Skotland – praag.co.za

Karel Combrinck: Vryheid

Vryheid! Die eeue oue strewe van volke en indiwidue, in die aangesig van kragte met gevestigde belange wat vryheid nie kan gedoog nie.

Uiteindelik is vryheid nou weer aan die orde van die dag — selfs in die mode: Skotland, Katalonië, Lombardye, Venesië en nog meer. In Europa is daar talle lidlande wat begin kriewelrig raak onder die dwingelandy van die Europese Unie : Pole, Tsjeggië, Hongarye en so gaan dit aan en aan.

En dan ons eie volk: het ons nie deur die eeue steeds geswoeg en gestry vir daardie kosbare besitting, vryheid nie: Eers teen die Engelse koloniale bewind aan die Kaap, toe weer teen die Britse imperialisme en nou weer teen ‘n kommunisties geïnspireerde verdrukker in die vorm van die weersinswekkende ANC-bewind.

Ons slagspreuk en leuse as Afrikaanse volk moet steeds wees: Vryheid, Vryheid, Vryheid. Teen vryheid is geen argument in te bring nie en geen stategie kan kragtiger en meer gerespekteer wees nie. Met die slagspreuk vryheid kan ons wen as ons net wil.

Dan sal ons weer met selfrespek die Ou Transvaalse Volkslied kan sing :

Kent gij dat volk vol heldenmoed	Ken jy die Volk vol heldemoed
En toch zo lang geknecht?	En tog so lank verkneg,
Het heeft geofferd goed en bloed	Hy het geoffer goed en bloed
Voor vrijheid en voor recht	Vir Vryheid en vir reg	.
Komt burgers! laat de vlaggen wapp’ren	Kom burgers! laat die vlae wapper
Ons lijden is voorbij	Ons lyding is verby
Roemt in de zege onzer dapp’ren	Roem in die sege van onse dapp’res
Dat vrije volk zijn wij!	‘n Vrye volk is ons!
Dat vrije volk, dat vrije volk	‘n Vrye volk, ‘n Vrye volk
Dat vrije, vrije volk zijn wij!	‘n Vrye, Vrye volk is ons!

Leon Lemmer: Karel Schoeman as Nederlander wat Afrikaans skryf

Karel Schoeman (26.10.1939-1.05.2017) se dood het heelwat publisiteit gekry en daar is toe ook oor sy literêre nalatenskap besin. Omdat hy by voorkeur in Afrikaans gepubliseer het, was daar oningeligtes wat hom ‘n Afrikaner genoem het. Ek bespreek sy twee jongste boeke deur veral op sy siening van Afrikaans en Afrikanerskap te fokus. Ek bied dus geen omvattende bespreking van hierdie boeke nie. Die oudsportredakteur, Gert van der Westhuizen, wat dink dat sportkwotas die beste uitvinding sedert die ontdekking van moedersmelk is, roem daarop dat hy hierdie twee boeke in ‘n sportbelaaide naweek kafgedraf het (Netwerk24, 25 Julie). Hy het dalk die talle aanhalings in bv Duits en Frans oorgeslaan. Dit is onwaarskynlik dat hy diepsinnig met die twee tekste omgegaan het.

Afskeid van Europa

In die herfs van 2011 en 2013 het Schoeman sy laaste besoeke aan Europa gebring. Hy doen verslag hieroor in Afskeid van Europa: Aantekeninge (Pretoria: Protea Boekhuis, 2017, 267p, R250). “Ek kan ervaring net hanteer … as ek dit in woorde kan uitdruk. Ek kon hierdie beplande besoek aan Europa nie anders sien nie as in die vorm van ‘n boek” (p 68). “Watter sin het die beleefde uiteindelik as dit nie tot kuns omgewerk kan word nie” (57). Schoeman hou as ‘t ware notule met die oog op “die instandhouding van die herinnering” (100). “Ek wil getuienis aflê tot die laaste” (118).

In Europa vind hy “dit moeilik om enige kerk, kafee of boekwinkel onbesoek te laat” (144). Daar word dikwels na verkleurde, vallende en dooie blare verwys, “de herfst van de eenzame” (151); ook na nie-Europeërs wat hulle veral sedert die Tweede Wêreldoorlog op groot skaal in Europa tuisgemaak het. “Dit is buitelandse bedelaars, indringers by die feesmaal, donker skadu’s in die sonskyn, swygende, verwytende swart gestaltes” (159). Aan die einde van sy voorwoord word Simone de Beauvoir (1908-1986) soos volg aangehaal: “Beskawing is wat oorbly wanneer alles verder vergete is” (10). Hierdie aanhaling kan deesdae kwalik met gemak op Suid-Afrika van toepassing gemaak word. Daar is selfs wydverspreide kommer oor die toekoms van die Europese beskawing en selfs van alle blankes.

Schoeman het jare lank in Europa gewoon en sy oriëntasie is sterk Europees. Naas Suid-Afrikaanse burgerskap was hy ook ‘n Nederlandse burger (42). Oor Nederland skryf hy: “Ek ken die land te goed om dit deur vreemde oë te kan betrag” (29). “Die verlede leef nog voort in harte en in geeste, soos ek in die nuwe en sogenaamd vernieude Suid-Afrika daagliks nog op talle gebiede ervaar … Ou vooroordele, griewe, wrok en onverdraagsaamheid word steeds gekoester, oorgedra, oorgeërf en bestendig” (45). Die oorverligte Van der Westhuizen gebruik hierdie aanhaling as ‘n stok om nie-verloopte Afrikaners mee by te kom. Ook by Schoeman is daar anti-Afrikanersentiment, bv: “Dit was eers toe ek op my oudag begin terugblik op my laaste besoeke aan Wene, op my ervaring van die stad en die implikasies daarvan, en oor die onderwerp begin lees, dat ek besef het hoe armlik die onversetlike Afrikanergemeenskap waarin ek self grootgeword het in vergelyking was” (180). Daarmee vind hy aansluiting by Van der Westhuizen.

“Die val van die Muur in Duitsland en die einde van die apartheidsbewind in Suid-Afrika is seker die twee grootste wonderwerke wat ek in my eie leeftyd mog meemaak; dog opnuut moet ek oorweeg dat nuwe wette en grondwette slegs ‘n ruimte kan skep waarin dit moontlik is vir verandering om plaas te vind, en hoogstens uiterlike konformisme kan afdwing. In baie harte en geeste leef die verlede nog en woeker verder, en ek vermoed dat dit in die oënskynlik herenigde Duitsland nie minder die geval is as in die reënboognasie van Suid-Afrikaanse propaganda nie” (108). Oor getuienis skryf Schoeman: “Dit is ‘n belangrike begrip wanneer mens met die middele tot jou beskikking, jou lewe, woorde of geskrifte, protes teen onreg wil aanteken: getúig” (118).

“In die negentiende eeu was huwelike tussen Hollandssprekende vroue en Engelssprekende mans, dikwels Skotte, sover ek weet nie ongebruiklik in Suid-Afrika nie. Ná die Boereoorlog het dit miskien om politieke redes verminder; en onthou ek nie uit die vyftigerjare ‘n vlaag paniek ten opsigte van Portugese immigrante nie, en tydskrifartikels met opskrifte soos ‘My dogter wil trou met ‘n Portugees’? Miskien was dit dus omtrent die middel van die twintigste eeu dat die agteruitgang op hierdie gebied plaasgevind het, danksy die toenemende rigiditeit van die blanke samelewing gedurende die apartheidsbewind met sy opgesweepte krete oor die ‘Afrikanervolk’, die ‘volkstradisie’, die ‘volkseie’ en die ‘volksvreemde'” (180-181).

“In ‘n situasie soortgelyk aan dié in ‘n meertalige en meerkulturele Europese en veral Sentraal-Europese opset sou my neiging om my by die Nederlandse of algemeen-Europese kultuur aan te sluit, en my onwlligheid of onvermoë om my met die politiek of godsdiens van die Afrikaanssprekende en toenemend ook met sy kultuur te identifiseer vanselfsprekend gewees het. Dit sou as ‘n kwessie van keuse of van omstandighede beskou gewees het en nouliks aandag getrek het; dog in Suid-Afrika en onder Afrikaners, moes ek vasstel, het dit algemene onbegrip, irritasie en by geleentheid vyandigheid opgeroep, en kon dit slegs hanteer word deur dit toe te skryf aan ‘n opsetlike poging aan mý kant om ‘ánders’ te wees. Waarskynlik is dit as ‘volksvreemd’ beskou, en selfs ‘volksvyandig'” (181).

“As gevolg van eksterne boikotte en kritiek, interne sensuur, onsekerheid, angs en vrees het die isolasie van die Afrikaner al hoe meer volstrek geraak, en die selfingenomenheid binne daardie klein, afgeslote wêreldjie al hoe intenser, ‘n ontwikkeling waarby die Afrikaanse kultuur en Afrikaanstalige letterkunde geensins gebaat het nie. Die kragdadige wyse waarop die kunsmatige skeidings in die Suid-Afrikaanse samelewing onlangs deurbreek is, en die feit dat Afrikaanssprekendes na alle dele van die aardryk versprei begin raak, het vermoedelik gehelp om die isolasie te beëindig” (181). “Sélf kan ek egter net dankbaar wees vir die jeug en agtergrond wat ek mog geniet” (182). Sekerlik ook ‘n geval van selfingenomenheid.

Schoeman verwys na twee soorte Jode: “Jode wat hulle skaam omdat hulle Jode is” en “dié wat daarop trots is en bang is dat mense sal dink dat hulle hul skaam” (193). By Afrikaners kan dieselfde twee soorte onderskei word. Sonder dat ek ooit skuldig gevoel of verskoning gevra het, kry ek dit moeiteloos en sonder ‘n plaende gewete reg om heeltemal skaamteloos ‘n Afrikaner te wees; maar met die bewustheid dat Afrikaners, soos enige ander etniese of kultuurgroep, nie volmaak is nie.

Dit is baie duidelik dat Schoeman hartstogtelik graag wil hê dat die tradisionele Europa behoue moet bly; dat Europa in hierdie opsig wal teen die “mondialisering van die onverskilligheid” moet gooi (111). Hy kon by blanke Europeërs ‘n “groter bewustheid van eie identiteit … vasstel, van die eie verlede en die eie prestasies, en ‘n neiging tot selfbevestiging in ‘n wêreld waar grense vervaag en afstande besig is om uitgewis te word; sonder chauvinisme, maar met ‘n groeiende gevoel van selfwaardering, as ‘t ware as verklaring teenoor die buitewêreld: hier is óns, dit is óns, dit is óns s’n. Of is dit eerder juis onder druk, dwang of bedreiging van hierdie uitwendige faktore dat hierdie verskynsel ontwikkel, in ‘n soort selfbehoud?” (89). My standpunt is dat ons as blankes ín Afrika maar nie ván Afrika is nie. Ons as Afrikaners en wesenlik as Europeërs moet ons veel meer geredelik en militant teen bv Afrikanisering verset en soos die Europeërs sê: Hier is óns, dit is óns, dit is óns s’n.

Schoeman was sy lewe lank eerder ‘n Nederlander as ‘n Afrikaanssprekende blanke; Afrikaner sal ek hom nie noem nie en hy sou self ook glad nie daartoe geneë gewees het nie. “Dit toenemend Nederlandse woorde is wat spontaan by my opkom wanneer ek Afrikaans praat of skryf” (90). “Die taal waarin ek hierdie aantekeninge opskryf, die enigste taal wat ek kán skryf [Afrikaans], is my tweede taal, en ek meen dat dit reg en goed is so, en het dit altyd slegs as voordeel ervaar” (91). “Ek is in Suid-Afrika gebore in ‘n gesin van Nederlandse herkoms en met Nederlands as my eerste taal, alhoewel Afrikaans en Engels ook op daaglikse basis gebruik is, en nog gedurende my kinderjare het passiewe kennis van Duits bygekom. Toe ek op hoërskool begin skryf, was dit op vanselfsprekende wyse eers in Nederlands en later Engels, en ek was op universiteit voordat ek effens verras ontdek dat die enigste taal waarin ek kán skryf Afrikaans is, my tweede taal” (180).

Wat Schoeman tydens sy laaste besoeke aan Europa gedoen het, noem hy “flaneren,” dus “rondslenteren” (98); afgelei van “flânerie” wat “toekyk” of “gadeslaan” beteken (98). “Flaneer” is “doelloos rondslenter” (100) maar by Schoeman dien dit ‘n doel: die dokumentering, dus konkretisering in woorde, van wat hy ervaar. “Nooit sedert my vroeë kinderjare, dink ek, het ek so suiwer in die oomblik geleef en so suiwer die huidige oomblik beleef soos met hierdie besoek toe ek soos ek gemeen het vir die laaste keer kyk en luister, en dit genoeg was en meer as genoeg om net te kyk en te luister en te beleef, sonder begeerte om dit wat beleef word aan die hand van herinnering of verwagting af te skaal of in die perspektief van vooraf of agterna te wil plaas. Genoeg, ten slotte, om net te wéés, om hiér te wees” (43). “Om daar te wéés … om die plek te sién, te erváár” (235).

Hierdie ingesteldheid van Schoeman word ontologies-eksistensialisties soos volg deur die filosoof, Simon Critchley (gebore in 1960), verwoord: “Wonder in the face of being, in the face of the very fact that there is being” (42). In hierdie konteks skryf Schoeman: “Die lewe is daar om beleef te word, ervaar te word. Die lewe is daar om aanvaar te word, en aanvaarding is die sin van die lewe, as mens dan ‘n sin moet soek” (103); of soos die eksistensialiste sou sê: Ons weet nie wat die sin van die lewe is nie. Elke mens behoort dus self sin aan sy lewe te gee. Dan word hierdie stelling van JC Bloem (1887-1966) bewaarheid: “Dat het een daaglijks wonder is, te leven” (246).

By Schoeman is daar ook nog ‘n ander soort flanering: “‘n ronddwaal in leesstof … ‘Flaneer op papier’ of ‘literêre flânerie'” (135). Dit is wat Schoeman feitlik sy hele lewe lank gedoen het. Byvoorbeeld, terwyl hy as bibliotekaris in die Suid-Afrikaanse Biblioteek in Kaapstad gewerk het, het hy veral in daardie biblioteek se historiese versamelings geflaneer. Piet Westra was toe die hoof van hierdie biblioteek. Hy het aan my genoem dat hy altyd ‘n stapel publiseerbare navorsingsbydraes van Schoeman gehad het. Met elke uitgawe van Die Kwartaalblad het Westra probeer om ‘n bietjie daarvan af te werk, maar daar het deurlopend nuwe bydraes op die hopie bygekom.

Schoeman vestig die aandag op ‘n wesenlike verskil tussen Europa en die nuwe Suid-Afrika: “Wié sou in ‘n hedendaagse Suid-Afrikaanse stad in veiligheid kán flaneer?” (100). “Die Europese stad bied die besoeker, soos gesê, die moontlikheid van flaneer, wat in Suid-Afrika ondoenlik is” (208). Schoeman het hom “opnuut oor die afstand, in alle betekennise van die woord, tussen Europa en Afrika verwonder” (234; ook 247). Myns insiens is daar so baie wat ons as blankes/Afrikaners deesdae moet ontbeer. Daar is so baie van ons weggeneem. Maar dan moet ons alewig aanhoor dat dit ons is wat die inheemses besteel het.

Ek onthou hoe ons in my jeug saans ongesteurd die winkelvensters in die middestad van Kaapstad of aan Voortrekkerweg van Goodwood tot Bellville gaan kyk het. Deesdae verseker bv bedelaars en misdadigers dat jy so ‘n projek nie sal aanpak nie; nie eens sal oorweeg nie. Ons omstandighede in Afrika werk beperkend in op blankes se ervarings- en ontwikkelingsmoontlikhede; dus op hulle lewenskwaliteit, maar niemand vra vir blankes om verskoning daaroor nie. Behalwe in die saligheid van jou eie tuiste (“ons almal was met tere gevoelens aan ons liewe woning geheg” – 134) is dit seker nog net in die ongerepte natuur wat ‘n mens die werklikheid vry van die nuwe Suid-Afrika kan ervaar; maar ook daar moet jy op jou pasoppens wees. Vir baie Suid-Afrikaanse blankes bestaan die “uitgaanslewe” (196) van weleer veral saans nie meer nie.

In hierdie konteks is daar aanhalings wat ek kan gebruik/misbruik. As Afrikaners soek ons vastigheid: “Van trapklip na trapklip moet mens deur die lewe spring” (105). In Suid-Afrika het die donker in 1994 op die blankes toegesak maar “ons staan en verheug oor die enkele ligstrepe op die vloer” (203). Die nuwe Suid-Afrika is ‘n vreemde werklikheid. Wat ons daagliks eerstehands ervaar, is “the physical destruction of the cultural stratum from which I come” (224). “Die werklikheid is so erg dat dit nie beskryf kan word nie” (224).

Schoeman sluit sy boek soos volg af: “Onlangs nog het ‘n Suid-Afrikaanse korrespondent wat vir ‘n vakansie Europa toe is spontaan vir my geskryf, ‘Dis lekker om terug te wees tussen my eie mense’ en het ek besef dat daar vir mý nie so ‘n gevoel bestaan nie. Ek is verlangend om weer in my eie huis te kom en in my eie bed te slaap, maar anders is daar niks nie: dit maak nie bly, dit maak nie seer nie. Die land is bekend, maar nie meer geliefd nie, die ruimte waarin my lewe hom vir sewentig jaar met onderbrekings afgespeel het, het onvermydelik bloot hierdeur vertroud geraak soos geen ander plek dit ooit kan wees nie, maar niks meer nie … Suid-Afrika, sy dit Unie of Republiek, was vir my egter nog altyd ‘n onwesenlike agglomeraat van vroeëre staatkundige entiteite en volksgroepe wat nooit die geleentheid of begeerte gehad het om werklik eenheid te probeer ontwikkel nie, en waarskynlik ook nie tot so iets in staat is nie” (247).

Om hierdie rede kan daar myns insiens (potensieel) ‘n Afrikanernasie bestaan maar nie ‘n Suid-Afrikaanse nasie nie. “Ewe min was Suid-Afrikanerskap vir my iets meer as ‘n begrip wat mens invul wanneer jou nasionaliteit in ‘n vorm verlang word … Ek kan in Amsterdam kom of Berlyn, ek kan by ‘n straat in Wene af stap waar ek nooit eerder was nie, en daar onmiddellik tuis voel op ‘n manier waarop ek dit in Suid-Afrika nie buite die mure van my eie huis is nie, en miskien ook nooit werklik wás nie” (248).

Slot van die dag

Schoeman se ander boek sou aanvanklik “Die einde van die dag” geheet het (247) maar die teks is gepubliseer onder die titel, Slot van die dag: Gedagtes (Pretoria: Protea Boekhuis, 2017, 184p, R250). Die titel is ontleen aan Uys Krige (1910-1987) se gedig “Tram-ode” (p 6). In die woorde van Boerneef (IW van der Merwe, 1897-1967) was dit in Schoeman se lewe ‘n geval van “die najaar is nou op sy herfsste” (p 5). In ‘n diepe persoonlike verband het Schoeman hom in sy laaste jare al hoe meer van Afrikaans gedistansieer, bv “begin Afrikaans vir my al hoe meer vreemd raak … dat mens met die ouderdom makliker in die taal van jou jeug verval” (7). “Vir my is dit asof mens (ek?) jou vlotter en vinniger in Nederlands kan uitdruk, en meer genuanseerd” (8).

Afrikaans word vir Schoeman al hoe meer onaanvaarbaar omdat hy Afrikaners en Afrikaans skynbaar met die agterlikheid van Afrika assosieer. Hy skryf dat die fout dalk by hom lê “wat die Afrikaanse letterkunde steeds volgens Westerse standaarde probeer beoordeel het … Moet mens nie maar die feit aanvaar dat Afrikaans ondanks sy herkoms ‘n Afrika-taal is nie, en sy letterkunde ‘n letterkunde van Afrika of Suider-Afrika …?” (107). Dit is die soort resultaat wat Afrikaanse taalkundiges behaal met hulle aandrang dat Afrikaans eerder ‘n Afrikataal as wesenlik ‘n taal van Europese oorsprong is.

Maar: “Ek sou nie in Nederlands oor Suid-Afrika kan skryf soos ek veral in my fiksie gedoen het nie; dit het ek meer as vyftig jaar gelede reeds proefondervindelik vasgestel. Maar oor myself miskien wel” (8). “Waar ek nou op my oudag nadink oor my moedertaal [Nederlands], noudat ek dit nooit meer hoor of praat nie, besef ek dat dit meer as ooit ‘n soort geheimtaal of persoonlike kode geword het, iets vir myself alleen, wat verweef is met my herinnerings, maar ondeelbaar met en ontoeganklik vir enigiemand anders, iets baie persoonlik wat vir my in die omstandighede as ‘t ware geborgenheid bied” (8-9). “Wanneer ek ‘n seldsame e-pos in Nederlands skryf of ontvang, ‘n Nederlandse boek lees sonder dat ek daaroor moet nadink of bewustelik na ‘n ander taal moet ‘oorskakel’, of op YouTube na Nederlands luister, is hierdie vanselfsprekende taal vir my soos ‘n kosbare sjibbolet, of soos die olyftakkie wat Noag se duif teruggebring het na die ark. Êrens is daar land” (9-10). Nederland is Schoeman se hartsland en Nederlands is sy hartstaal.

Waarom was Schoeman ‘n skrywer? “In laaste instansie soek ek net iets om te doen wat ten minste sinvol lýk … Skryf as terapie, as gewoontevormende of verslawende werksaamheid, as kompulsie” (11). “Om ‘n boek te skryf is nie, volgens my, genoeg om sin aan die lewe te gee nie, maar dit kan sin of ‘n skyn daarvan aan ‘n individuele bestaan verleen, of in elk geval ‘n voorlopige doel verskaf. Blindelings gaan jy dus aan, dankbaar, al is dit nie besonder geesdriftig nie, met die oë op die onmiddellike doel gevestig, en stel geen ongemaklike vrae oor dit waarmee jy besig is nie. So ploeter ek nog altyd in die wêreld van die VOC [Vereenighde Oostindische Compagnie] en Nederlandse kolonialisme aan die Kaap, omdat dit vertroud is en ek die situasie en die bronne ken en die werk dus geen onvervulbare eise aan my stel nie. Die sin van my lewe. Al daardie geskiedenisboeke wat ek oor die jare geskryf het sodat mense nie sal vergeet nie, nie kán, nie mág vergeet nie: ek het so pas getel en vasgestel dat daar 18 van hulle hier op my rakke staan, en dis maar net die werk van die laaste jare, want ek besit nie ál my boeke nie. Wie is daardeur geraak, wie het daaruit geleer? Wie lees dit? Wie wil herinner of gewaarsku word, wie wil leer? Beter miskien om maar te vergeet. Makliker om te vergeet” (96-97).

“Skryf en lees was altyd dit waarmee ek my besig gehou het, maar lees doen ek moeiliker, want tensy die onderwerp van die boek my werklik interesseer, vind ek dat my aandag maklik afdwaal en ek verveeld raak. Ten beste werk dit nog wanneer ek die waan kan volhou dat die leeswerk in feite navorsing is vir ‘n beplande boek waarvoor ek aantekeninge en fotokopieë maak en lêers saamstel, alhoewel ek weet dat die boek na alle waarskynlikheid nooit geskryf sal word nie” (13).

“Vroeër het die woorde in mý ervaring as ‘t ware vanself gekom, vanself uitgetuimel, al was die proses desondanks nooit moeiteloos, nooit pynloos nie. Deesdae wil hulle nie meer altyd kom nie, maar moet hulle as ‘t ware geháál word, en wil hulle nie meer reg lê nie, sodat daar eindeloos aan hulle rondgeskuif en andersins getorring moet word. En nie net dit nie, maar dikwels is dit ook nie eens meer die régte woorde nie, en moet dié doelbewus gesóék word, nie noodwendig met welslae nie … ek moet maar troos put uit die wete dat ek eens wél kon skrywe, die geknakte suile en verstrooide marmerblokke van die bouwerke van weleer omring my nog op my oudag” (13).

“Ek lees dus min, maar mis dit nie, nog minder die skryfwerk en navorsing van weleer … ten slotte het ek ook reeds genoeg geskryf, en te veel” (14). “Daar is niks meer om te begeer, geen opstaan, eet, werk, beplan meer nodig nie … [maar] Die Lewe op sigself blý ‘n wonder” (15). “Zingeving helpt je gezond oud worden” (29) maar Schoeman is verby daardie stadium: “Ek glo nie dat die lewe sin het nie” (145). “Verby is verby, en dit is nie my gewoonte om na my vroeëre boeke te kyk nie, veral nie die romans, wat teenswoordig soos die werk van ‘n vreemdeling oorkom” (32). Hy verskaf hierdie terugflits: “Betreklik gou het ek my … bevry van die begeerte om ‘n Skrywer te wees of deel van die kloustrofobiese Afrikaanse Letterkunde uit te maak” (50).

Schoeman het sy latere jare aan die skryf van nie-fiksie gewy, gegrond op veral historiese navorsing. Hierin het die era van die Hollandse bewind aan die Kaap ‘n groot rol gespeel. “Die VOC, Nederland en die Kaap in die sewentiende en agtiende eeu is vanweë die oorvloedige dokumentasie ‘n bykans onuitputlike tema, en alhoewel ek self nie meer my eerste geesdrif en belangstelling besit nie, was dit tot onlangs nog ‘n ontdekkingstog vol opwinding om dit nader te ondersoek” (44). Hy verkies om homself eerder as ‘n Nederlander te beskou en hy distansieer hom openlik van Afrikaners. Sy isolasie is vererger deur sy homoseksualiteit en sy lidmaatskap van die Rooms-Katolieke Kerk. Hy besit “geen Afrikaanstalige Bybelvertaling” nie (17).

Vir die Britse koloniale bewind plaaslik en elders, trouens vir die hele Engelssprekende wêreld, was daar by Schoeman skynbaar ook min aangetrokkenheid. Hy het bv ‘n tyd lank in Skotland gewoon maar hy wou “hierna nooit weer boeke oor Skotland … lees of selfs na foto’s van die land … kyk nie, en nou nog, veertig jaar later, skaars bereid voel om daaroor te skryf” (115). “Ek het van Suid-Afrika afskeid geneem om my vir die laaste jare by wyse van spreke in Boerneef se kroskerm terug te trek” (92). “My eie voorkeure en neigings is nou eenmaal antisosiaal van aard” (87).

Schoeman bly “hunkerend soos altyd na Europa” (21). Hy verwys na sy “haas kompulsiewe besoeke aan Europa” (47). Vir hom bly die afstand tussen Europa en Afrika letterlik en figuurlik groot. Hy verwys na “die verveelde jong swart studente … wat ‘n eie werklikheid bewoon waarvan blankes, en veral bejaarde blankes, klaarblyklik geen deel uitmaak nie” (20). Schoeman het in sy laaste jare in ‘n aftree-oord gewoon. Die geëlektrifiseerde heining “wat as veiligheidsmaatreël bedoel is” lyk vir hom “eerder soos ‘n angstige poging om die werklikhede van die Nuwe Suid-Afrika op ‘n afstand te hou” (23). Later laat hy hom meer realisties uit: “Daar kom ‘n keerpunt wanneer sekerheid belangriker is as elegansie” (25). Dit is vir hom “asof die fondamente van die ganse lánd en die lewe hier vrees geword het … Hierdie land, sou ek sinies wil byvoeg, waar die donker slegs deur die gloed van brandende universiteitsgeboue verlig word” (24). Die Suid-Afrikaanse werklikheid het myns insiens sedert 1990/94 radikaal verander eerder as verbeter, bv: “In Bloemfontein … het ek … agtereenvolgens gewerk in wat destyds die Verwoerdgebou en die CR Swartgebou geheet het, tans Oliver Tambo House en die Fidel Castro-gebou onderskeidelik” (103).

Besoeke aan Nederland het hom opnuut laat besef dat hy tydens apartheid kultureel skade gely het, omdat “ek so lank nie voeling gehad het met wat in die wêreld gebeur nie” (39). “In Suid-Afrika het Kultuur destyds nog van Londen gekom. Vandag kom dit van die VSA” (101). “In 1976 sou ek ewe goed na Nederland kon teruggekeer het, in plaas van na Suid-Afrika, juis besig om hom gewelddadig van die ou apartheidstaat, waar ek nie tuis gevoel het nie, in ‘n nuwe nasie te omskep, waar ek ewe min tuis sou voel” (95). “Hier sit ek dus in die aftakelende en ongeliefde land waar ek gebore is, in droogte en hitte, en hiér sal ek hopelik ook sterwe. Dit is goed so; bowenal die sterwe” (96).

“Ek eindig my lewe dus tussen die restante in ‘n ou Afrikaanse wêreld wat vir my persoonlik volkome vreemd is, in ‘n aftreeoord waar die inwoners byna uitsluitlik Afrikaans, en die menings, houdings, verhoudings en bestuurstyl ewe goed tradisioneel is. Sedert die tagtigerjare het hier min verander; en dit, my tydgenote, is trouens die generasie wat tot onlangs nog met volle oortuiging die apartheidsbewind in stand gehou het” (103). “Klein Apartheidsoord sou ek die enklave agter die geëlektrifiseerde heining waar ek my eie lewe slyt, soms met dieselfde wrangheid wil doop wanneer ek sekere uitsprake hoor, sekere houdings of instellings waarneem wat hier nog altyd gangbaar is, ondanks al die Skriflesing en gebed, die Bybelstudie, die ornamentele kruise teen die mure” (104). Ek vra my af: Waarom het Schoeman hom dan nie eerder gevestig in ‘n kudde waar hy meer tuis sou voel nie? Hy was blykbaar nêrens werklik tuis nie, behalwe miskien toe hy saam met sy ma gewoon het.

“Wat my hinder van die blanke wêreld wat ek in die loop van my beperkte kom en gaan rondom my waarneem, sy dit in aftreeoord of stad of op die platteland, is egter nie die feit dat ‘n ouer generasie beperkte bereidwilligheid tot verandering toon nie, want oor die algemene onaanpasbaarheid van ouer mense het ek reeds geskryf” (104). Dan kom ons by die ander teksgedeelte wat guns in Gert van der Westhuizen se oë gevind het: “Wat my verontrus, is wat vir my eerder lyk soos die onwil van ‘n beduidende deel van die blanke bevolking op breër vlak om aan te pas of die huidige werklikheid te aanvaar, en ‘n wydverspreide houding, vandag nog steeds, van wat ek slegs met die Engelse woord resentment kan aandui” (104).

Volgens Pharos se omvattende Engels-Afrikaanse woordeboek (2005, p 1302), beteken “resentment” onder meer: gegriefdheid, gekrenktheid, gebelgdheid, wrewel, teensin, weersin en afkeer. “Resentment” lyk vir my na ‘n bruikbare opsomming van hoe Afrikaners oor die nuwe Suid-Afrika voel en selfs behoort te voel. Hierdie weersin, ens, word nie deur Van der Westhuizen gedeel nie, vandaar sy lofsang vir bv sportkwotas. Maar Schoeman het, anders as Van der Westhuizen, ‘n gesonde afkeer van die nuwe Suid-Afrika gehad, soos hy hier bo uitdruklik erken het. Van ‘n toegewyde aanhanger van Europese beskawing kan ‘n mens kwalik entoesiasme vir die nuwe Suid-Afrika verwag. Waarom dan verontrus oor Afrikaners se houding wees? – hoewel ek moet toegee: daar kan graadverskille in houding wees.

Maar Schoeman probeer voorts om in sy verligte rat te bly en sy verkrampte rat te vergeet. Hy voel “die morele verpligting om my terugblikkend en opsommend nogmaals uitdruklik te distansieer van die hele verderflike apartheidsbeleid waaronder ek grootgeword het en waarby ek as blanke so dikwels self mog baat, dikwels ten koste van andere. En nie minder nie van die argaïese restante daarvan wat ek nog altyd van tyd tot tyd in my daaglikse omgewing aangetref het en steeds aantref. Ek wil my lewe nie in ‘n gees van verbittering eindig nie, dog dit is moeilik om sonder verbittering dít te sien en te hoor wat ek so gereeld te sien en te hore kry” (104-105).

“‘Waarom haten de Afrikaners de zwarten toch zo?’ het my moeder in later jare meermale retories uitgeroep. Dit was hier in dieselfde Bloemfontein, omstreeks 1980, in ‘n bestel wat lankal reeds ondergegaan het; maar ondanks die dramatiese veranderings in wetgewing moet mens jou dikwels afvra hoeveel daar intussen in die harte van individuele mense verander het. Wantroue, wrok, vrees – en ja, háát is na mý gevoel ook nie te sterk om dit uit te druk nie” (105). “Wrok” en “haat” is egter twee van die betekenisse van “resentment” wat ek hier bo doelbewus weggelaat het omdat ek hulle in hierdie konteks as meesal oordrewe beskou. Dink bv aan diegene wat ‘n gesonde standpunt oor immigrasie huldig. Hulle verlang dat slegs mense wat ‘n bate vir die land sal wees hulle hier mag vestig. Maar dan word hulle goedsmoeds van haat teen inkommers beskuldig.

Maar Schoeman kom nogeens in oordrewe trant terug na dieselfde tema. “Dit is die mees duiselingwekkende ervaring van alle wat nog vir my oorgebly het, die seldsame kere wanneer dit nog voorkom, in getemperde vorm. Verontwaardiging oor onreg, wat ek in hierdie nuwe Suid-Afrikaanse werklikheid nog gereeld teëkom, soos outoritêre optrede of bestuur byvoorbeeld, waar dit nog voorkom as oorblyfsel van ‘n uitgediende verlede; maar in hierdie konteks gaan dit gewoonlik nog altyd om veronregting van swart deur wit, en wel deur blanke Christene, die onbillike loon, die uitbuiting, die onbedagsaamheid, die sorgeloosheid, die onverantwoordelikheid; alles op klein, alledaagse, huislike skaal; maar om daardie rede nie minder onregverdig nie. Of die ingewortelde vooroordele: swart mense steel, hul tasse moet deursoek word; swart mense moenie bederf word of te veel betaal word nie. Nog altyd” (174-175). Schoeman wend egter geen poging aan om ewewigtigheidshalwe ‘n inventaris op te stel van onaanvaarbare gedrag by swartes nie. Sy kritiek is ook nie teen plaaslike blankes in die algemeen gerig nie maar spesifiek teen Afrikaners.

“In die konteks van die samehorigheid wat die Afrikaners in elk geval tot baie onlangs nog gekenmerk het, is dit skynbaar moeilik vir lede van die literêre establishment om te glo dat ek my wérklik en eerlik nie as ‘een van ons’ beskou nie, en dit trouens ook nie wil wees nie, en die feit dat ek doelgerig vir my ‘n eie ruimte afgebaken en die integriteit daarvan bewaar het, kan die maklikste as affektasie of aanstellery afgemaak word, ‘n doelbewuste poging om ánders te wees en interessant te lyk. Ek is oud, onaanpasbaar, onvergenoeg, nie meer in voeling, nie meer ontvanklik nie, en ek wil dit trouens ook nie wees nie. Ek het boeke geskryf in Afrikaans, niks meer nie, en ek voel my by die Afrikaanse letterkunde en sy voortbrengsels minder betrokke as by bepaalde landskappe waarvoor ek geneentheid voel” (53). Later verwys hy weer na sy geneentheid. “Dit is asof Suid-Afrika in alles, feitlik alles weerklink, hierdie land waar ek nie tuis voel en waarvoor ek geen geneentheid voel nie, veral nóú nie meer nie, maar waarmee ek tog onontkombaar verbonde bly” (169).

Afrikaners ly glo aan “kulturele kondisionering” (127) wat vir Schoeman onaanvaarbaar, moontlik selfs afstootlik, is. Afrikaners se waardestel is “miskien meer geskik … vir ‘n landelike samelewing in die negentiende eeu as ‘n moderne staat in die 21ste eeu” (128). Met ander woorde, synde in Afrika is Afrikaners agterlik. Alles in ag genome lyk dit vir my asof dit ‘n redelike vertolking van Schoeman se standpunt is. Later skryf hy “dat hierdie mense [Afrikaners] en ek net in die mees létterlike sin dieselfde taal praat” (166).

Petisie vir tweede Britse referendum ‘n bedrogspul

Die werklike aantal Britse burgers wat glo ‘n petisie onderteken het om nog ‘n referendum oor lidmaatskap van die Europese Unie te eis, is buitelandse ondertekenaars.

Sommige kritici beweer dat ‘n “bot” of “script” gebruik word om name en ondertekenaars outomaties te genereer.

Vanaf vroeg Sondagmiddag, het meer as 3,1 miljoen handtekeninge waarskynlik byna almal vals, geregistreer op die petisie. Maar ‘n ontleding van die data op die petisie toon dat die ondertekenaars uit die buiteland kom.

Twitter-gebruikers sê hulle het ‘n PasteBin-skakel opgemerk wat dui op outomatiese handtekeninge. Handtekening uit die Vatikaanstad en vreemder nog, Noord-Korea, verskyn op die “Britse” petisie.

Nie verbasend nie, het Media24 die bedrogspul as ‘n feit aangekondig.

Anti-Brexit-aktiviste deel poskodes aanlyn uit ten einde meer handtekeninge te lok uit die buiteland.

Die petisie het byvoorbeeld 2735 ondertekenaars uit Antarktika gehad waar slegs 250 Britte tans woon.

Die Duitse kanselier, Angela Merkel, verkeer onder druk van Frankryk, Brussel en haar eie regering om Brittanje so gou as moontlik uit te kry uit die EU.

Regse partye in Europa het Britte se besluit om die EU te verlaat, geloof.

George Soros wat ‘n ekonomiese insinking vir Brittanje voorspel het, het intussen van deuntjie verander en gesê oor die lang termyn mag dit tot ekonomiese voorspoed lei.

Kort na die uitslae van die referendum, wat in die vroeë oggendure Vrydag bekend geword het, het die Britse premier, David Cameron, huilend bedank.

Boris Johnson, Michael Gove, en die minister van binnelandse sake, Theresa May word oorweeg as plaasvervangers van Cameron.

Boris Johnson, die man wat waarskynlik vir David Cameron as eerste minister gaan opvolg, het Vrydag gesê daar is geen haas om uit die EU pad te gee nie, maar die president van die Europese parlement, Martin Schulz, sê Brittanje kan nie meer insette lewer oor spertye nie.

In Brittanje het Brexit met 52-48 persent stemme in die referendum geseëvier, maar ontleders meen die anti-EU-sentiment is selfs groter.

Verdeeldheid binne die Arbeidersparty is besig om na ‘n totale ineenploffing te neig met die party se leier, Jeremy Corbyn, wat sy skadu-minister van buitelandse sake, Hilary Benn, afgedank het.

Corbyn probeer pogings om van hom ontslae te raak omdat hy teen Brexit was, stuit, maar dit sal ten koste van sy party wees. Geswore Arbeiderkiesers het gestem om die EU te verlaat, terwyl hul leier Corbyn, ‘n futlose veldtog gevoer het om te bly.

Die senior partylid Margaret Hodge het reeds ‘n mosie van wantroue in Corbyn ingestel. As dit aanvaar word vir debat, sal die Arbeiders se parlementêre koukus daaroor moet stem.

In Frankryk en Nederland het Marine le Pen (Nasionale Front) en Geert Wilders (Partij voor de Vrijheid) reeds soortgelyke referendums as Brexit aangevra.

In Oos-Europa, Skandinawië, Italië en Oostenryk, is daar soortgelyke weersin in Duitsland se eise dat hulle grense oopstel vir immigrante.

Leopold Scholz, Media24 se tweederangse Soros-buikspreker en voorstander van oop grense, het die linkse onsin dat “Europa weer tot die histeriese nasionalisme en ekstreme onstabiliteit van voor 1945 kan terugkeer” herhaal.

Dit is duidelik dat ‘n groepie bankiers Merkel omgekoop het sodat sy Duitsland se invloed in Brussel (hoofkwartier van die EU) gebruik om mag ten koste van nasionale regerings uit te oefen oor immigrasie en dat sy nou ironies genoeg juis deur demokrasie verhoed gaan word om daarmee aan te hou.

Hierdie onbesonnenheid om hordes uit die Derde Wêreld in te laat, kan beteken dat Brexit die waterskeiding word wat aanstons tot die verbrokkeling van die EU kan lei.

Merkel het met die leiers van die ses stigterslande van die EU se voorganger, die Europese Ekonomiese Gemeenskap, ‘n noodvergadering in Berlyn gehou.

Duitsland, Frankryk, Italië, Nederland, België en Luxemburg het die moontlikheid bespreek om ‘n “Europa van verskillende snelhede” te oorweeg om die blok te red.

Noord-Ierland en Skotland is ten gunste van voortsetting van lidmaatskap.

Skotland se eerste minister, Nicola Sturgeon, wil met regstreekse onderhandelinge met Brussel begin en moontlik ’n tweede referendum in Skotland hou oor onafhanklikheid van die Verenigde Koninkryk, iets wat die einde van die VK mag beteken.

In 2014 het die Skotte teen onafhanklikheid gestem, maar die kans op ‘n oorwinning lyk nou veel groter.

Formele onttrekking uit die EU word bepaal deur artikel 50 van die Lissabon-verdrag. Die artikel is slegs vyf paragrawe en 250 woorde lank en het eintlik twee bepalings: ‘n Lidland wat uit die klub wil bedank, moet kennis gee van sy voorneme en het dan twee jaar tyd om sy verhouding met die res van die EU te heronderhandel. Indien spertyd nie gehaal word nie, val Brittanje weg uit die EU sonder enige waarborge, tensy elkeen van die lidlande individueel instem om die spertyd uit te stel.

Dit is ‘n groot taak wat voorlê. Ooreenkomste tussen die EU en Brittanje beloop 80 000 bladsye en die Britse parlement sal die EU-besluite wat deel is van Britse wetgewing moet ignoreer. Vir die lui verteenwoordigers is dit blykbaar ‘n aangename vooruitsig.

Die Amerikaanse minister van buitelandse sake, John Kerry sê Brittanje se onttrekking moet so gelykmatig moontlik gedoen word om ekonomiese ontwrigting te beperk.

Kerry sal vandeesweek besoek bring aan Londen en die hoofkantoor van die EU in Brussel om die oorgang te bespreek.

Volgens hom het Amerika gehoop dat die Britte sal verkies om lid van die EU te bly, maar dat Amerika die uitslag aanvaar.

Trump wens Brexiters geluk

Die Republikeinse presidensiële kandidaat Donald Trump het vol lof vir die Britse gereageer, en gesê hulle “het beheer van hul land teruggeneem” deur te stem om die Europese Unie te verlaat.

Die eiendomsmagnaat het sy ondersteuning vir ‘n Brexit in die afgelope maande bevestig.

Trump, wat in Skotland is om ‘n gholfbaan te open (foto hierbo), het gesê dat hy persoonlik gedink het dit sal beter wees om die EU te verlaat en gesê Britte “het weer beheer van hul land teruggeneem”.

“Mense is kwaad, oor die hele wêreld, hulle is kwaad,” het hy gesê. “Hulle is kwaad oor grense, hulle is kwaad oor mense wat in hulle lande inkom en oorneem. Niemand weet eers wie hulle is nie. Hulle is kwaad oor baie, baie dinge.”

Toe hy gevra is of hy bedoel in die Verenigde State van Amerika of die Verenigde Koninkryk, het Trump gesê: “Daar is baie ander plekke. Dit sal nie die laaste wees nie,” berig Reuters.

Trump na VK ‘n dag na Brexit-stem

Die Republikeinse presidensiële kandidaat Donald Trump sal Skotland besoek op 24 Junie, net ‘n dag nadat die Verenigde Koninkryk stem om die EU te verlaat.

Trump sal sy Turnberry Golf Resort open in die nadraai van wat ontleders glo ‘n Brexit sal wees.

Die reis sal Trump se eerste wees sedert sy uitval met die Britse premier David Cameron oor Moslems in Desember verlede jaar.

Die miljardêr eiendomsmagnaat gaan die suidelike Ayrshire Golf Resort besoek om die seremoniële lint te sny na die baan se opknapping.

“Baie opwindend dat een van die groot oorde van die wêreld, Turnberry, sal open na ‘n massiewe belegging van £200 miljoen,” het Trump in ‘n verklaring gesê.

“Ek besit dit en ek is baie trots daarop. Ek sien uit na die bywoning van die amptelike opening van die groot ontwikkeling op 24 Junie.”

Turnberry is Trump se tweede Golfoord in Skotland, waar sy ma gebore is.

Downing Street het egter gesê die premier het geen planne om Trump op 24 Junie tydens sy besoek te ontvang nie.

Ná die skietery in San Bernardino, in die VSA in Desember verlede jaar, het Trump gevra vir ‘n “volledige verbod” op Moslems na die VSA.

Die kommentaar het gelei tot wydverspreide histerie met honderde duisende mense in die Verenigde Koninkryk wat ‘n petisie onderteken het om Trump te verhoed om Brittanje te besoek.

Trump se vyande in die media is ook raadop.

In Wallis het Alec Ross, ’n raadgewer van Hillary Clinton toe sy minister van buitelandse sake was, uitgevaar teen Trump as ‘n “vulgêre, kranksinnige varkdemoon wat slegs gewild is onder gekastreerde middeljarige mans”.

Ross het ‘n wêreldvreemde toespraak gelewer oor die sogenaamde nywerhede van die toekoms en gesê lande sonder grense sal die suksesvolste wees.

“Amerika sal meer geslote word as Trump president word.

“Oop gemeenskappe beteken dat ekonomiese en maatskaplike vooruitgang nie die domein van uitgelese groepe is nie; dit beteken dat godsdienstige en kultuurnorme nie deur owerhede alleen bepaal word nie en dat die regte van onder andere vroue, godsdiens- en rasseminderhede gerespekteer word. Die nywerhede van die toekoms, soos die gekommersialiseerde genomika, sal in die oopste gemeenskappe gekonsentreer wees.”

Suidelike halfrond in rugby-eindstryd na bedenklike beslissing

Al vier spanne in vanjaar se halfeindronde van die wêreldrugbytoernooi in Engeland is van onder die ewenaar.

Hulle sal volgende naweek teen mekaar meeding om te bepaal wie ‘n week later in die eindstryd gaan speel.

Die Suidelike Halfrond het ten minste in een wedstryd op bedenklike wyse hul teenstanders van die Noordelike Halfrond uitgeskakel, nadat Skotland deur ‘n oorywerige skeidsregter die aftog teen Australië moes blaas.

Australië, wat baie swakker as Skotland vertoon het, het met ‘n enkele punt gewen. Die Skotte het rustyd met 16-15 voorgeloop, maar in die tweede helfte hul voorsprong vergroot.

Die Wallabies het die donkerblou truie op Twickenham in Londen in die doodsnikke van die wedstryd met 35-34 geklop.

Hulle het die Skotte met net ‘n enkele punt gewen nadat die skeidsregter ‘n omstrede strafdoel aan die Wallabies toegeken het twee minute voordat die eindfluitjie geblaas het.

Suid-Afrika wat Wallis ook naelskraap geklop het, het met kwota-figurante op die veld gesukkel en moes die mas met ‘n tiental spelers opkom.

Nieu-Seeland het egter met Frankryk afgereken, en Argentinië het Ierland uitgeskakel.

In die eerste halfeindrondewedstryd sal Suid-Afrika Saterdagmiddag op Twickenham teen die All Blacks speel, terwyl Australië en Argentinië mekaar Sondagmiddag in dieselfde stadion pak.

Die Argentyne, wat aanskoulike rugby gespeel het en uitstekend geskop het, het Ierland vroeër in die Milleniumstadion in Wallis met 40-20 geklop.

UKIP en Rooi Ed sink

Die Skotse leeu het gebrul! Skotland wat vroeër in ‘n referendum teen onafhanklikheid gestem het, het die Arbeidersparty in Brittanje die nekslag toegedien.

Die Arbeiders lyk asof hulle afstuur op die grootste pak slae sedert Neil Kinnock van die toneel verdwyn het in 1987. Ontleders meen dis die laaste sien van Ed Miliband asook die Tories se koalisievennoot Nick Clegg.

Praag het tydens die Skotse referendum die gees reg voorspel. Skotse nasionaliste het intussen nie gaan lê nie en die indruk van ‘n eenpartystaat gewek soos hulle saamgestaan het.

Indien amptelike voorspellings korrek is, kan Brittanje binne die volgende twee jaar ‘n geskiedkundige referendum oor voortgesette lidmaatskap van die EU te wagte wees, sowel as onderhandeling oor die onafhanklikheid van Skotland.

Volgens vroeë aanduidings het die Britse Konserwatiewe Party van die eerste minister David Cameron die verkiesing in die Verenigde Koninkryk gewen en die linkse Arbeiders met hul kommunistiese oorblyfsel van ‘n leier, Ed Miliband, is gesink.

Die voorspelling is dat die Konserwatiewe Party 316 van die 650 setels in die Laerhuis kan verower en die Arbeidersparty 239.

Die finale uitslae word later vandag verwag, maar daar word bespiegel dat Miliband sy uittrede sal aankondig na die loesing.

Die Arbeiders het sowat 50 setels van die Tories nodig gehad om enige kans te staan vir die premierskap, maar moes 17 parlementslede afstaan.

UKIP en die Liberale Demokrate, die sogenaamde LibDems, van Nick Clegg het besonder swak gevaar. UKIP kon sover net een setel inpalm.

Die party het kennelik ‘n groot fout begaan met die skorsing van ‘n partylid, Jack Sen, omdat hy Afrikaners teen swart rassiste verdedig het.

Nog ‘n vragmotor ploeg tussen Kersinkopers in

‘n Vragmotor wat tussen voetgangers in Glasgow, Skotland ingeploeg het, het die dood van ses mense veroorsaak.

Die ongeluk was by George Plein wat Glasgow se grootste inkopiesentrum is, en waar ‘n kermisspeelgrond en ysskaatsbaan ook ingerig is vir die feesseisoen.

Skotse polisie het dit as ‘n ongeluk beskryf, en geen sabotasie word vermoed nie, maar dit is die vyfde ongeluk nadat vier soortgelyke onlangse voorvalle met jihadiste en rasseonluste in Frankryk en die VSA verbind is.

Daar was reeds drie soortgelyke jihadistiese aanvalle in Frankryk in drie dae.

In Nantes is ‘n dosyn mense beseer, waarvan vyf ernstig, nadat ‘n wit afleweringswa Maandagaand by Place Royale, by die Kersmark in mense ingeploeg het.

Agt is ernstig beseer toe die vullisverwyderingslorrie mense in Glasgow omgery het wat besig was om hul Kersinkopies te doen.

‘n Geskokte ooggetuie het twee kinders, waaronder ‘n baba in ‘n stootwaentjie, onder die vragmotor sien beland.

Die vragmotor het vir sowat 300 meter ver deur mense geploeg langs die Gallery vir Moderne Kuns voordat dit teen die Millenium Hotel gebots en tot stilstand gekom het.

Die stadsraad se voertuig het die Millennium-hotel naby Queenstraatstasie in George-plein na middagete getref.

Die polisie in Skotland het gesê dit is te vroeg om die voorval met terreur te verbind, aangesien ‘n ondersoek eers gedoen sal word.

Ooggetuies het gesê die bestuurder het bo-oor die stuurwiel gelê. Hy het moontlik beheer verloor oor die vragmotor.

Een van die ooggetuies het gesê Kersinkopies het regoor die straat gestrooi gelê.

Zambië se wit president verander besluit na oproer

Zambië se eerste wit president moes vinnig ‘n ongewilde besluit omkeer nadat sy swart kiesers openlik in opstand gekom het.

President Guy Scott se aangekondiging dat hy Edgar Lungu, wat ook as die minister van verdediging en justisie waargeneem het, se afdanking gekanselleer het, het gemoedere weer kalmeer.

Scott is Dinsdag daarvan beskuldig dat hy nie die Zambiese kultuur respekteer nie, nadat hy die leier van die regerende party afgedank het terwyl die land nog rou oor die afsterwe van president Michael Sata.

Sata het Lungu as die opsigter-president aangewys terwyl hy in Londen vir mediese behandeling was. Scott, sy amptelike adjunk, is egter op 28 Oktober as die president aangestel ná Sata se afsterwe.

Talle lede van die Patriotic Front (PF) het deur die nag in Lusaka in opstand gekom, bande aan die brand gesteek en gedreig om voertuie te beskadig.

Sata se begrafnis vind op 11 November plaas.

Scott kan egter nie oor drie maande aan die presidensiële verkiesing deelneem nie, aangesien sy ouers nie in Zambië gebore is nie, maar ontleders meen die afdanking van Lungu sonder redes, is ‘n aanduiding dat Scott wel sal staan as kandidaat.

Hy is in 1944 gebore in die destydse Noord-Rhodesië nadat sy pa geëmigreer uit Glasgow as ‘n dokter om op die spoorweë te werk.

As ekonoom wat aan Cambridge gestudeer het, het hy die politiek betree in 1990.

Sommige Zambiërs het aangedui dat hulle nie omgee om ŉ wit president te hê nie, maar ander meen Scott sal kolonialisme laat herleef.

Zambië, die destydse Noord-Rhodesië, het in 1964 onafhanklikheid verkry van Brittanje. Die land se eerste president was Kenneth Kaunda.

Oor onafhanklikheid vir Skotland, met toepassing op Suid-Afrika

In die plaaslike koerante is aanvanklik min aandag aan die moontlikheid van Skotse onafhanklikheid geskenk. Nader aan die referendumdatum (18 deser) en veral toe dit blyk dat die meerderheid kiesers ten gunste van outonomie kon stem, het meer berigte verskyn. Hierdie berigte het geneig om voorkeur aan die nee-stem te gee. Dit wek die indruk dat selfs die nuwe Suid-Afrika hom nog nie van die Britse koloniale naelstring losgemaak het nie. Wat ook opval in hierdie beriggewing is dat die joernaliste met kenmerkende vlakheid uit ander, bv Britse, koerante oorgeskryf het pleks van self substansiële inligtingsbronne te raadpleeg. Die afgelope maande het daar talle uitstekende boeke oor hierdie onderwerp verskyn. Anders as tydens verkiesings in die nuwe Suid-Afrika is dit moontlik, selfs waarskynlik, dat die meerderheid Skotse kiesers goed ingelig is oor waaroor dit in die referendum gaan. Tog bly dit skynbaar ‘n dobbelspel.

Ek maak veral gebruik van George Kerevan en Alan Cochrane se boek, The great debate: Scottish independence: yes no (Brimscombe Port Stroud: The History Press, 2014, 144p; Amazon Kindle $4.79). Die Skotse kiesers, dus inwoners 16 jaar en ouer, 4,3 miljoen uit ‘n bevolking van 5,3 miljoen, moet die volgende vraag met ‘n ja- of nee-stem beantwoord: “Should Scotland be an independent country?” (Anders as in Suid-Afrika, sal gevangenes heeltemal tereg nie kan stem nie.) Die 800 000 Skotte wat in Engeland woon, sal ook nie kan stem nie.

Kerevan skryf in die ja-modus: “Yes Scotland”. Hy is ‘n Skotse akademikus en joernalis en lid van die Skotse Nasionale Party (SNP), wat hom vir Skotse onafhanklikheid beywer. Cochrane stel die nee-saak: “Better Together”. Hy is ook ‘n gebore Skot, maar het veral in Engeland as joernalis gewerk. Sy kinders is woonagtig in sowel Engeland as Skotland, wat toon in hoe ‘n mate die Engelse en Skotse bevolking na die verloop van eeue verstengel geraak het. Verder: “Fully one-third of contemporary Scots are of recent Irish decent” (Kindle 935). Tog strewe die SNP na ‘n nasiestaat. In hierdie boek word al die vernaamste argumente vir en teen onafhanklikheid duidelik deur twee outeurs gestel wat eerstehandse kennis van die saak het.

Soos verskeie kere op Praag berig is, het die Britse premier, David Cameron, die Skotse kiesers probeer oorreed (of intimideer) om nee te stem. Hy is uiteraard bevrees dat onafhanklikheid vir Skotland ook tot outonomie vir Noord-Ierland en Wallis kan lei en die Verenigde Koninkryk (VK) dus kan verkrummel. Noord-Ierse onafhanklikheid sal na verwagting uiteindelik vereniging met die Ierse republiek meebring. In hierdie sin gooi Cameron wal teen die na-imperiale era.

Die president van die Europese Kommissie, Jose Manuel Barroso, ‘n Portugees, het ook probeer om die nee-stem te bevorder (Die Burger, 9 deser, p 9). ‘n Onafhanklike Skotland sal nie outomaties lidmaatskap van die Europese Unie (EU) hê nie. Hy sal aansoek moet doen, maar dit is onwaarskynlik dat dit goedkeur sal word omdat al die EU-lande ten gunste daarvan moet wees. Spanje sal waarskynlik ‘n teenstem uitbring omdat hy nie die afskeidingsbewegings in Katalonië (in die Noord-Ooste van Spanje) en Baskeland (in die midde-Noorde van Spanje – Praag 25.05) wil aanwakker nie. Die SNP redeneer egter dat ‘n onafhanklike Skotland maklik by die European Free Trade Area (Efta) sal kan aansluit omdat nie-EU-lande soos Noorweë, Switserland, Liechtenstein en Ysland reeds lidmaatskap het (902).

In die aanloop tot die Skotse referendum was daar ‘n groot betoging in Barcelona, die hoofstad van Katalonië, ten gunste van onafhanklikheid, of dan ten minste groter outonomie van die sentrale regering in Madrid. Leopold Scholtz noem dat Katalonië (soos Baskeland) reeds in 1978 onder die nuwe Spaanse grondwet beperkte selfregering verwerf het. Ook dat die streek (soos Baskeland en Skotland) ‘n eie vlag en volkslied het en dat Kataloniese Spaans van Kastiliaanse Spaans verskil. “Nietemin kyk minderheidsgroepe van reg oor Europa met groot belangstelling na die Skotse referendum en die ontwikkelinge in Katalonië. Selfs streke soos Friesland in Nederland, Vlaandere (België), Bretagne (Frankryk) en Suid-Tirool (Italië) stuur waarnemers na Skotland” (Die Burger, 13 deser, p 11).

Pieter-Louis Myburgh verwys na Skotland se “307 jaar oue politieke verbondenheid aan die Verenigde Koninkryk” (Rapport 14 deser). Die veldtog vir Skotse onafhanklikheid word gelei deur Alex Salmond, die Skotse eerste minister en leier van die SNP, wat in 1934 gestig is. Die onafhanklikheidstrewe het momentum gekry nadat olie en gas in die 1960’s in die Noordsee (veral Noord-Oos van Skotland) ontdek en daar in die 1970s met die grootskaalse ontginning daarvan begin is. Die persepsie bestaan dat Skotland nie sy regmatige deel uit die opbrengs hiervan ontvang nie; dat in Londen besluit word hoeveel van die inkomste aan Skotland afgestaan word. “In 2010-11, Scotland generated 9.9 per cent of the UK tax revenue but received only 9.3 per cent of public spending” (655).

Leon Schreiber (Rapport 14 deser) verskaf verdere inligting in dieselfde koerant, bv dat die SNP die verkiesings in 2007 en 2011 gewen het omdat hy belowe het om ‘n referendum oor onafhanklikheid te hou. Die deurslaggewende motivering vir onafhanklikheid is omdat “‘n beduidende deel van die Skotse bevolking uitgesluit voel deur die huidige stelsel.” Brittanje het “‘n hoogs gesentraliseerde institusionele” stelsel, waarin die Skotte se mening, wat geneig is om polities meer links as dié van die regering in Londen te wees, dikwels nie tot sy reg kom nie. Tradisioneel lewer die Skotte Arbeidersparty-lede aan die Britse parlement; nie Konserwatiewe Party-lede nie.

Die ANC-bewind word sterk deur kommuniste beïnvloed. Die sentralisering van politieke mag is kenmerkend van sodanige regerings. ‘n Ander ooreenkoms met die Skotse situasie is dat etniese groepe, soos die blankes (veral Afrikaners) en Asiate, van die politieke besluitneming uitgesluit voel. “In ‘n land so divers soos Suid-Afrika is dit soms verbasend dat daar nie ‘n groter strewe na selfbeskikking in verskillende groepe in die samelewing bestaan nie.” Namate die FW de Klerk-verraad insink en nie-swartes, veral blankes, deur die rassistiese inslag van swart mag benadeel word, sal daar myns insiens ‘n groeiende selfbeskikkingstrewe na vore tree. Schreiber het egter ‘n ander en daarby ‘n polities korrekte siening: “Die relatief swak politiese posisie van selfbeskikkingsbewegings in Suid-Afrika is egter ‘n weerspieëling van die land se sukses in die skepping van ‘n inklusiewe bedeling waaraan die meeste mense steeds voel dat hulle ‘n aandeel het.” Daardie “meeste mense” verwys uiteraard na die blatant bevoordeelde 80%+ swartes in die bevolking.

Hoe polities korrek Schreiber is (en waaraan hy seker die publikasie van sy artikel in Rapport te danke het), blyk uit die volgende: “In Suid-Afrika flits daar bloedrooi gevaarligte wat dreig om die visie van ‘n inklusiewe toekoms ongedaan te maak. Hierdie gevaartekens sluit in … die groepie Afrikaners wat steeds daarop aandring om inklusiwiteit te verwerp ten gunste van ‘n verdelende verlede.” Vir daardie “groepie” gaan dit myns insiens juis nie om ‘n teruggryp na ‘n “verdelende verlede” nie. Dit gaan om die uitreik na ‘n toekoms waarin diegene wat kultureel by mekaar hoort, verenig word. Dit sluit nie die moontlikheid uit dat Die Stem as volkslied teruggebring word nie, asook die oranje, wit en blou as landsvlag; sonder die kniebuiging na die Britse vlag, die “Butcher’s Apron” (1232), en sekerlik sonder enige erkenning van ons inheemse kopdoek. Net soos daar Skotte is wat in die eerste plek Skotte en tweedens Britte wil wees, is daar Afrikaners wat in die eerste plek Afrikaners en in die tweede plek Suid-Afrikaners, of dalk veel eerder Europeërs, wil wees. Dit gaan, soos Schreiber dit stel, om mense se “primêre politieke [maar myns insiens veral kulturele] identiteit.”

Noodsaaklike geografiese agtergrond is dat Skotland die noordelike derde van die Britse hoofeiland beslaan. Verder sluit die Skotse geografiese gebied die Westelike eilande (bv die binne- en buite-Hebridiese eilande) en talle ander eilande langs sy kus in, asook die Orkney-eilande in die noorde en die Shetland-eilande selfs verder noord. Daar is bykans 800 Skotse eilande altesaam. Die Westelike, Orkney- en Shetland-eilande hou op 25 deser, ‘n week na die Skotse referendum, ‘n referendum waarin die kiesers ‘n drieledige opsie het. Hierdie drie gebiede kan (1) saam ‘n eie, onafhanklike staat vorm, (2) deel van Skotland bly, of (3) deel van die VK bly (as Skotland onafhanklik sou word).

Noodsaaklike historiese inligting is dat uniewording (die samesmelting van die Engelse en Skotse parlemente as die Britse parlement) in 1707 plaasgevind het, maar dat die Engelse en Skotte reeds sedert 1603 dieselfde monarg as staatshoof het. In 1979 het die meerderheid kiesers in ‘n Skotse referendum ten gunste van beperke selfregering met ‘n eie parlement gestem. Die meerderheid ja-stemmers was egter nie die vereiste 40% van die totale getal kiesers nie, gevolglik het daar toe niks hiervan gekom nie. In 1997 is sodanige meerderheid wel behaal. Sedert 1999 het die Skotte ‘n eie parlement in Holyrood, Edinburgh. Hulle behou ook sitting in die Britse parlement.

Die idee is dat Skotland na onafhanklikheid steeds die Britse koning of koningin as staatshoof sal hê, hoewel Cochrane dit as skynheiligheid beskou, want “the majority of SNP members and activists are out-and-out republicans” (1242); ‘n verskynsel wat ook sterk in Australië na vore tree. Cochrane haal die volgende Skotse”folk-song” aan: “Nae Liz the One, nae Lizabeth the Twa, nae Liz will ever dae. We will mak oor land republican in the Scottish breakaway” (1256). Dieselfde sterling-geldstelsel sal behou word, asook vrye handel en lidmaatskap van die Noord-Atlantiese Verdragsorganisasie (NAVO). Die Kanaaleilande aan die Franse kus (bv Jersey en Guernsey) en die Isle of Man in die Ierse See is nie formeel deel van die VK en EU nie maar gebruik die Britse geldstelsel (458), gevolglik word geredeneer dat ‘n onafhanklike Skotland toegelaat sal word om dieselfde te doen. ‘n Nuwe Britse konfederasie sal tot stand kom tussen Skotland en die res van die VK, albei met sy eie parlement en eie belastingstelsel. Politieke mag sal nie meer (oorheersend) in Londen gesetel wees nie. Great Britain sal dus al hoe meer Little Britain word. Ian Smith (1919-2007), die destydse Rhodesiese eerste minister (1964-1979), was sy tyd vooruit. Tydens sy ampstermyn het hy deurgaans na Britain verwys en volstrek geweier om van Great Britain te praat.

“The percentage of people not born in Britain living in Scotland is significantly lower than for the UK as a whole: 6.6 per cent compared to some 12 per cent” (401). Afgesien van beperkte werksgeleenthede kan dit toegeskryf word aan die kouer klimaat in Skotland. Mense wat gewoond is aan die warmer klimaat van Afrika, die Indiese subkontinent en die Wes-Indiese Eilande vestig hulle eerder in bv Londen as Edinburg. Dit beteken nie dat Skotland tot dusver krotbuurte vrygespring het nie. Byvoorbeeld, Richard Holloway beskryf in sy boek, Leaving Alexandria (Edinburg: Canongate, 2012, 369p; Amazon Kindle $8.69), die haglike lewensomstandighede in die suidelike dele van Glasgow, “the slum capital of Europe” (1539), waar veral Pakistani’s hulle gevestig het. Terwyl die Britse regering die afgelope jare probeer het om immigrasie te beperk, is die redenasie van die SNP dat immigrasie aangemoedig moet word om te vergoed vir die bevolkingsverlies omdat baie Skotte emigreer, bv na Engeland, maar veral na die VSA en Kanada.

Dit lyk nie asof die SNP se planne die beste manier is om ‘n nasiestaat te bou nie. Daar word geredeneer: “Twenty-first-century globalisation needs cultural diversity” (916), oftewel kulturele pluralisme. Naas Engelse en Iere is daar bv Italianers, Jode, Pole, Oekraïners, Asiate, Ugandese en Chilene in die Skotse “melting pot” (940). “Scots have already forged a new, non-British sense of identity as a way of integrating these diverse peoples” (945). Dit gaan glo om “a modern, civic identity, not a pseudo-ethnic one” (950); oftewel “an open internationalist outlook – not an introverted, pseudo-ethnic one” (973). ‘n Mens kan maar net hoop dat die Skotse regering gou tot besinning kom. Hou egter in gedagte dat die Skotse bevolking steeds uit 96% blankes bestaan. Daarteenoor is die (res van die) VK “a mongrel nation” (1626). Engeland se bevolking was 85.4% wit in 2011.

Die nasionalistiese Skotte, of “separatists” (1296) soos Cochrane hulle noem, is geneig om die Skotte as ‘n heeltemal ander nasie as die Engelse voor te stel. “I have absolutely no doubt that many people who support breaking up Britain are indeed racist, in that they actively dislike, if not hate, the English”(2316). Hulle beskou Brittanje as ‘n mislukte staat. Daar is by hierdie Skotte kenmerkende maar onregverdigbare (of valse) Presbiteriaanse skuldgevoelens (wat ongelukkig ook plaaslik te oorvloediglik by sommige lede van die drie Afrikaanse, Protestantse “susterkerke” aangetref word). Die SNP beywer hom dus vir ‘n welsynstaat, die gelykmaking van sosiale klasse en die bevordering van die belange van die sogenaamde benadeeldes, om daarmee Margaret Thatcher (1925-2013; Britse premier 1975-1990) se nalatenskap tot niet te maak (1296).

‘n Belangrike praktiese aspek wat deur Cochrane beklemtoon word, is: “With distinct policies on immigration, asylum-seeking, on rates of duty for alcohol and tobacco, and a different approach to Shengen*, there would have [to] be a multiplicity of border checkpoints. In as small an island as this, and a Union as old as this, it would be bonkers” (1360). [*Shengen: “the free travel across Europe agreement – of which the UK currently has an opt out” (1354).]

Opsommend: “The separatists insisting that Scotland would be a hugely successful country, economically, if it was independent, whilst the Unionists say that while of course Scotland could go it alone, the figures simply do not add up to creating success, in the terms suggested by the Nats” (1528). In die referendum weeg die eeue oue tradisie van saamwees met die Engelse swaar. Daarteenoor is daar die aantreklikheid wat in die woorde “onafhanklikheid” en veral “vryheid” opgesluit lê. Groter Skotse selfvertroue en selfrespek kan hieruit volg. Cochrane het geskryf: “I am sure that as many people will be swayed by emotion as by practical considerations” (1616). Wat Leopold Scholtz skryf, kom op dieselfde neer: “Die ja’s het hoofsaaklik op emosie – Skotse nasionalisme – gekonsentreer, terwyl die nee’s op die ekonomiese risiko’s klem gelê het” (Die Burger, 19 deser, p 14).

Die meeste van bostaande teks is geskryf voor die uitslag van die Skotse referendum bekend gemaak is. Wat ook al die uitslag van die twee referendums sou wees, sal dit nie nuttelose oefeninge wees nie. As Skotse onafhanklikheid nie nou verkry word nie, kom dit (soos wat met die instelling van ‘n eie parlement gebeur het) moontlik later. Wat seker is, is dat die Britse regering sy beloftes van groter selfbeskikking vir die Skotte sal moet nakom. Dit is onwaarskynlik dat die kiesers van die Westelike, Orkney- en Shetland-eilande ten gunste van hulle aparte onafhanklikheid sal stem. Heel moontlik sal hulle eerder voortgaan om hulle administratief/polities by die Skotte te skaar,”veral noudat Skotland nie onafhanklik word nie. Maar ook in hulle geval sal ‘n groter mate van selfbeskikking volg, soos deur sowel die Skotse as die Britse regering aan hulle belowe.

Soos aanvanklik algemeen aanvaar is, het Skotse onafhanklikheid nie hierdie rondte gekom nie; selfs al sou ‘n meerderheid van ‘n enkele stem hierdie keer wetlik voldoende gewees het. Die Skotte het eeue oue eie regs-, onderwys- en religieuse instellings en geniet progressief meer selfbestuur. Die Skotte het ook nie ‘n eie taal wat baie van Engels verskil nie, al val die Skotse uitspraak vreemd op Engelse ore. Andersins is daar kultureel, dus in daaglikse handel en wandel, tussen die Skotte en Engelse groter maar nie-fundamentele verskille; dus eerder verskille in graad of klem.

Kultureel is die verhouding tussen die Skotte en Engelse dus baie anders as die kolossale gaping wat daar tussen wittes en swartes in Suid-Afrika bestaan. In sommige opsigte dink en doen swartes heeltemal anders as blankes; ook anders as Oosterlinge. Oosterlinge (bv die Japanese) geniet voorspoed en ‘n geordende, leefbare samelewing omdat hulle hulle kultuur (bv godsdiens) met Westerse (bv ekonomiese) denke kan versoen. Swartes is geneig om dinge impulsief op die tradisionele Afrika-manier te doen pleks van rasioneel en erkentlik by Westerse kultuur aansluiting te soek. Die bevolking van Afrika het in groot mate (nog) nie by die werklikhede van die 21ste eeu aangepas nie. Dit is ‘n geval van laat opgedaag vir vandag en môre is nog so ‘n dag. Wat in Afrika nodig is, is nie ‘n herlewing nie (soos Thabo Mbeki se Afrika-renaissance – waaroor deesdae geswyg word), maar ‘n eerste ontwaking. Dit verduidelik waarom teenspoed en ellende so kenmerkend van swart Afrika is.

Weens Duitse nasionalisme in die vorige eeu en twee wêreldoorloë het nasionalisme daarna veral in Europa in onguns verval. Genoeg tyd het egter intussen verloop om hernude en groeiende entoesiasme vir nasionalisme in talle Europese lande wakker te maak. Ek het aangetoon dat Skotse nasionalisme linksgesind is. In Vlaandere en Beiere neig dit egter regs. Leopold Scholtz (Die Burger, 19 deser, p 14) noem “dat nasionalisme nie verkramp, regs of ekstremisties hóéf te wees nie”. Verder: “In Suid-Afrika word nasionalisme en die beklemtoning van etniese identiteit as regs beskou. Maar in Europa is dit oorwegend (ofskoon nie altyd nie) juis links.” Dus, nasionalisme kan “bloot beteken dat jy ‘n billike kulturele ruimte eis om jouself te wees”.

Jan van Wyk skryf: “Die Skotte se strewe na onafhanklikheid verbaas my nie. Soos Afrikaners in die onafhanklike Boererepublieke was hulle nog nooit lief vir die Engelse nie. Toe sy ou gevegskamerade genls Louis Botha en Jan Smuts ná die Anglo-Boereoorlog in Londen begin kuier, het die patriotiese genl Krisjan de Wet smalend gesê: ‘Ek staan liewer op ‘n mishoop onder my eie mense as in paleise tussen vreemdes'” (Die Burger, 18 deser, p 14).

Skotse leier bedank na leë Britse beloftes

Skotland se Eerste Minister en leier van die Skotse Nasionale Party (SNP) het bedank uit sy amp nadat hy Donderdag se onafhanklikheidsreferendum moes prysgee en die Britse premier David Cameron aangedui het dat hy nie beloftes teenoor die Skotte sal nakom nie.

Die “Nee”-veldtog het met 55 persent van die stemme teen 45 persent se “Ja” stemme gewen.

“Ons het die referendum verloor, maar Skotland kan nog steeds die politieke inisiatief dra,” het Salmond aan joernaliste en ondersteuners gesê.

“Vir my as leier is my tyd amper verby, maar vir Skotland gaan die veldtog voort en die droom sal nooit sterf nie.”

Salmond sê daar is ‘n “aantal uiters bekwame en baie geskikte kandidate vir die leierspos.”

Salmond het gesê hy is trots oor die historiese 85 persent van kiesers wat in Donderdag se referendum gestem het en die wyse waarop die Skotte hulself gedra het.

“Ons het nou die geleentheid om Westminster te druk om hul beloftes wat hulle gemaak het na te kom om verdere betekenisvolle mag af te wentel na Skotland. Dit plaas Skotland in ‘n baie sterk posisie,” het hy gesê.

Salmond het Vrydag met premier David Cameron samesprekinge gevoer. Hy het gesê Cameron wou homself nie verbind tot afgewentelde magte soos vervat in die “Scotland Bill” wat deur die oud-premier Gordon Brown belowe is tydens die veldtog nie.

Skotland stem teen onafhanklikheid

Op die lang pad na die Skotse referendum van Donderdag, staan drie geleenthede uit, sê historici en politieke wetenskaplikes. Elkeen was die gevolg van sowel politieke waaghalsigheid as uitgeslape leierskap.

Die besluit in 1989 deur die Eerste Minister Margaret Thatcher – wat reeds ongewild was nadat sy staalfabrieke en steenkoolmyne gesluit het – om belasting in Skotland te hef nog voor die res van Brittanje moes opdok, was die eerste stap.

Daarna het die besluit deur Tony Blair gevolg om ‘n referendum in Skotland te hou oor groter outonomie in 1997, wat twee jaar later gelei tot die vestiging van ‘n Skotse Parlement vir die eerste keer sedert 1707.

Dit het ten laaste aanleiding gegee tot die verpletterende 2011-oorwinning van die Skotse Nasionale Party, wat gewen het met ‘n algehele meerderheid in die Skotse parlement met ‘n mandaat om ‘n referendum oor onafhanklikheid uit te roep.

Maar Skotland het gister teruggedeins van outonomie.

Skotland het onafhanklikheid in Vrydag se referendumuitslag met sowat 55% verwerp. Die unie van 307 jaar het oorleef, hoewel meer magte oorgedra sal word na die gebied.

Die leier van die Skotse Nasionaliste, Alex Salmond, het intussen op sy webblad die slagspreuk verander na “Een Skotland”.

Alhoewel die sleutelkiesafdeling van Glasgow vir onafhanklikheid gestem het, was dit nie met ‘n besonder groot voorsprong nie, ‘n noodlottige slag vir die Ja-stemmers.

‘n Finale aangekondig vroeg Vrydagoggend moet nog gemaak word, maar met Edinburg wat oorweldigend Nee gestem het, is daar min twyfel dat die Engelse se vreespsigose in ‘n byna volledige media-aanslag teen die Skotte gewen het.

Greg Waddell, ‘n dokter in Glasgow, sê hy het Ja gestem, “want ontmagtiging kweek afhanklikheid; omdat die huidige mate van sosiale ongelykheid in Skotland elkeen van sy mense verneder.”

Skotte stem vandag vir beter toekoms

James Bond, oftewel die akteur Sean Connery, gaan vandag stem vir ‘n onafhanklike Skotland.

Die geskiedkundige referendum se meningspeilings toon daar is effens meer steun vir onafhankliheid van die Verenigde Koninkryk.

Die Engelse is erg onthuts oor dié verwikkeling wat hulle onkant gevang het omdat hulle gemeen het dat die media die uitslag in hul guns kan swaai. Behalwe ‘n klein streekskoerantjie, het die vryheidsgesinde Skotte geen media nie.

Leiers en ondersteuners van die Britse eenheidstaat is Dinsdag vir oulaas strate toe in ’n laaste koorsige poging om stemme te werf in ’n land stewig in die greep van opwinding en hoop verkeer.

Kiesers moet vandag slegs ja of nee antwoord op die vraag: “Moet Skotland ’n onafhanklike land wees?”

’n Ja-stem sal die einde beteken van die 307 jaar oue unie met Engeland en die opbreek van die Verenigde Koninkryk, sowel as ekonomiese onsekerheid.

Sowat 8% tot 14% van Skotland se 4,3 miljoen kiesers het gister nog getwyfel.

Desperate Britse politieke leiers het groter outonomiteit vir Skotland beloof as mense sou kies om verenig te bly. Ondersteuners van onafhanklikheid sê egter dis tyd vir Skotland om sy eie leiers te kies en self besluite te neem, vry van onderdrukking uit Londen.

Premier Alex Salmond, leier van die ja-veldtog en die Skotse Nasionale Party, het die Skotte aangevuur: “Kom ons word môre (Vrydag) wakker op die eerste dag van ’n beter land.”

In ’n ope brief het Salmond gesê Skotland se toekoms is in sy hande. Hy het hom beroep op die 18de eeuse ekonoom Adam Smith en Skotland se bekendste digter, Robert Burns: “Moenie hierdie geleentheid deur ons vingers laat glip nie. Moenie dat hulle vir ons sê ons kan nie. Kom ons dóén dit.”

Die Britse premier, David Cameron, het gesê die land is ’n demokrasie en die wil van die mense by die stembus sal gerespekteer word, maar die Skotte kan ongetwyfeld bly reken op Engelse lis.

Skotse referendum skud Britse Ryk, maar Naspers glo in koningin

Ek haat Engeland. Ek hou van Skotland want op ‘n manier dink ek dat hulle beter as ons is – Vivienne Westwood, Engelse modeontwerpster

Met slegs twee dae oor voordat inwoners van Skotland in ‘n referendum stem of hoe hulle van Brittanje wil afstig, poog die Britte angsvallig om die Skotte as deel van die unie te behou. In Suid-Afrika word die referendum, met sy ooglopende tersaaklikheid vir die posisie van die Afrikanerminderheid, egter grootliks geïgnoreer, veral deur die Naspersmedia.

Sondag het ‘n niksseggende artikel in Rapport verskyn waarin die skrywer darem Afrikaners by die Skotse referendum betrek, maar dan kategories verklaar:

Die relatief swak politieke posisie van selfbeskikkingsbewegings in Suid-Afrika is egter ’n weerspieëling van die land se sukses in die skepping van ’n inklusiewe bedeling waaraan die meeste mense steeds voel dat hulle ’n aandeel het.

Daarvoor is ons Nelson Mandela en Kie. steeds dank verskuldig.

Terwyl Afrikaners glad nie gelyk teenoor Engelse of swartes in Suid-Afrika behandel word nie, word daar kwalik teen Skotte binne die Britse stelsel gediskrimineer. Nogtans wil ten minste die helfte van Skotte van Engeland en die res van Brittanje afstig.

Beeld, nog ‘n Naspersorgaan, gee geen van die stortvloed menings deur skrywers, joernaliste, popsangers en modeontwerpers (Vivienne Westwood het haar so pas by die “ja”-kamp gevoeg) weer nie, maar voel genoop om die koningin van Engeland se uitspraak weer te gee. Soos Naspers se tydskrif, Die Huisgenoot, speel die Britse koningsgesin ‘n vername rol in die Beeld-bewussyn.

Beeld skryf:

Koningin Elizabeth II (88) het luidens berigte Sondag ná ’n kerkdiens naby haar Balmoral-landgoed in Skotland aan ’n omstander gesê: “Ek hoop die mense dink mooi voordat hulle die besluit oor die toekoms neem.”

Intussen raak die Britse politici so desperaat om die Skotse kiesers te paai dat al drie die vernaamste politieke leiers, David Cameron van die Konserwatiewes, Nigel Farrage van UKIP en Ed Milliband van die Arbeiders ‘n grootskaalse devolusie van magte aan Skotland belowe het indien hul “nee” sou stem en nogtans in die Britse unie aanbly.

Die Financial Times, wat gewoonlik ‘n sogenaamde “betaalmuur” op sy webblad handhaaf, het alle artikels oor die Skotse referendum vir die publiek oopgestel. Hoewel die koerant, soos die oorgrootte meerderheid Britse media, die “nee”-stem teen onafhanklikheid ondersteun, berig hy nogtans vandag oor ‘n groep Noorse skrywers, waaronder Jostein Gaarder (skrywer van Sophie se wêreld), wat sê:

“Ons bied ons ondersteuning vir Skotse aspirasies na onafhanklikheid en wil graag uitwys dat Noorweë se onafhanklikheid van Swede in 1905 tot die voordeel en verryking van beide lande se politieke kultuur gestrek het.”

Vivienne Westwood, die Engelse ontwerpster het haar steun insgelyks onomwonde aan die “ja”-kamp toegesê deur te verklaar: “Ek haat Engeland. Ek hou van Skotland want op ‘n manier dink ek dat hulle beter as ons is. Hulle is meer demokraties.” Sy het ook gesê dat “die probleem van demokrasie is dat dit ‘n tirannie van die meerderheid is”. Sy het mense wat “nee” teen Skotse onafhanklikheid stem as “dom en bang” beskryf en haar uitgespreek teen die Britse regering “wat die geld van die mense wegneem en dit aan die banke gee”.