Etiket: Herman Wasserman

Leon Lemmer: Grade van verligtheid

‘n Resensie het onlangs die bestaan van die volgende boek onder my aandag gebring: Anelia Schutte (gebore in 1978), For the people: A story of small-town apartheid (London: HarperCollins, 2014, 384p, R240; Amazon Kindle $5,98). Op die buitebladsy staan: “A small town’s struggle for freedom against apartheid.” Die dorp waarna verwys word, is Knysna. In die Kindle-katalogus is die newe-titel: “A heart-breaking memoir of a fight for freedom.” In een van die reaksies beweer ‘n leser dat in vergelyking met die destydse suidelike state van Amerika apartheid “much much worse” was.

Die boek is eintlik ‘n lofsang vir die outeur se ouers, haar pa, Theron, en veral haar ma, Owéna Schutte, albei gebore in 1944, wat sedert 1970 feitlik hulle hele lewe in Knysna deurgebring het. Die outeur het tydens die skryf van die boek in Londen gewoon en verskeie besoeke aan Suid-Afrika gebring, onder meer ‘n tydperk van drie maande, om navorsing vir die boek te doen, waarmee sy reeds in 2007 begin het. “I wanted to speak to the rioters who’d stood up for their human rights, and the policemen who’d arrested them” (Kindle 191). Sy was toe met David Varela getroud. Sedertdien het hulle geskei. Die outeur woon deesdae in New York City. Anelia het twee ouer broers, Francois en Rudolph, wat blykbaar ook landuit gevlug het, want sy maak melding van haar en haar broers se troues in (onderskeidelik) Knysna, Londen en Barcelona (255). Soos Anelia (169), wat Suid-Afrika in 1999 verlaat het (164), het haar oudste broer ‘n Britse burger geword (159). Die uitgeweke Schuttes is klaarblyklik glad nie van plan om permanent na die “bevryde, demokratiese” Suid-Afrika terug te keer nie.

Owéna is die hoofkarakter in die boek. Al die Schuttes is Afrikaanssprekend. “In London, my brother and I still speak Afrikaans to each other” (1130). Anelia se pa was ‘n biologie-onderwyser (226). Haar ma was ‘n maatskaplike werkster, wat haar onderrig aan die Universiteit Stellenbosch ontvang het (325). Die Schutte-egpaar se oorsprong lê in die konserwatiewe Afrikanerdom. Die boek is eintlik ‘n verduideliking van hulle ontaarding, met Theron wat in groter mate as sy vrou behoudend gebly het. “Despite her own sister having fled Rhodesia when the changes happened, Owéna couldn’t imagine South Africa going the same way” (2110).

In 1983 het die Schutte-egpaar in die referendum ten gunste van die Driekamerparlement gestem (2099) as ‘n sogenaamde stap in die regte rigting. Toe reeds was die Progresiewe Federale Party besig met “urging the prime minister to consult and negotiate with all leaders in South Africa so [that] the country might have a constitution that encouraged and promoted ‘security, justice and peace for all its citizens, irrespective of race or colour'” (2121). Ná die 1990/94-onderhandelinge het ons egter ‘n land waar veiligheid, geregtigheid en vrede in baie opsigte steeds nie bestaan nie.

Owéna wek die indruk van iemand wat nie haar professionaliteit kon handhaaf deur die nodige emosionele afstand tussen haar en haar kliënte te bewaar nie. Daar is ‘n knaende bemoeisiekheid wat ook by haar dogter waarneembaar is. Daar word bv reeds dekades lank gepoog om die hoofpad nie deur Knysna se middedorp te laat loop nie deur eerder ‘n verbypad te bou. Toe Owéna hoor “that black families would have to be moved to make way for the road, it became her problem” (1758). Sy is een van dié wat hierdie baie nodige projek gesaboteer het.

Haar dogter probeer om ‘n meer aanvaarbare beeld van Owéna te verskaf: “As a social worker, she couldn’t be seen to take sides. She hadn’t even voted in the previous general election, knowing that any political affiliation could break down the trust she’d worked so long to build up among the black people. For the same reason, she couldn’t be seen to side with, or even work with, the police when the unrest started. But nor did she want to join the black people’s struggle” (2770). “Owéna didn’t approve of the violence. For years, she had been trying to show the black people of Knysna that the real way to make change happen was to talk, not fight” (3105).

Maar toe 75 (3168) volwasse swartes in 1986 as molesmakers gearresteer is, “Owéna was shaking, she was so angry. She demanded the people be released” (3125). “As far as she knew, it was only the young people who were getting out of hand. None of the older people she’d spoken to wanted the violence. They just wanted to be heard … she started making up food parcels for the families who’d been left behind” (3135). Dit is ‘n hoogs naïewe reaksie. Owéna is die soort mens wat ook die propaganda sal glo dat die Soweto-onrus in 1976 uitsluitlik aan die spontane opstand van skoolkinders toegeskryf moet word; dat daar geen volwassenes betrokke was wat die opstand georkestreer en aangehits het nie. Toe die veiligheidsmagte pamflette in die swart woongebiede van Knysna versprei het waarin die inwoners aangemoedig word om hulle nie deur aktiviste te laat intimideer nie, “the blood rise” in Owéna se gesig (3161). Maar dan is dit sy en haar man wat verontwaardig is as hulle telefoongesprekke in die openbare belang deur die veiligheidspolisie afgeluister word (hoofstuk 43 en 44).

Omdat die outeur in Suid-Afrika grootgeword het, verstaan sy die plaaslike situasie gelukkkig baie beter as buitelanders wat oor Suid-Afrika skryf. Ten spyte van haar anti-apartheidsinvalshoek raak sy heelwat waarhede kwyt, al besef sy nie altyd die implikasies daarvan nie. Byvoorbeeld, ná 15 jaar van “demokrasie” neem sy waar dat die bruin mense van Knysna steeds in hulle tradisionele woongebied, Hornlee, woon en die swart mense steeds in die plakkerskampe. “I still thought there’d be more integration now that the racial divide is no longer law” (372). Die punt wat sy mis, is dat die meesal groot kulturele verskil tussen bruin en swart (en natuurlik blanke) mense steeds daar is. Apartheid het erkenning hieraan gegee. In hierdie opsig verskil vóór en ná 1994 nie. Soort soek soort al wil linkse literaliste dit hoe graag anders hê. Toe die outeur die enigste blanke was wat ‘n swart mens se begrafnis bygewoon het, was haar aanvoeling: “I just don’t belong here” (1165).

Een van die groot kultuurverskille tussen blankes en swartes is baie blankes se bereidwilligheid om hulle tyd, arbeid en van hulle besittings uit die goedheid van hulle harte gratis aan swartes te gee. Owéna het bv aan swartes verduidelik wat blankes opgeoffer het om ‘n bewaarskool vir swart kinders tot stand te bring en te onderhou: “How hard the white parents worked to make and keep Stepping Stones that way. She would know – she was one of the mothers who baked cakes and biscuits by the car-boot-load for fundraising cake sales. Fathers painted classrooms and made jungle gyms and helped to fix leaky roofs and broken equipment. And almost all the materials the children used for their arts and crafts, from off-cuts of fabric to old magazines, were collected and donated by the parents. The crèche mamas were amazed. Their own people would never do that, they said” (1669).

By die Tembelitsha-skool vir swartes sê die waarnemende skoolhoof, die swart mevrou Martin: “It’s difficult to get parents to help with things like painting classrooms or fixing toilets, because they want to be paid for their efforts” (1878). Martin se kollega, mnr Guga, noem dat sekuriteit ‘n groot probleem by die skool is. “Vandalism and burglary are common, and people from the surrounding township often come in to the school to use the toilets or, in some cases, steal the toilet pipes. Even the vegetables in the school garden were stolen during the recent winter break” (1889). Die outeur skryf: “In a computer room there are rows of desktop machines. I wonder how many have been stolen” (1905). Dit is nie ‘n onbillike opmerking nie. Toe Schutte in Durban gewoon het, is haar motor gesteel (1986).

Daar was glo nie akkommodasie beskikbaar vir die onderwysers van die genoemde skool nie. Owéna het haar toe daarvoor beywer om ‘n huis te bou waarin vyf onderwysers kon tuisgaan. Van owerheidsweë kon sy geen finansiële ondersteuning kry nie. “There was no money for the house and no one in the black community was prepared to build it for free” (1949). “For money, she appealed to the white people of Knysna. For materials, she went to local businesses. Everyone she approached gave generously, but free labour was still hard to find” (1954). Twee blankes, Owéna se man, Theron, en hulle buurman, Doug Starkey, is oorgehaal om die gratis arbeid te verskaf, terwyl die Schuttes se tuinhulp, die bruin Johnny Oliphant, ook gehelp het, maar is daarvoor deur Theron betaal (2014). Hierdie drie “represented everything that was wrong with the country” in die oë van plaaslike swartes (2020).

“And so they came and watched while Theron, Doug and Johnny worked, never offering to help, just standing and watching and talking among themselves” (2025). Soms het hulle hierdie drie werkers gedreig “with ‘trouble’ if they didn’t leave” (2025). “Then the wood that Theron was leaving at the building site started disappearing. Undeterred, Theron stored the planks at the nearly sawmill instead” (2030). “Even black teachers turned up with a few drinks in them sometimes … Slurring their words, they demanded to know when the house would be finished, and why it was taking so long. But not one of them ever picked up a hammer to help” (2030). Theron was toe nog ‘n voltydse onderwyser en kon net Saterdae die bouwerk doen.

“Week after week for seven months, Theron, Doug and Johnny went back, until finally in November 1983, the house was finished. To celebrate, Child Welfare put on a tea party outside the house. All of Tembelitsha’s staff turned up, as did several parents, who milled about admiring Theron and his team’s work over tea and cake that Owéna had baked for the occasion” (2035). Is dit moontlik om beter as met hierdie gebeure te illustreer dat daar iets radikaal verkeerd met baie swart Suid-Afrikaners is? Om talent vir bv geweldpleging en die skepping van ellende te hê, bied nie ‘n gesonde grondslag vir ‘n voorspoedige land nie.

Tydens die onrus in die jare tagtig was Theron een van die onderwysers wat as ‘n vrywilliger die plaaslike hoërskool vir blankes oor naweke in vieruurskofte teen geweldpleging opgepas het (3145). In teenstelling hiermee en nie ver daarvandaan nie “the road was blocked with burning tables from the Tembelitsha school” (2889, 2928). Toe die polisie opdaag om die pad oop te stel, het die kinders hulle met klippe bestook (2928). Wat in linkse geledere gepredik word, is dat, soos beskermde wild, niks van owerheidsweë aan sulke kinders gedoen mag word nie. As hulle bloot opgesluit pleks van gemoer (3015) word, klink die kreet van “free the children” op. Hoe het die Tembelitsha-skool daar uitgesien nadat die Schutte-egpaar so baie daarvoor opgeoffer het? “There was no headmaster. There were no textbooks. Teachers were drunk at the school. Windows were getting smashed. Chairs were being stolen” (3376).

Tydens die onrus in die jare tagtig is verteenwoordigers uit die swart gemeenskap toegelaat en aangemoedig om hulle griewe onder die munisipaliteit se aandag te bring. Hulle het resultate met besluite behaal, maar positiewe teenprestasie het agterweë gebly. “There were plans for a new cemetery in Bongani, communal taps in Dam-se Bos and Witlokasie, and water tanks in Oupad and Jood-se Kamp [five black townships]. The children’s needs were especially high on the agenda, with the town council looking into buying a second-hand bus to transport the children to school, and agreeing to finally install electricity in Tembelitsha’s classrooms. In keeping with Owéna’s principle of helping the people to help themselves, the committee made sure they involve the community in making the plans happen. To cover the cost of running the new school bus, the children would have to pay a fare. And the municipality would pay the Tembelitsha schoolchildren to work with its electrical engineer to dig trenches for the power lines at the school” (3234).

“Heavy rains stalled the installation of the taps at Dam-se Bos. The plans for the new school bus had to be scrapped after parents said they couldn’t afford the fares, no matter how heavily subsidised. And the trenches at Tembelitsha were put on hold while the young would-be labourers wrote their exams. The community got impatient, accusing the liaison committee of making promises it couldn’t keep” (3244). Maar “the municipality had been doing everything within its power to supply water and sanitation in the squatter camps, scraping together funds from other budgets” (3381).

Owéna het aan die African Scholars’ Fund [ASF], waarvan blankes klaarblyklik vir bevoordeling uitgesluit word, geskryf (3381). Twee van die ASF-funksionarisse het Knysna besoek en in hulle verslag geskryf: “The contrast of luxury boating and tourism with the squalor of the black schools is a serious indictment of the management of the area” (3391). Self het die ASF blykbaar niks konstruktiefs gedoen nie. “Four months later, the Ministry of Education and Development Aid agreed to supply two prefabricated classrooms and extra bucket toilets for Tembelitsha. And the Bogani school was upgraded to standard four, so that fewer children had to walk all the way to Witlokasie” (3396).

Die swartes het steeds ‘n gratis bus en gratis vervoer vir hulle skoolkinders geëis. Owéna het aan die Afrikaans koerant, Rapport, geskryf, wat minibusse aan liefdadigheidsorganisasies geskenk het (3396). “After months of badgering the paper, she convinced them to donate a minibus to Child Welfare to ferry the Tembelitsha children to and from school. But Child Welfare couldn’t afford the cost of running the bus … Owéna went to the town council … Was there any way they could help with funds for petrol? The town council went one better, supplying not just the funds but a driver too” (3402). As mense eis dat iets gratis moet wees, kry hulle dit heel dikwels – mits hulle swart is.

“The Round Table chased the government for funding to pay for the electricity at Tembelitsha” (3407). Daar het klaarblyklik niks gekom van die plan dat skoolkinders teen betaling slote vir die elektrisiteitskabels moet grawe nie. “A local company donated a film projector for fundraising film nights. And the Black Sash, along with a group called Concerned Women of Knysna, arranged for textbooks to be collected” (3407). Om te ontvang, is vir swartes blykbaar saliger as om te gee. Hulle hoef selfs geen skoolfooie te betaal nie (1873).

‘n Nuwe swart woongebied met houthuise is in die vooruitsig gestel, maar die swartes wou nie houthuise hê nie (3244). Hulle wou veral nie vir sulke huise betaal nie. Die grondstruktuur is egter sodanig dat niks anders as houthuise daar opgerig kon word nie (3427). Die strate van hierdie woongebied is reeds geteer, maar die swartes het gekla dat die strate nie wyd genoeg is nie (3249). Teen dienslewering is geprotesteer (3259). “We want houses.” “We want electricity.” Die raadslede moes deur die polisie teen die aktiviste en oproeriges beskerm word (3262). ‘n Laerskool is vir die nuwe woongebied, Khayalethu, goedgekeur, maar die swartes het aangedring op ‘n hoërskool (3416).

Daar is 780 woonpersele, “complete with access to water, sewage facilities and electricity [and in 1987/8] had been standing empty for two years” (3421) weens intimidasie. In daardie tyd het terrorisme sulke ernstige afmetings aangeneem dat “the Knysna Municipality had removed all flower boxes from the main street, and there were no longer any rubbish bins outside the post office” (3437). “The black members of the mayor’s liaison committee had started to resign, giving in to pressure from their community, who criticised them for being all talk and no action” (3442). “[They were] accused … of being pawns in the apartheid government’s plans to herd people into townships” (3448). Aktiviste het gedreig om die houthuise af te brand as hulle gebou word (3469). Opdrag is deur die “Civics” gegee dat ‘n kliniek in Khayalethu afgebrand moet word (3484). “It was all part of ‘making the country ungovernable'” (3484).

“The first government-subsidised houses in Khayalethu were finally built in 1990: wooden houses … Eventually some people did move to Khayalethu, in secret, at night. But many houses stayed empty and were vandalised, their windows smashed and their doors broken off their hinges. The authorities had no choice but to give the houses away” (3601). Op ander erwe kon baksteenhuise gebou word. “The people had complained about having to pay for the land when the wooden houses were free. In a final admission of defeat, the provincial government gave the land away for free, too” (3617). Daarna volg hierdie “kompliment”: “In Knysna, the municipality had become a model local authority for being one of the first to integrate white, coloured and black” (3622).

Dit is ‘n feit dat bruin mense se tradisionele lewensruimte vroeër as dié van blankes die prooi van verswelging deur swart mense word; iets waarvoor daar nie genoeg begrip is nie. Uiteindelik sal alle ruimtes in hierdie wye en droewe land aan verswelging deur swartes onderhewig wees, hetsy skole, universiteite, woongebiede, hospitale, ens, tensy daar tuislande vir die minderheidsrasse en -etnisiteite geskep word. By die huise van die bure van haar ouers neem die outeur ‘n verandering sedert 1994 waar: “The only real difference is that their walls are higher and their fences spikier than before” (377). Dit is dalk ‘n korttermyn en moontlik ‘n tevergeefse verskansing.

Die Wet op Groepsgebiede het veroorsaak dat sommige eiendomme van veral bruines, maar ook bv dié van blankes, onteien is om woongebiedskeiding volgens ras moontlik te maak. Die outeur noem heeltemal tereg dat die waarde van die onteiende eiendomme aan die eienaars uitbetaal is en dat nuwe huise in baie gevalle deur die NP-regering voorsien is (460). Dit is ‘n waarheid wat selde in die konteks van bv Distrik 6 genoem word, onder meer omdat bitter min van daardie “slagoffers” huiseienaars was. By die “ontworteldes” was daar min weerstand, ook in Knysna, omdat na beter huise getrek is. “On the upside, there was hot running water and electricity. Even the bucket toilets were a step up” (486). In skrille kontras hiermee is die ANC-regering se voorneme om blankes se plase (eerder as huise) sonder enige vergoeding te onteien. Die swart skoolkinders van Knysna sing “Old Mandela had a farm” – nie Old Macdonald nie (1626). As per slot van sake die vrug van terrorisme het Mandela ‘n plaas gehad. Harde werk oor geslagte en eeue heen, is egter nie goed genoeg om vir blankes eie plase te verseker nie.

Die bruin mense wat verskuif is en waarmee die outeur onderhoude voer, voldoen nie aan haar verwagting dat hulle ontevrede oor die groepsgebiede-verskuiwings moet wees nie. Byvoorbeeld, een van hulle het gesê “I didn’t really experience it as bad. Come to think of it, many things were better. We had water in the house … We had flushing toilets, we had electricity” (570). In die geval van Johnny Oliphant, die Schuttes se bruin tuinhulp, wil die outeur hê dat hy ‘n grief moet hê omdat hy buite die huis sy etes nuttig en die buitetoilet gebruik (2142). Dit blyk dat hy geen probleem daarmee het nie (2202). Hy het wel ‘n probleem met die inkommers in sy woongebied. “There are lots of people coming in. From other places. It wasn’t as rough back then as it is now” (2185). “People steal your money and hit you and rob you, he says. It’s not safe to walk around at night. Is it worse than before? I ask. Much worse, he says” (2190).

Oor die hedendaagse inkommers skryf Schutte die waarheid. “In Knysna, black people complain about Zimbabweans, Somalis and Nigerians coming into the townships, bringing with them drugs and violence while taking jobs, houses and women … From what I’ve heard, it’s the black people who are most xenophobic” (646). Die outeur skryf: “It’s hard to believe that, less than forty years ago, there were hardly any black people here” (698). Ek onthou toe ek in 1963 met die kuspad van Kaapstad na die Oos-Kaap gereis het, het ek swartes die eerste keer by Humansdorp teëgekom. Onlangs was ek weer op hierdie roete en was geskok oor die groot omvang wat plakkerskampe veral sedert 1994 by al die dorpe aangeneem het. Dit is heeltemal onvolhoubaar dat veral die blankes, maar ook die bruin eienaars, grootliks die finansiële las van die munisipale dienste aan hierdie kampe moet dra. Omdat daar bv groot werkloosheid heers, is misdaad aan die orde van die dag. Dit is vir my onvoorstelbaar dat voorspoedige, veilige, leefbare dorpe ooit hieruit tevoorskyn gaan kom. Al sou die ANC-regering en ander groepe of individue alles van die blankes steel, sal dit steeds geen beduidende duik in die armoedekultuur maak nie. Die onmiskenbare talent wat daar vir misdaad, geweld en ellende is, sal heeltemal moet verdwyn om voorspoed moontlik te maak, maar dit is hoogs onwaarskynlik dat dit sal gebeur.

Die boek is klaarblyklik geskryf om ook buitelandse lesers in te lig. Die outeur se ideaal was glo om “just the truth” te skryf (2873). Soms mislei sy haar lesers; dalk onbedoeld omdat sy nie van beter weet nie, bv oor pasboeke. “The pass laws were part of the apartheid government’s plan to restrict the influx of black people into ‘white’ South Africa from the African homelands” (702). “The government’s influx control meant Knysna, like the rest of the Western Cape, didn’t have much of a black population in 1972” (717). Hierdie wet is in 1986 herroep (2269) en van die gevolge is soos in die vorige paragraaf beskryf. Wat nie in die boek gesê word nie, is dat die passtelsel ‘n Britse uitvinding is en dat die eerste paswet reeds in 1797 tydens die eerste Britse besetting van die Kaap uitgereik is (Wikipedia: “Pass laws”).

“I wince at the K-word. According to my South African English dictionary, it’s now an actionable offence to use it. Derived from the Arabic word for ‘unbeliever’, it was a generic term for black people that the European settlers used when they first came into contact with them” (2370). Die blankes word dus die skuld vir hierdie “aanstootlike” woord gegee, terwyl sy self noem dat die Arabiere dit voor die blankes as ‘n benaming vir swartes gebruik het; sekerlik aan bv die ooskus van Afrika lank voordat die blanke seevaarders daar opgedaag het. Die Arabiere word dus in hiedie opsig kwytgeskeld van aandadigheid, soos in die geval van slawerny, wat feitlik uitsluitlik voorgestel word as ‘n vergryp wat deur blankes gepleeg is.

Wat Schutte gedoen het, is om mense, veral bruines en swartes, in Knysna op te spoor wat haar van apartheid kan vertel. Gewapen met ‘n bandopnemer het sy onderhoude met hulle gevoer en notas geskryf. Sy het bv met Jack Matjolweni gesels, wat destyds in diens van Bantoe-administrasie in Knysna was en as inspekteur moes verseker dat swartes se passe in orde is. Schutte verwag om haat en nyd jeens die blankes by hom aan te tref, maar word teleurgestel: “I am amazed at his apparent loyalty to his then employer, the apartheid government, and his almost blind acceptance of its laws” (795). Matjolweni se huis is in 1993 afgebrand (812) toe die ANC/SAKP onder die leiding van Nelson Mandela met die NP-regering onderhandel en terselfdertyd hulle terrorisme met groter intensiteit voortgesit het. Met ‘n oud-kollega van Matjolweni, Piet van Eeden, het Schutte ook ‘n onderhoud gevoer. Hy het tereg die NP-regering se instromingsbeheer verdedig. “It you had just throw open the doors, you can imagine what kind of influx it would have caused” (834).

Die outeur wou onderhoude voer met swart mense wat deelgeneem het aan die onrusstokery en terrorisme in die jare tagtig. Van hulle het in daardie tyd in so ‘n mate leierskap getoon dat hulle deesdae munisipale raadslede is, bv Amy Matungana, na aanleiding van die 1986-onrus (2462). Sy is trots daarop om swart te wees (2481). Swartes is destyds geïntimideer om deel te neem aan die grootskaalse misdaad wat gepleeg is (2508). Maar deesdae is daar steeds swartes wat ontevrede is. Mantungana sê: “I wouldn’t say many of our black people appreciate what’s already been done … But I think their eyes are starting to open” (2525).

Nog ‘n onrusstoker wat sedertdien met ‘n hoogs lonende raadslidpos beloon is, is Elizabeth Koti (2536). “Elizabeth’s ward has been unhappy about how long it’s taking to get houses and electricity, and it all came to a head on Sunday when a mob of people marched to Elizabeth’s house and threatened to burn it down” (2547). “It’s political, she says. The people instigating the riots and the violence are those who want to become leaders themselves. They want her position” (3289). Sy het besluit om haar nie weer as raadslid verkiesbaar te stel nie (3332).

“But she’s worried about what will happen when she stands down. ‘They can’t all be councillors,’ she says. ‘In my place is going to be one councillor. And when I monitor them from a distance, I see four of them who want to be in the race. And only one of them can win. It will split them and that is going to cause a problem for them'” (3337). Die ontevredenheid en onrus kan dus seker onbepaald voortduur.

Die outeur verwys na ‘n tyd in die jare tagtig toe “police were shooting and arresting protesting schoolchildren … children … were burning their classrooms” (2754). Koti het aan die outeur vertel van ‘n kind, Johnson Tatas, wat tydens onrus deur die polisie doodgeskiet is (2595). Hy was glo ‘n jeugleier (2778). Sy regte naam is Goodman Xokiso. Schutte spoor sy ma, Esther Xokiso, op. Owéna het, soos gebruiklik wanneer ‘n swarte vir ‘n onderhoud deur haar dogter besoek word, ‘n pak kos vir die geleentheid saamgeflans: “Packets of dried soup, instant coffee, tea bags, rice, fruit cordial, sugar, and some fresh fruit and vegetables – oranges, onions, bananas, butternut squash and apples. There’s also a whole chicken that I [Anelia] took from the freezer” (2625). By Xokiso aangekom, “she takes the food parcel from me” (2646). Toe sê Xokiso, blykbaar sonder om dankie te sê: “People said I was probably going to get money today, and now look at this” (2646). “Her tone is jolly, but I get the sense she might have thought she was getting paid for the interview” (2646) – soortgelyk aan swartes wat betaling eis as hulle deur blankes gefotografeer word. Het ons by Xokiso nie met ‘n radikaal verkeerde gesindheid teenoor blankes te make nie? Is versoening met diesulkes enigsins moontlik?

Toe haar kind geskiet is, was twee van haar twaalf kinders (2657) in die tronk (2663). Volgens Tatas/Goodman se ma, was hy beter as haar ander kinders: “Not one of my other children when they did something wrong would come and say sorry. But he said, ‘Sorry, Mama'” (2674). “Esther says she warned him against going out to toyi-toyi” (2674). “The black community … wanted to give the boy a ‘comrade’s funeral’, which meant bussing people in from the surrounding areas and turning it into a public event with speeches and singing and toyi-toying” (2701). Dít was kenmerkend van die ANC/UDF/SAKP: Hulle het kinders (en vroue) tydens onrus voorgestoot, want as ‘n kind (of vrou) tydens onrus gedood word, kon ‘n groter bohaai opgeskop word as wanneer ‘n volwasse man in die slag gebly het.

Die maksimum propagandawaarde is uit sulke begrafnisse geput. Die polisie en Goodman se ma wou ‘n klein, stemmige begrafnis hê, gevolglik is Goodman op ‘n Saterdagoggend begrawe met net ses van die naaste familielede teenwoordig (2706). Die agitors het agterna beweer sy ma “sold Goodman’s body to the police” (2711). Hieroor is sy hewig ontsteld. Owéna, wat tydens hierdie onderhoud teenwoordig was, kom toe met die volgende reaksie vorendag: “What I can’t understand is this … He should have been like a hero. He died for the struggle they were fighting for. So he should have been an example for all the children. But instead they were mad at you. I don’t understand how that adds up” (2716). Die prestasielose stokkiesdraaier, Hector Petersen (heel moontlik nie sy regte naam nie), word deesdae ook as ‘n held gehuldig omdat hy tydens die Soweto-onrus in 1976 in die pad van ‘n dwaalkoeël was. En die terroris en geweldenaar, Nelson (eintlik Rolihlahla, letterlik Molesmaker) Mandela, word dikwels as ‘n rolmodel voorgehou. In Knysna word die nagedagtenis van die prestasielose Goodman Xokiso deesdae gehuldig met die “Johnson Tatas community hall” (3591).

Goodman se ma koester geen groot griewe nie. “Oh, I can’t blame anyone … Because it was like that everywhere. If it only happened here in Knysna, then I could still understand it. But all around us it was like that, even now, it’s still a fight. People are still toyi-toying” (2727) – die nuwe Suid-Afrika het niks hieraan verander nie; optogte, proteste en geweldpleging word (onverminderd) voortgesit. Esther Xokiso ontvang glo ‘n “special pension – a pay-out given to relatives of people who died during the struggle” (2802). Bestaan daar iets soortgelyks vir die naasbestaande van blankes wat weens die ANC/UDF/SAKP se terrorisme gesterf het?

Die Schutte-egpaar het ongetwyfeld oor dekades baie van hulle tyd en geld opgeoffer ten einde hulle pro-swart gesindheid uit te leef. Maar ek het die indruk dat hulle op die lange duur gatvol daarvan geword het; dat hulle ingesien het dat hulle grootliks tevergeefse moeite gedoen het, al sou hulle dit nie erken nie en steeds dieselfde oorverligte front voorhou. In 1988 het Owéna bedank as maatskaplike werkster by Kinderwelsyn en in dieselfde hoedanigheid oorgegaan na ‘n versorgingsoord vir epileptici. Die verskil was dat waar sy voorheen swartes as kliënte gehad het, was die epileptici almal blank (3530). Sy regverdig haar skuif soos volg: “The people at SANEL [the South African National Epilepsy League] needed her in a way that the black people had stopped doing towards the end” (3627). Die outeur skryf: “My father was one of many teachers in South Africa who took early retirement to make way for non-white teachers. Not that he did it for political or even altruistic reasons; the new ANC government made it very attractive financially” (1379). Owéna het in 2013 afgetree (3634).

Die Schuttes woon in ‘n huis wat glad nie in dieselfde mate as hulle bure s’n beveilig is nie (239). Hulle dink hulle is as verligtes bekend genoeg, sodat hulle nie die prooi van misdadigers sal word nie. Dit lyk na valse gerustheid. Hulle word ouer en al hoe sagter teikens terwyl hulle goeie dade al hoe meer in die vergetelheid raak. ‘n Mede-inwoner van Knysna en filantroop, die 84-jarige Dorothy Burger, is in 1993 in haar huis verwurg (1459).

Herman Wasserman

Herman Wasserman (gebore in 1969) was eens ‘n skrywer van Afrikaanse prosa, maar publiseer deesdae akademiese tekste, feitlik uitsluitlik in Engels. Hy was agtereenvolgend ‘n dosent in joernalistiek/mediastudie aan die Universiteit Stellenbosch, Rhodes en Kaapstad. Met die verloop van jare het hy al hoe meer polities verlig geword. Nelson Mandela is ongekwalifiseerd sy groot held.

Sy resensie van Schutte se boek, “Wat word van wit mense in SA verwag” (Rapport, Weekliks, 1.09.2019, p 12), het my bewus van die bestaan van hierdie boek gemaak. Hy is egter ‘n hele aantal grade meer verlig as Anelia en selfs Owéna, gevolglik het die boek hom eerder met ongemak as behae gelaat. Wasserman kom in sy resensie gou uit by die geykte frase, “die donker dae van apartheid.” Hy betreur dit dat sommige blankes nostalgies oor die ou Suid-Afrika is: “Kyk maar na hoe die hofbesluit om die apartheidsvlag [eerder: vorige landsvlag] tot haatspraak te verklaar deur baie Afrikaners ontvang is.” Wasserman verwelkom ongetwyfeld hierdie ernstige vergryp en hy distansieer hom sekerlik van Afrikanerskap.

Hy skryf: “Die verteller se taalgebruik [is] soms erg steurend en sprekend van ‘n politieke naïwiteit. Die verwysing na swart ‘stamme’ (tribes) is verouderd en onvanpas, en so ook die gebruik van die neerhalende woord ‘plakkerskampe’ (squatter camps) om na informele nedersettings te verwys. Kwetsende woorde soos ‘tuinjong’ (garden boy) en ‘nieblank’ (non-white) en stereotipes oor dronk township-inwoners en onkritiese herhaling van gerugte oor regstellende aksie doen verder afbreuk aan die verteller se geloofwaardigheid.” Hier is ‘n mens wat aan ons die leviete oor ware verligtheid gaan voorlees.

Wasserman is ook beswaard oor “die verteller se houding teenoor die huidige Suid-Afrika wat in kontras staan met die prentjie van familiale toewyding aan die land. In die hoofstukke wat die hedendaagse raamvertelling vorm, verwoord sy telkens haar vrees vir misdaad wat soms aan paranoia grens en ‘n rasse-element verkry wanneer sy haar vrees uitspreek om ‘n township te besoek of misdaad in die eerste plek sien as iets wat wit mense oorkom (daarom dat ‘alle wit gesinne minstens een hond besit’).”

“Owéna se werk spreek uiteraard op sigself van medemenslikheid en sorg, maar die verteller bly onkrities oor die onderskeid tussen maatskaplike ondersteuning en die stryd teen apartheid. Owéna raak nooit betrokke by die politieke struggle teen apartheid nie … Sy beveg hoogstens klein apartheid deur ‘n groep kinders ondanks die Groepsgebiedewet op ‘n uitstappie na ‘n ‘wit’ strand te neem, maar kom nie in direkte opstand teen die Nasionale Party-regering wat daardie wette instand hou nie.” Dit lyk asof Wasserman meer waardering vir Owéna sou gehad het as sy, soos Nelson Mandela, ‘n bomplantveldtog gevoer het. Maar het Wasserman, in sy eertydse minder verligte era en later, homself ooit aan bv terrorisme skuldig gemaak?

“As maatskaplike en ontwikkelingswerk nie ook standpunt inneem teen politieke onreg nie, is dit dan nie maar net liefdadigheid nie? … Die probleem met liefdadigheid is dat, eerder as om sosiale magsverhoudinge te verander, dit juis die sosiale hiërargie kan bevestig” Die verteller se “houding teenoor hedendaagse politieke protes spreek nie van ‘n radikaal ander ingesteldheid” soos deur Wasserman verlang nie. “Hedendaagse diensleweringsbetogings word beskryf … as ‘oproer’ (riots), of ‘moeilikheid’ (trouble) en sy ag haarself gelukkig om nie naby brandende bande en klipgoeiery te wees nie.” Ek ook.

“Deur die boek aan te bied as ‘A Small Town’s Struggle Against Apartheid’, met ‘n gebalde vuis op die voorblad, is dus iets van ‘n wanvoorstelling en skep ‘n verwagting van ‘n politieke weerstand wat nie in die verhaal verwesenlik word nie.” Die verwagtig wat die gebalde vuis, kenmerkend van die vredesikoon Nelson Mandela, klaarblyklik by Wasserman wek, is dat werklik verligtes hulle tot bv daadwerklike terrorisme moet wend.

“Wat kan ons leer uit Owéna se voorbeeld? In die Suid-Afrika van vandag, wat steeds gekenmerk word deur massiewe ongelykhede, voortslepende armoede en – ja, ondanks die luide protestasies van regses – wit bevoorregting, herinner sy ons in die eerste plek daaraan om sensitief te wees vir die pyn om ons, om uit te reik na diegene wat buite ons gemaksones beweeg, en om te luister na die stilgemaaktes.” Wie is hierdie stilgemaaktes? Die slagoffers van swart op swart geweld, die vergelykenderwys baie minder mense wat deur die veiligheidsmagte stilgemaak is, of die slagoffers van die ANC en ander “bevrydingsorganisasies” se terrorisme en die ná-1994 voortsetting daarvan in die vorm van bv plaasmoorde?

Terwyl Wasserman knus in sy kantoor of studeerkamer sit, vra hy “die vraag oor wat wit Suid-Afrikaners vandag te doen staan.” By wat swartes ter verbetering moet doen, kom hy uiteraard én gerieflikheidshalwe nie uit nie.”Om slegs liefdadigheid te bewys vanuit ‘n posisie van bevoorregting sal nie genoeg wees nie. Wit Suid-Afrikaners het ‘n kollektiewe verantwoordelikheid om saam met hul swart landgenote te bly stry vir sosiale geregtigheid, gelykheid en transformasie wat verder sal moet strek as noodverligting. Want daar is steeds ‘n struggle – en dis ons álmal s’n.”

Op Netwerk24 het ‘n leser in reaksie opgemerk dat Wasserman se resensie haar met ongemak gelaat het. Die resensie het vir my ‘n pyn gegee, maar ek sal liewer nie sê presies waar nie.

Schutte se boek en Wasserman se resensie het my opnuut pessimisties gestem. Ek kan geen verbetering in die situasie voorsien nie; eerder voortgesette verslegting. Oor swart mense sal oorverligtes, soos Wasserman, in die openbaar geen kritiek uitspreek nie. Vir blankes is en bly die onverbiddelike verwagting, in die woorde van die apostel Paulus: “Moenie moeg word om goed te doen nie” (2 Tessalonisense 3:13). In ruil daarvoor word hulle egter voortdurend sleggesê.

Leon Lemmer: François Levaillant as sosio-politieke kommentator

In 1973 het JC (Jacobus Christiaan) Quinton (gebore in 1922 en hoof van die Parlementsbiblioteek 1967-1982) in die Suid-Afrikaanse Biblioteek die volgende boek bekend gestel: JC Quinton, AML Robinson and PWM Sellicks, eds: François Le Vaillant: Traveller in South Africa, and his collection of 165 water-colour paintings, 1781-1784 (Cape Town, Library of Parliament, 1973, 2 volumes). Die Parlementsbiblioteek en die Suid-Afrikaanse Biblioteek is regoor mekaar geleë aan Die Laan, aan die bo-punt van Adderley-straat, in die Botaniese Tuin in Kaapstad. Robinson was die direkteur van die Suid-Afrikaanse Biblioteek (1961-1981). Hierdie waterverfskilderye het plaaslik groot geskiedkundige waarde en is om hierdie rede deur die Parlementsbiblioteek gekoop. Ten einde die skilderye as lands- of openbare besit wyer bekend te stel, het die Parlementsbiblioteek hierdie publikasie onderneem. Dit is immers nie moontlik om die 165 skilderye permanent uit te stal nie.

Die aanleiding vir my skrywe is die volgende boek wat op 6 Desember bekend gestel is: Ian Glenn, The first safari: Searching of François Levaillant (Auckland Park: Jacana Media, 2018, 230p, R280). Jacana is ‘n uitgewery wat daarvoor bekend is dat hy graag polities linkse boeke publiseer. Let op dat François Levaillant (1753-1824) se van verskillend in die genoemde twee publikasies gespel word. In werklik het hy sy van op vyf maniere geskryf: Vailant, Vaillant, Le Vaillant, LeVaillant en Levaillant (p 38). My bladsyverwysings is na Glenn se boek, gevolglik gebruik ek sy spelling. Ek kan nie meer onthou wat die bekendstellingsprys van die Quinton-boek was nie. Hoewel dit dadelik die stempel van waardevolle Africana gedra het, kon ek nie bekostig om ‘n eksemplaar te koop nie. Vandaar my belangstelling in Glenn se boek. Laasgenoemde boek is ‘n pragstuk: mooi stofomslag, plat rugkant, estetiese tipografie en ryklik geïllustreer. Party van die illustrasies is egter so klein en/of donker gereproduseer dat al die besonderhede nie maklik sigbaar is nie.

In die eerste paragraaf noem ek slegs die Engelse weergawe van die 1973-boek omdat dit plaaslik die bekendste is en ook deur Glenn gebruik is. In werklikheid is Franse en Afrikaanse (François Le Vaillant: Reisiger in Suid-Afrika …) weergawes terselfdertyd gepubliseer. Dit was die goeie oudae toe die regering tweetalig was en nooit, soos tans, Afrikaans afgeskeep of geminag het nie. Ek vind dit teleurstellend dat Glenn nie die Afrikaanse uitgawe noem nie; net die Engelse en Franse weergawes (13, 228). As oorverligte probeer hy ook om op ‘n vergesogte en skandalige manier ‘n politieke konnotasie aan hierdie publikasies te heg: “An attempt, at the height of the apartheid regime’s control, to assert French-South African links and historical ties. On the hard power side, South Africa bought French Mirage aircraft and submarines; on the soft power side, South Africa asserted its historical links with the country of the Huguenots and wine” (13).

Quinton het tydens die bekendstelling in 1973 genoem dat publikasie in drie tale en die reproduksie van die skilderye groot probleme vir die redaksie veroorsaak het. Een van die groot tekortkominge van ouer publikasies van en oor Levaillant is juis “unsatisfactory reproductions” (1); aanvanklik “hand-coloured” (172). Quinton het sy gehoor destyds verseker, “Nooit weer nie”, toe hy gevra is of hy weer so ‘n projek sou onderneem. Dit is ook verstaanbaar dat hy op 60-jarige ouderdom afgetree het. Parlements- en senaatslede het die personeel van die Parlementsbiblioteek voor groot uitdagings gestel. Politici is geneig om hulleself as belangrik en verhewe bo ander te beskou en van die biblioteekpersoneel allerhande vergesogte bystand te verwag, onder meer omdat ‘n lees- en biblioteekkultuur in groot mate by baie van hulle ontbreek. Sedert 1994 het hierdie situasie vererger omdat daar by die politici aan selfs funksionele geletterdheid heelwat ingeboet is.

Glenn was ‘n Engelsdosent aan die Universiteit Kaapstad (UK) en ‘n kollega van JM Coetzee, wat nie so verlig soos Glenn is nie en na Australië uitgewyk het. Glenn skryf oor wat hy beskou as “the central obsession of the South African novel in English: illicit relations between a man and a woman from different racial groups” (7), met verwysing na skrywers soos André P Brink, Nadine Gordimer en Alan Paton. In die konteks van Paton verwys Glenn na “the scandal of apartheid” (119). Hy vra: “Why did most novels deal with the transgressive relations between black men and white women rather than the socially prevalent exploitation of women of colour by the white colonist?” (7, 9). Later was Glenn ‘n dosent in Mediastudie aan UK, waar sy plek tans deur die ewe oorverligte Herman Wasserman ingeneem word; iemand wat dink dat Nelson Mandela een van die grootste geeste en beste mense ooit was.

Glenn se Brink-mentaliteit blyk uit sy verwysings na ‘n 16-jarige Khoi-Khoin-vrou: “Levalliant named the beautiful Gonaqua maiden Narina, a Khoi word for flower, and described her as one of the Graces” (8). “In meeting the young Gonaqua woman Narina, he compares her to a Grace, to give the black body the dignity and grace of classical art” (89). Levaillant skryf: “I found her figure charming. She had the healthiest and most beautiful teeth in the world, she was elegant and slender, and the sensual curves of her body could have made her a model for the brush of [Francesco] Albani [1578-1660]. She was the youngest of the Graces in the guise of a Hottentot” (90). Naby Cookhouse in die Oos-Kaap “Levaillant dallied with the beautiful Narina” (35-36). Later word dit beskryf as: “The flirtation with the delicious Narina” (46).

“Levaillant’s portrayal of Narina was the erotic highlight of the narrative. He spies on her bathing naked with her friends, she makes it clear to him that physical love is natural and she is open to it, their mutual attraction is evident. Yet, nothing happens … Levaillant’s criticism of the behaviour of the English sailors and Diderot’s rage against the colonists seducing the daughters of indigenous people inhibit any irresponsible encounter” (90). “In Levaillant’s case, he [Joel Kovel] suggests that racial difference and exoticism can be sexually attactive, and this desire and attraction across the colour line help humanise the Gonaqua fully against Western prejudices” (101-102). “Levaillant’s portraits simply do not apply any pejorative or racial filters … Only with the advent of social Darwinism in the mid-nineteenth century did the crude racial primate stereotyping recur” (94).

Levaillant het ‘n voëlspesie Narina Trogon genoem (153-154). “When he comes to explain why he gave the bird the name ‘narina’ (not capitalised), he simply says that in the Khoi language it means flower. The description he gave surely suggests he was not thinking fondly of the svelte Narina” (202). “He gave this country’s birds some of their most memorable names [eg Bokmakierie – 157, 198], while naming nothing after himself” (3).

Op die oomblik is Glenn ‘n navorsingsgenoot in kommunikasiekunde aan die hoogs getransformeerde Universiteit Vrystaat, weens onder meer die anti-akademiese hervormings van Jonathan Jansen en diesulkes. Glenn het dekades (“a quater of a century” – 4) lank navorsing oor Levaillant gedoen en in dié proses talle plekke, bv biblioteke en argiewe, plaaslik en oorsee besoek. “Working in archives may sound dull as ditchwater, but it is probably the most clothed fun you can have outside a casino and in many ways resembles the excitement of picking up cards at a card table” (147). Glenn verwys verskeie kere na inligting wat Karel Schoeman (1939-2017) aan hom verskaf het (bv x). Schoeman het jare lank in die Suid-Afrikaanse Biblioteek gewerk. “Trying to trace Levaillant’s footsteps in southern Africa has never worked that well for me. Part of the reason may be that landscapes have changed so much that it is difficult to feel that one is experiencing the same spirit of place that our explorer did” (34). Dit is ‘n skrale troos dat nie net verkrampte blankes ontuis in die getransformeerde Suid-Afrika voel nie, maar ook dat ‘n verligte aktivis soos Glenn ervaar hoe radikaal die land verander het – sekerlik nie altyd ten goede nie.

Levaillant is in 1753 aan die noordkus van Suid-Amerika, in Paramaribo, die hoofstad van wat tans as Suriname bekend staan, gebore. Ek het reeds oor Suriname geskryf (Praag 27.05.2017). Dit was ‘n Hollandse kolonie, maar sy ouers was Franse burgers. Levaillant se pa was die Franse ere-konsul en sy sake-onderneming het “trading in natural history specimens” onderneem (16). Dit het Levaillant se lewensloop deurslaggewend bepaal. Reeds van jongs af was hy “obsessed by birds” (17). Aan die Kaap het Levaillant steeds by voorkeur in voëls belang gestel: “The search for animals seems secondary to the search for birds” (48). “Levaillant produced twelve volumes of bird books from 1796 till 1818” (174) – “five volumes of birds of Africa” (176). In 1763 het Levaillant sy ouers se terugkeer na Frankryk meegemaak (222). Hy het as kind die Hollandse taal goed bemeester (17), terwyl sy Frans nie altyd op peil was nie (121). Dit is een van die probleme waarmee Quinton en sy redaksielede geworstel het.

Die volgende vertolking van Glenn oor inkommers in Frankryk kan aangedik wees: “Levaillant became one of the first literary and cultural figures in France … with a double identity, a cultural hybridity, as part of the painful benefit of not being born into settled metropolitan French society. For all of them, negotiating the complex heritage of a colonial history becomes part of their burden, though Levaillant was one of the few who had to negotiate between different European languages” (19). In hierdie konteks verwys Glenn na “a host of African and Caribbean figures” wat uit Franse kolonies ontvlug en hulle in Frankryk en by voorkeur in Parys gevestig het. Maar hulle was, anders as Levaillant, swartes, met kulturele hibriditeit van ‘n ander orde. Die blanke Algeryn, Albert Camus (1913-1960), word ook hier genoem. Camus het hard probeer om by bv oorverligte eksistensialiste, soos die kommuniste, selfs Staliniste, Jean-Paul Sartre (1905-1980) en Simone de Beauvoir (1908-1986), in te pas. Maar Camus se eerstehandse kennis van toestande in Algerië en sy opregte simpatie met die blanke ingesetenes het dit vir hom onmoontlik gemaak om kolonialisme sonder meer te veroordeel.

In April 1781 het Levaillant in die Kaap aangekom. Sy eerste groot ekspedisie die binneland in was van Desember 1781 tot Maart 1783. Hy het ooswaarts gereis tot by Port Elizabeth en vandaar na Cradock en die Groot Visrivier en deur die Karoo teruggekeer (32). Hy beskryf sy waarnemings en ondervindings in sy boek, Travels into the interior of Africa, gepubliseer in Frans in 1789 (33). Sy tweede groot ekspedisie het waarskynlik ses of agt maande lank geduur, van Junie (34) of Julie 1783 (223) tot vroeg in 1784 (34). Van Kaapstad af het hy noordwaarts langs die weskus op tot by die Oranjerivier gereis. Hy skryf hieroor in sy boek, New travels, gepubliseer in Frans in 1795. “Some of these elements may have been exaggerated or even fabricated” (57). “This second volume is far less reliable than the first” (33).

“The New travels feels … like a not-so-successful sequel compelled by the success of the first product. It is much more haphazard and inaccurate than the first, as though Levaillant had padded out a short journey” (140). Dit is dalk weens die langer tydsverloop tussen die ontdekkingsreis en die publikasie, al het hy ‘n dagboek gehou, wat ongelukkig steeds nie opgespoor kan word nie. “He must have worked on this sequel during the Revolution, as it was certainly ready for printing by the end of 1794” (138). Moontlik is dit ‘n geval van: “The author of the adventure is likely to find it ‘improved’, rewritten and made more exciting and sellable” (109). “The process of writing” het vir Levaillant geword “a way of reflecting his travels, so he gives it not only an intellectual but an emotional or psychological value” (45). Levaillant het die Kaap in Julie 1784 verlaat en via Holland na Frankryk teruggekeer (223). In 1800 is aangekondig: Levaillant “will depart again for Africa to spend the rest of his life there” (205), maar hiervan het niks tereg gekom nie.

Van 1797 tot 1804 was John Barrow (1764-1848) aan die Kaap tydens die eerste Britse besetting. Hermann Giliomee skryf: “Ten tye van die Sesde Grensoorlog [1834-1835] was dit al meer as dertig jaar dat Britte uiters negatief oor die grensboere geskryf het. Dit het begin met die reisverhaal van John Barrow” (Die Afrikaners, ‘n biografie (Kaapstad: Tafelberg, 2004, p 112). “Daar was hierdie kontras – tussen wit mense wat vry en gelyk is en swart mense wat ongelyk en onvry is – wat in die Kaapkolonie so sterk onder druk gekom het van die Britse Ryk met sy klem op die regsorde en die regte van die individu. Met ‘n geloof in hul eie meerdere deug en onskuld het skrywers soos John Barrow en John Philip [1775-1851] die Afrikaners veroordeel oor die groot onreg wat hulle teen die inboorlinge gepleeg het deur hul grond te vat, hulle kinders as arbeiders in te boek, hulle uit die kerk uit te sluit, en hul menswaardigheid te ontken” (632). Wat is Glenn se evaluering van Barrow se boek, An account of travels into the interior of Southern Africa in the years 1797 and 1798 (1802)? Glenn verwys na “the matter-of-fact British explorer John Barrow” (34). Dít geld vir Barrow beskrywings van die natuur; nie vir sy beoordeling van mense nie. Hopelik skryf ek eersdaags hieroor. Barrow noem dat die Ghonaquas ‘n basterstam van Khoi-Khoin en swart mense was (Kindle 2725). Tydens sy besoek was daar niemand wat Levaillant se “gay Narina” kon onthou nie (2739).

Glenn noem Levaillant “our hero” (38, 117). By hom is daar die neiging om Levaillant (te) hoog aan te slaan. Hier moet in gedagte gehou word dat Levaillant geen geleerde was nie. “He had no formal training in science” (24). Hy was bloot ‘n ontdekkingsreisiger wat inligting gedokumenteer het en wat meesal deur ander kunstenaars geïllustreer is. Levaillant het self ook geteken, maar met beperkte sukses. Byvoorbeeld, “Levaillant has been identified as the artist, as the quality is not nearly as good as most of the other botanical illustrations!” (iv, 129). Ons word darem verseker “Levaillant’s painting improved over time” (212).”Levaillant was one of the first artists to try to capture birds in life-like poses and to differentiate between adults, females and juveniles” (200). Hy word “a major cultural and scientific figure” genoem (2). “The first important modern ornithologist” (4), “Our first and greatest ornithologist” (5) en “The founding figure of African ornithology” (178). Hy was glo ook “the best taxidermist of his day” (20; ook 137). “He was a major innovator of techniques and technologies and infrastructures to portray nature” (5). “The well-armed traveller established his credentials as the first person to bring a giraffe specimen back in France” (iv). Sy roem berus ook op “a never-before-described antelope (surely the Bloubok)” (148), ‘n spesie wat in die omgewing van Caledon en Swellendam voorgekom maar uitgesterf het (158-159).

“He produced the first major, widely read account of southern Africa” (4). “Leviallant was the first writer to convey the excitement of the African wilderness, not only as hunter but as explorer” (5). “We can see this as the first example of a safari,* or voyage of discovery in the African wilderness, a voyage that combines danger, wild animals, self-discovery and transcendence” (46). Emosie word as ‘n noodsaaklike deel hiervan beskou: Levaillant “shares his emotional involvements and feelings. This turns his journey from being simply a recollection of a hunting or collecting expedition into a safari, a journey of discovery and change” (52-53). [* Vandaar die boektitel: The first safari.]

“For the first time, in Levaillant’s work, we are not only in the wilderness, but are on safari. Safari comes from the Swahili word for a journey and is originally derived from Arabic. Safari is closely allied to the notion of wilderness but is a particularly African variation of it in that it involves encouters with dangerous, deadly, charismatic wild animals and hunting – originally with rifles; now, most of the time, with cameras. Whole tourism industries depend on the feeling that one is returning to nature. And if travels provide freedom, they also become a voyage, a safari which involves self-discovery, a new distance from where one comes from, a different sense of time and space and values … When Levaillant … observes the behaviour of birds, he tries to give the sense of a world out of European control. To go into the wilderness, or on safari, is to move out of one’s comfort zone, to view the everyday world of constraints and norms differently” (58).

“Levaillant was a major social and cultural commentator” (5). “Levaillant is the only one of the earlier commentators to predict an uprising and rebellion againt the Company [VOC] from the settlers – something which took place in Swellendam with a short-lived republic proclaimed in 1795. And his sense of the frontier famers’ willingness to leave Company control for a new destiny foreshadows the Great Trek of the 1830s in ways the others do not foresee” (18). Glenn skryf hierdie raak voorspellings toe aan Levaillant se “linguistic and cultural sophistication and insights” (66). “In France, the Revolutionary parliament hailed his work as revealing colonial and racial exploitation” (3). In sy laaste hoofstuk verskaf Glenn die volgende samevatting: “Levaillant was a major innovator in the field of how to capture and convey nature and the new country and society he encountered” (219).

Levaillant was onder die invloed van Jean-Jacques Rousseau (1712-1778) se opvatting van “die edele barbaar” (“The Noble Savage” – 80, “good savages” – 115) en hy was teen kolonialisme gekant. “Rousseau’s interpretation of this story turns Enlightenment thought about the Khoikhoi away from one set of responses (‘you can’t civilise these people; they are the lowest rank of humanity’) to another (‘their ways of life are more authentic, truer, better; we are in a fallen state’)” (80,82). “Before him [Levaillant] there was exploitation and the messy business of colonial expropriation; after him much of the world looked at the Cape with the anthropological eyes of Rousseau or the anti-colonial eyes of [Denis] Diderot [1713-1784]” (2). By Rousseau was daar baie subjektiwiteit en ‘n skeut romantiek. Diderot was deel van die rasioneel-wetenskaplike Verligting. Rousseau het baie meer en Diderot baie minder erkenning ontvang as wat hulle verdien het.

Dit is eintlik verbasend hoe baie lasposte in Europa hulle toe reeds (oor)krities oor rasseverhoudings in Suidelike Afrika uitgelaat het. Glenn skryf: “Only when I started working on Levaillant did I realise how much the early Cape had influenced European philosophical debates and the thinking of Rousseau, particularly in his Discourses on the origins of inequality [1754]” (79-80). Rousseau se invloed op Levaillant blyk bv uit die volgende: “In literature, his descriptions of travel and nature were first influenced by a Romantic sensibility about wilderness and nature” (4). “In his presence everything to do with nature becomes a delight” (207). Levaillant skryf oor hoe hy in 1781 op sy eerste ekspedisie gevoel het toe hy Sir Lowry-pas oorgesteek het: “I returned, so to speak, to man’s primitive state, and breathed, for the first time in my life, the pure and delicious air of freedom” (53). Glenn skryf hieroor: “The free air he breathes shapes his sense of the indigenous people he meets: if they are living before their encounter with colonists, they are free and good; if they have met the colonists, they have been or are being degraded and enslaved” (53).

Levaillant “reveals himself to be the philosopher, the profound observer, capable of appreciating men and of grasping their nature, no matter what their barely perceptible differences are” (114); dus soortgelyk aan die hedendaagse klem op die onderlinge eendersheid eerder as die andersheid van mense. Levaillant skryf selfs oor die inheemses: “Distrust is the only cause of their barbarity” (114). “For Levaillant, as for Rousseau, nature provides a healthy version of what society provides in a debased, luxurious form” (54). In hierdie gees het Levaillant in 1789, die jaar waarin die Franse Revolusie ‘n aanvang geneem het, “the first important African travel narrative” gepubliseer (30).

Ná die onregverdigbare Suid-Afrikaanse revolusie in 1994 het veral ANC-kamerade persoonlik buitesporig daarby gebaat. Hierdie soort onreg was ook een van die gevolge van die Franse Revolusie. “Levaillant was a revolutionary in good standing” (134) en “benefited from the Revolution in some important ways – notably in the sale of his natural history collection [to the state, the Natural History Museum – 135] and from receiving property [“an estate at La Noue near Sézanne” – 131] from his second wife’s family that had been confiscated from the Catholic Church” (130). Levaillant is in Sézanne begrawe (208).

As geswore linksgesinde vind Glenn “considerable ironies” in die publikasie van Levaillant se werk deur die Parlementsbiblioteek (13). Levaillant het “a very harsh view of settler brutality and Dutch East India Company exploitation of the indigenous people at the Cape” (13). “He was able to take a detached and critical view of commercial colonialism. Levaillant saw the treatment of slaves in the Cape as relatively benign compared with that in Suriname, but, influenced by Rousseau and Raynal,* his book took a scathing view of Dutch colonial exploitation and criticised the local officials and especially the colonists in the interior” (31; ook 46). [* Guillaume Thomas François Raynal (1713-1796), A philosophical and political history of the settlements and trade of the Europeans in the East and West Indies (Franse uitgawes in 1770, 1774 en 1781).]

Dit verbaas Glenn geensins dat die elf geleerdes wie se bydraes in die 1973-boek gepubliseer is, “glossed over Levaillant’s political and social views … from Levaillant’s life to the provenance of the watercolours, to his contributions to ornithology, botany, anthropology, understanding local architecture, insects and snakes and the routes he took. Matthys Bokhorst’s biographical account was perhaps the most marked by his awareness of Levaillant’s ‘Negrophile sentiments’ (as the index puts it) but he tried to find reasons not to take them seriously – by suggesting, for example, that they were simply an addition by another writer, or the result of the malign influence of Rousseau” (13). Oor Bokhorst se artikel word verder beweer: “It allowed South Africans to distance Levaillant from the views of the French Revolution” (142). Glenn se benadering van Levaillant word dermate deur sy linkse politiek oorheers dat hy dink dat alles wat die NP-regering gepubliseer het, soos die 1973-boek, noodwendig die stempel van apartheidspolitiek moet dra.

Levaillant was krities teenoor veral die blankes in die binneland ingestel. Tog moes hy diep onder die besef gewees het dat die besit van wapentuig en ammunisie vir hulle noodsaaklik was: “Technological know-how becomes the way in which the coloniser saves himself or gets the upper hand over indigenous people” (57). Dit is “the colonist’s way of surviving in hostile territory” (44). Op sy togte het Levaillant hom met 16 gewere (43), 2 pistole, ‘n swaard en ‘n mes bewapen (44). Soos by die blanke inwoners was dit vir hom nodig om hom nie net teen aanvalle deur wilde diere te bewapen nie, maar ook teen inheemse mense. “He has a close encounter with a marauding bandit who nearly kills him” (57).

Hoofstuk 4 is die langste in Glenn se boek en het as opskrif: “Levaillant as social and cultural observer.” Die res van hierdie rubriek handel hieroor. Volgens Glenn, in sy navorsing, “one of the surprises was how often the early English translators … simply could not grasp how radical his criticism of colonialism was. Levaillant would say something sharp about the ‘colons’ or settlers; the translators would transfer the criticism to the indigenous people” (61). “Speaking Dutch and, he claims, Khoi gave Levaillant considerable advantages over other travellers, who could not talk to either the settlers or the indigenous peoples directly but had to rely on translations or hearsay. Levaillant himself comments on this directly when complaining that the Swedish traveller Anders Sparrman [1748-1820, at the Cape 1772, 1775-1776] based his account of indigenous customs on colonists’ accounts” (65).

Glenn borduur voort op wat reeds hier bo geskryf is: “Major French writers like Diderot and Rousseau influenced Levaillant’s critical stance on colonialism, and their omission from literary curricula has emasculated the South African literary canon. Levaillant’s text was clearly marked by the revolutionary, anti-colonial mood of major texts of his time: from Diderot’s Supplément au voyage de Bougainville (1772) to the third edition of Raynal’s Histoire des deux Indes, the major history of colonial expansion that was so critical of colonialism that it was banned in France. In the third edition of Raynal’s text, the analysis of the Dutch at the Cape, and in particular of the first Dutch commander there, Jan van Riebeeck, became far more hostile and suspicious than in earlier editions. In the earlier editions, Van Riebeeck is presented as a fairly humane and rational figure. But in the third edition, the new author, generally assumed to be Diderot, unleashes one of the classic anti-colonial tirades, urging the Khoikhoi to armed revolt” (66-67).

Daarna volg “a stinging portrayal of Dutch hypocrisy as the colonists feign friendship and charity, ‘but cruelty, but treason are at the bottom of their hearts.’ They will drive the Hottentots from their huts, steal their herds, corrupt their women, seduce their daughters … ‘You must send them your arrows’ … The Dutch cultivate land the Khoikhoi regard as theirs, and they feel themselves being reduced to slavery” (67-68). Levaillant reageer op Joseph Banks se siening. “Banks had been in the Cape only a decade before Levaillant and wrote that the Khoikhoi ‘are generally represented as the outcasts of the human species, a race whose intellectual faculties are so little superior to those of beasts, that some have been inclined to suppose them more nearly related to baboons than to men” (82). Daarenteen het Levaillant die Khoi-Khoin as “fully human” beskou: “If there is one place where one can still find decency in conduct and manners, it is in the far-off wilderness” (84). “I know his soul to be quite good” (84).

Levaillant vul die Raynal/Diderot-teks aan met: “Riebeeck[‘s] … shrewd policy was to appear as a able peacemaker and he used all the devious means necessary to attract the good will of the Hottentots, and covered the lip of the poisoned cup with honey. These masters of this whole portion of Africa by imprescriptible right, these savages, were won over by these cruel lures, and did not see at all how this culpable debasement was taking away their rights, their authority, their peace, and their happiness” (68). Levaillant gaan voort: “The Dutch held out great hopes for their greedy policy … by offering the Hottentots two highly seductive lures: tobacco, and brandy … [The Dutch] rejected violently all that might resist its ambitions and greedy advancement … This logic nullified the sacred and respectable rights of property. On several occassions, they grabbed indiscriminately more than was needed, taking all the land that the government or individuals it favoured thought good and suited them” (69-70).

“For Levaillant, the Khoikhoi are, ironically, the true ‘cosmopolitans’ for whom the world is their birthright and who do not understand private property or farming … Levaillant’s text is closer in its analysis of the South African colonial situation and its aftermath to the present-day Economic Freedom Fighters than to the apartheid government or what most white South Africans think now. It is thus hardly surprising that his work has received such a hostile reception from English or white South African critics” (71-72). “Levaillant went on to provide a front-line report of conditions and abuses on the frontier … He analyses how the frontier farmers manipulate the Company in Cape Town by reporting stolen livestock and obtain permission to retaliate, a permission which they abuse to enrich themselves … ‘This warfare, or robbery rather, went on all the time I was in Africa'” (73).

Levaillant het sy voorspelling soos volg verwoord: “I do not regard it as impossible that one day they [the colonists in the interior] might shake off the yoke and dictate the law to the government of the colony. This day will come when one man of ability can win the confidence and the minds of the multitude and dangle in front of their eyes an image of independence and liberty in alluring colours” (74-75). Dít kan ook ‘n boodskap van hoop inhou vir die huidige geslag Afrikaners. “They can already feel just how easy an undertaking this is and what the advantages of success would be” (75).

Oor die Xhosas aan die Oosgrens skryf Levaillant: “The Caffres are generally peace-loving and calm, but he [Hans] assured me that as they were constantly harassed, robbed, and slaughtered by the whites, they had no choice but to take up arms in self-defence” (76). Twee eeue later het Nelson Mandela met dieselfde drogredenasie gekom; dat geweld die enigste saligmakende opsie vir die ANC is. Hans “told me that the colonists reported them far and wide to be a barberous and bloodthirsty race to justify the robberies and atrocities they perpetrated on the Caffres every day and which they misrepresented as retaliation. Under the pretext that a few head of cattle had been stolen, they had exterminated whole hordes of Caffres, regardless of sex or age, stolen all their oxen, and laid their country to waste” (76). Mandela het insgelyks graag gepraat van “our country” wat onregmatig deur die blankes beset is. Levaillant skryf: “I would never stop if I wanted to report in detail the shocking atrocities which are indulged in every day against these unfortunate savages who have no protection and no support … all the horrors invented in hell are committed” (77). “Levaillant was witnessing the early days of something close to a colonial genocide” (78).

Sedert 1994 beleef ons veel eerder volksmoord, soos rassediskriminasie, in omgekeerde vorm. Ingesluit in menseregte is die onvervreembare reg van Afrikaners om in Afrika te wees. Afrikaners behoort toegelaat te word om hulle eie heil te verwesenlik. Dit word ‘n (sterk) moontlikheid as Afrikaners hulle kompromisloos daarvoor beywer.

Leon Lemmer: Gabriël Botma oor Afrikaanse polemieke

Aan die Universiteit Stellenbosch (US) funksioneer die Departement Journalistiek sedert 1978. Piet Cillié was die eerste hoof, gevolg deur Johannes Grösskopf (die pa van Hein, die 1987-ANC-bomplanter), George Claassen (wat by die Waarheids- en Versoeningskommissie sy sondes bely en om verskoning gevra het) en sedert 2001 Lizette Rabe. Hieruit blyk die departement se sterk gebondenheid aan Naspers/Media24. Oudredakteur Hennie van Deventer roem daarop dat Naspers se koerante ‘n “sleutelrol” in die politieke en staatkundige hervorming gespeel het (Gabriël Botma, bron hier onder, Kindle 1228). Geeneen van Cillié se US-opvolgers sal hulleself ongekwalifiseerd Afrikaners noem nie.

‘…die vrees vir Afrikanerherlewing en -mobilisering nog nie heeltemal verdwyn het nie’ – Gabriël Botma

Sedert Chris Brink se aanstelling as US-rektor in 2001 het Rabe geblyk ‘n sterk ondersteuner te wees van die US-transformasiebeleid (met die gepaardgaande afskaling van Afrikaans). Sy was ook een van die voorbokke ten gunste van die postume toekenning van ‘n US-eredoktorsgraad aan die kommunis Bram Fischer (1149). Die Burger het die US in ‘n hoofartikel in sy kwaad gesterk met die stelling dat Fischer “‘n rolmodel vir alle tye, ook vir komende geslagte US-studente” is (1156). “Die Stellenbosse Afrikaner-establishment van die vroeë 21ste eeu [het Fischer] gebruik as simboliese gebaar om aan hulself en ander te bewys dat hulle anders as hul voorgangers dink en doen” (1162). Botma is dit klaarblyklik met Rabe eens oor Fischer, want hy noem hom ‘n Afrikaner en ‘n held en ‘n visionêr wat deesdae “aan die volksboesem gekoester word, terwyl [hy] in [sy] eie tyd verguis is” (1714).

Rabe het ‘n boek oor Rykie van Reenen gepubliseer (2011). Van Reenen het Steve Biko as nie ‘n breker nie maar as ‘n bouer gekarakteriseer (884). Daar is jaarliks ‘n Rykie van Reenen-genootskap in die departement beskikbaar, wat onder andere aan uiters linkse joernaliste, soos Hannelie Booyens (2011) en Willemien Brümmer (2012, ‘n agterkleinkind van CJ Langenhoven), toegeken is. Max du Preez en Adriaan Basson is van die spesialis-gasdosente wat daar optree. In Maart het die US ‘n eredoktorsgraad aan Du Preez toegeken. Dit is heel moontlik deur Rabe geïnisieer. Sy het tydens die gradeplegtigheid gemotiveer waarom Du Preez vereer word. ‘n Oud-US-student en ouddosent van hierdie departement, Herman Wasserman, is al aangespreek oor die “neerhalende manier” waarop hy “na die Afrikaner, sy kerk en sy kultuur” verwys (3054).

Die departement joernalistiek wil blykbaar graag eerder op Afrika as Suid-Afrika ingestel wees. Lesings word bv in die Mediafrica-gebou aangebied en vind aansluiting by Russel Botma se Hoop-projek, wat die marxis Paulo Freire se pedagogie van die onderdruktes as hoeksteen het. Een van die omstrede doelwitte van hierdie departement is om demokrasie (dus swart regering in Suid-Afrika) te bevorder; ‘n ideologiese manie wat kwalik akademies-wetenskaplik geregverdig kan word. Daar is immers baie soorte staatsvorme, elkeen met voor- en nadele.

Uit hierdie oord kom Gabriël J Botma se boek, Polemieke: Bekgevegte in Afrikaans (Kaapstad: Zebra Press, 2018, 200p, R240; Amazon Kindle $15,96). Die outeur is ‘n dosent in joernalistiek aan US. Hy was voorheen ‘n joernalis by Die Burger. Uit die teks en inligtingsbronne blyk ‘n sterk verwantskap met Naspers/Media24. Eintlik is die boektitel misleidend. Standpunte vir of teen ‘n onderwerp word nie werklik gestel en ontleed nie. Die teks oor veral die eerste drie onderwerpe (politiek, taal en kerksake) ontaard eintlik in selektiewe historiese oorsigte. Leopold Scholtz se boek, Kruispaaie (2016 – Praag 29.05.2016), dien dikwels as rigsnoer. Die (anglisistiese) frases “eienaardig genoeg” en “ironies genoeg” kom in oormaat voor; ook “as volg” pleks van “soos volg”. Die grofste flater is die verwysing na die United Democratic Movement (Bantu Holomisa se politieke party) terwyl die United Democratic Front (die binnelandse terreurbeweging van die ANC wat deur Desmond Tutu en Allan Boesak gelei is) bedoel word (1832).

Aanvanklik probeer Botma om sy linkse politiek in toom te hou maar sy woordkeuse, invalshoeke en seleksie van gevalle laat by die kritiese leser min twyfel oor die outeur se gesindheid. “Die sentrale vraag wat in hierdie boek ondersoek word, is hoe opspraakwekkende polemieke in Afrikaans en onder Afrikaners sedert die koloniale tydperk aangesluit het by die verhaal van die ontwikkeling, hoogbloei en val van Afrikanernasionalisme. Die boek staan krities teenoor ‘n dominante verhaal van Afrikanereenheid” (144). “Die opspraakwekkende polemieke ter sprake in hierdie boek is almal in Afrikaans gevoer, en in groot mate tussen lede van die groep wat as Afrikaners bekend staan. Veral weens apartheid het die term sinoniem geword met ‘wit, konserwatiewe’ mense, maar sommige historici bevraagteken hierdie konnotasie en voer aan dat ‘n meer ‘oop en inklusiewe’ gebruik daarvan in die geskiedenis bestaan het, met die implikasie dat dit ook in ‘n nuwe bedeling moontlik is” (167).

Deurgaans is dit asof die outeur hom buite die Afrikanerdom posisioneer. Hy is myns insiens deel van “die ongemaklike waarheid dat die vyande van die voortbestaan van Afrikanernasionalisme … nie buite die laer [!] te vinde [is] nie, maar aan eie boesem” (3017). Dit lyk asof Botma dink of hoop dat die tyd vir Afrikanernasionalisme en Afrikaners uitgeloop het, bv (hoogs oordrewe): “In die 1970’s het Afrikanernasionalisme reeds met mening begin verbrokkel” (403). In die laaste hoofstuk verwys Botma na Afrikaners as “die voormalige volk” (3213) maar vervolg “dat die vrees vir Afrikanerherlewing en -mobilisering nog nie heeltemal verdwyn het nie” (3253). Afrikanerskap berus “in groot mate op selfidentifikasie … jy moet ook self die etiket ‘Afrikaner’ omhels” (173). Dit is presies waarvan Botma homself weerhou. Lyndon Johnson het tereg gesê: “It is probably better to have him inside the tent pissing out, than outside the tent pissing in.” Dus, dit is beter om vanuit die tent (die Afrikanerdom) na buite te urineer (soos ek doen) as om van buite af in die tent in te urineer (soos Botma doen).

Hy haal Hermann Giliomee soos volg aan: “Is die Afrikanergemeenskap ‘n rasgebaseerde gemeenskap wie se taalstryd ondergeskik is aan die vestiging van blanke baasskap? Of is dit hoofsaaklik ‘n taalgemeenskap wie se maatskaplike identiteit gevorm is deur die stryd vir Afrikaans as openbare taal op gelyke vlak met Engels?” (179). Myns insiens is die Afrikanerdom sekerlik blank rasgebaseerd en gaan dit deesdae nie meer om baasskap nie maar eerder om selfbeskikking (wat in verskillende vorme moontlik is), met Afrikaans as die kern van ons identiteit.

Botma beweer dat die Afrikaner se wêreldjie ná apartheid in groot mate ingekrimp het “tot die spreekwoordelike kraal van selfverklaarde Afrikanerbelange” (319). Let op die woordkeuse: “kraal”, wat eerder met tradisionele landelike swartes as met Afrikaners geassosieer word. “Baie Afrikaners is weens apartheid skaam vir hul herkoms en geskiedenis, sonder dat hulle regtig weet hoe hulle aan die identiteit gekom het” (319). Daarteenoor kan gestel word: Baie Afrikaners (soos ek) was nog nooit skaam oor hulle herkoms en geskiedenis nie en skaamte is glad en geheel nie deel van hulle identiteit nie. Van buite word daar knaend gepoog om skaamte “oor die verlede” by Afrikaners te wek, maar sulke probeerslae is in baie gevalle onsuksesvol.

Polities byderwets skerm Botma: “Die wesenlike gevaar bestaan dat ‘n boek soos hierdie die persepsie sal versterk dat belangrike Afrikaanse polemieke hoofsaaklik onder wit sprekers plaasgevind het” (186). Blankes kry die skuld hiervoor: “Ten dele moet die rede daarvoor gesoek word in die politieke, ekonomiese, kulturele en sosiale magsoorheersing van wit mense sedert koloniale tye” (192). Dit kan deels darem seker ook aan die onaktiwiteit van nie-wittes toegeskryf word, waarin dislojaliteit jeens Afrikaans tot op hede ‘n groot rol speel. “Dit wil lyk of die versoening tussen wit en bruin, as en wanneer dit uiteindelik gebeur, moontlik nie in Afrikaans gaan plaasvind nie” (799) – hopelik ook nie in Kaaps nie. Erg oordrewe en valslik beweer Botma: “Afrikanernasionaliste het … die aandeel van bruin mense aan die ontstaan en ontwikkeling van Afrikaans ontken” (3196).

Ek hou van die term “oer-Afrikaners” wat Afrikaners terugdateer tot Jan van Riebeeck se tyd (203) en dus verder terug as Hendrik Biebouw (209), maar Botma noem dit ‘n “geromantiseerde weergawe”(313). Hy suggereer dat die begrip Afrikaner ‘n meer onlangse (en dus minder belangrike) “kunsmatige konstruk” (307) is wat nie verder teruggaan as die Groot Trek of selfs die Anglo-Boere-oorlog (ABO) nie. Botma plaas “ras” tussen aanhalingstekens (491), sodat dit volgens hom seker ook ‘n kunsmatige konstruk is. In die sosiale wetenskappe het dit gewoonte geword om werklikhede waarvan jy nie hou nie as konstrukte af te maak. In hierdie konteks word ook graag van “mites” gepraat. Botma verwys bv na “die apartheidsmite” (726) terwyl apartheid ‘n werklikheid was. Die “slagoffers” van apartheid kan nooit genoeg kla oor die “pyn” wat hulle aangedoen is nie. Botma assosieer apartheid met “banaliteite” (732), “stigma” (799), “gruwelike konsekwensies” (867) en “ontmenslikende gruwels” (824), wat impliseer dat apartheid nie bloot ‘n mite was nie.

Soos “ras” word “beskawing” (1981) en “volkswaardes” (2066) tussen aanhalingstekens geplaas omdat Botma voorbehoude daaroor het, bv “dat veral die Afrikaners voorgestel is as die groep wat ‘die beskawing na Afrika gebring het en die land getem het'” (2262). Die KKNK word ‘n “kerk- of boerebasaar” genoem (2410). Dinge wat vir Afrikaners “volksvreemd” aandoen (2320, 2615), vind heel moontlik guns in Botma se oë. Bok van Blerk se De la Rey-liedjie word as “‘n musikale soort laertrek” beskryf (2491). “Die ‘opbloei’ van etniese nasionalisme rondom ‘De la Rey’ [het] omtrent so lank geduur as wat ‘n popdeuntjie gewoonlik boaan die treffersparade bly” (2526). Rugby word beskryf as “een van die kultuurgoedere van die Afrikaner” (2620). Die aanhalings in hierdie paragraaf spreek boekdele oor Botma se negatiewe gesindheid jeens Afrikaners.

Botma hou nie van die ABO-benaming nie, myns insiens onder meer omdat hy nie van Boere/Afrikaners hou nie. Soos dit polities byderwetses betaam, gebruik hy ‘n meer inklusiewe benaming: “Sommige historici het begin verwys na die ‘Suid-Afrikaanse Oorlog’ om aan te dui dat nie net Boere en Britte daarby betrek is nie, maar alle inwoners van Suider-Afrika. Laasgenoemde is dus feitelik en polities korrek, hoewel sommige Afrikaners nie daarvan hou dat die Boere dan nie meer sentraal in die naam staan nie” (480). Daardie “sommige” is dieselfde soort mense as dié waarna verwys word toe die NG Kerk in 1857 besluit het dat weens”die swakheid van sommige” rassesegregasie in sy kerke toelaatbaar is (1653, 3236) – maar rasseskeiding is toe nie verpligtend gemaak soos linkse aktiviste graag te kenne gee nie.

“Sommige waarnemers meen dat die uitgerekte weerstand van die bittereinders onder die Boere in die Suid-Afrikaanse Oorlog die kiem [!] geplant het vir die latere ontwaking van Afrikanernasionalisme” (516). Leopold Scholtz “huldig die siening dat [hier]die oorlog ten grondslag lê aan die ‘keuse om ‘n volk te wees'” (522). NP van Wyk Louw het geskryf as “ons nie geveg het nie, sou die Afrikaanse volksgevoel van slapheid en feitlik van skaamte gesterf het, want wie behoort dan graag tot ‘n volk wat sy nek buig as dit nuttig is om nederig te wees” (529). Die woord “nederig” is sedertdien met “versoenend” vervang. In 1990/94 het die blankes/Afrikaners die stryd sonder slag of stoot verloor, maar die slapheid en skaamte kom die groepie Afrikaanssprekende onderhandelaars toe en nie die Afrikanervolk nie. Botma erken: Die “NP-onderhandelaars [het] oor kernbeleidskwessies, soos byvoorbeeld die plek en rol van Afrikaans en selfbeskikking vir die Afrikaner, die knie gebuig in latere onderhandelings met die ANC om ‘n nuwe grondwet te skryf” (1068).

Leopold Scholtz identifiseer “‘n aantal ‘kruispaaie’ of ‘Afrikanerkeuses’ in die 19de en 20ste eeu, om onder meer die volgende ‘probleem’ te ondersoek: ‘Het die moderne Afrikaner[s] dit in hulle om hulle eweneens nie by die nuwe werklikheid van die verlore heerskappy neer te lê nie en dit binne die praktiese beperkings in ‘n herwonne toekoms te omskep” (295). Ek het dit sekerlik in my en ek hoop dat baie ander Afrikaners dit ook in hulle het. Scholtz se “kruispaaie” het te make met “‘n keuse om tot stand te kom (om met ander woorde ‘n volk te word); en dan vir oorlewing te kies; om vir Afrikaans te kies; en vir die radikalisering van Afrikanernasionalisme; … en laastens, die keuse vir hervorming” (301). Myns insiens gaan dit vir Afrikaners nie soseer om ‘n volk te word nie as om hulle status as volk te herbevestig, om Afrikanernasionalisme in groter mate te heraktiveer en om die soort hervorming of transformasie (ook “dekolonisering” en “Afrikanisering” genoem – 1019) wat van buite af aan ons opgedring word, met beslistheid te verwerp.

“Die Britse regering se beleid van verengelsing ná die [ABO], asook ‘ekonomiese ellende’, het nasionalisme onder Afrikaners laat opleef” (529). Dit is nou weer sulke tyd. Vandaar my versugting dat Afrikanernasionalisme hergeaktiveer moet word. Ons “dubbele bestaanskrisis van staatsverval … en tweedeklasburgerskap” (542) is onvolhoubaar en sekerlik onaanvaarbaar. Botma hou egter nie van Scholtz se veronderstelling dat Afrikaners keuses het nie. “In die breë verskaf die ‘kruispaaie’ … ‘n goeie vertrekpunt … hoewel ‘n mens tog ongemaklik voel met die implikasie dat ‘keuses’ ‘n groot mate van beheer suggereer” (301). Hiermee gee Botma heel moontlik te kenne dat Afrikaners apaties moet gaan lê, dus moet berus in die onverkwiklike situasie waarin Afrikaners hulle deesdae sonder hulle toedoen en heeltemal onverdiend bevind.

Die vlakheid van Botma se kennis blyk uit die volgende. Hy haal uit ‘n 2008-bron aan waarvolgens Afrikaners “‘n verbeelde gemeenskap” is (325). “Die idee dat nasies of volke ‘verbeel’ word, beteken uiteraard nie dat dit onwerklik is nie, maar laat beslis die deur oop vir verskillende ‘verbeeldings'” (325). Hy het klaarblyklik nie nagegaan vanwaar die frase “verbeelde gemeenskap” kom nie. Dit verwys na Benedict Anderson se boek, Imagined communities (1983), waaroor ek voorheen geskryf het: “Imagined communities verwys bloot na die feit dat daar so baie individue in ‘n nasie is dat ‘n lid slegs ‘n beperkte getal van hulle persoonlik kan ken en hy van die res min, indien enigiets, weet. Indirekte inligting en verbeelding is nodig om ‘n voorstelling van ‘n nasie in sy geheel te maak” (Praag 10.02.2018). Die Afrikanerdom is daarvolgens nie in groter mate as ander ‘n verbeelde gemeenskap nie, maar dit is blykbaar wat Botma insinueer.

Die woordkeuse in die volgende drie aanhalings toon myns insiens dat Botma eerder negatief as positief teenoor die Afrikanerdom ingestel is. “Hoewel sommige 21ste-eeuse Afrikaners seker nog oor motiewe en simboliek van die Groot Trek opgewonde kan raak, het dit moontlik al heelwat trefkrag verloor in vergelyking met vorige generasies” (336, ook 449). “Die skimme van dié twee state [die Boere-republieke, ZAR en OVS] het in die volksgeheue verstar geraak as amper iets heiligs” (354). “Een van die sentrale Groot Trek-bakens in die vorming van Afrikanernasionalisme was die mistifisering van die gebeure op 16 Desember 1838 [die Slag van Bloedrivier]” (354).

Botma haal JD Froneman soos volg (goedkeurend) aan: Geloftedag as die Afrikaner “se strewe om as geroepe volk (indien dan nie uitverkore volk) ‘n staanplek, liefs afsonderlik, te kan inneem. Kortom, Geloftedag en die apartheidsideologie was/is deel van dieselfde paradigma” (366). In werklikheid was die Slag van Bloedrivier van Boerekant ‘n defensiewe handeling en die dankbare herdenking daarvan kan kwalik direk in verband met die omvattende regeringsbeleid van die Nasionale Party, waarmee daar 110 jaar later begin is, gebring word.

Gustav Preller het glo die Groot Trek “gepopulariseer” en “die geskiedenis gesuiwer en mites geskep wat Afrikanernasionalisme dekades lank beïnvloed het” (366). In soverre dit moontlik waar is, kan teëgewerp word dat die ANC tans in groter mate mites skep en die geskiedenis probeer herskryf op grond van sý geskiedenis; ‘n geskiedenis wat in werklikheid in baie opsigte skandalig gewelddadig en hoogs oneties en onmenslik is. Botma vind dit blykbaar wys dat die Nasionale Party-leiding met terroriste onderhandel het wat geweld in ‘n mondelinge belofte opgeskort maar nogtans onverpoosd daarmee voortgegaan het, want hy skryf: Lede van die NP se US-studentetak het “soos papegaaie die slagspreuk herhaal dat daar slegs met die ANC onderhandel kan word indien die organisasie ‘geweld afsweer'”(1037).

Daar word deesdae gekraai (bv deur Jonathan Jansen) oor die swartes as wenners en die blankes, veral Afrikaners, as verloorders in 1994. Maar die Boere mag deesdae nie meer as die wenners en die swartes, veral Zoeloes, as die verloorders by Bloedrivier uitgebeeld word nie. Botma hou klaarblyklik van Scholtz se polities byderwetse benadering van Geloftedagvierings en haal hom soos volg aan: “As ons die dag sien as ‘n viering van die Voortrekkers se militêre oorwinning oor die heidense en barbaarse Zoeloes, het dit geen plek meer nie. As dit gevier word as ‘n dag van verootmoediging voor God, as ‘n versoeningsdag, soos elke Sondag – dít maak sin” (429). Maar dít is ‘n vervalsing van die 1838-werklikheid asook die waarheid, want daar was toe en vir lank daarna geen sprake van versoening nie.

Die skeiding van skape en bokke word soos volg verwoord: “Die meer politiek korrekte ‘verligtes’ wat ‘n beheerbare mate van openheid, vernuwing en inklusiwiteit voorstaan, en die ‘verkramptes’ wat veel meer klem lê op ‘die volkseie’, en die geneigdheid tot afskeiding vertoon” (449). Direk hierna verwys Botma na “die ekstremistiese Boeremag [wat] ‘n staatsgreep beplan het” (449). Die betrokkenes is tot tronkstraf gevonnis. “Daarmee is ‘n reaksionêre element wat uit ‘n geromantiseerde weergawe van die Afrikanerverlede put om selfbeskikking met geweld af te dwing, voorlopig geneutraliseer. Die vraag is of ander Afrikaners, wat dikwels dieselfde mobiliserende retoriek gebruik, dalk in die toekoms geradikaliseer gaan word” (455).

Let op die aangepaste toepaslikheid in die hede van wat Die Burger in 1948 ná die Nasionale Party se verkiesingsoorwinning in ‘n hoofartikel gepubliseer het: “Hoe tuis voel ‘n mens hom nie weer in sy vaderland nie! … So was dit nie in die afgelope jare nie. Die nasionaalvoelende Afrikaner … het hom onwelkom, selfs onveilig in die land van sy vadere gevoel … Hy het hom dikwels ‘n onterfde gevoel, ‘n vreemdeling wie se erfenis in ander hande oorgegaan het” (817). Wat Afrikaners betref het die geskiedenis van vóór 1948 hom ná 1994 herhaal.

Botma maak hom weer (opsetlik) aan ‘n wanvertolking skuldig wanneer hy opmerk dat CJ Langenhoven se betiteling van Afrikaans as ‘n “witmanstaal” tot Langenhoven se “skande en skade” strek (1240). Wat Langenhoven gesê het, is dat Afrikaans “die enigste witmanstaal [is] wat nie onmiddellik oor die see kom nie” (JC Kannemeyer, Langenhoven: ‘n Lewe, Kaapstad: Tafelberg, 1995, p 269). Langenhoven se stelling is feitelik korrek. Anders as bv Engels het Afrikaans ‘n wesenlike plaaslik verworwe komponent. Langenhoven het nie gesê Afrikaans is uitsluitlik ‘n witmanstaal nie. Botma se sug na inklusiwiteit bring mee dat hy verkeerdelik “skande en skade” aan Langenhoven toedig.

In die 1860’s het die Afrikaners nog nie taalgewys in verset gekom nie omdat hulle (soos tans) “geïndoktrineer is om aan Engels as wêreldtaal die eerste plek te gee” (1306). Botma verwys na hoofregter lord JH de Villiers wat in 1876 voorsien het dat Engels die (enigste) toekomstige landstaal sal wees (1282). Hiervolgens het Wim de Villiers se duidelike voorkeur vir Engels historiese wortels in sy vangenoot. Volgens Scholtz “kan Afrikaans binne enkele dekades terug wees waar hy ‘n eeu gelede was – ‘n kombuistaal wat slegs tuis in die familiekring gepraat word, en dan boonop deurspek met geradbraakte half-Engels” (1605).

Maar Scholtz en al die lede van die Taalkommissie van die Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns, asook die WAT-redaksie en Afrikaanstaalkundiges en -letterkundiges is medeverantwoordelik vir hierdie situasie omdat die boodnodige veldtog vir Afrikaanstaalsuiwerheid nie gevoer word nie omdat polities byderwets geoordeel word dat bruin mense, glo die meerderheid Afrikaanssprekers, nie aanstoot gegee mag word nie. Nog minder is Scholtz en diesulkes bereid om Kaaps as brouseltaal openlik te veroordeel terwyl Kaaps die toekoms van ordentlike Afrikaans in erge mate beduiwel. Afrikaans kan reeds tereg beskryf word as die “afgeskaalde, gemarginaliseerde kleinood van ‘n minderheidsgroep” (1617).

“Met talle skrywers, digters en liedjiesmakers wat ‘vere’ voel vir die puriste, is Afrikaans [volgens F de Vries] ‘weer terug waar dit aan die begin van die 20ste eeu deur die nasionaliste agtergelaat is: ‘n lewende, tegemoetkomende kreools, wat uitermate grof sowel as verbysterend poëties kan wees'” (1624). Linkse aktiviste sal volhard met die valse aantyging dat Afrikaans ‘n kreoolse taal is. Volgens een verduideliking kan kreools “die vermenging van meer as een taal” beteken (HAT). Daarvolgens is Kaaps as brouseltaal kreools maar nie Standaardafrikaans nie.

Ek vind dit interessant dat die radioprogram wat tot 1985 Só praat die Boere geheet het en daarna Die taal wat ons praat (2244) deesdae Die tale wat ons praat (Sondagoggende na die 11-uur nuusbulletin op RSG) genoem word, waarskynlik veral weens die polities byderwetse koestering van Kaaps naas Afrikaans. Botma beweer dat bruin mense, “behalwe velkleur, so duidelik ‘n natuurlike deel van die taal- en kultuurgroep” van blanke Afrikaanssprekendes is (2787). “Dit is hierdie bruin Afrikaners wat geleerde taalstryders so graag naderhark om hul saak vir die behoud van Afrikaans by skole en universiteite te sterk” (2794). My standpunt is dat pleks van bruines in die taalstryd te betrek, Afrikaners eerder daarop moet aandring dat onderrig deur die medium van Afrikaans in skole en aan universiteite ten bate van Afrikaners aangebied moet word. Afrikaners is die lojaalste ondersteuners van Afrikaans en hulle het meer as enige ander groep tot die totstandkoming en uitbouing van Afrikaanse skole en universiteite bygedra. Om Afrikaner- en bruin kultuur ongekwalifiseerd eenders te verklaar, hou nie steek nie. Afrikaans is die kern van Afrikanerkultuur terwyl dit hoogs opsioneel in die kultuur van veral ontwikkelde bruin mense is.

Botma gee ‘n duidelike aanduiding van sy linkse politieke simpatie wanneer hy skryf: “Die woord ‘Orania’ [het] in die algemene omgang, en dit sluit ‘gematigde’ Afrikaanse kringe in, min of meer sinoniem geword … met onverdraagsame, bekrompe wit rassiste wat hul rug gedraai het na ‘versoening’ met swart mense” (1466). Botma sal nie beswaar opper teen baie swartes se onwilligheid tot versoening nie; nog minder sal hy openlik erken dat swartes rassiste kan wees. Maar Afrikaans het glo “rassistiese bagasie” (1472). Die Burger het dit verwelkom dat “kwetsende woorde” uit die 8ste uitgawe van die Afrikaanse woordelys en spelreëls (1991) verwyder is (1472). Sedert 1994 doen die Woordeboek van die Afrikaanse Taal (WAT) dieselfde (JC Steyn, Ons gaan ‘n taal maak, Centurion: Kraal Uitgewers, 2014, p 469). Onlangs het die hoofredakteur van die WAT, Willem Botha, op LitNet (28 Februarie) doelbewus valslik beweer: Die WAT “is ‘n omvattende Afrikaanse verklarende woordeboek wat Afrikaans in sy volle [!] omvang vaslê.” Ek het toe gereageer deur die aandag daarop te vestig dat die WAT polities byderwets gekuis word. LitNet het geweier om my reaksie te publiseer.

“Terwyl NP-ministers kort na 2 Februarie 1990 verklaar het dat die status van Afrikaans ‘ononderhandelbaar’ is, het gesiene Afrikaanse skrywers en letterkundiges soos André P Brink, Antjie Krog en Charles Malan verklaar dat hulle vrede daarmee gemaak het, en in sommige gevalle dit eintlik verkies en verwelkom dat Afrikaans sy amptelike status in ‘n nuwe bedeling verloor” (1490). “Tydens die eerste Kodesa-sitting in 1991 om ‘n onderhandelde skikking te bewerkstellig, het dit gou duidelik geword dat Engels die lingua franca in die nuwe Suid-Afrika gaan wees” (1496). Ton Vosloo se “vergesig van ‘n nuwe verenigde Afrikaanse nasie, indien die taal van sy ideologiese borsrok bevry en Afrikaanse skole vir bruin sprekers oopgestel word, is (nog) nie in die praktyk bewaarheid nie [?]” (1532). “Met dié dat Afrikaanse universiteite se dae blyk getel te wees, maar Afrikaanse skrywers floreer, is Afrikaans se toekoms dus tans in die weegskaal. Die feit dat dit grootliks in naam ‘n amptelike taal is, wek ook kommer, hoewel die Grondwet as rugsteun dien vir toekomstige mobiliseringsaksies om en in Afrikaans” (1630). In werklikheid is daar in die Grondwet geen rugsteun waarop peil getrek kan word nie, want die immer groeiende swart meerderheid kan al die bepalings daarin na willekeur verander. Hoe lou Botma oor Afrikaans voel, blyk aan die einde van die afdeling oor taal waar hy gewag maak “van die mate van [eerder: uitermatige/buitensporige] miskenning van die taal in die konteks van groeiende (swart) Afrika-nasionalisme” (1634).

Soos van Botma verwag kan word, word Steve Hofmeyr gestriem. Daar word verwys na Hofmeyr se “gewelddadige, onbeskaafde gedrag” (2405) en dat hy ‘n “middeljarige … selfaangestelde politieke kampvegter geword” het (2417). “Buiten uitdagende uitsprake oor Afrikaneroorlewing en -selfbeskikking, dikwels na aanleiding van plaasmoorde, het Hofmeyr ook aandag getrek omdat hy die gestigmatiseerde ‘Die Stem’, volkslied van apartheid-Suid-Afrika, ter afsluiting van sy konserte gesing het. Aanhangers het telkens emosioneel goedkeurend gereageer en hom in die openbaar verdedig teen aanklagte van opstoking en rassisme. Hofmeyr het ook dikwels betrokke geraak by bewegings om die saak van Afrikaners te bevorder, of om protes aan te teken teen gebeure soos die straatnaamsveranderings in Pretoria en die beskadiging en dreigemente van verwydering van sommige standbeelde van Afrikanerhelde soos Paul Kruger” (2423).

Dan Roodt se naam verskyn op die voorkant van die boek. Hy word ‘n “uitgesproke regse kritikus” genoem (1221). Hy het destyds ‘n webdomein in die naam van Max du Preez geregistreer. In ‘n hofuitspraak is hy gelas om dit aan Du Preez te gee omdat Roodt dit glo gebruik het om ‘n “smeerveldtog” teen Du Preez te voer (1228). “Twee kampvegters vir minderheidsregte, die joernalis en skrywer ZB du Toit en die aktivis Dan Roodt, [het] tot die openbare debatte bygedra” (1545). Roodt het “as regse aktivis ontpop deur [in 2000] die pro-Afrikaanse aksiegroep Praag te stig. In dié hoedanigheid was hy dikwels by omstrede aksies en polemieke betrokke” (1551). Tydens die apartheidsera is twee boeke van Roodt verbied (2162). Botma verwys in hierdie konteks (sinies) na “besorgdheid oor die lesende volk se sedes” (2181).

In 2005 het mense soos Max du Preez, Marlene van Niekerk en Michiel Heyns beswaar geopper omdat Roodt uitgenooi is om by die Woordfees op Stellenbosch op te tree. Hulle het gedreig om die fees te boikot (2428). “Roodt is beskuldig van ‘haatspraak’ en ‘rassisme’ en as [‘n] ‘gevaarlike en berugte’ skrywer beskryf” (2434). Tot haar eer het Dorothea van Zyl, die organiseerder van die fees, geweier om die uitnodiging terug te trek omdat Roodt “as ‘n skrywer en nie as ‘n aktivis nie” uitgenooi is. Volgens haar was die Woordfees nie bereid om as “sensor” op te tree nie en het sy ‘n universiteit tereg beskryf as ‘n “ruimte waar alle stemme gehoor kan word” (2434). Die waarheid is dat die US sedert 2005 demografies al hoe meer divers geword het wat studente en personeel betref maar dat ‘n diversiteit van idees nie deur die universiteitsbestuur aangemoedig of geduld word nie; eerder die teenoorgestelde. Wim de Villiers vereis dat almal op die kampus so entoesiasties soos hy oor transformasie moet wees. Transformasie gaan wesenlik om verswarting en dus verengelsing. Hoewel die Woordfees ideologies moontlik minder eng en voorskriftelik as die US is, word daar nie aan regses ‘n platform gebied nie.

In 2006 het Roodt “gebelgd” gevra “wie en wat [Koos] Kombuis is dat hy ‘hom kan aanmatig om sy uittrede uit die volk aan te kondig'” (2567). “‘n Insiggewende polemiek het in 2013 tussen twee Afrikaanse skrywers, Dan Roodt en Riana Scheepers, uitgebreek nadat laasgenoemde se ouers op hul plaas aangeval en aangerand is. Scheepers het agterna op Facebook verklaar haar ouers ‘was nie twee rassiste wat in ‘n wit toring gesit het nie’. Roodt, voorsitter van Praag, het in sy reaksie geskryf: ‘By implikasie sê jy egter dat “wit rassiste” verdien om aangeval te word, want jou ouers is dan nie sulke mense nie. Is dit korrek?’ Scheepers het daarop sy ‘insinuasies’ met ‘minagting’ verwerp. Sy het bevestig dat die aanval op haar ouers nie ‘n rassistiese insident was nie, maar ‘n ‘veragtelike kriminele daad’. Roodt het toe geskryf: ‘Indien dit slegs ‘n “veragtelike kriminele daad” was … waarom het jy jou verplig gevoel om aan die wêreld te vertel dat jou ouers “nie wit rassiste” is nie? Daarmee het jy tog self ‘n rassekleur aan die misdaad gegee'” (3099).

Botma lewer die volgende kommentaar: “Dié interaksie illustreer die ingewikkelde debat en dikwels onuitgesproke onderliggende emosies wat met plaasaanvalle gepaardgaan. Terwyl sommige Afrikanergroepe aangevoer het dat die aanvalle rasgemotiveer is en die stelselmatige uitmoor van wit boere behels het, het andersdenkendes, op grond van navorsing, verklaar dat dit meestal deel is van ‘normale’ misdadigheid in die land, en dat baie swart mense ook sagte teikens en gereelde slagoffers is” (3106). Botma skaar hom klaarblyklik aan die kant van hierdie navorsing.

Voorts word die mening genoem “dat daar dalk ‘n gebrek aam dringendheid by die regering is oor plaasaanvalle” (3119). Ook: “Die swartes wil die Afrikanerboer se grond vat” (3119) en “dat ‘n ‘eie vaderland’ vir Afrikaners die enigste oplossing vir plaasmoorde is” (3126). “Volgens die historikus JC Steyn in 2014 is sowat 2 000 boere sedert 1994 vermoor. Plaasmoorde is ‘n ‘teer saak’ vir baie Afrikaners, onder meer omdat ‘boere ‘n kardinale rol in die Afrikanergeskiedenis en -identiteitsvorming’ gespeel het. Die boer verskyn as ‘baanbreker’ in narratiewe, of as ‘heldhaftige vryheidsvegter teen die Britse Ryk’, en dan weer as ‘hardwerkende landbouer wat ‘n eenvoudige produktiewe bestaan maak, gewortel in ‘n treffende Afrikalandskap’, aldus Steyn” (3126).

Dan kom die ware Botma, wat hom aanvanklik polities probeer inhou het, aan die woord: “Wat hierdie geromantiseerde beeld egter buite rekening laat, is die koloniale en apartheidgeskiedenis van die gewelddadige inpalming van die land, dikwels ten koste van swart inwoners, en die skreiende ongelykhede wat daaruit voortgevloei het. Om die Afrikaner in idilliese isolasie op sy boereplaas te sien, is om met oogklappe na die werklikheid te kyk. Wat wel blyk uit die voortdurende polemiek oor plaasmoorde is dat dit terugverwys na ‘n deurlopende tema in die geskiedenis van Afrikaner-identiteitsvorming: die kwessie van die vrees vir uitdelging deur die ‘swartes'” (3133). In die laaste hoofstuk verwys hy na “die werklike of gewaande [!] stryd om oorlewing van die ‘volk’ en taal” (3145). Botma gee geen aanduiding dat hy plaasmoorde veroordeel nie; net so min as wat hy die afskaling van Afrikaans aan die US betreur. Hy is ‘n blanke Afrikaanse, ‘n Afrikaanssprekende Suid-Afrikaner, ‘n Afrikaan en heimlik seker ook ‘n wêreldburger, maar nie ‘n Afrikaner nie.

Botma het meer trek vir Nelson Mandela as vir bv Steve Hofmeyr en Dan Roodt. “Met die Wêreldbekertoernooi in 1995 het die charismatiese Nelson Mandela ná die dramatiese eindstryd die kroon gespan op sy meesterlike pogings om die geleentheid vir oorhoofse politieke doeleindes te gebruik” (2757). Dit is mooier woorde as wat Botma vir Afrikaners het.

Leon Lemmer: Jonathan Jansen se akademiese mistastings

Ek het reeds oor hoofsaaklik nie-akademiese aspekte van Jonathan Jansen se jongste boek, As by fire: The end of the South African university (Cape Town: Tafelberg, 2017, xxiii, 287p, R280; Amazon Kindle $23,34), geskryf (Praag 15 Julie). In hierdie rubriek gaan dit oor die akademiese kern van die boek. Charles van Onselen noem Jansen “easily the country’s leading expert on education at all levels” (p i). Don Pinnock verwys na Jansen as “a brilliant insider” (p i).

Na aanleiding van die plaaslike studente-onrus in die vorige twee jaar het Jansen onderhoude met 11 rektore van Suid-Afrikaanse universiteite gevoer. In die geval van die tradisioneel blanke Engelse universiteite ontbreek die Universiteit Natal. Wat betref tradisioneel blanke Afrikaanse universiteite ontbreek die Universiteit Stellenbosch. Aan die begin van die boek word statistiek oor die 2014-studente-getalle aan die betrokke 11 universiteite plus dié van Jansen se Universiteit Vrystaat (UV) verskaf (xviii). Opvallend is dat die eertydse Randse Afrikaanse universiteit, tans die Universiteit Johannesburg, slegs 10,8% blanke studente het. Swartes het hierdie universiteit verswelg en verengels.

Selfs meer skandalig is dat 42,9% van die Universiteit Pretoria se studente blank is, maar dat daar desnieteenstaande besluit is om Afrikaans as onderrigmedium af te skaf. Johann van der Westhuizen spog oor sy medepligtigheid aan hierdie ernstige vergryp (Netwerk24, 15 Julie). Aan die Universiteit Stellenbosch is ‘n minderheid studente swart, gevolglik word geredeneer dat hierdie universiteit moet verengels. Aan die Universiteit Pretoria is ‘n minderheid studente blank, gevolglik word geredeneer dat hierdie universiteit moet verengels. Swartheid bepaal wat moet wees. Blankheid bepaal wat nie moet wees nie.

Die kern van die saak is dat omdat die nuwe Suid-Afrika myns insiens ‘n gemors is, die universiteite nie anders is nie. “What is happening in our higher education system reflects what is happening in our society more broadly” (84, 225). Ek sou graag wou hê dat universiteite beter as die res van die land moet wees; vaandeldraers van (Westerse/Europese) beskawing met kampusse waar wet en orde gehandhaaf word; veral in die geval van die eens blanke universiteite. Jansen beskryf die ideale universiteitsopset as “to provide a high-quality education in a secure environment” (238). Die uitgelese etiekkolos, Anton van Niekerk, redeneer dat ‘n universiteit nie ‘n (blanke of Afrikaner-) enklave in die nuwe Suid-Afrika mag wees nie. Suid-Afrikaners voel egter veral saans onveilig en daardie onveiligheid heers deesdae ook op die kampusse. Universiteite kan glad nie meer normaal funksioneer met klasse, eksamens, biblioteekbesoeke en byeenkomste saans soos in die goeie ou dae nie. In ‘n groot mate is die wantoestand die gevolg van transformasie, dus verandering, wat dikwels nie verbetering is nie.

Die enigste resensie van Jansen se boek wat ek onder oë gehad het, is dié van die Mandela-aanbidder, Herman Wasserman (Rapport, Weekliks, 9 Julie, p 12-13). Soos dit sy uiterste linksheid betaam, verwys hy na die Reitz-gebeure as “walglike dade” en “rassistiese bullebakkery.” Wasserman beskou die Jansen-boek as eensydig omdat die gesprekke uitsluitlik met rektore gevoer is en nie ook met linkse akademici en die opstandige studente nie. Wasserman se invalshoek is dat die studente hulle tot opstand, ontwrigting en vernietiging wend omdat hulle “onderrig so belangrik ag.” Hy dink dat die studente-onrus as ‘n “positiewe ontwikkeling” beskou kan word; dat hierdie studente dalk “‘n moeilike maar belangrike stryd om fundamentele grondwetlike regte” stry. By implikasie praat hy die Afrika-benadering goed waarvolgens verandering en vernuwing deur afbreking en vernietiging bewerkstellig word; al gee hy sagkens voor dat hy bekommerd oor die gewelddadige taktiek is.

Jansen is die ANC goedgesind. Tog is die kern van sy redenasie dat die ANC-regering die subsidiëring van universiteite in reële terme drasties ingekort het, gevolglik was daar ‘n skerp styging in klasgeld (2). Dit het aanleiding tot studente-onrus en -protes gegee, waarby ander sake ingesleep is, soos die inkontraktering van werkers, dekolonisering en die afskaffing van Afrikaans. “The roots of the campus crises lie outside the university … the government had failed to deliver on the promises of the liberation struggle and on the values of the Constitution. The students did not feel the benefits of democracy, equality, and dignity in their daily lives. Further, they endured continuous experiences of struggle from home to school and community to campus, and it affected them deeply. Their lives were a constant struggle just to survive economically, to be recognised culturally, and to be respected racially. They had had enough, and they were now very, very angry” (84-85). Daar is heelwat retoriese twak in hierdie laaste aanhaling, wat in elk geval glad nie R1 miljard skade aan universiteitseiendom (80, 237) regverdig nie. Maar hierdie misdadigers redeneer dat hulle nie opgehel moet word nie: “You can’t replace human beings but you can replace buildings” (86). ‘n Herwaardering van die waarde van geboue kan wenslik wees, want hulle is veronderstel om langer as mense te bestaan.

Die geykte strategie van die oproerige studente is soos volg: “The students would march; the march would turn violent, with attacks on property, threats to staff, and disruptions of classes; the management would then bring on additional security or call in the police to protect lives and property; and the students would then claim that it was the security and police that caused the violence in the first place. This claim was illogical and untrue, but it was the narrative reported on every campus to the outside world” (86-87). Wat Jansen as ANC-kornuit nie sê nie, is dat hierdie drogredenasie soos dié van die ANC is: dat apartheid die oorsaak was van die gewelddadigheid wat die ANC dekades lank met soveel oorgawe gepleeg het; “it’s the violence of the system” (87). ‘n Student het gesê: “Our fight is with the state and the state funding of higher education, and the police represent that” (87). Daar was ‘n “constant creation of incidents and episodes in order to mobilise students” (96-97). “The creation of lies would form part of what has been called catastrophising, which turns ‘commonplace negative events into nightmarish monsters'” (97). “Catastrophise” beteken “grossly exaggerate events or possibilities as unbearable ‘realities'” (165). Ook dit is eie aan die ANC se “bevrydingstrategie”, bv die Boipatong-slagting in 1992, wat gekenmerk is deur die ANC se “bogus claims and outright falsehoods” (96).

Daar word soms beweer dat die nuwe Suid-Afrika vreedsaam tot stand gekom het, wat ‘n inflame leuen is. Ander kere roem die ANC op sy gewelddadige geskiedenis, sy ikoniese “struggle”. Om hierdie rede is dit uiters moeilik om wet en orde in die nuwe Suid-Afrika te handhaaf. Die skandalige voorbeeld wat die ANC met geweld gestel het, word steeds deur die massa nageboots. As ‘n rektor genoodsaak voel om die polisie op die kampus te kry, moet hy deesdae eers ‘n hofinterdik verkry (88). ‘n Mens sou dink die polisie is veronderstel om teen misdaad op te tree waar dit ook al gebeur, maar dit is glad nie meer so nie; ‘n hof moet hulle eers magtig. Teen daardie tyd is (groot) skade reeds aangerig. “The police chiefs had made it very clear that they did not take orders from the university management” (95).

Wat glad nie prominent in Jansen se boek is nie, is die ruime mate waarin universiteite skuldig aan geldvermorsing is. Omdat die ANC-regering ‘n slegte voorbeeld stel met buitensporige vergoeding vir die bekleërs van topposte, doen universiteite dieselfde. Byvoorbeeld, daar is in werklikheid geen afdoende regverdiging vir die vergoeding van miljoene rande per jaar aan ‘n rektor nie. Jansen verwys na die rektor as “this most valuable and often well-paid resource” (xv). ‘n Rektor behoort myns insiens hoogstens dubbel die salaris (en verkieslik slegs die helfte meer) as ‘n professor te ontvang. Daar sal steeds akademies uitstekende applikante vir so ‘n pos wees; dikwels beter as sommige van die huidige bekleërs wat om veral nie-akademiese redes aangestel is.

Jacob Zuma is berug vir sy spandabelheid, maar hy het net een adjunk. Aan universiteite is daar ritse viserektore. Die rektor hoef nie ‘n ampswoning te hê nie. Hy ontvang (eerder as verdien) genoeg geld om self ‘n huis te bekostig. Hy en sy talle viserektore hoef nie eie ampsmotors te hê nie. Die universiteit kan volgens werklike behoefte ampsmotors aanskaf, maar dit hoef nie luukse motors te wees nie; eerder bloot doelmatige vervoermiddels. Die universiteitshoës behoort net wanneer werklik nodig te vlieg en dan ekonomiese klas en wanneer hulle op reis is ekonomiese (bv drie- pleks van vyfster-) huisvesting te gebruik. In die nie-akademiese sektor van die universiteit is groot geldvermorsing aan die orde van die dag. ‘n Universiteit is veronderstel om op onderrig en navorsing te konsentreer. Gimnasium/oefen-, sport- en woongeriewe in bv koshuise, asook spyseniering, skoonmaakdienste, ens, kan aan private inisiatief oorgelaat word. Administrasie is bloot ‘n noodsaaklike euwel. Desnieteenstaande is die administratiewe sektor toenemend veel groter as die akademiese sektor. In sommige gevalle is daar ritse registrateurs en talle direkteure wat beter as professore vergoed word.

Jansen is die opruiende swart studente simpatiek gesind oor beweerde “cultural alienation” (xiii). Hy hou daarvan dat ‘n UV-koshuis nou die naam Beyers Naudé dra en nie meer dié van JBM Hertzog nie (x). So ‘n naamsverandering bevorder seker ‘n gevoel van insluiting by swartes maar dit vervreem die oorgrote meerderheid blankes. Aan die eens blanke universiteite is daar deesdae alewig die swartes se geweeklaag oor “not feeling at home” (66). Hulle kan maklik meer tuis voel deur eerder ‘n tradisioneel swart universiteit by te woon. Blanke studente het nie sodanige keuse nie. Aan die tradisioneel swart universiteite sal blankes kultureel hoogs ontuis voel. Aan die tradisioneel blanke universiteite, waar hulle histories hoort, word blankes weens transformasie doelbewus al hoe meer ontheem. ‘n Universiteit is in elk geval nie veronderstel om ‘n alternatiewe tuiste, dus soos ‘n ouerhuis, te wees nie. “A university is, after all, a place of exploration and growth – hence of turmoil and dislocation – rather than a place in which to feel ‘at home'” (69).

Jansen is polities links, pro-swart gesind en uiteraard so polities byderwets soos kan kom. “Some things were changed instantly when I started working there [as rector of Free State University] in 2009, such as the symbols in the university coat of arms, which represented the Boer Republic that birthed the University of the Orange Free State” (52-53). Watter reg het Jansen om hom aan te matig om die geskiedenis van die UV te misken? Hy het net so min reg daartoe as die misdadige studente wat Cecil Rhodes se rol aan die Universiteit Kaapstad misken.

Van die 12 rektore wie se menings in die boek weergegee word, is net twee blank. Oor die onderverteenwoordiging (merietegewys) van blanke rektore kla Jansen nie. Net een vrou is onder daardie 12 rektore en daaroor skryf Jansen ooreenkomstig die ANC se beleid: “There are too few women leaders of South African universities” (xvii).

Van die ontstellendste aspekte van die studente-onrus is die mate waarin nie net sommige dosente nie (141, 208) maar ook die universiteitsbestuur, insluitende die rektore (en ook die hoofstroominligtingsmedia) hulle polities byderwets aan die kant van die opruiende studente geskaar het, bv deur “legal and other material support” aan te bied (10). Dit kom neer op die beskerming van misdadigers en die aanmoediging van verdere oproer, wat sekerlik nie in die belang van universiteite is nie. Aan die Universiteit Pretoria “we gave them bottles of water and all of that” (61).

Wat die rektore deurgaans beklemtoon, is dat dit ‘n klein groepie studente is wat amok gemaak en skade aangerig het. Hulle is deur nie-studente ondersteun. Streng optrede deur die universiteitsbesture pleks van simpatie met die belhamels kon die orde baie gou herstel het. Soos van Jansen verwag kon word, beweer hy “right-wing whites from outside the university joined the fray” (11). In werklikheid het regse studente en ander regses geen groot rol in die onrus gespeel nie. In soverre hulle wel iets gedoen het, was dit om wet en orde te bepleit en die universiteite weer op dreef te probeer kry. Regses, anders as linkses, het ‘n positiewe bydrae gelewer en geen skade aangerig nie.

Swartes maak aanspraak op allerhande regte. Een daarvan is voltyse universiteitstudie. Die ANC-regering moedig hierdie dwaalleer aan deur daarop aan te dring dat die residensiële universiteite jaarliks eksponensieel meer studente moet toelaat. “University enrolments increased from 493 342 in 1994 to nearly 1 million (969 154) in 2014, with a targeted 1,6 million enrolments by 2030” (34). Die gevolg is dat al hoe meer studente druip teen groot koste vir die universiteit en die staat. “Almost half of the young people who enrol at our public higher education institutions leave the system without a qualification” (38-39). Strenger akademies gefundeerde keuring sal kostebesparings meebring en sodoende meer geld aan akademies verdienstelike studente beskikbaar maak.

Wat noodsaaklik is, is om met ‘n program van ingrypende skoolhervorming te begin om die akademiese gehalte van skoliere te verbeter. Dit moet oor dekades strek. Hoër toelatingsvereistes vir universitêre studie moet in elk geval ingestel word. Universiteite behoort slegs die akademies beste afgestudeerde skoliere toe te laat. Veel meer van hulle behoort verdere opleiding aan ander naskoolse inrigtings te ondergaan. Baie skoliere wat graad 12 geslaag het, is glad nie geskikte materiaal vir naskoolse onderrig nie; veral nie universitêre onderrig nie.

Daar moet nie impulsief volgens die begeertes van swartes gehandel word nie. Hulle maak verkeerdelik op “the right to be dominant” aanspraak (58, 64). Jansen skryf, “students … prefer universities” (36), maar daardie voorkeur behoort geïgnoreer te word. Wat in landsbelang is, moet eerder nagejaag word. In die Suid-Afrika van weleer was daar talle studente wat geskikte universiteitsmateriaal was maar dit nie kon bekostig om voltyds te studeer nie. In die vorige eeu het die Universiteit van Suid-Afrika (Unisa) aan hulle die geleentheid vir (deeltydse) afstandstudie tuis, dus in hulle woonplekke, aangebied. Toe was Unisa se opleiding van hoë akademiese gehalte en die studiegeld was hoogs bekostigbaar. Dit was so omdat die tradisionele Unisa-student op homself vir akademiese prestasie aangewese was. Hy het gedrukte lesings ontvang, moes voorgeskrewe boeke aankoop en kon aanvullende inligting van die universiteitsbiblioteek bestel. Mettertyd het Unisa se afstandsonderrig al hoe meer kontakonderrig geword omdat akademies swak studente toegelaat is en hulle, soos aan residensiële universiteite, nie die mas kon opkom nie

Aanvanklik was Unisa uitsluitlik in Pretoria gesetel. Die enigste mondelinge lesings wat aangebied is, was ‘n winterskool wat teen geen of min ekstra onkoste vir die universiteit in Pretoria beskikbaar was. Later is streekkantore gestig, lesings is in verskeie sentra aangebied en Unisa is al hoe meer geresidensialiseer. Byvoorbeeld, studente eis deesdae dat studieruimte op die hoofkampus en by die streekkantore aan hulle voorsien word. Akademies hulpbehoewende studente, dus diegene wat nooit tot universitêre studie toegelaat moes gewees het, het al hoe meer deurslaggewend die aard van Unisa bepaal. Dit het studie aan Unisa vir baie onbetaalbaar duur gemaak; ook omdat finansiële dissipline sedert 1994 verslap is. Transformasie het tot gevolg dat die akademiese gehalte van die onderrig en dus die akademiese aansien van die universiteit ernstig gekwyn het, bv Unisa “allowed students to write their examinations at home and without monitoring” (37). Administratiewe ondoeltreffendheid, die vrug van transformasie, bemoeilik ook studie aan Unisa. Kortom, Unisa-studente betaal deesdae baie meer vir akademies swakker kwalifikasies.

Twee dinge wat glad nie in Jansen se boek beklemtoon word nie, is die verbetering van skoolonderrig en die noodsaaklikheid van die hertransformasie van Unisa. Unisa moet weer ‘n egte nie-residensiële afstandsonderriguniversiteit word waar studentetoelating en -deurlating en die aanstelling en bevordering van dosente suiwer op grond van akademiese verdienste geskied. Tegnologiese uitvindings maak dit vir Unisa deesdae moontlik om baie makliker en goedkoper die afstand tussen dosent en student te oorbrug. Unisa se residensialisering is akademies (grootliks) ongewens en sekerlik koste-ondoeltreffend. Juis om sulke redes wend tradisioneel residensiële universiteite hulle toenemend tot afstandsonderrig. Op ‘n dwase manier het Unisa in die teenoorgestelde rigting ontwikkel.

‘n Mens staan verbaas oor die dom besluite wat soms aan universiteite geneem word wat die hele aard en aansien van so ‘n universiteit nadelig beïnvloed. Dink aan die besluit van die Afrikaanse Universiteit Stellenbosch om met klasse in Engels te begin, wat uitgeloop het op die onverkwiklike verengelsing van daardie universiteit. Insgelyks kon Unisa ‘n internasionaal gerekende akademiese sieraad gebly het as hy voortgegaan het om ‘n suiwere afstandsuniversiteit te bly. Destyds kon (feitlik) geen student beweer dat die voorreg van universitêre studie hom ontsê is nie. Dit was en is ‘n onvergeefbare fout om akademies gestremdes tot universitêre studie toe te laat, maar dit geskied in toenemende mate op aandrang van die ANC-regering. Dit is ‘n feit dat ‘n student te onnosel vir universitêre studie kan wees. Desnieteenstaande word toelating tot ‘n universiteit in die praktyk al hoe meer tot die status van ‘n onvervreembare mensereg verhef.

Let op hierdie eienaardige stelling van Jansen: “In the former white universities, independence and autonomy from external politics are fundamental commitments” (17). Dit is louter twak. In die ou Suid-Afrika het die Afrikaanse blanke universiteite hulle grootliks by die NP-regering geskaar. Die Engelse blanke universiteite was setels van weerstand teen die NP-regering en apartheid. In die nuwe Suid-Afrika is al die universiteite vloermatte of skoothondjies van die ANC-regering. Jansen spog met die verpligte 101-kursus in Jansenisme wat hy aan die UV ingestel het (43), maar dit is juis aanduidend van gedwonge ideologiese indoktrinasie, wat die teenoorgestelde van akademiese vryheid is. Op amptelike vlak word geen (noemenswaardige) weerstand teen toenemende regeringsinmenging in universitêre sake geopper nie, selfs nie toe Jacob Zuma wederegtelik aangekondig het dat klasgeld dieselfde vir 2016 sou bly en Blade Nzimande die verhoging vir 2017 tot 6% of 8% beperk het nie (xi, 46, 92).

Aan geen plaaslike universiteit word universitêre outonomie en akademiese vryheid daadwerklik gekoester nie. Dit is bv waarom die Universiteit Stellenbosch betreklik onlangs ingestem het dat regeringsverteenwoordigers in die US-raad van drie tot vyf vermeerder kon word. Kort daarna is die verengelsingsprogram van Wim de Villiers deur daardie Nzimande-gelaaide raad goedgekeur. Daarmee wil De Villiers die ANC verseker dat die US nie ‘n Afrikaanse universiteit is nie; dat dit ‘n polities byderwetse, bv Engelse, universiteit is. Die absurditeit is dat die staat persentasiegewys die universiteitsbegroting al hoe minder subsidieer terwyl die ANC nie net al hoe groter beheer oor universiteite wil uitoefen nie, maar die ANC oogluikend toegelaat word om dit te doen. In 1993/4, dus by die aanvang van die nuwe Suid-Afrika, het die staat 70% van Wits se uitgawes betaal. Teen 2013/4 is dit gehalveer tot 30% of 35% (29). Onderriggeld moes noodwendig skerp verhoog word. ‘n Mens kan redeneer dat die regering in die universiteitsraad teenwoordiging moet hê sodat hy bewus kan wees van hoe die owerheidsubsidie aangewend word. Maar dit beteken nie die regering moet stemgeregtigde verteenwoordigers daar hê nie; ‘n waarnemer of twee, sonder stemreg, is vir hierdie doel voldoende.

“The [black] students do not want to pay a fee increase; in fact, they want no fees at all” (23). Dit is wat gebeur as lede van ‘n bevolkingsgroep op alles geregtig voel. Die universiteite kan tans nie die toestroming van voornemende studente hanteer nie. Hoe chaoties sou dit nie wees as wat aangebied word gratis is nie? “Fee-free education … would have disastrous implications” (42). ‘n Rektor vra tereg: “Why would we want free university education [overall] when school education is not free?” (228). Die Nasionale Finansiële Hulpskema vir Studente is “massively funded” maar “poorly administered” (22). In minstens een geval het ‘n universiteit NSFAS- (National Student Financial Aid Scheme) fondse misbruik om sy personeel se salarisse te betaal (23, 179). “In 1991 the NSFAS funded 7 240 students to the tune of R21,4 million; by 2014 the scheme funded 409 475 students at a cost of R9 billion” (41).

Die rektore is dermate polities byderwets dat hulle met gemak sowel anti-blank as anti-Afrikaans en selfs openlik pro-ANC is. Prins Nevhutalu, die rektor van die Cape Peninsula University of Technology, het simpatie met ‘n mate van onderrig in Afrikaans op die Wellington-kampus: “Not for the Afrikaners, but for the very large coloured majority in the Western Cape who do not speak English … I’ve been a very fierce defender of Afrikaans at Wellington because we’re servicing the coloured community … I don’t like Afrikaans per se … I took a whole day to go and talk to SASCO [South African Students Congress], tried to tell them why these programmes are important. Not for Afrikaans’ sake, but for this country and for the ANC that cares about everybody [including whites?], not only about black Africans. We must also care for coloured people” (70-71). Oor die moontlike erkenning van die belange van blankes en veral Afrikaners swyg Nevhutalu.

Jansen is openlik pro-swart. “Strini Moodley was one of the heroes of my youth. A co-founder of the Black Consciousness Movement, alongside the legendary activist and intellectual Steve Biko, Moodley captured the mood of my generation when we were channelled as so-called coloured students towards our very own ethnic institution, the University of the Western Cape [UWC/UWK]” (78). Let op die byvoeglike naamwoorde waarmee Biko beskryf word. Wat Jansen hier kwytraak, is by nabaat. Toe hy in die jare sewentig ‘n UWK-student geword het, was hy sekerlik deeglik bewus van die verskil in etnisiteit en kultuur by bruines en swartes. Dit is eers later (bv in Amerika) dat Jansen, ‘n “so-called coloured,” weens wensdenkery en in ‘n poging tot selfbevoordeling sogenaamd swart geword het.

Vir my was seker die ontstellendste aspek van Jansen se boek die mate waarin die plaaslike universiteite nie-universiteite in die sin van welsynsinrigtings geword het. Dit is die soort ding wat te wagte is in ‘n land wat met ‘n sosialistiese regering sit wat hom in sommige opsigte ‘n haarbreedte van kommunisme bevind. Jansen verwys na “the growing welfarisation of the South African university” (172). Charles van Onselen het gewaarsku dat “government is in danger of confusing its welfare and educational responsibilities to the detriment of both” (172). Om hierdie rede is dit belangrik dat universiteite so onafhanklik moontlik van die ANC-regering moet funksioneer. Maar daar is geen beduidende teken dat enige plaaslike universiteit sy outonomie koester en hom daadwerklik teen die ANC se magsmisbruik en toenemende inmenging verset nie.

As rektor is Jansen uiters skuldig aan gedienstige kruipery by die ANC. Hy verskaf ‘n ellelange lys van die welsynspligte wat die UV vir sy studente verrig (180-181). Die meeste daarvan is nie-akademiese barmhartigheidsitems wat ‘n sterk basis kan vorm vir ‘n mosie van wantroue in enige rektor. Geen wonder dat universiteitsuitgawes eksponensieel styg nie. Maar dit bly selfs nie by barmhartigheidsdiens slegs aan studente nie. “Now disadvantaged communities are coming onto campus demanding services” (189). Welsynsprojekte, dus staatsverantwoordelikhede, tap die finansiële hulpbronne van universiteite leeg. Dit ry die bestaansrede van die universiteit in die wiele. Dit gaan by universiteite al hoe minder om die akademie (onderrig en navorsing) en al hoe meer om die “nutritional well-being” (193) van die studente, asook van hulle uitgebreide familie en selfs wyer as dit. “Welfarisation narrows the scope of the university’s ambitions for its academic project” (191). “The university’s ability to maintain a respectable academic standing is in jeopardy” (192).

Een van die sake wat feitlik nooit pertinent genoem word nie, is swart studente se verbondenheid aan hulle uitgebreide familie (173) wat hulle as studente kniehalter. Enersyds kom van hierdie studente as beliggaamde entiteite op die kampus aan en dan word daar van die universiteit verwag om in al hulle behoeftes te voorsien. Andersyds word wat sulke studente ontvang (bv geld) aan die uitgebreide familie gestuur om ellende tuis te verlig. Terselfdertyd word die akademiese funksionering van die student (bv om handboeke te koop) aan bande gelê. “It is not simply that students received bursaries and loans to enable them to study at university. It is no secret that some portion of this funding would be expatriated to the domestic economy to enable students’ family members to survive hardship at home” (190).

Suid-Afrika gaan gebuk onder ‘n “generous social welfare regime” (174) waarin daar toenemend baie meer ontvangers van staatstoelaes en stemgeregtigde kiesers as werkers en inkomstebelastingbetalers is. Hierdie “children of welfare families” beland op universiteitskampusse “expecting education [and] also a whole lot more” (174). Reeds op skool het hulle gewoond geword aan “being fed by the state [as] part and parcel of what those public institutions did” (175). “The ANC is regarded as the caring parent” (175). Die ANC hou hiervan want hy wil hierdie kiesers se steun behou en aan die politieke mag met sy buitensporige persoonlike voordele vir ANC-hoës vasklou. Let op watter bedenklike vertolking Jansen aan hierdie wantoestand gee: “Given the inequities resulting from the country’s racially segregated past, it is especially important to understand welfare as a matter of political rights [!] rather than acts of charity” (176). Met ander woorde, die blankes kry die skuld vir hierdie wantoestand. As Jansen werklik ‘n akademikus was, sou hy onderskei tussen spys- en drank- (SD-) studente en insig- en kennis- (IK-) studente. SD-studente hoort nie op universiteit nie. Hulle is by uitstek die molesmakers wat verhoed dat IK-studente ongesteurd kan studeer. Weens politieke byderwetsheid, oftewel ANC-kruipery, kry SD-studente in al hoe meer gevalle toelating bo IK-studente. Eufemisties word dit transformasie genoem.

Die ironie is dat sommige swart studente ‘n terugkeer na rassesegregasie verlang. “Residences were now under pressure to become exclusively black, thereby losing one of the most important [Jansenistic] functions of a residential education: bringing diverse students into the learning commons that a residence provides” (185). Aan die UV het Jansen met groot gedruis daarop geroem dat hy die koshuise vir blankes gedwing het om 50% swart te word. Daar is egter beweer dat hy nie rasse-integrasie aan twee swart koshuise opgedring het nie. Jansen regverdig soos volg sy gedienstige medewerking aan die transformasie van die universiteit as welsynsinrigting: “In the current climate, a demand of any kind that is not responded to could cue yet another potentially violent protest and continued campus shutdowns” (177). Dus, net soos die ANC met geweld en dreigemente van geweld sy sin gekry het deur die politieke mag te bekom, doen opruiende studente dieselfde om hulle wil op universiteite af te dwing.

“Why are students protesting, despite the hefty increase in social benefits and student aid?” (178). “It is not that funded students paid the fee increases themselves” (41). Studente se opgehoopte skuld wat miljoene rande bedra, word van tyd tot tyd summier deur die universiteite afgeskryf (111). Dit volg dikwels nadat eers uitstel en daarna afslag van skuld toegestaan is (118). Dit kom neer op diefstal. Die staat, dus die belastingbetalers, word ook op hierdie manier besteel: “The NSFAS has, in effect, given up on the crucial function of collecting loans made over the years, with the result that graduating students in general have simply stopped paying back the money” (179). Dit geskied in ‘n atmosfeer waarin by uitstek swartes hulle op alles geregtig voel; die vernietigende kultuur van “entitlement”. Pleks van betaal, het sulke studente onderrig en dalk ook huisvesting verniet gekry, terwyl dit van eerlike studente verwag word om meer op te dok om vir die versuim van hierdie misdadige studente te betaal.

“The university protests were often led by middle-class and fully funded students presuming to lead on behalf of their poorer classmates” (41). Dit was”an essentially black struggle” (61). Dit was “fundamentally a critique of post 1994 society” (45); dus nie uitsluitlik ontevredenheid met universiteite as sodanig nie. Daar is deurlopend met ontevrede studente onderhandel maar die resultaat was: “Reason is displaced by chaos” (127). “The protest movement had now entered a season of unreason” (127). “There was no intention to accept anything as a solution” (114). As daar ‘n kuur vir die studente se ontevredenheid sou wees, lê dit buite die rasionaliteit wat eie aan die Westerse of Europese tradisie is.

Moenie dink linkse elemente kan die probleme oplos nie. Xolela Mangcu en Christi van der Westhuizen, “two activist-intellectuals” (129), wil nie deur die protesteerders aangehoor word nie. Mangcu word daarvan beskuldig dat hy hom aan blankes uitverkoop het en aan Van der Westhuizen word gesê: “White people should be silent” (128). Volgens die uiters linkse Samantha Vice van Rhodes University moet die blankes nie net stil wees nie, hulle “should withdraw from the political space” (131). Dit lyk asof blankes daarvolgens glad nie aan die sentrale, provinsiale en plaaslike regering mag deelneem nie. Wat blankes glo in plaas daarvan moet doen, is “cultivate [their] guilt and shame” (131). Sizwe Mabizela, die rektor van Rhodes University, sê darem tereg stilte is “antithetical to what it means to be a university” (131).

Hoedanig is Jansen se “oplossing”? Hy bied dit in sy laaste hoofstuk aan. Daar is al gesê: Die kuns van regering is om van diegene wat het, te neem en dit te gee aan diegene wat nie het nie. Hierdie soort ubuntu is wat Jansen aanbied ter beëindiging van die studente-onrus. Diegene wat kan betaal, moet vir universitêre studie betaal en diegene wat nie kan betaal nie, hoef nie te betaal nie. Eintlik kom dit neer op ‘n voortsetting van die huidige onverkwiklike toestand. Dit is Jansen se soort leierskap (wat hyself so graag besing) in volle swang. Hy klou ook fanaties aan sy oortuiging dat die (swart) studente nie die skuld vir hulle skandelige gedrag moet kry nie. Ook nie die universiteite nie. Eintlik ook nie die ANC of ANC-regering nie. Die skuld moet in laaste instansie gepak word op waar dit deesdae meesal tot rus kom: apartheid en dus die blankes, veral die Afrikaners. “The great irony of this misguided violence is that the blame for the enduring and systemic effects of apartheid has been laid at the doors of the very institutions [the universities] that could have been harnessed to overcome them” (249).

In sy wysheid sonder Jansen eerder twee regte as twee verpligtinge uit: “The right to free higher education for the poor, and the right to education for everyone” (251). Ek sou eerder sê: Onderrig van hoë gehalte tot op die vlak van elkeen se vermoë. Die besonderhede van Jansen se voorgestelde befondsing is soos volg: “Government can and should instantly [!] provide fully funded education through grants for poor, first-degree, first generation students without any obligation to pay so that these graduates can contribute to lifting their families out of poverty without the burden of debt. It might be necessary even to enact laws that force the state to meet the standard of adequacy in such provision for all poor students. The rest of the financial arrangements for students should combine grants and loans for second-generation and second-degree students so that they do pay back a portion of their earnings to ensure a sustainable cycle of funding for successive generations of students in need of support. And the middle classes and wealthy must pay so as to relieve the burden on government coffers and enable the cross-subsidisation of students with financial need” (251-252).

Wat Jansen aanbied, is nog ‘n Afrika-“oplossing” vir ‘n Afrika-probleem. In werklikheid lê die kernoplossing nie in aangepaste subsidiëring nie. Die vereistes waaraan universiteite moet voldoen, is onderrig en navorsing van hoë gehalte. Daarvoor is studente en dosente van voortreflike akademiese gehalte nodig. Sodanige gehalte moet sonder inagname van ras en geslag bepaal word. Jansen hou hom blind vir al die -ismes wat die ANC beliggaam, bv kommunisme, sosialisme, rassisme en feminisme. Veral laasgenoemde twee vind uitdrukking in polities regverdigbare maar akademies onregverdigbare teikens en kwotas.

Naskrif: Die ego het geland. Jansen is terug in Suid-Afrika om die verkope van sy boek ‘n hupstoot te probeer gee. Leopold Scholtz skryf: “Jansen het hom al as ‘n ongeleide missiel met ‘n haat teen Afrikaans bewys. Ek was al by ‘n toespraak van hom waar hy iemand in die gehoor van die podium gevloek het toe dié op Afrikaans aangedring het. Ek dink nie hy hoef ernstig opgeneem te word nie” (Die Burger, 20 Julie, p 14). Wat ek nie begryp nie, is dat Scholtz redeneer dat daar ‘n veldtog teen Afrikaans gevoer word omdat daar so ‘n sterk gevoel teen rassediskriminasie is. Maar rassediskriminasie is skering en inslag van sowel plaaslike politieke byderwetsheid as die ANC se beleid. Jansen en sy mede-ANC-kornuite hou daarvan om teen blankes, veral Afrikaners, en Afrikaans te diskrimineer.

Uitlatings oor Dookoom se Larney-liedjie herbesoek

Oor Herman Wasserman se artikel oor die Larney-liedjie van Dookoom het ek geskryf: “Dit is myns insiens een van die onbetaamlikste stukkies joernalistiek wat ooit in Die Burger gepubliseer is” (Praag 26 Oktober). Ek vind Wasserman se teks, asook die onverdunde anti-Afrikanergesindheid onderliggend daaraan, dermate onverteerbaar dat ek vandag die aandag op drie reaksies wil vestig.

Twee van hierdie reaksies is eintlik die enigste beduidende kommentaar oor hierdie onderwerp wat in die gedrukte uitgawe van Die Burger toegelaat is. Daar was egter ook ‘n briefie oor “Slegsê en afkraak versoen niemand” nie (6 deser, p 16), waarop kommentaar myns insiens oorbodig is. Lees gerus die LitNet-onderhoud (5 deser) wat met Wasserman gevoer is en waarin hy met sy kenmerkende eenogigheid verwys na die “etiese moerasse van die verlede.” Doelbewus verkies hy om die etiese moerasse van die hede mis te kyk. Anders as met die verlede is dit moontlik om pogings aan te wend om hedendaagse vergrype reg te stel.

Die eerste reaksie is krities oor Wasserman se uitlatings. Dié mening kom nogal uit ‘n onverwagte oord, naamlik van Dave Steward, die uitvoerende direkteur van die FW de Klerk-stigting. Afgesien van die eerste twee paragrawe, wat nie tersaaklik is nie, word sy brief (Die Burger, 30 Oktober, p 18) volledig aangehaal omdat baie Praaglesers die teks waarskynlik nog nie onder oë gehad het nie. Die opskrif lui: “Haatspraak is verbode, ongeag deur wie.”

“Die liedjie is ‘n beledigende, kru en rassistiese aanval op wit boere en sweep mense in ons plofbare landbousektor op om plase af te brand. Prof Wasserman se onmiddellike reaksie is om verskoning te vra omdat, volgens Dookoom, plaaswerkers erger as diere behandel word. Prof Wasserman bevraagteken nie Dookoom se hoogs beledigende en eensydige weergawe van die situasie op ons plase nie en voel dat die gepaste reaksie sou wees ‘om te probeer luister na daardie emosies en te probeer vasstel wat die oorsake daarvan is’.

“Die werklike oorsaak van die liedjie is heel waarskynlik om opspraakwekkende reklame vir Dookoom te genereer en om geld te maak.

” Die ironie is dat Dookoom hoofsaaklik ‘n wit groep is – wat besef dat niemand ooit bankrot geraak het deur ‘apartheid’ opnuut uit die sloot te grawe of om wit Suid-Afrikaners so erg moontlik te beledig nie – wetende dat hul reaksie in die meeste gevalle sal wees om weer eens heftig verskoning te vra.

“Een van die leidende figure in die groep is ‘n talentvolle jong Brit, en ‘n ander lid beskou homself klaarblyklik as ‘n musikale Quentin Tarantino – wat hom glo ‘n lisensie gee om, soos in Django Unchained, swart woede teen medewittes so bitsig moontlik uit te spreek.

” Ons probleem is dat in ons uiters sensitiewe veelrassige gemeenskap – waar plase wel afgebrand word, waar boere gereeld wreed vermoor word en waar vreedsame swart vroue in ons ‘wit’ woonbuurte aangeval word – ons nie haatspraak van enige aard en vanuit enige bron kan bekostig nie. Daarom word dit tereg in ons liberale Grondwet verbied.”

Opsommend kan ‘n mens seker sê dat Steward sterk kapsie maak, enersyds teen die haatspraak van Dookoom en andersyds teen die skandalige anti-blanke (en veral anti-Afrikaner-) gesindheid van Wasserman. As ‘n mens na ‘n maatstaf vir die plaaslike agteruitgang van Europese beskawing sedert 1990 soek, gee die lof vir die Larney-liedjie, in vergelyking met die verdoeming van Die Stem, ‘n betroubare en ontstellende aanduiding van die etiese, politieke en kulturele moeras waarin ons ons deesdae bevind.

Die tweede reaksie is minder krities as Steward teenoor Dookoom en neig om Wasserman eerder sterk te ondersteun, pleks van sy uitlatings te verdoem. Ek verwys na ‘n artikel deur Danie Marais onder die opskrif, “Wees bang, wees baie bang” (Die Burger, By & Naweek+, 1 deser, p 10). Marais word beskryf as “‘n skrywer, digter en ‘n radio-omroeper.” Uit sy geskrifte blyk dat allerhande vrese deel van sy menswees is. Op die internet word Marais gekarakteriseer as behorende tot die middelklas en as ‘n buitestander. Hy wil klaarblyklik nie lid van die Boere-adel wees nie.

“Die wit 19-jarige Dane Dodds se musiekvideo vir ‘Larney’ het my die volle 4 minute 14 sekondes lank na die skerm laat staar. Dit het gevoel of iemand ‘n nagmerrie wat my sedert my kinderdae teister, op my rekenaar geplant en ek dit per ongeluk oopgemaak het.”

Ek het as kind 15 jaar lank in die Hexvallei gewoon en die boere as ordentlike, beskaafde, eerbare mense leer ken en sedertdien graag kontak met sommige van hulle behou. In die nuwe Suid-Afrika het dit egter ‘n gewilde tydverdryf geword om hulle almal as boos voor te stel. Hoe ervaar Marais hierdie plaasmense?

“My oom het jare lank by De Doorns in die Hexriviervallei met uitvoerdruiwe geboer. Die verweerde bruin en swart gesigte wat jy in die Dookom-video sien, spook al dekades by my. As jy in hierdie land grootgeword het, weet jy van die papsak wat in daardie video rondgestuur word; het jy reeds al die woede en armoede wat Dodds wys herhaaldelik op die sewe-uur-nuus of langs die pad in protesoptogte gesien.”

As Marais van beter geweet het, sou hy van die Hexvallei gepraat het. Al skryf Marais, “as jy in hierdie land grootgeword het,” sou hy, as sy kennis verder terug gestrek het, geweet het dat swartes in daardie vallei ‘n onlangse verskynsel is. Voorheen was die plaaswerkers uitsluitlik bruin (met wit voormanne). Hierdie bruines is deesdae bitter omdat hulle deur swartes uit die Oos-Kaap en buurlande uit hulle plaaswerk verdring word. Saam met die ontbanning van die ANC en die instroming van swartes het arbeidsonrus sy verskyning gemaak. Die papsak is ook ‘n redelik onlangse verskynsel. Voor dit is drank in groot maat in ‘n harde plastiekhouer, bekend as die swart varkie, verkoop. Die woede en protesoptogte waarvan Marais skryf, is die uitdrukking van toorn wat in die nuwe Suid-Afrika by plaaswerkers gestook word, met die hartlike en deurlopende medewerking van die ANC. Hierin speel aktiviste soos Marius Fransman, Tony Ehrenreich en Nosey Pieterse ‘n leidende rol.

“Maar jy’t waarskynlik nog nie gesien hoe ‘n tandelose plaaswerker effe onbeholpe ‘n geweer optel terwyl Isaac Mutant (voorheen van Prophets of Da City) se rymwoorde in jou ore tuit nie: ‘Ek sê: “Voetsek! Brand jou plaas plat, nou kan jy soos ek werk!” […] Koes-koes, daar hol hulle. Koes-koes, daai’s my formula.’ En dan kom die refrein, oor en oor: ‘Jou p**s, my larney! / Jy kan my nie vertel nie!’ – kort nadat jy gesien het hoe ‘n werker ‘n gholfbal heel skeef iewers die veld inbliksem, vermoedelik met ‘die baas’ se gholfstok.”

Plaaswerkers word dus uitgebeeld as woedend, arm en tandeloos, met verweerde gesigte. Hulle doen die werk. Die boere werk nie. As die werkers staak, sal die boere moet begin om te werk. Marais spreek geen kritiek uit teen hierdie eensydige wanvoorstellings of die kru taal en openlike opsweping tot brandstigting nie. Die Larney-liedjie is glo “in pas … met ‘n deel van ons bevolking se woede.” Maar Marais beskou dit klaarblyklik as geregverdigde woede waarvoor die slegte wittes (die “weeskinders van die Weste in Suid-Afrika”) verantwoordelikheid moet aanvaar. Dit is dus glo nie gemene en doelbewus-opgestookte toorn nie.

“Isaac Mutant sê hy het ‘Larney’ woedend geskryf ná die De Doorns-opstande van wynplaaswerkers in 2012. … ‘Larney’ beteken enige kapitalistiese baas … Die blote bestaan van Dookoom se liedjie of video bekommer my egter nie. Gaan kyk na die mees opspraakwekkende voorbeelde van omstrede protesliedjies en jy kom vinnig tot die slotsom dat liedjies net so min revolusies veroorsaak as wat dit oorloë of verdrukking beëindig.”

Hierna stal Marais sy kennis van liedjies uit om sy stelling oor hulle beweerde onskadelikheid te probeer bewys. Maar waarom dan die hedendaagse bohaai as liedjies soos Die Stem en De la Rey in die openbaar gesing word? Uiteraard breek Marais geen lansie vir hulle nie. Wat ons hier mee te make het, is ‘n radio-omroeper en skrywer wat myns insiens ter wille van aanvaarbaarheid by die massa, of selfs gewildheid, politieke korrektheid verafgod. Die swart massa handel in vermeende eie belang en word in hulle kwaad gesterk deur ruggraatlose blankes wat sê en skryf wat polities korrek is, dus wat van hulle verwag word, pleks van met ‘n eerlike mening vorendag te kom.

Marais verwys bv na 1992 toe “die strate van L[os] A[ngeles] ontplof [het] nadat die polisiemanne wat Rodney King die vorige jaar brutaal aangerand het, vrygespreek is.” Net soos Marais kant kies vir die nie-wittes teen die boere van die Hexvallei, skaar hy hom sonder meer by die swart Amerikaners teen die (wit) polisiemanne wat ‘n swarte “brutaal aangerand” het. As swarte is Rodney King blykbaar per definisie onskuldig, asook al die swart oproeriges. Ons het hier met maklike kontraste te make: wit/swart, sleg/goed. Maar die werklikheid en die waarheid is meer genuanseerd en vloek teen sulke flagrante veralgemenings.

Dan kom Marais by sy gevolgtrekking of toepassing: die formulering van een van die vorms wat sy kroniese bangheid aanneem. “Ek is dus nie bang vir Dookoom se woorde of video nie. Ek is bang vir die kruitvat wat hulle uitbeeld en waaroor hulle rap. Al wat nodig is, is ‘n Larry [Rodney?] King-voorval iewers op ‘n plaas en dan brand die land weer.” Net soos die boere ongekwalifiseerd die skuld vir plaaswerkers se dranksugtigheid en beweerde armoede kry, reken Marais dat apartheid, dus die wittes (en nie die swartes en die ANC nie), die skuld vir toekomstige geweld gaan/moet kry. Dat swart “bevrydingsbewegings”, soos die ANC en PAC (en deesdae ook die Economic Freedom Fighters), wesenlik en onboetvaardig ‘n gewelddadige DNS het, gaan by Marais verby.

“Wat my angstig maak, is dat die groeiende nagmerrie van ellende langs die N2 tussen Somerset-Wes en Kaapstad ons nie hewiger ontstel nie. Net hierdie week sit ek op daardie hartseerpad agter ‘n klein silwer BMW Z3-sportmotor. Die nommerplaat sê: ‘TYCOON – WP’. Ironies of obseen? Dalk albei, maar as ek in ‘n blikhuisie langs die snelweg, iewers tussen die seile van Cape Town Film Studios se kamma-seerowerskepe en die fabelagtige strandhuise in Clifton gekrepeer het, sou ek waarskynlik daardie nommerplaat gelees het as: ‘Arm man, jou p**s!'”

Marais noem nie dat ellende kenmerkend van Afrikalande is nie. Sedert 1990/1994 het Suid-Afrika onmiskenbaar ‘n volwaardige Afrikaland geword. Marais verwys na ‘n “hartseerpad” omdat krotbuurte daaraan grens. Myns insiens is dit ‘n hartseerpad omdat dit (feitlik) daagliks die toneel van ekonomiese sabotasie is. Dit is altyd gevaarlik om daar te ry weens klipgooiery, optogte, aanvalle op motoriste, vee wat steelweiding op die padskouers benut, ens. Waarom lewer Marais nie eerder ‘n pleidooi dat wet en orde herstel moet word nie? Waarom teen die filmateljees, sportmotors en strandhuise, dus kapitalisme, gekant gewees as die (wit) eienaars eerlik daarvoor gewerk het? Moet Marais nie eerder swartes vir kritiek uitsonder as hulle sonder (veel) inspanning weens transformasie, regstelling, swart ekonomiese bemagtiging, korrupsie, misdaad, ens, feitlik oornag stinkryk geword het nie?

Waarom is daar so baie en sulke vinnig groeiende krotbuurte in die Kaapstadse Metropool? Omdat baie swartes uit veral die Oos-Kaap ongebreideld hierheen stroom omdat hulle mede-swartes veroorsaak dat die Oos-Kaap deesdae baie slegter as die Wes-Kaap geregeer word. Helen Zille het hulle tereg “vlugtelinge” genoem en daarmee ‘n groot maar valse bohaai veroorsaak. Die ANC-regering laat ook toe dat onwettige immigrante, veral uit Afrika, Suid-Afrika makliker binnekom as seker enige (ontwikkelde/beskaafde) land in die wêreld. In Suid-Afrika het blankes oor eeue baie opgebou wat deur inheemses en vreemdelinge afgebreek kan word. Daar is nog baie waarop onwettig geteer kan word. Op hierdie manier kan die wittes ook vir hierdie instroming van swartes die skuld kry: omdat blankes so baie tot stand gebring het. Wat nodig is, is minder aandrang op menseregte en groter besef van verpligtinge/verantwoordelikhede; meer werk en minder bakhandstaan; meer inisiatief en toewyding en minder ledigheid en traak-my-nieagtigheid; meer wetsgehoorsaamheid en minder misdaad en geweld.

Marais se laaste paragraaf lui soos volg:

“Wat my diep verontrus wanneer ek al die giftige kommentaar op die Dookoom-video sien, is hoe ons harte teenoor mekaar verhard het; hoe blind ons vir medemenslikheid geword het. Die antwoord wat ek van albei kante op Dookoom hoor, is: ‘Versoening, jou p**s!'”

Marais begin hierdie paragraaf eweneens eensydig. Net die giftige kommentaar op Dookoom hinder hom; nie diegene, soos hy en Wasserman, wat wil hê dat ons kritiekloos na die Larney-liedjie moet luister nie. Die verharding van harte “teenoor mekaar”, die gebrek aan medemenslikheid, verwys in die konteks van Marais se artikel (in sy geheel beskou) nie in die eerste plek na die geweld, sabotasie (soos brandstigting) en ander misdaad (soos plaasmoorde) en onwettige immigrasie nie, maar veel eerder na die beweerde harteloosheid van blankes, al kom daar in sy heel laaste sin onverwags (heel moontlik geforseerd/onopreg) die frase “van albei kante” voor. Dit is hoogmode om dinge só te plooi. Onder meer verseker dit dat so ‘n artikel deur Die Burger gepubliseer word.

Die derde reaksie op Dookoom waarna ek verwys, is Jason Lloyd se skrywe op LitNet (4 deser). Lloyd is ‘n bruin rubriekskrywer wat soms besef dat dit nie altyd vir bruines maklik is om deur swartes as egte swartes aanvaar te word nie. Maar dit is altyd vir hom maklik om hom by die bruines te skaar. Meesal is dit vir hom makliker om hom met die swartes as met die wittes te vereenselwig – soos ook in hierdie geval.

“Met die gebruik van woorde soos ‘brand die plaas en f** die baas’ blyk dit ‘n ernstige noodroep te wees op die owerhede om in te gryp om iets omtrent die oorwegend ongunstige werkslewe van ons plaaswerkers te doen.”

Hierop het Dirk Rigter (6 deser), wat goed bekend met toestande in die Hexvallei is, die volgende kommentaar gelewer:

“Dis net so ‘n veralgemening soos dié van Busani Ngcaweni in die Sunday Independent onlangs wat alle wit Afrikanermans gelyk stel aan Oscar Pretorius se kroegmanewales en skietlustigheid. Wanneer laas was jy op ‘n plaas in De Doorns? Of for that matter op enige ander ordentlike boerdery in SA wat op sake-beginsels bedryf word? Plaaswerkers word ekonomies-lewensvatbare lone betaal, daar is chreches en versorgingsfasiliteite vir kinders, gratis vervoer na klinieke en dokters, gratis huise met elektrisiteit, warm en koue water en in baie gevalle rantsoene soos melk en vleis waar die boerdery dit toelaat.”

Lloyd: “‘Larney jou p**s’ is ‘n lied wat ou herinneringe terugbring en boonop diep sny; tot op die been.” Dan vertel hy van hoe hy gesien het dat (nie-wit) werkers in oorpakke op ‘n Sondag in die reën agterop ‘n wit bakkie vervoer word, terwyl die (wit) boer en sy hond lekker droog voor in die kajuit sit. Hierop is Rigter se reaksie:

“Natuurlik moet ongelykhede en slegte behandeling van werksmense uitgewys word, maar om op jou seepkis te spring en ‘n klomp emosionele onwaarhede uit te basuin, gaan hierdie tans droewe land van ons niks verbeter nie. Wie sê vir jou daai wit man in die flentergat Toyota bakkie met die hond langs hom en die bruin/swart manne agterop in die reën was ‘n boer? Dalk was hy ‘n bouer of loodgieter of smous of verwer?”

Eintlik erken Lloyd waar sy vooroordele teen blankes vandaan kom: van die kampus van die Universiteit van Wes-Kaapland. Hy vertel hoe Adam Small geskryf het van sy ma wat by die agterdeur van die plaashuis meel moes gaan haal. Ook van Jakes Gerwel wat met kenmerkende militantheid geskryf het: “Woorde kan spraakdade wees.” Sonder enige kritiek of veroordeling van Dookoom kom Lloyd tot hierdie gevolgtrekking:

“Miskien bied die Dookoom-lied en die plaaswerkersvakbond Bawusa [van Nosey Pieterse] se dreigende stakings op plase die regering, boere, plaaswerkers en alle belanghebbendes die geleentheid om dié probleme in die landbousektor suksesvol aan te pak en op te los.”

Te midde van al die propaganda in die nuwe Suid-Afrika het die waarheid ‘n skaars hulpbron geword. Om elke hoek en draai moet die waarheid met moeite verwerf word.

Volgende keer hoop ek om verder oor Danie Marais, ‘n voorstander van die hibridisering van Afrikaans, te skryf.

Herman Wasserman oor die Larney-liedjie van Dookoom

‘n Mens kon dink dat Die Burger se anti-blanke gesindheid teen hierdie tyd ‘n versadigingspunt bereik het. Pleks daarvan het hierdie koerant hom egter die afgelope tyd op sy ingeslane weg oortref. Na die dood van Johannes Grosskopf, ‘n oud-Naspersjoernalis en -redakteur, was daar net lof vir hom. Geen melding is gemaak van hoe Johannes en sy vrou, Santie, die terrorisme van hulle seun, Hein, goedgepraat het nie. Daar is selfs ‘n foto van Hein, geneem tydens die begrafnisdiens, gepubliseer (21 deser, p 7), maar geen melding is gemaak van die motorbom wat hierdie MK-stryder en ANC-lid in 1987 geplant en 26 mense, veral burgerlikes, beseer het nie. As Hein hom aan “apartheidsvergrype” skuldig gemaak het (bv deur deesdae Die Stem te sing of die vorige landsvlag te laat wapper), sou Die Burger dit sekerlik genoem het. Wat ook verswyg word, is dat hierdie geweldenaar nie in die nuwe Suid-Afrika wil woon nie. Hein het hom knus in Engeland gevestig.

Maar die eintlike aanleiding vir my skrywe is Herman Wasserman se artikel oor die Dookoom-liedjie (Die Burger, 22 deser, p 11). Dit is myns insiens een van die onbetaamlikste stukkies joernalistiek wat ooit in Die Burger gepubliseer is. Dit kom van ‘n outeur wat hoog opgee oor joernalistieke etiek, waarvan die grondslag tog sekerlik die najaag van die waarheid behoort te wees. Wasserman was eens ‘n Naspersjoernalis wat daarop roem dat hy Die Burger se eertydse redakteur (toe dié koerant nog pro-blank en pro-Afrikaner was) se wense geïgnoreer het deur Nelson Mandela te gaan opsoek. Dit kon ook nie hoër of laer nie, Wasserman moes eenvoudig sy held se begrafnis in die Oos-Kaap bywoon, waar hy sekerlik as spreekwoordelike nuttige idioot baie welkom was.

Wasserman se insig is dat hy iemand soos Mandela, wat die land tot in die grond wou afbreek, wil vereer, eerder as om ‘n goeie woord te hê vir ordentlike, beskaafde, nie-misdadige Afrikaners wat die land oor eeue ontwikkel en opgebou het. Sy loopbaan as dosent in joernalistiek/mediastudie het van die Universiteit Stellenbosch via Rhodes tot by die Universiteit Kaapstad geloop. Nou is Wasserman die kollega van Afrikaanssprekende mede-verlooptes soos Pierre de Vos en Sonja Loots. Uit hierdie oord sal daar kwalik ooit iets goeds oor Afrikaners geuiter word. Wasserman het heel moontlik, soos Antjie Krog (maar anders as Hein Grosskopf), tradisionele Boere-Afrikaners as ouers gehad, wat die verdorwenheid en ontaarding van hulle kind nooit sou begryp nie. Sowel Wasserman as Krog het aanvanklik literêre werk in Afrikaans gepubliseer, maar albei verkies deesdae om Engels te probeer wees. Dit is ‘n algemene verskynsel dat radikaal-linkse politieke oortuiging Afrikaanssprekendes van hulle moedertaal vervreem.

Kom ons kyk in hoe ‘n mate Wasserman ‘n geharde kluitjiebakker is. Hou deurgaans in gedagte dat hy ‘n professor is; dus iemand wat betaal word om gesaghebbende inligting te versprei. Wasserman se siening van ons geskiedenis is identies met wat in ANC-propaganda versprei word. “Dookoom se liedjie val nie uit die lug nie. Dit is ingebed in meer as drie eeue van onreg, uitbuiting en verdrukking in die naam van ‘beskawing’ – vandaar die eksplisiete verwysing in die liedjie na 1652, toe die ‘setlaars met ‘n bemanning van misdadigers’ (settlers with a convict crew) aan die Kaap aangeland het.”

Wat het Jan van Riebeeck volgens hierdie radikale liberaal-humanistiese siening verkeerd gedoen? Van Riebeeck het as wit kolonis die vermetelheid gehad om sy bevoorregte posisie in Holland aan die Kaap voort te sit. In sy geboorteland het hy en sy “misdadige” bemanning in huise gewoon. Aan die Kaap het hulle uit selfsug vir hulleself woonplekke gebou pleks van eers gratis huise vir die Khoi-San te voorsien (verkieslik met gratis lopende water, elektrisiteit en spoeltoilette en dalk sommer televisie ook); onskuldige inheemses wat behuisingsgewys reeds eeue benadeel is omdat hulle geen behoorlike skuiling teen wind en weer gehad het nie. Volgens hierdie siening het die Khoi-San nie weens onvermoë agtergeraak nie; hulle is agtergestel deur die slegte wittes. Hulle is as benadeeldes magteloos in die agtergrond ingedwing.

Die Khoi-San het volgens hierdie siening vreedsaam en idillies gelewe. Die San het gejag en die Khoi het die omgewing van brandhout gestroop. Albei groepe het roofbou toegepas, dus op ‘n onvolhoubare manier ten koste van die land en natuur gelewe. Uit die noord-ooste het veglustige swartes inbeweeg met bestaansboerdery, wat geen land florerend kon maak nie. In hierdie situasie het Europeërs hoop gebring; waarna Wasserman smalend as “beskawing” verwys. Eeue lank was Europese beskawing die behoud van die land; die grondslag van ontwikkeling en voorspoed. Wasserman het klaarblyklik nog nooit besin oor hoe die land sonder die bydrae van blankes daar sou uitgesien het nie. Daarom het hy ook geen begrip vir die kolossale onreg wat wittes en veral Afrikaners aangedoen is deur hierdie kosbare erflating te verkwansel nie.

Wasserman opper geen beswaar teen die morsige mengsel van Afrikaans en Engels en die kru taal in die Dookoom-liedjie nie. Wat hom betref is dit bloot die uitdrukking van die frustrasie van plaaswerkers wat keelvol is vir boere wat op hulle skree en hulle die slagoffers van die dopstelsel maak. Hierdie twee negatiewe elemente word doelbewus uitgesonder terwyl al die positiewe dinge wat wit boere oor eeue gedoen het, geïgnoreer word. Selfs teen Dookoom se oproep dat die plase afgebrand moet word, maak Wasserman nie kapsie nie. Die raad wat hy uitdeel, is dat ons met begrip moet luister:”teenstanders [moet] mekaar beter verstaan.” Ons moet glo opnuut “besin oor hoe vlak die pyn en frustrasie onder swart en bruin werkers lê. Dit vra ons om te onthou dat onder die prentjiemooi wingerde en boorde in die Wes-Kaap, daar ‘n ‘flipside van die Fairest Cape’ is.” ANC-arbeidsonrusstokers soos Marius Fransman en Tony Ehrenreich sal ongetwyfeld hiervan hou.

Die humanis in Wasserman pleit vir “groter begrip en verdraagsaamheid,” maar hy rig sy pleidooi uitsluitlik op die wittes, wat volgens hom klaarblyklik die enigste skuldige party is. Daarom is dit vir Wasserman “problematies” dat AfriForum “met ‘n bepaalde etniese minderheid se belange vereenselwig word.” Hy is wrewelig oor die klag van haatspraak wat AfriForum by die Menseregtekommissie teen die sanggroep en sy liedjie ingedien het. “Die organisasie sal sekerlik by die groot publiek aan geloofwaardigheid wen as hy ook ‘n slag Afrikaners wat hulself aan rassisme skuldig maak, voor die konstitusionele hof bring.” Die frase “groot publiek” verwys sekerlik na die swart meerderheid, waarby Wasserman hom skaar.

Pleks van opstoking tot geweld af te keur, haal Wasserman Dookoom se reaksie met klaarblyklike goedkeuring aan: “Daar is ‘n verskil daartussen om woede uit te druk en om geweld op te stook… Om werkers erger as diere te behandel is sekerlik op sigself ‘n opstoking tot geweld?” Ons moet glo “die redes vir die woede” soek. ‘n Moontlike beginpunt, wat gerus deur Wasserman oorweeg kan word, is of die gruwelike aantyging en veralgemening dat “werkers erger as diere” behandel word, naasteby die waarheid is.

Wasserman se volgende skuif is om te maak asof Dookoom se Larney-liedjie in dieselfde kategorie as Bok van Blerk se “De la Rey” val: “slegs naïewe luisteraars sal nie die implikasie snap van woorde soos ”n handjie van ons teen ‘n hele groot mag’ en ”n nasie wat weer op sal staan’ nie.” Wasserman ontken by implikasie dat veel aanstootliker voorstelle en inderdaad opstoking tot misdadigheid in die Dookoom-teks voorkom. Dit is duidelik dat Wasserman ook nie daarvan hou dat blankes of Afrikaners na hulle minderheidstatus verwys nie. Ons moet ons seker eerder as een groot en gelukkige Suid-Afrikaanse nasie voordoen. Anti-Afrikaners verwys graag na wat “luid om braaivleisvure” gepraat word en Wasserman doen dit ook. Hy ontken dat die Afrikanernasie bestaansreg het.

Die Larney-liedjie, daarenteen, het volgens Wasserman wel bestaansreg. “Voorts kan Dookoom se liedjie nie gesien word in isolasie van voortgesette maatskaplike ongelykheid, trae grondhervorming en alledaagse wit rassisme nie. Dink maar aan die onlangse ‘blackface’-voorvalle aan die universiteite van Stellenbosch en Pretoria.” Hierdie twee gevalle word genoem as grondslag vir sy verregaande veralgemening dat rassisme onder blankes alledaags is. Later verwys hy na “die gesanik van wit rassiste.” Geen melding word gemaak van rassisme in nie-wit geledere nie.

Verder behoort dit vir Wasserman maklik te wees om vas te stel dat die maatskaplike ongelykheid van wittes en swartes wêreldwyd aangetref word. Wittes het in hierdie opsig nie noodwendig gesondig nie. Rasse-ongelykheid kan nie goedsmoeds aan bv rassesegregasie of apartheid toegeskryf word nie. Sodanige ongelykheid word in die praktyk onaanvaarbaar slegs as van die foutiewe standpunt uitgegaan word dat alle etniese groepe in alle opsigte al die tyd wesenlik eenders is; bv dat almal ten minste die potensiaal het om in dieselfde mate vindingryk, toegewyd, kundig, suksesvol en vooruitstrewend te wees. Dit is klaarblyklik nie die geval nie en hang onder meer saam met kultuurverskille. Binne etniese groepe kom daar ook groot ongelykhede voor.

Vervolgens haal Wasserman sy studeerkamerkennis van medialeer uit. Jürgen Habermas het gepleit vir joernalistieke objektiwiteit en balans, maar Wasserman voel beswaard hieroor. “Habermas het sy teorie gebaseer op ‘n bourgeois Europese omgewing, nie morsige, ongelyke, gewelddeurdrengte nuwe demokrasieë soos Suid-Afrika nie.” In Afrika kan dus maar ander norme as in Europa geld; bv (soos ons onlangs moes verneem) korrupsie is plaaslik iets anders en moet nie sonder meer veroordeel word nie; dit kan bloot die terugneem wees van wat al eeue lank geskuld is. Wasserman hou van Susan Bickford se standpunt “dat emosionele uitsprake in die openbare domein nie onvanpas is nie.” Hier dink Wasserman kennelik goedkeurend aan Dookoom se Larney en nie aan Van Blerk se De la Rey nie.

Volgens Wasserman moet ons na die emosies in Dookoom se liedjie luister en “probeer vasstel wat die oorsake daarvan is – dit verg ‘n oop ingesteldheid en die bereidheid om te bly luister, juis en veral wanneer dit moeilik word.” Nêrens is daar sprake dat Wasserman fout met Dookoom vind en hierdie groep kritiseer nie. Die wittes moet eerder die fout by hulleself soek. Hy kla oor “die hatige persoonlike aanvalle” wat in reaksies op Naspersberigte op die internet voorkom en “‘n oorvloed rassistiese propaganda” op Sunette Bridges se Facebook-bladsy. Nêrens is daar enige aanduiding dat Wasserman in hierdie gevalle sy eie raad volg en bereid is om sonder ophou “regse” bronne te lees en te bly luister nie. Dit is voor die hand liggend dat “wit rassiste” immers ook “pyn en frustrasie” kan hê wat vlak lê en waarvoor hulle begrip verlang; ook van orakel Wasserman.

Die Burger was nie tevrede met bloot die eensydige begrip wat Wasserman in sy onbetaamlike artikel vir Dookoom se Larney-liedjie probeer kweek het nie. Die koerant wou hierop voortborduur deur verdere publisiteit aan die liedjie te gee. Hierdie bedenklike kultuuruiting, wat Wasserman ‘n “musikale handgranaat” noem, moes verder misbruik word om meer en beter houe teen blankes en veral Afrikaners in te kry. Twee dae later (24 deser, p 15) is Murray la Vita se onderhoud met Dookoom onder die opskrif, “Wat mense nie wil hoor nie,” gepubliseer.

Soos die Larney-liedjie bestaan die teks van hierdie onderhoud uit ‘n bedenklike mengsel van Afrikaans en Engels. Toe Die Burger nog trots pro-Afrikaans was, is teks gesuiwer voordat dit gepubliseer is. Hier is daar egter geen poging aangewend om hierdie kultuuruiting taalkundig te ontsmet nie. Daar word selfs beweer dat die bruines Afrikaans “lewendig” hou. Ou Afrikaans (Standaardafrikaans?) word met nuwe Afrikaans (die mengeltaal Kaaps?) gekontrasteer. Onkiese woorde word aangebied as “p–s” en “k-k”. Die opskrif toon duidelik dat die Wasserman-idioom blatant voortgesit word. Die onderskrif verwys daarom weer na die pyn en woede waaraan hierdie sanggroep uitdrukking gee.

Die betekenis van die woord “larney” word verduidelik. Dit is ‘n sinoniem vir baas, maar hierdie baas is bevoorreg, het baie geld en hy mishandel sy werkers. Die woord “dookoom” “has supposed origins in pre-Islamic shamanism in the Indonesian archipelago” en is ‘n negatiewe ghetto-mite wat met towery te make het. Opsommend kan seker gesê word dat ‘n mens hier met ‘n onaptytlike groep en ‘n bedenklike komposisie gekonfronteer word. Dit is ‘n politieke en kulturele moeras waarin ek geen behae het nie.

Dit is vir my duidelik dat Wasserman so verknog aan linkse politiek is dat hy nie sy eie raad volg deur tradisionele en eietydse konserwatiewe Afrikanerpolitiek met voldoende openheid te benader nie. Die Burger verkeer in ‘n soortgelyke situasie. Dit is deesdae vir sy lesers maklik om hulle ‘n baie beter koerant voor te stel. Een manier waarop Die Burger sonder veel moeite sy rol as meningsvormer kan verbeter, is deur sy onverkwiklike dis van konstante, linkse, politieke propaganda af te wissel met oorwoë, behoudende, konserwatiewer standpunte. Dit sal aanklank by sy tradisionele Europees-geöriënteerde lesers vind en ook ‘n bydrae lewer tot groter en ewewigtiger insig by talle mense wat tans deur veral ANC-geïnspireerde propaganda mislei word.