Afrikanerskap – praag.co.za

Leon Lemmer: Hermann Giliomee: Ou wyn in nuwe bottels

Hermann Giliomee (gebore in 1938) is ‘n gerespekteerde historikus. Hy beywer hom vir die heil van Afrikaans in groter mate as enige lid van die huidige geslag Afrikaanstaalkundiges en -letterkundiges. Veral in hierdie opsig wek hy die indruk van ‘n behoudende Afrikaner. Hy is sekerlik nie ‘n verloopte Afrikaner nie. Maar Giliomee was in ‘n leidende hoedanigheid by die stigting van Die Suid-Afrikaan (1984-1994) betrokke. Hierdie “progressiewe” kwartaallikse tydskrif “het ‘n onderhandelde skikking en ‘n Suid-Afrika vry van diskriminasie … bepleit” (Hermann Giliomee, Die Afrikaners: ‘n Biografie (Kaapstad: Tafelberg, 2004, p 573). FW de Klerk & kie het ‘n kolossale gemors van die onderhandelinge gemaak. Sedert 1994 bestaan daar ook geensins ‘n Suid-Afrika wat vry van rassediskriminasie is nie.

Die Suid-Afrikaan het naas André du Toit redaksielede soos Welma Odendaal, Chris Louw, Riaan de Villiers, Antjie Krog en Pierre de Vos gehad (Hermann Giliomee: Historikus; ‘n Outobiografie, Kaapstad: Tafelberg, 2016, p 149 – Praag 18.03.2017). Santie Grosskopf, die ma van ‘n ANC-terroris, en Rykie van Reenen (“een van die beste joernaliste wat Suid-Afrika nog opgelewer het” – 152) het bydraes gelewer (150); ook André P Brink, Karel Schoeman, JM Coetzee (151), Richard van der Ross (152), Neville Alexander, Albert Grundlingh (154) en Jakes Gerwel (155). Verder is ‘n onderhoud met Beyers Naudé gepubliseer (152). Al hierdie mense was polities linksgesind. In ‘n 1984-hoofartikel staan: “Ons kies kant vir ‘n oop samelewing, gelykberegtiging en ‘n vreedsame skikking in Suid-Afrika” (150). Van al drie hierdie ideale het dadels gekom. Byvoorbeeld, die tydperk van 1990 tot 1994, toe Nelson Mandela op die land losgelaat is, was die gewelddadigste in Suid-Afrika se geskiedenis. “Mandela contrasted the exclusive ‘Boer republic’ with a ‘democratic republic where all South Africans will enjoy human rights without the slightest [!] discrimination” (Giliomee, 2020-bron hier onder, p 257). Enige objektiewe waarnemer weet teen hierdie tyd dat Mandela gelieg het; dat daar sedert 1994 gewetenloos in oortreffende mate op grond van ras teen blankes gediskrimineer word.

“‘n Inklusiewe Afrikanerskap” is deur Die Suid-Afrikaan voorgestaan (Giliomee, Outobiografie, p 150), maw Afrikaner-etnisiteit is verwater en verloopte Afrikaners is nie uitgesluit nie. Let op die voorkeur vir die term Afrikaan pleks van Afrikaner. Dit is soortgelyk aan die Naspers/Media24-manie dat van Afrikaanses gepraat moet word. Naas Engelse sakemanne het linkse blanke Afrikaanssprekendes, soos Albert Wessels, Anton Rupert en Willem Pretorius, gehelp dat advertensies van hulle maatskappye die tydskrif laat oorleef (150). “Daar was selde harmonie in die redaksie” (149). Die redaksie “was dit eens in ons verwerping van apartheid, maar daar was geen eensgesindheid oor wat ná apartheid moes kom nie. Die meeste was ten gunste van ‘n individu-gebaseerde meerderheidsregering, gekoppel aan verskanste menseregte” (158) – presies die onverkwiklike situasie waarmee ons sedert 1994 sit. In 1990 het Giliomee hom “vrywillig aan Die Suid-Afrikaan onttrek” (157). “Ek wou ‘n party wat oorwegend op minderhede steun, deel maak van ‘n nuwe stelsel gebou op magsdeling met ‘n formasie gelei deur die ANC” (158). Dit toon ‘n ernstige wanbegrip, want die ANC is ‘n magshonger tereurgroep wat letterlik ten alle koste die land in sy geheel wou inpalm, sodat die leiers veral hulle eiebelang kon bevorder.

Waar Giliomee polities was, blyk uit die feit dat hy een van die 61 Suid-Afrikaners was, hoofsaaklik Afrikaanssprekendes, wat in 1987 ANC-lede in Dakar, Senegal, ontmoet het. Hierdie byeenkoms is deur George Soros gefinansier (162). Wat ek probeer aantoon, is dat Giliomee geneig is om verkeerde vriende te hê en hy daarby te veel vertroue in hulle stel. Byvoorbeeld, in 2006 het die Vlottenburg-beraad oor die situasie van Afrikaans aan die Universiteit Stellenbosch (US) plaasgevind. Die twee hoofvernietigers van Afrikaans aan die Universiteit van Wes-Kaapland (UWK), Jakes Gerwel en Jaap Durand, was lede van hierdie groep; ook Neville Alexander, wat ‘n valse profeet vir Afrikaans was (Pieter Kapp, Maties en Afrikaans, Pretoria: Protea Boekhuis, 2013, p 148). Wat Gerwel en Durand, twee militante ANC-kornuite, gedoen het, is om die historiese verantwoordelikheid van die UWK vir Afrikaanssprekende bruin studente op die US af te skuif. In sy jongste boek bedank Giliomee vir “Albert [Grundlingh] for exchanging ideas on history and university life” (2020-boek hier onder, p 2), maar Grundlingh het eintlik nog nooit pro-Afrikaans- of selfs pro-Afrikaner-geluide aan die nuwe US gemaak nie, terwyl hy wel vir Russel Botman gehelp het om ‘n skewe pro-bruin voorstelling van die Slag van Andringa-straat die wêreld in te stuur (Praag 13.09.2015).

Soos baie eens verligte Afrikaners is Giliomee ontgogel deur die ANC-bewind. Hy was aanvanklik ‘n US-dosent, maar van 1983 tot 2002 was hy ‘n dosent aan die Universiteit Kaapstad (UK). Sy progressiewe of oorverligte era hang saam met minstens die eerste dekade van sy UK-dienstyd. Verlede jaar het Giliomee ‘n bundel opstelle gepubliseer, The rise and demise of the Afrikaners, (Cape Town: Tafelberg, 2019, 360p, R350; Amazon Kindle $25,30). Die teks bestaan uit reproduksies van 15 artikels wat van 1983 tot 2018 gepubliseer is, plus ‘n enkele ongepubliseerde voordrag. Dertien hiervan is in die oorspronklike Engels. Geen poging is aangewend om hierdie bundel, soos sommige van Giliomee se vorige boeke, in Afrikaans te publiseer nie.

Ek het ‘n omvattende bespreking van laasgenoemde boek geskryf (Praag 16.02.2019). Van die opmerkings wat ek toe gemaak het, is ook op sy jongste boek van toepassing: “Giliomee is een van die bekendste vegters vir Afrikaans. Dat hy dit nodig vind om deesdae hoofsaaklik in Engels te publiseer, toon hoe Afrikaans sedert 1994 as akademiese taal agteruitgegaan het.” Die aandag word gevestig op “Giliomee se geneigdheid om te herhaal, selfs woordeliks, wat hy in sy vorige boeke gepubliseer het … Dit is ‘n geval van herhaling binne hierdie bundel en ook herhaling van wat reeds in sy ander boeke staan.” “Vir ‘n behoorlike waardering van Giliomee se werk is dit noodsaaklik dat die tyd waarin elkeen van die opstelle geskryf is, in ag geneem word.” Die ergste vergryp waaraan Giliomee hom in sy 2019-boek skuldig maak, is om die boek af te sluit met ‘n sin wat op ‘n Tim du Plessis-dwaasheid gebaseer is: “The future of Afrikaans is literally in coloured hands, and so is the future of the Afrikaners.” As dit waar sou wees, is sowel Afrikaans as die Afrikanerdom tot ondergang gedoem.

Giliomee se jongste boek is Maverick Africans: The shaping of the Afrikaners (Cape Town: Tafelberg, 2020, 326p, R350; Amazon Kindle $25,30). In die hooftitel word daar weereens voorkeur aan die benaming Afrikaan bo Afrikaner gegee. Laasgenoemde term kom eers in die newetitel voor. Histories was Afrikaners aan Suid-Afrika gebonde, asook in ‘n beperkte mate aan ander lande in Suidelike Afrika, maar nooit aan (swart) Afrika as sodanig nie. Myns insiens kan Afrikaners in ‘n tuisland buite Afrika as Afrikaners floreer. Plaaslik word so ‘n tuisland nie net al hoe meer onwaarskynlik nie, maar ook ongewens weens die verval in die land as ‘n geheel en Afrika se voortgesette tradisie van ellende.

Hierdie keer dateer die artikels uit 1981 tot 2010. Drie van die 10 hoofstukke (4, 8 en 10) is nie voorheen gepubliseer nie maar is nie vry van herhaling van wat reeds voorheen deur Giliomee geskryf is nie. Die inhoud is in twee dele verdeel. Vir elk van die dele het Giliomee ‘n inleiding geskryf. In die voorwoord gee hy ‘n voorsmakie van wat volg: “Until 1994 a stable and professional [government] service supervised by the Public Service Commission was one of the country’s strengths” (p 1). Maar hy het reeds uitgebreid hieroor in sy 2019-boek, hoofstuk 4, geskryf. Die teks van al die hoofstukke bestaan net in Engels. Daar is klaarblyklik weer geen sprake van ‘n Afrikaanse uitgawe van die boek nie.

Diegene wat Giliomee se vorige boeke gelees het, kan verneuk voel omdat sy jongste boek te min inligting bevat waarvan hulle nie reeds kennis dra nie. Hopelik is Giliomee se voorraad artikels, wat herpubliseerbaar is, nou uitgeput en sal hy volgende keer met nuwe skryfwerk, wat nuwe inligting bevat, vorendag kom. Ek gaan die boek nie hoofstuk vir hoofstuk bespreek nie. Ek volstaan met fragmentariese opmerkings.

Ooreenkomstig die nuwe mode gebruik Giliomee die benaming “the South African War” (bv 41, 42, 44, 73). Dit is om erkenning te gee aan die rol wat nieblanke groepe (hoofsaaklik aan die kant van die Britte), naas die Britte en die Boere, in die oorlog gespeel het. Die term Boer, waarop ek baie trots is maar deesdae dikwels gediskrediteer word, word sodoende vermy. In die indeks kom die eienaardigheid voor dat daar ‘n inskrywing, “Anglo-Boer War (South African War)”, is (318) maar geen inskrywing vir “South African War” nie. Laasgenoemde is die benaming wat by voorkeur in die teks gebruik word.

Soms slaan Giliomee se (historiese) linksheid steurend deur, bv “Important was the extent to which the indigenous Bantu-speaking African society, as distinct from the Khoisan people, survived the impact of European colonisation, withstanding not only their firepower but also European diseases and alcohol as means of conquest” (74). Giliomee wek die indruk dat die blankes, ten einde die nieblankes te onderwerp, doelbewus siektes en drank onder hulle versprei het.

Toe John Vorster die staatshoof was (1966-1979), het hy graag gesê Suid-Afrika is ‘n klein land of ‘n klein nasie; dat ons onbeduidend in wêreldperspektief is. Die Tsjeggiese skrywer, Milan Kundera (gebore in 1929), het ‘n soortgelyke aanvoeling. In die epigraaf word hy soos volg uit sy essay, Testaments betrayed (1993), aangehaal: “Small nations. The concept is not quantitative; it points to a condition; small nations lack that felicitous sense of an eternal past and future; at a given moment in their history, they all passed through the antechambers of death. In constant confrontation with the arrogance and ignorance of the mighty, they see their existence as perpetually threatened or with a question mark hovering over it; for their very existence is the question” (v, 217-218). Geen wonder dat Kundera hom mettertyd eerder as ‘n Fransman beskou het nie. Watter opsie, indien enige, het Afrikaners? Vir my is dit aangewese om ‘n bittereinder-Afrikaner te bly.

Kwantitatief het die situasie van die plaaslike blankes ernstig verswak, om van die politieke opset nie te praat nie. “In 1910 Africans in South Africa numbered just over 4 million and formed about two-thirds of the total population of 6 million, while there were 1,2 million whites, representing about one-fifth of the country’s population. The African population would grow to 12,6 million by 1951 and to 45 million by 2018, when they formed nearly four-fifths of the country’s population” (9). Gedagtig aan bv al die (onwettige) inkommers, is dit waarskynlik ‘n onderskatting van die getal swartes.

“On the eastern frontier government attempts at enforcing territorial separation between the colonists and Xhosa were undermined because so many farmers insisted on retaining the services of their Xhosa herdsmen and on trading with the Xhosa beyond the colonial boundary” (10). Die skuld vir die destydse probleme aan die Oosgrens (bv Groot-Visriver) word hiermee eensydig op die blankes geplaas. Die Xhosas het die grens dikwels oorgesteek vir bv weiding en moord- en rooftogte. Weens die Nobel-bekroonde staatmanskap van FW de Klerk het die swartes die land sedert 1994 tot in die Parlement in Kaapstad binnegedring.

“It was not Calvinism or racism that was decisive in the formation of Afrikaner nationalism but the Westminster-styl electoral system, which favoured the largest ethnic group in the electorate” (13). “The Westminster system encourages politicians representing a large ethnic community or a powerful corporate group in the electorate to join together by excluding any marginal community that holds the balance of power” (222). De Klerk & kie sou van die Westminster-stelsel ontslae geraak het, maar soos in feitlik iedere ander opsig is aan die eise van die terroristiese ANC toegegee, gevolglik sit ons sedert 1994 met verswelgende swart meerderheidsregering. Apartheid/rassesegregasie was/is ‘n noodsaaklikheid vir blanke oorlewing. Dit was dié manier waarop geregtigheid ten minste aan die blankes verseker kon word. Deesdae word die klem uitsluitlik op geregtigheid vir die nieblankes geplaas.

“In the year 1929 … the word ‘apartheid’ appeared in print for the first time” (15; ook 143, 225). Ton Vosloo noem egter dat Jan Smuts hierdie woord reeds in 1919 in ‘n toespraak gebruik het (Praag 31.08.2018). Vosloo beweer dit seker op grond van dokumentasie. Hoe anders sou hy dit weet?

Om polities byderwetse redes word deesdae op ‘n oordrewe manier voorgegee dat verbastering destyds op groot skaal onder blankes voorgekom het. Dit was klaarblyklik nie die geval nie. “In 1807 only five per cent of a sample of 1 063 children baptised in that year in the Reformed and Lutheran churches had a grandparent classified by genealogists as ‘non-European’ (invariably a female)” (28). “JA Heese, a genealogical researcher, has estimated that seven per cent of modern-day Afrikaner families have a non-European stammoeder or progenitress” (22). Breyten Breytenbach (‘n Seisoen in die Paradys, 1976, p 121) oordryf dus as hy beweer: “Afrikaners were a ‘bastard people’ with a ‘bastard language’ whose destiny was ‘to decompose’ in order to come together in new forms” (Giliomee, 2019-boek, p 77). Giliomee noem dat bv die Du Plessis-, Esterhuyse- en Carstens-families reeds vroeg verbaster het (2020-boek, p 23). Sou dit die gedrag van sommige lede van die nageslag verduidelik?

By die geboorte van ‘n blanke boer se kind in die binneland kon dit gebeur dat sy vrou “have no assistance other than that of a Hottentot woman, without being able to understand one another” (25). Ter wille van die oorbeklemtoning van nieblanke invloed op Afrikaans gee bv Christo van Rensburg en Wannie Carstens egter (valslik) voor dat die Khoi-Khoin en die blankes destyds dieselfde (of ten minste ‘n soortgelyke) variant van Hollands gepraat het.

“Developments on the eastern frontier produced a fury among white frontier women against British rule” (53). “A British settler on the frontier wrote while the trek was getting under way: ‘They fancy they are under a divine impulse’, adding that ‘the women seem more bent on it than the men'” (34). Later, in Natal, was dit Voortrekkervroue (bv Susanna Smit) wat hulle heftig teen Britse oorheersing verset het. “Dislike of English rule was particularly strong among the women” (34). Tydens die Eerste Vryheidsoorlog (1880-1881) “women urged their menfolk to actively resist the British authorities” (35). Tydens die Anglo-Boereoorlog het Afrikanervroue baie gely. Desnieteenstaande is daar (redelike) eenstemmigheid dat dit veral hierdie vroue is wat tot die bittereinde wou voortveg; toe baie van die Boerekrygers eerder wou oorgee. “Most insisted that their husbands and sons had to continue fighting, even to the death … A British officer noted after two months of farm burning that, without exception, the woman said that they would not give in” (36). “The women are the fiercest advocates of war to the bitter end … There is no doubt the women are keeping up the war and are far more bitter than the men” (37).

Maar waar is die Afrikanervroue wat hulle deesdae teen die ANC-regime verset? Dit is linkse ANC-kruipende vroue wat die toneel oorheers; gevalle soos Christi van der Westhuizen, Amanda Gouws, Lizette Rabe, Ena Jansen, Antjie Krog, Ruda Landman, Willemien Brümmer, Elmien du Plessis en die liggewig Azille Coetzee. Ná die Rebellie (1914-1915) “some 4 000 women marched to the Union Buildings, where they presented a petition to Lord Buxton, the governor-general. After the rebellion [JBM] Hertzog declared: ‘Perhaps they were the greatest rebels'” (39). Deesdae is hierdie blanke optog feitlik vergete. Wat ons deesdae jaarliks tydens Vrouedag moet aanhoor, is hoe hoofsaaklik swart vroue in 1956 na die Uniegebou opgeruk het omdat hulle hardegat oor die dra van passe was.

In 1853 het die Britte verteenwoordigende regering aan die Kaap ingestel. Minder as ‘n kwart van die kiesers was Brits (92). Aanvanklik was daar by Afrikaners min belangstelling in die politiek. “Although Dutch-Afrikaners accounted for roughly 70 per cent of the Cape’s white population, the proportion of Dutch-Afrikaner representatives in Parliament ranged from only 32 to 36 per cent between 1850 and 1870. At the constituency level great apathy reigned. In 1869 a canvasser found that nine-tenths of young farmers under the age of 26 in his area had not troubled to register as voters … Many of the constituencies were not even contested, with nearly half going unopposed in the 1869 election” (96-97). “The Dutch-Afrikaners were ‘the ideal prefabricated collaborators’ in helping to secure British power and influence” (98). In 1990/94 het dit baie erger daaraan toe gegaan toe ‘n groepie Afrikaanssprekende blankes dit waaragtig reggekry het om mandaatloos ‘n swart meerderheidsregering aan die bewind te plaas. Sedert 1994 lyk dit asof die politieke apatie van die middel-dekades van die 19de eeu weer in Afrikanergeledere toegeslaan het.

“The [Cape] government in 1865 abolished Dutch as a medium of instruction in government schools and imposed English as the sole medium” (98). Hierteen het Afrikaners destyds glad nie genoeg geprotesteer nie. Verengelsing het bv groot steun in die geledere van die NG Kerk geniet (109). “Dutch-Afrikaner society was losing some of its brightest minds through the steady process of anglicisation” (106). In 1874 het die regering opgehou om predikante se salarisse te betaal. “In the early 1880s the [DR] church suddenly became prominent in the agitation for the recognition of Dutch as an official language. In growing numbers ministers of religion and teachers … asserted a close link between language and nationality” (119).

In die tweede helfte van die 20ste eeu wou die NP-regering swart skoliere in hulle eie belang optimaal vir die arbeidsmark voorberei. Daar is gevolglik probeer om die onderrig in swart skole in sowel Engels as Afrikaans aan te bied. Hoewel dit sekerlik nie die enigste rede is waarom die Soweto-onluste in 1976 uitgebreek het nie, word die gebeure deesdae by voorkeur aan “gedwonge” Afrikaansonderrig toegeskryf. Die dood en verwoesting wat gesaai is, word jaarliks feestelik op Jeugdag herdenk. Herhaaldelik word beweer dat Afrikaans nooit weer aan enigeen opgedring mag word nie. Sedert 1994 is die ANC-regime besig om Engels op alle gebiede en vlakke aan almal op te dring, maar in hierdie geval word daar nie beswaar geopper en “nooit weer” gesê nie. Dit is Afrikaans wat vir verguising uitgesonder word.

Die Genootskap van Regte Afrikaners (GRA), wat in 1875 in die Paarl gestig is, word “the first Afrikaner [nationalist] political movement” genoem (41). Dit verduidelik waarom die Afrikaanse Taalmuseum en -monument, wat deesdae (oorwegend) in die beheer van bruin mense en die ANC-regime is (Praag 15.02.2020), so onwillig is om die deurslaggewende rol van die GRA in die geskiedenis van Afrikaans te erken. Een van die GRA-stigters, CP Hoogenhout, “saw the potential of Afrikaans as the basis of a cultural ethnic awareness to oppose English hegemony” (108). Die GRA-voorsitter, SJ du Toit, was van mening “that no nationality could de formed without its own language” (109). Die GRA het gesorg vir die begin van die Eerste Afrikaanse Taalbeweging (112).

Die Britse anneksasie van die Transvaal (1877), die Eerste Vryheidsoorlog (1880-1881), die Jameson-inval (1895-1896), die Anglo-Boereoorlog (1899-1902) en die Rebellie (1914) het Afrikanernasionalisme verder gestimuleer. “It was … in the aftermath of the Rebellion that the most powerful of the churches, the DRC, really began to rally behind the [Afrikaner] ethnic movement and ideology” (131). Afrikaners in die Vrystaatse Republiek “wanted this nationality to be like a wall around them to protect them against foreign intrusion” (126). President MT Steyn het toe ‘n groot waarheid kwytgeraak: “The language is the people and if we neglect our language we would have to expect the gradual atrophy of our national existence” (126). Is dit nie presies wat sedert 1994 sienderoë gebeur nie?

In die geval van die Xhosa (soos by die ander inheemse swartes) “land was controlled by the community rather than by the individual” (45). “The Afrikaners introduced the concept of individually owned land” (46). “The ANC slogan Mayibuye iAfrika is a demand for a return of the land of Africa to its indigenous inhabitants” (205). Met die beleid van onteiening sonder vergoeding van blankes se grond (en ander besittings, bv die verbeterings wat op plase aangebring is), beoog die ANC om terug te keer na die era voor Westerse beskawing plaaslik neerslag gevind het. Die onteiende eiendom word boonop staatsbesit, wat neerkom op die uitlewing van die ANC se marxisme.

“Toward the end of the Transvaal Republic, the government was both unwilling and unable to use effective measures to compel Africans to work or to redistribute African labour, and the small farmers began complaining vociferously that they were forced to work themselves and to ‘use their children as [Africans] in order to hold their own'” (79). Maar besitoorname van alle plase in blanke besit, of hulle met of sonder nieblanke arbeid in stand gehou word, is in die ANC-regime se visier. Die Britse koloniale regering het bv in Kenia ‘n hutbelasting ingestel om swartes te verplig om te werk en geld te verdien sodat hulle die hutbelasting kon betaal. Sedert onafhanklikheid in 1963 het alles wat die blankes in Kenia tot stand gebring het, met of sonder die hulp van hierdie (onwillige) swart werkers, in die skoot van die swart regering geval. Dit word geregtigheid (“justice”) genoem.

Die ANC-regering beskerm plakkers op blanke plase sover moontlik. Dit is ‘n probleem wat reeds geruime tyd bestaan. “One farmer … had to accommodate 40 families and provide pasture for their 400 cattle, but could only draw on the labour of three young Africans for the full year and an additional twenty for two months per year” (79). As ‘n nieblanke eens op ‘n plaas gewerk of geplak het, het hy deesdae skynbaar die onvervreembare mensereg om op daardie plaas begrawe te word. Dit impliseer ook die reg van sy (uitgebreide) familie en vriende om tydig of ontydig op die plaas te kom om die graf te besoek. Die familie van ‘n (blanke) neef van my wou hom begrawe op die plaas waarop hy grootgeword en jare lank geboer het. Die nuwe (blanke) eienaars van die plaas het egter toestemming geweier. Die familie was verplig om hom in die dorp se begraafplaas ter ruste te lê. As ‘n blanke boer sou weier dat ‘n swarte op sy plaas begrawe word, sou daar ‘n helse bohaai wees. Ons het hier met dubbele standaarde ter benadeling van blankes se belange te make.

Oor die blanke Coenraad de Buys en sy (verbasterde) volgelinge skryf Giliomee: “A loss of European identity occurred, as these whites lacked the numbers and institutions to withstand the pressures of a vigorous indigenous culture” (46). Deesdae doen die massa-inligtingsmedia, bv Netwerk24/Media24, alles in hulle vermoë om Afrikaners se identiteit af te breek en hulle aan swart verswelging uit te lewer. Byvoorbeeld, aan rasgemengde en selfdegeslaghuwelike word baie en deurgaans gunstige publisiteit verleen. Suiwerder Afrikaans word nooit bepleit nie. Kaaps word verheerlik pleks van dit as ‘n brouseltaal te verdoem.

“In order to maximise profits, the Dutch East India Company kept its complement at the Cape as small as possible. In the 1790s, the last years of Company rule, there was a garrison of only a thousand men stationed at Cape Town” (57). “The government was unable to provide services and afford protection to the pioneering frontier, and the pioneers had to rely on themselves for political and military action” (58). “Afrikaners on the frontier had little to bind them together politically except the commandos” (59). Daarna, tydens die Britse bewind, het dit nie veel beter gegaan nie. Die Britte het op groot skaal van nie-blanke soldate/pandoers gebruik gemaak, wat vir die Boere onaanvaarbaar was.

Wat ek verwerplik vind, is dat historici nie genoegsaam aandag vestig op die mate waarin die Boere (en selfs die 1820-Britse setlaars en hulle nageslag) aan hulle lot oorgelaat is nie. Die destydse toestande aan die Kaap en in bv Algerië word nie vergelyk nie. In Algerië, anders as aan die Kaap, kon die blankes op uitstekende militêre beskerming staatmaak (Praag 16.11.2019). Hoekom word hierdie verskil nie uitgewys nie? Seker omdat dit die destydse plaaslike blankes in ‘n beter lig sou stel. Om dieselfde rede word die uitmuntende prestasie van blankes oor eeue, ver van Europa in Suidelike Afrika, nie genoeg beklemtoon nie. Om in so ‘n eens moeilik bereikbare geografiese gebied – en daarby in Afrika – Westerse beskawing/kultuur/waardes te vestig, was en is ‘n ongelooflike prestasie. Dit is waarom sommige blankes se verbittering en wanhoop oor die eskalerende agteruitgang sedert 1994 maklik verstaanbaar is. Maar daar is baie verloopte Afrikaners wat voorgee dat die situasie sedert 1994 verbeter het. “That whites would always stick together was not a foregone conclusion” (60).

“How far the class cleavages within Transvaal and Free State white society had developed became starkly clear when more than a fifth of the Afrikaners in the field came to fight on the side of the British by the end of the South African War. Of the roughly 5 000 ‘joiners’, the vast majority had been bywoners. In some sense this act of treason was a rebellion against class exploitation. A recent study cites evidence of serious pre-war bywoner discontent. In the 1880s and 1890s they had to go on commando against Africans without any recompense to defend the property of landholders, while their families were destitute. The ‘joiners’ of the Boer War clearly hoped that the British would offer them a better dispensation” (81; ook 94). Sedert 1994 is die situasie die omgekeerde. Dit is die elite onder die blanke Afrikaanssprekendes (bv dosente, politici en joernaliste) wat skaamteloos en gewetenloos ‘joiners’ van die ANC-regime geword het. Afrikaan-Afrikaanssprekendes, dus verloopte Afrikaners, het (deels) die plek van Anglo-Afrikaners ingeneem.

Rasseskeiding het lank voor 1948-apartheid bestaan. “The [Dutch] Reformed Church showed no enthusiasm for admitting large numbers of non-white converts into the local congregations” (138). “A trend, starting in the 1830s, to segregate Coloured members of the Dutch Reformed Church found expression in the establishment of separate Coloured congregations and culminated in the founding of the Dutch Reformed Mission Church in 1881. Schools were racially segregated [in the Cape] in 1893” (110). “By 1920 education in South Africa was fully segregated” (142). “By the second half of the 1930s the United Party government was moving towards segregated suburbs for people who were not white” (154). Die volgende voorstel van Andrew Murray sr (1794-1866), vader van die bekender Andrew Murray jr (1828-1917), is in1857 tydens ‘n NGK-sinode aanvaar: “In cases where ‘the weakness of some’ hindred the spreading of the Gospel, the synod agreed that people might practice their Christian faith in a separate building” (139).

ANC-aktiviste, soos Allan Boesak, het groot genot uit die wanvoorstelling van hierdie besluit geput. “It was important that Coloured Christians should understand their place in the status hierarchy and should not challenge the social order” (138) – iets waartoe Boesak nie in staat is nie. “The church had no intention of drawing a rigid colour line. Indeed, the same synod decided to accept the St Stephen’s parish of ex-slaves as a full member of the DRC” (140). Dit is tot op hede die geval. “The funds for mission work [and the Mission Church] were overwhelmingly from the white church” (141). “The DRC was the only large church in the country that had to rely exclusively on local funding for missionary work” (143). Dit is dus te betreur dat die NG Moederkerk soveel ondankbare kritiek van die NG Sendingkerk en sedert 1994 van die Verenigende Gereformeerde Kerk (VGK) moet verduur. “In 1982 the Coloured and African ‘sister’ DRC churches, particularly the Sendingkerk [Boesak], wielded sufficient influence to have the (white) DRC suspended from the World Alliance of Reformed Churches” (163) – ‘n klassieke voorbeeld van stank vir dank.

Giliomee, bekend vir sy oorverligtheid jeens bruin mense, skryf waaragtig: “No one at this stage [1881] could anticipate that the DRC would later be so miserly and authoritarian in its control of the Mission Church that the relationships in the DRC ‘family’ would be severely strained” (141-142). Dit is ‘n hoogs problematiese en eensydige siening. Dit is die VGK wat halstarrig weier om gesprek met die NGK te voer. Die VGK se ononderhandelbare voorwaarde vir gesprekvoering oor kerkhereniging is dat die NGK eers die Belhar-belydenis ongekwalifiseerd moet aanvaar. Die VGK munt sedert sy ontstaan in 1994 uit in liefdeloosheid jeens die NGK. Die VGK openbaar ook geen voorliefde vir Afrikaans nie. Die ver- of hereniging van die NGK en die VGK sou die doodsklok vir Afrikaans as kerktaal lui.

Hoewel ‘n mens ‘n meer genuanseerde standpunt van ‘n historikus verwag, distansieer Giliomee hom sonder meer van apartheid. “Segregation and apartheid were indefensible” (182). Twak! Die oorlewing van blankes en blanke beheer oor die land was noodsaaklik. Die instrument wat daarvoor gebruik is, is rassesegregasie/apartheid. Dit het (oënskynlik) eerder om praktiese as morele oorwegings gegaan, maar almal kon in groter mate by so ‘n opset baat as by ongebreidelde, immorele swart oorheersing, dus ‘n beter ekonomiese én morele situasie as tans. “By 1994 the country was the most developed in Africa … the best infrastructure in Africa, the lowest electricity prices and a better-housed urban population (of all races) than in any other African country. The ANC inherited the richest and best-run state in Africa … In 25 years they [the ANC regime] turned 3,7 million unemployed into 10 million” (182).

NP van Wyk Louw, ‘n lid van die Afrikaner-Broederbond, het in 1958 met die frase “voortbestaan in geregtigheid” as riglyn vir die plaaslike blankes, veral die Afrikaners, vorendag gekom (230). “[He] insisted that national death might be preferable to a form of ethnic survival based on injustice” (277; ook 278). Vir die blankes was dit egter noodsaaklik om groter waarde aan oorlewing as aan moraliteit te heg. In elk geval: Het geregtigheid sedert 1994 die plek van apartheid ingeneem, of eerder meer en groter ongeregtigheid? Daar is nou nuwe ongeregtighede en ook ‘n voortsetting van vorige ongeregtighede, bv rassediskriminasie; hierdie keer ten koste van veral die blankes. Byvoorbeeld, Piet Cillié het uitgewys dat dit vir die blankes primêr om oorlewing gegaan het en nie (altyd) om moraliteit nie (216). Apartheid “was an attempt to secure the Afrikaner’s self-determination” (239; ook 244). “Without a privileged position the Afrikaners could not survive as a separate people; without safeguarding the racial separateness of the people a privileged position could not be maintained” (247). Soos John Vorster dit gestel het: “Apartheid was simply not a goal in itself but an instrument in the service of stability and security” (260). Die waarheid van hierdie stelling blyk uit die chaos waarin die land sedert die afskaffing van apartheid verval het.

Grondliggend is daar die noodsaaklikheid dat verskille by mense erken moet word. DF Malan “refers to the fundamental difference between two groups, white and black … ‘The difference in colour is merely the physical manifestation of the contrast between two irreconcilable ways of life [ie cultural differences] … [and] between overwhelming numerical odds on the one hand and insignificant numbers on the other'” (315). Dit is waarskynlik Piet Cillié wat geskryf het: “We can find in all of Africa not a shred of evidence that black nationalists would be prepared to pull together in a single yoke with white volksgroepe [communities]. Nothing that has happened since the introduction of the policy of partnership in the Federation of Rhodesia and Nyasaland offers any evidence that the black man would accept partnership except perhaps as a transition phase in the march to black baasskap” (228). Selfs die kortstondige Regering van Nasionale Eenheid in Suid-Afrika (1994-1997) was vir die ANC/SAKP onaanvaarbaar tensy hierdie kamerade onbetwisbare baasskap geniet.

John Vorster het tereg gesê: “For us Afrikaners there won’t be a second chance if we lost power” (237). Weens die ruggraatloosheid, ens, van FW de Klerk & kie, is dit presies wat gebeur het. Donald Horowitz verskaf die volgende perspektief: “The problem is not democracy ‘but ascriptive majority rule with skin colour the determinative factor. It kills democracy by turning elections into “censuses” in which the election result reflects the population mix rather than any policy preferences. It entrenches the largest ethnic or racial group in power, locking minorities out'” (240). Die nuwe Suid-Afrika is ‘n toonbeeld hiervan.

“There can hardly be any doubt that religion and nationalism were the main ideological forces that impacted on the Afrikaners during the twentieth century. The two were interrelated. Without nationalism it is unlikely that the DRC would have remained as ridigly segregated as it was until the final decades of the [20th] century, and without the DRC’s endorsement of the policy of apartheid, it would never have assumed its extreme form” (146). Giliomee gaan darem nie sover soos Leopold Scholtz deur apartheid herhaaldelik “verfoeilik” te noem nie. Giliomee toon goeie insig wanneer hy skryf: “Much of the talk about a peaceful transfer op power in South Africa misses the fundamental point: that Afrikaners and the larger white nation consider their sovereignty as precious. It is not something to be bartered away” (201), maar dit is presies van De Klerk & kie mandaadloos gedoen het.

Giliomee kom ook met ‘n raak karakterisering van die ANC vorendag: “The ANC insists on the forced unification of ethnic groups in a homogeneous nation” (207). Hieruit volg dat die voortbestaan van die Afrikerdom en Afrikaans volgens die ANC ongewens is. Giliomee het in 1989 geskryf: “Whites and blacks have no option but to find a way of living with one another that meets the crucial need for identity, dignity and security of all” (209). Vir blankes faal die huidige opset in al drie hierdie opsigte skouspelagtig.

Verder kom Giliomee darem tot die volgende gevolgtrekking: “There are no convincing historical grounds for the later widely held belief that they [Afrikaners] tended to consider themselves as a uniquely chosen people who had a covenant with God” (90). Byvoorbeeld, “DF Malan rejected the idea that the Afrikaners considered themselves as a uniquely chosen people” (150). Daar is die verband van “the Tower of Babel to God’s plan to settle different nations in different regions. Although theologically a liberal, DF Malan also clung to this outdated [?] interpretation of the Tower of Babel” (152). “As late as 1974 the Dutch Reformed Church synod reaffirmed the stale [?] story of Babel as a parable of God’s creation of distinct peoples” (165).

“The DRC finally broke with apartheid at its 1986 and 1990 synods … The church had made a major about-turn, but for some critics this was insufficient: they wanted the church to state that it had acted out of malign and sinful intent in helping to design apartheid in the 1930s and 1940s” (165). Daarna loop die gebeure die geykte ANC/SAKP-pad: Apartheid is ongekwalifiseerd tot sonde verklaar en die NGK kon nog nooit genoeg verskoning vir sy sondigheid vra nie.

Die onstilbare rassisme van die ANC-regime word seker deur geen ander verskynsel beter geïllustreer as die transformasie (en gevolglik korrupte ondoeltreffendheid) van die staatsdiens nie. “Afrikaners did not insist that the top levels of the civil service had to reflect the ratio of Afrikaners to English in the country. It was only in the early 1960s [mid-1960s – 184] more than 50 years after Union in 1910, that the upper half of the central state’s civil service reflected the make-up of the white population. After the regime change of 1994 it took only thirteen years to reflect the white-black ratio at these levels” (175). “The Afrikanerisation of the public sector was in fact a gradual process instead of a sudden take-over” (190). “The NP never had a policy to transform the civil service in such a way that it became demographically representative of the white population in its upper levels” (191). Die rassistiese ANC-regime het blankes op groot skaal uit hulle staatsdiensposte gewerk. In hierdie proses is onbeskryflike onreg teen derduisende blankes gepleeg, maar hieroor word selde ‘n woord gerep. ‘n Nuwe generasie armblankes is geskep, maar feitlik geen publisiteit word hieraan gegee nie. Die NP-regering het op ‘n tweetalige (Afrikaans en Engels) staatsdiens aangedring (198), terwyl die ANC-regime dit in ‘n eentalige Engelse “diens” getransformeer het.

Sedert 1994 word daar ook druk op die private sektor uitgeoefen om op ‘n rassistiese grondslag te transformeer, bv in personeelsamestelling en aandeelhouding. Dit is iets wat nie tydens die blanke bewind gedoen is nie. Maar dan is dit die blankes wat voortdurend van rassisme beskuldig word. Ná 1910 “no obligation was imposed on the English-speaking business community to ’empower’ the Afrikaners or any other group … South Africa was unique in the sense that there never was any serious threat of nationalisation, despite the fact that by 1939 English-speakers controlled 80 to 90 per cent of the economy, apart from agriculture” (176). Histories het Afrikaners veral twee sektore oorheers, te wete die landbou en onderwys. Sedert 1994 word plase onteien terwyl veediefstaf en plaasmoorde floreer. In die onderwys word transformasie as verskoning gebruik om by voorkeur nieblanke, veral swart, dosente aan te stel, al kan dit in baie gevalle nie akademies geregverdig word nie. “RW Johnson argues that since 1994 the African National Congress has failed to provide South Africa with a new ruling class capable of developing the country” (181).

Oor die 1955-Vryheidsmanifes skryf Giliomee: “The Charter’s use of the term ‘national’ is ambiguous. One of the key phrases reads, ‘All national groups shall have equal rights’, which, some of the Charter’s critics claim, suggest the creation of four nations – Africans, Coloureds, Indians and whites. Another clause states: ‘The national wealth of our country, the heritage of all South Africans, shall be restored to the people.’ Charter suppporters argue that the word ‘national’ refers to all South Africans, but the word ‘restore’ may suggest that it has primarily Africans in mind. And then, of course, there is the Charter’s ringing opening phrase: ‘South Africa belongs to all who live in it, black and white, and … no government can justly claim authority unless it is based on the will of the people.’ This again suggests a liberal-democratic approach to self-determination” (202). Wat duidelik is, is dat die bedoeling met die opstel van die manifes en die vertolking en toepassing daarvan die bevoordeling van swartes en die benadeling van blankes is. Die ANC se “primary task is the ‘national liberation of the largest and most oppressed group – the African people'” (207).

Beyers Naudé (1915-2004) staan bekend as een van die mees verloopte Afrikaners. Hy het selfs die ANC se terrorisme met woord en daad ondersteun. Hy het in die teenoorgestelde van sy pa ontaard. “Only one of the delegates of the bittereinders at the Vereeniging assembly of May 1902 proposed the Dutch language as the basis for future survival. He was Jozua François Naudé [1873-1948], a 29-year-old Transvaal teacher, later a co-founder of the Afrikaner Broederbond. Naudé reminded delegates that one of the conditions set by the bittereinders in the field was to have the right of the Dutch language guaranteed. Dutch ‘was of great significance to the volk, forming a channel through which the volk could again become volk.’ He refused to sign the peace treaty … Naudé … argued that without a language as the symbol of their national identity the Afrikaners would not survive as a people” (219). Dit is wat ek ook bepleit. Standaardafrikaans, oftewel ordentlike Afrikaans, dus nie Kaaps nie, is skering en inslag vir die voortbestaan van die Afrikanerdom. Jozua Naudé was sekerlik ‘n regte of ware Afrikaner. Sy nagedagtenis word nie genoeg gehuldig nie. Pleks daarvan word die verlooptheid van Beyers Naudé dikwels verheerlik.

Onder lewendes is Wim de Villiers (gebore in 1959) ongetwyfeld een van die mees verloopte Afrikaners. Soos Beyers Naudé het hy in die teenoorgestelde van sy pa, die Broederbonder AB de Villiers, ontaard. Voordat Wim op 1 April 2015 diens as rektor van die Universiteit Stellenbosch (US) aanvaar het, het hy aan die aanstellingskomitee die versekering gegee dat die posisie van Afrikaans aan die US “ononderhandelbaar” is. Op 12 November 2015 het Wim, met die ondersteuning van sy bestuurspan, egter op die US-webwerf aangekondig dat hy Engels met ingang 2016 “die primêre taal van kommunikasie en administrasie” aan die US wil maak (Praag 28.11.2015). Wat hierdie aankondiging nog meer skandalig maak, is dat die US juis in 2015 doelbewus versuim het om Jan Marais ‘n eeu na sy dood te huldig. “Stellenbosch University turned itself into an English-medium university in 2017” (Giliomee, 2020-boek, p 280), strydig met die stigtingsvoorwaarde van die skenker, Johannes Henoch (Jan) Marais (1850-1915), dat Hollands/Afrikaans nie ‘n mindere pleks as Engels mag beklee nie. Tot op hede het Wim nog nie eksplisiet erken dat die US onder sy leiding hierdie stigtingsvoorwaarde minag nie. Tydens die US-eeufees in 2018 is hierdie feit deurgaans verswyg. Giliomee skryf: “Nowhere had I seen a university so blatantly misleading the public” (282). “What is so heart-breaking about the demise of Afrikaans at Stellenbosch University is the leading role of Afrikaners (or, to use the more neutral term, white Afrikaans people) in the downgrading and marginalisation of Afrikaans” (283). Die etiek-kolos, Anton van Niekerk, wat hom graag oor alles en nog wat uitlaat, veral as hy houe teen Afrikaners en Afrikaans kan inkry, swyg soos die graf oor die nie-nakoming van Jan Marais se US-stigtingsvoorwaarde.

Maar ek wil iets oor Wim se voorgeslag uitwys wat blykbaar nog nooit eksplisiet openbaar gemaak is nie: Wim is ‘n (direkte) afstammeling van Jan Marais en GWA van der Lingen (1829-1869), twee van die voortreflikste yweraars vir Hollands/Afrikaans. Pieter Kapp skryf: “Prof AB de Villiers [Wim se pa], die seun van Louis Henri de Villiers (30.3.1879-29.8.1945), ‘n broer van Elizabeth [Johanna Hendrika, gebore De Villiers] Marais [1867-1953, Jan Marais se vrou], [het] van 1977 tot sy dood in 1992 as trustee [van Het Jan Marais Nationale Fonds] gedien” (Nalatenskap sonder einde: Die verhaal van Jannie Marais en die Marais broers, Stellenbosch: Het Jan Marais Nationale Fonds, 2015, p 186). Elizabeth, wat in 1905 met Jan getrou het, “was die dogter van die bekende AB de Villiers van die Paarl en sy en haar broers het ‘n groot rol gespeel in die Marais-De Villiers-Neethling-kombinasie wat so ‘n belangrike plek in die Afrikaanse volkslewe sou inneem. Haar moeder was Théophilé Antonia van der Lingen, die dogter van die beroemde Paarlse kampvegter vir Afrikaans, ds GWA van der Lingen” (21).

Giliomee skryf: “Tussen 1830 tot 1870 was ds GWA van der Lingen van die Paarl feitlik die enigste mens wat daadwerklik teen die Britse evangelie van vooruitgang en verengelsing teenstand gebied het” (Die Afrikaners, p 160). “Een van sy … teikens was die ou koloniste. Hulle verwaarloos die taal [Hollands] en gebruike van hul voorvaders. Hulle praat ‘n vreemde taal [Engels] krom en skeef en hulle laat hul kinders in ‘n vreemde taal onderrig” (162). Van der Lingen het in 1857 die Gimnasium in die Paarl as ‘n Hollandse skool gestig (165). Van der Lingen was ‘n/dié direkte voorloper van die Genootskap van Regte Afrikaners (GRA). Die GRA-stigtingsvergadering, op 14 Augustus 1875, het in die huis van Gideon Malherbe in die Paarl plaasgevind; tans die Afrikaanse Taalmuseum. Malherbe was die skoonseun van Van der Lingen (178). Wat Afrikaans en die Afrikanerdom betref, sou mense soos Van der Lingen, Jan Marais en AB de Villiers (Wim se pa) hulle ongetwyfeld sover moontlik van Wim distansieer. Wim, die laksman van Afrikaans aan die US, is myns insiens die skadelikste persoon ooit in die geskiedenis van die Universiteit Stellenbosch. In ruil vir sy dade ontvang hy as US-rektor sowat R5 miljoen per jaar.

Leon Lemmer: Gabriël Botma oor Afrikaanse polemieke

Aan die Universiteit Stellenbosch (US) funksioneer die Departement Journalistiek sedert 1978. Piet Cillié was die eerste hoof, gevolg deur Johannes Grösskopf (die pa van Hein, die 1987-ANC-bomplanter), George Claassen (wat by die Waarheids- en Versoeningskommissie sy sondes bely en om verskoning gevra het) en sedert 2001 Lizette Rabe. Hieruit blyk die departement se sterk gebondenheid aan Naspers/Media24. Oudredakteur Hennie van Deventer roem daarop dat Naspers se koerante ‘n “sleutelrol” in die politieke en staatkundige hervorming gespeel het (Gabriël Botma, bron hier onder, Kindle 1228). Geeneen van Cillié se US-opvolgers sal hulleself ongekwalifiseerd Afrikaners noem nie.

‘…die vrees vir Afrikanerherlewing en -mobilisering nog nie heeltemal verdwyn het nie’ – Gabriël Botma

Sedert Chris Brink se aanstelling as US-rektor in 2001 het Rabe geblyk ‘n sterk ondersteuner te wees van die US-transformasiebeleid (met die gepaardgaande afskaling van Afrikaans). Sy was ook een van die voorbokke ten gunste van die postume toekenning van ‘n US-eredoktorsgraad aan die kommunis Bram Fischer (1149). Die Burger het die US in ‘n hoofartikel in sy kwaad gesterk met die stelling dat Fischer “‘n rolmodel vir alle tye, ook vir komende geslagte US-studente” is (1156). “Die Stellenbosse Afrikaner-establishment van die vroeë 21ste eeu [het Fischer] gebruik as simboliese gebaar om aan hulself en ander te bewys dat hulle anders as hul voorgangers dink en doen” (1162). Botma is dit klaarblyklik met Rabe eens oor Fischer, want hy noem hom ‘n Afrikaner en ‘n held en ‘n visionêr wat deesdae “aan die volksboesem gekoester word, terwyl [hy] in [sy] eie tyd verguis is” (1714).

Rabe het ‘n boek oor Rykie van Reenen gepubliseer (2011). Van Reenen het Steve Biko as nie ‘n breker nie maar as ‘n bouer gekarakteriseer (884). Daar is jaarliks ‘n Rykie van Reenen-genootskap in die departement beskikbaar, wat onder andere aan uiters linkse joernaliste, soos Hannelie Booyens (2011) en Willemien Brümmer (2012, ‘n agterkleinkind van CJ Langenhoven), toegeken is. Max du Preez en Adriaan Basson is van die spesialis-gasdosente wat daar optree. In Maart het die US ‘n eredoktorsgraad aan Du Preez toegeken. Dit is heel moontlik deur Rabe geïnisieer. Sy het tydens die gradeplegtigheid gemotiveer waarom Du Preez vereer word. ‘n Oud-US-student en ouddosent van hierdie departement, Herman Wasserman, is al aangespreek oor die “neerhalende manier” waarop hy “na die Afrikaner, sy kerk en sy kultuur” verwys (3054).

Die departement joernalistiek wil blykbaar graag eerder op Afrika as Suid-Afrika ingestel wees. Lesings word bv in die Mediafrica-gebou aangebied en vind aansluiting by Russel Botma se Hoop-projek, wat die marxis Paulo Freire se pedagogie van die onderdruktes as hoeksteen het. Een van die omstrede doelwitte van hierdie departement is om demokrasie (dus swart regering in Suid-Afrika) te bevorder; ‘n ideologiese manie wat kwalik akademies-wetenskaplik geregverdig kan word. Daar is immers baie soorte staatsvorme, elkeen met voor- en nadele.

Uit hierdie oord kom Gabriël J Botma se boek, Polemieke: Bekgevegte in Afrikaans (Kaapstad: Zebra Press, 2018, 200p, R240; Amazon Kindle $15,96). Die outeur is ‘n dosent in joernalistiek aan US. Hy was voorheen ‘n joernalis by Die Burger. Uit die teks en inligtingsbronne blyk ‘n sterk verwantskap met Naspers/Media24. Eintlik is die boektitel misleidend. Standpunte vir of teen ‘n onderwerp word nie werklik gestel en ontleed nie. Die teks oor veral die eerste drie onderwerpe (politiek, taal en kerksake) ontaard eintlik in selektiewe historiese oorsigte. Leopold Scholtz se boek, Kruispaaie (2016 – Praag 29.05.2016), dien dikwels as rigsnoer. Die (anglisistiese) frases “eienaardig genoeg” en “ironies genoeg” kom in oormaat voor; ook “as volg” pleks van “soos volg”. Die grofste flater is die verwysing na die United Democratic Movement (Bantu Holomisa se politieke party) terwyl die United Democratic Front (die binnelandse terreurbeweging van die ANC wat deur Desmond Tutu en Allan Boesak gelei is) bedoel word (1832).

Aanvanklik probeer Botma om sy linkse politiek in toom te hou maar sy woordkeuse, invalshoeke en seleksie van gevalle laat by die kritiese leser min twyfel oor die outeur se gesindheid. “Die sentrale vraag wat in hierdie boek ondersoek word, is hoe opspraakwekkende polemieke in Afrikaans en onder Afrikaners sedert die koloniale tydperk aangesluit het by die verhaal van die ontwikkeling, hoogbloei en val van Afrikanernasionalisme. Die boek staan krities teenoor ‘n dominante verhaal van Afrikanereenheid” (144). “Die opspraakwekkende polemieke ter sprake in hierdie boek is almal in Afrikaans gevoer, en in groot mate tussen lede van die groep wat as Afrikaners bekend staan. Veral weens apartheid het die term sinoniem geword met ‘wit, konserwatiewe’ mense, maar sommige historici bevraagteken hierdie konnotasie en voer aan dat ‘n meer ‘oop en inklusiewe’ gebruik daarvan in die geskiedenis bestaan het, met die implikasie dat dit ook in ‘n nuwe bedeling moontlik is” (167).

Deurgaans is dit asof die outeur hom buite die Afrikanerdom posisioneer. Hy is myns insiens deel van “die ongemaklike waarheid dat die vyande van die voortbestaan van Afrikanernasionalisme … nie buite die laer [!] te vinde [is] nie, maar aan eie boesem” (3017). Dit lyk asof Botma dink of hoop dat die tyd vir Afrikanernasionalisme en Afrikaners uitgeloop het, bv (hoogs oordrewe): “In die 1970’s het Afrikanernasionalisme reeds met mening begin verbrokkel” (403). In die laaste hoofstuk verwys Botma na Afrikaners as “die voormalige volk” (3213) maar vervolg “dat die vrees vir Afrikanerherlewing en -mobilisering nog nie heeltemal verdwyn het nie” (3253). Afrikanerskap berus “in groot mate op selfidentifikasie … jy moet ook self die etiket ‘Afrikaner’ omhels” (173). Dit is presies waarvan Botma homself weerhou. Lyndon Johnson het tereg gesê: “It is probably better to have him inside the tent pissing out, than outside the tent pissing in.” Dus, dit is beter om vanuit die tent (die Afrikanerdom) na buite te urineer (soos ek doen) as om van buite af in die tent in te urineer (soos Botma doen).

Hy haal Hermann Giliomee soos volg aan: “Is die Afrikanergemeenskap ‘n rasgebaseerde gemeenskap wie se taalstryd ondergeskik is aan die vestiging van blanke baasskap? Of is dit hoofsaaklik ‘n taalgemeenskap wie se maatskaplike identiteit gevorm is deur die stryd vir Afrikaans as openbare taal op gelyke vlak met Engels?” (179). Myns insiens is die Afrikanerdom sekerlik blank rasgebaseerd en gaan dit deesdae nie meer om baasskap nie maar eerder om selfbeskikking (wat in verskillende vorme moontlik is), met Afrikaans as die kern van ons identiteit.

Botma beweer dat die Afrikaner se wêreldjie ná apartheid in groot mate ingekrimp het “tot die spreekwoordelike kraal van selfverklaarde Afrikanerbelange” (319). Let op die woordkeuse: “kraal”, wat eerder met tradisionele landelike swartes as met Afrikaners geassosieer word. “Baie Afrikaners is weens apartheid skaam vir hul herkoms en geskiedenis, sonder dat hulle regtig weet hoe hulle aan die identiteit gekom het” (319). Daarteenoor kan gestel word: Baie Afrikaners (soos ek) was nog nooit skaam oor hulle herkoms en geskiedenis nie en skaamte is glad en geheel nie deel van hulle identiteit nie. Van buite word daar knaend gepoog om skaamte “oor die verlede” by Afrikaners te wek, maar sulke probeerslae is in baie gevalle onsuksesvol.

Polities byderwets skerm Botma: “Die wesenlike gevaar bestaan dat ‘n boek soos hierdie die persepsie sal versterk dat belangrike Afrikaanse polemieke hoofsaaklik onder wit sprekers plaasgevind het” (186). Blankes kry die skuld hiervoor: “Ten dele moet die rede daarvoor gesoek word in die politieke, ekonomiese, kulturele en sosiale magsoorheersing van wit mense sedert koloniale tye” (192). Dit kan deels darem seker ook aan die onaktiwiteit van nie-wittes toegeskryf word, waarin dislojaliteit jeens Afrikaans tot op hede ‘n groot rol speel. “Dit wil lyk of die versoening tussen wit en bruin, as en wanneer dit uiteindelik gebeur, moontlik nie in Afrikaans gaan plaasvind nie” (799) – hopelik ook nie in Kaaps nie. Erg oordrewe en valslik beweer Botma: “Afrikanernasionaliste het … die aandeel van bruin mense aan die ontstaan en ontwikkeling van Afrikaans ontken” (3196).

Ek hou van die term “oer-Afrikaners” wat Afrikaners terugdateer tot Jan van Riebeeck se tyd (203) en dus verder terug as Hendrik Biebouw (209), maar Botma noem dit ‘n “geromantiseerde weergawe”(313). Hy suggereer dat die begrip Afrikaner ‘n meer onlangse (en dus minder belangrike) “kunsmatige konstruk” (307) is wat nie verder teruggaan as die Groot Trek of selfs die Anglo-Boere-oorlog (ABO) nie. Botma plaas “ras” tussen aanhalingstekens (491), sodat dit volgens hom seker ook ‘n kunsmatige konstruk is. In die sosiale wetenskappe het dit gewoonte geword om werklikhede waarvan jy nie hou nie as konstrukte af te maak. In hierdie konteks word ook graag van “mites” gepraat. Botma verwys bv na “die apartheidsmite” (726) terwyl apartheid ‘n werklikheid was. Die “slagoffers” van apartheid kan nooit genoeg kla oor die “pyn” wat hulle aangedoen is nie. Botma assosieer apartheid met “banaliteite” (732), “stigma” (799), “gruwelike konsekwensies” (867) en “ontmenslikende gruwels” (824), wat impliseer dat apartheid nie bloot ‘n mite was nie.

Soos “ras” word “beskawing” (1981) en “volkswaardes” (2066) tussen aanhalingstekens geplaas omdat Botma voorbehoude daaroor het, bv “dat veral die Afrikaners voorgestel is as die groep wat ‘die beskawing na Afrika gebring het en die land getem het'” (2262). Die KKNK word ‘n “kerk- of boerebasaar” genoem (2410). Dinge wat vir Afrikaners “volksvreemd” aandoen (2320, 2615), vind heel moontlik guns in Botma se oë. Bok van Blerk se De la Rey-liedjie word as “‘n musikale soort laertrek” beskryf (2491). “Die ‘opbloei’ van etniese nasionalisme rondom ‘De la Rey’ [het] omtrent so lank geduur as wat ‘n popdeuntjie gewoonlik boaan die treffersparade bly” (2526). Rugby word beskryf as “een van die kultuurgoedere van die Afrikaner” (2620). Die aanhalings in hierdie paragraaf spreek boekdele oor Botma se negatiewe gesindheid jeens Afrikaners.

Botma hou nie van die ABO-benaming nie, myns insiens onder meer omdat hy nie van Boere/Afrikaners hou nie. Soos dit polities byderwetses betaam, gebruik hy ‘n meer inklusiewe benaming: “Sommige historici het begin verwys na die ‘Suid-Afrikaanse Oorlog’ om aan te dui dat nie net Boere en Britte daarby betrek is nie, maar alle inwoners van Suider-Afrika. Laasgenoemde is dus feitelik en polities korrek, hoewel sommige Afrikaners nie daarvan hou dat die Boere dan nie meer sentraal in die naam staan nie” (480). Daardie “sommige” is dieselfde soort mense as dié waarna verwys word toe die NG Kerk in 1857 besluit het dat weens”die swakheid van sommige” rassesegregasie in sy kerke toelaatbaar is (1653, 3236) – maar rasseskeiding is toe nie verpligtend gemaak soos linkse aktiviste graag te kenne gee nie.

“Sommige waarnemers meen dat die uitgerekte weerstand van die bittereinders onder die Boere in die Suid-Afrikaanse Oorlog die kiem [!] geplant het vir die latere ontwaking van Afrikanernasionalisme” (516). Leopold Scholtz “huldig die siening dat [hier]die oorlog ten grondslag lê aan die ‘keuse om ‘n volk te wees'” (522). NP van Wyk Louw het geskryf as “ons nie geveg het nie, sou die Afrikaanse volksgevoel van slapheid en feitlik van skaamte gesterf het, want wie behoort dan graag tot ‘n volk wat sy nek buig as dit nuttig is om nederig te wees” (529). Die woord “nederig” is sedertdien met “versoenend” vervang. In 1990/94 het die blankes/Afrikaners die stryd sonder slag of stoot verloor, maar die slapheid en skaamte kom die groepie Afrikaanssprekende onderhandelaars toe en nie die Afrikanervolk nie. Botma erken: Die “NP-onderhandelaars [het] oor kernbeleidskwessies, soos byvoorbeeld die plek en rol van Afrikaans en selfbeskikking vir die Afrikaner, die knie gebuig in latere onderhandelings met die ANC om ‘n nuwe grondwet te skryf” (1068).

Leopold Scholtz identifiseer “‘n aantal ‘kruispaaie’ of ‘Afrikanerkeuses’ in die 19de en 20ste eeu, om onder meer die volgende ‘probleem’ te ondersoek: ‘Het die moderne Afrikaner[s] dit in hulle om hulle eweneens nie by die nuwe werklikheid van die verlore heerskappy neer te lê nie en dit binne die praktiese beperkings in ‘n herwonne toekoms te omskep” (295). Ek het dit sekerlik in my en ek hoop dat baie ander Afrikaners dit ook in hulle het. Scholtz se “kruispaaie” het te make met “‘n keuse om tot stand te kom (om met ander woorde ‘n volk te word); en dan vir oorlewing te kies; om vir Afrikaans te kies; en vir die radikalisering van Afrikanernasionalisme; … en laastens, die keuse vir hervorming” (301). Myns insiens gaan dit vir Afrikaners nie soseer om ‘n volk te word nie as om hulle status as volk te herbevestig, om Afrikanernasionalisme in groter mate te heraktiveer en om die soort hervorming of transformasie (ook “dekolonisering” en “Afrikanisering” genoem – 1019) wat van buite af aan ons opgedring word, met beslistheid te verwerp.

“Die Britse regering se beleid van verengelsing ná die [ABO], asook ‘ekonomiese ellende’, het nasionalisme onder Afrikaners laat opleef” (529). Dit is nou weer sulke tyd. Vandaar my versugting dat Afrikanernasionalisme hergeaktiveer moet word. Ons “dubbele bestaanskrisis van staatsverval … en tweedeklasburgerskap” (542) is onvolhoubaar en sekerlik onaanvaarbaar. Botma hou egter nie van Scholtz se veronderstelling dat Afrikaners keuses het nie. “In die breë verskaf die ‘kruispaaie’ … ‘n goeie vertrekpunt … hoewel ‘n mens tog ongemaklik voel met die implikasie dat ‘keuses’ ‘n groot mate van beheer suggereer” (301). Hiermee gee Botma heel moontlik te kenne dat Afrikaners apaties moet gaan lê, dus moet berus in die onverkwiklike situasie waarin Afrikaners hulle deesdae sonder hulle toedoen en heeltemal onverdiend bevind.

Die vlakheid van Botma se kennis blyk uit die volgende. Hy haal uit ‘n 2008-bron aan waarvolgens Afrikaners “‘n verbeelde gemeenskap” is (325). “Die idee dat nasies of volke ‘verbeel’ word, beteken uiteraard nie dat dit onwerklik is nie, maar laat beslis die deur oop vir verskillende ‘verbeeldings'” (325). Hy het klaarblyklik nie nagegaan vanwaar die frase “verbeelde gemeenskap” kom nie. Dit verwys na Benedict Anderson se boek, Imagined communities (1983), waaroor ek voorheen geskryf het: “Imagined communities verwys bloot na die feit dat daar so baie individue in ‘n nasie is dat ‘n lid slegs ‘n beperkte getal van hulle persoonlik kan ken en hy van die res min, indien enigiets, weet. Indirekte inligting en verbeelding is nodig om ‘n voorstelling van ‘n nasie in sy geheel te maak” (Praag 10.02.2018). Die Afrikanerdom is daarvolgens nie in groter mate as ander ‘n verbeelde gemeenskap nie, maar dit is blykbaar wat Botma insinueer.

Die woordkeuse in die volgende drie aanhalings toon myns insiens dat Botma eerder negatief as positief teenoor die Afrikanerdom ingestel is. “Hoewel sommige 21ste-eeuse Afrikaners seker nog oor motiewe en simboliek van die Groot Trek opgewonde kan raak, het dit moontlik al heelwat trefkrag verloor in vergelyking met vorige generasies” (336, ook 449). “Die skimme van dié twee state [die Boere-republieke, ZAR en OVS] het in die volksgeheue verstar geraak as amper iets heiligs” (354). “Een van die sentrale Groot Trek-bakens in die vorming van Afrikanernasionalisme was die mistifisering van die gebeure op 16 Desember 1838 [die Slag van Bloedrivier]” (354).

Botma haal JD Froneman soos volg (goedkeurend) aan: Geloftedag as die Afrikaner “se strewe om as geroepe volk (indien dan nie uitverkore volk) ‘n staanplek, liefs afsonderlik, te kan inneem. Kortom, Geloftedag en die apartheidsideologie was/is deel van dieselfde paradigma” (366). In werklikheid was die Slag van Bloedrivier van Boerekant ‘n defensiewe handeling en die dankbare herdenking daarvan kan kwalik direk in verband met die omvattende regeringsbeleid van die Nasionale Party, waarmee daar 110 jaar later begin is, gebring word.

Gustav Preller het glo die Groot Trek “gepopulariseer” en “die geskiedenis gesuiwer en mites geskep wat Afrikanernasionalisme dekades lank beïnvloed het” (366). In soverre dit moontlik waar is, kan teëgewerp word dat die ANC tans in groter mate mites skep en die geskiedenis probeer herskryf op grond van sý geskiedenis; ‘n geskiedenis wat in werklikheid in baie opsigte skandalig gewelddadig en hoogs oneties en onmenslik is. Botma vind dit blykbaar wys dat die Nasionale Party-leiding met terroriste onderhandel het wat geweld in ‘n mondelinge belofte opgeskort maar nogtans onverpoosd daarmee voortgegaan het, want hy skryf: Lede van die NP se US-studentetak het “soos papegaaie die slagspreuk herhaal dat daar slegs met die ANC onderhandel kan word indien die organisasie ‘geweld afsweer'”(1037).

Daar word deesdae gekraai (bv deur Jonathan Jansen) oor die swartes as wenners en die blankes, veral Afrikaners, as verloorders in 1994. Maar die Boere mag deesdae nie meer as die wenners en die swartes, veral Zoeloes, as die verloorders by Bloedrivier uitgebeeld word nie. Botma hou klaarblyklik van Scholtz se polities byderwetse benadering van Geloftedagvierings en haal hom soos volg aan: “As ons die dag sien as ‘n viering van die Voortrekkers se militêre oorwinning oor die heidense en barbaarse Zoeloes, het dit geen plek meer nie. As dit gevier word as ‘n dag van verootmoediging voor God, as ‘n versoeningsdag, soos elke Sondag – dít maak sin” (429). Maar dít is ‘n vervalsing van die 1838-werklikheid asook die waarheid, want daar was toe en vir lank daarna geen sprake van versoening nie.

Die skeiding van skape en bokke word soos volg verwoord: “Die meer politiek korrekte ‘verligtes’ wat ‘n beheerbare mate van openheid, vernuwing en inklusiwiteit voorstaan, en die ‘verkramptes’ wat veel meer klem lê op ‘die volkseie’, en die geneigdheid tot afskeiding vertoon” (449). Direk hierna verwys Botma na “die ekstremistiese Boeremag [wat] ‘n staatsgreep beplan het” (449). Die betrokkenes is tot tronkstraf gevonnis. “Daarmee is ‘n reaksionêre element wat uit ‘n geromantiseerde weergawe van die Afrikanerverlede put om selfbeskikking met geweld af te dwing, voorlopig geneutraliseer. Die vraag is of ander Afrikaners, wat dikwels dieselfde mobiliserende retoriek gebruik, dalk in die toekoms geradikaliseer gaan word” (455).

Let op die aangepaste toepaslikheid in die hede van wat Die Burger in 1948 ná die Nasionale Party se verkiesingsoorwinning in ‘n hoofartikel gepubliseer het: “Hoe tuis voel ‘n mens hom nie weer in sy vaderland nie! … So was dit nie in die afgelope jare nie. Die nasionaalvoelende Afrikaner … het hom onwelkom, selfs onveilig in die land van sy vadere gevoel … Hy het hom dikwels ‘n onterfde gevoel, ‘n vreemdeling wie se erfenis in ander hande oorgegaan het” (817). Wat Afrikaners betref het die geskiedenis van vóór 1948 hom ná 1994 herhaal.

Botma maak hom weer (opsetlik) aan ‘n wanvertolking skuldig wanneer hy opmerk dat CJ Langenhoven se betiteling van Afrikaans as ‘n “witmanstaal” tot Langenhoven se “skande en skade” strek (1240). Wat Langenhoven gesê het, is dat Afrikaans “die enigste witmanstaal [is] wat nie onmiddellik oor die see kom nie” (JC Kannemeyer, Langenhoven: ‘n Lewe, Kaapstad: Tafelberg, 1995, p 269). Langenhoven se stelling is feitelik korrek. Anders as bv Engels het Afrikaans ‘n wesenlike plaaslik verworwe komponent. Langenhoven het nie gesê Afrikaans is uitsluitlik ‘n witmanstaal nie. Botma se sug na inklusiwiteit bring mee dat hy verkeerdelik “skande en skade” aan Langenhoven toedig.

In die 1860’s het die Afrikaners nog nie taalgewys in verset gekom nie omdat hulle (soos tans) “geïndoktrineer is om aan Engels as wêreldtaal die eerste plek te gee” (1306). Botma verwys na hoofregter lord JH de Villiers wat in 1876 voorsien het dat Engels die (enigste) toekomstige landstaal sal wees (1282). Hiervolgens het Wim de Villiers se duidelike voorkeur vir Engels historiese wortels in sy vangenoot. Volgens Scholtz “kan Afrikaans binne enkele dekades terug wees waar hy ‘n eeu gelede was – ‘n kombuistaal wat slegs tuis in die familiekring gepraat word, en dan boonop deurspek met geradbraakte half-Engels” (1605).

Maar Scholtz en al die lede van die Taalkommissie van die Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns, asook die WAT-redaksie en Afrikaanstaalkundiges en -letterkundiges is medeverantwoordelik vir hierdie situasie omdat die boodnodige veldtog vir Afrikaanstaalsuiwerheid nie gevoer word nie omdat polities byderwets geoordeel word dat bruin mense, glo die meerderheid Afrikaanssprekers, nie aanstoot gegee mag word nie. Nog minder is Scholtz en diesulkes bereid om Kaaps as brouseltaal openlik te veroordeel terwyl Kaaps die toekoms van ordentlike Afrikaans in erge mate beduiwel. Afrikaans kan reeds tereg beskryf word as die “afgeskaalde, gemarginaliseerde kleinood van ‘n minderheidsgroep” (1617).

“Met talle skrywers, digters en liedjiesmakers wat ‘vere’ voel vir die puriste, is Afrikaans [volgens F de Vries] ‘weer terug waar dit aan die begin van die 20ste eeu deur die nasionaliste agtergelaat is: ‘n lewende, tegemoetkomende kreools, wat uitermate grof sowel as verbysterend poëties kan wees'” (1624). Linkse aktiviste sal volhard met die valse aantyging dat Afrikaans ‘n kreoolse taal is. Volgens een verduideliking kan kreools “die vermenging van meer as een taal” beteken (HAT). Daarvolgens is Kaaps as brouseltaal kreools maar nie Standaardafrikaans nie.

Ek vind dit interessant dat die radioprogram wat tot 1985 Só praat die Boere geheet het en daarna Die taal wat ons praat (2244) deesdae Die tale wat ons praat (Sondagoggende na die 11-uur nuusbulletin op RSG) genoem word, waarskynlik veral weens die polities byderwetse koestering van Kaaps naas Afrikaans. Botma beweer dat bruin mense, “behalwe velkleur, so duidelik ‘n natuurlike deel van die taal- en kultuurgroep” van blanke Afrikaanssprekendes is (2787). “Dit is hierdie bruin Afrikaners wat geleerde taalstryders so graag naderhark om hul saak vir die behoud van Afrikaans by skole en universiteite te sterk” (2794). My standpunt is dat pleks van bruines in die taalstryd te betrek, Afrikaners eerder daarop moet aandring dat onderrig deur die medium van Afrikaans in skole en aan universiteite ten bate van Afrikaners aangebied moet word. Afrikaners is die lojaalste ondersteuners van Afrikaans en hulle het meer as enige ander groep tot die totstandkoming en uitbouing van Afrikaanse skole en universiteite bygedra. Om Afrikaner- en bruin kultuur ongekwalifiseerd eenders te verklaar, hou nie steek nie. Afrikaans is die kern van Afrikanerkultuur terwyl dit hoogs opsioneel in die kultuur van veral ontwikkelde bruin mense is.

Botma gee ‘n duidelike aanduiding van sy linkse politieke simpatie wanneer hy skryf: “Die woord ‘Orania’ [het] in die algemene omgang, en dit sluit ‘gematigde’ Afrikaanse kringe in, min of meer sinoniem geword … met onverdraagsame, bekrompe wit rassiste wat hul rug gedraai het na ‘versoening’ met swart mense” (1466). Botma sal nie beswaar opper teen baie swartes se onwilligheid tot versoening nie; nog minder sal hy openlik erken dat swartes rassiste kan wees. Maar Afrikaans het glo “rassistiese bagasie” (1472). Die Burger het dit verwelkom dat “kwetsende woorde” uit die 8ste uitgawe van die Afrikaanse woordelys en spelreëls (1991) verwyder is (1472). Sedert 1994 doen die Woordeboek van die Afrikaanse Taal (WAT) dieselfde (JC Steyn, Ons gaan ‘n taal maak, Centurion: Kraal Uitgewers, 2014, p 469). Onlangs het die hoofredakteur van die WAT, Willem Botha, op LitNet (28 Februarie) doelbewus valslik beweer: Die WAT “is ‘n omvattende Afrikaanse verklarende woordeboek wat Afrikaans in sy volle [!] omvang vaslê.” Ek het toe gereageer deur die aandag daarop te vestig dat die WAT polities byderwets gekuis word. LitNet het geweier om my reaksie te publiseer.

“Terwyl NP-ministers kort na 2 Februarie 1990 verklaar het dat die status van Afrikaans ‘ononderhandelbaar’ is, het gesiene Afrikaanse skrywers en letterkundiges soos André P Brink, Antjie Krog en Charles Malan verklaar dat hulle vrede daarmee gemaak het, en in sommige gevalle dit eintlik verkies en verwelkom dat Afrikaans sy amptelike status in ‘n nuwe bedeling verloor” (1490). “Tydens die eerste Kodesa-sitting in 1991 om ‘n onderhandelde skikking te bewerkstellig, het dit gou duidelik geword dat Engels die lingua franca in die nuwe Suid-Afrika gaan wees” (1496). Ton Vosloo se “vergesig van ‘n nuwe verenigde Afrikaanse nasie, indien die taal van sy ideologiese borsrok bevry en Afrikaanse skole vir bruin sprekers oopgestel word, is (nog) nie in die praktyk bewaarheid nie [?]” (1532). “Met dié dat Afrikaanse universiteite se dae blyk getel te wees, maar Afrikaanse skrywers floreer, is Afrikaans se toekoms dus tans in die weegskaal. Die feit dat dit grootliks in naam ‘n amptelike taal is, wek ook kommer, hoewel die Grondwet as rugsteun dien vir toekomstige mobiliseringsaksies om en in Afrikaans” (1630). In werklikheid is daar in die Grondwet geen rugsteun waarop peil getrek kan word nie, want die immer groeiende swart meerderheid kan al die bepalings daarin na willekeur verander. Hoe lou Botma oor Afrikaans voel, blyk aan die einde van die afdeling oor taal waar hy gewag maak “van die mate van [eerder: uitermatige/buitensporige] miskenning van die taal in die konteks van groeiende (swart) Afrika-nasionalisme” (1634).

Soos van Botma verwag kan word, word Steve Hofmeyr gestriem. Daar word verwys na Hofmeyr se “gewelddadige, onbeskaafde gedrag” (2405) en dat hy ‘n “middeljarige … selfaangestelde politieke kampvegter geword” het (2417). “Buiten uitdagende uitsprake oor Afrikaneroorlewing en -selfbeskikking, dikwels na aanleiding van plaasmoorde, het Hofmeyr ook aandag getrek omdat hy die gestigmatiseerde ‘Die Stem’, volkslied van apartheid-Suid-Afrika, ter afsluiting van sy konserte gesing het. Aanhangers het telkens emosioneel goedkeurend gereageer en hom in die openbaar verdedig teen aanklagte van opstoking en rassisme. Hofmeyr het ook dikwels betrokke geraak by bewegings om die saak van Afrikaners te bevorder, of om protes aan te teken teen gebeure soos die straatnaamsveranderings in Pretoria en die beskadiging en dreigemente van verwydering van sommige standbeelde van Afrikanerhelde soos Paul Kruger” (2423).

Dan Roodt se naam verskyn op die voorkant van die boek. Hy word ‘n “uitgesproke regse kritikus” genoem (1221). Hy het destyds ‘n webdomein in die naam van Max du Preez geregistreer. In ‘n hofuitspraak is hy gelas om dit aan Du Preez te gee omdat Roodt dit glo gebruik het om ‘n “smeerveldtog” teen Du Preez te voer (1228). “Twee kampvegters vir minderheidsregte, die joernalis en skrywer ZB du Toit en die aktivis Dan Roodt, [het] tot die openbare debatte bygedra” (1545). Roodt het “as regse aktivis ontpop deur [in 2000] die pro-Afrikaanse aksiegroep Praag te stig. In dié hoedanigheid was hy dikwels by omstrede aksies en polemieke betrokke” (1551). Tydens die apartheidsera is twee boeke van Roodt verbied (2162). Botma verwys in hierdie konteks (sinies) na “besorgdheid oor die lesende volk se sedes” (2181).

In 2005 het mense soos Max du Preez, Marlene van Niekerk en Michiel Heyns beswaar geopper omdat Roodt uitgenooi is om by die Woordfees op Stellenbosch op te tree. Hulle het gedreig om die fees te boikot (2428). “Roodt is beskuldig van ‘haatspraak’ en ‘rassisme’ en as [‘n] ‘gevaarlike en berugte’ skrywer beskryf” (2434). Tot haar eer het Dorothea van Zyl, die organiseerder van die fees, geweier om die uitnodiging terug te trek omdat Roodt “as ‘n skrywer en nie as ‘n aktivis nie” uitgenooi is. Volgens haar was die Woordfees nie bereid om as “sensor” op te tree nie en het sy ‘n universiteit tereg beskryf as ‘n “ruimte waar alle stemme gehoor kan word” (2434). Die waarheid is dat die US sedert 2005 demografies al hoe meer divers geword het wat studente en personeel betref maar dat ‘n diversiteit van idees nie deur die universiteitsbestuur aangemoedig of geduld word nie; eerder die teenoorgestelde. Wim de Villiers vereis dat almal op die kampus so entoesiasties soos hy oor transformasie moet wees. Transformasie gaan wesenlik om verswarting en dus verengelsing. Hoewel die Woordfees ideologies moontlik minder eng en voorskriftelik as die US is, word daar nie aan regses ‘n platform gebied nie.

In 2006 het Roodt “gebelgd” gevra “wie en wat [Koos] Kombuis is dat hy ‘hom kan aanmatig om sy uittrede uit die volk aan te kondig'” (2567). “‘n Insiggewende polemiek het in 2013 tussen twee Afrikaanse skrywers, Dan Roodt en Riana Scheepers, uitgebreek nadat laasgenoemde se ouers op hul plaas aangeval en aangerand is. Scheepers het agterna op Facebook verklaar haar ouers ‘was nie twee rassiste wat in ‘n wit toring gesit het nie’. Roodt, voorsitter van Praag, het in sy reaksie geskryf: ‘By implikasie sê jy egter dat “wit rassiste” verdien om aangeval te word, want jou ouers is dan nie sulke mense nie. Is dit korrek?’ Scheepers het daarop sy ‘insinuasies’ met ‘minagting’ verwerp. Sy het bevestig dat die aanval op haar ouers nie ‘n rassistiese insident was nie, maar ‘n ‘veragtelike kriminele daad’. Roodt het toe geskryf: ‘Indien dit slegs ‘n “veragtelike kriminele daad” was … waarom het jy jou verplig gevoel om aan die wêreld te vertel dat jou ouers “nie wit rassiste” is nie? Daarmee het jy tog self ‘n rassekleur aan die misdaad gegee'” (3099).

Botma lewer die volgende kommentaar: “Dié interaksie illustreer die ingewikkelde debat en dikwels onuitgesproke onderliggende emosies wat met plaasaanvalle gepaardgaan. Terwyl sommige Afrikanergroepe aangevoer het dat die aanvalle rasgemotiveer is en die stelselmatige uitmoor van wit boere behels het, het andersdenkendes, op grond van navorsing, verklaar dat dit meestal deel is van ‘normale’ misdadigheid in die land, en dat baie swart mense ook sagte teikens en gereelde slagoffers is” (3106). Botma skaar hom klaarblyklik aan die kant van hierdie navorsing.

Voorts word die mening genoem “dat daar dalk ‘n gebrek aam dringendheid by die regering is oor plaasaanvalle” (3119). Ook: “Die swartes wil die Afrikanerboer se grond vat” (3119) en “dat ‘n ‘eie vaderland’ vir Afrikaners die enigste oplossing vir plaasmoorde is” (3126). “Volgens die historikus JC Steyn in 2014 is sowat 2 000 boere sedert 1994 vermoor. Plaasmoorde is ‘n ‘teer saak’ vir baie Afrikaners, onder meer omdat ‘boere ‘n kardinale rol in die Afrikanergeskiedenis en -identiteitsvorming’ gespeel het. Die boer verskyn as ‘baanbreker’ in narratiewe, of as ‘heldhaftige vryheidsvegter teen die Britse Ryk’, en dan weer as ‘hardwerkende landbouer wat ‘n eenvoudige produktiewe bestaan maak, gewortel in ‘n treffende Afrikalandskap’, aldus Steyn” (3126).

Dan kom die ware Botma, wat hom aanvanklik polities probeer inhou het, aan die woord: “Wat hierdie geromantiseerde beeld egter buite rekening laat, is die koloniale en apartheidgeskiedenis van die gewelddadige inpalming van die land, dikwels ten koste van swart inwoners, en die skreiende ongelykhede wat daaruit voortgevloei het. Om die Afrikaner in idilliese isolasie op sy boereplaas te sien, is om met oogklappe na die werklikheid te kyk. Wat wel blyk uit die voortdurende polemiek oor plaasmoorde is dat dit terugverwys na ‘n deurlopende tema in die geskiedenis van Afrikaner-identiteitsvorming: die kwessie van die vrees vir uitdelging deur die ‘swartes'” (3133). In die laaste hoofstuk verwys hy na “die werklike of gewaande [!] stryd om oorlewing van die ‘volk’ en taal” (3145). Botma gee geen aanduiding dat hy plaasmoorde veroordeel nie; net so min as wat hy die afskaling van Afrikaans aan die US betreur. Hy is ‘n blanke Afrikaanse, ‘n Afrikaanssprekende Suid-Afrikaner, ‘n Afrikaan en heimlik seker ook ‘n wêreldburger, maar nie ‘n Afrikaner nie.

Botma het meer trek vir Nelson Mandela as vir bv Steve Hofmeyr en Dan Roodt. “Met die Wêreldbekertoernooi in 1995 het die charismatiese Nelson Mandela ná die dramatiese eindstryd die kroon gespan op sy meesterlike pogings om die geleentheid vir oorhoofse politieke doeleindes te gebruik” (2757). Dit is mooier woorde as wat Botma vir Afrikaners het.

Leon Lemmer: Jaap Steyn se ‘Afrikanerjoernaal’

Teen die einde van verlede jaar het daar ‘n uitsonderlike publikasie verskyn, JC Steyn se Afrikanerjoernaal: ‘n Vervolgverhaal in 365 episodes (Pretoria: FAK, 2016, 414p, R297). Die boek is, soos in die geval van Steyn se vorige werk, Ons gaan ‘n taal maak (2014), op dik glanspapier gedruk, wat die boek swaar maak, maar die formaat is kleiner en die boek is gevolglik makliker hanteerbaar. Soos dit deesdae met monografieë oor Afrikaans gaan, sou hierdie werk nie sonder subsidies van die Verwoerd Trust, die SA Akademie vir Wetenskap en Kuns en die Hiemstra Trust verskyn het nie.

Die teks bestaan uit 365 inskrywings, een vir elke dag van die jaar. ‘n Mens sou hulle soos Uit die beek kon lees, ‘n stukkie ter stigting per dag. Ek het ‘n maand se inskrywings op ‘n slag gelees omdat elke maand ‘n onderwerp het wat aan die begin aangekondig word. Die volgorde is min of meer chronologies. Die fokus is op “die hartroerende en meesleurende storie” (p 17) van Afrikaners en Afrikaans in historiese konteks. Aan die begin van elke hoofstuk of maand is daar swart en wit foto’s. Aan die einde van die teks is daar ‘n foto van Nelson Mandela as president met sy adjunkpresidente, Thabo Mbeki en FW de Klerk, wat by die lesers tuisbring in watter troostelose situasie ons ons sedert 1994 bevind. Die boek word met ‘n bibliografie en ‘n onbevredigende (bv hoogs onvolledige) naam- en saakregister afgesluit.

Daar is sekerlik baie min mense soos Jaap Steyn wat die deursettingsvermoë, toewyding en liefde vir Afrikaners en Afrikaans het om ‘n projek soos hierdie aan te pak en só suksesvol deur te voer. Die “dagstukkies” is aanvanklik vir publikasie op die FAK-webwerf geskryf. Dit is ook hier op die PRAAG-webblad beskikbaar. Daarna is besluit om hulle in boekvorm te publiseer. Die bladspieëls sou esteties meer bevredigend gewees het as die teks aangepas is sodat elke inskrywing op ‘n enkele aparte bladsy kon verskyn. Maar dit is ‘n onderhoudende teks wat die moeite werd is om van voor tot agter te lees. Die boek word tereg “‘n eietydse erfenisskat” genoem (17).

Ek vestig vervolgens die aandag op ‘n aantal van die sake wat in die boek geopper word. Ten einde die lengte van my teks te beperk, veronderstel ek dat lesers ‘n mate van kennis oor ons geskiedenis het. Let veral op hoe lank voor 1948 en hoe dikwels skeiding as dié oplossing vir die rassevraagstuk voorgehou is en hoe baie kere gewaarsku is dat die afskaffing van apartheid tot die ondergang van die blankes kan lei.

In die eerste hoofstuk val dit op hoe onbetroubaar Herry en sy mede-Khoi was en hoe onlonend die Kaapse halfwegstasie aanvanklik vir die HOIK was. ‘n Klein groepie Europeërs het in uiters moeilike omstandighede pionierswerk verrig, waarvoor daar deesdae glad te min waardering in veral nie-Westerse geledere is. As daar maar in 1717 ag geslaan is op Dominique de Chavonnes se ernstige pleidooi vir eerder wit immigrante as swart slawe (42-43) sou die blankes vandag demografies in ‘n gunstiger situasie gewees het. “Khoi-Afrikaans het in die 18de eeu ‘n moedertaal van die Khoi geword. Hierdie taal het anders gelyk as die [blanke] veeboere se taal wat nie die Khoi-onderbou gehad het nie” (49).

Na aanleiding van HW Claassens se boek, Die geskiedenis van Boerekos 1652-1806, skryf Steyn:

“Dit is ‘n fabel dat dit eintlik die Oosterse slawe was wat die Kapenaars geleer het om kos met speserye voor te berei … Die slawe was nie ‘n homogene groep nie. Hulle het uit armoedige streke gekom en vir baie was kook met speserye onbekend. Van die geregte wat aan die slawe toegedig is, soos bobotie, was nie ‘n Oosterse dis nie. Wat wel by die slawe ontstaan het, is die Oosterse name soos kerrie, bladjang, sambal en sosaties. Dié woorde is egter gebruik vir ander kosse as dié uit die slawe se lande van herkoms” (53).

Die revolusionêre gees in Europese lande, bv Frankryk, het teen die einde van die 18de eeu ook aan die Kaap weerklank gevind, bv “dat die volk die reg besit om sy owerheid self aan te wys en hom desnoods weer van sy mag te onthef as omstandighede dit noodsaak” (61). “In 1776 het die Britse kolonies in Noord-Amerika hulle vry van die Britse gesag verklaar en ‘n oorlog teen Engeland begin. Frankryk het in 1779 ‘n bondgenoot van die Amerikaanse kolonies geword” (62). “Die grensboere het waarskynlik geredeneer dat as ander volke die reg het om van onpopulêre regerings ontslae te raak soos in Frankryk gebeur het [1789], ook hulle daardie reg het” (65). Dit lyk nie asof die plaaslike blankes en veral die Afrikaners in 2017 steeds in beduidende en realistiese mate hierdie elementêre reg behou het nie.

“Wit veeboere het gekla omdat swartes hul vee laat wei op grond wat hulle in besit geneem het. Goewerneur Joachim van Plettenberg, wat in 1778 op sy reis deur die kolonie by die oosgrens aangekom het, het gemeen om die moeilikheid uit die weg te ruim deur ‘n duidelike grens tussen die twee groepe vas te stel. Hy was die eerste bewindhebber wat gebiedskeiding gesien het as oplossing vir wrywing tussen wit en swart. Die swartes wou egter nie die gebied wes van die Visrivier verlaat nie. In 1779 het Xhosas veewagters van die boere vermoor en troppe beeste geroof” (64). Voorvalle soos hierdie het aan die grensboere getoon dat Jean-Jacques Rousseau (1712-1778) se idee van die “edele barbaar” nie (algemeen) geldig was nie (65). Rassesegregasie kan onteenseglik ‘n manier wees om rassekonflik te verminder. Insgelyks kan gedwonge rasse-integrasie ongetwyfeld ‘n manier wees om rasseharmonie te versteur.

Volgens John Barrow, wie se boek, Travels into the interior of South Africa, in 1801 en 1804 in twee dele verskyn het, “was die Afrikaners almal lui, dom, onsedelik, wreed, oneerlik en lafhartig … Sy negatiewe bewerings is weerlê deur twee ander Europese reisigers, MHK Lichtenstein en WBE Paravicini di Capelli. Baie Afrikaners het in die 20ste eeu van die vorige eeu gepraat as die ‘eeu van onreg’ van die Britte teen die Afrikaners. Met Barrow begin die groot Britse lasterkampanje teen die Afrikaner wat tot in die 20ste eeu voortgesit is” (68).

Na die eerste Britse besetting in 1795 het lady Anne Barnard (1750-1825, aan die Kaap 1797-1802) “help verseker dat die sosiale lewe van die Afrikaner, wat voorheen sterk onder Franse invloed gestaan het, ‘n Engelse karakter kry. Lady Anne het in 1798 met genoegdoening geskryf dat die Engelse offisiere ‘at a great rate’ trou met die ‘Dutch vrows’. Tog was daar ook ander Engelse wat die ‘Dutch’ met minagting behandel het, meld sy in ‘n brief in 1797. Volgens ‘n memorandum wat in 1801 opgestel is, was daar vier groepe Afrikaners. Hulle was die Britsgesindes of ‘Anglomanne’, ten tweede die aanhangers van die Huis van Oranje [prins Willem V van Oranje het van Nederland na Engeland gevlug], wat met die Britsgesindes saamgewerk het, maar nie hul landgenote vervolg het nie, in die derde plek die ‘gemodereerde partij’ wat aan Nederland getrou wou bly en ongetwyfeld die meerderheid Afrikaners omvat het, en ten slotte ‘n groep wat onder die invloed van die heersende Franse revolusionêre denkbeelde was” (70-71). Frankryk was toe in beheer van ‘n deel van Nederland.

Die Graaff-Reinetters het hulle teen die Britse bewind verset en wou nie ‘n eed van getrouheid aan die Britse koning afê nie. Hulle het gehoop dat hulle hulp van die Nederlandse Bataafse Republiek sou kry (70, 71) en “planne beraam om in die naam van ‘Het Algemeen Volkstem’ ‘de Colonie weer tot sig te neemen'” (71). “Die skip wat hulp sou bring, Het Haasje, is in Saldanhabaai deur die Engelse gevang en die troepe moes hulle oorgee” (70). In 1802 is die vrede van Amiens gesluit, wat bepaal het “dat die Kaap teruggaan na ‘die Bataafse Republiek'” (73).

Reeds in 1707 het Hendrik Biebouw in Stellenbosch gesê: “Ik … ben een Africaander” (39). “Die Kompanjie het gemeen dat ‘n [druk]pers aan die Kaap ‘n instrument van revolusie kon word … Johannes Henricus Redelinghuijs (1756-1802) … het homself ‘n ‘Afrikaan’ genoem en die Kaap as sy ‘vaderland’ beskou … In Nederlandse koerante het hy die Kapenaars teen die Engelse gewaarsku en ‘n beroep op hulle gedoen om deur middel van ‘n revolusie ‘n volksregering tot stand te bring” (72).

Op 23 Desember 1802 het kommissaris-generaal Jacob Abraham de Mist en generaal Jan Willem Janssens as amptenare van die Bataafse Republiek in Kaapstad aangekom. “Op 31 Desember het die Britse goewerneur, genl-maj F Dundas, ‘n proklamasie uitgevaardig dat almal wat die eed van trou aan die Britse koning afgelê het, daarvan ontslaan sou wees” (73). “Nadat Janssens met die vraagstukke aan die grens kennis gemaak het, het hy besef dat die verhouding tussen wit en swart kon baat vind by die beperking van kontak tussen die twee groepe. Hy het bepaal dat geen wit mens ‘n swarte in sy diens mag neem nie, onder meer omdat verskille tussen individue tot algemene twiste kon lei. Janssens het ‘n klein klompie soldate onder kapt L Alberti by Algoabaai gelaat om die vrede aan die grens te probeer handhaaf. Alberti het later in ‘n boek geskryf dat daar twee grondbeginsels vir rus en welvaart is: dat die swartes binne hulle grense bly en dat alle omgang tussen wit en swart mense beëindig moes word” (74).

Na Janssens se terugkeer na Kaapstad het De Mist “eers noord- en daarna ooswaarts gereis. Op die reis kon De Mist tot ander insigte oor die Kaapse samelewing kom. Sowel De Mist as Janssens was voorheen sterk onder die invloed van die leerstellings van Rousseau oor die ‘edele barbaar’. De Mist het toegegee dat hy te maklik geglo het aan John Barrow en die Fransman L Degrandpére wat die grensboere so ongunstig beskryf het. Toe De Mist in 1803 self die toestand aan die grens kon waarneem, het hy geskryf hy kon nooit vermoed dat skrywers soos dié twee ‘enkel uit nationale nijd’ soveel lasterlike onwaarhede kon verkondig nie” (74).

In 1803 het die oorlog tussen Engeland en Frankryk (en dus ook sy bondgenoot die Bataafse Republiek) weer uitgebreek. In 1806 het die tweede Britse besetting van die Kaap begin (79). “Hoewel die Afrikaanstaliges die een of ander vorm van Afrikaans gepraat het, was hul kultuurtaal Nederlands of Hollands, soos dit indertyd genoem is. ‘n Soort ‘diglossie’ het bestaan – die volk het een taal [proto-Afrikaans] gebruik as omgangstaal, dus vir ‘lae funksies’, en ‘n verwante taalvorm [Hollands] as kultuurtaal, vir ‘hoë funksies’ soos die onderwys en die godsdiens” (80).

Vroeg in die 19de eeu het reste van Khoi-stamme, bekend as die Oorlams, die huidige Namibië binnegetrek. “Hul trek was deel van ‘n algemene beweging van die Khoi om so ver moontlik van die wit mense af weg te kom” (84). Die eerste Britse goewerneur, graaf Caledon, het gelas dat iedere Khoi ‘n pas moet dra. Op sy versoek het Richard Collins ‘n verslag opgestel. “Algehele skeiding tussen wit en swart het hy as die enigste oplossing vir die grensmoeilikheid beskou” (85).

‘n Rondgaande hof het in 1812/13 bewerings van onder andere die sendelinge J Read en JT van der Kemp ondersoek waarvolgens “Afrikaners moorde op Khoi pleeg … geen enkele moord op Khoi [is] bewys nie” (85). Van die sendingstasie Bethelsdorp sê die regters dat “luiheid en ledigheid en derhalwe morsigheid en smerigheid daar opgroei tot perfeksie” (86).

Met die koms van die Britse setlaars in 1820 was lord Charles Somerset met verlof. Hy het die waarnemende goewerneur, sir Rufane Dunkin, “gevra om die Engelse, Skotte en Iere apart te plaas” (87). Die Britte het klaarblyklik naas rasseskeiding ook etniese skeiding voorgestaan. (Ek onderskei tussen ras, bv blank, en etnisiteit, bv Afrikaner.) Byvoorbeeld, in 1860/61: “Die Engelse van die ooste het Afrikaner-oorheersing deur die Wes-Kaap gevrees en wou van die weste afskei” (125). Maar daar was ook hierdie verskynsel: “Op die platteland het al hoe meer Britse setlaars Afrikaans begin leer” (93). Die half-Switserse, half-Engelse Louis Henri Meurant, maar gebore Kapenaar, het in Afrikaans oor onder meer die moontlike afskeiding van die Oos-Kaap geskryf. “Mense soos Meurant het Afrikaners onbedoeld en onbewus gereed gemaak vir ‘n Afrikaanse taalbeweging om van die volkstaal ‘n kultuurtaal te maak en weerstand te bied teen die verengelsing van die gemeenskap” (126-127). Die skeiding van die Oos- en Wes-Kaap het eers baie later onder die ANC-regering werklikheid geword.

Andries Stockenström het in 1825 in Graaff-Reinet aan twee Britse sendelinge en ‘n Britse setlaar gesê: “Ons moet óf weghardloop, óf stilsit en ons kele laat afsny, óf ons moet verdedig wat ons het” (94). Daar was “‘n ondraaglike gebrek aan sekuriteit” (94). Steyn verwys in hierdie konteks heel gepas na Rudolf Dreyer, die hoofkarakter in FA Venter se roman, Geknelde land (1960), wat sê: “Hier sal ons altyd slawe bly. Hier sal ons altyd vir die swarte werk. Ons sal ons lewens hier nooit seker wees nie” (94). Steyn voeg skuins by: “Hy gebruik die destydse neutrale k-woord vir swarte” (94). Enkele bladsye later noem Steyn: “Hans de Lange het ‘n mak bobbejaan gehad wat volgens oorlewering selfs kon toulei!” (97).

Veral Skotse predikante is ingevoer om Afrikaners te verengels. Hulle is vooraf “na Nederland gestuur om die taal te leer” (87). “Die Afrikanerbevolking was tien keer so groot as die Engelse deel” (91) maar Kaapstad het “lank voor 1850 al hoe meer ‘n Engelse stad en al hoe minder ‘n Hollands-Afrikaanse stad geword … Baie Afrikaners het die Anglikaanse kerk besoek en was in Engelse skole” (89). Die Morawiese Sendinggenootskap op Genadendal het egter die “druk van die Kaapse regering weerstaan om die sendingskool te verengels” (128). “By sendingstasies, selfs noord van die Oranjerivier, was Khoi-Afrikaans die omgangstaal, al het die sendelinge dit nie altyd gebruik nie, want sommige het hulle van Hollands bedien” (129). ANE Changuion skryf dat “Nederlands geen kans het om [die] volkstaal van die Afrikaner te word nie” (90), onder meer vanweë die groot verskille tussen (geskrewe) Nederlands en (gesproke) Afrikaans. “Hy noem vier skakerings van Kaapse Nederlands teen 1840: suiwer Nederlands, die Hoog-Hollands van Kaapse burgerkringe, die Platkaaps van ander wit mense en die Platkaaps van die Khoi en ander bruin mense” (90).

Tydens die Groot Trek was die lewensverlies weens gewelddadige aanvalle deur swartes skrikwekkend. “Die meeste trekkers wat in vyandelikhede dood is, se waens was in klein groepies uitgespan en nie in ‘n laer saamgetrek nie” (98). Maar deesdae moet Afrikaners dikwels smalend aanhoor dat ons nie ter selfbeskerming laer mag trek nie. Van die Afrikanerkenmerke wat vroeg opgemerk is, is “dwarstrekkery en onderlinge vyandskap” (78). Om suksesvol te wees, “moes daar ‘n Afrikaner opstaan met die nodige leiersgawes om hulle te verenig en na ‘n bepaalde bestemming te lei” (106). ‘n Ander negatiewe kenmerk is dat Afrikaners op swaar hande-arbeid neergesien het. GD Scholtz noem dit “waarskynlik die grootste skadukant van die Afrikaanse volkslewe” (165). Orania werk tans hierdie persepsie teë deur ‘n toonbeeld van volkseie arbeid te wees. President MT Steyn het ‘n ambagskool “‘n tempel van edele arbeid genoem” (166).

Lank voor die Anglo-Boere-oorlog was daar al hanskakies. Voordat Natal in 1843 deur die Britte geannekseer is, is Josias Cloete daarheen gestuur. Hy het “aan die Zoeloes die reg gegee om beeste en perde van die trekkers af te neem en teen betaling na hom te bring” (119). Reeds “van 1842 af het die trekkers Natal begin verlaat” (119). Dit is in hierdie situasie dat Susanna Smit gesê het dat die vroue eerder kaalvoet oor die Drakensberg sal loop as om hulle onder die Britse vlag te berus.

“Die vordering van Engels in die Kaapse kerk was ‘n natuurlike gevolg van die verengelsing van die onderwys, veral vanaf 1865” (187). MER[othmann] noem dat “Afrikaanse meisies … veral weens die onderwys en die aansien van Engels graag dié taal onder mekaar gepraat” het; nie die seuns nie (129). “Sy skryf ook dat goeie ouers na goeie onderwys vir hul kinders gesoek het wat loopbane toeganklik sou maak. En daarvoor was Engels onmisbaar” (129). Hierdie argument moet ons steeds aanhoor. “Name is verengels … ‘n Vrou wou haar seuntjie Sydney doop. ‘Sit nie? Mag hy dan nie sit nie?’ Die vrou het die naam maar gelos. Ouers en kinders, of kinders onderling, het van 1875 af in die Kaapkolonie toenemend in Engels met mekaar gekorrespondeer. Afrikaners het in gesprekke al meer Engelse uitdrukkings oorgeneem” (129). Tans is die situasie dalk veel erger. Kyk gerus hoeveel Afrikaans daar op die studentewebwerf Bonfiire Stellenbosch is.

“Onderwysers het Afrikaanse kinders probeer skaam maak vir hulle voorouers” (130). Deesdae is daar bv Afrikaanse dosente wat dieselfde doen. Daar is dikwels geen goeie woord vir die destydse blanke politieke bewind, Afrikaners of Afrikaans nie. In 1935 het MER geskryf:

“Ons het in Transvaal geleer wat dit beteken om ‘n Afrikaanse volk te wees, ‘n suiwer Afrikaanse volk. So sal ons seker nie weer kan wees nie, maar wie dit gevoel het, kan dit nooit vergeet nie” (168).

SJ du Toit, later ‘n leidende lid van die Genootskap van Regte Afrikaners (GRA), het in 1874 oor verengelsing aan Afrikaners geskryf: “Vreemdelinge neem u plek in, en – u swyg … U het gebou, vreemdelinge neem u plek in … sonder taal, geen nasie. Daarom Afrikaners, hou u land, u volk, en u taal in ere!” (139). Johannes Brill het gesê dat Afrikaans “die ware landstaal van Suid-Afrika” is (139). In die manifes van die GRA, gestig op 14 Augustus 1875, staan: “Want as jy een volk syn taal afneem, dan maak jy hom tot een doofstomme; jy ontneem hom die wysheid van syn voorvaders … daar is mar één moedertaal, die taal van ons hart” (142).

Die Patriot, die eerste koerant in Afrikaans, is van 1876 tot 1904 gepubliseer. Frans Lion Cachet het “geskryf dat dit ‘bitter smartelik’ was dat hy bly moes voel oor die blad se einde” (182), onder meer omdat SJ du Toit later pro-Brits en anti-Afrikaner gesind was. Du Toit het “Engeland openlik aangespoor om oorlog teen Transvaal te verklaar” (193). Dit is soos Afrikaners later oor die ondergang van die Nasionale Party gevoel het, wat in die jare negentig soos handomkeer verander het en in die ANC opgeneem is. Oorspronklik was die NP bedoel “as die Afrikaner se politieke wapen om sy taal, kultuur, tradisies en nasionale identiteit te handhaaf” (276). Teen die einde het niks van hierdie oogmerke oorgebly nie. “Die Nasionale Party het ‘n eerlose dood gesterf” (400).

Na die ontdekking van diamante en goud het Cecil Rhodes deel van die Suid-Afrikaanse werklikheid geword. Een van sy biograwe het geskryf: “Only one race, so it seemed to him, approached God’s ideal type, his own Anglo-Saxon race; God’s purpose then was to make the Anglo-Saxon race predominant, and the best way to help on God’s work and fulfil His purpose in the world was to contribute to the predominance of the Anglo-Saxon race and so bring nearer the reign of justice, liberty and peace” (147). ANC-leiers kom deesdae met soortgelyke vergesogte metafisiese uitsprake oor swartes en die ANC.

Onze Jan Hofmeyr “was nie ten gunste van Afrikaans nie, maar het in sy koerant [De Zuid-Afrikaan] ‘n kampvegter geword vir ‘n kultuurtrots by Kaapse Afrikaners en die behoud van Hollands in die kerk en skool. Ten dele was dit ‘n reaksie op die GRA se publikasies en sy strewe na die erkenning van Afrikaans” (149). “‘n Groot nasionalis was Hofmeyr nooit, maar hy was volksbewus genoeg om die Transvalers aan te spoor tot lydelike verset as ‘n manier waarop hulle hul Britse heersers kon uitput” (150). In 1899 het Hofmeyr “verklaar dat hy liewer ‘n verenigde Suid-Afrika onder Britse as onder republikeinse bestuur verkies” (190). In “1882 is Hollands naas Engels vir die parlement erken … later het Hofmeyr erken dat die ‘hooggeroemde’ taalgelykheid van die Kolonie eintlik nie ‘n feit was nie, maar fiksie. Hoewel Hofmeyr nie anti-Afrikaans was nie, was hy die Afrikaanse beweging nie goedgesind nie. Hy het gemeen dat dit tot verbrokkeling van kragte en mislukking van die taalstryd sou lei” (154). In 1893 is ‘n taalmonument vir Hollands op Burgerdorp onthul uit erkenning van Hollands as parlementstaal (177).

Marie Koopmans-De Wet (1834-1906) se huis in Kaapstad het as die “Strandstraatse salon” bekend gestaan en is as “‘n voorportaal van die Afrikanerbond” van Hofmeyr beskou (177). Die kasteel in Kaapstad is in daardie tyd “‘n hele paar keer met sloping of skending bedreig … Vir baie mense was dit die bakermat van die Afrikaanse beskawing” (177). Onlangs is vier demografies onverteenwoordigende beeldhouwerke, dus net van swartes, in die kasteel onthul. Dit lyk nie asof die kasteel deur die ANC-regering as die bakermat van Afrikanerbeskawing eerbiedig word nie.

Ek vind dit interessant dat toe president Paul Kruger met die Pruisiese vors Bismarck gesels het, geen tolk nodig was nie. Bismarck het agtergekom dat sy kennis van Platduits* voldoende was om te volg wat Kruger sê (155). In 1883 het Paul Kruger in Londen “vir sir Hercules Robinson, Britse Hoë Kommissaris, voor die bors gegryp … nadat dié aan lord Derby, minister van kolonies, gesê het dat Kruger lieg! Derby en Robinson het Kruger toe om verskoning gevra” (155). Hierdie voorval herinner aan Tertius Delport se reaksie toe FW de Klerk se beloofde magsdeling geblyk het eintlik algehele magsoorgawe te wees. Delport vertel: “Ek het toe na FW se kantoor gestap en aan sy deur geklop. Toe hy oopmaak, het ek hom aan sy baadjielapelle gegryp en uitgeroep: ‘Wat het jy aangevang? Jy het die land weggegee. Jy het kinders laat onderhandel. Wat ons nou het, is nie magsdeling nie; dit is konvensionele meerderheidsregering. Ons het alle mag verloor'” (Hermann Giliomee, Die laaste Afrikanerleiers, Kaapstad: Tafelberg, 2012, p 424). Anders as die genoemde twee Britte het De Klerk nie verskoning gevra nie; hy spog eerder oor wat hy met sy katastrofiese onderhandelings bereik het. [* Die rol van Platduits in die ontstaan van Afrikaans word myns insiens onderskat. Platduits was “in die 16de eeu die handelstaal van Europa … waarin die Hansestede vanaf Rusland tot Engeland en vanaf Swede tot Duitsland transaksies gesluit het” (Ernst Kotzé, Kaaps in fokus, reds Frank Hendricks en Charlyn Dyers, Stellenbosch: Sun Media, 2016, 145p, R225, p 39.]

Generaal Christiaan de Wet het in 1897 gesê “dat die verwaarlosing van ‘n taal die onafhanklikheid van ‘n nasie ondermyn” (182). DC Hesseling het hom in dieselfde jaar “heel profeties oor Nederlands in Suid-Afrika uitgelaat. Hy het gesê dat hy dit nie as moontlik beskou dat ‘n skryftaal wat van buite aangevoer is en deur ‘n kloof van twee eeue van die spreektaal geskei is, ooit die voertuig kan word van ‘n nasionale letterkunde nie – iets wat die enigste bolwerk is teen die mag van Engels wat al hoe meer veld win” (182). In 1908 het DF Malan die volgende oproep gedoen:

“Verhef die Afrikaanse taal tot skryftaal, maak dit die draer van ons kultuur, ons geskiedenis, ons nasionale ideale, en u verhef daarmee ook die volk wat dit praat. Hou egter die volkstaal op die voet van ‘n half beskaafde provinsiale dialek, en u hou daarmee ook die volk op die peil van ‘n half beskaafde ongeletterde volksklas” (287).

In die aanloop tot die Anglo-Boere-oorlog is generaal sir William Butler in 1898 as opperbevelhebber van die Britse troepe na Suid-Afrika gestuur. Hy het “sy verbasing uitgespreek oor die wyse waarop die Engelse pers alles wat ‘Dutch’ was, beskimp en belaster” het (188). Alfred Milner, die goewerneur van die Kaapkolonie en Britse hoë kommissaris in Suid-Afrika, “was gretig om die oorlog gou te laat begin. Hy het die lot van die uitlanders voorgehou as betreurenswaardig onder ‘die drukkende en verrotte bestuur van ‘n koppige en agterlike ou Boerepresident [Kruger] met sy kliek'” (189). Volgens president MT Steyn van die Vrystaat was “die uitlandergriewe … net ‘n dekmantel om die republieke, waar die Afrikanergees lewend gehou word, uit te wis en die Afrikanervolk te vernietig” (190). Milner wou die Boere verslaan “and ultimately getting rid of them as a separate, exclusive caste” (215). Sy strategie was “to admit Dutch until the Anglicizing process is consummated” (216). Die ANC volg ‘n soortgelyke strategie ten koste van Afrikaans.

President Steyn het in die Vrystaatse volksraad verklaar: “Ek sê egter nou met ‘n vry gewete en openlik voor die volk: ek verloor liewers die onafhanklikheid van die Oranje-Vrystaat met eer as om dit te behou deur oneer of ontrou. Ek weet wat dit vir twee swakke republieke is om te stry teen die magtigste ryk wat die wêreld ooit geken het, maar ek weet dat indien dit tot oorlog mag kom, ons nie stry vir die stemreg nie, maar vir die bestaan van die Afrikanervolk” (190). Vergelyk hierdie gesindheid met die mandaadlose magsoorgawe aan die ANC deur FW de Klerk en sy groepie meelopers.

Olive Schreiner het in 1899 haar lesers in Engeland gewaarsku “dat Brittanje met sy oormag dalk wel die Afrikaner kon verpletter, maar dat as ‘n paar van hulle die gruwele van die oorlog oorleef, geweld nooit die liefde vir vryheid in hul harte sal kan uitdoof nie” (191). Toe die oorlog ‘n voldonge feit word, het Paul Kruger geprewel: “Red toch uw volk uit zijn verdriet” (Psalm 108, vers 8). Daarna was dit, in die woorde van generaal Ben Viljoen, “God en die Mauser” (192). “Die Britte was beroepsoldate” (194) terwyl “party burgers … eerder boere as Boere” was (193).

Winston Churchill “was gekant teen die metodes wat die Britte teen die einde van die oorlog gebruik het [bv verskroeide aarde en konsentrasiekampe] en het in ‘n brief aan Milner verwys na die barbaarsheid daarvan” (197). Toe Pretoria later in die oorlog in die hande van die Britte val en hulle intog in die stad deur die inwoners verwelkom is, het die Boerespioen JJ Naudé opgemerk: “Hoeveel van die lafhartige vis-nog-graatagtige ellendelinge tel ons soms onder die naam Afrikaner!” (205). “NP van Wyk Louw skryf daar was goeie argumente vir en teen die oorlogsverklaring. Maar ‘as ons nie geveg het nie, sou die Afrikaanse [eerder: Afrikaner-] volksgevoel van slapheid en feitlik van skaamte gesterf het, want wie behoort dan graag tot ‘n volk wat sy nek buig as dit nuttig is om nederig te wees. Maar uit die trots van die driejarige stryd teen ‘n wêreldmag is ‘n nuwe Afrikaanse [Afrikaner-] nasionalisme gebore wat nie langer te keer was nie” (207).

Myns insiens hoef daar by Afrikaners nie danig skaamte oor apartheid te wees nie. Wie in oortreffende mate skaam behoort te wees, is diegene wat in die jare negentig en daarna roemloos oorgegee het. Vergelyk dit met wat die Nederlandse digter, Albert Verwey (1865-1937), oor die Boere gesê het: “‘n Ander en beter mensesoort het opgestaan, ‘n beter volk as ons stry in Suid-Afrika vir sy bestaan” (211). Louwrens Penning het graag daarop aanspraak gemaak dat die Boerevolk “een loot van de Oud-Nederlandse stam” was (212). “Afrikaans was die spreektaal op kommando” (215). Die vyand het na Afrikaans as bv die “ox-waggon vernacular” verwys (224). “Maar hoe nuttig die kennis van Afrikaans tog was, blyk daaruit dat Milner dit kort ná sy aankoms geleer het” (224).

Generaal Louis Botha het president Steyn “die siel van die vryheidstryd” genoem (212). Anders as deesdae is “verraad en ontrou” destyds ten sterkste afgekeur (213). “Wapenneerlêers, of hensoppers, en veral Boere wat in diens van die Britte was, national scouts of joiners, het groot bitterheid veroorsaak” (220). Hulle word “verloopte Afrikaners” genoem (220); ‘n spesie wat steeds in ons midde is. “Ná die oorlog was die joiners sosiale uitgeworpenes en hul dade is dekades lank onthou” (220). Deesdae is verloopte Afrikaners in die voorste gestoeltes en word hulle ingevolge ubuntu, versoening, transformasie, nasiebou, handevat, ens, as moreel voortreflik voorgehou.

In 1901 het die Transvaalse generaal Jan Smuts “aan die Vrystaat laat weet dis beter om die oorlog te laat ophou en oor vyftien of twintig jaar die stryd te hervat. [President] Steyn was, in sy eie woorde, ‘diep verontwaardig en bitter teleurgesteld.’ Hy het op 15 Mei die Transvaalse bewering verwerp dat die regering en die offisiere die oorlog sou voortsit, maar dat die volk sou oorgee. In die Vrystaat kon die regering en die offisiere oorgee, maar die volk sou dit nie doen nie. Dit sou ‘n ramp vir ons nasionale bestaan wees indien die Vrystaat wat sy goed en bloed maar ook sy vryheid vir Transvaal opgeoffer het, in die steek gelaat word. Dit sou die einde meebring van alle vertroue of Afrikanersamewerking. Aan Smuts het Steyn geskryf dat hy nie saamstem dat die volk ná oorgawe weer in opstand sal kom nie. ‘Indien ons ons onafhanklikheid wil behou, moet ons veg tot die bittere einde, want as daar eenmaal vrede is, sal die burgers nie weer oorlog wil maak nie.’ As die republieke die Kaapse rebelle in die steek laat, sal dit die nekslag vir die Afrikanervolk wees” (223).

“Die oorlog het dus nie net Vrystaters en Transvalers geraak nie, maar ook Kaapse Afrikaners. So het die oorlog een van die kragtigste faktore geword om die eenheidsgevoel onder Afrikaners in alle dele van die land te versterk en ‘n gees van nasionalisme aan te wakker” (226). Die Afrikanervroue het bankvas agter die Boere gestaan, al het ruim ‘n kwart van die konsentrasiekampbevolking omgekom (219). Die Britte het gedink of gehoop dat die vroue sou moedverloor, wat Paul Kruger laat opmerk het: “Dit is merkwaardig hoe weinig die Engelse die innerlike wese van ons volk ken” (219).

Gideon Scheepers is in 1902 by Graaff-Reinet deur die Britte tereggestel omdat hy gewapende swartes in Britse diens laat teregstel het. Scheepers het geskryf: “Doch wy Afrikaners zullen onder de Engelsman nooit recht zien … Hoe de vyand ook moge juigen, het Afrikaner Volk zal leven en niet sterven!” (227). “Die swart elite het Brittanje gesteun,” maar vir ‘n swart joernalis, John Tengo Jabavu, was dit “moreel onregverdigbaar om die republieke te vernietig om Britse heerskappy te vestig” (230). “David Lloyd George het beweer dat daar tot 30 000 gewapende gekleurdes in Britse militêre diens was – meer as die aantal bittereinder-Boere in Mei 1902. Ná die oolog het die Britte meer as 50 000 vuurwapens van swartes in Transvaal gekonfiskeer” (230).

“Die Kaapse bruin mense was in die oorlog van die vurigste ondersteuners van die Britte … Die Britte het in Maart 1901 vier Afrikanerburgerlikes op grond van valse getuienis van bruin mense tereggestel” (229). Is daar al ooit uit bruin geledere verskoning hiervoor gevra? “Die historikus CFJ Muller sê dat die ‘oorgrote meerderheid’ van die Stellenbosse bruin mense Britsgesind was, maar die Afrikanerintelligentsia, -boere, -studente en -dorpsbewoners daar Boergesind” (229). Dat die politieke klimaat daar toe heeltemal anders as tans was, blyk daaruit dat die raad van die Victoria-kollege (die voorganger van die Universiteit Stellenbosch) “die kollegesaal geweier het vir ‘n konsert om geld vir siek en gewonde Britse soldate te in” (228).

Generaal JBM Hertzog het in 1902 “daarop gewys dat die grondwette van die twee republieke nie aan die regerings die reg gee om aan die onafhanklikheid te torring nie. Net die volk kon die regerings magtig om die onafhanklikheid prys te gee” (234). Sou die blanke kiesers nie ook oor hierdie reg in die 1990’s beskik het nie? Hulle het immers nooit tot magsoorgawe ingestem nie. President Steyn het gesê: “Die volk moet nie in so ‘n toestand gebring word dat hy sy selfrespek verloor en in ‘n posisie beland waarin hy hom verneder sal voel in die oë van die Britte nie” (234). Maar het die De Klerk-onderhandelings die blankes nie heeltemal onverdiend juis in so ‘n hoogs vernederende posisie laat beland nie? Lord Kitchener het probeer om die Boere te sus met die opmerking: “Dit is onmoontlik dat ‘n volk wat gestry het soos die Boere sy selfrespek kan verloor” (234). Maar die blankes het nie in die jare negentig gestry nie. Die veiligheidsmagte (weermag en polisie) is deur FW de Klerk grootliks geneutraliseer. Die huidige geslag blankes hoef nie noodwendig hulle selfrespek te verloor nie, maar hulle behoort beslis nie respek te hê vir diegene wat hulle (grootliks) uit hulle toekoms verneuk het nie.

Tydens die vredesonderhandelings het Milner te kenne gegee: “Ek wil slegs een taal in Suid-Afrika hê.” Hierop het Hertzog geantwoord: “Ek ook!” (236). Hierdie onderhandelings met Brittanje het nie in die kruipend toegeeflike gees plaasgevind wat kenmerkend van die NP se onderhandeling met die ANC was nie. Jan Smuts het die erns van die onderhandelings besef; dat die onderhandelaars ‘n dure verantwoordelikheid het teenoor diegene wat hulle verteenwoordig: “Ons verteenwoordig die bloed en trane van ‘n ganse volk” (237). Daar was geen welwillende kameraadskap met die vyand soos in die onlangse jare negentig nie. Onmiddellik nadat die Vrede van Vereeniging onderteken is, het FW Reitz, die Transvaalse staatssekretaris, “na ‘n hoek geloop en in trane uitgebars” (238). Smuts het aan Emily Hobhouse geskryf: “I sometimes ask myself whether South Africa will rise again” (241). In 1906 het Smuts geskryf dat hy teen stemreg vir swartes is. “When I consider the political future of the natives … I must say that I look into shadows and darkness” (271). Daardie donkerte sak sedert 1994 met mening op die blankes toe. Teen die einde van sy politieke loopbaan het Smuts rassesegregasie verwerp “omdat die stroom swartes na die nywerhede nie gestuit kon word nie” (342).

Tydens die Nasionale Konvensie, wat in 1908 ‘n grondwet vir ‘n Unie van Suid-Afrika moes opstel, het die Afrikaners vasgestaan. Oud-president Steyn het gesê: “Die Konstitusie wat ons nou gaan opstel, sal ons eie daad wees, en niemand kan verwag dat ons vanself ons taal en ons volk in ‘n onderdanige posisie sal gaan plaas nie” (267). In vergelyking hiermee, hoe anders en diep bedenklik was die benadering van die NP-onderhandelaars nie tov Afrikaners en Afrikaans nie. Dit laat ‘n mens aan Louis Leipoldt se Oom Gert dink: “Jy wil die storie van ons sterfte hoor” (272), of: “Ons het ons nasie in die see gesink; ons het geen land meer nie” (273). In 1912 het Hertzog “gesê dat ‘die Afrikaner’ nie deur vreemdelinge regeer moet word nie. Die Afrikaners, en dit sluit Engelssprekendes in wat in die land gewortel is, moet baas wees in die politiek, die onderwys en administrasie” (275-276). Smuts het in 1917 gesê “dat [rasse]skeiding nodig is om te verhinder dat ons ‘ondergaan in die welsand’ van Afrika soos ander beskawings wat eenmaal in Afrika gebloei het en waarvan net ruïnes oor is” (316).

Na die oorlog het JD Kestell geskryf: “Die Afrikaner-sin en -gees bestaan nog … Die Afrikanervolk bly ‘n onuitdelgbare element” (243), maar “vir die Afrikaners het dit ‘n vreemde land geword” (244). Byvoorbeeld: “Daar was dikwels niemand op spoorwegstasies en treine en in pos-, magistraats- en ander kantore wat Afrikaners in hul eie taal kon bedien nie … Openbare kennisgewings op stasies en elders was net in Engels, soms ook ‘n Afrikataal, maar selde in Hollands” (244-245). Herken lesers ons huidige situasie? Smuts het na-oorlogs getransformeer en praat nou van “konsiliasie” en hy het daarby ‘n nuwe siening: “Ons moet vergeet en vergewe, nie alleen ons eie mense nie [bv die joiners] – hulle allereers – maar ook die Engelse” (248). In sy laaste boodskap skryf Paul Kruger in 1904: “Veel van wat opgebou is, is tans vernietig, verniel, geval. Maar met eenheid van sin en eenheid van kragte kan weer opgerig word wat tans terneer lê” (253).

By die na-oorlogse Afrikaners is “die gedagte ingegrif dat dit die Afrikaner se nasionale, morele en selfs godsdienstige plig is om sy taal te behou. Taal het deel geword van die identiteit van die Afrikaner. Taalgetrouheid het die primêre toets vir Afrikanerskap geword” (256). “Die standaardtaal wat langsamerhand ontwikkel is, is gegrond op Oosgrensafrikaans” (264); daardie soort Afrikaans wat tydens en na die Groot Trek oor die hele Suid-Afrika versprei is. “Die sprekers van Kaapse Afrikaans en Oranjerivierafrikaans [die twee ander hoofvariëteite van Afrikaans] was oor die algemeen pro-Brits en die Afrikaners in die Kaapkolonie dikwels sterk anti-Brits. Die belangrikste bruin leier van dié tyd en die dekades daarna was Abdullah Abdurahman, wat bitter anti-Afrikaner en sonder doekies omdraai teen Afrikaans was” (264-265). Jakes Gerwel se houding was: “Óns het nie die Boere-oorlog geveg nie en ons hoef dit nie voort te sit nie” (265). Jaap Steyn skryf: “Dit was verstaanbaar dat Afrikaners die standaardisering van Afrikaans aangepak het sonder om kulturele leiers van ander skynbaar vyandiggesinde Afrikaanse groepe te raadpleeg” (265).

Volgens GD Scholtz het Afrikaners na die oorlog een van drie koerse ingeslaan. “Die eerste koers was dié van die Afrikanernasionaliste. Hulle het hulle met moeite aan die veroweraar onderwerp, wou slegs Afrikaners wees, wou getrou bly aan hul taal, kultuur, tradisies en godsdiens, en was bereid om die stryd vir die behoud daarvan aan te knoop. [Sonder enige sweem van onderwerping of berusting, verwoord dit ook my koers in die nuwe Suid-Afrika.] ‘n Tweede koers was dié van mense wat bereid was om hulle aan anglisasie te onderwerp en geestelik heeltemal Brits geword het [die neo-hanskakies]. Die derde koers is gegaan deur mense wat hulle onderwerp het aan omstandighede wat na hul mening nie verander kon word nie. Hulle het die beste van die saak probeer maak en het so min as moontlik ‘n stryd aangeknoop [deesdae die polities korrekte godswater-oor-godsakker-brigade] (266).

In Johannes van Melle se roman, Bart Nel (1936), word die hoofkarakter ‘n voorbeeld van die Afrikanernasionalis wat alles verloor maar sy siel behou het. “Hulle het nou alles, hulle het my grond, my vrou, my kinders. Maar my het hulle nie. Hulle kan maar kom, hulle kan my maar in die tronk gooi en hulle kan maar my grond vat; hulle kan my maar doodskiet ook, maar my sal hulle nie kry nie … My kry hulle nooit. Ek is Bart Nel van toe af, en ek is nog hy” (288).

Naas die term “taalgetrouheid” (256) gebruik Jaap Steyn ook die term “volksgetrouheid” (326). Hy haal NP van Wyk Louw aan (woorde wat my as Afrikaner in my verset teen die ANC inspireer): “dat ons nie kon gebuig word / soos hul geweld dit wou” (320) en “As jy ‘n trotse volk verkneg, / word ópstand teen die reg sy reg” (329). In 1942 skryf Van Wyk Louw oor nasionale Afrikaners: “Nasionaal sal vir my beteken iemand wat Afr[ikaans] in sy huis, in die opvoeding van sy kinders, in sy skryftaal en oral bly” (336). Heelwat later sê hy oor die toekoms van Afrikaans: “Oor wat ons taal sál word, of oor wat ván hom sal word, kan ons … nie praat nie – behalwe met hartstogtelike verlange” (354).

Volgens die Sauer-kommissie, wat deur die NP aangestel is en in 1947 verslag gedoen het, was “daar net twee rigtings in Suid-Afrika … dié van apartheid en gelykstelling. Laasgenoemde moet lei tot die vernietiging van die wit mense as selfstandige en selfregerende nasie. Gelykstelling sal op die duur vir die wittes nasionale selfmoord en vir die ander groepe vernietiging van hul eie identiteit meebring. Apartheid beskerm en beveilig elke ras se karakter en toekoms binne sy eie gebied en gun aan elke ras in sy eie tuiste volle geleenthede om te ontwikkel; apartheid verseker aan almal ‘die onvervreembare reg van selfhandhawing en selfbeskikking'” (342). Daardie “onvervreembare reg” is sedertdien van die blankes weggeneem en selfs die katastrofiese “gelykstelling” bestaan nie; vir blankes het dit agterstelling geword, insluitende die “agterstelling van Afrikaans” (343, 349). In ‘n 1954-hoofartikel in Die Burger staan: “Suid-Afrika kan alleen Suid-Afrika bly as hy deur alles heen trou bly aan sy taal en die Afrikaanse poësie … en dit as die siel van die volk erken” (352).

Volgens Hendrik Verwoerd gee taalregte erkenning aan die menswaardigheid van mense. “Wat is meer verbonde met die waardigheid van ‘n mens as dat hy sy moedertaal erken kry en ten opsigte daarvan nie verdruk voel nie?” (357). “Taal en nasiewees is nóú met mekaar verbonde. Elke keer wanneer ‘n veroweraar die selfstandigheid van ‘n volk wou wegneem, het hy hom toegelê op die ontneming van die taal van ‘n volk” (357). In 1960 het Verwoerd verklaar dat die regering en leiers “soos mure van graniet moet staan omdat die voortbestaan van die volk op die spel staan” (357). ‘n Skrale drie dekades later was hierdie graniet kwalik spookasem.

In 1975 is die Afrikaanse Taalmonument in die Paarl onthul (371). Skaars 15 jaar later is begin om ‘n bedeling te skep waarin Afrikaans drasties aan status sou inboet en 10 ander tale (veral Engels) aan status sou wen. In 1991 was Engels die enigste onderhandelingstaal by Kodesa (385). Voor dit is geredeneer: “Liewer agt swart tuislande as een swart tuisland – die hele Suid-Afrika” (373). In 1969 het Die Beeld in ‘n hoofartikel geskryf dis “‘n ‘alte lekker geloof’ om te verkondig dat skeiding nie so noodsaaklik is vir die sukses van die skeidingsbeleid nie” (373). Terreurveldtogte is deur die ANC/UDF en die PAC gevoer. “Van die veiligheidsmagte is verwag dat hulle steeds streng binne die raamwerk van die wet optree. Vir revolusionêres het dié beperking nie gegeld nie. Die veiligheidsmagte moes dus sien hoe die revolusionêre bewegings na willekeur organiseer en hul teenstanders intimideer of doodmaak” (380). Bevrydingsteoloë het hierdie dubbele standaarde geregtigheid genoem.

FW de Klerk het, na bewering “sonder bedreiging of verdrukking van die minderheidsgroepe,” in 1990 ‘n “kwantumsprong” of “paradigmaverskuiwing” aangekondig (385). Die voorsitter van die Afrikaner-Broederbond,* Pieter de Lange, het reeds in 1992 beweer dat “magsoorgawe” ‘n “gesuiwerde” staanplek aan wit mense sal gee. “Al sê die politici ook wat, blankes moet aanvaar dat hul magsprysgawe permanent sal wees” (386). “Joe Slovo, leier van die Kommunistiese Party, het gekraai: ‘Hulle het oor alles ingegee!'” (386). Was De Klerk se sprong in landsbelang? Suid-Afrika was in 1975 die 18de grootste ekonomie in die wêreld en die 15de grootste handelsland. Dertig jaar later was hy onderskeidelik 28ste en 37ste (363). [* Die Afrikaner-Broederbond was eintlik ‘n parodie op Hofmeyr se Afrikanerbond.]

Hennie Aucamp het geskryf: “Wie die siel van ‘n volk of groep wil vernietig, begin by sy taal. Verdiskonteer ‘n man se geestesbesit en hy begin vervreem raak van homself” (387). Nelson Mandela het in sy volle valsheid “verskeie kere versekerings aan Afrikaners gegee dat Afrikaans nie afgeskaal gaan word nie … Afrikaans het niks te vrees in die nuwe Suid-Afrika nie” (388). Maar: “‘n Gevolg van transformasie is ‘n ingrypende inkorting van die funksies van Afrikaans” (390). Daarteenoor word Engels as die “taal van versoening” voorgehou (394). ‘n “Politiek van vergelding” (393) is aan die orde van die dag, gemik teen blankes in die algemeen en veral teen Afrikaners en Afrikaans. Heel gepas word DJ Opperman se woorde aangehaal: “Ons is geroepe om ‘n groot afspraak / met die dood te maak” (393) – tensy ons weerstand bied.

Willie Esterhuyse se wel en wee

deur Leon Lemmer

Willie Esterhuyse (gebore in 1936) was tot 1987 lid van die Broederbond en jare lank skynbaar ‘n liefling van die Afrikaner en die NG Kerk. Byvoorbeeld, aan die Universiteit Stellenbosch het die inisiatief van hom uitgegaan om aan PW Botha ‘n eredoktorsgraad toe te ken. Esterhuyse kom uit ‘n Sap-gesin, maar hy het ‘n stoere ondersteuner van apartheid geword. Hy was een van diegene aan wie die Nasionale Party-regering aanvanklik sy onderhandelinge met die ANC toevertrou het. Kort nadat hierdie samesprekings ‘n aanvang geneem het, het Esterhuyse en Thabo Mbeki vriende geword en het Esterhuyse besluit dat hy eerder ANC- as NP-gesind is.

Deesdae kan Esterhuyse blykbaar nie verstaan waarom hy nie meer deur sy mede-Afrikaners op die hande gedra word nie. Naspers nooi hom darem nog soms uit wanneer daar ‘n onthaal of ander funksie aangebied word. Daarna verskyn sy foto in die koerant. Andersins moet hy in die na-Mbeki-era maar briewe aan die koerant skryf of ‘n toespraak vir publikasie aanbied om nie heeltemal in die vergetelheid te verdwyn nie. Die waarheid is dat die spreekwoordelike nuttige idioot ‘n beperkte rakleeftyd het.

Kom ons gaan ‘n bietjie na hoe Esterhuyse self sy openbare beeld getransformeer het. Daarna kan hierdie geykte vraag beantwoord word: Is Esterhuyse ‘n Afrikaner? Sy Sap-wortels en waarheen hy op pad was, het in 1979 die eerste keer duidelik geblyk met die publikasie van sy boek, Afskeid van apartheid. Dit is onder meer op grond van sy afkeer van apartheid en sy “geheime gesprekke” met die verbode ANC dat die ANC-regering tydens die Mbeki-bewind in 2003 aan hom die Orde van Luthuli (silwer) toegeken en hom ‘n leidende Afrikaner genoem het. Ek bepaal my aandag vervolgens by sy drie jongste boeke.

Esterhuyse het sy verset teen sy kweekskoolagtergrond getoon met sy boek, God en die gode van Egipte: In die voetspore van die Onsienlike (Wellington: Lux Verbi, 2009, 256p). Daarin verskyn hierdie neerbuigende opmerking: “Veral sedert 1979 het dit vir my al moeiliker geword om na die ortodokse gebulk van die Afrikanerbulle in die Groot Kraal (staat, kultuur en kerk) te luister” (p 21). Waaroor “bulk” Afrikanerbulle? Oor beskawing, oor Westerse waardes, oor die handhawing van standaarde, oor wat blankes en veral Afrikaners tot stand gebring het. Dit is wittes wat hierdie land oor meer as drie eeue ontwikkel het, in ‘n era wat deesdae as “donker” voorgestel word. Afrikaans het in daardie duisternis as ‘n volwaardige taal tot stand gekom. Dit gaan vir hierdie “Afrikanerbulle” om kwalitatiewe sake. Moet daar saam met apartheid ook hiervan sonder meer afskeid geneem word?

Die kernboodskap wat Esterhuyse in sy 2009-boek oordra, is dat stories en mites in die Bybel vertel word. Dit beteken nie dat die gebeure wat in die Bybel beskryf word werklik plaasgevind het nie. Dit gaan om ‘n bepaalde boodskap ter singewing oor te dra. Die Bybel word bloot ‘n “openbaring van mense” (p 67). Hy laat hom soos volg uit oor die Bybelboek Eksodus: “Dis eintlik ‘n sameflansing van ‘n verskeidenheid kampvuurstories en godsdienstige praktyke van woestyntrekkers op pad na hulle beloofde land” (p 35).

Die Ou Testament word beskryf as “‘n storie oor hulle [die Jode se] verstaan van God en sy rol in die lewe en geskiedenis van mense, state en gemeenskappe, wat oor tyd heen in skrif beslag gekry het” (p 111). “Dis nie die gode of God wat tekste heilig maak omdat hulle regstreekse goddelike openbarings bevat nie. Heilige tekste, ‘die Skrif’ ingesluit, is niks anders en niks meer nie as die getuienisse van mense se uitsonderlike ontmoetings en ervarings” (p 135). Soos in die geval van apartheid het Esterhuyse afskeid geneem van die God waarin hy in sy ouerhuis, “die klipkerk van Laingsburg” en aan die Kweekskool van Stellenbosch geglo het (p 188).

Godsdienstige opvattings word sodoende diensbaar aan Esterhuyse se neo-verligte politiek. Hy wil (en ons moet) hande vat (p 235) en ‘n verskil maak (p 231, 233, 241). Die modewoorde van die huidige plaaslike politieke retoriek (bevryding, verandering/transformasie, geregtigheid, ens) word kwistig rondgestrooi. Geloof word “‘n verbintenis aan saakmakende en vernuwende geregtigheid” (p 240). “Die profetiese tradisie was … primêr ‘n bevrydingstradisie” (p 240). Esterhuyse gaan selfs sover om te beweer: “Vanaf Jesaja en Miga tot by Jesus. Binne dié tradisie … Jy moes jouself identifiseer as ‘n geroepene, ‘n aktivis vir die droom van geregtigheid, ‘n vryheids- en vredestryder” (p 246).

Jesus word voorgestel as “‘n bepaalde inkarnasie of vleeswording van die geregtigheidsdroom … ‘God’, in Jesus as ‘n rolmodel, is volgens die stories van die Bybel ‘n simbool van die ewige, goddelike soeke na geregtigheid” (p 248). Dit is duidelik dat Esterhuyse (soos) ‘n bevrydingsteoloog geword het. Sy vertolking van die Bybel is sodanig dat dit sy neo-verligte en pro-ANC-politiek ondersteun. Religie word diensbaar aan sy politieke voorkeur gemaak. Sy nie-teïstiese, pragmatiese godsbegrip rugsteun sy politieke (wan)opvattings.
.
Esterhuyse se volgende boek, Die God van Genesis: Drama in die amfiteater van die Oneindige (Durbanville: Christelike Media Publikasies, 2010, 294p) is in dieselfde trant as sy vorige boek geskryf en vul dit aan. Van onder meer die Bybel skryf hy: “Self dink ek nie meer die geskrifte is heilig in die sin dat hulle deur die Goddelike self met ‘heiligheid’ beklee is nie. Dit is mense wat deur hulle vereenselwiging met ‘n bestaande geskrif die geskrif as iets spesiaals, as ‘heilig’, uitsonder” (p 68). Let op die volgende vertolking: God “se fokus is nie op die hemel nie. Ook nie op die skepping as sodanig nie. Dit is op verhoudinge, veral met die mens en die aarde” (p 108). Esterhuyse kan sekerlik nie daarop aanspraak maak dat hy dit wetenskaplik vasgestel het nie. Dit is bloot sy vertolking. Daarmee gee hy ‘n vrypas aan die verderflike politiek van die bevrydingsteoloë.

Hy erken dat dit maklik is om die Bybel te misbruik (p 283): “Dit is nie moeilik om die Bybel volgens eie vooroordeel en voorkeure te interpreteer nie” (p 252). Maar dan kom hy tog met hierdie myns insiens uiters vergesogte stelling: “Terloops, as daar ooit ‘n godsdienstige en morele revolusionêr en aktivis was, dan was dit Jesus van Nasaret. Dit is beslis nie gepas om ongekwalifiseerd ‘liewe’ voor sy Naam te skryf nie” (p 198). Dit lyk asof Esterhuyse die “voerbakke” (p 140) polities korrek rondskuif. Die volgende is sprekend van die outeur se veranderde politieke gesindheid: “Nóg ‘die volk’ nóg ‘die taal’ is ‘n skeppingsordinansie! Dit is veranderlikes” (p 253). Hy versuim om by te voeg: Dit beteken nie dat jy jou eie mense en moedertaal vir ander moet verruil nie.

Die derde en laaste boek wat hier bespreek word, is Esterhuyse se Eindstryd: Geheime gesprekke en die einde van apartheid (Kaapstad: Tafelberg, 2012, 367p). Die teks handel oor die verkennende gesprekke wat Esterhuyse en ander “uitgesoekte” lede van die Afrikaanse “binnekring” van 1987 tot 1990 met ANC- lede gevoer het. Esterhuyse praat van die “Afrikaner-ANC-gespreksgroep” (p 115). Heel aan die begin van sy betrekkinge met Mbeki het Esterhuyse aan hom bely dat hy deur die Nasionale Intelligensiediens (NI) gestuur is en dat hy aan die NI rapporteer (p 122). Omdat Esterhuyse hom spoedig eerder by die ANC as die NP geskaar het, kon hy skryf: “Die ANC sal my nie vermoor nie. Hulle het belang by my oorlewing” (p 30).

In die boek word daar uitdrukking aan heelwat volslae naïwiteit gegee. Asof dit wysheid uit die mond van ‘n suigeling is, haal Esterhuyse sy dogter soos volg aan: “Thabo Mbeki kan tog nie ‘n terroris wees nie” (p 170). Elders noem hy egter dat Mbeki militêre opleiding in die Sowjet-unie ondergaan het (p 115), wat sekerlik nie ten doel gehad het om hom mooier in die kerk te laat sing nie. Esterhuyse wou spesifiek in die geval van Mbeki “die konstruk van ‘terroris’ ondermyn” (p 142).

Wat Esterhuyse in sy handel en wandel en ook in hierdie boek doen, is om te ontken dat ons hier met werklike vyande te make gehad het. Vyand is ‘n “mite” (p 182 – soos hierbo in Bybelse verband), ‘n “konstruk”, bedoelende dat dit ‘n misleidende of onvanpaste term en begrip is. So ook “terroris” (p 142). Hierdie vyande moet “vennote” word (p 195). Hy wend hom tot linguistiese higiëne ten einde die ANC goed voor te stel. Dit gaan om die “ontdemonisering van die ANC” (p 36). Hulle is dus nie geweldadige en bloeddorstige terroriste nie. “Bloedorstige vyand” is ‘n “mite” (p 43). Ons is glo almal Suid-Afrikaners met ‘n gemeenskaplike vaderland, dus ‘n enkele tuisland, en ons het almal ‘n “gemeenskaplike toekomsdroom” (p 160).

“Die ANC is in die eerste plek nie ‘n terroriste-organisasie nie, maar ‘n politieke beweging” (p 129). In die boek word moeite gedoen om die ANC, ‘n “civilised and cultured group of people” (p 138), te ontdemoniseer. In dié proses word Afrikaners (minstens dié wat apartheid ondersteun) gedemoniseer. Die apartheidsregering het moordbendes gehad (blykbaar is dit nie bloot ‘n “konstruk” of “metafoor” nie) omdat die NP-regering in die “mite” van ‘n Totale (kommunistiese) Aanslag geglo het (p 56) en dus met ‘n Totale Strategie as teenvoeter vorendag gekom het (p 70). Hierteenoor hang Esterhuyse “totále transformasie” aan (p 156). Hy gebruik graag die term “sekurokrate” (p 81) vir diegene wat die Suid-Afrika van weleer teen geweld probeer beveilig het. Blykbaar is ook hierdie term nie bloot ‘n “konstruk” nie.

Tog konstateer Esterhuyse darem hierdie waarhede: “Die buitelandse vleuel van die ANC het finansieel, militêr en polities hoogs afhanklik van Moskou en sy meelopers geword” (p 62) en “sonder Sowjetsteun sou die ANC nêrens gekom het nie” (p 205), asook dat die Suid-Afrikaanse Kommunistiese Party die ANC “intellektueel en ideologies gedomineer het” (p 84). Die Botha-regering en sy veiligheidsmagte, wat hulle teen terrorisme en kommunisme verset het, word die “ystervuis” genoem (p 38) en die oorlog ‘n “burgeroorlog” (p 131). In ‘n oorlog word mense gedood, maar Esterhuyse gebruik telkens ANC- en WVK-taal: ANC-aktiviste word “vermoor” (bv p 39). Dalk net ‘n enkele keer erken hy dat die ANC moorde gepleeg het wanneer hy skryf oor “geweld en moordbendes aan albei kante” (p 181).

Esterhuyse munt nie uit in objektiwiteit nie. PW Botha word die “Groot Krokodil” genoem en Nelson Mandela die “Groot Ikoon” (p 207). Botha was glo “arrogant” (p 108) en het ‘n “obsessie met mag en publisiteit” (p 193) gehad, maar nie “denk-elastisiteit” nie (p 177). Hy word telkens as “halsstarrig” getipeer (bv p 169). Mandela, daarenteen, is ‘n “meesterlike oorrompelaar” (p 94-95), ‘n “passievolle politieke omvormer” (p 208) en “die sjarmante en eg menslike leier” (340). “Hy tree soos ‘n visionêre leier op. ‘n Moses-figuur” (p 175). “Mandela is sy ware self: Vredesoeker; versoener; gematigd; nie-rassig” (p 272). Maar Mandela was in werklikheid die inisieerder, stigter en eerste hoof van Umkhonto weSizwe (MK), die militêre of geweldsafdeling van die ANC. Let op hoe Esterhuyse hierdie feite oor sy vredesikoon verdoesel: Mandela “het wel ‘n hoë posisie in MK gehad” (p 238).

Mbeki het, volgens Esterhuyse, ‘n “skerp analitiese vermoë” (p 125) en “hy praat beredeneerd en baie logies” (p 164). Hy is vir Esterhuyse “die soort mens … wat ek bereid sal wees om met my lewe te vertrou” (p 142). Desmond Tutu en Allan Boesak word voorgehou as “gerespekteerde kerkleiers” (p 39), “charismatiese leiers” (p 107), “uiters bekwaam en leiersikone in eie reg. Nie revolusionêre militantes nie” (p 219). Oliver Tambo was glo ‘n “gematigde” ANC-leier (p 41), terwyl dit in werklikheid hy was wat gelas het dat sagte teikens in blanke woonbuurte deur die UDF/ANC aangeval moet word (p 87). Tambo het die gewelddadige UDF geloof as ‘n “uitstaande voorbeeld van die ‘political maturity of our people'” (p 133).

Esterhuyse het allerhande romantiese en uiters naïewe verwagtinge van die nuwe Suid-Afrika gekoester. Hy skryf “dat ‘n nuwe politieke daeraad besig was om deur die duisternis van apartheid te breek” (p 207-208). Hy beskou dit as: “‘n Dramatiese paradigmaskuif, weg van rasgebaseerde politieke voordele en verskansings, na nie-rassigheid” (p 296). Daar is hierdie mondvol hoop: “Volhoubare vrede, geregtigheid, regverdigheid en stabiliteit” (p 302). Andrew Young, die swart Amerikaanse aktivis, het beweer dat “die ANC eendag kan bewys dat swart mense ‘n gesofistikeerde land kan regeer” (p 271). Het die ANC-regering dit bewys, of juis die teenoorgestelde? Patrick Fairweather, ‘n Britse regeringsamptenaar, het gesê: “The best way to address white fears in South Africa is to make an economic success of Zimbabwe” (p 120). Die oorverligte Esterhuyse het sy hoop gevestig op ‘n “Suid-Afrika waarvoor ons nie skaam hoef te wees nie” (p 15) en ‘n “ware nie-rassige demokrasie” (p 48).

Die skandaligste aspek van Esterhuyse se naïwiteit is sy teenkanting teen minderheidsregte, insluitende vetoreg, vir blankes. Dít terwyl swartes in die VSA in ruime mate minderheidsregte het. Esterhuyse, die oud-Broederbonder. is “ten gunste van ‘n een-mens-een-stem-verkiesing in ‘n eenheidstaat” (p 27). Oor die grondwetlike onderhandelinge in 1993 skryf hy: “Ek het toe al lankal weggestap van die NP se idee van groepsregte en minderheidsveto’s” (p 299). In die praktyk het dit die gevolg dat alle Suid-Afrikaanse nie-wittes deesdae groepsregte het (bv ingevolge regstellende aksie en swart ekonomiese bemagtiging) terwyl al die wittes (en net die wittes) geen groepsregte het nie. Hiervoor kan ons Esterhuyse en andere wat ‘n “onmisbare en deurslaggende rol” in die voorbereidingsfase gespeel het (p 335) mede-verantwoordelik hou. Hy is een van dié wat geen onheil in swart oorheersing gesien het nie. Hy het geen beswaar teen die verswelging van wittes deur swartes met hulle vreemde nie-Westerse waardes geopper nie. Hy het die duisternis van apartheid gekontrasteer met die lig wat die ANC sou bring. Ek is diep dankbaar dat ek dit nie op my gewete het dat ek medepligtig aan verraad teenoor my eie etniese groep is nie.

Vervolgens vestig ek die aandag op die jongste brief (12 Oktober, p 18) en artikel (19 Oktober, p 11) wat Esterhuyse in Die Burger gepubliseer het. In die brief verwys hy na “baie Afrikaners wat hulself as ‘slagoffers’ ervaar.” Dit is glo “die moeder van onverdraagsaamheid.” Met verwysing na Jonathan Jansen se onlangse anti-Afrikaanse uitlatings skryf Esterhuyse: “Ek het groot waardering vir jou Voortrekkersrol in ons land.” Omdat Tim du Plessis kritiek op die loskanon Jansen uitgespreek het, reageer Esterhuyse soos volg: “Ek het besluit om nie meer Rapport te lees nie.” Hy verkwalik Leopold Scholtz omdat laasgenoemde twyfel uitgespreek het oor die mate waarin Russel Botman die heil van Afrikaans aan die Universiteit Stellenbosch bevorder. Ten slotte haal hy Brigalia Bam, ‘n ANC-aktivis, goedkeurend aan: “We seem to have unlearned the power of real dialogue which served us so well in the past.” Die dialoog waarna verwys word, is daardie gesprekke wat die land in die skoot van die ANC laat beland het. Die “us” wat so baie daarby gebaat het, is die swartes. Hierdie brief dui op ‘n groot mate van frustrasie by Esterhuyse; dermate dat dit twyfel oor sy geestelike ewewig kan wek.

Esterhuyse se jongste artikel is gebaseer op ‘n toespraak wat hy in Washington, DC, gelewer het. Die bedoeling was seker onder meer dat die koerantlesers kennis moet neem dat sy mening soms nog in aanvraag is. Hy stel hierdie vraag oor Suid-Afrika: “Waarom wás en is ons steeds ‘n geweldsland?” In Eindstryd het Esterhuyse apartheid, en nie die ANC se terrorisme nie, as die oorsaak van geweld voorgehou. Dít wat die verlede betref. Die politieke en ander geweld wat tot in die hede onder die swart massa voorduur, behoort ongetwyfeld aan die voorbeeldstelling van die ANC as “bevrydingsorganisasie” toegeskryf te word, maar Esterhuyse doen dit nie. Hy profeteer: “Gewelddadige betogings op plaaslike vlak is bestem om toe te neem.”

Hy toon deesdae, dus in die na-Mbeki-era, ‘n mate van ongedurigheid met die ANC: “Géén volhoubare vrede sonder ‘n suksesvolle staat nie … Brose en mislukte state, sistemies korrupte state en state wie se leiers die staat intern ‘herkoloniseer’ het, kan beslis nie vrede bevorder nie … Nelson Mandela en Thabo Mbeki se vorme van visioenêre leierskap, gedra deur ‘n ANC-organisasiekultuur en korps toegewyde ‘wyse vroue en manne’ [let op die volgorde], is verruil vir blatante transaksieleierskap waarin politieke lojaliteit (en tenders en poste) koopbaar geword het. Dié soort leierskap verander ons swaar verworwe demokrasie [ANC-taal] stelselmatig en doelbewus in ‘n vorm van ‘n kliëntestaat: kolonialisme en neo-kolonialisme [gedefinieer as: “uitsluiting deur ‘n nuwe elite”] getransformeer in neo-patrionialisme[;] die staat ‘n verlengstuk van die leier, sy familie, sy vriende en geslepe sakemanne.” Esterhuyse het klaarblyklik nog nie vrede gemaak met die feit dat hooggeprese demokratiese prosesse, naamlik sy geliefde gepeupelkrasie, die oorsaak was dat sy vriend Mbeki die trekpas gekry en Jacob Zuma hom vervang het nie. Dat Suid-Afrika beter daaraan toe tydens Mandela en Mbeki se bewind was, dui in werklikheid nie, soos Esterhuyse beweer, op hulle “visionêre leierskap” nie, maar bloot op die feit dat die verval onder swart bewind geleidelik plaasvind en eksponensieel toeneem.

Maar dan kom die oorverligte Esterhuyse weer in rat: “Vergewe en vergeet … is ‘n vorm van ‘ontkenning’ deur veral wit mense.” Hy verwys na “die onreg van die verlede” en nie na die talle opsigte waarin die land tydens bv die apartheidsera beter daaraan toe was nie. Eintlik kom sy pleidooi daarop neer dat die nuwe Suid-Afrika nou weer “brugbouers” nodig het; mense soos Esterhuyse, die “koerier” (Eindstryd, p 180) of superbode wat boodskappe tussen die NI en die ANC vervoer het.

Ten slotte moet hierdie vraag beantwoord word: Kan ‘n ANC-meeloper soos Esterhuyse en iemand wat ongetwyfeld medepligtig aan die nuwe Suid-Afrika is, ‘n Afrikaner genoem word? Daar is veral drie kenmerke wat in ag geneem moet word: godsdiens, taal en politiek. Afrikaners is tradisioneel met christelik-protestantse godsdiens geassosieer. Die afstand wat daar veral sedert 1990/1994 tussen formele godsdiens en baie Afrikaners ontstaan het, maak van godsdiens die ontbeerlikste kenmerk van die genoemde drie. Sekularisasie in Westerse samelewings speel ook ‘n rol. Met of sonder formele kerkbande gaan die meeste Afrikaners voort om soortgelyke waardes te koester. Esterhuyse het nie net sy rug op die Afrikaner se “klipkerk” gekeer nie, maar hom ook in ruime mate met nie-Westerse Afrika-waardes vereenselwig.

Taallojaliteit, Jaap Steyn se taalgetrouheid, neem myns insiens deesdae toenemend die plek van godsdiens in as ‘n onmisbare bestanddeel van Afrikanerskap. Afrikaanssprekendes wat nuwe-Suid-Afrika-entoesiaste geword het, praat sonder beswaar geradbraakte Afrikaans en/of maak Engels hulle taal van voorkeur. Wat opval is dat Esterhuyse, sover ek weet, nêrens kommer oor die lot van Afrikaans in die nuwe Suid-Afrika uitgespreek het nie; ook nie werklike kommer oor die lot van Afrikaners en ander blankes in ‘n land waar die swart meerderheid in beheer is nie. Hy het hom nooit vereenselwig met die “taalbulle” wat hulle vir die behoud van Afrikaans as onderrigtaal aan die Universiteit Stellenbosch beywer het nie. Kyk bv sy reaksie in die brief waarna hierbo verwys is. Esterhuyse het hom van die bevordering van die heil van Afrikaans en van die “taalbulle” gedistansieer omdat assosiasie met hulle afbreuk sou doen aan die neo-openbare beeld wat hy van homself in sy na-Boederbond-era probeer vestig het. Ook wat Afrikaans betref, slaag Esterhuyse nie die toets vir Afrikanerskap nie.

Lojaliteit teenoor Afrikaans word in groot mate deur politieke gesindheid bepaal. Jan Smuts, Bram Fischer, Beyers Naudé, Nico Smith, Frederik van Zyl Slabbert, Leon Wessels, Anton van Niekerk en Willie Esterhuyse druip veral om politieke redes die lakmoestoets vir Afrikanerskap. Afrikaners voel lotsgebonde aan hulle mede-Afrikaners en ander blankes en verraai en vertrap nie Afrikaner-ideale deur eerder nie-wit etniese groepe se belange na te jaag nie. My beswaar is nie teen die uitreik na ander etniese groepe as sodanig nie, mits dit binne perke geskied. Daardie perke word oorskry as daar ‘n oordrewe sug bestaan om ander etniese groepe ter wille te wees ten koste van Afrikaners en ander blankes se belange. Dit is die kernprobleem wat al die pas genoemdes met hulle potensiële Afrikanerskap behoort te hê.