die NP die finale grondwet “uiteindelik teësinnig aanvaar” het (2574). Soos die gebruik in 1990/94 geword het, het die NP dus weer aan die ANC se eise toegegee. Die tussentydse of oorgangsgrondwet (1993) bepaal dat die status van Afrikaans nie ingekort mag word nie. Die ANC het die parlementêre meerderheid wat hy in die 1994-verkiesing behaal het, misbruik sodat die 1996-grondwet eerder bepaal dat die status van “die inheemse tale van ons mense” verhoog word (JC Steyn, Ons gaan ‘n taal maak, Centurion: Kraal Uitgewers, 2014, p 525-527). “Ons mense” en “inheemse tale” word sedertdien sodanig deur die ANC vertolk dat blankes en Afrikaans uitgesluit word en Engels in die praktyk eintlik die enigste amptelike taal geword het.

Tydens die Lancaster House-beraad (1979) het die Britse regering gesorg dat pleks van ‘n blanke bewind in Rhodesië ‘n swart bewind in 1980 in Zimbabwe aan die bewind gekom het. “Lancaster House het my oortuig dat ons uiteindelik dieselfde pad sal moet loop” (1095). Dit is heel moontlik met nawete geskryf, maar boesem by blankes sekerlik nie vertroue in in hierdie latere grondwetonderhandelaar nie. “Ek het my ook voorgeneem om voortaan uitgesproke en konsekwent die noodsaaklikheid van politieke veranderinge te bevorder” (1100), veranderinge wat geblyk het nie (altyd) verbeteringe te wees nie.

“John Vorster het geglo dat Suid-Afrika die VSA se sterkste bondgenoot in Afrika moet wees en daar het ‘n goeie [eerder dwase] verstandhouding tussen hom en veral die Amerikaanse minister van buitelandse sake, Henry Kissinger, ontwikkel. Vorster … het verhoudinge vergemaklik deur nie die bevryding van die laaste kolonies soos Mosambiek en Angola gedurende die 1970’s teen te staan nie en selfs ‘n bietjie [‘n erge eufemisme] druk op Rhodesië geplaas om wit minderheidsregering te laat vaar” (1470). Robert Mugabe het in 1980 aan die bewind gekom en aanvanklik “versoening met die wit ‘onderdrukkers’ gepredik” (1714).

In 1972 het De Villiers die politiek as NP-parlementslid vir Johannesburg-Wes betree. Hy was toe ‘n dosent aan die Randse Afrikaanse Universiteit. Die rektor, Gerrit Viljoen, het aan hom gesê: “Ons politiek het jong, verligte mense soos jy nodig. Ons het vernuwing nodig … nou is dit jou groot geleentheid om ‘n bydrae tot die Suid-Afrikaanse toekoms te maak” (1235). De Villiers erken: “My [verligte] sienings was voortydig” (1241) – moontlik as ‘n kompliment aan homself bedoel. “My siening was dat die Afrikaner ‘n sterk morele gewete het, maar dat dit aan die slaap geraak het” (1247). “Die morele gewete moes verder ontwaak; hy moes hom losmaak van hierdie Lasarus-doeke wat hom gebind het … Die skille het van jou oë geval … Namate ons mekaar leer ken het deur onderhandelinge, het ons ontdek hóé aan die slaap ons was” (1253). ‘n Alternatiewe siening is dat die NP-onderhandelaars tydens daardie onderhandelinge vas aan die slaap was en hulle by baie geleenthede met ‘n slap riem laat vang het. De Villiers is een van diegene wat verskoning vir apartheid gevra het: “At the plenary meeting of Codesa at Kempton Park, I used the opportunity to apologise on behalf of the National Party for the pain and sorrow caused to so many of our people” (3892). De Villiers het dit gedoen terwyl hy geweet het dat die meeste van sy kollegas in die kabinet en die oorgrote meerderheid NP-parlementslede nie met sy verskoningvraery saamstem nie.

“In die parlement het ek my van die begin geskaar by diegene wat Willem de Klerk (FW de Klerk se broer) later as ‘verligtes’ teenoor die ‘verkramptes’ beskryf het. Dié verdeling het soos ‘n verskuiwingslyn deur die party geloop” (1259). Willem het met jy pa, Jan, “baie keer vasgesit … oor sy verligte uitkyk” (1293). “Nadat hy [PW Botha] die Wet op Instromingsbeheer en die Wet op Gemengde Huwelike geskrap het en erken het dat Suid-Afrika een onverdeelde land met een burgerskap is, was apartheid morsdood” (1265). Hierna volg FW de Klerk se rampspoedige toespraak op 2 Februarie 1990, gevolg deur Kodesa. “Saam met Roelf Meyer en Leon Wessels was ek as leier van die NP-afvaardiging deurlopend by die veelparty-onderhandelinge in Kemptonpark betrokke” (1270). Hou in gedagte dat De Klerk en De Villiers Meyer en Wessels se seniors in die politiek was en al vier medeverantwoordelikheid vir hulle vergrype moet aanvaar. Die aanvaarding van die 1996-grondwet “was vir my persoonlik die hoogtepunt van my politieke loopbaan” (1270).

Toe De Klerk en De Villiers in 1973 hulle plekke as nuwe parlementslede ingeneem het, is in Rapport geskryf dat albei “‘n nuwe, verligte denke” verteenwoordig (1311). Die raad aan hulle was: “Moet nooit idees ondergeskik stel aan politieke gedienstigheid nie” (1316). Daarmee is vernuwing binne die NP bepleit; nie die ANC-gedienstigheid wat hulle latere politieke gedrag gekenmerk het nie. In 1974 het De Villiers “‘n pleidooi gelewer vir merietespanne” (1346). Die huidige resultaat hiervan is nie-meriete sportspanne gekies ingevolge raskwotas. Polities byderwets herhaal De Villiers deesdae nie sy pleidooi vir merietespanne nie. Teen die einde van 1973 voer onder andere De Klerk en De Villiers in Skotland samesprekings oor die afwenteling van politieke gesag van die sentrale regering na laer vlakke (1397), bv na die provinsiale en plaaslike vlak. Hiervan het bitter min tereg gekom omdat die ANC behep is met ‘n sterk sentrale regering, soos in kommunistiese lande. Daar was al sprake dat die ANC die provinsiale regerings wil afskaf omdat hy nie politieke beheer oor hulle almal het nie.

In 1976 het De Villiers en ander parlementslede Duitsland besoek en kennis met daardie federale regeringstelsel gemaak (1417). Aan die begin van die grondwetlike onderhandelinge was die NP ten gunste van federalisme maar die ANC was heftig daarteen gekant. Dit is een van baie opsigte waarin die ANC sy sin gekry het. In 1977 het De Villiers in die parlement gesê: “We have got to build a broad sense of patriotism that transcends colour” (1446). Hy voeg toe by: “Suid-Afrikaners moet bereid wees om baie prys te gee om die kosbaarste te behou. Suid-Afrika is spreekwoordelik weer besig met ‘n Groot Trek na ‘n nuwe toekoms en ons kan nie bekostig om onnodige bagasie soos uitgediende gebruike saam te neem nie. Wat ons nodig het vir oorlewing, is breë patriotisme wat oor die kleurgrense strek”(1446). Maar watter kosbaarhede moet behou word en wat is onnodige bagasie? Eiendomsreg? Afrikaans? Wet en orde? Doeltreffende landsbestuur? Geen rassediskriminasie? Nie-rommelstatus?

“Ek het van politieke kindsbeen af vanweë ‘n diepe sin vir geregtigheid ‘n ongemak gevoel met aspekte van die NP-beleid wat teen mense gediskrimineer het, tot hul nadeel” (2213). Hoogs eensydig skryf hy selfs van “hoe aaklig ons verlede was” (2828). Oor sy ambassadeurskap in Brittanje skryf De Villiers: “Die apartheidsbeleid in Suid-Afrika het dit moeilik gemaak om ‘n positiewe beeld van die land te bevorder” (1554). “Tydens Leon Wessels se besoek [aan Londen] het ek en hy baie oor die politiek gesels. Ek het vir hom gesê magsdeling is soos dood in die familie. Almal weet daarvan, maar niemand praat daaroor nie; maar dat dit onvermydelik is en dat Suid-Afrikaanse politici hulle maar daarop moet voorberei” (1668). Roelf Meyer het De Villiers as parlementslid vir Johannesburg-Wes opgevolg. “Dit was die begin van groot dinge vir hom” (1679).

PW Botha het hierna vir De Villiers as ‘n minister aangestel. Die De Villierse was al so lief vir Londen en die Britte dat:”Niemand wou toe terugkeer Suid-Afrika toe nie” (1760). Maar na minder as twee jaar moes hulle dit doen. De Villiers se twee jongste kinders is toe in ‘n Engelse laerskool in Pretoria geplaas (1814). As die De Villiers-egpaar egte Afrikaners was, sou hulle gretig van die geleentheid gebruik gemaak het om hulle kinders Afrikaanse skole te laat bywoon. Wat opval, is dat De Villiers se kinders en kleinkinders in groot mate verengels het. “In my Londen-dae het ek nog probeer om die regering se beleidsrigting te probeer verstaan en verdedig, maar die buitelandse blootstelling was ‘n invloed op my ontwikkeling en sekerlik ook my politieke denke” (1807).

De Villiers het die minister van handel en nywerheid en die parlementslid vir Piketberg geword. “My siening was dat entrepreneurstalent in die informele sektor gekoester moes word en nie vervolg word nie en dat niemand op grond van ras of kleur beperk moes word in sy ekonomiese deelname nie. Dit sou lei tot die herroeping van alle diskriminende wetgewing rakende Indiër-, bruin en swart sakelui om ‘n situasie te skep waar alle sakelui gelykwaardig was” (1882). Maar in die nuwe Suid-Afrika diskrimineer die ANC-regering deur sover moontlik net met nie-wit ondernemings sake te doen sodat daar in hierdie opsig van die (ekonomiese) gelykwaardigheid vir blankes geen sprake is nie.

Naas homself lys De Villiers die (oor)verligte Nattes as onder andere Piet Koornhof, Barend du Plessis, Pik Botha, Leon Wessels, Stoffel van der Merwe en Sam de Beer (1459, 1923). Roelf Meyer het later bygekom. FW de Klerk was aanvanklik nie een van hulle nie. Hy het moontlik eers opportunisties gekyk in watter rigting die wind waai. De Villiers skryf egter: “FW was nooit werklik in sy hart ‘n verkrampte nie” (2096). De Villiers noem hom “intelligent” en “pragmaties” (2096). Ook: “Hy was briljant. Hy was ‘n man wat wou versoen, hy wou almal saamvat” (2102) – oor die Rubicon en die afgrond met sy “kwantumsprong”? (2090). Van De Klerk se briljantheid is daar min tekens in die resultate van die onderhandelinge te bespeur. De Villiers skryf: “Vir die ‘nuwe Nattes’ was ‘n toekomstige meerderheidsregering eintlik onvermydelik” (1923). Maar dan moet dit voor die 1992-referendum uitdruklik aan die blanke kiesers gestel gewees het, dus dat dit gaan om oorgawe aan swart mag en nie om politieke magsdeling nie. Maar De Villiers klou vas aan die mite dat Kodesa oor magsdeling sou besin (2251).

“Met die steun van die verligtes het PW Botha dramatiese hervormings deurgevoer wat apartheid verder laat verkrummel en die politieke rigting verander het” (1929). “In Junie 1987 het ek tydens die tweede lesingsdebat oor die begroting in die parlement dit duidelik gestel dat die Nasionale Party aanvaar het dat die einde aangebreek het vir wit oorheersing” (1985). “Die NP se beleid was gefundeer in konsensus en die idee van magsdeling vir alle groepe, met groepsregte wat teen dominering beskerm word, was die enigste praktiese oplossing” (1990). Reeds in 1982 het PW Botha “‘n interpretasie van NP-beleid as ‘gesonde magsdeling’ goedgekeur” (2069). Van hierdie “enigste oplossing” het uiteindelik niks tereg gekom nie; nie van magsdeling nie en nog minder van die beoogde “gesonde” aard daarvan. Nelson Mandela wou, veral wat die blankes betref, niks van groepsregte weet nie en daar is deur die NP-onderhandelaars toegee dat net individuele regte erken word. Weens ongekwalifiseerde, algemene, volwassene-stemreg het slegs die swartes, vanweë hulle getalsoorwig, sedert 1994 die reg om alle ander groepe te oorheers. Dit is waarom Cyril Ramaphosa aan die blankes kan sê: Die ANC-regering gaan julle eiendom steel, sonder enige vergoeding, of julle nou daarvan hou of nie. In hierdie sin is daar geen magsdeling nie en weens die bevolkingsaanwas kan/gaan die swart oorheersing deurlopend in intensiteit toeneem.

Die Konserwatiewe Party “het mense bly dryf met die spook dat die Russe gaan oorvat en dat hulle maar net besig was om die ANC as ‘n front te gebruik” (2002). Hierdie konserwatiewes was nie ver verkeerd nie. Die “spook” in die sin van die rooi gevaar en die swart gevaar het in 1994 in die gestalte van die ANC, wat wesenlik kommunisties is, die politieke beheer in Suid-Afrika oorgeneem. Radikale ekonomiese transformasie en die ideaal van die nasionalisering van private eiendom ingevolge die Vryheidshandves van 1955 word al hoe meer ‘n (dreigende) werklikheid. Aanvanklik was De Klerk teen die deelname van kommuniste aan die onderhandelinge gekant, maar die ANC het aangedring op die insluiting van Joe Slovo en De Klerk het spoedig toegegee (2153).

“Ons [die NP] moes die inisiatief behou en die beste moontlike bedeling onderhandel” (2159). Daar word nie genoem vir wie hierdie bedeling die beste moet wees nie. Moontlik geld dit vir die swartes, maar sekerlik nie vir die land en vir die ander ras- of etniese groepe nie; sekerlik veral nie vir die blankes nie. “Aan die einde van sy toespraak [op 2.02.1990] het FW verwys na die regering se oorhoofse doelwitte wat vir alle redelike Suid-Afrikaners aanvaarbaar behoort te wees, onder meer [1] ‘n nuwe demokratiese grondwet, [2] algemene stemreg, [3] beskerming van minderhede sowel as van individuele regte, [4] vryheid van geloof en [5] ‘n gesonde ekonomie gegrond op bewese ekonomiese beginsels” (2164).

[1] Daar is uiteindelik op ‘n uiterste vorm van demokrasie ooreengekom waarin (soos in kommunistiese lande) eerder vir ‘n politieke party as vir kandidate in kiesafdelings gestem word. Die politieke partye besluit agterna op hulle suksesvolle kandidate. Anders as in bv Amerika kan kiesers nie eens stem vir wie hulle as staatshoof wil hê nie. Die meerderheidsparty besluit wie die staatshoof moet wees. Daardie mens is dus eerder die hoof van daardie party as die hoof van die land (en van al sy kiesers), gevolglik staan dit die staatshoof vry om bv die blankes aanstoot te gee deur valslik te beweer dat al die land se probleme in 1652 begin het.

[2] Algemene stemreg is ongewens in ‘n land waarin daar groot ongeletterdheid en oningeligtheid is en dus die wesenlike gevare van grootskaalse misleiding en intimidasie bestaan. Selfs misdadigers in tronke kan stem – iets wat bv in verskeie Amerikaanse state nie toegelaat word nie.

[3] Van die beskerming van minderheidsregte het, anders as in bv Amerika, eintlik niks tereg gekom nie. Die “wigte en teenwigte” (2353, 2479, 2507) wat hieroor sou waak, het geblyk fiktief te wees. Daar is gedienstig gebuig voor Nelson Mandela se vrees vir blanke minderheidsregte. Blankes mag bv nie enige vetoreg hê nie, want dit sou op die erkenning van hulle meerderwaardigheid neerkom.

[4] Vryheid van geloof is daar seker wel, maar vir die blankes sekerlik nie vryheid van uitdrukking nie. Swartes kan van blankes sê net wat hulle wil, maar blankes word nie eens toegelaat om geykte woorde met besondere seggingskrag te gebruik nie. Dan is versoening skielik belangrik, maar by owerheidsdiefstal van blankes se eiendom word versoening as ‘n geldige oorweging buite rekening gelaat.

[5] Rommelstatus dui nie op ‘n gesonde ekonomie nie. Ook nie sosialisme nie, wat al hoe duideliker onverdunde kommunisme gebaseer op nasionalisering word. Suid-Afrika as welsynstaat moet eerder in ‘n arbeidstaat omskep word; dus van “welfare” na “workfare” vorder. Let op hoe De Villiers die skuld vir die droogmakery weg van die NP-onderhandelaars probeer skuif: “Die sakewêreld … sou druk uitoefen op die ANC om nie die pad van nasionalisering te stap nie, maar ‘n markgeoriënteerde ekonomie te aanvaar” (2442).

“Ooreenkomstig die DF Malan Minuut het die ANC ingestem dat daar ‘n onmiddellike beëindiging sou wees van aanvalle by wyse van vuurwapens, profstowwe, ensovoorts, asook van die infiltrering van manne [terroriste] en van die militêre opleiding van ANC-lede [terroriste] in Suid-Afrika” (2235). Die ANC gee voor om ‘n politieke party te wees. Dan het sy lede sekerlik nie militêre opleiding nodig nie. Dit val op dat De Villiers nooit die term “terroris” in die konteks van die ANC gebruik nie, terwyl daardie gewelddadige instansie hom met oorgawe en doelbewus oor baie jare aan terreurdade skuldig gemaak het. De Villiers ken die woord “terroris”. Hy gebruik dit in die konteks van die 1972-aanval op Israeli-atlete by die Olimpiese Spele (1280).

De Villiers beweer die ANC het “die gewapende stryd afgesweer” (2218). Die ANC het in werklikheid valslik beweer dat hy geweld opgeskort het op voorwaarde dat die onderhandeling volgens sy wense verloop. ANC-kornuite wat nie vertroue werd is nie, is deur die NP-onderhandelaars vertrou. Dit het nie vir die ANC om hoë moraliteit gegaan soos hy homself graag voordoen nie. Al wat vir die ANC van belang was, was om ten alle koste die politieke mag te bekom, selfs al moet alles wat sedert 1652 opgebou is in die proses vernietig word. Geharde ANC-terroriste is deur De Klerk uit die gevangenis vrygelaat. Weens verslapte grensbeheer is toegelaat dat terroriste met wapens op groot skaal die land binnestroom. Nuwe terroriste is vryelik in bv die Transkei opgelei. Daardie neste is nie uitgewis nie omdat die “onafhanklikheid” van die Transkei erken is, net om daardie onafhanklikheid kort daarna te ontken met die oog op die einde van die “bevrydingstryd”.

Op ‘n uiters naïewe manier het die NP-onderhandelaars die ANC vertrou. Hoekom is so suksesvol van magsdeling na magsoorgawe gevorder? “Hoofsaaklik omdat ons [veral Roelf Meyer, Leon Wessels, Dawie de Villiers] en die ANC se hoofonderhandelaars [veral Cyril Ramaphosa, Joe Slovo, Mac Maharaj] met verloop van tyd ‘n onderlinge vertroue opgebou het en vrede nagestreef het” (2279). Volgens De Villiers was Meyer “ideaal vir hierdie soort situasie verpak” (2318). “Omdat hy [Meyer] graag kompomieë gesoek het, het van sy politieke kollegas hom soms as lou beskou en selfs van ruggraatloosheid beskuldig” (2324). Sedert 1994 word ons verplig om daagliks met die onverkwiklike gevolge van hierdie kompromieë saam te leef.

“Toe daar met die onderhandelinge begin is, het die konserwatiewe elemente in die regering bly vasklou aan die beginsels waaroor voorheen ooreengekom is en hulle het ooreenkomste wat bereik is as ‘n afwyking van magsdeling beskou. Iemand soos Hernus Kriel het veral baie stof hieroor opgeskop en na die ‘oorgawe’ van die onderhandelaars verwys. Van die verligtes het na die konserwatiewe kant oorgeswaai, sodat daar slegs vier ‘ware’ verligtes in die kabinet oorgebly het: ek, Fanie Schoeman, Leon Wessels en Roelf Meyer” (2386). Daar is natuurlik ook nog FW de Klerk en Pik Botha as verligtes. Wat hier baie duidelik gesê word, is dat die “konserwatiewe elemente” hulle by die mandaat gehou het wat die kiesers aan die NP gegee het, naamlik om te onderhandel met die oog op magsdeling. Volgens De Klerk se plegtige belofte voor die 1992-referendum sou die finale ooreenkoms in ‘n opvolgreferendum aan die blanke kiesers vir voor- of afkeuring voorgelê word. Verraderlik het hiervan niks tereg gekom nie. Wat ook duidelik uit die laaste aanhaling blyk, is dat die verligtes hulle aangematig het om mandaatloos van magsdeling na magsoorgawe te vorder. Die hoofverantwoordelik vir hierdie hemelskreiende immoraliteit berus by FW de Klerk, Roelf Meyer, Leon Wessels en Dawie de Villiers. Die bestaan van die huidige bedenklike politieke opset is hoofsaaklik aan hierdie vier te wyte. Pik Botha het hulle gesteun maar was nie deel van die onderhandelinge nie. De Villiers hou egter vol dat ons magsdeling het. Die 1992-referendum “sou FW ‘n mandaat gee om ‘n proses te begin wat sou uitloop op magsdeling, ‘n oordrag van mag uit die bestaande [blanke] strukture na al die mense in die land” (2473).

“Omdat FW ons [die enkele NP-verligtes] gesteun het, is dit vir ons moontlik gemaak om groter invloed uit te oefen oor die rigting wat die onderhandelings moet inslaan [dus om af te wyk van die mandaat]. Roelf het geglo dat dit vernietigend is om vir oorblysels van magsbehoud te veg en het die NP-kabinet aangespoor om weg te beweeg van die gedagte van minderheidsregte na dié van ‘n meerderheidsregering. Dit sou onvermydelik lei tot ‘n dieper breuk tussen ons verligte onderhandelaars en die res. Daar was veral ses lede wat kwaai teenstand gebied het en na wie FW verwys het as die ‘ses anti’s’: Hernus Kriel, Tertius Delport, André Fourie, Danie Schutte, Rina Venter en Japie van Wyk” (2391).

Tertius Delport het die kern van die probleem geïdentifiseer en hom onderskei deurdat hy De Klerk wou donder. Toe dit blyk dat De Klerk se ooreengekome magsdeling neerkom op hoogstens vyf jaar (in werklikheid minder as twee jaar) van NP-minderheidsverteenwoordiging in die Mandela-kabinet het Delport “na FW se kantoor gestap en aan sy deur geklop. Toe hy oopmaak, het ek hom aan sy baadjielapelle gegryp en uitgeroep: ‘Wat het jy aangevang? Jy het die land weggegee. Jy het kinders laat onderhandel. Wat ons nou het, is nie magsdeling nie; dit is konvensionele meerderheidsregering. Ons het alle mag verloor'” (Hermann Giliomee, Die laaste Afrikanerleiers, Kaapstad: Tafelberg, 2012, p 424).

De Villiers skryf: “Daar was ‘n gevoel dat FW baie meer direk aan die onderhandelingsproses moes deelneem om self direk leiding te gee oor kwessies wat nie alleen deur die NP-koukus en die kiesers aan hom toevertrou is nie, maar waarmee hy ook besonder vertroud was” (2324). “Ek moet sê ek was baie lojaal teenoor FW en het hom altyd in sy afwesigheid probeer beskerm” (2591). “Sommige het … daarop gewys dat FW met die beroering in sy persoonlike lewe en sy liefdesverhouding met sy latere vrou, Elita Georgiadis, nie sy volle aandag aan landsake kon gee nie. Hy het haar vanaf 1989 geken en het tot met sy uittrede in 1997 met hierdie emosionele kwessies geworstel en dit sou naïef wees om te dink dat dit nie ‘n invloed gehad het op sy betrokkenheid en leiding nie” (2597). By hierdie lewensbelangrike onderhandelinge was De Klerk dus deeltyds en sydelings betrokke.

“Ek glo [soos De Klerk] die grootste sukses van die onderhandelinge vir ons verligtes was dat die oorgangsgrondwet ‘n moontlike bloedige revolusie voorkom het en ‘n vreedsame verkiesing tot gevolg gehad het” (2597). De Klerk, De Villiers, Pik Botha en Meyer is in 1994 as ministers in Nelson Mandela se kabinet aangestel. “Toe die party [NP] nie daarin kon slaag om magsdeling in die finale Grondwet neerslag te laat vind nie, het die NP hom in ‘n moeilike posisie en sonder legimiteit bevind. Die party se eer [!] was op die spel en op 9 Mei 1996 het ons besluit om die RNE [Regering van Nasionale Eenheid] op alle vlakke van die regering te verlaat. “Die situasie [was] so dat die ANC … in elk geval gedoen het wat hy wou” (2683). Die uiteinde was dus oorgawe aan swart mag.

“Die nuwe Grondwet is op Woensdag 8 Mei 1996 in die parlement aangeneem en in sy spreekbeurt het FW die redes aangekondig waarom die NP vir die wet gestem het. Hy het sterk bedenkinge uitgespreek oor ‘n aantal aspekte, soos die afwesigheid van magsdeling[!]” (2660). Hy het dus erken dat hy (klaaglik) misluk het in wat hy belowe het. Sedertdien het De Klerk blankes telkens aangemoedig om hulle op hierdie grondwet te beroep. Noudat owerheidsdiefstal van blanke eiendom beoog en wysigings aan die grondwet in die vooruitsig gestel word om blankes verder te benadeel, het De Klerk se aanbevelings opgeraak en behoort selfs hy te besef dat sy kwantumsprong ‘n volslae mislukking was en al hoe meer sodanig word.

Maar De Villiers bly klou aan strooihalms: “Daar [is] min wat ons anders kon gedoen het as ons dit weer sou moes doen” (2759). Maar let op die groot gaping tussen enersyds wat met die 1994-verkiesing en die 1996-grondwet bereik is en andersyds wat De Villiers in sy Kodesa-openingsrede in 1991 in die vooruitsig gestel het: “The National Party has … committed itself to voting rights for all, but with effective checks and balances which will prevent the abuse of power, which inevitably results in domination and oppression. A true and a sustainable democracy is based on majority rule, but in plural societies that rule is always conditional on the fair treatment of, and meaningful participation by, minorities” (3785). “In a country with diversities such as ours, the concentration of power in an all-powerful central government simply could not serve the best interests of our people” (3790). “We have committed ourselves to strive for a free and non-racial democracy without any form of domination. To that we are committed and from that we shall not deviate [!]” (3802). Dit is ‘n feit dat ons sedert 1994 met ‘n ANC-regering opgesaal sit wat doen net wat hy wil, bv poog om sover moontlik swartes te bevoordeel en blankes te benadeel. Van die volgende voorneme het niks tereg gekom nie omdat dit bloot daarop ingestel was om konserwatiewe blankes te sus: “The National Party will … endeavour to have the principle of self-determination for nations placed on the agenda of Codesa” (3851). De Klerk het ontpop as een van die grootste teenstanders van ‘n tuisland vir Afrikaners.

Op 30 Junie 1996 het die NP uit die RNE onttrek. De Klerk het terselfdertyd as adjunkpresident bedank. “Op daardie stadium het die ANC reeds ‘n bestuurstyl ontwikkel waarin min respek teenoor die parlement betoon word en selfs minder teenoor die opposisie” (2677). Dit lyk asof De Villiers steeds nie besef dat die ANC primêr in outoritêre politieke mag belangstel nie. Dit gaan vir die ANC glad nie om demokrasie in die sin dat al die inwoners van die land gedien moet word nie. Op die oomblik verkry die ANC meerderheidsregering via die stembus. Dit is vir die ANC bloot die huidige praktiese weg na outoritêre swart mag, dus sodat besluite van die ANC (geneem in Luthuli-huis en nie soseer in die parlement nie) kan geld. Maar De Villiers verkies om die wesenlike aard van die ANC mis te kyk en te dink dat ‘n goeie toekoms op Suid-Afrika wag. In 1997, by sy uittrede uit die politiek, het hy gesê: “Our future must never ever again allow racial prejudice to exist and develop and authoritarian rule to take hold of our country” (3904).

De Villiers probeer om die nuwe Suid-Afrika so gunstig moontlik voor te stel. “Die merkwaardige ding vir my is dat ons ‘n vreedsame [!] oorgang gehad het. Geen individu het sy eiendom verloor nie, besighede gaan voort om sake te doen, boere boer steeds en mense reis. Dinge gaan baie aan soos in die verlede” (2770). “Ons het ‘n Grondwet wat beter is as baie wat ek ken en ‘n Handves van Regte wat nie net swart regte nie, maar in besonder [!] ook wit regte wanneer dit kom by iets soos besittings. Nou, ná ‘n tydperk van heronderhandeling [?], is daar baie min in die nuwe Grondwet waaroor ons kan kla dat dit totaal verkeerd en onaanvaarbaar is. In sy geheel is dit ‘n baie goeie Grondwet” (2776).

“Wat diegene wat kritiseer vergeet, en veral aan die regse kant, is dat die ANC of die nuwe regering sekerlik dinge wil regstel wat baie jare lank verkeerd geloop het. Een van sy beleidsmaatreëls [wat in die Grondwet staan en sonder keerdatum is] is regstellende aksie, waarmee ons saamstem [dus daar kan maar teen blankes gediskrimineer word]. Al waarmee ons verskil, is die manier waarop dit toegepas word … In sy geheel glo ek dit was [? is] ‘n goeie proses” (2782). De Villiers is klaarblyklik onredbaar linksgesind. “My [liberale] beskouings … is versterk deur baie ondervindings, wat een van die redes was waarom ek soveel bevrediging kon vind in my betrokkenheid by die oorgang” (2863). Hy beskou homself dus steeds met trots as een van die NP-grondleggers of (soos die Amerikaners sou sê) “founding fathers” van die nuwe Suid-Afrika.

“Ons het nou ‘n nierassige demokrasie [wat op ‘n blatant rassistiese grondslag teen blankes diskrimineer] … Vir my was die energie wat ek gegee het aan transformasie en die opwinding wat dit gegenereer het, die drome wat ek gedroom het, die visie wat ek gehad het, nou alles volbring” (2869). “As ek terugkyk, was die oorgang na demokrasie die hoogtepunt … Ek het gevoel in my leeftyd het ek in die politiek die beste bereik waarvoor ek kon hoop” (2875).

Toe De Villiers na sy politieke loopbaan plus bykans agt jaar in die buiteland na Stellenbosch terugkeer om daar af te tree, is hy “grootliks verras met die kultuurskok wat ons hier getref het” (3405). Hy verskaf geen besonderhede nie, maar dit moet onder meer te make hê met die ewe verligte transformasiebedrywighede aan die Universiteit Stellenbosch en die verswarting, verengelsing en agteruitgang van die dorp. Het De Villiers polities tot inkeer gekom? Glad nie. Net so min of minder as De Klerk, Meyer en Wessels.

Leon Lemmer: Transformasie in Mosambiek

Ek het al oor baie lande geskryf, maar nog nie oor Mosambiek nie. Ek onthou Mosambiek as ‘n ordelike Portugese kolonie waar Suid-Afrikaners in die vorige eeu graag vakansie gehou en visgevang het. In die midde- of sementstad van Lourenço Marques was daar pragtige ou Portugese geboue soos die spoorwegstasie en indrukwekkende moderne geboue soos die Hotel Polana. Dit was Lissabon in Afrika. In die groot kampeerterrein het ‘n mens feitlik net Afrikaans gehoor. Beira was ook ‘n stad met ‘n aantreklike Europese atmosfeer.

Mosambiek en ons ander buurlande, Zimbabwe en Namibië, en die eertydse Britse protektorate, Lesotho, Swaziland en Botswana, asook die oud-Portugese kolonie Angola, is met Suid-Afrika se omstandighede en geskiedenis ineengestrengel. Dit was verhelderend om Jacinto Veloso se outobiografie te lees vir die (eensydige) perspektief wat dit op die onlangse by uitstek politieke geskiedenis van Mosambiek en Suider-Afrika bied: Memories at low altitude: The autobiography of a Mozambican security chief (Cape Town: Zebra Press, 2012, 288p; Amazon Kindle $11,40 ). Hierdie werk is oorspronklik in 2006 in Portugees gepubliseer.

Die “low altitude” in die boektitel verwys na die feit dat die outeur ‘n opgeleide vlieënier is. Sy ma was oor sy veiligheid bekommerd (Kindle 412), gevolglik het hy belowe “I’ll always fly slowly and at low altitudes” (419). Die titel verwys eintlik na sy intieme, eerstehandse kennis van wat op grondvlak in Mosambiek se politiek gebeur het: “This book is written as a low-altitude reconnaissance flight, flying over the land … and the truths and lies of recent history, to verify, recognise and report the facts” (108). Hierdie feite, soos vertolk deur Veloso, is bv dat Portugal ‘n fascistiese staat was en dat Suid-Afrika ‘n apartheidsregime gehad het. In die voorwoord kry ‘n mens ‘n bietjie moed vir sy siening wanneer hy vertel hoe Mosambiek die slagoffer van die Oos/Wes-stryd tussen kommunisme en imperialisme was. Na politieke onafhanklikheid in 1975 het die Mosambiekse regering hom aanvanklik by die kommuniste geskaar, maar van 1983 en veral 1990 af in groter mate by die Weste. In 1995 het Mosambiek lid van die Statebond geword; die enigste Statebondsland wat nooit deel van die Britse Ryk was nie.

Veloso was ná politieke onafhanklikheid nie net die Mosambiekse sekuriteitshoof nie, maar later ook ‘n minister wat agtereenvolgend vir verskillende portefeuljes verantwoordelik was. Graça Machel, gebore Simbine in 1945, was die Mosambiekse onderwysminister (1975-1989), maar word skaars in die boek genoem (47, 1005). Sy het in 1975 met Samora Machel (1933-1986) getrou, wat toe reeds vyf kinders gehad het. Hulle het twee kinders bygevoeg. Graça was daarna die derde vrou (1998-2013) van Nelson Mandela. Die getransformeerde Universiteit Stellenbosch het weens onblusbare kruipsug in 2008 ‘n eredoktorsgraad aan haar toegeken. Dalk uit erkentlikheid vir die kommunistiese indoktrinasie wat sy op Mosambiekse skoolkinders losgelaat het – kyk hier onder. Of moontlik weens hierdie gemene skuif: Die terroriste wat landmyne geplant het, moet nie verantwoordelik gehou word vir die koste van hulle opruiming nie, maar wel diegene wat die landmyne vervaardig of verskaf het (South African History Online).

Soos in Suid-Afrika was die Khoi-San die eerste inwoners van Mosambiek. Die intog van swartes het eers later plaasgevind. Voor die jaar 1000 was daar reeds Arabiese handelaars in hierdie gebied. Die naam Mosambiek is ontleen aan die naam van een van die Arabiese heersers. Mosambiek het Portugese setlaars gehad dekades voordat Hollandse blankes in 1652 in Tafelbaai geland en hulle hier gevestig het. Veloso is ‘n blanke van Portugese afkoms wat in 1938 in Lourenço Marques/Maputo, Mosambiek, gebore is (340), maar hy reken dat Mosambiek aan die swartes behoort. Hy noem die blankes setlaars, maar nie die Asiate, bv Indiërs en Chinese, wat hulle heelwat later in Mosambiek gevestig het nie. Hy loof diegene wat aan sy kant “in the struggle for the elimination of colonialism and apartheid in southern Africa” was (28).

Veloso het sedert 1956 naskools in Lissabon, Portugal, aan die Militêre Akademie studeer (369) en later opleiding as vlieënier aan die lugmagbasis in Sintra (454) en ook in Spanje (461) en Duitsland (481) ontvang. “In Lisbon at the time there was plenty of anti-colonial and anti-fascist political agitation among students from the colonies … I learnt about the injustice and immorality of the oppression, exploitation and humiliation of human beings by other human beings. The social contrast between the reality of Lisbon, where I was living, and the miserable conditions in my grandparents’ village in Beira Alta, where I spent my holidays, taught me that it was necessary to fight fascism in Portugal and to sweep away colonialism in what were called the ‘overseas provinces'” (392). Vroeg in 1962 was Veloso terug in Mosambiek (494) as ‘n toetsvlieënier gestasioneer in Beira (508). In die jare sestig was daar Portugese vlieëniers wat terrorisme in Mosambiek entoesiasties beveg het, met as leuse op hulle helms: “Make love and war” – na aanleiding van die leuse van die Blommekinders: “Make love, not war.”

Op 12 Maart 1963, toe hy 25 jaar oud was, het Veloso se politieke bedrywighede daadwerklik begin. Hy en ‘n ander blanke Mosambieker, João Ferreira, van wie ‘n mens daarna nie veel hoor nie, het in ‘n Harvard-vliegtuig uit Mosambiek na Dar es Salaam in Tanzanië (polities onafhanklik sedert 1961) ontvlug en om politieke asiel aansoek gedoen. Die Harvard T-6 word beskryf as “an American two-seater plane normally used for training, but which the French had adapted for ground attack in the war in Algeria [1954-1962]. Portugal had purchased from France a number of these planes, which were equipped with machine guns, rockets, bombs and other ground-attack materials” (164). “I had reached the conclusion that the only valid anti-colonial position I could take was to desert with great international fanfare, drawing the attention of all to the fact that the war being prepared against the anti-colonial independence movement [Frelimo] was unjust, and to the need to fight against the Salazarist regime” (298). António Salazar was die eerste minister van Portugal (1932-1968).

Veloso en Ferreira wou by die Mozambique Liberation Front/Frelimo, gestig in 1962, aansluit en die Portugese koloniale bewind beveg. Samora Machel het in daardie stadium as ‘n verpleër in Lourenço Marques gewerk (200). “Samora ended up leaving the country some weeks before us, passing first through Swaziland and then through South Africa before boarding a commercial flight out of Botswana at the beginning of March. He occupied a seat which should have been filled by an African National Congress (ANC) member, but which ANC leader Joe Slovo had given to Samora at the last moment” (208). Later het Machel vir Veloso graag beskryf as “the first aircraft hijacker in the world” (242), asof dit ‘n prestasie is.

Die twee asielsoekers het sewe weke in tronke in Tanzanië deurgebring en is daarna na Kaïro in Egipte. Die Harvard-vliegtuig “was taken to pieces” in Dar es Salaam (249). Hulle kontak met Frelimo was aanvanklik via die ANC in Suid-Afrika (263). Veloso het vier maande lank in Kaïro vertoef (577) en kennis gemaak met “vryheidsvegters,” bv ANC- en Swapo-kamerade, almal deurtrek met Marx en Lenin se idees, waarteen Veloso geen beswaar opper nie. In September 1963 is hy na Algerië. “Like Cairo, Algeria was filling up with exiles fighting for the freedom of their countries. Algeria, which had only been independent for a short period, had already decided to do its utmost for the liberation of Africa” (690). Algerië, wat as ‘n Franse kolonie ‘n miljoen blanke inwoners gehad het, was die eerste blanke Afrika-domino wat in 1962 geval het. Daarna het die blanke bewinde in Afrika die een na die ander soos ‘n kaartehuis ineengestort, ook dié met Afrikaners as inwoners, bv Kenia (1963), Angola en Mosambiek (1975), Zimbabwe (1980), Namibië (1990) en primêr weens ruggraatloosheid ook Suid-Afrika (1994).

Naas Frelimo was daar in Algerië ook verteenwoordigers van die Angolese MPLA en van Portugal se ander Afrika-kolonies, Guinea-Bissau en Kaap Verde, asook terroriste wat teen die Brasiliaanse regering gekant was. Brasilië, die enigste Portugeessprekende land in Suid-Amerika, is sedert 1822/25 onafhanklik, maar kommuniste het ook daar politieke verandering begeer en in Algerië daaroor gekonkel. Ter ondersteuning van hulle het Veloso, met ‘n vals Portugese paspoort (893), Argentinië en Uruguay besoek (886). Die Brasiliaanse uitgewekenes in Algerië het die Amerikaanse asook die Duitse ambassadeur in Algerië ontvoer om die vrylating van terroriste in aanhouding te bewerkstellig (873). ‘n Vals paspoort (633) het Veloso in staat gestel om in 1963/64 ‘n jaar lank in Frankryk te werk (690).

Voor Mosambiek se onafhanklikheid het Veloso meesal in Algerië as tegnikus vir die nasionale lugdiens gewerk. In 1966/68 was hy ‘n onderwyser aan die Mosambiekse Instituut in Dar es Salaam (704), waar Mosambiek se geskiedenis herskryf is (773) en die skoliere geleer is om bv kaarte te teken wat militêr bruikbaar was (753). Die direkteur van hierdie skool was Janet Johnson (gebore in 1935), die blanke Amerikaanse vrou van die swart Mosambieker, Eduardo Mondlane (1920-1969), die eerste president van Frelimo (767). Hy is gedood toe ‘n briefbom ontplof het (835). Veloso gee die Portugese geheimediens die skuld hiervoor (3239). Samora Machel het Mondlane as president van Frelimo opgevolg. Later was Veloso voltyds ‘n Frelimo-verteenwoordiger in Algerië ten einde sowel inligting as fondse in te samel (886). Hy is ook daar met Teresa Gaivão, ‘n Portugese kommunis wat in Mosambiek gebore is, getroud (985).

Op 25 April 1974 was daar ‘n suksesvolle militêre staatsgreep in Portugal, onder die leiding van António de Spínola, wat vir enkele maande die Portugese president geword het. Frelimo het dadelik onafhanklikheid vir Mosambiek geëis op grond van die mate waarin hulle met terrorisme in die sentrale en noordelike dele van Mosambiek geslaag het. Spínola se reaksie was: “That can’t happen! We have to find another solution. If necessary, I will telephone Nixon or John Vorster and ask them to send troops to Mozambique” (1069). Hierdie opsie is “‘Vietnamising’ Mozambique” genoem (1069). Op 7 September 1974 is suksesvol met die Portugese regering vir onafhanklikheid onder ‘n Frelimo-regering onderhandel (1076). In die geval van Mosambiek was daar net een terreurgroep, naamlik Frelimo, wat op eiendomsreg van die land aanspraak gemaak het. In die geval van Angola was daar drie terreurgroepe, MPLA, FNLA en UNITA, gevolglik het Portugal die land bloot aan die Angolese bevolking oorhandig, wat tot ‘n burgeroorlog tussen hierdie drie terreurgroepe gelei het. Soos in die geval van sy ander Afrika-kolonies, Guinea-Bissau en Kaap Verde, asook São Tomé en Principe, het Portugal deur hulle onafhanklik te verklaar holderstebolder van hulle almal in 1974/75 ontslae geraak.

Onmiddellik was daar ‘n “ultra-colonialist settler revolt” in Mosambiek (1090) in die vorm van bv “the occupation of the radio premises, the airport and the daily paper Notícias (1117). Lourenço Marques “was totally barricaded in response to the revolt of the settlers” (1097). Tot hulle eer het hierdie blankes nie goedsmoeds oorgawe, sonder ‘n verkiesing, aan die Frelimo-terroriste aanvaar nie. Veloso noem dit ‘n “far-right settler putsch” (1097). Hy het na Mosambiek teruggekeer. Op 20 September “the Transitional Government and the Joint Military Commission took office” (1110); dus die samespanning van die Portugese regering en Frelimo teen die blanke Mosambiekers. In 1990/94 sou die NP-regering en die ANC op ‘n soortgelyke manier ten koste van die blankes konkel. Veral Zambië het gehelp om uitgeweke Frelimo-terroriste terug na Mosambiek te karwei (1110).

“A few days after the Transitional Government took office, there was an attempted coup d’état in Lisbon on 28 September, led by forces of the far right who supported General Spínola. At the same time, in Beira and in Tete, we detected the start of the recruitment of mercenaries” (1117), waarby bv Mike Hoare betrokke was. “After the failure of the [28] September coup in Lisbon, Spínola resigned as President, and General Costa Gomes was appointed in his place” (1157). “Some of the far-right settlers set up a party called FICO, the Portguese word for ‘I’m staying’. They didn’t” (3310). “The FICO movement, also known as Moçambique Livre (‘Free Mozambique’), did not take us by surprise. In fact, we already had information from reliable sources that the PRIDE [“International Police for the Defence of the State (Portuguese secret police under fascism)” (139)], in coordination with the Central Intelligence Organisation (CIO) of Rhodesia, headed by Ken Flower, and the apartheid regime’s military, were planning to destabilise Mozambique” (1124). Ná Zimbabwe se onafhanklikheid in 1980 het Flower egter hartlik met Robert Mugabe en ander terroriste saamgewerk.

“The rebel’s plans collapsed when, at the last moment, the then South African Prime Minister, John Vorster, gave orders to the military forces based at Komatipoort near the border not to cross into Mozambique. Vorster had apparently promised Zambian President Kenneth Kaunda that South African troops would not intervene in Mozambique” (1131). “From the politico-military viewpoint, 25 April [1974] took the apartheid and Ian Smith regimes by surprise. It had never crossed their minds that their main ally, the Portuguese colonial-fascist regime, might drop dead so suddenly” (1157). Vorster het in die hande van Kaunda en die terreurbewegings gespeel en in die tweede helfte van die 1970’s ook die blanke bewind in Rhodesië vir die honde gegooi. Ná Vorster het PW Botha ‘n mate van weerstand teen terroriste gebied, wat egter onder FW de Klerk heeltemal verkrummel het. Die Mosambiekse blankes het nie so maklik gaan lê nie. Al was hulle ‘n gideonsbende het die Potugese kommando’s op 20/21 Oktober 1974 in opstand gekom (1214, 1309). Dit het “36 deaths and hundreds of injuries” tot gevolg gehad (1227). In Suid-Afrika het die ANC-regering later die kommandostelsel, wat ter blanke beveiliging veral in die landelike gebiede hoogs suksesvol was en plaasaanvalle bekamp het, sonder slag of stoot ontbind.

Sowat ‘n kwart miljoen blanke Portugese het die land verlaat. “The creation of a refugee support institute in Portugal, with substantial financial resources granted by the Americans, encouraged and accelerated the flight of Europeans to Portugal” (1255). Dieselfde het met onafhanklikheid teen ongeveer dieselfde tyd in die ander Portugese kolonies in Afrika gebeur. “It was this psychosis, this fear of communism, that induced the majority of the Portuguese to flee” (1261).

Wat Veloso verkies om te verswyg, is dat die Frelimo-regering alle skoolkinders met kommunistiese ideologie wou indoktrineer, met Graça Machel as onderwysminister, al het sy weens haar ondermyning van en spioenasie op die Portugese regering nooit in Lissabon naskools afstudeer nie. Sy het na Switserland gevlug. Daar was blankes wat graag in Mosambiek wou aanbly omdat die lewensomstandighede in Portugal vir hulle glad nie gunstig sou wees nie. Weens die Frelimo-regering se kommunistiese verknogtheid het hulle verplig gevoel om Mosambiek te verlaat. Jare later het Samora Machel erken dat die kommunistiese rigting wat aanvanklik ingeslaan is, ‘n fout was; dat die land as gevolg daarvan noodsaaklike kundigheid verloor het en die land se ontwikkeling gevolglik ernstig vertraag is.

Asiate, bv Indiërs en Chinese, het Mozambiek ook op groot skaal verlaat (1255, 1269, 1349). Die Chinese het geredeneer: “We escaped from communist China, and now here comes Mao Tse-tung again” (1268). Veloso beweer: “With hindsight, I can say that the Western secret services, the apartheid regime and the CIO [Central Intelligence Organisation] of Ian Smith encouraged, in a coordinated way, the spreading of such rumours, which sought to foment social instability and stir up panic in independent Mozambique” (1349).

By die onafhanklikheidsplegtigheid op 25 Junie 1975 het Samora Machel as president van Mosambiek “the People’s Republic of Mozambique” (1193) uitgeroep en die “workers, peasants [and] fighters” geloof (1185). Die misdadigheid, gewelddadigheid en terrorisme van Frelimo is ryklik beloon. Sonder ‘n verkiesing het Mosambiek ‘n kommunistiese eenpartystaat geword. Joaquim Chissano was die eerste minister (1322). Privaat eiendom is genasionaliseer. In Desember 1975 het muitery onder die Frelimo-soldate uitgebreek, wat na drie dae onderdruk is (1309, 1356). Veloso beweer: “It was … clearly shown that the South African secret service had fomented all the intrigues that had led to the rebellion” (1362).

As kommunistiese swart Afrikastaat wou Mosambiek graag die internasionale boikotte teen Suid-Afrika soveel moontlik steun. Een van die grootste probleme was dat meer as 100 000 Mosambiekers in die Suid-Afrikaanse myne gewerk en meer as ‘n halfmiljoen Mosambiekers in Suid-Afrika gewoon het (1362). “The South African government paid Mozambique in gold 60 per cent of the wages of each Mozambican migrant mineworker, at the fixed price of $35 an ounce. This allowed the colonial government to make extraordinary profits by selling this same gold on the international market, notably in London, for three or four times the official price” (1917). “This was an indirect way in which apartheid subsidised the Portuguese colonial regime. The South African government had no interest in offering the same subsidy to an independent Mozambique” (3342). “Immediately after Mozambican independence, the Pretoria regime scrapped the contract” (1917). Ook: “Pretoria had imposed a virtual boycott on the port of Maputo” (1923).

Mosambiek “did not have the economic conditions to survive on its own immediately after independence, when South Africa scrapped the payment in gold of the deferred wages of Mozambican miners” (3009). Daar is die standaardbeskuldiging dat kolonialisme uitbuiting was, maar sodra ‘n kolonie onafhanklik geword het, kon dit meesal nie finansieel oorleef nie. Onafhanklikheid beteken dus bloot (‘n mate van) politieke onafhanklikheid; nie ekonomiese onafhanklikheid nie. Bloot ‘n mate van onafhanklikheid omdat sulke lande, bv Mosambiek, uitgelewer was aan die Oos/Wes-magstryd.

“We condemned apartheid, and we maintained good relations of solidarity and support for the ANC” (1369). “We had no diplomatic relations with South Africa” (1930). In 1976 het Mosambiek sankies, soos voorgeskryf deur die Verenigde Nasies, teen die blanke bewind in Rhodesië ingestel (1369) en sy grens met daardie land gesluit (1567). “This increased the tension in the region, and brought the Smith regime to intervene militarily in the internal questions of Mozambique” (1376). Veloso noem nie die ander sy van die munt nie. Robert Mugabe se terroriste het uit Mosambiek teen Rhodesië geopereer en Joshua Nkomo s’n uit Zambië. Wanneer Rhodesiese magte oorgrensoperasies uitgevoer het om die moordbendes te neutraliseer, het hierdie terreurgroepe moord geskree.

Op ‘n soortgelyke manier het die terroristiese ANC uit Mosambiek Suid-Afrika probeer indring; dikwels via Swaziland en ook uit Lesotho en Botswana. Mosambiek “provided military support to the infiltration of trained men and weaponry into South Africa (and also often made clandestine use of Swaziland’s territory)”(1601). Die opleiding van ANC-terroriste is egter eerder in Angola en Tanzanië as in Mosambiek gedoen. Wanneer Suid-Afrika oorgrensaanvalle gedoen het, is luid beswaar gemaak. Toe reeds het die ANC-kamerade van die veronderstelling uitgegaan dat hulle stryd vlekkeloos en blanke Suid-Afrikaners se weerstand boos is.

In die PW Botha-era (1979-1989) is terrorisme steeds daadwerklik bestry, veral in die eerste helfte van daardie termyn. Daarna het vermurwing begin intree. In 1975 het die weerstandsbeweging Renamo in Mosambiek begin veg teen die kommunistiese bewind in Maputo. Renamo is deur sowel Rhodesië as Suid-Afrika finansieel en militêr ondersteun. Hulp het van ontwortelde blanke en ook swart Mosambiekers gekom. Renamo se magsetels was by Gorongosa in Sentraal-Mosambiek en Nampula in Noord-Mosambiek, waar Renamo ook op steun van die Hastings Banda-bewind in Malawi kon reken (2589). Hierdie burgeroorlog het die Maputo-bewind uitgeput. “The conflict … was destroying Mozambique” (2975).

“The US administration had begun humanitarian support to Mozambique in 1982” (2459). In 1984 is kommunisme amptelik afgelê “to give priority to agriculture and food production” (2342). “A new development strategy for the country was drawn up and implemented” (3009). Aansoek om bystand is by die Wêreldbank en die Internasionale Monitêre Fonds gedoen (1417). In 1987 “we embarked on the first structural adjustment programme, with the devaluation of the metrical [currency] and the introduction of measures favouring the reactivation of the market” (2982). “With these steps we demonstrated our intention to adhere to the Western economic model” (2397). Maar polities was daar “a policy of clear independence and non-alignment with any blocs or powers” (2479).

In 1984 is die Nkomati-verdrag tussen Mosambiek en Suid-Afrika gesluit (1951). Dit het glo om “non-aggression and good neighbourliness” gegaan (2046). Mosambiek was bang dat Suid-Afrika hierdie land militêr sou inneem. Maar let op Veloso se mislike siening: “We had to deal with a white South African mentality made sclerotic by years of isolation and a Boer culture of segregation” (2109). Die kern van die ooreenkoms was dat Mosambiek sy ondersteuning aan die ANC sou staak en Suid-Afrika syne aan Renamo. Veloso se vertolking is egter:”The essential objectives of Nkomati [were] the preservation of national independence and the guarantee [!] that the ANC would continue to have a base of action in Mozambique to operate inside South Africa” (2173). “I should add that the infiltration of heavy weaponry into South Africa occurred after the signing of the Nkomati Accord – and everything went well!” (2179). “In practice, we took part and we closed our eyes to these violations of the Accord, in support of the just cause of the ANC” (2186). Heeltemal tereg het die Suid-Afrikaanse regering toe nie sy hulp aan Renamo gestaak nie. Die “good neighbourliness … [was] of an economic nature” (2248).

Op 19 Oktober 1986 het Samora Machel by Mbuzini, in die Lebombo-gebergtes in Suid-Afrika en digby die grens met Mosambiek, omgekom toe die Tupolev-vliegtuig met ‘n Russiese bemanning neergestort het (2513). Die radartoerusting van die vliegtuig was buite werking (2534) en daar was ‘n “false signal from the radio beacon leading him [the pilot] wrongly in the direction of Mbuzini, rather than Maputo” (2541). Maar “all the evidence pointed towards pilot error” (2527). Ondersoeke deur Suid-Afrika en die Sowjetunie het tot die gevolgtrekking gekom “that the crash was caused by human error” (2603). Veloso verkies egter om enersyds te beweer: “It is very likely that the South African secret services did not act on their own in the murder [!] of Samora Machel” (2541) en andersyds om die Sowjetunie van medepligtigheid te verdink, want Machel “betrayed the Soviet camp” (2541) vanweë “Mozambique’s apparent slide towards the West” (2555). Veloso noem dit “the transition from ‘scientific socialism’ to ‘democratic socialism'” (2562). Die Russe het Veloso as ‘n “social democrat” beskou (2836) maar hy het jare lank skynbaar geen probleem daarmee gehad om met fundamentalisties-Stalinistiese kommuniste saam te werk nie.

In Julie 1989 het FW de Klerk met Joaquim Chissano in Maputo gesprek gevoer en genoem dat Suid-Afrika sy steun aan Renamo gaan onttrek (1896). De Klerk was toe reeds in toegeemodus, wat spoedig oorgeemodus geword het. Op 4 Oktober 1992 het die Maputo-regering ‘n wapenstilstandsooreenkoms met Renamo in Rome gesluit (1903, 2330, 3126). ‘n Nuwe demokratiese grondwet is in 1990 vir Mosambiek aanvaar (3375). Die eerste veelparty- algemene verkiesing is in Oktober 1994 gehou (2729). Dus, Mosambiek en Suid-Afrika het in dieselfde jaar albei ‘n oorweldigend swart “jong demokrasie” geword. Die ANC-terroriste en hulle meelopers het toe ten koste van die blankes begin oes waar hulle nie gesaai het nie. Soos Johann Rupert dit pas gestel het: “Radikale ekonomiese transformasie is diefstal” (Netwerk24, 13 September).

Leon Lemmer: Verraad in Rhodesië/Zimbabwe en Suid-Afrika

Op 1 Maart is David Coltart se boek, The struggle continues: 50 years of tyranny in Zimbabwe (Auckland Park: Jacana, 2016, 647p, R380; Amazon Kindle $20,51) gepubliseer. Ek was verbaas om so ‘n lywige boek oor Rhodesië/Zimbabwe, gepubliseer deur ‘n plaaslike uitgewery, in die boekwinkel te sien. Ek onthou dat Ian Smith (1919-2007, Rhodesiese eerste minister 1965-1979) geen hoofstroom- of Suider-Afrika-uitgewer vir sy outobiografie (The great betrayal: The memoirs of Ian Douglas Smith, London: John Blake Publishing, 1997, 418p; 2de uitgawe in 2001: Bitter harvest: The great betrayal) kon vind nie, al het hy daarin geskryf: “We have in Nelson Mandela a leader with the maturity, wisdom, compassion and courage that derives from great experience” (p 412). Dít was by Smith ‘n voorbeeld van (soos Rhodesiërs graag sê) “leaning too far blackwards”. Uiteindelik het dit niks gehelp nie. In 2012 het die Mugabe-bewind op sy plaas beslag gelê.

Hoekom sou Jacana hierdie boek gepubliseer het? Coltart is ‘n regsgeleerde wat lank ‘n Zimbabwiese parlementslid en selfs ‘n minister in Robert Mugabe se kabinet was. Maar in bv Suid-Afrika is hy minder bekend as Ian Smith. Ek dink politieke korrektheid was dié faktor wat die besluit ten gunste van publikasie deurslaggewend beïnvloed het. Coltart het met verloop van tyd baie van sy aanvanklike gesonde politieke beginsels versaak en aangepas by die brutale werklikheid van Mugabe se swart meerderheidsregering. “I have changed from a teenager who thought that Ian Smith was a hero into an adult who believes his policies were both disastrous and morally wrong” (Kindle 177).

Die halfeeu van tirannie waarna in die boek se newetitel verwys word (1965-2015), begin met Smith se eensydige onafhanklikheidsverklaring. Soos toe die blanke bewind in Suid-Afrika op ‘n einde gekom het, het “die wêreld” grootliks belangstelling in Zimbabwe verloor toe Mugabe se swart bewind in 1980 die politieke mag oorgeneem het. Nuus oor wat in daardie land gebeur, het sedertdien skaars geword. Daarom is dit insiggewend as Coltart se eerstehandse waarnemings krities gelees word.

Coltart is in 1957 in Gwelo gebore met ‘n Skotse pa en ‘n Suid-Afrikaanse ma. In sy ouerhuis was die politieke klimaat links-liberalisties, wat skeptisisme, selfs vryandigheid, teenoor die Smith-bewind ingesluit het. Maar sy ouers se politieke oortuigings was nie bodemloos pro-swart nie. Toe Mugabe in 1980 die staatshoof geword het, het hulle hulle spoedig in Suid-Afrika hervestig.

Coltart het egter in Rhodesië opgegroei, daar skoolgegaan en ook ‘n tyd lank in die veiligheidsmag (polisie) gedien. In sy jeug was hy polities meer konserwatief as sy ouers, onder meer omdat hy eerstehandse ondervinding van die dade van die terreurbendes gehad het. Hy het egter met die goedkeuring van sy ouers spoedig sy militêre plig teenoor sy geboorteland versaak en aan die Universiteit Kaapstad regte studeer. In Suid-Afrika het hy hom van die begin af by anti-apartheidselemente geskaar deur bv gratis regshulp aan swartes te verleen. Dit het as voorbereiding gedien vir sy toenemende politieke verligtheid nadat hy sy regsloopbaan in Bulawayo begin het.

Die boek volg dieselfde patroon as die van sommige ander skrywers. Byvoorbeeld, as RW Johnson, Anthea Jeffery, Peter Godwin of Leopold Scholtz die swartes kritiseer, doen hulle dit eers nadat hulle hulle bona fides probeer bewys het deur apartheid so sleg moontlik te sê. Coltart doen dieselfde. Hy vrek omtrent van politieke korrektheid. Wanneer hy uit ou geskrifte aanhaal, laat hy die hele woord (wat met ‘n k begin) weg sodat baie lesers moontlik nie eens sal weet watter woord gesensor word en waarom nie (256).

'n Britse spotprent uit 1964 waarin Ian Smith en HF Verwoerd voorgestel word. — ‘n Britse spotprent uit 1964 waarin Ian Smith en HF Verwoerd voorgestel word.

Hy het die grootste moontlike waardering vir die ANC se Waarheids- en Versoeningskommissie en voel sterk daaroor dat Zimbabwe ook die gewaande voordele van so iets moet beleef. By Engelssprekende Rhodesiërs, soos Coltart en Godwin, is daar, ten spyte van hulle gewaande verligtheid, die bedenklike neiging om hulle kultureel beter en moreel hoër as Afrikaanssprekende Rhodesiërs – en natuurlik ook Afrikaanssprekende Suid-Afrikaners (as apartheidsapologete) – te ag.

‘n Ander kwaal waaraan Coltart ly en wat dikwels by regsgeleerdes aangetref word, is dat meer oor regskwessies uitgewei word as wat gewone lesers graag verduur. Soos die ANC-bewind in Suid-Afrika is die Mugabe-regering voortdurend in regsgedinge betrokke, wat baie belastinggeld tap. Die koms van ondoeltreffende en korrupte swart regerings in Suidelike Afrika het vir die regsberoep finansieel ‘n bloeityd ingelui. In regsgeledere word hierdie wantoestand uit eiebelang nooit gekritiseer nie, al is dit sekerlik in die openbare belang dat sulke buitensporige duur aktiwiteite besnoei word. Dieselfde kan gesê word van die nuwe Suid-Afrika se onnodige aanvulling van die Appèlhof met die Grondwethof.

In die ou Suid-Afrika was daar ‘n oormaat van kritiek op die regstelsel. Deesdae is daar veel meer rede vir kritiek (bv gebrekkige skeiding van die politieke en regsbedeling, dus ANC-gedienstigheid, en aanstellings en bevorderings op grond van ras en geslag, wat ‘n laer bekwaamheidsvlak tot gevolg het) maar dit gebeur selde dat kritiek hierop in die openbaar uitgespreek word. In Zimbabwe is die regspleging selfs in groter mate sy onafhanklikheid van die politiek kwyt. Die Grondwethof se uitspraak oor Nkandla op 31 Maart sal nie in Mugabe se Zimbabwe gebeur nie.

Soos in die nuwe Suid-Afrika reis Zimbabwiese kabinetslede baie graag in die buiteland. Coltart het hieraan meegedoen, al weet hy die staatskas is leeg. As minister van onderwys het hy donasies vir skole by Westerse lande gewerf. Toe hy sy ministerskantoor betrek, het die gebou nie watertoevoer of werkende hysers gehad nie. Hy moes hierdie sake self regstel omdat sy swart voorganger en sy personeel versuim het om dit te doen, of gewoon nie die vermoë het om so iets te doen nie. Wat wel goed funksioneer, is die voorsiening van luukse motors aan ministers. Tot sy eer het Coltart op sy eerste werksdag as minister geweier om ‘n nuwe, luukse Mercedes-Benz as ampsmotor in ontvangs te neem. Later het hy ‘n Nissan gekry wat meer geskik was vir die besoeke wat hy in onherbergsame gebiede by skole afgelê het.

As ‘n mens ten spyte van katastrofiese politieke veranderings in jou geboorteland aanbly, kan dit positief vertolk word. Die probleem is dan om te besluit in watter opsigte en in hoeverre jy bereid is om aan te pas; dus te verander. By Coltart neem dit myns insiens oordrewe afmetings aan. Hy skaam hom byvoorbeeld omdat hy in die Smith-bewind se veiligheidsmagte gedien het. Hy het die grootste bewondering vir die Nieu-Seelander Garfield Todd (1908-2002, eerste minister van Suid-Rhodesië, 1953-1958) en sy dogter Judith (gebore in 1943), wat albei fanaties teen die blanke bewind gekant was. Albei het die terroriste aktief gesteun (Peter Godwin, When a crocodile eats the sun, Northlands: Picador, 2006, p 195). Coltart poog om die anti-Mugabe-opposisie te verstrek, maar verdeeldheid en verkiesingsbedrog veroorsaak dat opposisiepolitici eerder in die Mugabe-kabinet opgeneem word as wat daar ‘n grondige bewindsverandering is.

Met sommige Mugabe-kornuite kom Coltart beter klaar as met ander. Sulke pro-Coltart-kamerade word in sy boek beter voorgestel as die anti-Coltart-kamerade. Maar onder dié waaroor net gunstig berig word, is daar diegene wat die allerverskriklikste misdade as terroriste gepleeg het, blanke plase daarna gratis ingepalm het en deur en deur korrup is. Coltart se politieke korrektheid, verligtheid en bereidwilligheid om saam te werk, word myns insiens erg oordryf. Ek volstaan met ‘n enkele voorbeeld.

“My own year ended on a high with a visit to Malawi to celebrate my elder son Douglas’s marriage to a Malawian, Chloë McGrath. One of the thoughts I have tried to instil in my children has been to think of Southern Africa rather than Zimbabwe, because its successful future, I believe, is dependent on its integration. It was pleasing for me to see this principle being put into practice through this SADC [Southern African Development Community – 15 countries] marriage. The wedding itself was a celebration of hope in the future – three of my son’s groomsmen were young black Zimbabweans, a scenario almost unthinkable in my generation because of racial segregation” (10711).

Coltart verpolitiseer hierdie troue. As drie van die strooijonkers swart was, hoeveel was daar altesaam? Dit is duidelik dat die troue op ‘n groot en seker duur skaal gedoen is. Deur te verafrika is daar glo hoop, ook vir die blankes. Dit klink darem asof die bruid wit is. Soos by Coltart se ouers is sy seun se pro-swart ingesteldheid dan seker ook nie bodemloos nie.

Soos in Suid-Afrika was die oorgang van politieke mag in Zimbabwe van wit na swart hoogs skandalig. Ook daar kon dese en gene by enige verkiesingslokaal stem omdat geen kieserslys bestaan het nie. Ook daar het intimidasie hoogty gevier. Blykbaar word daar sonder meer aanvaar dat wat in die ANC se Vryheidsmanifes van 1955 staan evangelie is: “South Africa belongs to all who live in it.” Dit is ‘n kommunistiese idee dat daar nie private besit is nie; dat die staat of bevolking alle grondgebied besit en oor alle eiendomsreg beskik. ‘n Land moet nooit aan al die inwoners behoort nie; sekerlik nie aan diegene wat hulle onwettig in die land gevestig het nie.

Desnieteenstaande kon alle onwettige immigrante en ander misdadigers in sowel Zimbabwe as Suid-Afrika stem toe daar van die blanke bewind ontslae geraak is. Blykbaar is dit net wanneer swartes moontlik benadeel kan word dat daar eties gehandel moet word. In die nuwe Suid-Afrika is dit steeds iedere misdadiger se heilige reg om te stem, terwyl stemreg in beskaafde lande tydelik of permanent van misdadigers ontneem kan word. Eerstens gee ek toe dat die nuwe Suid-Afrika in vergelyking met die ou Suid-Afrika kwalik ‘n beskaafde land genoem kan word. Tweedens gee ek toe dat as alle (oud)misdadigers hulle stemreg ontneem word daar mense in leidende posisies in politieke partye sou wees wat geen stemreg sou hê nie. Maar hoort sulke mense in die politiek? Is dit nie in landsbelang dat vereis word dat politici aan hoë morele standaarde moet voldoen nie? Toon dit nie duidelik dat die grondslag waarop die nuwe Suid-Afrika en Zimbabwe staatkundig funksioneer fundamenteel foutief is nie?

Die punt waarby ek wil uitkom, is dat Coltart geen wesenlike beswaar het teen die manier waarop van die blanke bewind in Zimbabwe ontslae geraak is nie. In Suid-Afrika het FW de Klerk die dwaasheid gepleeg om die veiligheidsmagte (polisie en weermag) voor die 1994-verkiesing grootliks te neutraliseer/ontmagtig. Die gevolg was dat opgeleide terroriste in groot getalle die land binne gestroom het en kiesers geïntimideer het om vir die ANC te stem. Die terroriste het terselfdertyd groot hoeveelhede ammunisie ingesmokkel. As die ANC die verkiesing verloor, sou hy sy terrorisme uit strategies beter posisies kon voortsit.

Anthea Jeffery bied in haar boek, People’s War (Johannesburg: Jonathan Ball, 2009, 634p; Amazon Kindle $11,96), ‘n deeglik nagevorste, gesaghebbende relaas hiervan. Sedert ek hierdie boek gelees het, is dit vir my onmoontlik om respek te hê vir hoogs immorele kamerade wat leidende posisies in die ANC beklee het (soos Nelson Mandela) en ander wat steeds sulke posisies beklee (soos Cyril Ramaphosa). Laasgenoemde het blanke sakelui pas verseker dat die ANC sal sorg dat hulle ingevolge swart ekonomiese bemagtiging deur die regering beroof word totdat die ekonomie oorwegend in swart besit is (Netwerk24, 24 Maart). Dit is die tema van Anthea Jeffery se uitstekende boek, BEE: Helping or hurting? (Kaapstad: Tafelberg, 2014, 507p; Amazon Kindle $12,53).

Die uitgangspunt is dat swartes die reg het om blankes van hulle welvaart te ontneem eerder as om self welvaart te skep. Waarop dit neerkom, is: “The race engineers annihilate what’s left of the economy” (Ciaran Ryan, “How SA slept through the BEE revolution,” Moneyweb Today, 7.12.2015). Alle landbougrond sal na verwagting deur die ANC-regering genasionaliseer word, ter bevoordeling van swartes en ter benadeling van blankes en Suid-Afrika (Anthea Jeffery, “Die kruipende nasionalisering van grond bied nie ‘n antwoord vir armoede nie,” Maroela Media, 9.03.2016; ook BizNews.com, 1.03.2016). In die hoofstroommedia word die feite wat Jeffery in haar navorsing opgediep het egter verswyg, seker omdat dit polities inkorrek ongunstig op die ANC reflekteer. Of is die twee Jeffery-boeke vir sulke joernaliste te dik en moeilik om te lees?

Terug na die oorgang van blanke na swart bewind in Rhodesië en Suid-Afrika. Veel vroeër (in 1980) was die situasie in Rhodesië (‘n terrorisbesmette land) soortgelyk aan dié in 1994 in Suid-Afrika. Die De Klerk-regering het geen verskoning vir hierdie ernstige flater (verkiesing in chaotiese omstandighede, een van sy menige flaters) wat in 1990/1994 begaan is nie. Vir ‘n objektiewer beskrywing as Coltart s’n van Zimbabwe se “eerste demokratiese” verkiesing in 1980 verwys ek na George Selby (1937-2006) se boek, From safari suit to camouflage: The memoirs of George Selby (edited by Lillian van Velden, Partridge Publishing, 2015, 276p; Amazon Kindle $4,55). Die Selbys het hulle kort na die Nasionale Party se verkiesingsoorwinning in 1948 in Rhodesië gevestig omdat hulle op soek was na ‘n opset wat meer Brits was. Maar soos Coltart se ouers het George Selby en sy gesin hulle in 1980 in Suid-Afrika hervestig. Anders as Coltart het George Selby egter die hele duur van die stryd teen terrorisme in aktiewe militêre en veiligheidsdiens meegemaak. Anders as Coltart was Selby glad nie ‘n politieke dier nie.

Tydens die drie dae lange 1980-verkiesing in Februarie 1980 het Selby as polisiereservis diens gedoen om te verseker dat die hoofpad van Beitbrug tot Fort Victoria oop en veilig is. “With an estimated 35 000* insurgents flooding into the country to vote, and to cause trouble if the outcome was not to their liking, the security forces certainly had to be on their toes” (Kindle 4498). “It was amazing just how many blacks had already gathered for the next day’s voting, many of them carrying weapons: RPG-7s, machine guns, and rifles” (4557). [* Ek kon nie inligting oor die getal terroriste in Ian Smith se outobiografie of in Peter Godwin se vier boeke opspoor nie. In Suid-Afrika is die getal terroriste wat voor die 1994-verkiesing die land binnegekom het op 13 000 gestel (Jeffery, People’s War, Kindle 8091, 14416). Kan dit wees dat FW de Klerk voor ‘n veel kleiner getal terroriste as Ian Smith geswig het en daarby in ‘n veel groter mate? In die Zimbabwiese parlement van 100 lede het 20 blankes sewe jaar lank gewaarborgde sitting gehad. De Klerk het glad nie daarin geslaag om iets soortgelyks te beding nie.]

Die terroriste waaroor dit hier gaan, verstaan bv AK47-gewere maar daar moet nie van hulle verwag word om doeltreffend boek te hou van enigiets nie. Oor die getal terroriste is daar dus nie eenstemmigheid nie. ‘n Ander polities korrekte Jacana-publikasie, Janet Cherry se boek, Umkhonto weSizwe (Auckland Park: Jacana, 2011, 156p), kan hieroor geraadpleeg word. Cherry erken: “There is … a bias in the framing of the book, stemming from my own involvement as an ANC and an anti-war activist” (p 12).

“By May 1995, some 15 000 of the 35 000 non-statutory [!] forces members (comprising 28 000 MK and 6 000 APLA soldiers) had reported to assembly points. While they are referred to by some analysts as guerrillas, it should be noted that many thousands had not been formally trained nor engaged in guerrilla operations; they included some of those informally trained inside South Africa, including SDU [Self-Defence Units] members” (127-128). Laasgenoemdes verwys na terroriste wat danksy die toegeeflikheid van FW de Klerk in 1990/1994 in Suid-Afrika as terroriste opgelei is, bv in Bantu Holomisa se Transkei. In haar boek verskaf Jeffery heelwat inligting hieroor. Volgens bostaande statistiek is moontlik net soveel terroriste binne as buite Suid-Afrika opgelei, wat op uiters laakbare versuim van die De Klerk-regering dui.

In 1990/1994 is 15 000 mense in die gewapende stryd gedood (Jeffery 14301), veral omdat dit die ANC se verklaarde beleid was om nie terrorisme te staak terwyl grondwetlike onderhandelinge gevoer word nie. Die doel was om voor die verkiesing die invloed van sowel Inkatha as die blankes te neutraliseer. Hoewel Mandela een van die hoofargitekte van hierdie beleid was, het hy op sy grenseloos immorele manier gelieg: Dit was ‘n “universally recognised fact that the ANC has not killed a single person since the peace process began” (Jeffery 7476). En “die wêreld” het hom geglo, want “die wêreld” wou hom glo. Die getal kamerade wat aanspraak op terrorisstatus gemaak het, het heelwat meer geword nadat die ANC-regering besluit het om hulle met staatstoelaes te vergoed vir niksdoen/ledigheid of vir die dood en verwoesting wat hulle gesaai het.

“By June 1995, nearly 12 000 members of the non-statutory forces members had been integrated into the SANDF [South African National Defence Force]. It was expected that in the end around 14 000 MK members would be integrated into the SANDF. If Motumi’s* estimate that there were no more than 10 000 to 12 000 MK members who received formal training outside South Africa is accurate, then most of this number were absorbed into the new army” (Cherry 128). [* Tsepe Motumi, “Umkhonto we Sizwe: structure, training and force levels (1984-1994)”, African Defence Review, 18, 1994.]

Die 13 000 buitelandsopgeleide terroriste waarna Jeffery verwys, stem dus min of meer ooreen met die tot 12 000 waarvan Motumi gewag maak. Dit is hierdie elemente wat die kern van die weermag van die nuwe Suid-Afrika uitmaak. Cherry erken: “In military terms MK has to be judged one of the least effective armies in modern history” (141). Dit maak De Klerk se algehele politieke magsoorgawe des te meer skandalig. Cherry se erkenning wek noodwendig twyfel oor die gehalte van die nuwe Suid-Afrika se weermag. Sy merk ligweg op dat die terroriste in die weermag geïntegreer is. Wat sy verswyg om te noem, is dat dit ten koste van blankes geskied het, terwyl FW de Klerk voor die 1992-referendum plegtig belowe het dat geen blanke sy werk sou verloor nie.

Die populêre opvatting is blykbaar dat toi-toi sommer maar net ‘n onskuldige uitdrukking van swart kultuur is. Die HAT is nader aan die waarheid deur toi-toi te beskryf as ‘n “militêre dans, veral tydens ‘n optog uitgevoer, waardeur die skare opgesweep (kan) raak.” Toi-toi is histories uitdruklik anti-blank en pro-terrorisme. Hier volg ‘n laaste aanhaling uit Cherry se boek: Toi-toi-danse is “simulation of the military training that MK soldiers underwent, which they had in turn learned from ZIPRA [Joshua Nkomo’s Zimbabwe People’s Revolutionary Army] cadres in Zimbabwe” (67). As die ANC-regering werklik versoening begeer, sou hy toi-toiery verbied.

‘n Lid van die Britse vredesmag het voor die 1980-verkiesing in Rhodesië vir Selby (as lid van die Rhodesiese veiligheidsmag) gevra: “Don’t you think your presence here is provocative? With all these freedom fighters and the local population around here, anything could spark off trouble” (4564). Selby skryf: “Much as I have always liked the British, this one definitely annoyed me intensely, and I thought to myself, You stupid arsehole! This is not even your country. You haven’t risked your life fighting for it” (4564). Daardie aand in die kroeg het ‘n Britse polisieman, wat ook deel van die buitelandse vredesmag was, darem ‘n ander deuntjie gesing: “The Bri’ish guv’ment is be’aving like a bluidy ostrich with its ‘ead stuk up its arse!” (4573).

“As more and more insurgents came out of the bush, so did intimidation and beatings of the locals, who had no choice but to vote for whom they were told. Despite the monitors being aware of the problem, they said they were unable to pinpoint anything specific” (4580). “The three days of polling were full of tension as many heavily armed insurgents loitered around the polling station … Once the elections were over, the ballot boxes were flown to Britain to await the outcome of what many believed was a rigged election” (4617).

In die 1994-verkiesing in Suid-Afrika het dit selfs meer chaoties daaraan toe gegaan. Die finale uitslag, soos beskryf deur Jeffery, is deur die politieke partye onderling beding (13962, 13973). Die uitgebragte stemme het bloot as ‘n riglyn gedien. Die voorsitter van die Onafhanklike Verkiesingskommissie, Johann Kriegler, het gesê: “The election is about national reconciliation, not ballot reconciliation” (13880). Hierdie chaoties verkose parlementslede het die Grondwet goedgekeur waarmee ons steeds moet saamleef. De Klerk vra deesdae gereeld dat ons aan hierdie Grondwet moet vasklou, asof dit sy blywendste bydrae of prestasie is. Leon Wessels skryf egter: In 1996 “flankeer FW openlik met die gedagte om teen die Grondwet te stem” (Vereeniging, Kaapstad: Umuzi, 2010, p 279).

Selby skryf: “The war had been lost, and a sense of betrayal hung heavily in the air. It was ironic to see how many Rhodesians eventually went off to live in the very same countries they felt had betrayed them. Zimbabwe’s loss was to be their gain as talented, innovative, and hardworking people left the country in droves” (4656). “We had fought for a good cause” (4699). Dít is die teenoorgestelde van Coltart se gevolgtrekking. Die titel van Ian Smith se outobiografie verwys ook na die verraad wat daar teen Rhodesië en sy blankes gepleeg is. Dit is ‘n historiese feit dat John Vorster se regering ‘n prominente bestanddeel van daardie verraad is. Ian Smith haal in sy outobiografie een van sy bewonderaars soos volg aan: “There is no dishonour in a lost cause – the shame is with those who betrayed you” (p 327) en ook vir Cicero: “A nation can survive its fools and even the ambitious. But it cannot survive treason from within” (320).

Ek onthou hoe Vorster destyds beweer het dat dieselfde lot (swart meerderheidsregering) nie Suid-Afrika sou tref nie, want Suid-Afrika was glo, anders as Rhodesië, “‘n soewerein, onafhanklike land.” Deesdae is dit die Suid-Afrikaanse swart meerderheidsregering se Onafhanklike Verkiesingskommissie wat keer op keer ‘n Mugabe-verkiesingsoorwinning, teen al die feite in wat op die teenoorgestelde dui, “vry en regverdig” verklaar. Ek volstaan met ‘n enkele voorbeeld van wat in Zimbabwiese verkiesings gebeur: “As the candidates were waiting for the ballot counting to begin, they heard the results being announced on the radio” (Peter Godwin, The fear: The last days of Robert Mugabe, London: Picador 2010, p 214).

Karel Combrinck: Die molslang en die muise

Weereens die media. Net eers ‘n bietjie wysgerigheid : Media is die latynse meervoudvorm vir medium, wat beteken middel, d.w.s. ‘n middel of instrument om ‘n doel te bereik. Ons gebruik die woord media deesdae met verwysing na kommunikasiemiddele. Die kommunikasiemiddele waarvan ons praat, is die gedrukte pers, die radio, die televisie, die rolprent en dan die jongste toevoegings in die gedaante van die elektroniese tegnieke nl. internet, e-pos, Twitter, Facebook, die nuuswerwe en nog meer.

Inderwaarheid is ons hier op Praag ook deel van die media. Duidelik is daar egter nie veel ooreenkoms tussen ons en bv. Die Burger of Beeld nie. Wat is die verskil dan? Vanselfsprekend is daar ‘n verskil wat betref die inhoud en strekking van berigte en kommentaar asook die tegnologie wat gebruik word, maar dit op sigself verduidelik nog nie heeltemal die verskil tussen hierdie vorms van media nie. Ek meen die verskil kan uitgedruk word as die onderskeid tussen « informele » media aan die een kant, en « amptelike » of « fatsoenlike » media aan die ander kant.

Die verskil het terselfdertyd ook te make met die onkonvensionele of nie-konformistiese inslag van bv. Praag, ens. enersyds en die konformerende benadering van bv Die Burger en Beeld andersyds. Synde konformisties en konvensioneel, kan laasgenoemde publikasies noodwendig nie te ver afwyk van die heersende ideologie en van regeringsbeleid nie en ook nie van dít wat wêreldwyd as modieus, respektabel en « modern » beskou word nie.

Nog ‘n belangrike verskil, miskien selfs die belangrikste, is dat die fatsoenlike media primêr daarop ingestel is om geld te maak vir eienaars en aandeelhouers en hulle maak geen geheim daarvan nie. Hulle benader dan ook nuus en kommentaar uit die hoek van wat populêr, maklik verteerbaar, goedkoop prikkelend en sensasioneel is of stigtelik en sentimenteel met verhaaltjies oor watter lede van die Britse koningshuis op enige tydstip swanger is, ens. (ek meen die Hollanders noem dit oudbollighede). Praag bv. behoort duidelik nie tot hierdie klas van medium nie.

Joernaliste van die fatsoenlike media lê graag klem daarop dat dit hulle heilige plig is om die publiek in te lig en voor te lig oor die « waarheid »; soetkoek dus waarop hoogleraars in die joernalistiek grootogige post-adolessente op Stellenbosch trakteer (verkieslik in Engels). Die fatsoenlike media is nie blote waarnemers en boodskappers nie. Hulle is aktiewe rolspelers, politiek korrekte breinspoelingsinstrumente om die samelewing te « transformeer », die vaandeldraers van ‘n disintegrerende beskawing.

Die verspreiding van nuus en kommentaar is in werklikheid ‘n hoogs georkestreerde aangeleentheid: New York, London, Parys, Johannesburg, almal in dieselfde vorm gegiet, byna soos die soort restourante waar vragmotors alles uit een kombuis aanry, vooraf gesny, gekook en gepak om in dieselfde patroontjie te pas: saai, eenders, verbeeldingloos. Die rede hiervoor is dat al hierdie onderskeie, maar eenderse media-instellings op die ou einde beheer word deur dieselfde wêreldoligargie van die rykstes. En daarom moet alle media-aktiwiteite daarop gerig wees om van die mensdom ‘n massa konformerende verbruikersoutomate te maak ten einde die belange van die oligargie te dien.

Iewers elders op Praag het iemand gepraat van die Nasionale Partyregering wat in die aanloop tot die oorgawe van 1994 magteloos gestaan het voor die media en spesifiek die Nasionale Pers. Magteloos teenoor die pers! Kan ‘n mens jou voorstel dat dr Verwoerd magteloos sou gestaan het voor die pers? Ondenkbaar.

Na die moord op dr Verwoerd was die spreekwoordelike kat uit die weg en die muise baas: John Vorster, PW Botha, FW de Klerk, die drie blinde muise van die Suid-Afrikaanse politiek, elkeen gehipnotiseer voor die mediaslang: lam arms, knakkende knieë, willoos en weerloos. Al manier waarop hulle nog ‘n bietjie magsuitoefening kon ervaar, was deur heksejagte teen behoudende Afrikaners – die sogenaamde « regses ». As hulle maar kon verstaan dat die media-anakonda waarvoor hulle so vreesbevange was, in werklikheid maar net ‘n molslang was, dan kon hulle dalk probeer het om ‘n bietjie dapperder te lyk.

Dawie Louw se roman, eMajuba

Helen Schöer het D(awie) Louw se roman, eMajuba (Tygervallei: Naledi, 2014, 397p, R179) geresenseer (Die Burger, By, 31 Januarie, p 8). Heel aan die begin verwys Schöer na die volgende opmerking van Louw: “Die pas waarteen die Afrikaner verengels, is egter geen verbeeldingsvlug nie. Dis die harde werklikheid en dis hoekom eMajuba geskryf is” (p 394). Die resensent skryf voorts: “Plek-plek slaan daar ‘n prekerigheid in die boek deur oor die dreigende heengaan van (goeie, ordentlike, suiwer) Afrikaans.”

“Louw het twee ander dinge ook op sy agenda … Hy voel duidelik beswaard dat die Boere alleen die blaam vir apartheid dra, en dat die Britte skotvry daarvan afkom. [“Net die Boer moet die skuld vir apartheid kry, niemand anders nie,” p 365.] Ook is hy nie gelukkig met die plek van die Anglo-Boereoorloë, of Vryheidsoorloë, in die geskiedenis nie, want daaroor preek die karakters ook plek-plek vir mekaar … As jy saamstem met Louw oor die taal en die geskiedenis, soos baie mense sekerlik doen, gaan jy sommer lekker lees. Maar wees gerus, selfs al is jy nie gepla met die Afrikaner en sy geskiedenis nie, is daar oorgenoeg in die boek om jou te boei.”

Die trant van Schöer se opmerkings maak dit myns insiens duidelik dat sy nie (of sekerlik nie in dieselfde mate as Louw) oor Afrikaans en Afrikanergeskiedenis “gepla” is nie. Let in hierdie verband ook op die woorde “prekerigheid”, “heengaan” en “beswaard”. Dat die karakters vir mekaar “preek”, is ‘n growwe veralgemening; ‘n vertolking gevoed deur die resensent se gebrekkige simpatie met Afrikaners en Afrikaans. Daar is myns insiens net ‘n enkele geval waar Louw se “agenda” (soos Schöer dit noem) moontlik te opsigtelik deurslaan (kyk heel aan die einde hieronder); ‘n geval van: “Askies, ek klink nou fokken prekerig” (p 63). Vir die res is dit nooit steurend nie.

Schöer skryf: “Ek het nie ‘n probleem daarmee dat skrywers ‘n agenda het nie – my probleem is eerder dat dit hier lomp hanteer is in die dialoog.” Ek dink die werklike probleem is dat “betrokke literatuur” in die nuwe Suid-Afrika geloof word as dit die huidige bedeling (bv swart meerderheidsregering en gedwonge rasse-integrasie) steun en dat pogings ter onderskraging van Afrikaners en Afrikaans feitlik outomaties met skeptisisme bejeen en glad te geredelik as ongewens beskou word.

Die boektitel verwys na die Slag van Majuba aan die einde van die Boere se Eerste Vryheidsoorlog (1880-1881) toe hulle met ‘n klinkende oorwinning politieke vryheid verkry het. “Met Majuba is ‘n hele oorlog gewen … Eie vlag, eie volkslied, eie taal, eie trots” (p 195). Die verwys ook na die kop Klein-Majuba in die omgewing van die plase waar die twee boeregesinne woon. Die e-voorvoegsel verwys na die hedendaagse elektroniese kommunikasie van inligting, wat later in die verhaal ‘n groot rol speel. Na die konvensionele en guerrilla-oorlogvoering van die Anglo-Boere-oorlog en die ANC en PAC se terreurveldtogte het kuberoorlogvoering sy verskyning gemaak. In die boektitel word dus aangedui dat die roman met sowel die verlede as die hede te make het.

Die boek handel oor twee ineengestrengelde boere-familiesages, dié van die Boshoffs en die De Beucks, oor vier of vyf geslagte heen, van 1901 tot 2014. Die Suid-Afrikaanse geskiedenis word in die teks weerspieël. Aan die begin skryf die outeur: “Die gegewens in hierdie verhaal is fiktief. Gebeure, mense en plekke wat vooreenstem met die werklikheid, is slegs as vertrekpunte gebruik” (p 5). Later brei hy hierop uit: “eMajuba is ‘n verbeeldingsvlug. Die ‘feite’ in die boek is geplaas om ‘n fiktiewe storielyn te ondersteun, al klink dit plek-plek histories korrek. Die karakters is ook almal fiktief, al word daar deurentyd so direk op die (bekende) man afgepraat” (p 394). In die teks word daar meermale na die Rubicon verwys; ook na bv Uhuru, Mulder-gate en die wapenskandaal. Ons weet dat PW Botha dit wyslik geag het om nie die Rubicon oor te steek nie. FW de Klerk het dit egter te midde van dawerende applous gedoen, met fatale gevolge vir die land, die blankes en veral die Afrikaners.

Daar is verwysings na historiese figure soos Paul Kruger, Christiaan de Wet, Koos de la Rey, Siener van Rensburg, koningin Victoria, koning Edward VII, Cecil John Rhodes, Horatio Kitchener, Emily Hobhouse, Louis Botha, Jan Smuts, DF Malan, John Vorster, Jaap Marais, PW Botha, Lang Hendrik van den Bergh, Eschel Rhoodie, Niel Barnard, Bram Fischer, Beyers Naudé, Ian Smith, Oliver Tambo, Nelson Mandela, Ruth First, Chris Hani, Kader Asmal en Thabo Mbeki. Daar is ook ‘n ligbruin airedale terriër genaamd Nelson. ‘n Karakter “wonder of dit is om iemand te vereer” (p 254). Oor FW de Klerk word daar geswyg.

Die verlede en hede word vindingryk in die hoofstukke afgewissel. In die hoofstukke wat oor onlangse gebeure handel, word daar soms verhelderende kommentaar op vroeëre hoofstukke gelewer. Daar is ‘n oorvloed aksie en dit lyk asof die boek geskryf is met moontlike verfilming in gedagte. Die teks vloei moeiteloos in goeie Afrikaans. Die gebeure is meesal geloofwaardig, hoewel hulle noodwendigheid soms bevraagteken kan word. Ek dink dit is gedoen om die spanningslyn in stand te hou. ‘n Ander oorweging was seker om onverwagte kinkels aan die verhaal te gee. Ek gaan egter nie die storie hier oorvertel nie en volstaan met die opmerking dat dit ‘n roman ver bo die gemiddelde in gehalte is.

Ek verkies om my aandag by ideologiese aspekte te bepaal en gebruik/misbruik Louw se teks as vertrekpunt. “Joernalistiek gaan oor … die skep van persepsie, en veral die manipulasie daarvan” (p 12). “Persepsies … is van die sterkste kragte wat bestaan” (p 70-71). Persepsie is: “Die krag wat die denke van die massas vorm en manipuleer … Dat persepsie ook die verlede kan misvorm, het hy ook geweet” (p 174). Tans is daar bv “‘n persepsie dat dit kief is om Engels te wees” (p 183). “Toe ek Afrikaans praat, bekyk hy my of die kat my daar ingedra het” (p 208). Ons moet myns insiens poog om hierdie situasie om te keer: Dat dit kief is om Afrikaner en Afrikaans te wees. Dit is propaganda in die massamedia (pers, radio, rolprente, televisie, internet) wat die persepsie geskep het dat apartheid net sleg was en dat gedwonge rasse-integrasie wonderlik is; dat die blankes boos en die swartes moreel meerderwaardig is; dat wittes verguis en swartes geprys moet word; dat Nelson Mandela “one of the great peace makers of all time” (p 374) was, dus nie ‘n geweldenaar nie maar ‘n vredemaker en versoener was; dat die nuwe Suid-Afrika nie-rassisties en strate beter as die ou Suid-Afrika is; en selfs dat ‘n blink toekoms op ons almal wag, al is daar nie eens genoeg elektrisiteit nie.

Ons verlede moet nie versmaai word nie. “‘n Mens het ‘n verlede nodig” (p 146). “Die verlede bied meer sekerheid as die hede” (p 62). Daar word verwys na “die onblusbare gees van ‘n Boerevolk wat hom nie laat onderkry nie” (p 84). In die skole in die konsentrasiekampe is net Engels geduld. Een van die karakters is ‘n onderwyseres en “word betrap dat sy Afrikaans met die kinders praat en word terug tent toe gestuur” (p 89). “Afrika is voos van die littekens van imperialisme” (p 235). “Kolonialisme en imperialisme het Afrika vermink, maar hoekom word net een deel van die bevolking vir die gruwels van apartheid blameer?” (p 64). “Boer is ‘n bedreigde spesie” (p 87). Daar word verwys na ‘n karakter se “beheptheid met die Boere” (p 106). “Ons moet nie opgee nie … Ons sal weer ‘n Majuba hê … Ons gaan Kitchener opdonder, net soos Colley destyds” (p 91). “Die Kakies kan óns in hierdie varkhokke aanhou, maar nie ons gedagtes nie” (p 108). Oor die konsentrasiekampe: “Hoe de donder het die Britte daarmee weggekom?” (p 117). “Die Britte [het] tot vandag toe nie om verskoning gevra … vir die gruwels wat hulle hier kom pleeg het nie” (p 329). “Engeland … sal hom nooit twee keer laat nooi om te moor en te vermink nie” (p 149). “Die Boer haal niks op niemand uit nie. Ons keer net dat ons mense weer beleef wat die Engelse aan ons gedoen het” (p 238).

Dit hinder dat die swartes deurgaans gunstig, dus polities korrek, voorgestel word. Dít word gedoen al is dit waar: “Xhosa en Boer veg sedert 1779 teen mekaar” (p 345). “Die Boer behandel die swartman nou soos wat hyself deur die Brit behandel is” (p 233). “Om iets soos Sharpeville te verdedig is moeilik” (p 251). Myns insiens is dit in hierdie geval moeiliker om die swartes se gedrag te verdedig as dié van die wittes. “Dis polities korrek om die Boer vir alles te blameer” (p 293). Van die wit karakters het heelwat geraamtes in die kas. Tydens die Anglo-Boere-oorlog skaar die Boshoffs hulle by die Boere, terwyl die De Beucks hulle lot by die Britte inwerp. “Om met die Kakies te heul was hoogs voordelig” (p 223). Daar was selfs ‘n De Beuck wat met ‘n dame uit Engeland getrou het. ‘n Ander De Beuck word “later lid van die Broederbond. Ook van die Ossewabrandwag, en later selfs ‘n Stormjaer” (p 199). Nog ‘n De Beuck beklee nog later een van die hoofposte in die Nasionale Party-regering se inligtingsdiens, terwyl ‘n Boshoff en sy vrou by die ANC se gewapende vleuel, MK, aansluit. In die meer onlangse geskiedenis word in albei families kinders by Tswanas verwek. “Ek is nie so trots om Boer te wees soos wat sy was nie” (p 226). Die uitbeelding van sulke drastiese gedragsveranderings is nie onrealisties nie. Daar word verwys na die twee Boere-generaals, “Louis Botha en Jan Smuts se verraad” (p 150; ook p 166). Oor die mynwerkersstaking in 1922: “Jannie [Smuts] was nog altyd gretig om die Ingelse mynbase se vuilwerk te doen” (p 165-166). “Smuts, die man met hande rooi van sy eie mense se bloed” (p 185).

“PW [Botha] sal uit ‘n posisie van mag wil onderhandel” (p 338). “Soos PW, wil Mandela ook uit ‘n posisie van mag onderhandel. En mag spel jy met ‘n A en ‘n K en ‘n 4 en ‘n 7” (p 344). “Politiek gaan … oor mag … die politikus wat bereid is om mag af te staan, moet nog gebore word” (p 243). Dit is in 1975 gesê, dus voordat FW de Klerk in 1989 die staatshoof geword het. Hy het homself en sy regering van mag gestroop deur die veiligheidsmagte (weermag en polisie) glad nie as troefkaarte te benut nie. Sy onderhandelings is in swakheid volbring. De Klerk se verraad was/is selfs meer skadelik en durend as dié van Smuts. “Jou siel kan jy vir welvaart verruil, maar betaaldag kom” (p 156). Die outeur verwys na “die sondaars Nimrod, Efialtes en Tifoon [oftewel (myns insiens) Louis Botha, Jan Smuts, FW de Klerk] in die negende sirkel van die bevrore hel in die Inferno van Dante. Daardie laaste sirkel wat beskore is vir hulle wat die ergste sonde denkbaar pleeg: verraad” (p 200). Dink ook aan die talle Broederbonders wat hulle knus by die ANC geskaar het. “ANC lede met wit velle is nie meer ‘n vreemde gesig nie” (p 218). “Solank daar joiners is, sal daar altyd oorlog wees” (p 155).

Na Nelson Mandela se afsterwe berig ‘n nuusdiens: “Die volk se pa is dood” (p 47-48). Daar word twee keer selfs na “Madiba” verwys (p 50). In die ou Suid-Afrika was die Afrikaners die volk, bv “Sy … bid … vir haar volk” en soggens sing hulle “Kent gij dat volk” (p 95). Op Kerkplein, Pretoria: “Oom Paul [Kruger] met ‘n wakende oog oor dat volk” (p 357). Die nuwe Suid-Afrika het ongevraagd talle swart volksvaders en -moeders opgelewer waarmee Afrikaners kwalik wil assosieer. Daar is geen sprake van ‘n Suid-Afrikaanse nasie waarvan Afrikaners deel is nie. Daar is bloot ‘n Suid-Afrikaanse bevolking. Waarna Afrikaners smag, is “om te behoort” (p 221) aan ‘n eie land en ‘n eie nasie. “Ek wil … tussen my mense” wees (p 223). Vir ware nasieskap is ‘n etnies-kulturele tuisland vir Afrikaners gevolglik noodsaaklik.

Oor die Soweto-opstand in 1976 word geskryf: “Afrikaans het die skuld gekry” (p 288), dus Afrikaans is tot sondebok gemaak. Die onderwyseres van een van die karakters was daarop gesteld dat sy Afrikaans “mooi moes praat … Sonder jou moedertaal is jy niks … Onthou dit” (p 77). Dit herinner aan Jan Rabie (1920-2001) se woorde: Sonder Afrikaans is ek niks. “Die Afrikaner, veral, verengels teen die spoed van lig” (p 183). “Afrikaans boer vinnig agteruit. Met die sogenaamde nuwe Afrikaans wat die ou Afrikaans verdring. Asof laasgenoemde ‘n verleentheid vir die Afrikaner geword het” (p 184). “Almal wat Afrikaans is … is selfs lief om hul Engels uit te stal. Op straat praat hulle al Engels met mekaar. Weliswaar swakkerige Engels, maar so suiwer as wat hul swaar r’e dit toelaat. Natuurlik sonder ‘n enkele Afrikaanse woord tussenin. Engels, die taal van konings. Van die elite” (p 383). Waarom is dit vir alle Suid-Afrikaners belangrik om Engels so suiwer moontlik te besig, maar Afrikaans mag maar in mengeltaal of koeterwaals ontaard? (HAT: “Koeterwaals: onverstaanbare brabbeltaal; gebroke taal, kromtaal.) Dit kom neer op ‘n gebrek aan respek vir Afrikaans en eintlik vir Afrikaners. Baie Afrikaners praat self bedenklike Afrikaans omdat hulle hulle selfrespek verloor het.

Ten slotte kom ek by die enkele keer waar die dialoog neig om te “prekerig” en dus roman-disfunksioneel te word (p 364-365).

Met verwysing na die gedig van Totius (1877-1953), “Vergewe en vergeet”, word genoem dat die wondmerk van die doringboompie wat al groter word,

“Engels [kan] wees wat ons taal so binnedring. Nee, nie binnedring nie. Binnegenooi word … Toe onse Lord Kitchener sy geveg teen die Boervrou wen, het Boer respek vir Kakie gekry.”

“Die Afrikaner is sy identiteit kwyt. Na ’94 is hy ‘n weggooikind. Een wat nou na aanvaarding soek.”

“Maar daar’s ‘n nuwe Afrikaner op pad. Wat soos ‘n Phoenix uit die as verrys. Wat lojaal teenoor Afrikaans gaan bly.”

“Watter Afrikaans? Die taal het deesdae vele stemme.”

“Ek praat van die Afrikaans wat uit die hart kom. Wat deel van jou is. Waarop jy trots is. Wat vertroetel en opgepas moet word.”

“Hoe lyk hierdie nuwe Afrikaner van jou?”

“Die Phoenix gaan verby velkleur kyk. Hy gaan verdraagsam wees teenoor ander wat ook lief vir die taal is. Hy gaan verdraagsaam teenoor hul godsdiens wees. Teenoor hul politiek. Onbenullige verskille tussen mense gaan nie saak maak nie. Die Taal gaan die gemene deler wees … Boer triomfeer omdat hy uiteindelik van sy vooroordele ontslae is.”

“Jy hou nie van die Engelse nie … Is ek reg?”

“Verkeerd. Om vandag se Engelsman vir destyds se vergrype te blameer is absurd. En onregverdig.”

Dan is dit ook onregverdig om al die hedendaagse blankes in Suid-Afrika vir slawerny, kolonialisme, imperialisme en rasse-segregasie/apartheid te blameer. Daarmee word nie geïmpliseer dat hierdie verskynsels noodwendig net sleg was/is nie.

Die skandaal rondom die ‘inligtingskandaal’

Voor die uittrede van minister “Pik” Botha as destydse minister van buitelandse sake, het hy met groot sorg die geskiedenis van buitelandse sake laat skryf. Groot was my verbasing dat daar in hierdie belangrike stuk werk nie ‘n woord gerep word oor twee hoofdirektorate onder mnr. Botha wat koverte projekte bedryf het nie. Hierdie stand van sake het die hele inligting-”skandaal” in herinnering geroep.

Die inligtingtragedie van die tagtigerjare het die direkte gevolg gehad om die befaamde generaal Hendrik van den Berg (hoof van die nasionale intelligensiediens) en die belasterde drs. Connie Mulder (minister van inligting) en Eschel Rhoodie (direkteurgeneraal van inligting) te onttroon. Die verdere gevolge van die “skandaal” was dat president John Vorster in oneer deur die staatsgreep uit die mag gestel is. Minister Connie Mulder moes bedank. Voor dit was hy die kroonprins van die Nasionale Party. Dr. Eschel Rhoodie het eers landuit gevlug, is in Frankryk gearresteer (sonder om sy vrou in te lig wat iewers in ‘n hotel tevergeefs op hom sit en wag het), hier in Potgieterstraat in die tronk gesmyt, later onskuldig bevind en is per eersteklasvliegkaartjie terug na Europa. Veel later het hy weens ‘n hartaanval op ‘n tennisbaan in Amerika gesterf, ver van die land waarvoor hy op ‘n stadium alles gegee het.

Die Vorster/Van den Berg/Mulder-era is opgevolg deur P.W. Botha en R.F. Botha. Dit het bekend gestaan as “die coup van die Bothas” en wraak van Robert Charles Barry, die toenmalige ouditeur, kontroleurgeneraal en voorganger van Rhoodie by inligting. Een militêre vuis, die vuis van Vorster se veiligheidspolisie, is vervang deur die sekurikrate (die weermag en sekretariaat van die staatsveiligheidsraad). Hierdie omruiling van die mag het ook uiteindelik sy logiese uiteinde in die politieke kapitulasie van F.W. de Klerk, die vrylating van Nelson Mandela en oorname deur die ANC gevind.

Die beweegrede vir die oorname van die Bothas en die vernietiging van Vorster en Mulder deur die Bothas het rondom die geheime projekte van Eschel Rhoodie en sy inligtingsdepartement gedraai. Suid-Afrika was die skyf van die kommunisme in die Koue Oorlog tussen Oos en Wes. “Pik” Botha se buitelandsesakedepartement – of die streepbroekbrigades, soos hulle geheet het, is nie vertrou om die politieke boodskap van afsonderlike vryhede effektief te bemark nie. Daarom is die departement van inligting in die binne- en buiteland ontplooi, om as propaganda-arm die politieke boodskap van afsonderlike vryhede te verwoord. Die department van inligting se werksaamhede is egter nie deur die Wet op amptelike geheime gedek nie en om dit deur wetgewing te doen, sou slapende honde wakker maak. Daarom moes ‘n ander weg gevind word. Hierdie weg was die geheime rekening van die Weermag. Die ambisieuse P.W. Botha en opponent van Connie Mulder was die betrokke minister.

Die hooftaak van die inligtingsmanne by buitelandse missies was die bemarking van die politiek van afsonderlike ontwikkeling. Bemarking moes met konvensionele asook onkonvensionele metodes geskied. Politieke fronte is wêreldwyd tot stand gebing. Agente is onplooi en miljoene rande is in ‘n veldtog, wat op sielkundige oorlogvoering neergekom het, geïnvesteer.

Met R.F. Botha aan die politieke stuur van buitelandse sake is die inligtingsmanne teen wil en dank by missies aanvaar, maar altyd as tweederangse diplomate hanteer. Inligtingsmanne is as attachés, of aangelaptes, ontvang. Hier en daar was daar ‘n raad en in ander gevalle ‘n residentminister (‘n diplomatieke titel hoër as dié van ‘n raadgewer) op die diensstaat van ‘n ambassade aangestel, maar die tweede-in-bevel was deurgaans ‘n streepbroekdiplomaat van buitelandse sake. Die teenkant van die munt was natuurlik dat hoofde van missies grootliks in die duister was oor die “politieke” doen en late van inligtingsmanne. Dit is aan die diskresie van inligtingshoofde oorgelaat om die hoofde van missies in te lig, as en wanneer nodig.

Onder die leiding van die dinamiese Eschel Rhoodie het die departement van inligting, ondersteun deur generaal Hendrik van den Berg se nasionale intelligensiediens, as ‘n effektiewe propaganda-instrument ontwikkel. Die moreel onder die amptenare was hoog. Die departement is uitgebou as ‘n alternatiewe “departement van buitelandse sake”. As en wanneer B.J. Vorster die mag sou oorgee aan Connie Mulder, waarna Connie Mulder vir Eschel Rhoodie sy minister van buitelandse sake sou maak, is wyd en syd gespekuleer.

Onder die leiding van die Rhoodie-broers en onder aansporing van Connie Mulder is gesoek na ‘n alternatiewe politieke beleid, wat konsosiatiewe demokrasie, Lijphart se model, geheet het.

Die wêreldwye aanslag teen SA het natuurlik in die guns van die departement van inligting getel. Die ANC het inmiddels geslaag, om met die hulp van Westerse moondhede apartheid tot ‘n “misdaad teen die mensdom” te verklaar. Die boodskap wat menige ambassadeur deur minister Botha na die kabinet gestuur het, was dat die wêreldwye aanslag teen SA kan lei tot internasionale sanksies en selfs die blokkade van Suid-Afrikaanse vliegtuie en skepe. Dus ‘n totale isolasie van die land.

Die departement van inligting was egter die voorstander van ‘n idee dat SA net deur onkonvensionele metodes gered kon word. Dit het behels:

Die skepping van geheime frontorganisasies in die belangrikste Westerse lande.
Die geheime ontplooiing van agente, wat politici en joernaliste, in die buiteland ingesluit het.
‘n Uitgebreide gasteprogram om buitelandse meningsvormers te toon welke projekte in die binneland van stapel gestuur is om swartes vanuit hul armoede en onderontwikkeling op te hef.

Soos te verstaan, is agente en medewerkers in harde kontant betaal, maar is kwitansies nie gevra nie. Watter buitelanders sou dan meewerk as dit ‘n vereiste was?

Die swak skakel of Achilleshiel in die operasionele raamwerk van die inligtingsdepartment was dat die geheime fondse deur die Weermag gekanaliseer is. Die politieke vyande van Vorster, Mulder en Rhoodie sou hierdie swakte in die politieke magspel tot eie voordeel uitbuit. Na bewering is projekte en dokumente na die media gelek. Op hierdie stadium is dit miskien ongewens om nadere besonderhede oor die personalia en taktiek van die politieke oorname te gee. Feit is dat die Bothas oorgeneem het en dat die buitelandse komponent van die voormalige departement van inligting deur die departement van buitelandse sake opgeneem is.

Die logiese verwagting is natuurlik dat alle voormalige geheime projekte gesluit sou word. Nee, inteendeel, die ambisieuse “Pik” Botha het genoeg politieke slinksheid en diepte gehad om te weet dat hy nou die alleenverantwoordelikheid vir die politieke oorlewing van SA in die buiteland dra. Derhalwe moes die koverte projekte gewoon voortgaan en in intensiteit verhoog! In die reorganisasie van buitelandse sake is die volgende koverte hoofdirektorate tot stand gebring:

Hoofdirektoraat strategiese beplanning met as opdrag die diskreditering van die ANC en van bevrydingsteoloë; en
hoofdirektoraat ekonomiese projekte, om desinvestering teen te werk.

Hierdie hoofdirektorate is stelselmatig mee weggedoen toe die klok vir die Nasionale Party in die onderhandelingspolitiek gelui en die grafskrif ook vir buitelandse sake geskryf is. Hier rondom 1992 is die dokumente van beide hoofdirektorate op groot skaal vernietig en het politieke geheueverlies oorgeneem. Derhalwe is die dokumente nie tot die beskikking gestel van diegene wat die geskiedenis van buitelandse sake geskryf het nie.

Om puntjie by paaltjie te plaas: die vermeende inligting-”skandaal” van die tagtigerjare is deur ‘n ware skandaal in die negentigerjare opgevolg. Tot dusver het geen haan daarna gekraai nie.

для девочек игри Фільчаков прокурор