Louis Botha – praag.co.za

Leon Lemmer: Die Anglo-Boereoorlog: Die onmin tussen Boer en Brit (Deel 2)

Ter aanvulling van my vorige rubriek (Praag 14.03.2020) bespreek het nog twee minder bekende boeke oor die Anglo-Boereoorlog (ABO) wat in daardie era gepubliseer is.

Impressions of South Africa

James Bryce (1838-1922) was ‘n Britse historikus en politikus. Vanweë studie in Duitsland het hy groot waardering vir die Duitsers gehad. “There are no better colonists than the Germans” (bron hier onder, Kindle 5713). Hy erken darem dat in die Zuid-Afrikaansche Republiek (ZAR)/Transvaal “most of the Germans, moved by anti-British feeling, favoured President Kruger’s Government” (6157). Bryce was later die sekretaris/minister vir Ierland (1905-1907) en die Britse ambassadeur in Amerika (1907-1913). Hy het Suid-Afrika in 1897 besoek en die volgende boek gepubliseer: Impressions of South Africa (London: Macmillan, 1897, 1898, 1899, 423p; Amazon Kindle $3,44). Bryce was ‘n voortreflike akademikus en het deeglike, omvattende navorsing oor Suid-Afrika gedoen.

Sy ideaal as historikus was om objektief te wees. Hy kry dit soms reg, maar ander kere is hy kenmerkend Brits en is hy skynbaar nie in staat om buite die destydse geykte raamwerk te dink nie. Hy skryf bv: “The British Government has been perfectly impartial” (6726) en “It may nevertheless be truly said for the British Government that it almost always sought to act justly” (6753), asook “The mother country never interferes with any matters of colonial concern, unless in the rare cases where a matter primarily local may affect the general relations and interests of the whole empire” (6980). Om die een of ander rede aanvaar Bryce sonder meer dat Suidelike Afrika Britse koloniale eiendom mag en moet wees. ‘n Mens kon ook nie verwag dat hy na ‘n enkele besoek gesaghebbend oor alle plaaslike onderwerpe sou skryf nie. Tydens die ABO was sy boek baie invloedryk in Brittanje. Soms sê hy die Afrikaners uiters sleg; ook die swartes, wat hy dink soos kinders behandel moet word – in ooreenstemming met ‘n standpunt wat destyds wye aanhang in Brittanje en Europa geniet het.

Wat hom van Suid-Afrika opgeval het, is dat “the country is a black man’s country” (5239). “All unskilled work is done by black people” (5286). “As servants in stores [blacks] are little more prone to petty thefts than are Europeans” (5306). “Taken as a whole, they [blacks] are a quiet and orderly people, not given to crimes of violence, and less given (so far as I could gather) to pilfering than are the negroes of the Southern States of America. The stealing of stock from farms has greatly diminished. Assaults upon women, such as are frequent in those States, and have recently caused a hideous epidemic of lynching, are extremely rare” (4313). Volgens wat hy skryf, kan blanke Suid-Afrikaners van geluk spreek wat betref die meerderheidsgroep in die bevolking. Hulle, die swartes, “will in time show capacity, and tell you that their inferiority to white men lies less in mere intellectual ability than in power of will and steadiness of purpose” (5319).

Die Khoi-San (soos ons hulle deesdae noem) is die enigste inheemses. Die swartes is indringers wat uit die noorde gekom het (5245). Daar is enkele selfregerende Britse kolonies. Hoekom? “Because they have a European population that they [the British government] have been deemed fit to govern themselves” (5258). “The traveller in South Africa is astonished at the strong feeling of dislike and contempt – one might almost say of hostility – which the bulk of the whites show to their black neighbours” (5326). “This sense of annoyance is naturally more intense toward a race so widely removed from the modern European as the Kafirs are” (5333). “The laws of the Boer Republics are far more harsh than those of the English Colonies, and the Transvaal Boers have been always severe and cruel in their dealings with the natives. But the English also have done so many things to be deplored that it does not lie with them to cast stones at the Boers” (5346).

Rassesegregasie kom van ver af: “There is indeed a complete social separation. Intermarriage, though permitted by law in the British Colonies, is extremely rare, and illicit unions are uncommon” (5353). In die Engelse kerke “blacks are admitted along with whites to the sacrament of the Lord’s Supper; but this (so I was told) is not the case in the Dutch Reformed Church” (5360). “Apart from this social disparagement, the native does not suffer much actual wrong” (5373). “There are no lynchings, as in America, and the white judges and magistrates, if not always the juries, administer the law with impartiality” (5379). “Cape Colony has a so-called ‘curfew law’ [aandklokreëling], requiring natives who are out of doors after dark to be provided with a pass – a law which is found oppressive by the best class of natives, educated and respectable men, though defended as necessary for public order, having regard to the large black population of the lower class, and their propensity to drink and petty offences” (5379). Anders as in die Kaapkolonie staan daar in die ZAR-grondwet van 1858: “The people will suffer no equality of whites and blacks, either in state or in church” (5414).

Soms wek Bryce die indruk van voorbeeldige nugterheid: “It is easy for people in Europe, who have had no experience of the presence among them of a semi-civilized race, destitute of the ideas and habits which lie at the basis of free government, to condemn the action of these Colonies in seeking to preserve a decisive electoral majority for the whites. But any one who has studied the question on the spot, and especially any one who has seen the evils which in America have followed the grant of the suffrage to persons unfit for it, will form a more charitable judgment” (5441). Maar die armsalige FW de Klerk en sy groepie meelopers het eerstehandse kennis van die plaaslike omstandighede gehad en nogtans toegegee aan die eis van swart meerderheidsregering. “To toss the gift [not right] of political power into the lap of a multitude of persons who are not only ignorant, but in mind children rather than men, is not to confer a boon, but to inflict an injury” (5448). “The black man accepts the superiority of the white as part of the order of nature. He is too low down, too completely severed from the white, to feel indignant” (5455). “Each race goes its own way and lives its own life” (5462).

Tereg vestig Bryce die aandag op die deurslaggewende demografiese verskil tussen Amerika en Suid-Afrika: “In the whole Unites States the whites are to the blacks as ten to one; in Africa south of the Zambesi it is the blacks who are ten to one to the whites” (5495). Myns insiens verduidelik dit heel moontlik waarom Amerika steeds welvarend is en Suid-Afrika nooit daardie hoogtes van sukses en voorspoed bereik het nie en sedert 1994 drasties agteruitboer. “In point of natural capacity and force of character the Bantu races are at least equal, probably superior, to the negroes brought from Africa to North America, most of whom seem to have come from the Guinea coasts. But in point of education and in habits of industry the American negroes are far ahead of the South African; for the latter have not been subjected to the industrial training of nearly two centuries of plantation life or domestic service,* while comparatively few have had any industrial contact with white workman, or any stimulation like that which the grant of the suffrage after the War of Secession [American Civil War, 1861-1865] has exercised upon a large section of the American negroes” (5502). “In both countries we see two races in very different stages of civilisation dwelling side by side, yet not mingling nor likely to mingle” (5508). [* Dit is een van die voordele van slawerny. Die swartes in Suidelike Afrika was nooit slawe nie.]

Bryce skryf hierdie profetiese woorde: “No traveller can study the colour problem in South Africa without anxiety – anxiety, not for the present, but for the future” (5515). Dit is onwaarskynlik dat selfs die grootste pessimis of die grootste veragter van die Afrikanerdom kon voorsien dat ‘n groepie blanke Afrikaanssprekendes ná verloop van minder as ‘n eeu, sedert die publikasie van Bryce se boek, feitlik ongekwalifiseerd aan die eise van swart mag sou toegee. Bryce voorspel ook: “Probably in the long run English will prevail and become the common speech of the southern half of the continent” (5530). Dit is besig om te gebeur vanweë die 1990/94-dwaasheid waarvolgens die politieke mag aan die terroristiese SWAPO en ANC toevertrou is. Vóór 1990 was Afrikaans die algemene spreektaal in sowel Suid-Afrika as Namibië en was Afrikaans in ‘n uitstekende posisie om die enigste amptelike taal in albei lande te word. Die bevolking, met Engels as spreektaal, “will form to a far greater extent than now a homogeneous mass pervaded by the same ideas and customs” (5530). Engels-eentaligheid is deel van die gelyk- en eendersmakingsproses van SWAPO en die ANC waarin Afrikaners en Afrikaans eintlik geen plek gegun word nie.

Vervolgens weerspreek Bryce hom egter oor homogenisering. “While thus constituting one vast black community, they will probably remain as sharply marked off from the whites as they are today. That there will be no intermarriage may safely be assumed from the fact that mixture of blood has greatly diminished since the days of slavery, just as it has diminished in the Southern States of America. White opinion universally condemns it, and rightly, for as things are now the white race would lose more by the admixture than the coloured race would gain” (5530). Bryce kon onmoontlik voorsien het dat die hoofstroom Afrikaanse inligtingsmedia, oftewel Naspers/Media24, binne ‘n eeu geen steen onaangeroerd sou laat om interrassige huwelike, asook sodanige seksuele verhoudings, aan te moedig en te verheerlik nie. Dieselfde word in die geval van selfdegeslaghuwelike en -verhoudings gedoen; verskynsels wat in Bryce se tyd nie geduld is nie.

Bryce voorspel voorts: “The Kafirs will be far more generally educated than they are now, and will have developed a much higher intelligence. That they will remain inferior to the whites in all intellectual pursuits and in most handicrafts may be concluded from American experience” (5536). “The day will arrive when South Africa will see itself filled by a large coloured [non-white] population, tolerably homogeneous, using the same language, having forgotten its ancient tribal feuds” (5536). “When will that day arrive? Probably not for at least a century, possibly not for two centuries” (5543). Hiervolgens het FW de Klerk se staatsmanskap ‘n eeu te vroeg sy opwagting gemaak. “Fast as the world moves in our time, it must take several generations to develop a race so backward as the Kafirs” (5543). “When, perhaps in the twenty-first century, the native population has reached the point of progress we have been imagining, the position may be for both races a grave or even a perilous one … the preponderance of numbers on the black side may make it more serious than it could be in the United States” (5550). Een van die dinge wat die koloniale owerheid dadelik ivm “this native problem” moet doen, is “keep them from flocking as a loafing proletariate into the towns” (5557). Plaaslik is instromingsbeheer en aandklokreëlings egter reeds lank gelede afgeskaf. “Could he [the average white] be got to feel more kindly toward the native, and to treat him, if not as an equal, which he is not, yet as a child, the social aspect of the problem – and it is the not least serious aspect – would be completely altered” (5564).

Bryce verwys na wat die historikus, George McCall Theal (1837-1917), oor die plaaslike sendelinge geskryf het. “They used to bring groundless or exaggerated charges against the Boer farmers, and always sided with the natives, whatever the merits of the case” (5659). Maar Bryce laat hom ook ongunstig oor die Afrikaners uit. Hulle is glo “slow” [slapgat?] (5687) en “suspicious” (5693). “The women are usually ill-educated and often unattractive … That love of cleanliness for which their kinsfolk in Holland are famous has vanished under the conditions of a settler’s life and the practice of using negro servants, and they are now apt to be slatternly” (5693). “The [white] population is so extremely thin, the towns so few and so small, that it is not surprising that a people who came out from the least educated strata of society in Holland should, under the difficult conditions of a settler’s life, have remained at a low level of mental culture” (5699).

Die plaaslike Britte was anders, glo beter, as die Afrikaners. “They have more enterprise than the Dutch, and are much less antiquated in their ideas” (5706). “Partly from their desire to be unlike the Dutch, they have remained markedly English, both in their speech, in their ideas, and, so far as the differences of climate permit, in their way of life. Nevertheless, they have been affected by the Dutch. They have taken from the latter the aversion to field labour, the contempt for the blacks, the tendency to prefer large pastoral farms to agriculture, and, in some districts, a rather sleepy and easy-going temperament” (5706). “The Englishman will deride the slowness of the Dutchman, the Dutchman may distrust the adroitness or fear the activity of the Englishman” (5719).

Oorafhanklikheid van swart arbeid is inderdaad een van die groot struikelblokke wat in die pad van ‘n Afrikaner-tuisland staan. Ons sal moet leer om alles self te doen, self handearbeid te verrig, dus ook in daardie opsig onafhanklik te wees. Oor plaaslike arbeid skryf Bryce: “Labour is neither cheap nor good” (6622). “In South Africa skilled labour is dear because scarce, and unskilled labour is dear because bad … black labour is seldom effective labour … they [blacks] are often changeable and unstable, apt to forsake their employment for some trifling cause … a white labourer at twice the price would, for most kinds of work, be cheaper” (6542).

“Severed from Europe and its influences two hundred years ago, they [the Transvaal Boers] have, in some of the elements of modern civilisation, gone back rather than forward” (6030). “Living in the open air, and mostly in the saddle, they are strangely ignorant and old fashioned in all their ideas … They dislike and despise the Kafirs” (6037). “They hate the English also, who are to them the hereditary enemies that conquered them at the Cape; that drove them out into the wilderness in 1838; that annexed their Republic in 1877, and thereafter broke the promises of self-government made at the time of the annexation; that stopped their expansion on the west by occupying Bechuanaland, and on the north by occupying Matabililand and Mashonaland; and that were still, as they believe, plotting to find some pretext for overthrowing their independence. This hatred is mingled with a contempt for those whom they defeated at Laing’s Nek and Majuba Hill, and with a fear born of the sense that the English are their superiors in knowledge, in activity, and in statecraft. It is always hard for a nation to see the good qualities of its rivals and the strong points of its opponents’ case; but with the Boers the difficulty is all the greater because they know little or nothing of the modern world and of international politics” (6042).

“Two centuries of solitary pastoral life have not only given them [the Transvaal Boers] an aversion for commerce, for industrial pursuits, and for finance, but an absolute incapacity for such occupations, so that when gold was discovered in their country, they did not even attempt to work it … the corruption of their Legislature shows that it is rather to the absence of temptation than to any superior strength of moral principle that these merits have been due. For politics they have little taste or gift” (6050). Oor die Transvaalse Grondwet skryf Bryce: “Enacted in 1858 and partly based on a prior draft of 1855. it is a very crude, and indeed rude, instrument, occasionally obscure, and containing much matter not fit for a constitution” (6084). “In 1881, when the Republic recovered its independence, there were neither roads, railways, nor telegraphs in the country. Its towns were rough hamlets planted round a little church. Its people had only the bare necessaries of life” (6098).

Bryce keer terug na die taalkwessie. “The hold of Dutch [Afrikaans] is so strong that it will probably continue to be spoken in the Colony for two generations at least” (5733). Die plaaslike Nederlands “adopted many Kafir or Hottentot words, and having become vulgarized into a dialect called Taal, which is almost incapable of expressing abstract thought or being a vehicle for any ideas beyond those of daily life … This defect might give English a great advantage if the Boers wished to express abstract ideas. But they have not this wish, for they have no abstract ideas to express. They are a people who live in the concrete” (5740). Volgens Bryce is daar net drie plaaslike skrywers wat vermelding verdien: Robert Pringle, Olive Schreiner en William Charles Scully,” die outeur van Kafir tales (5777). Al drie is Engels. “The Dutch section is practically disqualified by its language (which, be it remembered, is not the language of Holland, but a debased dialect) from literary composition, even were it otherwise disposed to authorship. Literature will always, I think, remain English in character, bearing few or no traces of the Dutch element in the people” (5784).

Bryce verwys na iets wat hy sekerlik sou toeskryf aan die voortreflike voorbeeld wat die Britte stel: “The high level of decorum maintained in the Cape Parlement, where scenes of disorder are, I believe, unknown, and violent language is rare” (5753). Sedert 1994 het die situasie in die parlement in hierdie opsigte ingrypend verander. “I heard of little or nothing amounting to corruption. Elections were said to be free from bribery” (5999). Sedert 1994 het die situasie in hierdie opsigte ook radikaal verander.”The suffrage [in Cape Colony] is so wide as to admit nearly all the whites, and there is, of course, no desire to go lower and admit more blacks” (5932). Politieke kwessies “turn not, as in the Southern States of America, upon the political rights of the black man (for on this subject the ruling whites are in both Colonies [Cape and Natal] unanimous, but upon land rights and the regulation of native labour … One cannot say that there exist pro-native or anti-native parties, but the Dutch are by tradition more disposed than the English to treat the native severely, and, as they express it, keep him in his place. Many Englishmen share the Dutch feeling, yet it is always by Englishmen that the advocacy of the native case is undertaken” (5946).

“The rapid increase of Indian immigrants in that Colony [Natal] alarmed the whites, and led to the passing, in 1896, of an Act which will practically debar these immigrants from political rights” (5441). “In Natal both races [English and Afrikaans whites] are equally anti-Indian” (5946). Nog iets wat Bryce oor Natal skryf, is: “The south-coast Kafirs far outnumbered the whites, were full of courage, had a rough and thickly wooded country to defend, and were so ignorant as never to know when they were beaten. A more intelligent race might have sooner abandoned the contest” (6740).

In anti-Afrikaner geledere word die Voortrekkers dikwels kwalik geneem omdat hulle met die oog op selfbehoud laer getrek het. Deesdae is die oproep uit dieselfde oord “ontlaering” (gebruik in hierdie verband die soekfunksie op LitNet), dus dat die Afrikanerdom in sy swernoot moet gaan. Bryce doen dieselfde. Hy verkwalik die Transvaal omdat die vereistes vir burgerskap na die ontdekking van goud strenger gemaak is. Maar die Transvaal is in ‘n kort tyd deur Uitlanders verswelg, soortgelyk aan die versnelde verswelging deur inkommers waarmee ons sedert 1994 te make het. “There are about 65 000 Boers, all told, and about 24 000 male citizens over the age of sixteen. The … Uitlanders numbered nearly 100 000, of whom fully one-half were adult males” (6211). “Over against the Uitlanders stood the native Boer population … The majority, consisting of the old ‘true blues’, who hated the British Government and clung to their national ways, supported the Boer Government in its stubborn refusal to grant reforms” (6218). Oor Paul Kruger skryf Bryce: “Exercising by his constant harangues in the Volksraad, what has been called a ‘dictatorship of persuasion’, he warned the people that their customs, their freedom, their religion, were at stake, and could be saved only by keeping the newcomers out of power” (6225). “It was the Government of a small and ignorant minority, and, since they [the Uitlanders] believed it to be corrupt as well as incompetent, it inspired no respect” (6299).

In sy laaste hoofstuk skryf Bryce: “There has been a collision of two types of civilisation, one belonging to the nineteenth century, the other to the seventeenth. His isolation, not only in a distant corner of the southern hemisphere, but in the great, wide, bare veldt over which his flocks and herds roam, has kept the Boer fast bound in the ideas and habits op a past age, and he shrinks from the contact of the keen restless modern man, with new arts of gain and new forms of pleasure” (6693). Bryce het darem ook tot die volgende insig gekom: “An Afrikander patriotism of their own – a patriotism which is not Dutch, for they care nothing for the traditions of Holland, but purely Africander” (6700).* “On the other hand, the English of the Colony … have remained more thoroughly English than those of most British Colonies, and have never conceived the idea of severing their own connection with the mother country” (6713). By die Boere is daar “the wish to be left alone, and a stubborness of will that made independence seem more desirable the more it was threatened” (6719). Maar nóg die Britte nóg die swartes wou die Afrikaners met rus laat. Nie-Afrikaners, deesdae insluitende verloopte Afrikaners, gaan voort om hulle wense aan Afrikaners op te dring. [* Bryce weerspreek baie van wat hy geskryf het, wanneer hy teen die einde verklaar: “Those of Dutch origin, warm as is their Africander patriotism, have never been hostile to the British Crown” (6993).]

Die laaste toekomsblik wat Bryce hom veroorloof, het ook die kol gemis. “There is, of course the danger that a class may spring up composed of men unfit for the higher kinds of work [blacks?], and yet too lazy or too proud to work with their hands [Afrikaners?]; and some observers already discover signs of the appearance of such a class. If its growth can be averted the conditions for the progress and happiness of the white race in South Africa seem favourable; and we are approaching an age of the world when the quality of a population will be more important than its quantity” (6858). Sedert 1994 troon die voorkeur vir kwantiteit egter loshande bo kwaliteit uit.

Bryce vertolk die voorafgaande egter as ‘n toekoms wat gunstig vir die Britte gaan verloop. “The English-speaking element will, if the mining industry continues to thrive, become politically as well as economically supreme … A country must, after all, take its character from the large majority of its inhabitants, especially when those who form that large majority are the wealthiest, most educated, and most enterprising part of the population” (6913). Hy droom van ‘n onafhanklike “Anglo-Dutch Republic” (6967), “though under the protection and dignified by the traditions of an ancient and famous monarchy. Nor has it been fully realized that the Colonies derive even greater substantial advantages from the connection than does the mother country. The mother country profits perhaps [!] to some extent – though this is doubtful [!] – in respect of trade, but chiefly in the sentiment of pride and the consciousness of a great mission in the world which the possession of these vast territories, scattered over the oceans, naturally and properly inspires” (6973).

Heroes of the Boer War

Frederik Rompel (1870-1940) was ‘n Volkstem-joernalis en ‘n oorlogskorrespondent tydens die ABO. Hy het eerstehands met die leidende figure van albei partye kennis gemaak. Van hom is die volgende boek gepubliseer: Heroes of the Boer War (Nederland Publishing Company, 1903, 242p; Amazon Kindle R2,29). Die Kindle-weergawe is hoogs onvolmaak, maar teen die prys steeds die moeite werd om te lees.

Ná die stigting van De Burger in 1915 is DF Malan as die eerste redakteur aangestel. Malan het veral die hoofartikels geskryf en hom nie met die ander joernaliste en die produksie van die koerant bemoei nie. Hy het hom spoedig eerder “aan sy parlementêre loopbaan gewy en sy kantoor by De Burger het meestal leeggestaan. Die publiek was egter salig onbewus van die feit dat die meeste van De Burger se hoofartikels nou geskryf is deur die tegniese redakteur, Frederik Rompel – ‘n Nederlandse Katoliek van geboorte, met ‘n Joodse vrou wat intussen in die Afrikanergemeenskap opgeneem is. Rompel en sy kollega Louis Hiemstra [1897-1978] is in 1921 by De Burger aangestel. Saam het hulle die gehalte van die koerant verbeter” (Lindie Koorts, DF Malan en die opkoms van Afrikaner-nasionalisme, Kaapstad: Tafelberg, 2014, Kindle 3980).

Rompel se boek is die teenoorgestelde van Yves Guyot se boek (Praag 14.03.2020). Guyot het hom teen die Boere geskaar, terwyl Rompel die hoogste lof vir hulle het. Maar Rompel is nie heeltemal onkrities nie. Hy maak bv melding van die gebrek aan dissipline by sommige Boere, wat tydens die ABO na hulle huise of plase teruggekeer het wanneer dit hulle gepas het; ook die nadelige invloed wat die saamsleep van ossewaens met vroue en kinders op die oorlogsukses van die Boere gehad het. Heel aan die begin wys hy op die wydverspreide valse vertroue wat die Boere in koningin Victoria gehad het: “If your queen only knew” (Kindle 653).

In sy voorwoord skryf William Thomas Stead (1849-1912): “It is only by reading this book that we English can understand how it was that the whole non-English world regarded with horror and indignation the British devastation of the two Republics” (8). Stead noem die Britse optrede tydens die ABO inderdaad ‘n “crime against humanity” (19). Hierdie frase word deesdae teen apartheid misbruik. Verloopte Afrikaners, soos Willie Esterhuyse, Wannie Carstens, Lindie Koorts en André Bartlett (die gebruiklike verdagtes wanneer publisiteit vir hulleself ten koste van die Afrikanerdom gesoek word), het dit ANC-gedienstig onlangs weer ingevryf (Netwerk24, 23.02.2020). Wanneer bv plaasmoorde veroordeel word, skitter hierdie mense egter in hulle afwesigheid.

Ek vind dit interessant dat Stead in hierdie konteks na Andreas Hofer (1767-1810) verwys as “that indomitable Boer of the Tyrol” (28) – kyk Wikipedia. In sy inleiding vergelyk Albert Pfister die setlaars in die Nuwe Wêreld/die Amerikas met die Kaapse Hollanders: “They had not the stamina of the hardy settlers at the Cape” (151). Hulle het mettertyd as Boere die binneland in getrek. Hulle was “strong, virtuous, self-reliant” (160).

Rompel beskryf agtereenvolgend en in besonderhede die volgende Afrikanerhelde, sommige waarvan later geblyk het nie danige helde te wees nie: Paul Kruger, MT Steyn, WJ Leyds, ADW Wolmarans, Cornelis Wessels, Abraham Fischer, Schalk Willem Burger, FW Reitz, PJ (Piet) Joubert, PA (Piet) Cronjé, Louis Botha, Christiaan de Wet, JH (Koos) de la Rey, Ben Viljoen, Danie Theron, JBM Hertzog, JC (Jan) Smuts, SG Maritz, GJ (Gideon) Scheepers en PH Kritzinger.

Rompel het ook groot lof vir Afrikanervroue gehad, waaraan ‘n aparte hoofstuk gewy word. Hy haal MT Steyn soos volg aan: “Our women have gone through the fire of patriotism and not been found wanting. They will suffer patiently, if only we continue the sacred struggle for independence” (4071). Steyn word “the soul of the Africander resistance” genoem (1587). Ek volstaan met ‘n aanhaling van Christiaan de Wet: “A Boer first gets dangerous when you succeed in surrounding him” (3043). Deesdae het die plaaslike blankes met verswelging te make. Het die hedendaagse Boere/Afrikaners die murg in hulle pype om nie in hierdie onverdiende lot te berus nie, deur sorg te dra dat hulle situasie stelselmatig verbeter eerder as versleg?

Leon Lemmer: David Harrison oor die wit Afrika-stam

David Harrison was in 1980 die regisseur vir ‘n BBC-televisiereeks en het daarna ‘n boek hieroor, The white tribe of Africa: South Africa in perspective (Johannesburg: Macmillan, 1981, 307p), gepubliseer. Die wit “stam” (eintlik: etniese groep/volk/nasie) waarna verwys word, is die Afrikaners. Die outeur het ongetwyfeld Suid-Afrikaanse konneksies. Hy verwys bv na “my own South African relatives” (p 152). Afrikaanse inligtingsbronne is ook gebruik. Die televisiereeks en die boek is as gesaghebbend en objektief geloof. In sommige hoofstukke slaag die outeur in redelike mate hierin, maar onderliggend is daar die tipies Britse distansiëring van en hooghartige neersien op Afrikaners. Harrison is ‘n buitestander wat betaal is om van buite af te kritiseer. Na sy kort verblyf hier, woon hy knus in Engeland en hoef hy nie verantwoordelikheid te aanvaar vir die skade wat hy met sy joernalistiek en fotografie aangerig het nie.

Vir die kritiese leser is dit duidelik dat Harrison hom aan die kant van die plaaslike Engelse en ongetwyfeld ook aan dié van die swartes skaar. Talryke verwysings na hierdie boek kom in die literatuur voor, maar ek kon eers onlangs daarin slaag om ‘n eksemplaar te leen te kry. (Daar is ‘n boek met ‘n soortgelyke titel, The European tribe (1987), deur ‘n Wes-Indiër, Caryl Phillips (gebore in 1958), iemand wat graag beskuldigend oor die rol van blankes in slawerny skryf, maar die teks van sy boek is van ‘n heeltemal ander aard as dié van Harrison.) Hou asseblief deurgaans in gedagte dat die perspetief wat Harrison bied 40 jaar oud is.

David Dimbleby, wat die onderhoude vir die televisiereeks gevoer het, het die voorwoord geskryf. Sy samevatting is: “It is the old story of man’s search for power and security, for sense of identity and a measure of freedom even at the expense of his neighbour’s” (vii). In sy inleiding skryf Harrison: “The account will trace the Afrikaners’ fortunes from the dark days of the defeat by the British in 1902 to the election victory in 1948, the moment which finally gave the Nationalists control over South Africa and the opportunity to impose on all its citizens the political creed they called Apartheid. It also attempts to show the realities of a system which in the end, whether Nationalists claim to have been understood or not, has brought subjugation where it promised freedom and which could yet threaten the very future of the Afrikaner people it sought to preserve” (3).

Hy wek die indruk dat apartheid by die Afrikaners ontstaan het; dus asof hierdie beleid nie ‘n voortsetting van die tradisionele Britse koloniale beleid van rassesegregasie was nie. Hy erken sekerlik ook nie dat die eerste paswet in Suid-Afrika in 1797 tydens die eerste Britse bewind deur George Macartney uitgereik is nie. Die naaste wat Harrison kom aan erkenning van die Britse aandeel in rassesegregasie is wanneer hy oor die NP se beleid van instromingsbeheer skryf: “It was no new system; the first laws restricting Hottentots to their own districts were introduced by the British” (184). Soos dit die gewoonte geword het, noem hy die pas wat deur die NP-regering uitgereik is “the Dompas” (247).

Die Rieckert-kommissie het in 1979 onder meer bevind:

“Control over the rate of urbanisation is, in the light of circumstances in South Africa, an absolute essential social security measure. Even though … the abolition of such control would lead to faster economic growth, the price to be paid for it in terms of direct and indirect social costs would be too high” (253).

Instromingsbeheer is sedertdien heeltemal afgeskaf. Die stede word deur ongewenste, werklose massas verswelg; eintlik die hele land omdat selfs doeltreffende grensbeheer nie meer uitgeoefen word nie.

Reeds in die inleiding word die Broederbond ‘n “so-called ‘cultural society'” genoem: “The Broederbond’s role has gradually changed, from safeguarding Afrikaner interests to conspiring [!] to maintain Afrikaner Nationalist domination” (5). Oor die beginjare: “During all this time the Broederbond had been paying particular attention to what they saw as the need to give the Afrikaner a feeling of identity, a self-confidence in his Afrikanerness that would make the Volk ‘stand up’ and challenge the English in every sphere of South African life” (94-95). “There was obviously much in the early activities of both the Broederbond and what it likes to call ‘its considerably bigger son’ the FAK [Federasie van Afrikaanse Kultuurvereniginge], that was entirely innocent and part of an understandable attempt to give the Afrikaner back his self-respect, secure his cultural heritage and promote his new language. But gradually the emphasis changed … its role has shifted from safeguarding Afrikaner interests to conspiring [!] to maintain Afrikaner domination” (97). Teen blanke oorheersing klink daar alewig besware op, maar nie teen “black supremacy” nie.

Het dit nie vir die Britse koloniale bewindhebbers ook om die beskerming van hulle belange gegaan nie? Byvoorbeeld, “In 1822 the Governor of the Cape Colony, Lord Charles Somerset, issued a proclamation that English was to be the only language of the courts and schools, even though Dutch settlers outnumbered the British by eight to one” (48). Ná 1948 het die Nasionale Party hom vir ‘n tweetalige staatsdiens, Afrikaans en Engels, beywer. “Never again would an Afrikaner complain that his case could not be heard in his own language” (155). Hierdie verwagting het sedert 1994 geblyk vals te wees. Hoofregter Mogoeng Mogoeng, wat net so min soos Somerset deur die kiesers aangestel is, het die slegte Britse voorbeeld nagevolg deur moedswillig Engels tot die enigste hoftaal vir dokumenteringsdoeleindes te verklaar, al is Engels die moedertaal van ‘n klein minderheid in Suid-Afrika.

“In trying to understand Afrikaner Nationalism I have been somewhat confused by the widely used terms of verligte and verkrampte, meaning enlightened or moderate, and reactionary or hardline. They have always seemed to suggest more difference than actually exists. Those dubbed with either adjective still appear to be equally wedded to the basic tenets of the Nationalist creed, separate black homelands, separate citizenship, separate parliaments, separate schools and separate living areas however much the so-called moderates may advocate the abolition of separate park benches or separate lifts” (6-7).

Asof baie Britte nie van nature geneig is om ‘n afstand tussen hulle en die swartes en selfs die Afrikaners te handhaaf nie. Waarom beswaar teen bv “separate black homelands” maak as die Britte self die skeppers van drie swart protektorate (Basoetoeland, Betsjoeanaland en Swaziland) in Suidelike Afrika was? Wat Harrison betref, is apartheid ‘n unieke Afrikaner-maaksel. “By the time PW Botha had become Prime Minister [1978] Apartheid was far more than a policy which could be repealed, an ugly aspect of an otherwise normal society” (276).

Harrison se boek begin by die Voortrekkermonument. Die volgende kan bevraagteken word: “At Voortrekkerhoogte, too, although not quite so well-known, is an institution that in a different way does its bit to preserve the republic. It is a work colony for blacks or ‘Bantu’ declared ‘idle and undesirable’ under Section 29 of the Urban Areas Consolidation Act no 25 of 1945. Arrested without a warrant, sentenced without a trial, a black man can now be detained here for up to two years on the order of a civil servant, under a definition of idleness that has never yet applied to a white” (14). Let op die sarkasme in “does its bit.” Die Afrikaners by die Voortrekkermonument word “uncles” genoem. Daardie 1945-wet is ‘n maaksel van die Smuts-regering; nie van Afrikaners nie. In elk geval, is dit nie die Britte wat veral Londen se strate van “idle and undesirable” mense gestroop en hulle teen hulle wil na kolonies soos Amerika en Australië verskeep het nie?

Hoe het die Britte die swartes tydens die Anglo-Boere-oorlog (ABO) behandel? “The blacks who had been workers on Boer farms were put into British labour gangs. Their families went to separate concentration camps but nobody bothered much about them. The daily maintenance allowance for Boers was 8½d a head, for blacks it was 4½d. Over thirteen thousand blacks died” (31). Die swartes wat die Britte in hulle oorlogspoging gehelp het, is die Boere se plase en ander eiendom belowe. Na afloop van die oorlog en ook met Uniewording in 1910 het niks van die Britte se beloftes, nie eens stemreg vir swartes, tereg gekom nie. Oor die ABO: “Whatever the reason the Boers had for changing sides it is estimated that a fifth of all fighting Afrikaners were on the British side by die end of the war” (33). Uiteraard beklemtoon Harrison eerder die persentasie hanskakies as die getal voorbeeldige Boere-bittereinders. Daardie hanskakies is dekades lank nie in Afrikanergeledere aanvaar nie. Deesdae is daar baie meer nieu-hanskakies as destyds, maar hulle word glad nie in dieselfde mate vir hulle verengelsing en ANC-gedienstigheid verkwalik as wat geregverdig kan word nie. Dink aan ‘n geval soos Wim de Villiers.

“It was not just passing sailors who produced so many pale skins among those now called Cape Coloureds” (15); ook nie net Afrikaners nie; ook die Engelse “did its bit” in hierdie opsig. Bruin mense was oorwegend Smuts/Sapgesind (157) en het graag, veral in Kaapstad en omstreke, ‘n voorliefde vir Engels geopenbaar. Met ander woorde hulle was geneig om veral in die openbaar anti-Afrikaner en anti-Afrikaans te wees. Maar ook in hierdie opsig probeer Harrison om die bruin mense eensydig aan Afrikaners te koppel. Na aanleiding van die verwydering van bruin mense van die gemeenskaplike kieserslys skryf Harrison: “The most lasting damage had been done to the relationship between Afrikaners and their Coloured cousins [!]. No population group was closer to the Afrikaners than the million or more South Africans of mixed race. Since the days of the Hottentots they had worked and lived alongside the Boers, learning their customs, sharing their blood [!]. They spoke the Afrikaner’s language which they enriched with their own idiom. They worshipped in their own branch of the Afrikaners’ Dutch Reformed Church” (158). Harrison soek ooreenkomste tussen bruin mense en Afrikaners maar verswyg die verskille, bv dat die afstammelinge van die Oosterse slawe Moslems is en dat baie bruin mense se taal Engelsbesoedelde Kaaps is, wat Afrikaans eerder ondermyn as verryk.

“Non-Nationalist historians now accept that the Transvaal, the destination of many of the Voortrekkers, was the home of black people as early as the fifth century” (16). Dit is waarskynlik ‘n oordrywing, maar die inheemse bevolking op die Indiese subkontinent was millennia vroeër as dit daar en in veel groter getalle, maar dit het nie die Britte ontmoedig om daardie streek eeue lank te beset en uit te buit nie. Die teks het by my die indruk gewek dat Harrison soms hard probeer om sy vooroordele agterweë te laat, maar kort-kort borrel dit uit. Byvoorbeeld, oor die jaarlikse herdenking van die Slag van Bloedrivier op 16 Desember skryf hy: “No Afrikaner public figure worth his boerewors (sausage) will fail to be on his feet somewhere in South Africa that day” (19). Die Boere moes seker eerder daardie veldslag verloor het. Leopold Scholtz redeneer vanuit Nederland dat Afrikaners daardie 1838-gebeure nie (meer) as ‘n oorwinning mag vier nie, maar dit so moet plooi dat dit versoening bevorder. Wanneer ‘n minister NP-beleid verduidelik, noem Harrison dit, na aanleiding van George Orwell se formulering, “Van der Merwe-speak” (189). Dit is vir my duidelik dat ‘n Afrikanerhater hier aan die woord is.

Een van Harrison se hoofinformante oor Afrikaners was die liberale en erg verengelste Ernst Gideon (Ernie) Malherbe (1896-1982, rektor van die Universiteit Natal, 1943-1965), maar Malherbe “did not feel that his Afrikanerness was threatened, or that he was being anglicised … to Ernie Malherbe the course chosen for the new South Africa by Botha and Smuts was both natural and welcome. To their cause he gave his full allegiance. Years later he was to become one of Smuts’ most trusted advisers” (58). Die soort anti-Afrikaner-raad wat Malherbe aan Smuts gegee het, blyk uit sy volgende skrywe in Maart 1944: “The Broederbond has obtained a stranglehold on education which will enable it, in sober truth, to govern South Africa within a few decades … Some thousands of servants of the state, more especially teachers, are bound by inclination and by oath to carry out the subversive plans of the Broederbond … As this policy of Afrikaner dominance creeps into the various spheres of employment, and particularly into the higher professional and state services, those who are not that particular brand of ‘ware Afrikaner‘ (true Afrikaner), required by the Broederbond, will be more and more pushed into the background to posts of secondary importance … Today, with the bitter experience of the Broederbond’s evil influence on the war effort, and its stranglehold on South African public life, the need for action is more urgent. If we are to live together in peace and amity in South Africa, the Broederbond must be destroyed” (144).

“Nine months later, Smuts finally acted. He banned members of the Broederbond from working in the public service, giving them the alternative of resigning from one or other. One thousand and ninety-four resigned from the Broederbond though a small group of prominent Broeders chose, with some ostentation, to give up their jobs in the civil service rather than leave their secret society. The story provided the Nationalist press with copy for weeks. In January 1945 Smuts denounced the Broederbond in Parliament, calling it ‘a dangerous, cunning, political Fascist organisation of which no civil servant, if he was to retain his loyalty to the State and the Administration, could be allowed to be a member'” (145). Die staatsdiens was toe, soos deesdae, nie bo die politiek verhewe nie. Vir inligting oor die Broederbond: Praag 23.09.2018. Pieter de Lange (1926-2019, voorsitter van die Broederbond, 1983-1993), is onlangs oorlede. Die Afrikanerbond, die opvolger van die Broederbond, het De Lange geloof vir alles wat hy gedoen het om Suid-Afrika aan swart politieke beheer uit te lewer. Die Afrikanerbond is steeds ‘n organisasie waarvan Afrikaners liewer moet wegbly.

Malherbe word soos volg aangehaal:

“Our Afrikanerness was in our blood. It was like breathing. We didn’t need to make a fuss about it and ram it down people’s throats. It is very clever of the Nationalists today to use language and identity as a peg to hang all their other paraphernalia. And they certainly get very eloquent about it all, and show what the British have done. The British may have taken our worldly goods but they couldn’t kill our sense of personality” (58).

Maar Anglofiele soos Smuts en Malherbe het in die Britse tradisie aan rassesegregasie bly vasklou. “The University of Natal was far from integrated, as Malherbe acknowledges. Lectures for blacks were separate although the staff was the same; blacks ate and slept in their own hostels” (194). Daar word gekla oor bruin studente in Natal wat van 1960 af verplig is om te verhuis met die oog op studie aan die Universiteit van Wes-Kaapland (UWK) in Bellville. “Hardly any of them ever went because of the expense and also because the medium of instruction was Afrikaans which was quite strange to them” (194). In werklikheid is die bruin elite geneig om voor te gee dat hulle eerder Engels- as Afrikaanssprekend is. Dit is ook ‘n leuen om te beweer dat die UWK ooit ‘n eentalige Afrikaanse inrigting was. Van die begin af was die universiteit, wat onderrigtaal betref, ‘n tweetalige, dus Afrikaanse én Engelse, inrigting. Ná 1994 is die UWK omskep in ‘n eentalige Engelse universiteit, weens die misplaaste politiek-gedrewe ywer van veral Jakes Gerwel, wat deesdae graag deur Afrikaansinstansies geloof word asof hy ‘n kampvegter vir Afrikaans was. Die marxistiese Gerwel was maar net nog iemand wat die voortbestaan van Afrikaans as akademiese taal ondermyn het.

As teenhanger vir Malherbe word veral van die Afrikaner, Henning Klopper (1895-1985, eerste voorsitter van die Broederbond, 1918-1926, hooforganiseerder van die 1938-ossawatrek, speaker van die parlement, 1961-1974), gebruik gemaak. Harrison kry hierdie stekie teen die Broederbond in: “The similarity with the Communist Party cell structure is striking” (90). Klopper word soos volg aangehaal: “Smuts sold us to the British. He became an Anglophile … Smuts misled [Louis] Botha” (59). Oor Botha en Smuts se versoeningspolitiek, wat ná 1994 met heelwat valse paaiery ook deur Nelson Mandela gepredik is, het Barry Hertzog in 1912 by De Wildt gesê: “I have no need to conciliate anyone because I have not wronged anyone” (61). Hertzog het op moedertaal-skoolonderrig en ‘n tweetalige staatsdiens aangedring: “If an Afrikaner went into the Post Office to buy stamps he could expect to be served in his own language” (61). Hoe skandalig het ons daaglikse ervaring van die werklikheid nie verander nie. Van die hoogs suksesvolle simboliese ossewatrek van 1938 het Klopper gesê: “We had united the people. We had brought them to their senses” (110).

Harrison verwys na die kommunis, Brian Bunting (1920-2008), wat in 1994 ‘n ANC-parlementslid geword het, se boek The rise of the South African Reich (1964), waarin die Afrikanerbewind in Suid-Afrika as fascisties voorgestel word. “Bunting has analysed the effect of the continual emphasis on Afrikaner exclusivity” (96). Bunting word soos volg aangehaal: “The Boederbond has thus sponsored a sort of spiritual Great Trek of the Afrikaners in the twentieth century, by which they have removed themselves from ‘dangerous’ contact with other elements of the population and withdrawn into cultural isolation. Once behind the wall, they have become easy victims of the Nationalist virus” (96), wat sekerlik nie so gevaarlik soos die kommunistiese virus is nie.

Gedurende die Tweede Wêreldoorlog het die Sappe vir Jan Smuts gesteun toe hy kant vir Brittanje teen Duitsland gekies het. Die Natte onder Barry Hertzog was gekant teen die Britse vyandelikhede teen Duitsland. Vrywilligers het by Smuts se oorlogsaktiwiteite aangesluit. Sommige van hulle was bereid om as soldate in die buiteland te dien. “Those who did so wore distinguishing red flashes on their uniform shoulder tabs and became known to the Nationalists as Rooi Luisies, literally ‘Red Lice'” (125). ‘n “Flash” is ‘n kleurlappie of lussie, nie ‘n luisie soos Harrison uit onkunde of moedswilligheid beweer nie.

Voor die algemene verkiesing in 1948 het ‘n kommissie onder die voorsitterskap van Paul Sauer (1898-1976) die Nasionale Party se beleid soos volg geformuleer: “Equality between blacks and whites would lead to ‘national suicide of the white race’, whereas the policy of Apartheid would protect and make safe the future of every race with full opportunities for development in its own areas. One group would not be a threat to the other” (150). Die Nasionale Party, met DF Malan as eerste minister, het in 1948 aan die bewind gekom. Ernie Malherbe lewer soos volg kommentaar: “I was very much upset at losing that election because I knew the kind of people that would get into power and what they would do, particularly in the education field. That is what upset me most, because I knew what their aims were, from what I knew of the Boederbond. Unfortunately my fears were realised” (152).

Anders as Smuts en Malherbe het die Nasionale Party hom vir aparte Afrikaanse en Engelse skole en universiteite beywer, wat ‘n bloeitydperk vir Afrikaans, die kern van Afrikanerskap, ingelui het. Die ANC-regering en sy kruipsugtige meelopers bevorder deesdae eentalige Engelse opvoedkundige inrigtings. Afrikaanse skole en universiteite word vernietig deur hulle in dubbelmedium Afrikaans/Engelse inrigtings te omskep as voorlopers van eentalige Engelse inrigtings. Dit is ook wat Harrison per slot van sake bepleit: PW “Botha called for an end to the old feud between South Africa’s two groups of whites and for the promotion of what Pretoria’s hand-outs called ‘the Anglo-Afrikaner nation’ but as a Nationalist could not take the one step that might bring about real union, and send the children of both white groups to school together” (275).

Gerrit Viljoen (1926-2009) het in 1977 ‘n pragtige verduideliking verskaf:

“If the Afrikaner has an almost over-anxious fear of losing his identity, that is because he is not the branch of the tree but the tree itself. If the whites of Rhodesia are defeated, they are merely a branch and the tree of English culture still grows … If the Afrikaners go, then the whole tree of Afrikaner culture goes with them” (275).

Hermann Giliomee het onlangs aansluiting hierby gevind: “As Afrikaans in Suid-Afrika sterf, is dit weg, anders as die geval met Engels” (Die Burger, 14.03.2019, p 4).

Oor verskuiwings ingevolge die wet op groepsgebiede skryf Harrison: “Compensation was paid to families forced to move but rarely at the market price” (184). My ouers het so ‘n eiendom gekoop. Die eienaar het die veilingsprys aanvaar voordat die bod toegeslaan kon word. Die punt is: Mense wat verskuif is, is vergoed vir die eiendom wat hulle besit het. Deesdae word blankes blootgestel aan onteiening sonder vergoeding. Die NP-metode kan as geregtigheid kwalifiseer maar beslis nie die ANC se manier van doen nie.

“A government commission, set up by the Nationalists in 1949, found the [church] missions had ‘achieved nothing but the destruction of Bantu culture … nothing beyond succeeding in making the native an imitation Westerner'” (190). Vóór 1948 was swart onderwys grootliks in die hande van kerkgenootskappe. Van 1960 af het Bantoe-onderwys momentum gekry en is die klem nie op verwestering geplaas nie maar op die uitbouing van elke etniese groep se kultuur, insluitende die verskillende moedertale. Die NP-regering kan nie met reg daarvan beskuldig word dat hy Afrika-tale verwaarloos het nie, al is dit presies wat Cyril Ramaphosa onlangs op ‘n leuenagtige manier gedoen het en hy sy gehoor valslik probeer wysmaak het dat die ANC-regering, anders as die NP-regering, swart tale bevorder.

Ek het in vorige rubrieke verwys na die skouspelagtige positiewe resultate wat Bantoe-onderwys, teen groot koste vir die blanke belastingbetalers, behaal het, soos verwoord deur bv Hermann Giliomee. Maar die linksgesinde Harrison laat hom nie deur feite oortuig nie en skryf gevolglik oor Bantoe-onderwys: “The legacy of these years of calculated neglect is not easily erased” (192). Die swart elite, insluitende die ANC-regering, staan afkerig van swart kultuur soos wat dit destyds deur Bantoe-onderwys bevorder is, wat deels die heftige kritiek op daardie onderwys verklaar. Swartes “[showed] an extreme aversion to any education specially adapted for the Bantu” (197). PW “Botha committed his government to establishing compulsory education for all, but no amount of money poured into black schooling … would convince the black population that their education was anything but inferior to that of whites for the simple reason that it was different” (275).

Tydens die NP-bewind het Afrikaans en Afrikaanse universiteite floreer. Die Randse Afrikaanse Universiteit (RAU) is as teenvoeter vir die Engelse Universiteit van die Witwatersrand (Wits) gestig. Met die RAU is beoog die ontworteling van “the destructive forces of liberalism, communism and humanism which … flourished at the existing English-language University of the Witwatersrand” (202). Engelse universiteite, volgens Albert Hetzog (1899-1982), “permit the erosion and destruction of souls of our young people because of the liberalistic or leftist, perhaps even semi-communistic, influences at work in the English-speaking universities” (203). “Semi-communistic” is eintlik te sag gestel. Die huidige Wits-rektor is openlik en militant marxisties (Praag 17.03.2019). Harrison het destyds, soos deesdae die gewoonte geword het, kommunisme as onskadelik probeer voorstel. “The essence of the Nationalist charge [was that] Communism undermined traditional South African attitudes towards race. Communists advocated equal civil and political rights for all and it required no great leap of Nationalist imagination to believe that those who advocated equal civil and political rights for all South Africans must therefore be Communists” (211).

Oor die SAUK, wat vóór 1994 ‘n lonende onderneming en finansieel onafhanklik van die staat was, skryf Harrison: “On SABC radio, all is for the best in the best of all separate worlds. ‘It is through this medium’, wrote black author Mtutuzela Matshoba, ‘that the minds of my people are stolen'” (209). Deesdae word gedwonge rasse-integrasie as voortreflik voorgestel; nie net oor die radio nie maar ook oor die televisie, wat ‘n kragtiger indoktrinasiemedium is. Oor die SAUK: Praag 1.10.2018.

Die gewoonte het posgevat om PW Botha net sleg te sê. Harrison noem hom Piet Wapen. Die blankes moes hulle, volgens Harrison se siening, seker liefs nie teen die aanslae van terroriste en kommuniste verdedig het nie. By geleentheid het Botha glo aan Piet Cillié gesê: “No one will ever accuse me of too much self-control” (261). “Helen Suzman, in a famous epithet, said ‘If he was female, he would arrive in Parliament on a broomstick'” (261).

Leon Lemmer: ‘Ons Japie’ en Anna Barry as nie-verloopte Afrikaners

Ons Japie: Die Boereoorlogdagboek van Anna Barry (Pretoria: Protea Boekhuis, 2016, 200p, R220), is onlangs hergepubliseer. Hierdie keer met ‘n voor- en nawoord deur Ena Jansen. Die oorspronklike uitgawe, Ons Japie: Dagboek gehou gedurende die Driejarige Oorlog, is in 1960 deur Afrikaanse Pers-Boekhandel uitgegee. Die onderwerp is die Anglo-Boereoorlog (ABO, 1899-1902) soos weerspieël in Barry se dagboek. Nadat opsigtelike gebreke uitgewys is, gee ek oorsigtelik die inhoud van die dagboek weer, bespreek daarna Jansen se voor- en nawoord, gevolg deur besinning oor die huidige relevansie van die boek.

Opsigtelike gebreke

Die boek is mooi uitgegee, maar nie sonder tekortkominge nie. In die redakteursnota word die termyn van die dagboek as “1899-1902” aangegee (p 6; ook op 25), terwyl die inskrywings van 1899 tot 1903 strek. In die tweede sin van hierdie nota staan polities korrek: “Raspejoratiewe in die teks is ‘n weerspieëling van die destydse samelewing en is daarom nie vir hierdie uitgawe gewysig nie” (6). Dit is egter moontlik dat daar in hierdie opsig wél veranderings aangebring is, bv “naturelle” (99, 131, 135). Jansen se taalgebruik hinder soms, bv die onnodige invoeging van “vir” (7, 8) en “weer” (15, 18, 19, 31). Twee keer kom “hendsoppers” (13, 21) voor, andersins “hensoppers”. Waarom “inskripsies” (11, 176) pleks van “inskrywings”? Waarom “munisipaliteitsgebou” (177) pleks van “munisipale kantore”? (191). Nêrens word die betekenis van die afkorting NALN (7, 178) vir die Nasionale Afrikaanse Letterkundige Museum en Navorsingsentrum in Bloemfontein aangegee nie. Daar is ‘n nederlandisme soos “aangekaart” (9). Onnodige Engelse woorde word gebruik: “issue” (10) en “displacement” (29). Jansen gebruik die woord “moment” (10, 11, 21, 23, 29) terwyl ek liewer van “tydstip” sou praat. Waarom “verbolgenheid” (15) eerder as “woede”?

As die datums wat Jansen aangee, vergelyk word met die dagboek is daar talle foute, bv. soms onderskei sy nie tussen die datum van ‘n dagboekinskrywing en die datum van ‘n gebeurtenis nie: “3 Januarie”, twee keer (p 11, moet 13 Januarie wees, p 23, 167); “15 April” (p 14, moet 9 April wees, p 54); “23 Januarie” (p 14, moet 13 Januarie wees, p 15, 91); “20 November” (p 15, moet 21 November wees, p 84); “10 September” (p 22, moet 13 September wees, p 118); “23 Junie” (p 176, moet 20 Junie wees, p 19, 148); “1987” (p 183, moet seker 1989 wees, p 199). Daar is onnodige herhaling in Jansen se teks. Dit lyk asof die teks haastig en slordig na aanleiding van haar vorige publikasies saamgeflans en ietwat van ‘n kraaines is en daar nie afdoende redaksionele afronding was nie. Daar is tik-, druk- en taalfoute: “Bornmann” (13) pleks van Bornman; “rondttrek” (16); “plaas” (31) pleks van “plase”; “vrouelaar” (105) pleks van “vrouelaer”; “dit” (115) pleks van “die”; “doostil” (116) pleks van “doodstil”; “ons aan” (117) pleks van “ons word aan”; “was was” (124); “onder andere” (178) pleks van “onder meer”; “besluit” (184) pleks van “sluit”; “publieklik” (189) pleks van “openlik”. Een van die voorname van een van die Barry-susters word weergegee as Catharina en die ander een s’n as Catherina (10), wat dalk op nog ‘n fout dui. Die titel van Emily Hobhouse se 1927-boek word verskillend op bladsy 31 en 198 weergegee. In die bibliografie moet “Grundlingh … 1996” voor “Gundlingh … 2002” (198) gelys word; ook “Schoeman … 1987” voor “Schoeman … 1989” (199). Verkeerdelik word die inskrywing “Schoeman … 1980” herhaal (199).

In die dagboek is daar ook taalfoute, bv “tydtafels” (53) pleks van tydroosters; “afkeur in” (69) pleks van “afkeer van”; “as volg” (77) pleks van “soos volg”.

Anna Barry se dagboekinskrywings

Anna Reitz (1884-1964) was die oudste dogter van Thomas en Johanna (gebore De Villiers) Barry. Hulle oudste en enigste seun is die “Ons Japie” (1883-1900) waarna in die boektitel verwys word. Met die uitbreek van die ABO het hulle op die plaas Abrikooskop vyftien kilometers noord van Ficksburg en digby die Basoetolandgrens gewoon. Thomas was aanvanklik ‘n veldkornet in die ABO, is in Mei 1900 gewond en het later moedeloos geword, die eed van neutraliteit afgelê en daarmee ‘n hensopper geword. Hy is in Augustus 1900 terug plaas toe waar hy en sy gesin voortgegaan het om die vegtende Boere te ondersteun deur bv kos aan hulle te voorsien. Die Britte het dit as ‘n verbreking van Thomas se neutraliteitsbelofte vertolk.

Thomas is gevange geneem en is verplig om in September 1900 in Basoetoland te gaan woon. Hy het spoedig begin twyfel of hy ooit die eed van neutraliteit moes afgelê het (80). Sy gesin het hom later na Basoetoland gevolg omdat hulle plaas in September 1901 deur die Britte gewoes is. Na die vredesluiting op 31 Mei 1902 is hulle in Junie 1902 terug na Abrikooskop. Thomas het hierna alles in sy vermoë gedoen om sy medeburgers in hulle na-oorlogse ellende by te staan.

Japie het as 17-jarige entoesiasties aan die ABO deelgeneem en graag dapper in die voorste linie geveg. Hy is in April 1900 gewond maar het so gou moontlik terug na die gevegsfront gegaan. “Al is daar ook nog vier burgers in die veld oor, wil ek een van hulle wees” (64). Japie is deur een van sy ooms, Paul de Villiers, sy ma se broer, aan wie se sorg hy as minderjarige deur sy pa toevertrou is, verplig om in Augustus 1900 saam met ander Boere oor te gee. “Japie … wou nie oorgee nie, maar ek [Paul de Villiers] het hom belet om saam met Generaal Paul Roux deur die berge te ontsnap en het van hom geëis dat hy sy belofte van gehoorsaamheid aan my gestand doen” (76). Paul de Villiers het soos Thomas Barry tydelik in Basoetoland gaan woon.

Japie is as krygsgevangene na Ceylon verban. Daar het hy op 23 Desember 1900 aan ingewandskoors gesterf. Anna se dagboekinskrywing op 24 Desember 1900 lui: “Moeder het ons vannag wakker gemaak, want sy het ‘n afskuwelike droom gehad, waarin sy Japie op ‘n lyksbaar gesien het” (88). Dié doodsberig het hulle egter eers op 13 Januarie 1901 ontvang. Dit is duidelik dat eerder Japie as Thomas in die gesin as die held beskou is. Volgens Anna het sy die dagboek in ‘n leesbare vorm oorgeskryf “sodat ons familie dit as ‘n nagedagtenis aan my broer [Japie] kon hê” (40). Jansen skryf: “Japie is die enigste helder baken in Anna se onheroïese familiegeskiedenis” (14), onder meer omdat daar ook ander hensoppers in hulle nabye familie was, hoewel een van die ooms, Jan de Villiers, Johanna se broer, wat die eed van neutraliteit afgelê het dit later verbreek en voortgeveg het (109).

Oor Japie se Afrikanerskap kan daar geen twyfel wees nie. Sy ideaal was om by Danie Theron se spioenkorps aan te sluit (60). Na sy teensinnige oorgawe skryf Anna: “Ons weet hoe ongelukkig hy is want al sy drome om verkenner te word, is verydel” (74). Oor die Barry-gesin skryf Anna in Oktober 1899, dus aan die begin van die ABO: “Ons het almal besluit om alles in ons vermoë vir ons land en volk te doen” (45). Kort nadat Thomas die eed van neutraliteit afgelê het, skryf Anna in Augustus 1900: “Vader vertel dat daar van ons boervrouens is wat brood, beskuit, botter en eiers aan die Engelse troepe verkoop. Vir ons is dit onbegryplik, want hulle verskaf mos daardeur kos aan die vyand!” (74).

Omdat Jansen in haar kommentaar poog om die Afrikanerskap van Johanna en Anna verdag te maak, soos ek hier onder aantoon, word die teenoorgestelde vervolgens met aanhalings aangetoon. Anna se vertolking is dat haar ma, Johanna, as “Boereheldin uit die verhaal [van haar dagboek en die ABO] te voorskyn … tree” (40). Anna skryf: “Met hierdie wrede stryd lê die fleur van ons nasie al in hulle grafte, en die vraag is: word hierdie kosbare lewens verniet opgeoffer? Moeder is vol vertroue. Sy sê ons veg vir ons onafhanklikheid” (99).

Ter onderskrywing van Anna se Afrikanerskap: “Ons saak is reg; ons veg vir ons vryheid en ons volksbestaan” (66). “Die Engelse wil ons nasie uitdelg” (94). “Hulle beleid is om ons as ‘n nasie uit te roei” (97). Anna hoor “dat die Engelse die konsentrasiekampe ‘refugee’ of vlugtelingkampe noem. Daardeur wil hulle voorgee dat die vrouens by hulle kom veiligheid soek het, ipv die waarheid, dat hulle die vrouens met geweld van die plase weggevoer het” (103). Die konsentrasiekampe “sal altyd ‘n skandvlek op die naam van die Engelse nasie bly” (132). Na die vredesluiting skryf Anna: “Dit is vir ons vernederend om ‘n pas te dra, maar ons is nou onderdane van die Britse Ryk” (145; ook 155, 165).

Hensopperskap gaan eintlik in teen die grein van die Barrys. “Ons het ‘hensopper’ … verag toe ons hulle eers [voorheen] teengekom het” (109). Al is haar pa ‘n hensopper skryf Anna dat “ons getroue Afrikaners is” (112). “Hermaans Theron was gister hier en volgens hom noem die burgers Vader ‘n ‘hensopper’ en ons Engelsgesind. Dit is ‘n skok en dit maak ons baie seer” (84). “Ons voel nou selfs verlate en verstote deur ons eie mense” (85). Anna beklemtoon dat haar vader die eed van neutraliteit afgelê het, dus dat hy onderneem het om nie voort te veg nie, en nie die eed van getrouheid aan die Britse kroon gesweer het nie (84). Laasgenoemde is wat die verraaiers of joiners gedoen het wat saam met die Britte teen die Boere geveg het.

By die hensoppers bemerk Anna graadverskille. Thomas en Japie het geveg en die Barrys het in dié proses groot verliese gely. “Die oorlog het ons van soveel beroof, wat ons nooit sal terugkry nie” (131), insluitende hulle geliefde Japie. Anna kontrasteer hulle hensopperlot met dié van die De la Harpe wat nooit aan die oorlog deelgeneem het nie en aan die begin van die ABO na Basoetoland verkas het en dus nie lewens- en materiële verliese gely het nie. Die Barrys en De la Harpe “verskil hemelsbreed in ons opvattings tov die oorlog en ons onafhanklikheid” (133). “Dit is wonderbaarlik hoe ons burgers nog in die verwoeste land weerstand bied en staande bly” (140).

Vir die joiners is daar net veragting. Anna vertel hoe die Britte een van haar ma se broers, Paul de Villiers, hierby wou betrek. “Dit is ‘n belediging want dink hulle dat enige ordentlike Afrikaner die wapens teen sy eie mense sal opneem!” (128). ‘n Offisierskap onder die joiner Piet de Wet is vir Paul aangebied. “Hy het dit beslis geweier en ek dink dit is voorwaar beledigend dat hulle kon aanvaar dat hy hom tot so ‘n lae daad sou leen” (143). “Dit is vir ons vreeslik dat burgers teen hulle eie mense wil veg” (130). Kommandant SG Vilonel het later as een van die berugste joiners ontpop “wat teen ons eie mense veg. Dit is ongelooflik en skandelik” (136). ‘n Ierse parlementslid het gesê “dat hy Vilonel as ‘n lae verraaier beskou. Ek is nie verwonderd dat Vilonel selfs die veragting van die buitewêreld op hom gehaal het nie” (142).

Ena Jansen se vertolking

Ena Jansen is ‘n predikantsdogter wat in Afrikaans skoolgegaan en daarna aan die Universiteit Stellenbosch studeer het. Sy noem haarself ‘n linkse student; só links dat sy tydens die blanke politieke bewind nie haar voete by die Afrikaanse Taalmonument in die Paarl wou sit nie (LitNet 26.08.2015). Van 1974 tot 1984 het sy in Nederland studeer maar eers in 1992 ‘n doktorsgraad aan die Universiteit van die Witwatersrand verwerf.

In 2003 het sy haar intreerede as hoogleraar in Amsterdam gelewer. Dáár gaan dit vir haar nie bloot om Afrikaanse letterkunde nie, maar om Suid-Afrikaanse literatuur, waarin daar uiteraard meer ruimte vir die uitlewing van haar politieke oorverligtheid gebied word. Verlede jaar het sy ‘n boek oor Suid-Afrikaanse stedelike huiswerkers gepubliseer. Jansen is klaarblyklik militant feministies en het boonop ‘n vrou van Indonesiese herkoms, Pamela Pattynama (195), as lewensmaat. Sedert die aanbreek van die nuwe Suid-Afrika het Jansen haar huis in Melville verkoop (LitNet 13.05.2015), wat seker daarop dui dat sy vorentoe eerder in die buiteland as in die ANC-utopie wil woon. Jansen sou myns insiens geen behae daarin hê om op nie-verloopte Afrikanerskap aanspraak te maak nie.

Dit behoort nou duidelik(er) te wees waarom Jansen woorde soos “ons” en “nasie” graag tussen aanhalingstekens plaas (11); ook “Afrikaner-‘volk'” en “nasie” (20), “sogenaamde ‘swart gevaar'” (181, ook 182), “rasseprobleem” (182), “‘eie’ groepe” (190). Sy skryf van “wapenneerlêers (die sogenaamde ‘hendsoppers’)” en van “Britse dryfkragte en opruimingsoperasies” (17); nie van Britse plundertogte en sy beleid van verskroeide aarde nie. Let op die gebruik van aanhalingstekens in hierdie sin van Jansen: “In vergelyking met soveel ‘volksmoeders’ wat in die meeste Boere-oorloggeskrifte na vore kom as martelaarsfigure wat ‘bittere lydingskelke’ geledig het, is dit duidelik dat Anna Barry met moeite ‘n helderol vir haar moeder bymekaar kan skraap” (26). Nêrens laat Jansen deurskemer dat sy persoonlik simpatie het met die Boere of Afrikaners nie.

Ten spyte van haar feminisme het sy selfs nie simpatie met Afrikanervroue in die ABO nie; eerder die teenoorgestelde: “Die illusie van ‘n kollektiewe martelaarsgeskiedenis vir alle Afrikanervroue is gevoed deur … ‘n voorgeskrewe stramien” (31). Myns insiens slaan daar hier erge vyandigheid deur. Daar is weinig aanduiding dat die feminis Jansen simpatie met die lyding van Boervroue in bv die konsentrasiekampe het. Sy verwys na “die status van lyding wat aan Boerevroue toegeken is wat konkreet gekonsolideer is in die Vrouemonument” (21). ‘n Afrikanerlojalis sou die laasgenoemde sin anders verwoord het. Is die Vrouemonument nog ‘n Afrikanermonument waarin Jansen geen erg het nie? En die Voortrekkermonument? Jansen skryf bv “van die dominante vertoog van helde- en martelaarsverhale uit die Anglo-Boereoorlog” (189). Jansen erken openlik haar “agterdog oor die blinde lojaliteit aan groepe” (190).

In 1960 (“die ‘laertrek’-jaar” volgens Jansen – 188) bedank CR Swart (“die ruimdenkende oud-OB-er” volgens Jansen – 188), toe die staatspresident, vir Anna na die ontvangs van ‘n gedrukte eksemplaar van haar dagboek. Hy skryf soos volg: “Dit is baie goed dat u die oorlogsdagboek op die wyse vir ons volk beskikbaar gemaak het” (187). Dít is hoogs onskuldige geskrewe woorde, maar die verwysing na “ons volk” het blykbaar argwaan by Jansen gewek, want sy skryf dat Swart hierdie woorde “spreek” (187). Jansen poog om haar verwronge polities linkse beeld van Anna verder uit te bou deur tot die gevolgtrekking te kom dat Anna met die publikasie van haar dagboek “self nie doelbewus die algemene Afrikaanse publiek se guns gesoek het nie” (189). Die dagboekpublisering kwalifiseer dus blykbaar nie as “eerherstel” (29, 179 – kyk hier onder) nie. In die “Woord vooraf” wat Trudie Kestell, dogter van die bittereinder, John Daniel Kestell (1854-1941), op versoek van Anna geskryf het, bespeur Jansen “‘n naïewe toon” (25), dat “haar ‘Woord vooraf’ nogal naïef en sentimenteel” is (184). Jansen kan gerus prontuit sê dat sy nie van nie-verloopte Afrikaners hou nie; veral nie van die bittereinders nie. Soos in die latere stryd teen terrorisme moes Afrikaners tydens die ABO hulle blykbaar liefs nie teen die vyand verset het nie.

Let op hierdie woordkeuse van Jansen: “Nadat die Britse leër in September 1900 verplig was om weens militêre druk van die Republikeinse magte die grensdistrikte Ficksburg en Ladybrand tydelik te ontruim” (17) – die negatiewe “weens”, nie die positiewe “danksy” of die neutrale “vanweë” nie. Jansen hou blykbaar eerder van Thomas wat die stryd teen die Britte gewonne gee het as van iemand soos Japie wat enduit wou veg, want sy skryf dat Thomas, anders as Japie, “duidelik ore het” (14) vir die Britse pogings om die Boere met allerhande dreigemente te probeer ontmoedig om voort te veg.

Die redes waarom Jansen toegelaat is om Anna Barry se teks te vertolk, is omdat sy voorheen oor hierdie dagboek en ook oor die ABO, maar met ‘n sterk feministiese inslag, gepubliseer het (198) en sy ‘n heruitgawe van Anna se dagboek aan die uitgewer voorgestel het (9, 195). Daar is ook die assosiasie met die jeugdige Anne Frank (1929-1945) se Nederlandse dagboek, Het Achterhuis (1947, p 8, 188).

Jansen begin haar voorwoord met verwysing na die postmodernisme (7) en een van sy aanhangers, die aktivistiese Pierre Bourdieu (1930-2002, p 10). Postmodernisme is moeilik definieerbaar maar veralgemenend kan seker gesê word dat dit progressief en globaliserend en (soms) aktivisties en selfs anargisties ingestel is, dat elkeen sy eie ding na goeddunke kan doen, dat niks heilig is nie, dat enigiets gedekonstrueer kan word. Sulke postmoderniste kan doeltreffender afbreek as opbou. Aansluitend hierby beweer Jansen dat identiteit “nie ‘n vasstaande iets [is] wat jy ‘besit’ … nie” (9). Toegepas op Anna is daar die voorstelling van “haar verskuiwende identiteit” (190), dus dat “haar gevoel van identiteit … voortdurend wissel in reaksie op die lotgevalle van haar broer en van haar vader en ooms” (20).

Dan is daar een van die gunstelinggrepe van postmoderniste: Kultuur “verander voortdurend, is ‘n proses en konstruksie” (9). Die werklikheid van ‘n standhoudende kulturele kern by mense word dus ondergrawe en verdag gemaak. Jansen probeer ‘n saak daarvoor uitmaak dat Anna se identiteit (as Afrikaner) weens die ABO “verander” (11) het. In werklikheid het Anna en haar gesinslede dwarsdeur die oorlog in hulle kern Afrikaners gebly; selfs die hensopper Thomas. Wat tydens die ABO en daarna aanvanklik wel moeilik was, was om die hensopperstatus van Thomas veral by die bittereinders en die krygsgevangenes aanvaar- en vergeefbaar te maak. Dit is veel eerder die Barry-gesin se omstandighede en strategie wat verander het en nie hulle identiteit, hulle Afrikanerkultuur, nie. Anna en haar man, Charlie Reitz (1879-1966), wat die neutraliteitseed afgelê het (32) en met wie sy in 1908 getroud is, het gevolglik aanvanklik die na-oorlogse versoeningspolitiek (oftewel “hande vat”, wat in 1994 weer op Afrikaners losgelaat is) van mense soos Louis Botha en Jan Smuts ondersteun.

Voor die republiekverklaring in 1961 was daar ‘n opbloei van Afrikanernasionalisme, wat deur Anna benut is vir die publikasie van haar dagboek in Afrikaans; myns insiens ‘n duidelike aanduiding van haar vereenselwiging met Afrikanernasionalisme en haar republikeinse gesindheid. Jansen verskaf ander redes vir hierdie eerste publisering: “die jaar 1960 toe die wrywing tussen hendsoppers en bittereinders begin wegval het” (21) en dat die publikasie ‘n poging van Anna was om “‘n ander beeld of mite van haar familie” te skep, dus “om eerherstel vir die gesin te beding” (29; ook 179). Die dagboekinskrywings was aanvanklik in Engels, maar toe Japie de Villiers, haar ma se oudste broer, in Januarie 1900 sneuwel “en ná die vernederende behandeling wat ons van die Britse troepe ontvang het, het daar egter by my [Anna] so ‘n bitter gevoel ontstaan dat ek na Nederlands oorgeslaan het” (40).

Jansen beweer Anna se “vyandsbeeld van die Basoeto’s” het tydens haar verblyf aldaar “volledig verander” (18). “Haar groot twyfel oor ‘wie is ek’ is tussen die jare 1899 en 1902 volledig [!] bepaal deur die dramatiese gebeure van oorlog en die tydelike migrasie na Basoetoland” (20). In Anna se eerste inskrywing in Basoetoland staan: “Ek skryf in ‘n stroois … ons nuwe woning” (122). Later: “Wie kon ooit dink dat ons onder naturelle ‘n toevlugsoord sou soek?” (131). Dít dui myns insiens op die groot kulturele gaping tussen Afrikaners en Basoeto’s en nie op gedweë aanvaarding van eendersheid en assimilasie nie. Anna “verlang na ons gerieflike ou huis op Abrikooskop” (139). Anna het ‘n weersin in die “streke” wat die Basoeto’s uithaal. “Hulle jaag met opset Vader se beeste in hulle lande en dan eis hulle skadevergoeding vir hulle gesaaides, wat deur die beeste vertrap is” (135). Kort voor die vredesluiting skryf Anna: “Daar is weer gerugte van vrede. Mag dit waar wees! Dan sal ons na ons geliefde plaas in ons eie land kan teruggaan; dan sal ons weer tussen ons eie mense in ons beminde Vrystaat kan woon en dan sal ons nie meer vlugtelinge in ‘n kafferland wees nie” (141). Dít klink nie soos iemand wat enigsins ‘n identiteits- of kulturele transformasie ondergaan het nie; om van “volledig” nie te praat nie.

Jansen beweer suiwer geografies dat dit “verleidelik maklik” vir Thomas was om die grens na Basoetoland oor te steek (8). Basoetoland is glo “verleidelik naby” (17). Jansen neem glad nie in ag hoe moeilik dit vir Thomas was om sy gesin in oorlogstyd onbeskermd agter te laat en tussen swartes pleks van sy medeburgers te gaan woon nie. Bowenal ignoreer Jansen die kulturele gaping wat baie moeiliker oorbrugbaar as die geografiese gaping is.

In haar nawoord beweer Jansen dat die “negatiewe gevoelens” jeens die Barrys as vlugtelinghensoppers in die na-oorlogse samelewing “gou oorwin” is (176; ook 187) en hulle “volledig” in die gemeenskap heropgeneem is (177). Dit bevestig dat die Barrys grootliks hulle Afrikaneridentiteit behou het, insluitende Anna se latere Reitz-gesin. In 1960 verwys Anna se seun na “the real people of our country” (184), waarmee hy waarskynlik nasionalistiese Afrikaners bedoel. Deur selektief van die publikasies van Karel Schoeman, wat van huis uit eerder ‘n Nederlander as Afrikaner is, gebruik te maak, word die na-oorlogse situasie deur Jansen oorvereenvoudig tot ‘n “bittereinder/hensopper-vete” (180; ook 21, 187). Hier onder spreek ek hierdie kwessie verder aan.

Huidige relevansie

Jansen beweer dat identiteit slegs in krisistye “‘n tameletjie” word (10). Die nuwe Suid-Afrika word sekerlik deur denkende Afrikaners as ‘n krisis ervaar. Soos na die ABO is dit vir Afrikaners sedert 1994 gebiedend noodsaaklik om klaarheid oor hulle identiteit te kry, asook hoe om dit teen verswelging te vrywaar.

Destyds is die Basoetolandgrens “met geskille en gevaar geassosieer” (17). Tydens die “bevrydingstryd” het terroriste uit Lesotho Suid-Afrika binnegekom. Daardie land is ook ‘n bron van baie onwettige inkommers, asook van vee- en ander diefstal. Oorgrensplundering vind steeds op groot skaal plaas, sonder dat dit van owerheidsweë doeltreffend bekamp word. Die kere wat die Boere destyds daarin geslaag het om hulle vee terug te kry, word deur Jansen terugsteel genoem (31).

Oor die na-oorlogse samelewing skryf Anna: “Daar sal wees vegtende of ‘wilde’ Boere [bittereinders], ‘hensoppers’ [lafaards], ‘National Scouts’ [joiners, hanskakies, verraaiers, uitverkopers], vlugtelinge [bv hensopper-Boere wat in Basoetoland geskuil het], bannelinge [krygsgevangenes, bv uit Ceylon] en mak Engelse” [Britte/Engelssprekendes wat hulle voor die ABO as bv boere en handelaars in die Oranje-Vrystaat en Transvaal gevestig het] (147; ook 167). ‘n Gemene greep van die Britte was om van krygsgevangenes in die buiteland te verwag om die eed van getrouheid aan die Britse kroon af te lê voordat hulle na hulle vaderland kon terugkeer (159). Party krygsgevangenes het daarom verkies om nie terug te keer nie en hulle eerder in ander lande te vestig (161). Die getrouheidseed wat Boerekrygsgevangenes onder dwang afgelê het, is ingevolge internasionale reg nie geldig nie (31) en dus glad nie so toerekenbaar soos dieselfde eed wat vrywillig deur joiners afgelê is nie.

Van polities regs tot links was daar na die ABO in Afrikanergeledere veral vier groepe: bittereinders, oud-krygsgevangenes, hensoppers (wat die neutraliteitseed afgelê het) en joiners (wat die getrouheidseed vrywillig afgelê het). Hoe verder links des te beter is hulle na die oorlog deur die Britse owerheid vergoed (Albert Blake, Broedertwis: Bittereinder en joiner: Christiaan en Piet de Wet, 2016, Praag 30 Julie). Met die heropkoms van Afrikanernasionalisme na uniewording in 1910 is die hensoppers al hoe meer geredelik in Afrikanergeledere aanvaar. ‘n Regverdigbare afkeer van joiners het egter baie langer voortbestaan. In die nuwe Suid-Afrika het ons weer te make met die verskynsel van verloopte Afrikaners, wat nie net ander Afrikaners verraai en uitverkoop nie, maar sommer al die blankes. Teen sulke oud-Afrikaners behoort daar myns insiens baie sterker wrewel openbaar te word.

Daar is by my geen twyfel nie dat daar by Jansen ‘n sterk anti-Afrikanergesindheid is en dat daar duidelike blyke hiervan in hierdie boek is. Daarom dink ek dat dit onvanpas was om die heruitgawe van Anna Barry se dagboek aan iemand toe te vertrou wat so onsimpatiek en selfs vyandig met die onderwerp omgaan. Jaap Steyn, oorspronklik van die Fouriesburg-omgewing en dus naby Abrikooskop, sou ‘n baie beter keuse gewees het. Hy het homself as ‘n betroubare vertolker van Afrikaneraangeleenthede bewys. Dít kan nie van Jansen gesê word nie.

Steve Hofmeyr: Waarskuwings uit Afrika: as jy ‘n minderheid word in jou eie land

Wat kan mens doen met net 48 uur in Europa? Met ander woorde, geen tyd vir inkopies nie – wat fataal is as jy jou onderklere vergeet het. Maar ware diplomatieke betrekkinge beteken ‘n vriendelike Vlaamse staatsman pak sy noodreistassie op die sypaadjie langs die Europese Unie uit en leen my twee splinternuwe onderbroeke. En, nee, hulle was nie oranje nie.

Ek doen vlugtig toesprake by die Vlaamse en Europese Unie se parlemente en staan verstom oor die kundige vrae waarmee ek gepeper word. My ontnugtering kon ek later verwoord as “die Meerderheid van Minderhede”. Dit het vinnig ‘n gewilde definisie geword vir oënskynlike redes. Daar bestaan nie ‘n land ter wêreld met mense wat nié soos ek en jy voel nie, staatlose volke wat regeer word deur mense wat hul eer, erfenis, taal, opinie en waardes verwerp of minag.

Tuis woed Suid-Afrika se negatiewe beriggewing voort, dat die “Nederlanders” my glo boikot. Nie ‘n woord oor die feit dat dit die Nederlanders is wat my genooi het nie! Die “boikot” is maar dieselfde “Suid-Afrikaner” as laas. Hy verag dalk vryspraak, maar hierdie keer het dit gelei tot ‘n beter venue en groter belangstelling. Hierdie is Nederland, nie Suid-Afrika nie. Ruimte vir vryspraak is hier sommer baie. Moslem-imams se opruiery hier laat my geselsies soos kleutertelevisie lyk. Die pragtige eetplek genaamd PROEF, was net soos die teater wat TREURGROND vertoon het, stampvol en uitverkoop. Die plek was gepak, met wittes, swartes, Grieke, Irakese en tientalle Suid-Afrikaners; nugter mense wat wil hoor en saampraat. As jy, as ‘n ANC-gatgabba, dink jy kan andersdenkendes daar stilmaak, sal jy harder moet werk. As jy Suid-Afrikaanse vroue wat lê en bloei nog een ekstra skop in die gesig wil toedien, moet jy soos Rian van Heerden en Sloet de Villiers ander se pogings om hul pyn te belig, snoer en ondermyn. Jy kan dit doen met woorde of met wegkyk, soos die ANC doen. Ek hou hulle almal ook van vandag af aandadig vir plaasmoorde en verkragtings. Hoekom? Want hulle is agente van verlamming toe ons dit die minste benodig het. As ek plaasmoorde noem, word die gesprek verplaas na Steve Hofmeyr. As ‘n regter kinderverkragtings noem, word die gesprek verplaas na Mabel Jansen en as iemand publieke varksug onderstreep, word die gesprek verplaas na Penny Sparrow. Raai wat word nooit opgelos nie… sterftes, verkragtings en varksug.

Ontkenning is die Suid-Afrikaanse manier. Tuis berig Beeld dat ek sou sê Suid-Afrika is pateties. Dit was nie in my toespraak nie. Maar, ja, Suid-Afrika se leierskap en ander indeksprestasies is wel pateties en ek het dit beslis genoem. As Suid-Afrika iemand soek om die ANC se beeld in die buiteland te poets, stuur gerus iemand anders. Daardie iemand is nie ek nie. My volk word uitgemoor en my nasie se vroue, kinders en oumas word verkrag. Ons het boonop ongekende armoede onder ons mense, ‘n ekstra 400 000 wit plakkers, sonder dat daar ‘n duik gemaak word in die nasionale werkloosheidsyfer. Ek het genoem dat daar bykans geen Afrikanergeskiedenis meer geduld word nie, maar het verwys na die Turning Points in History-skoolsillabus. Natuurlik staan monumente van Paul Kruger en Louis Botha nog, maar hulle word regop gehou deur die verf van vandaliste.

Ek het grappenderwys vertel hoe gereeld ons ons waghonde vervang oordat ons vorige waghonde vergiftig is en dat ek nie verbaas sal wees as dit nie ook ‘n Suid-Afrikaanse wêreldrekord is nie! Ek het genoem dat daar ‘n plaasaanval sal wees voordat ek weer terugkeer – daar was! – en vier verkragtings voor die einde van my toespraak – daar was! Ek het gou duidelikheid gebring oor die verwarring tussen Afrikaan, Afrikaner en Afrikaanses. Ek het ook ons unieke band met die Lae Lande benadruk, veral deur ons herkoms, taal en waardes. Ek kon noem dat hofmeiers (hofmeesters) al duisende jare bestaan en dat die Hofmeyrs in die 17de eeu uit Ibbenbüren deur Rotterdam na Kaapstad gereis het. Ek het beklemtoon dat wit Suid-Afrikaners, bekend vir hul werksetiek, sukkel om buitelands te werk terwyl miljarde spandeer word op vreemdelinge en vlugtelinge wat onwettig uit bootjies deur die heinings klim.

Ek het nie geskroom om Europa aan te vat nie. My woorde was: “My mense sou nooit droom om terrorisme in Europa te finansier nie – hoekom het julle dit aan ons gedoen…?” ‘n Yslike stilte het geheers. Net Martin Bosma (PVV) het sy kop geknik. In sy boek Minderheid In Eigen Land vra hy dieselfde vrae as ek.

Die plaaslike media het nie ‘n woord gerep oor hoe ek by elk van my drie toesprake en vier onderhoude volhard het dat toerisme, beleggings en ontwikkelingshulp nie sonder meer gestaak moet word nie, dat daar steeds geen ander land vir my is nie, dat ons s’n tog die beste, mooiste en goedkoopste vakansiebestemming in die wêreld is en dat ek alle Suid-Afrikaners bitter lief het.

Dawie Louw se roman, eMajuba

Helen Schöer het D(awie) Louw se roman, eMajuba (Tygervallei: Naledi, 2014, 397p, R179) geresenseer (Die Burger, By, 31 Januarie, p 8). Heel aan die begin verwys Schöer na die volgende opmerking van Louw: “Die pas waarteen die Afrikaner verengels, is egter geen verbeeldingsvlug nie. Dis die harde werklikheid en dis hoekom eMajuba geskryf is” (p 394). Die resensent skryf voorts: “Plek-plek slaan daar ‘n prekerigheid in die boek deur oor die dreigende heengaan van (goeie, ordentlike, suiwer) Afrikaans.”

“Louw het twee ander dinge ook op sy agenda … Hy voel duidelik beswaard dat die Boere alleen die blaam vir apartheid dra, en dat die Britte skotvry daarvan afkom. [“Net die Boer moet die skuld vir apartheid kry, niemand anders nie,” p 365.] Ook is hy nie gelukkig met die plek van die Anglo-Boereoorloë, of Vryheidsoorloë, in die geskiedenis nie, want daaroor preek die karakters ook plek-plek vir mekaar … As jy saamstem met Louw oor die taal en die geskiedenis, soos baie mense sekerlik doen, gaan jy sommer lekker lees. Maar wees gerus, selfs al is jy nie gepla met die Afrikaner en sy geskiedenis nie, is daar oorgenoeg in die boek om jou te boei.”

Die trant van Schöer se opmerkings maak dit myns insiens duidelik dat sy nie (of sekerlik nie in dieselfde mate as Louw) oor Afrikaans en Afrikanergeskiedenis “gepla” is nie. Let in hierdie verband ook op die woorde “prekerigheid”, “heengaan” en “beswaard”. Dat die karakters vir mekaar “preek”, is ‘n growwe veralgemening; ‘n vertolking gevoed deur die resensent se gebrekkige simpatie met Afrikaners en Afrikaans. Daar is myns insiens net ‘n enkele geval waar Louw se “agenda” (soos Schöer dit noem) moontlik te opsigtelik deurslaan (kyk heel aan die einde hieronder); ‘n geval van: “Askies, ek klink nou fokken prekerig” (p 63). Vir die res is dit nooit steurend nie.

Schöer skryf: “Ek het nie ‘n probleem daarmee dat skrywers ‘n agenda het nie – my probleem is eerder dat dit hier lomp hanteer is in die dialoog.” Ek dink die werklike probleem is dat “betrokke literatuur” in die nuwe Suid-Afrika geloof word as dit die huidige bedeling (bv swart meerderheidsregering en gedwonge rasse-integrasie) steun en dat pogings ter onderskraging van Afrikaners en Afrikaans feitlik outomaties met skeptisisme bejeen en glad te geredelik as ongewens beskou word.

Die boektitel verwys na die Slag van Majuba aan die einde van die Boere se Eerste Vryheidsoorlog (1880-1881) toe hulle met ‘n klinkende oorwinning politieke vryheid verkry het. “Met Majuba is ‘n hele oorlog gewen … Eie vlag, eie volkslied, eie taal, eie trots” (p 195). Die verwys ook na die kop Klein-Majuba in die omgewing van die plase waar die twee boeregesinne woon. Die e-voorvoegsel verwys na die hedendaagse elektroniese kommunikasie van inligting, wat later in die verhaal ‘n groot rol speel. Na die konvensionele en guerrilla-oorlogvoering van die Anglo-Boere-oorlog en die ANC en PAC se terreurveldtogte het kuberoorlogvoering sy verskyning gemaak. In die boektitel word dus aangedui dat die roman met sowel die verlede as die hede te make het.

Die boek handel oor twee ineengestrengelde boere-familiesages, dié van die Boshoffs en die De Beucks, oor vier of vyf geslagte heen, van 1901 tot 2014. Die Suid-Afrikaanse geskiedenis word in die teks weerspieël. Aan die begin skryf die outeur: “Die gegewens in hierdie verhaal is fiktief. Gebeure, mense en plekke wat vooreenstem met die werklikheid, is slegs as vertrekpunte gebruik” (p 5). Later brei hy hierop uit: “eMajuba is ‘n verbeeldingsvlug. Die ‘feite’ in die boek is geplaas om ‘n fiktiewe storielyn te ondersteun, al klink dit plek-plek histories korrek. Die karakters is ook almal fiktief, al word daar deurentyd so direk op die (bekende) man afgepraat” (p 394). In die teks word daar meermale na die Rubicon verwys; ook na bv Uhuru, Mulder-gate en die wapenskandaal. Ons weet dat PW Botha dit wyslik geag het om nie die Rubicon oor te steek nie. FW de Klerk het dit egter te midde van dawerende applous gedoen, met fatale gevolge vir die land, die blankes en veral die Afrikaners.

Daar is verwysings na historiese figure soos Paul Kruger, Christiaan de Wet, Koos de la Rey, Siener van Rensburg, koningin Victoria, koning Edward VII, Cecil John Rhodes, Horatio Kitchener, Emily Hobhouse, Louis Botha, Jan Smuts, DF Malan, John Vorster, Jaap Marais, PW Botha, Lang Hendrik van den Bergh, Eschel Rhoodie, Niel Barnard, Bram Fischer, Beyers Naudé, Ian Smith, Oliver Tambo, Nelson Mandela, Ruth First, Chris Hani, Kader Asmal en Thabo Mbeki. Daar is ook ‘n ligbruin airedale terriër genaamd Nelson. ‘n Karakter “wonder of dit is om iemand te vereer” (p 254). Oor FW de Klerk word daar geswyg.

Die verlede en hede word vindingryk in die hoofstukke afgewissel. In die hoofstukke wat oor onlangse gebeure handel, word daar soms verhelderende kommentaar op vroeëre hoofstukke gelewer. Daar is ‘n oorvloed aksie en dit lyk asof die boek geskryf is met moontlike verfilming in gedagte. Die teks vloei moeiteloos in goeie Afrikaans. Die gebeure is meesal geloofwaardig, hoewel hulle noodwendigheid soms bevraagteken kan word. Ek dink dit is gedoen om die spanningslyn in stand te hou. ‘n Ander oorweging was seker om onverwagte kinkels aan die verhaal te gee. Ek gaan egter nie die storie hier oorvertel nie en volstaan met die opmerking dat dit ‘n roman ver bo die gemiddelde in gehalte is.

Ek verkies om my aandag by ideologiese aspekte te bepaal en gebruik/misbruik Louw se teks as vertrekpunt. “Joernalistiek gaan oor … die skep van persepsie, en veral die manipulasie daarvan” (p 12). “Persepsies … is van die sterkste kragte wat bestaan” (p 70-71). Persepsie is: “Die krag wat die denke van die massas vorm en manipuleer … Dat persepsie ook die verlede kan misvorm, het hy ook geweet” (p 174). Tans is daar bv “‘n persepsie dat dit kief is om Engels te wees” (p 183). “Toe ek Afrikaans praat, bekyk hy my of die kat my daar ingedra het” (p 208). Ons moet myns insiens poog om hierdie situasie om te keer: Dat dit kief is om Afrikaner en Afrikaans te wees. Dit is propaganda in die massamedia (pers, radio, rolprente, televisie, internet) wat die persepsie geskep het dat apartheid net sleg was en dat gedwonge rasse-integrasie wonderlik is; dat die blankes boos en die swartes moreel meerderwaardig is; dat wittes verguis en swartes geprys moet word; dat Nelson Mandela “one of the great peace makers of all time” (p 374) was, dus nie ‘n geweldenaar nie maar ‘n vredemaker en versoener was; dat die nuwe Suid-Afrika nie-rassisties en strate beter as die ou Suid-Afrika is; en selfs dat ‘n blink toekoms op ons almal wag, al is daar nie eens genoeg elektrisiteit nie.

Ons verlede moet nie versmaai word nie. “‘n Mens het ‘n verlede nodig” (p 146). “Die verlede bied meer sekerheid as die hede” (p 62). Daar word verwys na “die onblusbare gees van ‘n Boerevolk wat hom nie laat onderkry nie” (p 84). In die skole in die konsentrasiekampe is net Engels geduld. Een van die karakters is ‘n onderwyseres en “word betrap dat sy Afrikaans met die kinders praat en word terug tent toe gestuur” (p 89). “Afrika is voos van die littekens van imperialisme” (p 235). “Kolonialisme en imperialisme het Afrika vermink, maar hoekom word net een deel van die bevolking vir die gruwels van apartheid blameer?” (p 64). “Boer is ‘n bedreigde spesie” (p 87). Daar word verwys na ‘n karakter se “beheptheid met die Boere” (p 106). “Ons moet nie opgee nie … Ons sal weer ‘n Majuba hê … Ons gaan Kitchener opdonder, net soos Colley destyds” (p 91). “Die Kakies kan óns in hierdie varkhokke aanhou, maar nie ons gedagtes nie” (p 108). Oor die konsentrasiekampe: “Hoe de donder het die Britte daarmee weggekom?” (p 117). “Die Britte [het] tot vandag toe nie om verskoning gevra … vir die gruwels wat hulle hier kom pleeg het nie” (p 329). “Engeland … sal hom nooit twee keer laat nooi om te moor en te vermink nie” (p 149). “Die Boer haal niks op niemand uit nie. Ons keer net dat ons mense weer beleef wat die Engelse aan ons gedoen het” (p 238).

Dit hinder dat die swartes deurgaans gunstig, dus polities korrek, voorgestel word. Dít word gedoen al is dit waar: “Xhosa en Boer veg sedert 1779 teen mekaar” (p 345). “Die Boer behandel die swartman nou soos wat hyself deur die Brit behandel is” (p 233). “Om iets soos Sharpeville te verdedig is moeilik” (p 251). Myns insiens is dit in hierdie geval moeiliker om die swartes se gedrag te verdedig as dié van die wittes. “Dis polities korrek om die Boer vir alles te blameer” (p 293). Van die wit karakters het heelwat geraamtes in die kas. Tydens die Anglo-Boere-oorlog skaar die Boshoffs hulle by die Boere, terwyl die De Beucks hulle lot by die Britte inwerp. “Om met die Kakies te heul was hoogs voordelig” (p 223). Daar was selfs ‘n De Beuck wat met ‘n dame uit Engeland getrou het. ‘n Ander De Beuck word “later lid van die Broederbond. Ook van die Ossewabrandwag, en later selfs ‘n Stormjaer” (p 199). Nog ‘n De Beuck beklee nog later een van die hoofposte in die Nasionale Party-regering se inligtingsdiens, terwyl ‘n Boshoff en sy vrou by die ANC se gewapende vleuel, MK, aansluit. In die meer onlangse geskiedenis word in albei families kinders by Tswanas verwek. “Ek is nie so trots om Boer te wees soos wat sy was nie” (p 226). Die uitbeelding van sulke drastiese gedragsveranderings is nie onrealisties nie. Daar word verwys na die twee Boere-generaals, “Louis Botha en Jan Smuts se verraad” (p 150; ook p 166). Oor die mynwerkersstaking in 1922: “Jannie [Smuts] was nog altyd gretig om die Ingelse mynbase se vuilwerk te doen” (p 165-166). “Smuts, die man met hande rooi van sy eie mense se bloed” (p 185).

“PW [Botha] sal uit ‘n posisie van mag wil onderhandel” (p 338). “Soos PW, wil Mandela ook uit ‘n posisie van mag onderhandel. En mag spel jy met ‘n A en ‘n K en ‘n 4 en ‘n 7” (p 344). “Politiek gaan … oor mag … die politikus wat bereid is om mag af te staan, moet nog gebore word” (p 243). Dit is in 1975 gesê, dus voordat FW de Klerk in 1989 die staatshoof geword het. Hy het homself en sy regering van mag gestroop deur die veiligheidsmagte (weermag en polisie) glad nie as troefkaarte te benut nie. Sy onderhandelings is in swakheid volbring. De Klerk se verraad was/is selfs meer skadelik en durend as dié van Smuts. “Jou siel kan jy vir welvaart verruil, maar betaaldag kom” (p 156). Die outeur verwys na “die sondaars Nimrod, Efialtes en Tifoon [oftewel (myns insiens) Louis Botha, Jan Smuts, FW de Klerk] in die negende sirkel van die bevrore hel in die Inferno van Dante. Daardie laaste sirkel wat beskore is vir hulle wat die ergste sonde denkbaar pleeg: verraad” (p 200). Dink ook aan die talle Broederbonders wat hulle knus by die ANC geskaar het. “ANC lede met wit velle is nie meer ‘n vreemde gesig nie” (p 218). “Solank daar joiners is, sal daar altyd oorlog wees” (p 155).

Na Nelson Mandela se afsterwe berig ‘n nuusdiens: “Die volk se pa is dood” (p 47-48). Daar word twee keer selfs na “Madiba” verwys (p 50). In die ou Suid-Afrika was die Afrikaners die volk, bv “Sy … bid … vir haar volk” en soggens sing hulle “Kent gij dat volk” (p 95). Op Kerkplein, Pretoria: “Oom Paul [Kruger] met ‘n wakende oog oor dat volk” (p 357). Die nuwe Suid-Afrika het ongevraagd talle swart volksvaders en -moeders opgelewer waarmee Afrikaners kwalik wil assosieer. Daar is geen sprake van ‘n Suid-Afrikaanse nasie waarvan Afrikaners deel is nie. Daar is bloot ‘n Suid-Afrikaanse bevolking. Waarna Afrikaners smag, is “om te behoort” (p 221) aan ‘n eie land en ‘n eie nasie. “Ek wil … tussen my mense” wees (p 223). Vir ware nasieskap is ‘n etnies-kulturele tuisland vir Afrikaners gevolglik noodsaaklik.

Oor die Soweto-opstand in 1976 word geskryf: “Afrikaans het die skuld gekry” (p 288), dus Afrikaans is tot sondebok gemaak. Die onderwyseres van een van die karakters was daarop gesteld dat sy Afrikaans “mooi moes praat … Sonder jou moedertaal is jy niks … Onthou dit” (p 77). Dit herinner aan Jan Rabie (1920-2001) se woorde: Sonder Afrikaans is ek niks. “Die Afrikaner, veral, verengels teen die spoed van lig” (p 183). “Afrikaans boer vinnig agteruit. Met die sogenaamde nuwe Afrikaans wat die ou Afrikaans verdring. Asof laasgenoemde ‘n verleentheid vir die Afrikaner geword het” (p 184). “Almal wat Afrikaans is … is selfs lief om hul Engels uit te stal. Op straat praat hulle al Engels met mekaar. Weliswaar swakkerige Engels, maar so suiwer as wat hul swaar r’e dit toelaat. Natuurlik sonder ‘n enkele Afrikaanse woord tussenin. Engels, die taal van konings. Van die elite” (p 383). Waarom is dit vir alle Suid-Afrikaners belangrik om Engels so suiwer moontlik te besig, maar Afrikaans mag maar in mengeltaal of koeterwaals ontaard? (HAT: “Koeterwaals: onverstaanbare brabbeltaal; gebroke taal, kromtaal.) Dit kom neer op ‘n gebrek aan respek vir Afrikaans en eintlik vir Afrikaners. Baie Afrikaners praat self bedenklike Afrikaans omdat hulle hulle selfrespek verloor het.

Ten slotte kom ek by die enkele keer waar die dialoog neig om te “prekerig” en dus roman-disfunksioneel te word (p 364-365).

Met verwysing na die gedig van Totius (1877-1953), “Vergewe en vergeet”, word genoem dat die wondmerk van die doringboompie wat al groter word,

“Engels [kan] wees wat ons taal so binnedring. Nee, nie binnedring nie. Binnegenooi word … Toe onse Lord Kitchener sy geveg teen die Boervrou wen, het Boer respek vir Kakie gekry.”

“Die Afrikaner is sy identiteit kwyt. Na ’94 is hy ‘n weggooikind. Een wat nou na aanvaarding soek.”

“Maar daar’s ‘n nuwe Afrikaner op pad. Wat soos ‘n Phoenix uit die as verrys. Wat lojaal teenoor Afrikaans gaan bly.”

“Watter Afrikaans? Die taal het deesdae vele stemme.”

“Ek praat van die Afrikaans wat uit die hart kom. Wat deel van jou is. Waarop jy trots is. Wat vertroetel en opgepas moet word.”

“Hoe lyk hierdie nuwe Afrikaner van jou?”

“Die Phoenix gaan verby velkleur kyk. Hy gaan verdraagsam wees teenoor ander wat ook lief vir die taal is. Hy gaan verdraagsaam teenoor hul godsdiens wees. Teenoor hul politiek. Onbenullige verskille tussen mense gaan nie saak maak nie. Die Taal gaan die gemene deler wees … Boer triomfeer omdat hy uiteindelik van sy vooroordele ontslae is.”

“Jy hou nie van die Engelse nie … Is ek reg?”

“Verkeerd. Om vandag se Engelsman vir destyds se vergrype te blameer is absurd. En onregverdig.”

Dan is dit ook onregverdig om al die hedendaagse blankes in Suid-Afrika vir slawerny, kolonialisme, imperialisme en rasse-segregasie/apartheid te blameer. Daarmee word nie geïmpliseer dat hierdie verskynsels noodwendig net sleg was/is nie.

Oor onafhanklikheid vir Skotland, met toepassing op Suid-Afrika

In die plaaslike koerante is aanvanklik min aandag aan die moontlikheid van Skotse onafhanklikheid geskenk. Nader aan die referendumdatum (18 deser) en veral toe dit blyk dat die meerderheid kiesers ten gunste van outonomie kon stem, het meer berigte verskyn. Hierdie berigte het geneig om voorkeur aan die nee-stem te gee. Dit wek die indruk dat selfs die nuwe Suid-Afrika hom nog nie van die Britse koloniale naelstring losgemaak het nie. Wat ook opval in hierdie beriggewing is dat die joernaliste met kenmerkende vlakheid uit ander, bv Britse, koerante oorgeskryf het pleks van self substansiële inligtingsbronne te raadpleeg. Die afgelope maande het daar talle uitstekende boeke oor hierdie onderwerp verskyn. Anders as tydens verkiesings in die nuwe Suid-Afrika is dit moontlik, selfs waarskynlik, dat die meerderheid Skotse kiesers goed ingelig is oor waaroor dit in die referendum gaan. Tog bly dit skynbaar ‘n dobbelspel.

Ek maak veral gebruik van George Kerevan en Alan Cochrane se boek, The great debate: Scottish independence: yes no (Brimscombe Port Stroud: The History Press, 2014, 144p; Amazon Kindle $4.79). Die Skotse kiesers, dus inwoners 16 jaar en ouer, 4,3 miljoen uit ‘n bevolking van 5,3 miljoen, moet die volgende vraag met ‘n ja- of nee-stem beantwoord: “Should Scotland be an independent country?” (Anders as in Suid-Afrika, sal gevangenes heeltemal tereg nie kan stem nie.) Die 800 000 Skotte wat in Engeland woon, sal ook nie kan stem nie.

Kerevan skryf in die ja-modus: “Yes Scotland”. Hy is ‘n Skotse akademikus en joernalis en lid van die Skotse Nasionale Party (SNP), wat hom vir Skotse onafhanklikheid beywer. Cochrane stel die nee-saak: “Better Together”. Hy is ook ‘n gebore Skot, maar het veral in Engeland as joernalis gewerk. Sy kinders is woonagtig in sowel Engeland as Skotland, wat toon in hoe ‘n mate die Engelse en Skotse bevolking na die verloop van eeue verstengel geraak het. Verder: “Fully one-third of contemporary Scots are of recent Irish decent” (Kindle 935). Tog strewe die SNP na ‘n nasiestaat. In hierdie boek word al die vernaamste argumente vir en teen onafhanklikheid duidelik deur twee outeurs gestel wat eerstehandse kennis van die saak het.

Soos verskeie kere op Praag berig is, het die Britse premier, David Cameron, die Skotse kiesers probeer oorreed (of intimideer) om nee te stem. Hy is uiteraard bevrees dat onafhanklikheid vir Skotland ook tot outonomie vir Noord-Ierland en Wallis kan lei en die Verenigde Koninkryk (VK) dus kan verkrummel. Noord-Ierse onafhanklikheid sal na verwagting uiteindelik vereniging met die Ierse republiek meebring. In hierdie sin gooi Cameron wal teen die na-imperiale era.

Die president van die Europese Kommissie, Jose Manuel Barroso, ‘n Portugees, het ook probeer om die nee-stem te bevorder (Die Burger, 9 deser, p 9). ‘n Onafhanklike Skotland sal nie outomaties lidmaatskap van die Europese Unie (EU) hê nie. Hy sal aansoek moet doen, maar dit is onwaarskynlik dat dit goedkeur sal word omdat al die EU-lande ten gunste daarvan moet wees. Spanje sal waarskynlik ‘n teenstem uitbring omdat hy nie die afskeidingsbewegings in Katalonië (in die Noord-Ooste van Spanje) en Baskeland (in die midde-Noorde van Spanje – Praag 25.05) wil aanwakker nie. Die SNP redeneer egter dat ‘n onafhanklike Skotland maklik by die European Free Trade Area (Efta) sal kan aansluit omdat nie-EU-lande soos Noorweë, Switserland, Liechtenstein en Ysland reeds lidmaatskap het (902).

In die aanloop tot die Skotse referendum was daar ‘n groot betoging in Barcelona, die hoofstad van Katalonië, ten gunste van onafhanklikheid, of dan ten minste groter outonomie van die sentrale regering in Madrid. Leopold Scholtz noem dat Katalonië (soos Baskeland) reeds in 1978 onder die nuwe Spaanse grondwet beperkte selfregering verwerf het. Ook dat die streek (soos Baskeland en Skotland) ‘n eie vlag en volkslied het en dat Kataloniese Spaans van Kastiliaanse Spaans verskil. “Nietemin kyk minderheidsgroepe van reg oor Europa met groot belangstelling na die Skotse referendum en die ontwikkelinge in Katalonië. Selfs streke soos Friesland in Nederland, Vlaandere (België), Bretagne (Frankryk) en Suid-Tirool (Italië) stuur waarnemers na Skotland” (Die Burger, 13 deser, p 11).

Pieter-Louis Myburgh verwys na Skotland se “307 jaar oue politieke verbondenheid aan die Verenigde Koninkryk” (Rapport 14 deser). Die veldtog vir Skotse onafhanklikheid word gelei deur Alex Salmond, die Skotse eerste minister en leier van die SNP, wat in 1934 gestig is. Die onafhanklikheidstrewe het momentum gekry nadat olie en gas in die 1960’s in die Noordsee (veral Noord-Oos van Skotland) ontdek en daar in die 1970s met die grootskaalse ontginning daarvan begin is. Die persepsie bestaan dat Skotland nie sy regmatige deel uit die opbrengs hiervan ontvang nie; dat in Londen besluit word hoeveel van die inkomste aan Skotland afgestaan word. “In 2010-11, Scotland generated 9.9 per cent of the UK tax revenue but received only 9.3 per cent of public spending” (655).

Leon Schreiber (Rapport 14 deser) verskaf verdere inligting in dieselfde koerant, bv dat die SNP die verkiesings in 2007 en 2011 gewen het omdat hy belowe het om ‘n referendum oor onafhanklikheid te hou. Die deurslaggewende motivering vir onafhanklikheid is omdat “‘n beduidende deel van die Skotse bevolking uitgesluit voel deur die huidige stelsel.” Brittanje het “‘n hoogs gesentraliseerde institusionele” stelsel, waarin die Skotte se mening, wat geneig is om polities meer links as dié van die regering in Londen te wees, dikwels nie tot sy reg kom nie. Tradisioneel lewer die Skotte Arbeidersparty-lede aan die Britse parlement; nie Konserwatiewe Party-lede nie.

Die ANC-bewind word sterk deur kommuniste beïnvloed. Die sentralisering van politieke mag is kenmerkend van sodanige regerings. ‘n Ander ooreenkoms met die Skotse situasie is dat etniese groepe, soos die blankes (veral Afrikaners) en Asiate, van die politieke besluitneming uitgesluit voel. “In ‘n land so divers soos Suid-Afrika is dit soms verbasend dat daar nie ‘n groter strewe na selfbeskikking in verskillende groepe in die samelewing bestaan nie.” Namate die FW de Klerk-verraad insink en nie-swartes, veral blankes, deur die rassistiese inslag van swart mag benadeel word, sal daar myns insiens ‘n groeiende selfbeskikkingstrewe na vore tree. Schreiber het egter ‘n ander en daarby ‘n polities korrekte siening: “Die relatief swak politiese posisie van selfbeskikkingsbewegings in Suid-Afrika is egter ‘n weerspieëling van die land se sukses in die skepping van ‘n inklusiewe bedeling waaraan die meeste mense steeds voel dat hulle ‘n aandeel het.” Daardie “meeste mense” verwys uiteraard na die blatant bevoordeelde 80%+ swartes in die bevolking.

Hoe polities korrek Schreiber is (en waaraan hy seker die publikasie van sy artikel in Rapport te danke het), blyk uit die volgende: “In Suid-Afrika flits daar bloedrooi gevaarligte wat dreig om die visie van ‘n inklusiewe toekoms ongedaan te maak. Hierdie gevaartekens sluit in … die groepie Afrikaners wat steeds daarop aandring om inklusiwiteit te verwerp ten gunste van ‘n verdelende verlede.” Vir daardie “groepie” gaan dit myns insiens juis nie om ‘n teruggryp na ‘n “verdelende verlede” nie. Dit gaan om die uitreik na ‘n toekoms waarin diegene wat kultureel by mekaar hoort, verenig word. Dit sluit nie die moontlikheid uit dat Die Stem as volkslied teruggebring word nie, asook die oranje, wit en blou as landsvlag; sonder die kniebuiging na die Britse vlag, die “Butcher’s Apron” (1232), en sekerlik sonder enige erkenning van ons inheemse kopdoek. Net soos daar Skotte is wat in die eerste plek Skotte en tweedens Britte wil wees, is daar Afrikaners wat in die eerste plek Afrikaners en in die tweede plek Suid-Afrikaners, of dalk veel eerder Europeërs, wil wees. Dit gaan, soos Schreiber dit stel, om mense se “primêre politieke [maar myns insiens veral kulturele] identiteit.”

Noodsaaklike geografiese agtergrond is dat Skotland die noordelike derde van die Britse hoofeiland beslaan. Verder sluit die Skotse geografiese gebied die Westelike eilande (bv die binne- en buite-Hebridiese eilande) en talle ander eilande langs sy kus in, asook die Orkney-eilande in die noorde en die Shetland-eilande selfs verder noord. Daar is bykans 800 Skotse eilande altesaam. Die Westelike, Orkney- en Shetland-eilande hou op 25 deser, ‘n week na die Skotse referendum, ‘n referendum waarin die kiesers ‘n drieledige opsie het. Hierdie drie gebiede kan (1) saam ‘n eie, onafhanklike staat vorm, (2) deel van Skotland bly, of (3) deel van die VK bly (as Skotland onafhanklik sou word).

Noodsaaklike historiese inligting is dat uniewording (die samesmelting van die Engelse en Skotse parlemente as die Britse parlement) in 1707 plaasgevind het, maar dat die Engelse en Skotte reeds sedert 1603 dieselfde monarg as staatshoof het. In 1979 het die meerderheid kiesers in ‘n Skotse referendum ten gunste van beperke selfregering met ‘n eie parlement gestem. Die meerderheid ja-stemmers was egter nie die vereiste 40% van die totale getal kiesers nie, gevolglik het daar toe niks hiervan gekom nie. In 1997 is sodanige meerderheid wel behaal. Sedert 1999 het die Skotte ‘n eie parlement in Holyrood, Edinburgh. Hulle behou ook sitting in die Britse parlement.

Die idee is dat Skotland na onafhanklikheid steeds die Britse koning of koningin as staatshoof sal hê, hoewel Cochrane dit as skynheiligheid beskou, want “the majority of SNP members and activists are out-and-out republicans” (1242); ‘n verskynsel wat ook sterk in Australië na vore tree. Cochrane haal die volgende Skotse”folk-song” aan: “Nae Liz the One, nae Lizabeth the Twa, nae Liz will ever dae. We will mak oor land republican in the Scottish breakaway” (1256). Dieselfde sterling-geldstelsel sal behou word, asook vrye handel en lidmaatskap van die Noord-Atlantiese Verdragsorganisasie (NAVO). Die Kanaaleilande aan die Franse kus (bv Jersey en Guernsey) en die Isle of Man in die Ierse See is nie formeel deel van die VK en EU nie maar gebruik die Britse geldstelsel (458), gevolglik word geredeneer dat ‘n onafhanklike Skotland toegelaat sal word om dieselfde te doen. ‘n Nuwe Britse konfederasie sal tot stand kom tussen Skotland en die res van die VK, albei met sy eie parlement en eie belastingstelsel. Politieke mag sal nie meer (oorheersend) in Londen gesetel wees nie. Great Britain sal dus al hoe meer Little Britain word. Ian Smith (1919-2007), die destydse Rhodesiese eerste minister (1964-1979), was sy tyd vooruit. Tydens sy ampstermyn het hy deurgaans na Britain verwys en volstrek geweier om van Great Britain te praat.

“The percentage of people not born in Britain living in Scotland is significantly lower than for the UK as a whole: 6.6 per cent compared to some 12 per cent” (401). Afgesien van beperkte werksgeleenthede kan dit toegeskryf word aan die kouer klimaat in Skotland. Mense wat gewoond is aan die warmer klimaat van Afrika, die Indiese subkontinent en die Wes-Indiese Eilande vestig hulle eerder in bv Londen as Edinburg. Dit beteken nie dat Skotland tot dusver krotbuurte vrygespring het nie. Byvoorbeeld, Richard Holloway beskryf in sy boek, Leaving Alexandria (Edinburg: Canongate, 2012, 369p; Amazon Kindle $8.69), die haglike lewensomstandighede in die suidelike dele van Glasgow, “the slum capital of Europe” (1539), waar veral Pakistani’s hulle gevestig het. Terwyl die Britse regering die afgelope jare probeer het om immigrasie te beperk, is die redenasie van die SNP dat immigrasie aangemoedig moet word om te vergoed vir die bevolkingsverlies omdat baie Skotte emigreer, bv na Engeland, maar veral na die VSA en Kanada.

Dit lyk nie asof die SNP se planne die beste manier is om ‘n nasiestaat te bou nie. Daar word geredeneer: “Twenty-first-century globalisation needs cultural diversity” (916), oftewel kulturele pluralisme. Naas Engelse en Iere is daar bv Italianers, Jode, Pole, Oekraïners, Asiate, Ugandese en Chilene in die Skotse “melting pot” (940). “Scots have already forged a new, non-British sense of identity as a way of integrating these diverse peoples” (945). Dit gaan glo om “a modern, civic identity, not a pseudo-ethnic one” (950); oftewel “an open internationalist outlook – not an introverted, pseudo-ethnic one” (973). ‘n Mens kan maar net hoop dat die Skotse regering gou tot besinning kom. Hou egter in gedagte dat die Skotse bevolking steeds uit 96% blankes bestaan. Daarteenoor is die (res van die) VK “a mongrel nation” (1626). Engeland se bevolking was 85.4% wit in 2011.

Die nasionalistiese Skotte, of “separatists” (1296) soos Cochrane hulle noem, is geneig om die Skotte as ‘n heeltemal ander nasie as die Engelse voor te stel. “I have absolutely no doubt that many people who support breaking up Britain are indeed racist, in that they actively dislike, if not hate, the English”(2316). Hulle beskou Brittanje as ‘n mislukte staat. Daar is by hierdie Skotte kenmerkende maar onregverdigbare (of valse) Presbiteriaanse skuldgevoelens (wat ongelukkig ook plaaslik te oorvloediglik by sommige lede van die drie Afrikaanse, Protestantse “susterkerke” aangetref word). Die SNP beywer hom dus vir ‘n welsynstaat, die gelykmaking van sosiale klasse en die bevordering van die belange van die sogenaamde benadeeldes, om daarmee Margaret Thatcher (1925-2013; Britse premier 1975-1990) se nalatenskap tot niet te maak (1296).

‘n Belangrike praktiese aspek wat deur Cochrane beklemtoon word, is: “With distinct policies on immigration, asylum-seeking, on rates of duty for alcohol and tobacco, and a different approach to Shengen*, there would have [to] be a multiplicity of border checkpoints. In as small an island as this, and a Union as old as this, it would be bonkers” (1360). [*Shengen: “the free travel across Europe agreement – of which the UK currently has an opt out” (1354).]

Opsommend: “The separatists insisting that Scotland would be a hugely successful country, economically, if it was independent, whilst the Unionists say that while of course Scotland could go it alone, the figures simply do not add up to creating success, in the terms suggested by the Nats” (1528). In die referendum weeg die eeue oue tradisie van saamwees met die Engelse swaar. Daarteenoor is daar die aantreklikheid wat in die woorde “onafhanklikheid” en veral “vryheid” opgesluit lê. Groter Skotse selfvertroue en selfrespek kan hieruit volg. Cochrane het geskryf: “I am sure that as many people will be swayed by emotion as by practical considerations” (1616). Wat Leopold Scholtz skryf, kom op dieselfde neer: “Die ja’s het hoofsaaklik op emosie – Skotse nasionalisme – gekonsentreer, terwyl die nee’s op die ekonomiese risiko’s klem gelê het” (Die Burger, 19 deser, p 14).

Die meeste van bostaande teks is geskryf voor die uitslag van die Skotse referendum bekend gemaak is. Wat ook al die uitslag van die twee referendums sou wees, sal dit nie nuttelose oefeninge wees nie. As Skotse onafhanklikheid nie nou verkry word nie, kom dit (soos wat met die instelling van ‘n eie parlement gebeur het) moontlik later. Wat seker is, is dat die Britse regering sy beloftes van groter selfbeskikking vir die Skotte sal moet nakom. Dit is onwaarskynlik dat die kiesers van die Westelike, Orkney- en Shetland-eilande ten gunste van hulle aparte onafhanklikheid sal stem. Heel moontlik sal hulle eerder voortgaan om hulle administratief/polities by die Skotte te skaar,”veral noudat Skotland nie onafhanklik word nie. Maar ook in hulle geval sal ‘n groter mate van selfbeskikking volg, soos deur sowel die Skotse as die Britse regering aan hulle belowe.

Soos aanvanklik algemeen aanvaar is, het Skotse onafhanklikheid nie hierdie rondte gekom nie; selfs al sou ‘n meerderheid van ‘n enkele stem hierdie keer wetlik voldoende gewees het. Die Skotte het eeue oue eie regs-, onderwys- en religieuse instellings en geniet progressief meer selfbestuur. Die Skotte het ook nie ‘n eie taal wat baie van Engels verskil nie, al val die Skotse uitspraak vreemd op Engelse ore. Andersins is daar kultureel, dus in daaglikse handel en wandel, tussen die Skotte en Engelse groter maar nie-fundamentele verskille; dus eerder verskille in graad of klem.

Kultureel is die verhouding tussen die Skotte en Engelse dus baie anders as die kolossale gaping wat daar tussen wittes en swartes in Suid-Afrika bestaan. In sommige opsigte dink en doen swartes heeltemal anders as blankes; ook anders as Oosterlinge. Oosterlinge (bv die Japanese) geniet voorspoed en ‘n geordende, leefbare samelewing omdat hulle hulle kultuur (bv godsdiens) met Westerse (bv ekonomiese) denke kan versoen. Swartes is geneig om dinge impulsief op die tradisionele Afrika-manier te doen pleks van rasioneel en erkentlik by Westerse kultuur aansluiting te soek. Die bevolking van Afrika het in groot mate (nog) nie by die werklikhede van die 21ste eeu aangepas nie. Dit is ‘n geval van laat opgedaag vir vandag en môre is nog so ‘n dag. Wat in Afrika nodig is, is nie ‘n herlewing nie (soos Thabo Mbeki se Afrika-renaissance – waaroor deesdae geswyg word), maar ‘n eerste ontwaking. Dit verduidelik waarom teenspoed en ellende so kenmerkend van swart Afrika is.

Weens Duitse nasionalisme in die vorige eeu en twee wêreldoorloë het nasionalisme daarna veral in Europa in onguns verval. Genoeg tyd het egter intussen verloop om hernude en groeiende entoesiasme vir nasionalisme in talle Europese lande wakker te maak. Ek het aangetoon dat Skotse nasionalisme linksgesind is. In Vlaandere en Beiere neig dit egter regs. Leopold Scholtz (Die Burger, 19 deser, p 14) noem “dat nasionalisme nie verkramp, regs of ekstremisties hóéf te wees nie”. Verder: “In Suid-Afrika word nasionalisme en die beklemtoning van etniese identiteit as regs beskou. Maar in Europa is dit oorwegend (ofskoon nie altyd nie) juis links.” Dus, nasionalisme kan “bloot beteken dat jy ‘n billike kulturele ruimte eis om jouself te wees”.

Jan van Wyk skryf: “Die Skotte se strewe na onafhanklikheid verbaas my nie. Soos Afrikaners in die onafhanklike Boererepublieke was hulle nog nooit lief vir die Engelse nie. Toe sy ou gevegskamerade genls Louis Botha en Jan Smuts ná die Anglo-Boereoorlog in Londen begin kuier, het die patriotiese genl Krisjan de Wet smalend gesê: ‘Ek staan liewer op ‘n mishoop onder my eie mense as in paleise tussen vreemdes'” (Die Burger, 18 deser, p 14).

Onwettige immigrante in Australië en Suid-Afrika

deur Leon Lemmer

Tydens my laaste besoek aan Londen het die groot getal immigrante uit die Indiese subkontinent en die Wes-Indiese Eilande my opgeval. ‘n Vriendin wat onlangs in Italië vakansie gehou het, noem dat talle van die besighede, bv restaurante, in Venesië deur Chinese oorgeneem is. Harvey Sachs verwys in sy boek oor Beethoven, The Ninth (2010), na “the arrival of so many Asian and African immigrants” in Wene, Oostenryk (p 11).

Om vredeswil word daar meesal oor hierdie verskynsel geswyg. As wél beswaar geopper word, word dit glad te maklik as rassisme afgemaak. In werklikheid gaan dit om veel meer as velkleur, want sodanige pigmentasie kan op kultuurverskille dui. Bogenoemde gevalle is in meerdere of mindere mate ‘n bedreiging vir Westerse waardes. Daar behoort begrip te wees vir mense wat sterk daaroor voel om hulle tradisionele leefwyse te beskerm en voort te sit.

Australië is in hierdie opsig in ‘n netelige posisie. Oorheersend is dit ‘n land met blanke inwoners maar daardie Westerse beskawing het geografies in die Ooste wortel geskiet. In Oosterse lande veroorsaak oorbevolking en ander nadelige omstandighede, soos armoede, dat daar voortdurend groot druk op Australië uitgeoefen word om immigrante meer geredelik en op groot skaal te aanvaar. Daar word verwag dat die land sy voorspoed met hierdie mense moet deel; dus dat Australiërs hulle welvaart moet verwater. Die redenasie is dat menslikheidsoorwegings in so ‘n geval swaarder as landsbelang moet weeg.

Van my polities verligste kollegas en vriende het tydens die aantog en sedert die verwerkliking van die nuwe Suid-Afrika na Australië uitgewyk. Daarom stel ek nogal belang in wat daar plaasvind. Op 7 deser is daar ‘n algemene verkiesing gehou. Eerste minister Kevin Rudd se Arbeidersparty het teen Tony Abbott die Liberale-Nasionale-koalisie te staan gekom. Laasgenoemde het die verkiesing gewen. Die ander groterige party is die Groenes van Christine Milne. Een van die belangrikste sake waaroor daar in die verkiesing uitspraak gegee is, is immigrasie.

Die Groenes se standpunt is dat meer immigrante toegelaat en meer staatsgeld aan hulle heil bestee moet word. Die ander twee partye stel strenger maatreëls teen immigrasie voor. Albei het dit veral teen die onetiese en vermetele praktyk om mense op oorvol en kwalik vlot bote te laai wat probeer om die Australiese gebiedswater binne te dring. Daar word dan van die Australiërs verwag om alles moontlik vir hierdie mense te doen anders word die owerheid van wreedheid, rassisme, ens, beskuldig. Dieselfde laai word teen Italië uitgehaal deur vlugtelinge uit Afrika wat die eiland Lampedusa, 113 kilometers oos van Tunisië in die Middellandse See, probeer haal.

Sowel Rudd as Abbott probeer om die immigrasieprobleem na twee polities onafhanklike eilandlande, wat ekonomies, bv finansieel, van Australiese afhanklik is, te verplaas, naamlik Papoea-Nieu-Guinee en Nauru. Hierdie politici wil hê dat onwettige immigrante op daardie eilande geprosesseer en daarna daar gehuisves of gerepatrieer moet word. Hulle wil die regte waarop hierdie mense aanspraak maak, soos die reg op appèl, ophef. Abbott het dit onomwonde gestel: “This is our country and we determine who comes here” (Yahoo News 16 Augustus). Slegs tydelike visums sal uitgereik word. Geen permanente verblyfreg en die reg van familielede om by onwettige immigrante aan te sluit, sal toegelaat word nie. Slegs in ruil vir teenprestasie, naamlik werk, sal staatstoelaes aan hierdie mense betaal word.

Hierdie aandrang op teenprestasie is ‘n gesonde verwikkeling. Dit druis lynreg in teen die ubuntu-sindroom wat plaaslik epidemiese afmetings aanneem. Ubuntu is ‘n Nguni-leenwoord wat in Afrikaans as ‘n sinoniem vir medemenslikheid erken word. Hierdie begrip het politieke slaankrag in die konteks van dekolonisering verkry en is deur bv Desmond Tutu misbruik om bevryding van blanke politieke beheer, dus afrikanisering, te propageer. In die Wikipedia word verduidelik ubuntu beteken: “A person is a person through other people.” Ook: “Ubuntu as political philosophy has aspects of socialism, propagating the redistribution of wealth.” Daar word gestreef na “collective prosperity”. Onder die dekmantel van empatie word parasitering dus aanbeveel. Dit gaan om die herverdeling van rykdom.

In die praktyk is ubuntu ‘n eenrigting- w-s-straat, met w-s wat nie op wes na suid dui nie, maar op die vloei van bates van wit na swart. Daar is mense wat bloot omdat hulle gebore is van ander verwag om hulle lewenslank te versorg. Jy moet nie net ‘n brood vir so iemand koop nie, jy moet dit ook sny en dan moet jy elke sny tot in die hoeke smeer. Terwyl hy eet, verwyt hy jou oor wat jy nog nie gedoen het nie en dring hy daarop aan dat jy verskoning moet vra vir jou hardvogtige gedrag. Aandrang op teenprestasie kan so ‘n situasie regtrek.

In watter mate ubuntu misbruik word, blyk uit die ANC se beleid waarvolgens “it does not throw out its own but rather redeems”. Misdade, soos korrupsie, kan dus in die naam van ubuntu, oftewel die herverdeling van rykdom, toegesmeer word. Daardie “its own” dui op die feit dat wittes en swartes verskillend behandel word. Swartes beskou mekaar as broers en susters. By wittes word daardie etniese voorkeur of solidariteit nie naasteby in dieselfde mate aangetref nie. Desnieteenstaande word dikwels beweer dat net wittes rassisties is. Swartes is glo nie tot so iets geneig of selfs in staat nie.

Die beweerde reg van ‘n immigrant om sy familie wettig in te voer, berus op die argument dat die land wat deur die immigrant onwettig binnegedring is nie so onmenslik wreed mag wees om hom die aanwesigheid van sy familie te ontsê nie. Dikwels is dit ‘n geval dat nie verwag word dat ‘n gesin van drie of vier geabsobeer moet word nie, maar die uitgebreide familie wat uit ‘n dosyn of meer lede kan bestaan. Daarby kom die vermoë van hierdie immigrante om “natuurlik” besonder vinnig meer te word. Dit is die mens aan die begin van die immigrasieketting wat homself deur sy onwettige optrede van sy gesin en ander familie geïsoleer het. Maar dan is dit die land van aankoms wat met die gebakte pere sit en die skuld vir beweerde wreedheid kry.

In die vorige eeu was Louis Botha en veral Jan Smuts te geneig om die belange van ‘n ander land, naamlik Brittanje, in ag te neem. Daarteenoor het Barry Hertzog met sy beleid van “Suid-Afrika eerste” gekom. Vreemd soos dit in die nuwe Suid-Afrika mag klink, is dit eintlik vanselfsprekend dat die regering van ‘n land daardie land se belange voorop moet stel en nie dié van ‘n ander land, bv ‘n buurland (soos Zimbabwe), of selfs ‘n kontinent (soos Afrika) nie. Daarvolgens moet net diegene wat ‘n bate vir die land kan wees, hier toegelaat word. Dit behoort nie op Suid-Afrika se humanitêre weg te lê om armlastige ongeskooldes uit bv die res van Afrika te absobeer nie. Suiwer rasionele oorwegings behoort te geld. Die antwoord op die vraag of die immigrant ‘n bate of ‘n las vir ons land gaan wees, behoort van deurslaggewende belang te wees. Dit is ‘n wanvertolking om so ‘n benadering xenofobie oftewel vreemdelingehaat te noem, want dit behoort nie om gevoel of emosie te gaan nie, maar om rasionaliteit.

Om ‘n land sonder vooraf goedkeuring binne te dring, is ‘n misdaad. Die koninklike weg is om aansoek om toegang te doen. Die uitslag sal toon of die teenwoordigheid van die persoon in die land amptelik wenslik of onwenslik geag word. Die probleem is dat die “bevryders” wat nou in die beheer van ons land is dekades lank misdaad verheerlik het. Daarom word onwettige immigrasie nie uitdruklik as ‘n misdaad geëtiketteer en verdoem nie. Uit die oogpunt van openbare oftewel landsbelang behoort die aanwesigheid van onproduktiewe en misdadige uitlanders egter nie noodwendig sterker as onproduktiewe en misdadige landsburgers veroordeel te word nie. Die gesonde beleid behoort ingevoer te word dat almal, dus sowel die wettige as onwettige inwoners, teenprestasie vir staatstoelaes moet lewer. Vir bejaardes en gestremdes kan uitsonderings gemaak word.

Wanneer sal die regering in die nuwe Suid-Afrika by die punt kom om sy oordrewe sug na menseregte en sy voorkeur vir Afrika-swartes bo wit Suid-Afrikaners af te sweer en daadwerklik ongewenste immigrasie aan bande te lê? Afgesien van die politieke wil, ontbreek die administratiewe doeltreffendheid ook. Op die lange duur kan die gebrekkige optrede teen onwettige immigrante die aard van die plaaslike bevolking verder vermurwe, verarm en onherkenbaar verander.

As uitlanders uit swart Afrika en uit die Ooste Suid-Afrika oorneem, is dit wesenlik ‘n voortsetting van FW de Klerk se inisiatiewe waarmee in 1990 begin is. In 1994 is diegene onder wie se leiding die land ontwikkel en opgebou is, opsy geskuif en polities ontmagtig. Die nuwe swart bewindhebbers is nie in staat om voort te bou op ‘n ryke erfenis nie. Die voorbeeldige nalatenskap van die wit bewindhebbers word verkwansel.

Die bevrydingsteoloog Allan Boesak het die Suid-Afrikaanse geskiedenis in die tydperke van slawerny, kolonialisme en apartheid verdeel, waarna “bevryding” gevolg het. Daarenteen verdeel ek ons geskiedenis in drie tydvakke: die voorbeskawingsera, die beskawingsera (1652-1989) en die nabeskawingsera. Die land is bykans 338 jaar lank opgebou voordat algemene, eksponensiële verval ingetree het. Die groot invloei van onwettige immigrante gee stukrag aan hierdie afbreekproses.

Agteruitgang is ons voorland; des te meer omdat Suid-Afrika se grense nie soos dié van Australië in ‘n mate deur see beskerm word nie. Enigeen kan sonder ‘n paspoort heeltemal ongemerk of in ruil vir bv ‘n pakkie sigarette Suid-Afrika oor bv die Limpopo-rivier binnekom. Dwarsoor die wêreld word daadwerklike pogings aangewend om onwettige immigrante buite te hou. Die nuwe Suid-Afrika is ‘n uitsondering op die reël. Dese en gene wat in geen ander land toegelaat sou word nie, vind hulle weg hierheen en breek lustig af aan wat voorheen opgebou is.

Dit is nie politiek korrek om beswaar te maak nie. Die Demokratiese Alliansie haal graag op ‘n skewe manier sy liberale waardes uit wanneer hy die ANC-regering kritiseer omdat daar glo nie goed genoeg na onwettige immigrante se belange en selfs hulle gerief omgesien word nie. Red nou ‘n land met sulke politici.

Afrikaners behoef ’n politieke ommekeer

In voorafgaande artikels in die Geskiedenisafdeling van dié webwerf is gepoog om kortliks (ja, baie kortliks!) en oorsigtelik na politieke tendense te kyk binne vier periodes:

Die indruk kan nie ontsnap word nie dat, met hier en daar ‘n suiwer uitsondering (dr. D.F. Malan en dr. H.F. Verwoerd), daar deurlopend gebrekkige leierskap voorgekom het. Generaal Louis Botha, generaal Jan Smuts en F.W. de Klerk val in die kategorie van meelopers met die Afrikaner se tradisionele vyande.

Die konflik tussen Afrikaner en Engelsman is in die demokratiese politiek sedert 1948 binne die konteks van Afrikanerregerings versus die Engelse opposisiepartye en pro-Britse pers volgehou.

Die Engelse anneksasie van Natal en die Kaap asook die twee Vryheidsoorloë is ‘n tragedie wat moeilik uitgewis kan word.

Tewens, die Engelse politiek, meer as enige iets anders, het die stryd teen sg. “apartheid” geïnternasionaliseer. Dit is die Engelse sakesektor wat die oorsaak is dat die Verwoerdiaanse ekonomiese beleid van grensnywerheidsontwikkeling en op die agentskapsbasis in die tradisionele swart tuislande misluk het. Ook die onbeheersde instroming van swartes na die vier provinsies, in die soeke na werk, is die resultaat van ‘n Engelse ekonomiese beleid. Insgelyks was die verabsolutering van die Engelse Westminsterstelsel die groot dryfveer agter die revolusionêre politiek van die swart bevrydingsorganisasies. Daar kan vandag gekonstateer word dat die ANC die Engelse koloniale politiek van die groot imperialiste – Cecil John Rhodes en andere – waarmaak. Vandaar die beroepsdiskriminasie teen Afrikaners, die onsimpatieke verandering in die name van historiese dorpe, geboue en straatname, asook die verengelsing van die onderwys.

By terugskoue moes die Suid-Afrikaanse politiek totaal anders ontplooi het. Die tendens van groter afstand tussen SA (die Afrikaner) en die Britse Gemenebes (die Engelse politiek) moes regdeur gehandhaaf gebly het. Groter kontak moes bewerkstellig met Nederland en Duitsland gewees het. Vandag in die jaar 2010 het die Britse invloed in die internasionale politiek dermate getaan dat SA se betrokkenheid by die Britse Gemenebes ‘n holle gebaar is. Tans is Duitsland een van die sterkste lande van die Europese Unie.

Die Rhodesiese Engelse het tot ‘n groot mate hulle gat gegrawe. Jan Smuts het gedurende sy regeringstyd gepoog om Suid-Rhodesië by SA te laat aansluit. ‘n Referendum is gehou, maar die kortsigtige Engelse het oorwegend gestem om nie deel van SA te word nie. Hulle redes was grootliks die teenwoordigheid van Afrikaners in die Republiek!

Die daadwerklike optrede van Ian Smith om met Brittanje te breek en UDI (Unilateral Declaration of Independence) uit te roep, was egter ‘n heldedaad. Die feit dat SA vir Ian Smith in die steek gelaat het, was ‘n daad van verraad. ‘n Alliansie tussen SA en Rhodesië, met al die opofferinge wat dit sou vra, sou die regionale geskiedenis anders geskryf het as wat tans die geval is. By terugskoue het Robert Mugabe die ontwikkeling van Zimbabwe dermate geknak dat dit dekades sal neem om te herstel – indien ooit!

Die fout met die hantering van Rhodesië (onder Vorster en Pik Botha) is in die hantering van SWA (onder P.W. Botha en Pik Botha) herhaal. Namibië is in die hande van SWAPO se Nujoma oorgegee.

‘n Alliansie tussen SA, Rhodesië en Suidwes-Afrika kon die Suider-Afrikaanse politiek op ‘n totaal nuwe model en rigting laat ontplooi het.

Die feit dat die onafhanklikheid van die TBVC-state deur F.W. de Klerk (weer met die steun van Pik Botha) opgehef is, was die grootste daad van lafhartigheid denkbaar.

‘n Alliansie tussen Verwoerd se SA, Ian Smith se Rhodesië, dr. Savimbi se Angola, Lukas Mangope se Bophuthatswana en ander goedgesinde swart leiers in die TBVC-state kon ‘n Suider-Afrikaanse konfederale regstaat tot stand gebring het, wat tot seën vir Afrika en vir die Europese gemeenskap sou gewees het.

Wanneer ons fokus op die politieke geskiedenis van SA moet ons ruiterlik erken dat ons “leiers” ons in die afgrond in bestuur het. Daar was en is nog steeds ‘n kortsigtige politiek onder ons waarneembaar. Wat in die omstandighede nodig is, is om ‘n nuwe kader leiers behoorlik op te lei. Dit is dus nog nie te laat om ‘n ander koers in te slaan nie. Maar, dan sal die rigting duidelik uitgespel moet word en ‘n strategie uitgewerk moet word om dit waar te maak. Dit is nooit te laat om ‘n politieke ommekeer te maak nie.

воздуха