Beyers Naudé – praag.co.za

Leon Lemmer: Bittereinders, hendsoppers en hanskakies

Min dinge is verniet, maar een van die merkwaardigste boeke wat ooit geskryf is, kan gratis bekom word: die Engelse vertaling van Christiaan Rudolf de Wet (1854-1922) se boek, Strijd tusschen Boer en Brit, naamlik Three years’ war (New York: Charles Scribner’s Sons, 1902, 416p; Amazon Kindle $0). De Wet het bitter min skoolonderrig ontvang. Ek kan kwalik glo dat die meeste van hierdie oorlogsherinneringe binne drie weke in Hollands aan boord van ‘n skip geskryf is, toe De Wet, Louis Botha en Koos de la Rey in Augustus 1902 na afloop van die Anglo-Boere-oorlog (ABO, 1899-1902) onderweg na Engeland en Europa was. Hulle missie was om geld vir die ABO-slagoffers in te samel (Albert Blake, 2016-boek hier onder, Kindle 2941). Daarna is die teks vertaal, geset en gedruk, op die primitiewe maniere van destyds, via kommunikasiemiddele wat net so primitief was, en in Desember van dieselfde jaar in Engels gepubliseer.

Heel vroeg in sy boek verwys De Wet na diegene wat uit die Boeremag gedros het as die “Hands-uppers” (Kindle 297), die hen(d)soppers. Hy was een van diegene wat so lank moontlik, dus tot die bitter einde, in die ABO geveg het. So iemand word ‘n bittereinder genoem. Hy het die hendsoppers geminag wat die eed van neutraliteit teenoor die Britte afgelê het en hulle daarna heeltemal aan oorlogsdeelname onttrek het. Maar De Wet se hoon of smaad of veragting was veral gemik op daardie hendsoppers wat trou aan die Britse kroon gesweer en daarna saam met die vyand teen die Boere geveg het; dus oorlopers: “we utterly despised them” – 1024). Deesdae word diesulkes verloopte Afrikaners genoem.”It was far easier to fight against the great English army than against this treachery among my own people” (1369). Die oorlopers is joiners genoem, of hanskakies omdat hulle toe Britse kakie uniforms gedra het (Blake 2419).

De Wet noem die geval van ‘n hanskakie wat “Stellenbosched” is (2627). In ‘n eindnota is daar hierdie verduideliking: “This was the word the English applied to officers, who, on account of inefficiency, or for other reasons, had to de dismissed. Stellenbosch was a place where only very unimportant work was performed” (7493). Deesdae word die geskiedenis herhaal deurdat talle Afrikaanssprekende blankes die voortou in die afskaling en selfs afskaffing van Afrikaans ten gunste van Engels neem. Die Universiteit Stellenbosch kan tans kwalik as ‘n plek beskou word wat op ‘n uitnemende manier sy geskiedenis as ‘n (of dié) bakermat van die Afrikaner en Afrikaans voortsit. De Wet was van mening dat sulke mense nie tot ander insigte gebring moet word nie: “I was of opinion that a coerced burgher would be of no real value to us, and would besides be untrustworthy” (2017). Ek het hedendaagse diesulkes in vorige rubrieke dikwels hanskakies genoem. Die Boere, daarenteen, het die moed van hulle oortuiging gehad om van die Britte te eis: “Equal rights for the English and Dutch languages in the schools” (3914).

Die roemlose, mandaatlose, politieke oorgawe aan swart mag in 1990/94 is uiteraard selfs groter verraad as wat tydens die ABO gepleeg is en herinner aan die volgende woorde van De Wet: “One could gnash one’s teeth to think that a nation should so readily rush to its own ruin!” (1641). Later verwys hy na “the burial of my Nation!” (4110). Tydens apartheid is plaaslik en internasionaal luidrugtig beswaar teen die blanke bewind gemaak. ‘n Mens sou dink dat diegene wat so hoog oor moraliteit opgee, beswaar sou maak teen die toestand waarin die nuwe Suid-Afrika verval het, insluitende die blatante rassediskriminasie teen blankes. Dít is skynbaar ‘n ydele hoop en herinner aan De Wet se volgende woorde: “We hope, and still are hoping, that the moral feeling of the civilized world would protest against the crime which England is now permitting in South Africa … we were still firmly determined that, should our hopes not be realized, we would exert our utmost strength to defend ourselves” (3257).

‘n Ander e-boek wat gratis beskikbaar is en aansluit by De Wet se boek, is John Daniel Kestell (1854-1941) se ABO-herinneringe: Through shot and flame (London: Methuen, 1903, 406p; Amazon Kindle $0.). Sedert 1990/94 kan nuwe betekenis aan die volgende woorde van Kestell geheg word: “I could not believe that it was all over with our South African Cause, but if it were so, then it would be owing to our unwillingness. God would have wished to establish for us our independence, but we should have refused to earn it” (Kindle 1028). “Our poor Africander people could never, since the days of Piet Retief, recognise or follow a hero when he arose amongst us. But Christia[a]n de Wet was a strong man, and what he willed came to pass” (1334).

Soos De Wet het Kestell dit teen die hanskakies gehad: “What made everything still more sad was the great service rendered by traitorous Africanders as guides to the enemy” (2456). Jan Smuts (1870-1950) het reeds gedurende die ABO van sy na-oorlogse hanskakie-eienskappe geopenbaar: “General Smuts … sent a telegram in which the state of affairs was represented in as dark a light as possible” (2215). In sy ABO-herinneringe is Smuts egter baie krities oor Christiaan de Wet se broer, Piet, en noem hy Piet se oorlopery na die Britte “treachery” (Blake 1984). Kestell het groot waardering vir die bittereinders gehad: “It is true that it was only a minority that were still able to continue the struggle, but the heart of the nation, as a whole, was still always faithful” (2667). Kan ons dit vandag nog veralgemenend van Afrikaners sê? Reeds in 2008 het Jaap Steyn tereg gevra: “Wat het geword van die gees van [Christiaan] de Wet?” (Blake 1740).

Ek wil eintlik oor Albert Blake se jongste boek skryf: Broedertwis: Bittereinder en joiner: Christiaan en Piet de Wet (Kaapstad: Tafelberg, 2016, 314p, R240; Amazon Kindle $16,01). Blake is ook die outeur van Boereverraaier: Teregstellings tydens die Anglo-Boereoorlog (Kaapstad: Tafelberg, 2010, 368p; Amazon Kindle $11,96); Boerekryger: ‘n Seun se hoogste offer (Kaapstad: Tafelberg, 2012, 219p; Amazon Kindle $16,67), gebaseer op die dagboeke van Henning Viljoen; en Ontsnap: Boerekrygsgevangenes se strewe na vryheid (Kaapstad: Tafelberg, 2015, 386p; Amazon Kindle $16,67).

Christiaan de Wet was ‘n bittereinder in die ABO en het sy gesindheid (bv “patriotisme en nasionalisme” – Kindle 45) in die 1914-rebellie voortgesit. Sy jonger broer, Pieter Daniël (Piet, 1861-1929), daarenteen, was ‘n hanskakie, dus iemand wat weens “volks- of landsverraad … universeel verafsku” behoort te word (7). “Volgens hierdie uitgangspunt moet hy [Piet] in dieselfde liga as liberale Afrikaners soos Bram Fischer en Beyers Naudé geplaas word” (14). (Oor Fischer en Naudé kyk Praag 22 Julie.) In die voorwoord verwys Blake na die verpligting wat op die historikus rus om ewewigtig en so objektief moontlik met die verlede om te gaan. Piet het sy hanskakie-aktivisme egter dermate oordryf dat dit in die teks baie duidelik is dat die outeur se simpatie by Christiaan lê. Blake verwerp ondubbelsinnig die ANC-regering se gewoonte om “‘n politieke agenda in te sleep by sy vertolking van die geskiedenis” (89).

In sy nawoord kry Blake egter ‘n hou in teen “sekere regse Afrikanerkringe” wat Piet verguis: “Dalk is die verskynsel die laaste stuiptrekkings vanuit ‘n minderheidsgroep wat grootliks betekenisloos geword het” (3737). “Afrikaners van vandag kan nie by ‘n Christiaan de Wet se Afrikanernasionalisme van 1900 aansluit nie” (3760). Christiaan word “die verpersoonliking van Afrikanerheldedom” genoem, maar sy “onverbiddelike onbuigsaamheid en onaanpasbaarheid by veranderde omstandighede, sowel as sy onvermoë om te vergewe,” word deur Blake veroordeel. Dit klink asof hierdie outeur in FW de Klerk se toegeemodus is. Soos bv Afrika-swartes het Afrikaners voor en na die ABO en veral sedert 1994 myns insiens steeds die onvervreembare reg op nasionalisme.

Met sy kritiek op Christiaan bevind Blake hom op dun ys. Hy het immers self geskryf: “Christiaan se waardes en oortuigings oor nasionalisme, patriotisme en godsdiens was reeds teen die uitbreek van die Anglo-Boereoorlog só gevestig dat dit vir hom letterlik ononderhandelbaar was … Hy was ook ‘n verbete stryder vir sy moedertaal. Reeds voor die oorlog was hy as volksraadslid in die 1890’s betrokke by pogings om sy moedertaal te handhaaf. Ná die oorlog sou hy by die taalstryd betrokke bly” (1740). “Die moedertaalvraagstuk [het] op ‘n diep geestelike en ononderhandelbare vlak gelê. [Alfred] Milner [1854-1925] se doelbewuste verengelsingsbeleid was eenvoudig onaanvaarbaar” (3138). Christiaan “het sy lewe lank konsekwent in sy oortuigings gebly” (1756). Hy was “‘n onkreukbare nasionalis, ‘n verbete optimis, beginselvas en onverleibaar” (1782). FW de Klerk sou hom nie ‘n rat voor die oë kon draai nie.

Die historikus AJ van Rensburg het oor die Afrikaner geskryf: “Ek het die oorlog verloor, maar my siel gered” (3781). Jaap Steyn het geskryf dat die ABO “gehelp het om aan die Afrikaner selfrespek, ‘n selfbeeld en toekomsverwagtinge te gee” (3789). Hoeveel van daardie selfrespek het in die nuwe Suid-Afrika behoue gebly? Hoe lyk die selfbeeld en toekomsverwagtinge van Afrikaners deesdae? Die hedendaagse hanskakies probeer baie hard om hulle selfbeeld en toekomsverwagtinge in bv Afrikanisme of ‘n holle, identiteitslose internasionalisme te verwesenlik. Daarteenoor onderskryf ek hierdie woorde van NP van Wyk Louw (1906-1970): Die Afrikaner “nie skaam hoef te wees om Afrikaner te heet nie” (3789). Christiaan het in 1902 gesê (en Afrikaners kan dit myns insiens steeds sê): “Wanneer ons ons oë vestig op die verlede, dan het ons meer grond vir geloof as wat ek ooit verwag het, dan het ons grond om in vertroue voort te gaan” (1748).

Voorspelbaar was dit die bobaas dwarsneuker Max du Preez wat in 2005 met die bewering gekom het “dat Piet se optrede geregverdig was toe hy die stryd versaak en later by die Britse magte aangesluit het … Du Preez meen Piet de Wet moet eerder in dieselfde liga as liberale Afrikaners soos Bram Fischer en Beyers Naudé beskou word en behoort daarom in die geskiedenis ‘gerehabiliteer’ te word … historici was dit eens dat Du Preez se gevolgtrekkings onhistories is en nie aan die standaarde van wetenskaplike geskiedskrywing voldoen nie … Wat in die verlede verraad was, kan nie vanuit die hede skielik ongedaan gemaak word nie – dit bly verraad” (3745). Dus, dit is om ‘t ewe of daardie verraad in 1899-1902 of in 1990-1994 gepleeg is. Verraad bly onverdun verraad.

Kom ons gaan ‘n bietjie na presies wat hedendaagse hanskakies, soos Max du Preez, probeer goedpraat. “Al twee broers sou binne ‘n verstommende drie maande ná die aanvang van die oorlog deur [Vrystaatse] pres MT (Marthinus) Steyn as generaal aangestel word” (325). “Die De Wet-broers se fenomenale vordering tot generaalskap is waarskynlik ook daaraan te danke dat pres Steyn hulle voor die oorlog as volksraadslede goed leer ken en vertroue in hulle gehad het” (691). Maar Christiaan is op 18 April 1900 as die opperbevelvoerder van die Vrystaatse magte aangewys (1102). “Vanaf hierdie punt sou Piet de Wet in sy broer se skadu leef. Hy moes Christiaan se bevele uitvoer” (776; ook 1626), gevolglik “het Piet … tekens van jaloesie teenoor sy ouer broer begin toon” (325). Piet het “‘n grief teen sy broer met hom saamgedra … Dit is opvallend dat Christiaan Piet en sy burgers hoofsaaklik in ondersteuningsrolle aanwend en hulle nie soseer gebruik in direkte aanvalle waarby hy self betrokke is nie” (776).

Piet “was ‘n sterk voorstander van stellinggevegte, maar ook dat wanneer die vyand teruggedryf word, die sukses onmiddellik opgevolg moet word deur ‘n aggressiewe agtervolgingstaktiek om die finale nekslag toe te dien” (784). In die tweede deel van die ABO, toe van konvensionele na guerrilla-oorlogvoering oorgeskakel is, het Christiaan waarlik tot sy reg as krygsman gekom, maar Piet kon hom dit nie nadoen nie. “Hoewel Piet aanvanklik ‘n verdienstelike bydrae tot die republikeinse oorlogspoging gelewer het, was hy nie ‘n strateeg van formaat nie en kan hy ook nie as ‘n uitstaande taktikus beskou word nie” (832). Piet “het self erken hy sou homself nie as een van die dapperste soldate beskryf nie” (1675, 2011). Christiaan, daarenteen, het “in die oorlogsituasie gefloreer” (1608).

Later in die ABO wou die Transvaalse Boere, bv Paul Kruger en Louis Botha, die stryd gewonne gee, terwyl die Vrystaters, bv MT Steyn en Christiaan de Wet, wou voortveg (857). Piet was met president Paul Kruger bevriend (850). Dit het ‘n rol gespeel “in Piet se onwilligheid om met die stryd te volhard” (429). Daar was by Piet ook “materiële oorwegings en sy klaarblyklike kommer oor sy finansiële toestand” (866). Voor die ABO het Piet perde en vee aan die Transvaalse owerheid gelewer, maar gesukkel om ten volle daarvoor vergoed te word (866). “Volgens familie-oorlewering het Piet se diep gegriefdheid oor die behandeling wat hy van die republikeinse owerhede ontvang het, daartoe bygedra dat hy die republikeinse stryd uiteindelik die rug toegekeer het” (890).

Nadat Kroonstad “op 12 Mei 1900 deur die Britte ingeneem is, het dit vir hom [Piet] die einde van enige sinvolle gewapende verset beteken” (808; ook 899). Hy het “in die geheim met die Britte oor ‘n moontlike oorgawe begin knoei” (832). Later noem Blake dit “Piet se gekonkel met die Britte” (965). Lord Frederick Roberts (1832-1914), die Britse opperbevelhebber, weier “om Piet se aanbod te aanvaar en dring … aan op sy onvoorwaardelike oorgawe. Piet se voorwaarde dat hy nie as krygsgevangene weggestuur word nie en na sy plaas kan terugkeer, was vir Roberts onaanvaarbaar” (948). Piet het “nog langer as twee maande bly voortveg, al was dit meestal halfhartig” (971). “Toe Piet boonop ‘n ongemagtigde wapenstilstand van ses dae met die Britte sluit sonder om sy broer daarin te ken, was dit die laaste strooi … Toe die nuus oor Piet se ongemagtigde skietstaking Christiaan se ore bereik, is dinge op die spits gedryf. Hy was woedend” (1042). Christiaan sou “sy broer inderdaad trompop loop en ‘n verduideliking van sy optrede eis” (1012). “Christiaan het sy broer, wat fisiek groter as hy was, voor almal ‘n genadelose mondelinge skrobbering gegee. Dit moes vir Piet diep vernederend gewees het” (1052).

Op 26 Junie 1900 is ‘n krygsraadvergadering gehou (1060). Piet “het ‘n striemende aanval op [pres MT] Steyn gedoen en hom daarvan beskuldig dat hy Christiaan twee maande tevore, in April 1900, sonder ‘n behoorlike verkiesing as opperbevelvoerder van die Vrystaatse magte aangewys het” (1069). Generaal Jan Olivier het “ook sy ontevredenheid met die leierskapkwessie by Steyn aangeroer. Christiaan wou eens en vir altyd ‘n einde maak aan die onenigheid oor wie die opperbevelhebber van die Vrystaatse magte was deur ‘n verkiesing te hou” (1094). “Van die 32 offisiere het 26 vir Christiaan gestem, drie vir Olivier, twee vir [Marthinus] Prinsloo en slegs een vir Piet de Wet. Waarskynlik het Piet die enigste stem wat hy kon trek, vir homself uitgebring” (1134).

Piet het hom op 26 Julie 1900 aan die Britte oorgegee (1218). Hy het parool gekry (1261) en dadelik met die Britte begin sosialiseer (1252). Later is besluit om hom nie na ‘n krygsgevangekamp te stuur nie (1363). ‘n Boerekryger, GJ Joubert, se kommentaar hierop was: “Party groot manne word al groter en ander word al kleiner tot hul verdwyn” (1227). Christiaan “having heard of his [Piet’s] wish to surrender, sent a message to him that as soon as ever he laid eyes om him he would blow out his brains” (1252). Hierna was die De Wet-broers in ‘n stryd soortgelyk aan dié van die Bybelse Kaïn en Abel gewikkel (647). “Christiaan het die dreigement dat hy sy broer soos ‘n hond sal doodskiet indien hy hom in die hande kry, later openlik herhaal” (1486).

“Piet het sy samewerking onmiddellik aan die Britte gegee om ‘n einde aan die oorlog te probeer bring. Hy was in ‘n besonder gunstige posisie om hulle van wesenlike militêre inligting oor die omstandighede by die vegtende Boere te voorsien” (1309). “Op militêre gebied sou afvallige Afrikaners se steun vir die Britse oorlogspoging die grootste skade aanrig” (2328). “Christiaan de Wet het geglo die verraaierkwessie is die eintlike rede waarom die Boere die oorlog verloor het” (2588). “Teen die einde van die oorlog was … 5 464 voormalige burgers in Britse diens” (2604). Daarteenoor was daar 17 000 tot 20 000 bittereinders (2604).

Piet het selfs “die Britse magte se wreedaardige optrede ten opsigte van die verskroeideaardebeleid probeer verdedig” (1684). “In die latere fase van die oorlog sou Piet toenemend die aanspraak herhaal dat die Britse oogmerke edel is en dat die bittereinders die skuld vir die verwoesting en lyding van die oorlog moet kry” (2096). Christiaan het die teenoorgestelde standpunt gehuldig: “In ‘n toespraak in die konsentrasiekamp by Kroonstad ‘n week ná die vredesluiting [1902] het hy die hendsoppers [eintlik spesifiek die joiners/hanskakies] as die moordenaars van die vroue en kinders in die konsentrasiekampe uitgekryt” (2892).

In ‘n brief, wat in die wêreldpers gepubliseer is, het Piet sy broer probeer oorreed om oor te gee (1244, 2003). Christiaan het as krygsman egter toenemend wêreldroem verwerf (1353, 1600). FW Reitz (1844-1934), MT Steyn se voorganger as Vrystaatse president, wat in selfopgelegde ballingskap in die VSA was, het van Piet gesê: “He disgraced a name that his brother sought to make synonymous with loyalty and bravery” (1494). “Die Britse opperbevel was besonder naïef om te glo dat ‘n brief van dié aard [Piet s’n] die onwrikbare Christiaan tot ander insigte sou bring. Om enige neerslagtigheid onder sy burgers teen te werk het Christiaan verduidelik die oorgawe was eintlik ten goede: ‘Dit is die wil van God wat deur hierdie oorlog ‘n sifting onder ons bring. Die lafhartiges en ontroues moet afgeskei word; hulle is geen groot verlies nie. Van die ander is ons seker.’ Die bittereinders het deurentyd geargumenteer dat die ontroues eintlik ‘n hindernis was en dat dit ‘n goeie ding was om van hulle ontslae te raak” (1344). Veral sedert 1994 vind ‘n soortgelyke sifting weer in Afrikanergeledere plaas.

“Christiaan de Wet se absolute renons in enige vorm van afvalligheid tydens die oorlog was nie tot sy broer beperk nie, maar het vir alle troueloses gegeld. Volgens een van sy biograwe [MCE van Schoor] sou Christiaan gesê het hy hou vyf patrone vir vyf verraaiers* in sy Mauser. Sy diepe minagting vir verraaiers blyk deurgaans in Die stryd tussen Boer en Brit” (1504). Van ‘n oorloper, Hans Smit, skryf Christiaan: “Sy naam sal gebrandmerk bly deur elke eerlike man” (1504). Op 28 Julie 1900, dus twee dae nadat Piet oorgegee het, het Christiaan gesê: “Elke man wat na ons toe kom, moet by ons bly tot die einde. Trou moet hy wees, trou en rein van gewete … Wie voortaan nie trou bly nie, moet doodgeskiet word” (1512). “Volgens MCE van Schoor … kon sy gevoel [Christiaan s’n] jeens verraaiers as niks anders dan as haat nie beskryf word … Hy het self as hoof van ‘n krygshof by minstens twee geleenthede die doodstraf oor verraaiers uitgespreek” (1522). “Christiaan sou sy broer selfs ná die oorlog steeds ‘n ‘swart verraaier’ noem” (1563, 2932).

[* Piet was een van hierdie vyf verraaiers, maar wraak het Christiaan nie toegekom nie. In 1990/94 was daar ook vyf hoofverraaiers, wat ek die Klein Vyf genoem het. Vir hulle kom die wraak van Afrikaners ook nie toe nie, maar hulle verdien ongetwyfeld ons onverdunde minagting. “Gedurende die [AB-]oorlogsjare (ook vooraf en daarna) was daar onder sekere Afrikaners ‘n soort [kulturele] minderwaardigheidsgevoel teenoor Engelssprekendes … Gevolglik is ‘n soort kruiperigheid te bespeur onder die lede van die vredesbeweging in hul onderhandelinge met die Britse hooggeplaastes” (2549). Dieselfde kruiperigheid ten gunste van Engels word tans by verloopte Afrikaners in die taalstryd gevind. Soortgelyke kruiperigheid was by blankes te bespeur tydens die 1990/94- onderhandelinge met terreurgroepe. Tydens laasgenoemde gespreksrondtes het daardie verraaiers heeltemal verkeerdelik aan selfwysgemaakte morele minderwaardigheid gely.]

“Teen Desember 1900 het hy [Piet] geglo ‘n georganiseerde vredesbeweging kan van stapel gestuur word met genoegsame ondersteuning van vooraanstaande Afrikaners in die Vrystaat” (1370). Verskeie Burgervredesbewegings is gestig (1475). Piet het Christiaan se vrou, Cornelia, besoek “om haar te oortuig om haar man te beïnvloed om die stryd te staak” (1377). Sy was egter, soos Christiaan, “onverbiddelik in haar oortuiging dat daar met die stryd volhard moet word” (1377). “Cornelia is herhaaldelik deur Britse offisiere genader met ruim geldelike aanbiedinge indien sy haar man kon oortuig om die wapen neer te lê. Haar reaksie het elke keer met soveel veragting gepaardgegaan dat sy haar die gramskap van die Britse owerhede op die hals gehaal het” (1889).

Piet het weer met perde en vee begin spekuleer (1475) en sy “enigste ware klant was die Britse besettingsmag in Kroonstad” (1443). Hy het ook “melk aan die militêre hospitaal in Kroonstad voorsien” (1443). “Piet word as die kontrakteur aangestel om gras al langs die spoorlyn en blokhuislyn in die Kroonstad-omgewing te sny en die hooi aan die superintendent van die konsentrasiekamp in die dorp te lewer … Die hooi is hoofsaaklik as voer vir die konsentrasiekamp se trekdiere gebruik. Hierdie diere is onder meer gebruik om vroue en kinders na die konsentrasiekamp te vervoer” (1468). Piet sou “ook in ‘n gevegsrol vir die Britte optree en soldy en ander voordele ontvang” (1475).

In ‘n onderhoud met ‘n Britse koerant het Piet selfs beweer “die Boere het imperialistiese motiewe met hul invalle in Natal en die Kaapkolonie gehad: ‘We … made war, intending to take the two British colonies'” (2088). Die Britse soldate, daarenteen, het volgens Piet van die begin van die oorlog af onberispelik opgetree (2556): “The soldiers had not done the slightest damage, had stolen nothing, and had treated all the people with kindness and respect” (2572). Piet het ongetwyfeld aangedik. “Sy aansprake gaan lynreg in teen die magdom opgetekende ervarings van Boerevroue oor Britse onmenslikheid” (2572).

Piet se “hartvogtigheid teenoor die bittereinders en hul gesinne [het] ná die oorlog voortgeduur” (3052). Hy het die Britse bewind versoek om teen die bittereinders op te tree (3113). “Daar is nie ‘n aanduiding dat Piet ná die oorlog ‘n voorstryder vir die Afrikaanse taal en kultuur was nie” (3253). Toe die Eerste Wêreldoorlog in 1914 uitbreek en die Suid-Afrikaanse regering hom by Brittanje skaar, was daar groot ontevredenheid by die nie-jingoïstiese Boere. “Louis Botha en Jan Smuts is reeds weens hul pro-Britse houding deur baie Afrikaners gewantrou” (3353), maar Piet het hulle gesteun (3377). Christiaan was een van diegene wat in die Rebellie in opstand teen die Britsgesinde regering gekom het. Hy het dit as ‘n geleentheid beskou om die onafhanklikheid van die Boere-republieke te herower (3353, 3377). Christiaan is aan hoogverraad skuldig bevind (3461) maar na ‘n jaar op parool vrygelaat (3477). Oor die Rebellie het NP van Wyk Louw geskryf: “Opstand is net so noodsaaklik in ‘n volk as getrouheid. Dit is nie eens gevaarlik dat ‘n rebellie misluk nie; wat gevaarlik is, is dat ‘n hele geslag sonder protes sal verbygaan” (3493). Daar word gesê elke 30 jaar is daar ‘n nuwe geslag. Is die huidige geslag Afrikaners nie besig om sonder daadwerklike protes verby te gaan nie?

“Na die Rebellie van 1914 … sou Piet ook ‘n leidende rol speel in die veldtog om die Afrikanerrebelle onder kerklike sensuur te plaas” (263; ook 3504). JD Kestell was nie hiertoe bereid nie (3543). Piet het hieroor ‘n griefskrif opgestel (3549). “‘n Mens kan … nie wegkom van ‘n element van nydigheid in sy [Piet se] optrede nie” (3512). ‘n Resultaat was “die doelbewuste uitskakeling van enige regeringsgesindes in kerkraadsverkiesings” (3573). Piet het “sy laaste jare as ‘n uitgeworpene binnegegaan” (3643). Van sy kant af het hy probeer om met Christiaan te versoen, maar Christiaan was nooit daarvoor te vinde nie. Christiaan se oorskot is by die Vrouemonument ter ruste gelê (3672). Die destydse regering was eintlik anti-Boer gesind. Die volgende klink deesdae bekend: Abe Bailey (1864-1940) het “in die Unieparlement gevra dat Afrikanergedenktekens soos die Nasionale Vrouemonument afgebreek word omdat dit versoening kwansuis in die wiele sou ry” (3724).

Die hanskakies het “ewigdurende politieke selfmoord gepleeg. Geen joinerleier kon ooit ná die oorlog ‘n leiersposisie in Afrikanerpolitiek beklee nie” (2811). Selfs in die finale vredesonderhandelings het hulle geen rol gespeel nie (3161). “Die joiners was in ‘n politieke doodloopstraat … die joinerleiers se aansien [het] binne ‘n paar jaar selfs by die Britse owerhede [ge]kwyn” (3277). Aan die hendsoppers en veral die joiners is na die ABO baie beter skadevergoeding as aan die bittereinders en krygsgevangenes uitbetaal (2990, 3013, 3029, 3089). Hierdie onreg het “‘n belangrike stimulus vir Afrikanernasionalisme gebied” (3170). Selfs die nie-joiners onder die hendsoppers het na die ABO stukrag aan die bittereinders en krygsgevangenes se Afrikanernasionalisme gegee (3177), want hulle is, anders as die joiners, mettertyd meer geredelik vergewe (3180). “Verraad sou nie eenklaps ná die oorlog verdwyn nie. Dit het in werklikheid permanente letsels gelaat” (3301). Piet is deur die Britse owerheid materieel bevoordeel (3044). Daar is ‘n beroep op almal gedoen “om mekaar te vergewe en hande te vat” (2827) ten einde die samelewing te “normaliseer” (2967). Woorde soos “vergewe”, “hande vat” en “normaliseer” word dikwels in die nuwe Suid-Afrika gehoor.

Pleks van Piet de Wet te verontskuldig, soos Max du Preez verlang, sou dit veel meer gepas wees om te beweer dat Piet en Max voëls van eenderse vere is. As Du Preez minder skryf en meer lees en besin, sou hy Blake se boek van voor tot agter bestudeer en dan in ‘n rubriek sy onregverdigbare verering van Piet terugtrek.

Dawie Louw se roman, eMajuba

Helen Schöer het D(awie) Louw se roman, eMajuba (Tygervallei: Naledi, 2014, 397p, R179) geresenseer (Die Burger, By, 31 Januarie, p 8). Heel aan die begin verwys Schöer na die volgende opmerking van Louw: “Die pas waarteen die Afrikaner verengels, is egter geen verbeeldingsvlug nie. Dis die harde werklikheid en dis hoekom eMajuba geskryf is” (p 394). Die resensent skryf voorts: “Plek-plek slaan daar ‘n prekerigheid in die boek deur oor die dreigende heengaan van (goeie, ordentlike, suiwer) Afrikaans.”

“Louw het twee ander dinge ook op sy agenda … Hy voel duidelik beswaard dat die Boere alleen die blaam vir apartheid dra, en dat die Britte skotvry daarvan afkom. [“Net die Boer moet die skuld vir apartheid kry, niemand anders nie,” p 365.] Ook is hy nie gelukkig met die plek van die Anglo-Boereoorloë, of Vryheidsoorloë, in die geskiedenis nie, want daaroor preek die karakters ook plek-plek vir mekaar … As jy saamstem met Louw oor die taal en die geskiedenis, soos baie mense sekerlik doen, gaan jy sommer lekker lees. Maar wees gerus, selfs al is jy nie gepla met die Afrikaner en sy geskiedenis nie, is daar oorgenoeg in die boek om jou te boei.”

Die trant van Schöer se opmerkings maak dit myns insiens duidelik dat sy nie (of sekerlik nie in dieselfde mate as Louw) oor Afrikaans en Afrikanergeskiedenis “gepla” is nie. Let in hierdie verband ook op die woorde “prekerigheid”, “heengaan” en “beswaard”. Dat die karakters vir mekaar “preek”, is ‘n growwe veralgemening; ‘n vertolking gevoed deur die resensent se gebrekkige simpatie met Afrikaners en Afrikaans. Daar is myns insiens net ‘n enkele geval waar Louw se “agenda” (soos Schöer dit noem) moontlik te opsigtelik deurslaan (kyk heel aan die einde hieronder); ‘n geval van: “Askies, ek klink nou fokken prekerig” (p 63). Vir die res is dit nooit steurend nie.

Schöer skryf: “Ek het nie ‘n probleem daarmee dat skrywers ‘n agenda het nie – my probleem is eerder dat dit hier lomp hanteer is in die dialoog.” Ek dink die werklike probleem is dat “betrokke literatuur” in die nuwe Suid-Afrika geloof word as dit die huidige bedeling (bv swart meerderheidsregering en gedwonge rasse-integrasie) steun en dat pogings ter onderskraging van Afrikaners en Afrikaans feitlik outomaties met skeptisisme bejeen en glad te geredelik as ongewens beskou word.

Die boektitel verwys na die Slag van Majuba aan die einde van die Boere se Eerste Vryheidsoorlog (1880-1881) toe hulle met ‘n klinkende oorwinning politieke vryheid verkry het. “Met Majuba is ‘n hele oorlog gewen … Eie vlag, eie volkslied, eie taal, eie trots” (p 195). Die verwys ook na die kop Klein-Majuba in die omgewing van die plase waar die twee boeregesinne woon. Die e-voorvoegsel verwys na die hedendaagse elektroniese kommunikasie van inligting, wat later in die verhaal ‘n groot rol speel. Na die konvensionele en guerrilla-oorlogvoering van die Anglo-Boere-oorlog en die ANC en PAC se terreurveldtogte het kuberoorlogvoering sy verskyning gemaak. In die boektitel word dus aangedui dat die roman met sowel die verlede as die hede te make het.

Die boek handel oor twee ineengestrengelde boere-familiesages, dié van die Boshoffs en die De Beucks, oor vier of vyf geslagte heen, van 1901 tot 2014. Die Suid-Afrikaanse geskiedenis word in die teks weerspieël. Aan die begin skryf die outeur: “Die gegewens in hierdie verhaal is fiktief. Gebeure, mense en plekke wat vooreenstem met die werklikheid, is slegs as vertrekpunte gebruik” (p 5). Later brei hy hierop uit: “eMajuba is ‘n verbeeldingsvlug. Die ‘feite’ in die boek is geplaas om ‘n fiktiewe storielyn te ondersteun, al klink dit plek-plek histories korrek. Die karakters is ook almal fiktief, al word daar deurentyd so direk op die (bekende) man afgepraat” (p 394). In die teks word daar meermale na die Rubicon verwys; ook na bv Uhuru, Mulder-gate en die wapenskandaal. Ons weet dat PW Botha dit wyslik geag het om nie die Rubicon oor te steek nie. FW de Klerk het dit egter te midde van dawerende applous gedoen, met fatale gevolge vir die land, die blankes en veral die Afrikaners.

Daar is verwysings na historiese figure soos Paul Kruger, Christiaan de Wet, Koos de la Rey, Siener van Rensburg, koningin Victoria, koning Edward VII, Cecil John Rhodes, Horatio Kitchener, Emily Hobhouse, Louis Botha, Jan Smuts, DF Malan, John Vorster, Jaap Marais, PW Botha, Lang Hendrik van den Bergh, Eschel Rhoodie, Niel Barnard, Bram Fischer, Beyers Naudé, Ian Smith, Oliver Tambo, Nelson Mandela, Ruth First, Chris Hani, Kader Asmal en Thabo Mbeki. Daar is ook ‘n ligbruin airedale terriër genaamd Nelson. ‘n Karakter “wonder of dit is om iemand te vereer” (p 254). Oor FW de Klerk word daar geswyg.

Die verlede en hede word vindingryk in die hoofstukke afgewissel. In die hoofstukke wat oor onlangse gebeure handel, word daar soms verhelderende kommentaar op vroeëre hoofstukke gelewer. Daar is ‘n oorvloed aksie en dit lyk asof die boek geskryf is met moontlike verfilming in gedagte. Die teks vloei moeiteloos in goeie Afrikaans. Die gebeure is meesal geloofwaardig, hoewel hulle noodwendigheid soms bevraagteken kan word. Ek dink dit is gedoen om die spanningslyn in stand te hou. ‘n Ander oorweging was seker om onverwagte kinkels aan die verhaal te gee. Ek gaan egter nie die storie hier oorvertel nie en volstaan met die opmerking dat dit ‘n roman ver bo die gemiddelde in gehalte is.

Ek verkies om my aandag by ideologiese aspekte te bepaal en gebruik/misbruik Louw se teks as vertrekpunt. “Joernalistiek gaan oor … die skep van persepsie, en veral die manipulasie daarvan” (p 12). “Persepsies … is van die sterkste kragte wat bestaan” (p 70-71). Persepsie is: “Die krag wat die denke van die massas vorm en manipuleer … Dat persepsie ook die verlede kan misvorm, het hy ook geweet” (p 174). Tans is daar bv “‘n persepsie dat dit kief is om Engels te wees” (p 183). “Toe ek Afrikaans praat, bekyk hy my of die kat my daar ingedra het” (p 208). Ons moet myns insiens poog om hierdie situasie om te keer: Dat dit kief is om Afrikaner en Afrikaans te wees. Dit is propaganda in die massamedia (pers, radio, rolprente, televisie, internet) wat die persepsie geskep het dat apartheid net sleg was en dat gedwonge rasse-integrasie wonderlik is; dat die blankes boos en die swartes moreel meerderwaardig is; dat wittes verguis en swartes geprys moet word; dat Nelson Mandela “one of the great peace makers of all time” (p 374) was, dus nie ‘n geweldenaar nie maar ‘n vredemaker en versoener was; dat die nuwe Suid-Afrika nie-rassisties en strate beter as die ou Suid-Afrika is; en selfs dat ‘n blink toekoms op ons almal wag, al is daar nie eens genoeg elektrisiteit nie.

Ons verlede moet nie versmaai word nie. “‘n Mens het ‘n verlede nodig” (p 146). “Die verlede bied meer sekerheid as die hede” (p 62). Daar word verwys na “die onblusbare gees van ‘n Boerevolk wat hom nie laat onderkry nie” (p 84). In die skole in die konsentrasiekampe is net Engels geduld. Een van die karakters is ‘n onderwyseres en “word betrap dat sy Afrikaans met die kinders praat en word terug tent toe gestuur” (p 89). “Afrika is voos van die littekens van imperialisme” (p 235). “Kolonialisme en imperialisme het Afrika vermink, maar hoekom word net een deel van die bevolking vir die gruwels van apartheid blameer?” (p 64). “Boer is ‘n bedreigde spesie” (p 87). Daar word verwys na ‘n karakter se “beheptheid met die Boere” (p 106). “Ons moet nie opgee nie … Ons sal weer ‘n Majuba hê … Ons gaan Kitchener opdonder, net soos Colley destyds” (p 91). “Die Kakies kan óns in hierdie varkhokke aanhou, maar nie ons gedagtes nie” (p 108). Oor die konsentrasiekampe: “Hoe de donder het die Britte daarmee weggekom?” (p 117). “Die Britte [het] tot vandag toe nie om verskoning gevra … vir die gruwels wat hulle hier kom pleeg het nie” (p 329). “Engeland … sal hom nooit twee keer laat nooi om te moor en te vermink nie” (p 149). “Die Boer haal niks op niemand uit nie. Ons keer net dat ons mense weer beleef wat die Engelse aan ons gedoen het” (p 238).

Dit hinder dat die swartes deurgaans gunstig, dus polities korrek, voorgestel word. Dít word gedoen al is dit waar: “Xhosa en Boer veg sedert 1779 teen mekaar” (p 345). “Die Boer behandel die swartman nou soos wat hyself deur die Brit behandel is” (p 233). “Om iets soos Sharpeville te verdedig is moeilik” (p 251). Myns insiens is dit in hierdie geval moeiliker om die swartes se gedrag te verdedig as dié van die wittes. “Dis polities korrek om die Boer vir alles te blameer” (p 293). Van die wit karakters het heelwat geraamtes in die kas. Tydens die Anglo-Boere-oorlog skaar die Boshoffs hulle by die Boere, terwyl die De Beucks hulle lot by die Britte inwerp. “Om met die Kakies te heul was hoogs voordelig” (p 223). Daar was selfs ‘n De Beuck wat met ‘n dame uit Engeland getrou het. ‘n Ander De Beuck word “later lid van die Broederbond. Ook van die Ossewabrandwag, en later selfs ‘n Stormjaer” (p 199). Nog ‘n De Beuck beklee nog later een van die hoofposte in die Nasionale Party-regering se inligtingsdiens, terwyl ‘n Boshoff en sy vrou by die ANC se gewapende vleuel, MK, aansluit. In die meer onlangse geskiedenis word in albei families kinders by Tswanas verwek. “Ek is nie so trots om Boer te wees soos wat sy was nie” (p 226). Die uitbeelding van sulke drastiese gedragsveranderings is nie onrealisties nie. Daar word verwys na die twee Boere-generaals, “Louis Botha en Jan Smuts se verraad” (p 150; ook p 166). Oor die mynwerkersstaking in 1922: “Jannie [Smuts] was nog altyd gretig om die Ingelse mynbase se vuilwerk te doen” (p 165-166). “Smuts, die man met hande rooi van sy eie mense se bloed” (p 185).

“PW [Botha] sal uit ‘n posisie van mag wil onderhandel” (p 338). “Soos PW, wil Mandela ook uit ‘n posisie van mag onderhandel. En mag spel jy met ‘n A en ‘n K en ‘n 4 en ‘n 7” (p 344). “Politiek gaan … oor mag … die politikus wat bereid is om mag af te staan, moet nog gebore word” (p 243). Dit is in 1975 gesê, dus voordat FW de Klerk in 1989 die staatshoof geword het. Hy het homself en sy regering van mag gestroop deur die veiligheidsmagte (weermag en polisie) glad nie as troefkaarte te benut nie. Sy onderhandelings is in swakheid volbring. De Klerk se verraad was/is selfs meer skadelik en durend as dié van Smuts. “Jou siel kan jy vir welvaart verruil, maar betaaldag kom” (p 156). Die outeur verwys na “die sondaars Nimrod, Efialtes en Tifoon [oftewel (myns insiens) Louis Botha, Jan Smuts, FW de Klerk] in die negende sirkel van die bevrore hel in die Inferno van Dante. Daardie laaste sirkel wat beskore is vir hulle wat die ergste sonde denkbaar pleeg: verraad” (p 200). Dink ook aan die talle Broederbonders wat hulle knus by die ANC geskaar het. “ANC lede met wit velle is nie meer ‘n vreemde gesig nie” (p 218). “Solank daar joiners is, sal daar altyd oorlog wees” (p 155).

Na Nelson Mandela se afsterwe berig ‘n nuusdiens: “Die volk se pa is dood” (p 47-48). Daar word twee keer selfs na “Madiba” verwys (p 50). In die ou Suid-Afrika was die Afrikaners die volk, bv “Sy … bid … vir haar volk” en soggens sing hulle “Kent gij dat volk” (p 95). Op Kerkplein, Pretoria: “Oom Paul [Kruger] met ‘n wakende oog oor dat volk” (p 357). Die nuwe Suid-Afrika het ongevraagd talle swart volksvaders en -moeders opgelewer waarmee Afrikaners kwalik wil assosieer. Daar is geen sprake van ‘n Suid-Afrikaanse nasie waarvan Afrikaners deel is nie. Daar is bloot ‘n Suid-Afrikaanse bevolking. Waarna Afrikaners smag, is “om te behoort” (p 221) aan ‘n eie land en ‘n eie nasie. “Ek wil … tussen my mense” wees (p 223). Vir ware nasieskap is ‘n etnies-kulturele tuisland vir Afrikaners gevolglik noodsaaklik.

Oor die Soweto-opstand in 1976 word geskryf: “Afrikaans het die skuld gekry” (p 288), dus Afrikaans is tot sondebok gemaak. Die onderwyseres van een van die karakters was daarop gesteld dat sy Afrikaans “mooi moes praat … Sonder jou moedertaal is jy niks … Onthou dit” (p 77). Dit herinner aan Jan Rabie (1920-2001) se woorde: Sonder Afrikaans is ek niks. “Die Afrikaner, veral, verengels teen die spoed van lig” (p 183). “Afrikaans boer vinnig agteruit. Met die sogenaamde nuwe Afrikaans wat die ou Afrikaans verdring. Asof laasgenoemde ‘n verleentheid vir die Afrikaner geword het” (p 184). “Almal wat Afrikaans is … is selfs lief om hul Engels uit te stal. Op straat praat hulle al Engels met mekaar. Weliswaar swakkerige Engels, maar so suiwer as wat hul swaar r’e dit toelaat. Natuurlik sonder ‘n enkele Afrikaanse woord tussenin. Engels, die taal van konings. Van die elite” (p 383). Waarom is dit vir alle Suid-Afrikaners belangrik om Engels so suiwer moontlik te besig, maar Afrikaans mag maar in mengeltaal of koeterwaals ontaard? (HAT: “Koeterwaals: onverstaanbare brabbeltaal; gebroke taal, kromtaal.) Dit kom neer op ‘n gebrek aan respek vir Afrikaans en eintlik vir Afrikaners. Baie Afrikaners praat self bedenklike Afrikaans omdat hulle hulle selfrespek verloor het.

Ten slotte kom ek by die enkele keer waar die dialoog neig om te “prekerig” en dus roman-disfunksioneel te word (p 364-365).

Met verwysing na die gedig van Totius (1877-1953), “Vergewe en vergeet”, word genoem dat die wondmerk van die doringboompie wat al groter word,

“Engels [kan] wees wat ons taal so binnedring. Nee, nie binnedring nie. Binnegenooi word … Toe onse Lord Kitchener sy geveg teen die Boervrou wen, het Boer respek vir Kakie gekry.”

“Die Afrikaner is sy identiteit kwyt. Na ’94 is hy ‘n weggooikind. Een wat nou na aanvaarding soek.”

“Maar daar’s ‘n nuwe Afrikaner op pad. Wat soos ‘n Phoenix uit die as verrys. Wat lojaal teenoor Afrikaans gaan bly.”

“Watter Afrikaans? Die taal het deesdae vele stemme.”

“Ek praat van die Afrikaans wat uit die hart kom. Wat deel van jou is. Waarop jy trots is. Wat vertroetel en opgepas moet word.”

“Hoe lyk hierdie nuwe Afrikaner van jou?”

“Die Phoenix gaan verby velkleur kyk. Hy gaan verdraagsam wees teenoor ander wat ook lief vir die taal is. Hy gaan verdraagsaam teenoor hul godsdiens wees. Teenoor hul politiek. Onbenullige verskille tussen mense gaan nie saak maak nie. Die Taal gaan die gemene deler wees … Boer triomfeer omdat hy uiteindelik van sy vooroordele ontslae is.”

“Jy hou nie van die Engelse nie … Is ek reg?”

“Verkeerd. Om vandag se Engelsman vir destyds se vergrype te blameer is absurd. En onregverdig.”

Dan is dit ook onregverdig om al die hedendaagse blankes in Suid-Afrika vir slawerny, kolonialisme, imperialisme en rasse-segregasie/apartheid te blameer. Daarmee word nie geïmpliseer dat hierdie verskynsels noodwendig net sleg was/is nie.

Willie Esterhuyse se wel en wee

deur Leon Lemmer

Willie Esterhuyse (gebore in 1936) was tot 1987 lid van die Broederbond en jare lank skynbaar ‘n liefling van die Afrikaner en die NG Kerk. Byvoorbeeld, aan die Universiteit Stellenbosch het die inisiatief van hom uitgegaan om aan PW Botha ‘n eredoktorsgraad toe te ken. Esterhuyse kom uit ‘n Sap-gesin, maar hy het ‘n stoere ondersteuner van apartheid geword. Hy was een van diegene aan wie die Nasionale Party-regering aanvanklik sy onderhandelinge met die ANC toevertrou het. Kort nadat hierdie samesprekings ‘n aanvang geneem het, het Esterhuyse en Thabo Mbeki vriende geword en het Esterhuyse besluit dat hy eerder ANC- as NP-gesind is.

Deesdae kan Esterhuyse blykbaar nie verstaan waarom hy nie meer deur sy mede-Afrikaners op die hande gedra word nie. Naspers nooi hom darem nog soms uit wanneer daar ‘n onthaal of ander funksie aangebied word. Daarna verskyn sy foto in die koerant. Andersins moet hy in die na-Mbeki-era maar briewe aan die koerant skryf of ‘n toespraak vir publikasie aanbied om nie heeltemal in die vergetelheid te verdwyn nie. Die waarheid is dat die spreekwoordelike nuttige idioot ‘n beperkte rakleeftyd het.

Kom ons gaan ‘n bietjie na hoe Esterhuyse self sy openbare beeld getransformeer het. Daarna kan hierdie geykte vraag beantwoord word: Is Esterhuyse ‘n Afrikaner? Sy Sap-wortels en waarheen hy op pad was, het in 1979 die eerste keer duidelik geblyk met die publikasie van sy boek, Afskeid van apartheid. Dit is onder meer op grond van sy afkeer van apartheid en sy “geheime gesprekke” met die verbode ANC dat die ANC-regering tydens die Mbeki-bewind in 2003 aan hom die Orde van Luthuli (silwer) toegeken en hom ‘n leidende Afrikaner genoem het. Ek bepaal my aandag vervolgens by sy drie jongste boeke.

Esterhuyse het sy verset teen sy kweekskoolagtergrond getoon met sy boek, God en die gode van Egipte: In die voetspore van die Onsienlike (Wellington: Lux Verbi, 2009, 256p). Daarin verskyn hierdie neerbuigende opmerking: “Veral sedert 1979 het dit vir my al moeiliker geword om na die ortodokse gebulk van die Afrikanerbulle in die Groot Kraal (staat, kultuur en kerk) te luister” (p 21). Waaroor “bulk” Afrikanerbulle? Oor beskawing, oor Westerse waardes, oor die handhawing van standaarde, oor wat blankes en veral Afrikaners tot stand gebring het. Dit is wittes wat hierdie land oor meer as drie eeue ontwikkel het, in ‘n era wat deesdae as “donker” voorgestel word. Afrikaans het in daardie duisternis as ‘n volwaardige taal tot stand gekom. Dit gaan vir hierdie “Afrikanerbulle” om kwalitatiewe sake. Moet daar saam met apartheid ook hiervan sonder meer afskeid geneem word?

Die kernboodskap wat Esterhuyse in sy 2009-boek oordra, is dat stories en mites in die Bybel vertel word. Dit beteken nie dat die gebeure wat in die Bybel beskryf word werklik plaasgevind het nie. Dit gaan om ‘n bepaalde boodskap ter singewing oor te dra. Die Bybel word bloot ‘n “openbaring van mense” (p 67). Hy laat hom soos volg uit oor die Bybelboek Eksodus: “Dis eintlik ‘n sameflansing van ‘n verskeidenheid kampvuurstories en godsdienstige praktyke van woestyntrekkers op pad na hulle beloofde land” (p 35).

Die Ou Testament word beskryf as “‘n storie oor hulle [die Jode se] verstaan van God en sy rol in die lewe en geskiedenis van mense, state en gemeenskappe, wat oor tyd heen in skrif beslag gekry het” (p 111). “Dis nie die gode of God wat tekste heilig maak omdat hulle regstreekse goddelike openbarings bevat nie. Heilige tekste, ‘die Skrif’ ingesluit, is niks anders en niks meer nie as die getuienisse van mense se uitsonderlike ontmoetings en ervarings” (p 135). Soos in die geval van apartheid het Esterhuyse afskeid geneem van die God waarin hy in sy ouerhuis, “die klipkerk van Laingsburg” en aan die Kweekskool van Stellenbosch geglo het (p 188).

Godsdienstige opvattings word sodoende diensbaar aan Esterhuyse se neo-verligte politiek. Hy wil (en ons moet) hande vat (p 235) en ‘n verskil maak (p 231, 233, 241). Die modewoorde van die huidige plaaslike politieke retoriek (bevryding, verandering/transformasie, geregtigheid, ens) word kwistig rondgestrooi. Geloof word “‘n verbintenis aan saakmakende en vernuwende geregtigheid” (p 240). “Die profetiese tradisie was … primêr ‘n bevrydingstradisie” (p 240). Esterhuyse gaan selfs sover om te beweer: “Vanaf Jesaja en Miga tot by Jesus. Binne dié tradisie … Jy moes jouself identifiseer as ‘n geroepene, ‘n aktivis vir die droom van geregtigheid, ‘n vryheids- en vredestryder” (p 246).

Jesus word voorgestel as “‘n bepaalde inkarnasie of vleeswording van die geregtigheidsdroom … ‘God’, in Jesus as ‘n rolmodel, is volgens die stories van die Bybel ‘n simbool van die ewige, goddelike soeke na geregtigheid” (p 248). Dit is duidelik dat Esterhuyse (soos) ‘n bevrydingsteoloog geword het. Sy vertolking van die Bybel is sodanig dat dit sy neo-verligte en pro-ANC-politiek ondersteun. Religie word diensbaar aan sy politieke voorkeur gemaak. Sy nie-teïstiese, pragmatiese godsbegrip rugsteun sy politieke (wan)opvattings.
.
Esterhuyse se volgende boek, Die God van Genesis: Drama in die amfiteater van die Oneindige (Durbanville: Christelike Media Publikasies, 2010, 294p) is in dieselfde trant as sy vorige boek geskryf en vul dit aan. Van onder meer die Bybel skryf hy: “Self dink ek nie meer die geskrifte is heilig in die sin dat hulle deur die Goddelike self met ‘heiligheid’ beklee is nie. Dit is mense wat deur hulle vereenselwiging met ‘n bestaande geskrif die geskrif as iets spesiaals, as ‘heilig’, uitsonder” (p 68). Let op die volgende vertolking: God “se fokus is nie op die hemel nie. Ook nie op die skepping as sodanig nie. Dit is op verhoudinge, veral met die mens en die aarde” (p 108). Esterhuyse kan sekerlik nie daarop aanspraak maak dat hy dit wetenskaplik vasgestel het nie. Dit is bloot sy vertolking. Daarmee gee hy ‘n vrypas aan die verderflike politiek van die bevrydingsteoloë.

Hy erken dat dit maklik is om die Bybel te misbruik (p 283): “Dit is nie moeilik om die Bybel volgens eie vooroordeel en voorkeure te interpreteer nie” (p 252). Maar dan kom hy tog met hierdie myns insiens uiters vergesogte stelling: “Terloops, as daar ooit ‘n godsdienstige en morele revolusionêr en aktivis was, dan was dit Jesus van Nasaret. Dit is beslis nie gepas om ongekwalifiseerd ‘liewe’ voor sy Naam te skryf nie” (p 198). Dit lyk asof Esterhuyse die “voerbakke” (p 140) polities korrek rondskuif. Die volgende is sprekend van die outeur se veranderde politieke gesindheid: “Nóg ‘die volk’ nóg ‘die taal’ is ‘n skeppingsordinansie! Dit is veranderlikes” (p 253). Hy versuim om by te voeg: Dit beteken nie dat jy jou eie mense en moedertaal vir ander moet verruil nie.

Die derde en laaste boek wat hier bespreek word, is Esterhuyse se Eindstryd: Geheime gesprekke en die einde van apartheid (Kaapstad: Tafelberg, 2012, 367p). Die teks handel oor die verkennende gesprekke wat Esterhuyse en ander “uitgesoekte” lede van die Afrikaanse “binnekring” van 1987 tot 1990 met ANC- lede gevoer het. Esterhuyse praat van die “Afrikaner-ANC-gespreksgroep” (p 115). Heel aan die begin van sy betrekkinge met Mbeki het Esterhuyse aan hom bely dat hy deur die Nasionale Intelligensiediens (NI) gestuur is en dat hy aan die NI rapporteer (p 122). Omdat Esterhuyse hom spoedig eerder by die ANC as die NP geskaar het, kon hy skryf: “Die ANC sal my nie vermoor nie. Hulle het belang by my oorlewing” (p 30).

In die boek word daar uitdrukking aan heelwat volslae naïwiteit gegee. Asof dit wysheid uit die mond van ‘n suigeling is, haal Esterhuyse sy dogter soos volg aan: “Thabo Mbeki kan tog nie ‘n terroris wees nie” (p 170). Elders noem hy egter dat Mbeki militêre opleiding in die Sowjet-unie ondergaan het (p 115), wat sekerlik nie ten doel gehad het om hom mooier in die kerk te laat sing nie. Esterhuyse wou spesifiek in die geval van Mbeki “die konstruk van ‘terroris’ ondermyn” (p 142).

Wat Esterhuyse in sy handel en wandel en ook in hierdie boek doen, is om te ontken dat ons hier met werklike vyande te make gehad het. Vyand is ‘n “mite” (p 182 – soos hierbo in Bybelse verband), ‘n “konstruk”, bedoelende dat dit ‘n misleidende of onvanpaste term en begrip is. So ook “terroris” (p 142). Hierdie vyande moet “vennote” word (p 195). Hy wend hom tot linguistiese higiëne ten einde die ANC goed voor te stel. Dit gaan om die “ontdemonisering van die ANC” (p 36). Hulle is dus nie geweldadige en bloeddorstige terroriste nie. “Bloedorstige vyand” is ‘n “mite” (p 43). Ons is glo almal Suid-Afrikaners met ‘n gemeenskaplike vaderland, dus ‘n enkele tuisland, en ons het almal ‘n “gemeenskaplike toekomsdroom” (p 160).

“Die ANC is in die eerste plek nie ‘n terroriste-organisasie nie, maar ‘n politieke beweging” (p 129). In die boek word moeite gedoen om die ANC, ‘n “civilised and cultured group of people” (p 138), te ontdemoniseer. In dié proses word Afrikaners (minstens dié wat apartheid ondersteun) gedemoniseer. Die apartheidsregering het moordbendes gehad (blykbaar is dit nie bloot ‘n “konstruk” of “metafoor” nie) omdat die NP-regering in die “mite” van ‘n Totale (kommunistiese) Aanslag geglo het (p 56) en dus met ‘n Totale Strategie as teenvoeter vorendag gekom het (p 70). Hierteenoor hang Esterhuyse “totále transformasie” aan (p 156). Hy gebruik graag die term “sekurokrate” (p 81) vir diegene wat die Suid-Afrika van weleer teen geweld probeer beveilig het. Blykbaar is ook hierdie term nie bloot ‘n “konstruk” nie.

Tog konstateer Esterhuyse darem hierdie waarhede: “Die buitelandse vleuel van die ANC het finansieel, militêr en polities hoogs afhanklik van Moskou en sy meelopers geword” (p 62) en “sonder Sowjetsteun sou die ANC nêrens gekom het nie” (p 205), asook dat die Suid-Afrikaanse Kommunistiese Party die ANC “intellektueel en ideologies gedomineer het” (p 84). Die Botha-regering en sy veiligheidsmagte, wat hulle teen terrorisme en kommunisme verset het, word die “ystervuis” genoem (p 38) en die oorlog ‘n “burgeroorlog” (p 131). In ‘n oorlog word mense gedood, maar Esterhuyse gebruik telkens ANC- en WVK-taal: ANC-aktiviste word “vermoor” (bv p 39). Dalk net ‘n enkele keer erken hy dat die ANC moorde gepleeg het wanneer hy skryf oor “geweld en moordbendes aan albei kante” (p 181).

Esterhuyse munt nie uit in objektiwiteit nie. PW Botha word die “Groot Krokodil” genoem en Nelson Mandela die “Groot Ikoon” (p 207). Botha was glo “arrogant” (p 108) en het ‘n “obsessie met mag en publisiteit” (p 193) gehad, maar nie “denk-elastisiteit” nie (p 177). Hy word telkens as “halsstarrig” getipeer (bv p 169). Mandela, daarenteen, is ‘n “meesterlike oorrompelaar” (p 94-95), ‘n “passievolle politieke omvormer” (p 208) en “die sjarmante en eg menslike leier” (340). “Hy tree soos ‘n visionêre leier op. ‘n Moses-figuur” (p 175). “Mandela is sy ware self: Vredesoeker; versoener; gematigd; nie-rassig” (p 272). Maar Mandela was in werklikheid die inisieerder, stigter en eerste hoof van Umkhonto weSizwe (MK), die militêre of geweldsafdeling van die ANC. Let op hoe Esterhuyse hierdie feite oor sy vredesikoon verdoesel: Mandela “het wel ‘n hoë posisie in MK gehad” (p 238).

Mbeki het, volgens Esterhuyse, ‘n “skerp analitiese vermoë” (p 125) en “hy praat beredeneerd en baie logies” (p 164). Hy is vir Esterhuyse “die soort mens … wat ek bereid sal wees om met my lewe te vertrou” (p 142). Desmond Tutu en Allan Boesak word voorgehou as “gerespekteerde kerkleiers” (p 39), “charismatiese leiers” (p 107), “uiters bekwaam en leiersikone in eie reg. Nie revolusionêre militantes nie” (p 219). Oliver Tambo was glo ‘n “gematigde” ANC-leier (p 41), terwyl dit in werklikheid hy was wat gelas het dat sagte teikens in blanke woonbuurte deur die UDF/ANC aangeval moet word (p 87). Tambo het die gewelddadige UDF geloof as ‘n “uitstaande voorbeeld van die ‘political maturity of our people'” (p 133).

Esterhuyse het allerhande romantiese en uiters naïewe verwagtinge van die nuwe Suid-Afrika gekoester. Hy skryf “dat ‘n nuwe politieke daeraad besig was om deur die duisternis van apartheid te breek” (p 207-208). Hy beskou dit as: “‘n Dramatiese paradigmaskuif, weg van rasgebaseerde politieke voordele en verskansings, na nie-rassigheid” (p 296). Daar is hierdie mondvol hoop: “Volhoubare vrede, geregtigheid, regverdigheid en stabiliteit” (p 302). Andrew Young, die swart Amerikaanse aktivis, het beweer dat “die ANC eendag kan bewys dat swart mense ‘n gesofistikeerde land kan regeer” (p 271). Het die ANC-regering dit bewys, of juis die teenoorgestelde? Patrick Fairweather, ‘n Britse regeringsamptenaar, het gesê: “The best way to address white fears in South Africa is to make an economic success of Zimbabwe” (p 120). Die oorverligte Esterhuyse het sy hoop gevestig op ‘n “Suid-Afrika waarvoor ons nie skaam hoef te wees nie” (p 15) en ‘n “ware nie-rassige demokrasie” (p 48).

Die skandaligste aspek van Esterhuyse se naïwiteit is sy teenkanting teen minderheidsregte, insluitende vetoreg, vir blankes. Dít terwyl swartes in die VSA in ruime mate minderheidsregte het. Esterhuyse, die oud-Broederbonder. is “ten gunste van ‘n een-mens-een-stem-verkiesing in ‘n eenheidstaat” (p 27). Oor die grondwetlike onderhandelinge in 1993 skryf hy: “Ek het toe al lankal weggestap van die NP se idee van groepsregte en minderheidsveto’s” (p 299). In die praktyk het dit die gevolg dat alle Suid-Afrikaanse nie-wittes deesdae groepsregte het (bv ingevolge regstellende aksie en swart ekonomiese bemagtiging) terwyl al die wittes (en net die wittes) geen groepsregte het nie. Hiervoor kan ons Esterhuyse en andere wat ‘n “onmisbare en deurslaggende rol” in die voorbereidingsfase gespeel het (p 335) mede-verantwoordelik hou. Hy is een van dié wat geen onheil in swart oorheersing gesien het nie. Hy het geen beswaar teen die verswelging van wittes deur swartes met hulle vreemde nie-Westerse waardes geopper nie. Hy het die duisternis van apartheid gekontrasteer met die lig wat die ANC sou bring. Ek is diep dankbaar dat ek dit nie op my gewete het dat ek medepligtig aan verraad teenoor my eie etniese groep is nie.

Vervolgens vestig ek die aandag op die jongste brief (12 Oktober, p 18) en artikel (19 Oktober, p 11) wat Esterhuyse in Die Burger gepubliseer het. In die brief verwys hy na “baie Afrikaners wat hulself as ‘slagoffers’ ervaar.” Dit is glo “die moeder van onverdraagsaamheid.” Met verwysing na Jonathan Jansen se onlangse anti-Afrikaanse uitlatings skryf Esterhuyse: “Ek het groot waardering vir jou Voortrekkersrol in ons land.” Omdat Tim du Plessis kritiek op die loskanon Jansen uitgespreek het, reageer Esterhuyse soos volg: “Ek het besluit om nie meer Rapport te lees nie.” Hy verkwalik Leopold Scholtz omdat laasgenoemde twyfel uitgespreek het oor die mate waarin Russel Botman die heil van Afrikaans aan die Universiteit Stellenbosch bevorder. Ten slotte haal hy Brigalia Bam, ‘n ANC-aktivis, goedkeurend aan: “We seem to have unlearned the power of real dialogue which served us so well in the past.” Die dialoog waarna verwys word, is daardie gesprekke wat die land in die skoot van die ANC laat beland het. Die “us” wat so baie daarby gebaat het, is die swartes. Hierdie brief dui op ‘n groot mate van frustrasie by Esterhuyse; dermate dat dit twyfel oor sy geestelike ewewig kan wek.

Esterhuyse se jongste artikel is gebaseer op ‘n toespraak wat hy in Washington, DC, gelewer het. Die bedoeling was seker onder meer dat die koerantlesers kennis moet neem dat sy mening soms nog in aanvraag is. Hy stel hierdie vraag oor Suid-Afrika: “Waarom wás en is ons steeds ‘n geweldsland?” In Eindstryd het Esterhuyse apartheid, en nie die ANC se terrorisme nie, as die oorsaak van geweld voorgehou. Dít wat die verlede betref. Die politieke en ander geweld wat tot in die hede onder die swart massa voorduur, behoort ongetwyfeld aan die voorbeeldstelling van die ANC as “bevrydingsorganisasie” toegeskryf te word, maar Esterhuyse doen dit nie. Hy profeteer: “Gewelddadige betogings op plaaslike vlak is bestem om toe te neem.”

Hy toon deesdae, dus in die na-Mbeki-era, ‘n mate van ongedurigheid met die ANC: “Géén volhoubare vrede sonder ‘n suksesvolle staat nie … Brose en mislukte state, sistemies korrupte state en state wie se leiers die staat intern ‘herkoloniseer’ het, kan beslis nie vrede bevorder nie … Nelson Mandela en Thabo Mbeki se vorme van visioenêre leierskap, gedra deur ‘n ANC-organisasiekultuur en korps toegewyde ‘wyse vroue en manne’ [let op die volgorde], is verruil vir blatante transaksieleierskap waarin politieke lojaliteit (en tenders en poste) koopbaar geword het. Dié soort leierskap verander ons swaar verworwe demokrasie [ANC-taal] stelselmatig en doelbewus in ‘n vorm van ‘n kliëntestaat: kolonialisme en neo-kolonialisme [gedefinieer as: “uitsluiting deur ‘n nuwe elite”] getransformeer in neo-patrionialisme[;] die staat ‘n verlengstuk van die leier, sy familie, sy vriende en geslepe sakemanne.” Esterhuyse het klaarblyklik nog nie vrede gemaak met die feit dat hooggeprese demokratiese prosesse, naamlik sy geliefde gepeupelkrasie, die oorsaak was dat sy vriend Mbeki die trekpas gekry en Jacob Zuma hom vervang het nie. Dat Suid-Afrika beter daaraan toe tydens Mandela en Mbeki se bewind was, dui in werklikheid nie, soos Esterhuyse beweer, op hulle “visionêre leierskap” nie, maar bloot op die feit dat die verval onder swart bewind geleidelik plaasvind en eksponensieel toeneem.

Maar dan kom die oorverligte Esterhuyse weer in rat: “Vergewe en vergeet … is ‘n vorm van ‘ontkenning’ deur veral wit mense.” Hy verwys na “die onreg van die verlede” en nie na die talle opsigte waarin die land tydens bv die apartheidsera beter daaraan toe was nie. Eintlik kom sy pleidooi daarop neer dat die nuwe Suid-Afrika nou weer “brugbouers” nodig het; mense soos Esterhuyse, die “koerier” (Eindstryd, p 180) of superbode wat boodskappe tussen die NI en die ANC vervoer het.

Ten slotte moet hierdie vraag beantwoord word: Kan ‘n ANC-meeloper soos Esterhuyse en iemand wat ongetwyfeld medepligtig aan die nuwe Suid-Afrika is, ‘n Afrikaner genoem word? Daar is veral drie kenmerke wat in ag geneem moet word: godsdiens, taal en politiek. Afrikaners is tradisioneel met christelik-protestantse godsdiens geassosieer. Die afstand wat daar veral sedert 1990/1994 tussen formele godsdiens en baie Afrikaners ontstaan het, maak van godsdiens die ontbeerlikste kenmerk van die genoemde drie. Sekularisasie in Westerse samelewings speel ook ‘n rol. Met of sonder formele kerkbande gaan die meeste Afrikaners voort om soortgelyke waardes te koester. Esterhuyse het nie net sy rug op die Afrikaner se “klipkerk” gekeer nie, maar hom ook in ruime mate met nie-Westerse Afrika-waardes vereenselwig.

Taallojaliteit, Jaap Steyn se taalgetrouheid, neem myns insiens deesdae toenemend die plek van godsdiens in as ‘n onmisbare bestanddeel van Afrikanerskap. Afrikaanssprekendes wat nuwe-Suid-Afrika-entoesiaste geword het, praat sonder beswaar geradbraakte Afrikaans en/of maak Engels hulle taal van voorkeur. Wat opval is dat Esterhuyse, sover ek weet, nêrens kommer oor die lot van Afrikaans in die nuwe Suid-Afrika uitgespreek het nie; ook nie werklike kommer oor die lot van Afrikaners en ander blankes in ‘n land waar die swart meerderheid in beheer is nie. Hy het hom nooit vereenselwig met die “taalbulle” wat hulle vir die behoud van Afrikaans as onderrigtaal aan die Universiteit Stellenbosch beywer het nie. Kyk bv sy reaksie in die brief waarna hierbo verwys is. Esterhuyse het hom van die bevordering van die heil van Afrikaans en van die “taalbulle” gedistansieer omdat assosiasie met hulle afbreuk sou doen aan die neo-openbare beeld wat hy van homself in sy na-Boederbond-era probeer vestig het. Ook wat Afrikaans betref, slaag Esterhuyse nie die toets vir Afrikanerskap nie.

Lojaliteit teenoor Afrikaans word in groot mate deur politieke gesindheid bepaal. Jan Smuts, Bram Fischer, Beyers Naudé, Nico Smith, Frederik van Zyl Slabbert, Leon Wessels, Anton van Niekerk en Willie Esterhuyse druip veral om politieke redes die lakmoestoets vir Afrikanerskap. Afrikaners voel lotsgebonde aan hulle mede-Afrikaners en ander blankes en verraai en vertrap nie Afrikaner-ideale deur eerder nie-wit etniese groepe se belange na te jaag nie. My beswaar is nie teen die uitreik na ander etniese groepe as sodanig nie, mits dit binne perke geskied. Daardie perke word oorskry as daar ‘n oordrewe sug bestaan om ander etniese groepe ter wille te wees ten koste van Afrikaners en ander blankes se belange. Dit is die kernprobleem wat al die pas genoemdes met hulle potensiële Afrikanerskap behoort te hê.