Tag: resensie

Op hoërskool was ek dol op die Popular Mechanics. Die Suid-Afrikaanse een.

My ouma het vir ons gesin ‘n jaar lank op hierdie tydskrif ingeteken. Eers het die tydskrifte in die motorhuis tussen die ou koerante beland (my vader is nie juis ‘n danige leser nie), maar op ‘n dag is hulle almal in my tienerkamer. En ek kan dit nou nog nie oor my hart kry om hulle weg te gooi nie. Hul aanvanklike slagspreuk was: “the way the world works”. Later is dit verander na: “be the first to know”. Vir ‘n kind wat nooit onbeperkte internet geken het nie, was hierdie tydskrifte my venster op die wêreld. Ek het elke maand maar die winkelrakke dopgehou of daar nie miskien ‘n onderwerp is waarvan ek sou hou nie.

‘n Kwessie van tyd

In die Junie-uitgawe van 2005 staan in die hoofartikel (“2025: The shape of things to come”, p. 35) hierdie volgende wyse woorde:

Look 100 years into the future, or even 50, and you’re creating science fiction. Twenty years, though, is just on the edge of the horizon: while the details are fuzzy, the broad outlines of technology are already in view.

Die boek wat ek bespreek, Donkerbloed, deur dr. Elrien Scheepers, speel in 2045 af, 24 jaar die toekoms in. Die ISBN-nommer van hierdie gedrukte kopie wat ek gebruik is: 9780798181822.

Kan ‘n mens die toekoms oor 20 jaar raak voorspel?

In die bovermelde artikel in die Popular Mechanics word reeds in 2005 genoem van ‘n video-op-aanvraag-stroomdiens op bl. 38. In die artikel word kortliks verduidelik hoe jy jou musiek en video’s alles op een platform sal hê en kan saamdra:

It will be nice to carry the whole universe of entertainment around with you – Coldplay and John Coltrane, every film from Mean Streets to The Aviator to whatever an unstoppable Martin Scorsese is shooting in 2025. That mobility and freedom – along with coffee tables free of the clutter of CDs and DVDs – will arrive as we move from today’s entertainment-is-a-thing world into the entertainment-is-a-service world of the future. “You’ll pay a certain amount of money and have access to a huge pool of stuff,” says V Michael Bove Jr, director of the Consumer Electronics Research Programme at MIT’s Media Lab.

En ons ken dit reeds in 2021. Dis skaars 16 jaar later. Netflix, Spotify, Amazon Prime, YouTube Premium, Google Play, Disney+ , noem maar op.

5G is nou nog ‘n nuutjie vir ons, maar ook rééds in 2005 is ons oor sekere aspekte gewaarsku (p. 34):

“Only connect: In the home – and everywhere else – we will live in a totally networked world. Information and entertainment will be instantly accessible. But privacy may be hard to come by.” (my beklemtoning)

 ‘n Rapsie meer as 16 jaar later staan daar in die Sake-bylaag van Rapport onder die opskrif “5G vinniger, ‘maar met meer risiko’s’” (11 Julie 2021) die volgende:

“In ‘n 5G-wêreld sal bykans alles met die internet verbind wees – en dit in ‘n hoogs geoutomatiseerde omgewing. Maar dié grootskaalse interkonnektiwiteit sal ‘n teelaarde wees vir nuwe soorte kubermisdade met veel ernstiger gevolge.” […] ‘n Kubermisdaadgroep het in April vanjaar vir groot konsternasie gesorg toe die Colonial-oliepypleiding in die VSA afgeskakel is nadat aanvallers die pypleiding gyselaar gehou het. Die aanvallers kon nie die funksionering van die pypleiding oorneem nie, maar is virtueel vort met 100 GB se data wat hulle gedreig het om bekend te maak tensy ‘n losprys van $4,4 miljoen betaal word. Colonial het uiteindelik die losprys betaal. […] “Gestel ‘n kuberkraker neem beheer oor watermeters, elektrisiteitsopwekking of verkeersbeheerstelsels. In ‘n virtueel gemeganiseerde wêreld waar byna alles onderling verbind is- en boonop deur draadlose tegnologie – kan dit chaos beteken wanneer stelsels inplof”, [sê Jens Montanana, van Datatec] […] “Die enigste manier om hierdie soort kubergevare te probeer ontglip is om as’t ware minder in die kuberruim te wees,” sê Montanana.

Dit is duidelik nie meer die onskuldige tienermanewales van Hackers (1993) waar peroksiedkop Zero_Cool (of Crash_Override) en kie die brandalarms laat afgaan, hul skuldig maak aan onregmatige toegang op eiendom, telefoonhokkies wat onder vandalisme deurloop vir ‘n maklike openbare aansluiting (wie’t WiFi nodig?), spioenering op polisietelefoonoproepe, datadiefstal, DoS-aanval op ‘n maatskappy, verkeersknope veroorsaak deur met (verkeers)robotte te speel (vir die pret), poging tot moord met ‘n brandfakkel  – alles om te keer dat ‘n internasionale terroris (“The Plague”) nie die olietenkskepe laat omkantel nie… Afgerond met fynproewer-rave/trancemusiek in die agtergrond.

“Mess with best, die like the rest”.

Ag! Nou maar goed, dan. Dis presies dieselfde. Net 28 jaar later.

Dus, ja – 2045 lyk miskien vir ons nog vêr die toekoms in (24 jaar), maar dalk word daar tog ‘n paar goedjies bewaarheid. Meer as wat jy dink.

Maar eers, waaroor handel die roman?

Die hoofintrige

Sybella Francke (17 jaar oud, 10 maande) is wees nadat haar vader (Simon) in Kleinmond verdrink het ná ‘n fratsbrander toe sy 12 was (p. 97), en haar moeder en oënskynlik ook haar jonger suster (Rosa en Jynna Francke) in ‘n uitsonderlike lugtaxi-ongeluk omkom (2 jaar voor die verhaalhede). Sybella het die ongeluk oorleef omdat sy op die nippertjie besluit het om saam met haar ekskêrel na die toekenningsbal te gaan, en nie saam met haar ma en suster nie (pp. 69-70, 177, 183). Sy word nou deur Lilith Rox genader om vir haar by Biotron Babas (in Sandton) te kom werk, “wat geneties gemodifiseerde babas verskaf aan die ryk elite” (soos op die agterblad staan), maar wel onder valse voorwendsels.  Toe Sybella haar suster op ‘n foto by een of ander gala (“Biotronbal”) van die maatskappy sien, aanvaar sy die werksaanbod (p. 112). Hoe dieper sy grawe, hoe nader kom sy daaraan om haar suster op te spoor. Maar nie sonder die hulp van ‘n paar nuwe en ou vriende nie.

Hierdie vriende is:

–          Jax Jakobz, ‘n Donkerweb-gamer wat absoluut gaande is oor alles wat onwettig is. Of dit nou dwelmgebruik, sluikhandel, orgaanhandel Nigerië toe of onwettige immigrante is. Sy moeder is aan longkanker dood toe hy twaalf was en Rosa Francke het hom destyds soos haar eie seun onder haar vlerk geneem. Juis daarom is hy baie erg oor Sybella, wat soos ‘n sussie vir hom is.

–          Meliwami – die 25-jarige eienaar van Zonga’s, ‘n eetplek/kroeg in Sunnyside. Hy het ‘n 19-jarige kêrel wat toere plaaslik en oorsee begelei, genaamd Mkulu.

–          Yala Uba, ‘n onwettige immigrant uit die Kongo, wat met deportasie-tatoeëermerke deur die polisiemag gebrandmerk is en in Mamelodi gebly het. Om aan die lewe te bly, moes sy onwettige hokgevegte vir haar “meester” wen. Sy word byna halfdood een aand deur Sybella gevind op straat, kort voordat die polisiehommeltuie Sunnyside patrolleer. Met behulp van ‘n straatkind wat met byna nuttelose R20-muntstukke betaal word, bring hulle Yala tot by Sybella se woonstel in Eastwood. Daar sterk sy tuis aan. Daarna werk sy by Meliwami as kelnerin (op aandrang van Sybella). Maar moenie haar vlak vat nie: sy is ‘n lopende kitsbank– sy donder ‘n tonnel deur iemand se kop in ‘n hokgeveg, en kry so R40 000 harde kontant slaggereed as iemand se twee maande agterstallige huurskuld in ‘n krotbuurt binne ‘n dag vereffen moet word (p. 178). Sy spaar eintlik hierdie geld om vir haar boetie, Koreni, in die Kongo te stuur (p. 27).

–          Naemi, die skoonmaakster van die laboratorium by Biotron Babas. Sy bied toegang en inligting.

–          ZuriB2, ‘n brouwerk van die eerste genmodbabas van Lilith Rox. Sy is besonder knap met rekenaarstelsels kraak, maar het horinggroeisels. Sy het geen draad vir Lilith Rox nie, juis omdat soortgelyke lotgevalle soos sy doodgemaak is.

Dan ontdek Sybella egter waarom sy en haar suster Jynna tog so gesog vir Rox is.

Tot sover met die intrige.

Waar het ek hierdie boek gekoop?

Ek skryf hierdie brokkie inligting neer, want ek weet skrywers en uitgewers stel altyd belang.

In ons plaaslike, ten volle onafhanklike koerantjie (wat sy eie boekwinkeltjie het), het ek die naam gesien. Die pers omslag van die boek eerste. Dit was Vrydagoggend, 9 Julie, want die koerant kom Donderdagaande uit. Toe ek die woord “kuborg” sien, los ek die rekenaar net so aan, vat die twee blou kontantnote en ek is by die deur uit. Ek het nie gedink nie, net gedoen.

Eers het ek by die grootmenskant gesoek, gedink ek is te laat. Maar toe kry ek hom by die tienerkant.

Ek het dus nie by enige hoofstroommedia of in sosiale media die boek gesien nie. Eers agterna. Die feit dat ‘n wetenskapsfiksieboek by Human & Rousseau uitgegee is, is vir my uitsonderlik, want dekades gelede laas is sulke boeke daar uitgegee. Gewoonlik is dit by LAPA of Tafelberg of by ‘n privaatuitgewer.

Waaraan moet ons gewoond raak?

Hieronder is van die belangrikste ontwikkelings waarvan jy moet kennis neem.

• Grondonteiening sonder vergoeding is ‘n werklikheid.

Die hele storie ontspoor amper hierso, want al die sukses en praalsug en die Lamborghini Aventador (nou seker ‘n bietjie vintage?) en slangvelhandsak van die hoofbaas van Biotron Babas (Edms. Bpk.), asook die ryk woonbuurte van Pretoria en Johannesburg is eintlik ‘n weerspreking van hierdie wet. Tensy Lilith Rox en haar katelknapie, Cedric Morton, een of ander houvas op die staat het. Of juis sterk bande met die staat het. En hierdie voorstede vernaamlik deur vername staatsamptenare bewoon word.

As jy nie seker kan wees oor jou besitreg nie, dan gaan jy sekerheid elders soek. Jy kan die beste onderneming of woning bou uit jou sak, en dan kom die staat en neem dit sommer net eenvoudig oor? Wie is so onnosel om sy geld hier te mors?

In ‘n geskrif in Arabies oor die agteruitgang van Kopties, wat ek oor ‘n paar weke gaan bespreek, word genoem onder die Ottomaanse Ryk het Egipte géén eiendomsreg geken nie. Nodeloos om te sê, het die kunste en ekonomie hoegenaamd nie gebloei nie. Dit was eers toe die Franse daar aankom en die Code civil bekragtig dat daar uiteindelik vooruitgang beleef is.

Maar ons lees byvoorbeeld op bls. 16 en 36, uit die mond van Sybella:

Die eerste ontwerpersbabas is in 2030 gebore. Hoe oud was ek toe? Dis vyftien jaar gelede, so ek was… twee? ‘n Gewone tweejarige kind wat saam met ‘n pa en ma en nuwe babasussie in ‘n groot wit huis in Eastwood gebly het, en in die tuin naaldekokers gejaag het. […] Ek onthou die groot wit huis in Eastwood waarin ek grootgeword het, voor dit deur die Etswagoli-stadsraad oorgeneem en onderverdeel is toe behuising ‘n krisis geword het. Ten minste kon ons die deel van die tuin met die visdam hou, waar ek as klein dogtertjie ure lank na die paddavissies en vet lyfies en kronkelstertjies sit en kyk het. Deesdae is die paddas weg, saam met die naaldekokers.

Ek neem aan Waterkloof word nie hierdeur geraak nie? Dalk nie, want Meliwami maak ‘n nuwe tak, nou genaamd Zonga’s Too, in Waterkloof oop (p. 233). Of het jy “goeie virtuele prokureurs” daarvoor nodig (p. 226)? Jy kan steeds sakebeleggings maak, ook in kafeetjies van Sunnyside (p. 222).

Dus, was daar op ‘n stadium ‘n behuisingstekort, en toe word daar links en regs grond onteien? En toe gestop? Maar met die klomp werkloosheid (p. 31), vlugtelinge en onwettige immigrante wat konstant Etswagoli (die megalopolis Egoli+Tshwane) oorbevolk, Mamelodi wat ‘n oop seer is (meer daaroor later) – het hierdie onteiening ooit gestop?

Maar kyk wat gebeur op bl. 131:

Meliwami neem ‘n hap van sy groenteroerbraai. “Wil jy in my woonstel gaan bly terwyl jy in Bryanston is?” “Ja, dis ‘n goeie plan, dankie!” Minder lugtaxivlugte elke dag. “Het jy nog ‘n woonstel daar ook?” vra Zuri. Meliwami knik. “Ja, ek het. Mkulu trek soms daar in as hy toeriste op toere deur Sandton en Bryanston neem. Dis nie op die stadsrekenaarstelsel geregistreer nie. My pa het die woonstel al jare gelede versteek. Hy was ‘n stadsingenieur en het besluit hy gaan nie by die regering se behuisingstelsels inval en sy woonstel sonder vergoeding weggee nie. Sybella sal veilig wees. Niemand sal haar daar kan opspoor nie.”

Wat aanleiding hiertoe gegee het is Kaapstad wat deur Koeberg se lekkasie in ‘n “radioaktiewe spookstad” verander is (p. 91). Die skryfster wou duidelik hê die stad moes leegloop. “Derduisende” (hoewel nie miljoene nie) het toegesak op die megalopolis wat sowat ‘n anderhalf-duisend kilometer daarvandaan is. Hierdie lekkasie moes binne 10 tot 20 jaar tevore gebeur het, want Seth Denuys (dis nou Sybella se ekskêrel) was op laerskool/hoërskool toe dit gebeur het (p. 68).

Maar ons heldinnetjie wil ná die hele debakel met Biotron Babas op Kleinmond gaan vakansie hou (pp. 232-233), met die woorde: “ons kan net langs die strand lê, of jy en Jynna kan op die bergwandelpaaie gaan draf. Dit sal salig wees”.

Ek bedoel, die meeste (miljoene) Kapenaars sal hoogs waarskynlik eers toesak op die onmiddellike nabyheid. Maar ook op “groterige” plekke soos Hermanus (héél eerste, want hy lyk die aantreklikste!), Worcester, Oudtshoorn, George, Mosselbaai, maar feitlik alle kleiner plekke en stranddorpe is glad nie gespaar nie. Daar is nog baie oop erwe en strandhuise wat deur die jaar leeg staan van binnelanders waarop en waarin geplak sal word. Die grootste gevaar is moontlik die Weskus, weens die seestrome, so ek sou nie na Langebaan of Saldanhabaai toe vlug nie (my skrywersvriend van Bellville huil klaar oor die “prawns”).

En natuurlik die uittog-paniek, verder aangeblaas deur die verlate Nasperskantore van Heerengracht, want die skoolkinders en die publiek in die Kaap is nooit voorberei op énige ramp nie; dit is trouens ‘n teer onderwerp wat jare gelede aangeroer is in die Duitse skryfster Gudrun Pausewang se jeugroman “Die Wolke” (1987), juis omdat die Wes-Duitsers ook nie op ‘n soortgelyke ramp as in die Oekraïne voorbereid sou wees nie. Met presies dieselfde gevolge. Ek weet niemand wil aan Sir Lowryspas op daardie dag dink nie, maar ons het baie om op voor te berei.

Veral: daar sal meer plundertogte as in die Duitse boek wees, dit kan ek jou verseker! Janna-Berta keer ná ‘n jaar of wat terug huis toe, met Ouma en Oupa uit Mallorca wat op haar tuiskoms wag, die huis totaal ongeskonde, buiten die verdroogde malvas (p. 213). Ek is bevrees met Kapenaars sal dit anders gesteld wees.

Troos jou daaraan: Daar is wel sirenes by Koeberg en omstreke; dit is in Maart 2021 getoets.

Daar kan selfs met verloop van tyd nuwe dorpe gestig word, of plekke soos Protem, of Stormsvlei of Baardskeerdersbos kan uitbrei. Die huispryse sal natuurlik die hoogte inskiet, maar die punt is: dit sal eerder ‘n onmiddellike Wes-Kaapse probleem word as ‘n Gauteng-probleem. Die behuisingskrisis sal egter ongetwyfeld uitkring Pretoria toe, veral as Oud-Pretorianers terugkeer na hul gesinne en of by families moet inwoon, soos Janna-Berta in Die Wolke wat by haar tante Helga in Hamburg gaan bly het. En natuurlik, die “vooruitsig op werksgeleenthede” sal die grootste trekpleister wees.

• Gereelde en geskeduleerde patrollievlugte (polisiehommeltuie), veral saans.

Dit spaar seker brandstof en die polisie kan meer inligting vanuit die lug bekom as met ‘n patrolliemotor op straat. Die hommels inspekteer almal wat moontlik verdag optree (bl. 4), seker ook iemand in ‘n konyntjiekostuum? As daar probleme is, maak hulle alarm en word die polisie geroep met hul “geneties gemodifiseerde dubbelspierhonde” (bl. 4). Dan sal Hasie moet hol?

“Die hommelpatrollies vlieg soms deur die dag ook, en die polisie en hulle honde is oral.” (p.30) Dit is ook so (p. 53-54).

Voetgangers het gewoonlik polsbandjies wat byvoorbeeld hulle hartklop en asemhaling registreer (p. 4).

Ek was juis die 22ste Julie in ons plaaslike Pick ‘n Pay, en hierdie soort polsbandjies koop jy sommer vir R140 met jou lojaliteitskaart. Dit is mos van daardie soort wat deur Bluetooth met jou slimfoon verbind. Dat die polisie egter toegang in die toekoms tot hierdie data sal hê in die verbyvlug, daarvan hou ek net mooi niks (p. 4)!

As ek net my asemhaling egalig kan kry! En as my hartklop te vinnig is, sal die hommels dit dalk ook optel. Nugter weet watter opgraderings hulle in die laaste week gehad het.

En weet jy, dit kan werklik gebeur ook. Kan maatskappye weier om saam met die polisie te werk en nie jou data te deel nie? Ek is geen regskenner nie – dis ‘n ope vraag wat in hierdie boek gevra word.

Dit kan seker help as jy halfdood op die straat lê, of dringende mediese hulp nodig het. Maar… iemand kon te veel koffie of Coke gedrink het. ‘n Vriendin op skool het persoonlik vir my gesê kafeïen gee haar “hartkloppings”. Dalk het iemand vir sy eie skadu geskrik. Paniekaanvalle is vry algemeen. Iemand kon ‘n pokeraandjie gewen het en hom heeltemal te buite gaan op straat oor sy oorwinning? Gaan ‘n robot daaroor nou die honde op hom loslaat? Om sy hartkloppings nog vérder op te jaag?

Onwettige immigrante se deportasie-tatoeëermerke word met die geringste detail geëien (bl. 2). Dit is nie vir my duidelik in die boek of die hommeltuie getrek word deur vullisblikke wat omgedop lê (wat as ‘abnormaal’ geregistreer word?), of hulle infrarooi-liggaamshitte onder ‘n rommelhoop kan sien, en/of wat hul reaksie op bosslapers of straatslapers sal wees nie.

Persoonlik het ek te veel die rekenaarspeletjie Terminator: Resistance op YouTube deurgekyk om ooit aan hierdie gedagte gewoond te raak. Ek hou net nie van die idee van Skynet bokant my kop nie. Nie as ek rustig in my bed lê nie, ook nie as hulle my sterrehemel kom bederf nie.

• “Perdebye”  of Insekhommels

Dit is geruislose hommeltuie so groot soos perdebye, en slegs die weermag kan hulle gebruik. Hulle word gewoonlik ingespan om mense op te spoor (p. 124), te agtervolg of videos op te neem (p. 158).

• Robotkelners.

In die roman is Sybella alte danig met klein kelnerbots wat die kos kom aandra (of kelners assisteer). By Zonga’s is daar vyf wat kelners kan bystaan. Die een is Didi (p. 34), ‘n ander is Coco (pp. 55, 57, 223). Maar tog verkies eetplekeienaars steeds mense as kelners. Die salaris kan nog met kontant betaal word, om te verseker dat hulle nie op die stadstelsels kom nie; dit bied natuurlik uitkoms vir Yala. Sybella het mooi vir Meliwami gevra, en dit is om Sybella se onthalwe dat hy Yala die kans gee. Sy sou in elk geval nooit werk kon kry nie; selfs wettige Suid-Afrikaners sit sonder werk (p. 31). Ook het Jynna, wat aan geheueverlies gely het, by Heaven’s Door gewerk in Bryanston (p. 170,173):

Toemaar pops, nie jou klein sussie nie. Sy bly net hier en was die skottelgoed. Sy waitress by Heaven’s Door en dra baie kort rompies en strikdassies om haar nek, maar dis al. Ek leer haar nog om eendag kliënte te please.

Waarom überhaupt nog sukkel met mense? Dink net: geen stakings, geen uniforms, geen waspoeier, geen klante wat van hul stoele verjaag word vir die volgende nie (‘n mens moet skoon jou kos in jou keelgat aflaai!); geen fooitjies wat tog alles in een blikkie gegooi en onderlangs gedeel word nie, of jy nou ‘n R1000-fooitjie verdien of 10c? Boonop kan mens altyd jou fooitjies op iets anders uitgee, soos nog ‘n koeldrank of so? En dit voel maar ongemaklik as jy alleen in die restaurant sit en die kelners staan soos sfinkse rond.

Of is dit gewoon omdat ‘n robot nie verstaan as iemand sê “ek het my beursie in die kar vergeet” of “daar’s ‘n muisdrol op my bord” of “dit smaak na dooie hoofpad-hadida” of “hierdie vis leef nog” of “ek gradeer restaurante” nie?

As die restaurant glad nie baie besig is nie, wie weet, dalk kan mens met die mensekelners gesels oor Franse filosofie? Mense hou mos van geselskap en dit is wat klante laat terugkom. En die skitterende glimlag ook.

• Avatarklubs.

Ek het onmiddellik aan VRChat gedink toe ek hierdie woord op bladsy 1 lees. En op bl. 102 is my vermoedens gedeeltelik bevestig. Vir dié wat nou nog nie weet nie: VRChat is ‘n platform waar jy met ‘n spesiale kopstuk (soos die Oculus Quest) oor jou oë sit sodat jy in ‘n 3D-wêreld kan rondbeweeg. Welkom in die skynwerklikheid. Jy het wel ander (hand)stukke in die stelletjie ook nodig om in hierdie wêreld mee rond te beweeg. Jy skep vir jou ‘n karakter en dan kan jy met die ander karakters, personas, fursonas, ens. gesels en ander wêrelde gaan verken of speletjies saamspeel. Hier het ons byvoorbeeld ‘n vriendelike wildehond met gloeirooi irisse en klappende ore wat met ‘n Afrikaanse aksent jou uitnooi na ‘n aandjie in VRChat.

Die meeste gebruik VRChat gewoon as gevolg van covid-19. En dit is bloot ‘n maklike manier om met jou vriende te gesels, “van aangesig tot aangesig”, wat honderde tot tienduisende kilometer ver sit. Jy het wel ‘n goeie, betroubare en blitsvinnige internetverbinding hiervoor nodig. Iets wat die platteland, waar ek bly, nie altyd het nie.

Maar die meeste stel dit aan my baie duidelik: sodra alles terugkeer na normaal, gaan hulle die bril ophang. VRChat is net ‘n tydelike oplossing. Dit voel nie dieselfde as om saam ‘n braai te hou onder die oop sterrehemel nie. Daaroor is hulle baie pertinent. Die aandklokreël, die provinsiale reisverbod en vele ander faktore maak byeenkomste tans (ek skryf op 22 Julie 2021) onmoontlik. Nou kan jy egter jou vriende uit Duitsland, Johannesburg, Kaapstad, Durban, Berlyn, Amsterdam…  almal oornooi en in een vertrek hê.

Wat maak hierdie Avatarklub egter anders? Dit is ‘n saal waarheen jy fisies gaan. So niemand sit agter sy konsole of rekenaarskerm nie. Ek neem nou aan die mens het aan sy persona/fursona verknog geraak, maar wil saam met die ander maats ook fisies in dieselfde kamer wees. Dit is dus nie soos in The Matrix waar almal gaan lê en ingeprop word nie. Voor jou oë verander jy in die persona wat jy wil wees en jy beweeg fisies in die saal rond. Die saal kan volgens tema ingekleur word (p. 102):

Daar, met die hulp van virtuele realiteit en slimlensverstellings, loop allerhande kreature rond. Watter vorm jy ook al wens, kan jy aanneem. Jy kan ‘n dinosourusstert rondswaai of jou hele lyf met meerminskubbe bedek, jy kan vlerke soos ‘n draak hê, of op die hoewe van ‘n perd rondtrippel. En dronk word op die gedagte dat jy jou fantasie vir ‘n uur of twee kan uitleef. Dalk weet die dwerg met die boggelrug regtig waar die pot goud aan die einde van die reënboog is. En daar kan jy jou eie boggelrug wegsteek in die lyf van ‘n Egiptiese prinses.

En, om jou te verlos van die dag se sorge, met ‘n bietjie narkotika by (p. 129):

Niemand vra vrae in die ‘n avatarklub nie. Seker omdat party mense op meer as net pynpille en dagga is. Hulle is in hulle eie dwelmwêreld en stel nie belang in die mense om hulle nie.

• Daggakafees.

Dit is baie soos die Hollanders se “coffeeshops” waar jy “softdrugs” kan koop. Maar die eienaar moet ‘n “belaglike” hoë daggabelasting aan die staat betaal (p. 11-12), en ek dink jy mag hier drank verkoop, wat sedert 2007 nie in Nederland mag nie. Die polisie slaan ook gereeld op hierdie kafees toe (klopjagte), want (p. 55):

Sommige restauranteienaars buit die verslaafde daggakoppe uit, verkoop hopeloos te veel onwettige dagga aan hulle. Dis sulke klubs wat gereeld polisiebesoeke kry. Ons is definitief veilig hier.

Ek dink dit bied ‘n ander verklarende aanvulling vir die PRAAG-video: “ANC wil dwelms op elke straathoek hê” (22 Augustus 2020). Nee, dis glad nie so lank terug opgeneem nie.

• VirEwigEk-webwerf.

Dit is sekerlik een van die beste uitvindsels nog, met sy gebreke en al. Die eintlike doel is om mense te vertroos en met die rouproses te help, maar as inligtingsbron kan dit ontsettend baie tyd spaar. Dit herinner my baie aan daardie (sarkastiese) digitale biblioteekassistent, Vox 114 (hier en hier), in The Time Machine (2002), uit die jaar 2030, wat 800 000 jaar later nog op ‘n manier werk.

Op bl. 98 word dit kindervriendelik verduidelik:

“Het jou pa en ma VirEwigEk-avatars gemaak?” “Nee, hulle het nie, maar ek weet een van Ma se beste vriendinne het al haar aanlyn navorsing, haar foto’s en Facebookdata omskep in ‘n virtuele avatar. Sy praat nou met Ma op die Vir EwigEk-webwerf.” Ek doop my koekie in die koffie, hap vinnig voor dit te sag word en in die koffie plons. “Ek . . . ek wil haar onthou soos sy was toe sy gelewe het, nie my verbeel ek praat nog met haar avatar nie. Dis tog nie die waarheid nie, sy en Jynna is … weg. En geen avatar met rekenaardata gevoer oor hulle aanlyn lewe, kan hulle ooit lewend hou nie. Wie wil in elk geval tweehonderd jaar later met jou oumagrootjie se oumagrootjie praat? Het jy so iets van jou ouers?” “Nee, hulle het nie genoeg geld gehad om dit te laat doen nie. Maar ek gee ook nie om nie. Ek onthou hulle op ander maniere.” Ek weet wat sy [Yala] bedoel. Die mense wat ‘n mens liefhet en doodgaan is weg, maar ook nié weg nie. Dis nie nodig om met lewensgetroue virtuele avatars te praat wat jou hulle foto’s wys nie.

“Wie wil in elk geval tweehonderd jaar later met jou oumagrootjie se oumagrootjie praat?”

Genugtig! Duidelik het Sybella nog nie Assassin’s Creed (2016) gekyk nie. Daar soek wetenskaplikes na die Appel van Eden, wat deur wesens geskep is voor die mensheid self. Die gedetailleerde stamboom strek amper terug tot by Adam. Maar moenie jou kop daaroor breek nie, skat.

Al wat Sybella later doen is haar ma se foto’s aanvra (p. 149) en die proefskrif deurlees (p. 195). Die avatar neem gewoonlik, benewens die stem, ook die maniërismes van die afgestorwene aan – soos die manier wat Rosa oor haar voorkop vee, twee tot driemaal (p. 149).

Hoe kan ‘n mens ‘n bron soos hierdie so onderbenut? Huh? Dis mos onuitputlik!

As mens in ag neem hoe dik en groot al jou internetgeskiedenis (kyk maar na jou inligting op Google Data Export), rapportpunte, Telegram, Twitter, Facebook, rofwerk, video’s, foto’s, dagboekinskrywings, briewe (en ander egodokumente?), rekeninge, ens. ens. is, gaan jy dae aaneen soek na ‘n spesifieke dokument of antwoord. Alles kan jy deur ‘n eenvoudige gesprek kry:

“Hallo, Suidpunt, ek is bly om jou te sien. Wat gaan ons vandag doen?”

“Ek het vrae. Jy antwoord.”

“Hoeveel tyd het jy?”

“Baie.”

“Hoeveel vrae het jy?”

“Meer.”

“Vra maar gerus!”

Dit moes sy nie gesê het nie.

“Wanneer is jy dood?”, “wat is jou haplogroep?”, “is jy verwant aan Kleopatra?”, “waaraan is jy dood?”, “is dit oorerflik?”, “wat het die woord ‘esel’ vir jou beteken: ‘n donkie of ‘n muil?”, “wanneer is jy en oeroupagrootjie getroud?”, “was die seks goed?”, “het hy jou bedonder met ‘n ander vrou?”, “hoeveel keer was jy al siek?”, “het jy al ‘n miskraam gehad?”, “hoe maak mens nou weer daardie noedelslaai wat jy altyd vir ons gemaak het?” “wat was jou beroepe?”, “wat is jou gunstelingkleur?”, “hoe wou jy jou eiers gaar hê?” “wanneer het jy die meeste geld gehad?”, “wie is jou erfgename?”, “sou jy van Justin Bieber hou?”, “as jy ‘n Furry was, nè, watter dierpakkie sou jy wou aantrek?”, “was jy ‘n kerkmens?”, “was jy nog ‘n maagd op skool of ‘n los gelukkie?”, “het jy al boom gerook?”, “was jy ‘n Bloedsap?”, “dink jy soos ek VirEwigEk is ‘n powere webwerf?” …

WAARSKUWING! Van u vrae druis in teen ons gebruikersbeleid. Vergewis u eers daarvan. Onwelvoeglike vrae kan lei tot u onmiddellike versperring.

Ja, Juffrou.

Die probléém is egter nie my skokkende vrae rondom seksualiteit nie; dit is doelbewus om die skindertonge se kommentaar uit te snuffel wat op lêer sit.

Die probléém is die bydraers! Heelwat welmenende mense het die verkeerde gesig met die verkeerde dokumente verbind. En dan is daar nog altyd die hoorsê: soos my oorlede tante wat nou nog op papier in die biblioteek met haar oudkêrel getroud is, al was hulle nooit eens verloof nie! Hierdie leuen word die ewigheid ingestuur.

• AmazonGo-winkels.

Ek lag my elke keer suf as ek hierdie woord sien (pp. 37, 38, 75, 144). Want dit was nou net mooi die naweek toe die plundertogte in Durban was (16 Julie 2021 e.v.). Iewers het ‘n grapjas hierdie video gemaak. Iemand het gebruiker clinkonecards op TikTok se “Africa Go”-kaart gejukstaponeer met ‘n klomp plunderaars wat die winkels leegdra.

Ek het lekker gelag by die laaste sin (p. 38-39), dit klink amper soos ‘n selderydieet:

Ek het so lanklaas vars vrugte geëet. AmazonGo se vrugte is vrek duur en ek wil nie by die straatmarkte koop nie. Te veel besmetlike bakteriese siektes in vars kos wat nie deeglik bestraal is nie. ‘n Mens moet versigtig wees wat jy eet.

Maar goed, jy kan jou melk, kaas en eiers daar koop. Die tegnologie is glo verouderd, want Yala sê: “daar is ‘n outydse kontakpunt” (p. 37).

Net gou kommentaar hieroor (p. 37):

Ek tik op die yskas-ikon op my polspaneel. “Ons kaas is op en daar is net ‘n paar eiers oor. Sal jy dit ook kry?”

Jy sal dit nie glo nie, maar in die 2005-tydskrifartikel in Popular Mechanics hierbo staan daar (p. 38):

Fridge/Microwave An RFID scanner reads a tag attached to every item placed in the fridge. A screen displays the inventory, flagging items that are past their “consume by” date and updating a shopping list. The microwave’s RFID reader IDs any food to be prepared, then adjusts the cooking setting and time.

Dalk is dit net hier langs die kus, maar die blikkies koeldrank begin al deurroes, lank voor die vervaldatum. Ek laat my deur g’n yskas voorskryf nie.

Ek het ook my bedenkinge oor die mikrogolf. Want in die wintermaande moet ek die tyd ‘n minuut langer stel, anders is jou kos onsmaaklik koud. As die ertjies of rys nie reeds swem in die bord van vog trek nie. In die somer 30 sekondes minder, anders is jou kos drooggekook. As jy moet weet, ek is 26 meter bo seevlak.

• Die einde van selfone, die begin van transhumanisme.

In die verlede is daar dikwels waargeneem hoe selfone ‘n nuwe aangegroeide ledemaat van ‘n tiener is. Nou is dit letterlik, op ‘n manier.

Sybella deel ons hiervan mee (p. 10):

Ek is gewoond aan die XtraTrans-mense wat hulleself tegnologies laat verander het en leef as transhumaniste, wat glo om gewoon te wees is om swak te wees. Die meeste mense laat as tieners ‘n polspaneel inplant, met ‘n enkele brein-elektrode wat al die gewone webdinge doen en ook gedagtetekste toelaat en medtech aktiveer. Ek het myne al op twaalf gekry, en dis meer as genoeg. Maar die transhumaniste het dit baie verder geneem. Hulle is amper meer masjien as mens.

Die polspaneel (dis nou die “selfoon” wat op jou arm ingeplant is) werk nog met lugtyd (p. 15), wat my klaar laat wonder hoeveel teragreep data word binne ‘n uur per dag versend. En hoeveel dit jou kos?

As mens Goue Koors deur Charles J. Fourie (uitgesaai 7 Desember 2020 – 1 Maart 2021 op RSG) geluister het, dan weet jy transhumaniste gebruik ontsettend baie data. Of hulle steel dit, of hulle is verstommend ryk, of het ‘n vroetelmammie wat die goed betaal.

Nou weet jy darem jou snotgladde foon kan nie meer in die swembad val nie. Maar kom ons kyk na die nadele van hierdie ouens (pp. 17-18):

Die transhumaniste met ‘n neuronet leef nie lank nie. Dis ‘n hopeloos te duur prys om te betaal vir versterkte kubervermoëns. Ek sal eerder lank en gelukkig wou leef, nes ek is. Waarom ‘n neuronet hê? Wat ‘n verhoogde metaboliese tempo veroorsaak omdat die brein se behoefte aan glukose verhoog, en hulle lewers dan nie genoeg glukose kan voorsien nie? Die neuronetkuborge gaan vroeg dood aan orgaanversakings, meestal lewerversaking. En daarby kan hulle ook net soveel orgaanoorplantings ondergaan, want die regering belet deesdae dat varkgekweekte organe gebruik word in oorplantings, omdat die risiko van infeksies deur laboratoriumbakterieë die hoogte ingeskiet het die laaste tien jaar. En dan moet die staatshospitale die onkostes dra.

Hulle brand gewoonlik voor 40 jaar uit (pp. 17, 224). Van die vermoëns sluit in dat jy nie 8 ure hoef te slaap nie, webwerwe binne minute kan sif en agterdeure met magnete aan die vingerpunte kan oopsluit (p. 160).

Maar uit ‘n logiese oogpunt is dit ook betreklik dom. Die meeste boeke of inligting waarna ‘n mens soek (in die openbare besit) is nooit dadelik op die internet nie. Baie video’s het geen goeie onderskrifte nie, dus kan jy nie gesproke woorde almal opspoor nie (dink ook aan podsendings). Of dit is nog swak gekategoriseer. Ek dink aan die duisende verhandelings van universiteite wat drupsgewys opgelaai word. Dis eeue se werk! En jy kan ook nie geskrewe dokumente perfek OCR nie. En dus sal soekenjins dit ook nie vind nie. Vir ‘n masjien is sulke tekste onleesbaar. In Holland is daar selfs ‘n webwerf  https://watstaatdaer.nl/ wat jou leer hoe om hierdie skryfkuns te leer lees.

Partykeer is dit ook net stomme geluk. Op Telegram het ‘n kontak een aand “doodhaastig” gebruik. Dit is ‘n woord wat nog nie op my lysie intensiewe vorme was nie. Toe ek die woord google, kom ek af op ‘n verhandeling uit 1974, getiteld “Intensivering in Afrikaans”, met nog 231 woorde by. Nêrens is hierdie woord in die Woordeboek van die Afrikaanse Taal opgeneem nie. Dus, sonder ‘n beginpunt, hoe en waarna begin jy soek?

• Malaria het uitgesterf.

‘n Geenstorm is glo ontketen: alle muskiete het uitgesterf, en daarmee saam die parasiet. In Afrika en Asië (p. 89-90). Yala sê sy dink sy het die laaste keer van malaria gehoor “toe ek nog klein was” (p. 89), wat dus iewers in die 2030’s moet beteken.

Die eerste vraag wat ek my afvra: gaan voornemende sakemanne uit ander wêrelddele nou Afrika bestorm om ‘n winkel hier oop te maak?

Die tweede vraag wat ek my afvra: gaan die uitsterf van malaria enigsins ‘n positiewe impak hê op die bevolkingsaanwas, voedselproduksie,  ens. van die kontinent, of gaan die honger en oorloë net drievoudig vererger soos die getalle hand oor hand toeneem? Dit alleen sal die toekoms bepaal. Maar as Yala Uba in ‘n weeshuis beland het in 2040, toe sy 12 jaar oud was, en die geskil tussen die Mongo- en Lubastamme oor water gehandel het (om beheer van die Ingadamme te kry, “ná jare van droogte en min kos in die Kongo”), lyk die toekoms vir my allermins rooskleurig (p. 27). Maar sou tien jaar so ‘n drastiese verskil meegebring het?

• Geneties gemodifiseerde babas (en tieners).

Die boek kon die term “genmodbaba” nie beter omskryf het nie (p. 85):

‘n Baie duur, perfekte geneties geredigeerde babatjie. Sonder enige genetiese siektes, met die regte haarkleur, die regte lengte, die regte geslag. Dalk sal die blouoogseuntjie vinnig kan hardloop, dalk sal die rooikopdogtertjie langs hom ‘n bekende operasangeres word. Dis reeds vir hulle besluit, en versigtig bymekaargesit vanaf ‘n kieslysie op ‘n glastablet.

“Tevens rijst altijd de vraag wie er bepaalt wat meer of minder geschikte erfelijke eigenschappen zijn.” – luidens die Nederlandse Wikipedia (s.v. “Eugenetica”).

Die eerste ontwerpersbabas is in 2030 gebore (p. 16). Die stereotipe kleef dat hulle skatryk ouers het (p. 16, 53), perfekte lewens lei, by eksklusiewe privaatkolleges skoolgaan en uiters, uiters, hautain is (p. 16, 122). Ouers kyk ook nie meer na weeskinders om aangeneem te word nie, want hulle is te bang dat hulle ‘n ramp sal aanneem (p. 53).

Al is dit ook op vrywillige basis, kom dit soortgelyk daarop neer om die fetus wat aan sekere oorerflike siektes ly vroegtydig te aborteer.

Eugenetika of dan “rasverbetering” (absolute sinoniem) is ‘n omstrede onderwerp. In die ou Woordeboek van die Afrikaanse Taal (omrede boekdeel “D tot F” in 1955 voltooi is) word dit nog in ‘n baie positiewe lig beskou, byvoorbeeld in die voorbeeldsinne wat gebruik word:

Die eugenetiek streef daarna om die liggaamlike en geestelike peil van die mensheid te verhoog, en ywer vir huwelike van volwaardiges, terwyl dit tewens probeer om huwelike van onvolwaardiges teë te gaan. Die eugenetiek probeer om beter lewensvoorwaardes te skep vir die ongeborenes van die menslike ras.

Met ander woorde, dit gaan nie soseer oor wat die ouers, of die individu, wil hê nie, dit gaan alles om die nageslag, en dus die gemeenskap, of stand, of groep, op sigself te verbeter. ‘n Mens moet dus hierdie omskrywing in “volksverband” sien, soos in die 1950’s. Dit gaan nie oor die “eie ek” nie, maar die samelewing van die toekoms as geheel. Hierdie intellektuele wesens van sulke hoë peil, die leiers van môre, kon dan uit selfopoffering die volk na nuwe hoogtes lei. Hoe edel dan ook, niks kan keer dat hierdie halfgode in gevalle engele ontaard nie. En dan het jy ‘n paar duiwels.

Soos jy kan sien is die hele “aangeleerde” en “aangebore” gedrag nou maar weer deel van die debat.

Nog ‘n kwessie is die biodiverse eenvormigheid waarop afgestuur word, soos almal ‘n spesifieke trek moet hê, ten koste van ‘n ander.

Soos te verwagte het boekdeel “R” (2009) van die Woordeboek van die Afrikaanse Taal nie ‘n beduidenis van “rasverbetering” nie. Die begrip bestaan eenvoudig nie meer in hul woordeskat nie.

Pharos, wat toevallig aan Naspers behoort, ken wel hierdie begrip. Die woord “rasverbeteringsleer” is wel opgeneem in die Verklarende Afrikaanse Woordeboek (2011:977):

(histories): Leer wat die verbetering v.d. (menslike) ras beoog deur die voortplanting van persone met nadelige erflike gebreke te belet; eugenetiek.

Afgesien van die noodwendige diskriminasie (en kansongelykhede vir die onuitgelese groepie wat nie in ‘n broeikas met spesiale kenmerke gebore is nie), kan jy klaar die “kloof van ongelykheid” sien wat outomaties nou vir ‘n kantoorgebou in Heerengracht ‘n dichtomiese probleem sal raak. Dichotomies, want hulle kan nie in skakerings dink nie. Soos in The Time Machine (1895) van H.G. Wells gaan daar mos nou noodwendig ‘n uitbuiters- en ‘n onderdrukkersklas ontstaan (merk wéér die dichotomiese twééledigheid!) en noodwendig uitloop op die Eloi en die Morlocks, ens… Bly maar almal ewe monolities dom, dan is daar nie ‘n probleem nie.

En tog lag ‘n Hollandse vertaling (De Tijdmachine) hom dood oor hierdie sotlikheid. Hoe meer jy ongelykhede probeer uitwis, des te meer skep jy bloot ‘n nuwe elite, staan in die voorwoord:

Maar het geldt ook voor elke natie afzonderlijk, die elk zijn eigen onderklasse creëert en voor elk individu afzonderlijk. Geen medaille zonder onderkant, geen borduurwerk zonder warboel aan de ander kant en als je die warboel uithaalt, verdwijnt ook de afbeelding. Geen rijkdom zonder armoe, geen God zonder Duivel, geen hemel zonder hel, geen verworvenheden zonder verwordenheden. En de mens creëert dat allemaal zelf en probeert dat met steeds meer inspanningen in stand te houden, deze toren, zoals Wells schrijft, die ooit op de bouwers zal neerstorten. Waarschijnlijker is het verstandiger hem af te breken, voordat het zover komt. In de Time Machine ziet Wells af en toe nog het betrekkelijke van de wetenschap in, maar in zijn volgende boeken gaat hij de wetenschap steeds meer als de grote heilbrenger zien en de utopieën die hij dan ontwerpt, zijn even gruwelijk als Plato’s Republiek, Moore’s Utopia, Campanella’s Zonnestad, Fouriers Phalanstère, en al die duizenden ander Utopieën die in de loop der eeuwen bedacht en uitgeprobeerd zijn en die allemaal als basis hadden dat een elite uitmaakte hoe andere mensen moesten leven. De utopie van de democratie, van het kapitalisme is niet minder gruwelijk en de tol die de mensheid daar, in haar onwetendheid, voor betaald onvoorstelbaar misdadig.

Nou ontstaan die etiek klaar weer oor versnelling en vertraging. Moet ons dus wag tot die laaste agteros in die klas uiteindelik in die kraal is (in die naam van gelykheid), of moet ons ‘n eensame touleiertjie (geniaal gebore of gekweek?) 50 tot 100 jaar laat vooruitloop?

Maar nou. Hierdie ontwerpersbabas in die boek moet ons meet teen die eietydse waardes, sedert die 1970’s. Dit is beslis ‘n bietjie baie meer liberaal as die Lebensborn-vereniging. Die fokus het verskuif vanaf die volk of ras na die individu. Dit handel dus nou in individuele belang, ewe veel as wat ‘n fietsryer steroïed sal gebruik tydens die Tour de France. Behalwe, hierdie steroïed word ingebore, soos deur Mamma en Pappa besluit.

En ‘n mens kan byvoeg dit is die vervolmaakte voorbeeld van ydelheid en ouers wat hul kinders vir prestasie druk. Dit handel nie om volksbelang nie, maar eiebelang. Om die eie ego te streel vir hul eie tekortkoming: hulle leef deur hul kinders. En hierdie ouers gaan hulle gat sien, want as die kind eers slimmer as die ouers raak (en mooi geleer het wat selfsug en vertoonsug is), word die ouers ore aangesit. En met sulke leeghoofde vir ouers is dit glad nie moeilik nie. Dit herinner aan ingenieur Jacobs in Jan Rabie se kortverhaal uit 1954, met die titel gelyknamig aan sy laaste woorde aan sy robotbruid: “Ek het jou mos self gemaak” (21+, 2004, p. 83).

In Augustus 1980 verskyn P.C. Haarhoff se kortverhaal “Fofelooi is Sjorsjor” in Tydskrif vir Letterkunde. Met die alleroulikste subtitel: “‘n Verhaaltjie vir kindervryheid”. Dit gaan oor doodgewone Fanie wat deur sy ouers gedruk word om te presteer. Sy talent moet mens tog nie onder ‘n maatemmer wegsteek nie. Hy probeer hom egter so gemiddeld moontlik op skool voordoen, anders eindig hy dalk soos ou Jaap:

Kyk byvoorbeeld wat met ou Jaap gebeur het. ‘n Bietjie te mooi viool gespeel by daardie een kunswedstryd en nou sit hy in New York, weg van al sy maats, weg van sy posduiwe, weg van die moepelbome in die klofie van die Magaliesberg. Hulle moet glo elke dag tien uur lank oefen. Arme ou Jaap. Sy oë het sommer so dof gelyk op daardie foto waar hy op die verhoog staan met ‘n strik om sy nek, nes ‘n Krismiskat.

Maar hy word uitgevang toe hy op ‘n vraag van ‘n besoekende “man van die universiteit” (wat belowende leerlinge kom keur) aan die skool eendag die geesteswetenskappe verbind met die rekenaarwetenskap, en nou moes Fanie drie middae per week universiteit toe om rekenaarwetenskap te leer, en toe ook sommer op Saterdae ook. Die einde van die verhaal is dat Fanie sonder ‘n woord ‘n rekenaarvirus skryf wat elke totalitêre mag dwarsoor die wêreld aan bande lê. Ook in China, juis op 1 Oktober. Die rekenaarvirus muteer volgens landstaal.

Die VN pak natuurlik die skuld op Suid-Afrika, maar niemand steur hulle daaraan nie. Met die osoonlaag, die walvisse en kernreaktors wat ‘n gevaar vir die mensheid inhou, het meer ouers besluit dat “dit nie meer mode is” vir hul kinders om tyd voor rekenaars deur te bring nie. Op daardie manier bevry Fanie die kinders om waarlik weer kind te wees. Om te speel.

En dit is presies wat aan die einde van hierdie verhaal gebeur met die genmodtieners!

Ek wil amper sê, hierdie boek pas dus nommerpas by die tradisie van Afrikaanse wetenskapsfiksie in.

• Lugtaxi’s.

Die eerste keer toe ek van ‘n lugtaxi gelees het, was dit in ‘n tydskrif in die wagkamer by die tandarts. Dit was 2017, en ek onthou wel die EHang. Ek het ‘n prentjie daarvan op my rekenaar gesoek op 25 Februarie 2017, om 20:21:34 .

Wel, in 2045 is dit ‘n werklikheid.

EtswagoliWings is glo baie veilig. Die taxi’s “val nooit nie” (p. 26). Dit wil lyk of die Hatfieldstasie sowel die passasiers van die hoëspoedtrein as lugtaxi’s akkommodeer. Soos by ‘n lughawe is daar ‘n BBP-sitkamer vir die duurste e-kaartjiehouers van privaat-DeluxeTaxi’s, en hier kry jy sagte musiek, kunskaggels, Milo, sagte leunstoele, kandelare, klassieke ou skilderye en ander luukshede. En allerhande tradisionele gebak om aan te knibbel (p. 38); jy stap op dik matte in die rigting van die glasskuifdeure. Die vertrektye is “stiptelik” (p. 39, ek neem aan geen rekenaar gaan vir jou wag nie?) en jy word gesê na watter portaal jy moet beweeg. Die rit is geruisloos en vinnig (p. 39).

In hierdie geval is die afstand wat afgelê word min of meer 55 km, want dis tussen Hatfield en Sandton (pp. 38-39) soos die kraai vlieg.

Aanboord kan jy gaskoeldrank geniet, na New Agemusiek luister en jou verkyk aan die hologrambeelde van reënwoude wat die binnepanele versier en die wrede krotbuurte buitekant uitblok (pp. 40-41). As jy sou verkies om die skynwerklikheid af te skakel, kan jou slimlens straatname op die geboue onder inteken (p. 41). Dit herinner baie aan Google Lens, wat ek gereeld op my foon gebruik om nie alleen tekste te vertaal nie, maar ook prente of geboue te herken.

Jy kan wel nog steeds die gewone “outotaxi’s” bestel (p. 134).

Die boek is uiters versigtig om ons brandstof van die toekoms te voorspel. Dit is nou algemene kennis dat motorvervaardigers hul ten doel stel om teen 2030 alle nuwe voertuie wat in Europa verkoop word, elektries te wil hê. Die ou binnebrandenjinmodelle sal met verloop van tyd uitgefaseer word soos nuwe voertuie aangekoop word. Die afgelope maand of wat hoor mens op NPO Radio 1 hoe Volvo (volledig in Chinese besit) popel oor sy produkte in Hollands; die spreker praat van “snelle oplaadtijd” en wie weet wat als.

En Suid-Afrika? Ons spog met oorvloedige voetruimte! Weet jy hoe agterlik klink dít?!

Maar gepraat van Suid-Afrika… Sal die metropole al elektriese laaipunte hê? Gaan waterstof petrol vervang? Of gaan ons soos Amerika nog steeds ou verbrandingstegnologie soek bloot omdat ons nie stede digby mekaar het nie? En mense steeds geen ander keuse het om tweede- (of derde-)handse motors ouer as 50 jaar te koop, bloot omdat daar nie geld is vir sulke nuwes nie? Omdat die Rand oor 24 jaar uiters verswak het teen die vernaamste geldeenhede? En wil jy werklik sulke vlekkelose motors koop net om hulle met die eerste modderige slaggat in sy kanon te stuur?

My vraag is net: as dit vir die gewone mens elke uur wat verloop al hoe onmoontliker word om splinternuwe sedans te bekostig (baie is reeds oor R1 miljoen), en die elite al hoe kleiner word wat spandabel genoeg leef, en die bevolking bly uitbrei, waarvan gaan die tweedehandse mark op die ou end leef? Gaan families later geld maar saamklap vir ‘n skedonk wat vroeër in ‘n kaping was, en toe in Nigerië gaan draai het, en toe…?

So nee, ek dink ons sal tevrede moet bly met die uitskot van die wêreld. Want Suid-Afrika het geen plan nie.

Hoe meer dinge verander, hoe meer bly dit dieselfde.

Donkerbloed is ‘n parodie van die Afrikaanse kultuur in die jaar 2020/2021. Die boodskap is duidelik: ons mag nou miskien van die blinkste tegnologie hê en veerlig reis met lugtaxi’s in 2045, maar ons hele kultuur het sedertdien nie ‘n dag verander nie.

Nommer 1: Die stereotipes rondom die Pretoriaanse voorstede bly sit!

Woonbuurte se sosiale status verander byna oornag – of dit nou weens instorting van infrastruktuur, oornag-plakkery, ens. is. Of, van die rykes gentrifiseer ‘n plek (met ander woorde, koop ‘n krotbuurt op, sloop dit, maak dit ultramodern en peperduur), wat die status laat styg.

Bryanston, Sandton en Kensington B van Johannesburg speel ‘n belangrike rol in die verhaal. Ek was net onseker oor die status van Kensington B, en daaroor het ek by dr. Dan Roodt gaan aanklop [Twitter, 19 Julie 2021]:

Suidpunt: Ek het op bl. 164 van Donkerbloed (wetenskapsfiksie uitgegee in Junie 2021), wat in 2045 afspeel, gelees Kensington B is “berug vir sy bendemoorde.” Daar is ook baie krotbuurte en bordele. Omrede die verhaal in veral Pretoria en Johannesburg afspeel moes ek nogal rondvra rondom die huidige stereotipes / persepsies van die onderskeie voorstede, aangesien ek nie Gauteng ken nie. Veral as mens ‘n resensie skryf, en iemand in die toekoms die boek wil beter verstaan. Buitendien sal dit vir die Kaaplandse lesers verrykend wees. […] Jammer, ek vergeet amper die vraag: is dit waar? Dr. Roodt: Kensington B… Toe ek op skool was, het ek ‘n vriend gehad wat daar gewoon het. Toe was dit ‘n middelklas-Afrikanerbuurt. Ek sal op die kaart moet kyk presies waar dit lê en in watter mate dit deel uitmaak van die woonstelgebied wat sedertdien ontstaan het. Die sakekern van Randburg is deesdae “pikgietswart” soos mense sê, dus is misdaad maar aan die hoë kant en kan die bendemoorde dalk reeds deel van die werklikheid uitmaak. […] Ek sien nou waar dit is… dis ‘n moeilike een. Daar is ‘n paar woonstelgeboue daar maar meesal nog voorstedelike huise. Dis egter redelik naby aan die sakekern, dus kan van die misdaad seker oorspoel soontoe.

Dit is egter moeilik op crimestatssa.com om ‘n presiese mooi geheelbeeld te vorm. Sandton se polisiestasie hanteer meer as 8 000 sake in 2020, meer as al die omliggende streke, selfs Alexandra. En tog weet ons bly die ryk elite van die samelewing daar. Maar is hierdie polisie dalk net meer op die bol met die papierwerk? Dainfern het byvoorbeeld nie ‘n polisiestasie nie (en die misdaad van hierdie gesogte buurt kan ek nou al sê sal onder die inwoners uiters gering wees), maar die naaste polisiestasie, wat ander gebiede ook hanteer, gee die gebied ‘n slegte naam.

Die meeste van die verhaalgegewens in die roman speel in die voorstede van Pretoria van 2045 af, maar, die plek is vir my (anders as die Wes-Kaap) heeltemal ongekarteerd. Want, ek is in die Overberg gebore en getoë, ek was nog nooit sedert ek verstand gekry het in Gauteng nie. Vir die Pretoriaanse leser sou daar dalk sekere “insider-jokes” (of, grappe vanuit die binnekring) en subtekste wees wat my as Kaaplander heeltemal ontgaan.

Maar dit is geen probleem nie, want ek ken gelukkig ‘n vriendelike polisiebeampte. Sy het haar hele lewe lank nog in Pretoria gebly. Die korrespondensie het plaasgevind op Sondag, 18 Julie 2021.

1. WATERKLOOF

In die boek bly Lilith Rox êrens in Waterkloofrif (p. 189). En sy is donders ydel, jaloers en selfbehep. Vreemd, want in die Joodse mitologie is Lilith eintlik versinnebeeldend van verleiding. Maar nou weet ek darem ook sy versinnebeeld kindermoord.

Ek onthou nog die boek van Hugo le Roux (skrywersnaam van Gert Basson), getiteld: Bloedoffer vir Lilith (1995). Ek onthou veral hoe die satanistiese vrou die speurder betower en verlei het (ek dink daar sou ‘n offer van ‘n jong maagd op die plaas Mendes plaasvind, vernoem na die bok van Mendes, soos ons dit ken: die bokkop), maar toe was ek nog ‘n tiener en het die helfte van die detail sedertdien weer vergeet. Die Kaapse biblioteke is almal toe danksy die Vlak 4-grendelstatus, so ek kan jou nie verder help nie.

Sybella merk elders in die boek op: “Om my flits die hologramadvertensies op die mure van Bryanston se toringblokke helder en aanhoudend. Vakansies in die Bahamas, spoghuise in Waterkloofrif en Sandton, perfekte genmodkinders. Al die dinge waarmee die heel rykes hulleself besig hou” (p. 196).

Daar is iets so cliché, iets so holrug aan die hele advertensie. Dis ‘n karikatuur. Waarom nie Réunion nie? Dis amper soos: “ons gaan Bahamas toe, want dis waar ons dink die rykes van oorsee gaan vakansie hou.” So iets.

Maar Lilith se flambojante leefstyl (insluitend haar blinkrooi Lamborghini Aventador) verpersoonlik egter Waterkloof véél beter (p. 185):

“Ai, Sybella, dis mos duidelik! Ek gaan rustig uitloop saam met jou sustertjie en jy gaan my ongelukkig nie kan keer nie. Nie as julle lewend hier wil uitkom nie. Ek persoonlik gee nie regtig om nie, ek sal julle lyke ook nou kan gebruik. Natuurlik verkies ek minder bloed so vroeg op ‘n wintersoggend. Ek het hierdie woljas net gister gekoop.” Sy vee oor die nertskraag om haar nek.

Nou hier volg my korrespondensie met die polisiebeampte.

Suidpunt (in my brief aan die korrespondent, meer met ‘n vraagteken by):

Waterkloof is waar die snobs bly [ek is jammer as van jou familie of vriende dalk daar bly, maar kom ons sê net daardie groepie kry hier [in die Overberg] ‘n kultuurskok van hul lewe].

Hulle kom hier met hul praalsiek Parkerpenne, Markhams-pakke en hopeloos te blink motors in [die Overberg] aan, net om binne 3 jaar later met ‘n Bic te skryf, ‘n bakkie te ry, ‘n T-hemp met kortbroek en plakkies te dra, en minder grimering aan te sit. En hul oorronde aksent word afgeleer (ak > ek) om nie snaaks aangekyk te word nie. Ook besef hulle alte skielik die biologiese herkoms van die Rûensboere tel hier meer as jou fortuin – jy bly ‘n inkommer, selfs ná vier geslagte. Ook ry hulle skielik ‘n kleinerige karretjie, want die strate is skielik nogal nou. En jy wil nie jou motor stamp nie. Wat jy nie in die dorp kry nie, bestel jy maar alles aanlyn, anders sal jy elke dag moet Kaap toe ry wat etlike 100’e kilometer hiervandaan is (én terug), en petrol is nogal duur. Jy sal egter wel ‘n groot motor wil hê as jy oor naweke êrens heen wil ry (al is die Kaapse lewe juis meer binnenshuis).

Korrespondent:

WATERKLOOF (genoem “WAH-THUR-KLÜFF” deur die larneys wat daar bly & fênsie wil klink) Ja, die pretentious, rykes & wil-graag-ryk-voorkom bly hier. Hulle sweer hulle weet nie wat ‘n PEP store of ‘n Checkers is nie, en koop al hulle groceries van Woolies af (natuurlik net organic & free range!). Die vrouens doen yoga & drink bitterduur koffies, terwyl hulle suutjies-bitch is met mekaar.  Die mans werk in Johannesburg. Die kinders weet nie van swaarkry nie en wil ‘n Hummer hê vir hulle 18de verjaardag (maar as dit die verkeerde kleur is, HAAT hulle ouers hulle mos).  Hulle laaik van semigrate na die Kaap toe waar alles “soveel beter is”.  Bly om te hoor julle maak hulle bietjie gelyk. XD

 [Suidpunt, kan ons sulke “Afrikaans” op PRAAG plaas? – red.]

2. GROENKLOOF

Hoewel hierdie voorstad nêrens genoem word in die boek nie, is dit net langs Waterkloof. Die miljoenêr, Klaus D. Vaqué, skryf in sy outobiografie hoe hy navraag gedoen het ook die huise wat daar te koop is. Vaqué is bekend veral in die behoudende kringe vir sy blad “The Insider” van die jare 1980’s, asook die boek: Verraad teen Suid-Afrika. Hy verwys hier spesifiek na Herbert Bakerstraat, waar hy en sy gesin later in 1978 sou intrek (An der Hand Gottes, 2004:122):

“Hier wohnen wohl nur Millionäre?” fragte ich. “Nein”, erwiderte die Maklerin trocken, “auf dieser Straße wohnen nur Multimillionäre. Die meisten sind reiche Geschäftsleute, Ärzte und Rechtsanwälte, aber auch viele Diplomaten haben hier ihre Residenz.” Vrye vertaling: “Hier bly mos net miljoenêrs, nè?” vra ek. “Nee,” antwoord die eiendomsagent (‘n vrou) droog, “in hierdie straat bly net multimiljoenêrs. Die meeste is ryk sakemanne, dokters en prokureurs/advokate, maar ook baie diplomate het hul ampswonings hier. “

In hierdie subtropiese sone van Pretoria kan jy piesangs, lemoene, papajas, mango’s, en feitlik enige tropiese vrugte kweek. Ryp kom hier nie voor nie.

My korrespondent skryf:

GROENKLOOF (natuurlik met harde-G en die “KLÜFF” soos hier bo) Mense wat so ryk is dat hulle dit nie nodig vind om vir mense te sê hulle is ryk nie.  Hulle hou van bergfiets ry & doen baie pretdrawwe wat hulle dan op social media post om te wys hoe “woke” hulle is. Hulle “gee om” oor hulle medemens, maar meestal vir clout.

3. EASTWOOD

Eastwood is die plek waar ons hoofkarakter in 2045 nou bly. Klaarblyklik is dit ‘n aangename buurt. Sy [Sybella Francke] het eers in ‘n groot huis gebly, maar die plaaslike owerheid het dit “oorgeneem” (sic […]) en dit in woonstelle omskep, weens die lastige behuisingstekort. Die Francke kon egter die tuintjie hou, al is die natuurskoon nie meer nie.

My korrespondent skryf:

EASTWOOD Reg langs Loftus en vrot van studente kommunes. Dis is ‘n relatiewe goeie woonbuurt, maar die huise is stokoud. Dit is deurspek van ambassades (onder andere die Amerikaanse een).  Ek sou nie persoonlik kies om daar te bly nie, want dit is maar bietjie vergete en grens baie na aan beide Sunnyside & Hatfield, maar dit is die duurste van die drie opsies.  Dalk juis die rede hoekom dit oorgeneem word vir hoë volume behuising in die storie, aangesien beide Hatfield & Sunnyside groot woonstelblokke het, en die bestaande erwe nog steeds nogal groot is.

4. SUNNYSIDE

Sunnyside het in 2045 ‘n indrukwekkende naglewe (ook met daggakafees waar die base daggabelasting vir die staat betaal). Daar is wel sporadies straatkinders en hokgevegte (‘n bloedsport tussen mens en mens, wat die owerhede verbied aangesien robot-rofstoei die grootste gros geld inpalm en silikoon wat bloei darem nie so erg is nie (p. 32)) maar polisiehommeltuie patrolleer elke aand die gebied, met geneties-gemanipuleerde dubbelspierpolisiehonde vir enige probleem in die nabyheid. Maar, jy kan glo saans daar rondloop, ek bedoel – om vanaf Sunnyside op jou skaatsplank tot in Eastwood te ry in die aand? (wel, ja, want hierdie niggie [Sybella] is 17 jaar en 10 maande oud, en kan nog nie drink of bestuur nie), dan moet dit seker veilig wees?

My korrespondent skryf:

SUNNYSIDE Meer soos Scummyside… alhoewel dit op die oomblik bietjie van ‘n herlewing & vernuwing beleef, bly meestal arm mense (onder andere buitelanders) daarso.  In die sewentigs was dit DIE PLEK om te bly as jy jonk was – my ouers het selfs daar gebly vir ‘n hele paar jaar.  Ek sou definitief nie op straat wil wees in Sunnyside nie. Nie dag of nag nie.  Ek sou myself dood stres, maar tieners is mos maar domastrant.  In die 90’s het ons altyd by Sterland gaan fliek en dan sommer die 4-5 blokke na SunnyPark toe geloop waar ons ouers ons sou oppik soos 10 uur in die aand.  Sal dit nie nou wil doen nie…. Ongure mense & haweloses op die strate wat bedel.  Gegewe die desperate bevolking, sou ek kan sien hoekom die hommeltuie & polisiehonde daar patrolleer! Soos ek bo gesê het, grens Eastwood & Sunnyside op plekke aan mekaar (dalk met Arcadia in die middel?), so dit sal ‘n reis van so kilometer of twee wees afhangend van waar die begin- & eindpunte was.

5. ARCADIA EN HATFIELD

“Daar is meer dronk en moeilike mense in Arcadia en Hatfield as in Sunnyside” (p. 30).

Al wat ek van Hatfield weet is dat Protea Boeke se hoofkantore daar is (Burnettstraat 1067).
My korrespondent:

ARCADIA […]  Die plek is omring deur hoë woonstelblokke. Kleeeeeeeeeeeeein trappie beter as Sunnyside, maar die sekswerkers is al vroegdag op straat besig om klante te werf. Dwelms & diefstal is ook ‘n probleem, en [jy wil liewer nie jou kar op straat los nie].  Ambassades met hoë mure is volop […], en die Uniegebou is so twee blokke weg. HATFIELD Reg om TUKS, en VOL studente!  Baie kommunes is platgeslaan om hoër woonstelblokke te bou om al die studente te akkommodeer.  Die amptelike koshuise word al jare vooruit bespreek EN is ongenadiglik duur (meestal omdat mens vooruit moet betaal in Januarie).  Meeste mense verkies om ‘n woonstelletjie te koop of te huur vir hulle kinders, maar bouers kan nie voorbly nie.  As gevolg van al die studente met expendable income uit pa se beursie, is die dwelm bedryf & kuierplekke alive & well hierso, so BAIE dronk mense. Ek sou meer geredelik hierso rondloop in die aand as in Arcadia of Sunnyside (baie plekke het sekuriteitswagte wat strate redelik skoon hou van verdagte mense).

6. MAMELODI

Mamelodi is volgens die boek in 2045 ‘n oop rioolsloot (p.22):

Ek verstik amper aan my koffie. Geen mens kan dit oorleef in Mamelodi se krotbuurte nie. Die heel armstes bly daar. Daar is geen rioolstelsel of elektrisiteit nie. Daar is ook nie genoeg kos nie. Mense leef letterlik ondergronds soos bytende blindemolle, of in sinkplaatgehuggies opmekaar gestapel. En as mens die messtekery oor brood of pap oorleef, gaan jy dood aan die geringste infeksie, omdat antibiotikum al jare lank oneffektief is en niemand daar mediese nanobots kan bekostig nie. Dis nie ‘n lewe wat ek ‘n kakkerlak op krukke sal toewens nie.

My korrespondent  antwoord:

Dis ‘n hool… ek was al ‘n paar keer in om kollegas laataand af te laai en ek het GESWEET.  Niemand steur hulle aan padreëls nie en die pad self is in AAKLIGE toestand.  Daar is ou dele wat meer township as lokasie is, maar die gehuggies is ontelbaar.  Die township dele het netjiese huise met groot hekke & klein erwe.  Dit was een van die brandpunte nou hierdie week [12-18 Julie 2021], so dit sal jou ‘n idee gee van hoe op mespunt die plek is.  Ligte stootjie, en anargie neem oor.

Op navraag was sy so gaaf om nog ander dele in te sluit:

PRETORIA-WES Tradisioneel ‘n arm (blanke) woonbuurt aangesien dit naby die industriële gebiede is en dus die werkersklas moes huisves.  Huise is oud & vervalle, met bywoners oral.  Dele het verbeter na middelklas toe, maar die stigma van armsaligheid loop nog sterk.  Dink… Tannie Stienie van Agter Elke Man (maar jy is veels te jonk XD) – curlers & sigaret opi lip wat oor die grensdraad skinner. PRETORIA-NOORD […]  Word ook op neergekyk van mense in die Ooste, maar net omdat hulle nooit uit hulle eie woonbuurte durf gaan nie.  Pretoria-Noord het BAIE arm dele (Wolmer) & BAIE ryk dele (Florauna) binne ‘n paar blokke van mekaar en straatadres maak saak hierso.  Erwe is groot (burger of half burger erwe) met huise uit die 1940-1960’s.  Meestal pensionarisse wat in die middelklas bly […], maar baie mense keer terug om families groot te maak hierso.  Dit het klein dorpie gevoel en ons spot dat mense van die res van Pretoria hulle paspoort moet wys om die Boereworsgordyn oor te steek tot in die Noorde.  Alles is nog bitterlik Afrikaans […].  [Pretoria-Noord] geniet ‘n subtropiese klimaat en is maklik een tot twee grade warmer as die res van die stad. Belangrike punt dat mense baie keer Pretoria-Noord en die Noorde van Pretoria verwar.  Pretoria-Noord is ‘n voorstad (ek roep hom “Pretoria-Noord Proper”).  Die Noorde van Pretoria sluit in Pretoria-Noord, Montana, Akasia, Sinoville, Annlin, Theresapark ens – dus al die voorstede agter die mees Noordelike rif van die Magalies. DIE MOOT ‘n Area wat belangrik is.  Die deel lê tussen die Noordelike Magalies & die Magalies waarop die Uniegebou staan.  Groot ou huise wat nou ‘n baie fashionable plek is om te bly.  Mense herstel & vernuwe die ou huise om die mid-1900 elemente ten toon te stel (kaggels, houtvloere, groot stoepe ens).  Eiendomspryse klim nou weer, alhoewel daar ook dele is wat nog bekostigbaar is (Kilnerpark).  Aangesien dit maklike toegang tot die stad het, hou die yuppies daarvan om in hulle ou, nuwe huise te bly.

Nommer 2: Die kos is uiters tradisioneel.

Toe ek “wit lelies” die eerste maal lees (op bl. 48, dink ek), toe weet ek dit beteken moeilikheid. Gewoonlik gee jy dit vir die naasbestaandes uit simpatie, tydens afsterwe van ‘n geliefde. Dit is ook ‘n gewilde begrafnisblom. En inderdaad, dat Lilith Rox hierdie reukstof aanspuit, is nie net ‘n volksetimologiese sinspeling op haar naam nie, dit is ook die “blom van die dood” (p. 208). Sulke ou Westerse simboliek het in 2045 sowaar behoue gebly. (Seker ook omdat die bloemiste die gebruik aan die lewe hou?)

Maar wat van kos?

Kyk, tieners (die teikenmark van hierdie boek) is maar altyd honger. As hulle nie altyd moeg is nie.

Maar dit is opvallend hoeveel keer daar na kos dwarsdeur die boek verwys word. Liewe maagtig.

Ek het eers gewonder: hoe pas dit by die storie in? Is dit maar om te pas by die “kleur maar die leë dop in”-tema? Jy weet, wát ons buite-om aantrek teen die koue (nie wáárom nie), wáár ons bly (nie wáárom nie), wáár ons studeer (nie wáárom nie), wát ons op ons borde laai (nie wáárom nie), waaruit ons eet (nie wáárom nie), waarmee ons ry van punt A na punt B (nie wáárom nie), hoe ambisieus ons is (nie wáárom nie), hoe ons onsself uit botteltjies en buisies mooimaak en jonger laat lyk (nie wáárom nie)… Met ander woorde, dit handel dus oor waarméé ons heeltyd ander kan beïndruk, terwyl ons eintlik binnekant op kulturele en geestelike vlak onsself beroof en steeds dólléég bly? ‘n Toespeling op sekere stereotipiese beelde van Waterkloof?

Ek weet ek hoef nie vir PRAAG-lesers hieroor te preek nie.  PRAAG-lesers dink diep genoeg.

Maar eintlik draai kos verbasend genoeg ook om tradisie. Die mooi van tradisie. Dit handel om smaak. Eerstehandse ervaring. Tradisie wat homself oor en oor bewys het, en immergewild bly. In skrille kontras met van hierdie weersinwekkende ultramoderne tegnologie. In Donkerbloed word jy genadiglik genoeg nog nie gekarameliseerde mopaniewurm of kakkerlak-in-‘n-sojasous bedien nie.

Van die disse wat nou werklik eksoties is, is by een of ander uitspattige restaurant, die Pastiche (p. 72). Tog klink die name vir my nogal aptytlik. Soos “Weskuskreef met hibiskus-consommé” (hopelik in ‘n akwarium geteel, met hierdie Koeberglekkasie, en die koue seestrome, jy weet… “ ‘n mens moet versigtig wees wat jy eet”) of “speenvark met klapperkerie en saffraan” (ek het dit self nog nooit geëet nie).

‘n Mens besef nie eintlik hoe oud van hierdie disse is nie. Nog in hierdie jaar, juis op Paasvrydag, 2 April, kry ek kerrievis op rys op my bord. Toevallig lees ek dieselfde dag Aanmerkelyke ontmoetingen in de zestienjaarige reize naa de Indiën deur Jakob de Bucquoi (1744). Ek het mos navorsing gedoen of Afrikaans in Maputo vandag gepraat sou kon word. Daarin vind ek die woorde “Kerry met Visch” (p. 70) en “dat is de hooftschotel gekookte Ryst, en de toespys een Viskerry” (p. 100). Jy sal ‘n paar bestanddele in daardie boek kry, maar ongelukkig geen resep nie. Hoogs waarskynlik is hierdie dis selfs ouer as die boek self.

En tog is daar ook deels van dekonstruksie ter sprake. Wat jy van hawermoutpap dink, is nie wat ek daarvan dink nie. “Hawermoutpap”, die begrip, die konsep, vereenselwig ek gewoonlik saam met appel-en-kaneel-smaak uit ‘n sakkie, met kookwater uit die ketel, met ‘n teelepel suiker of wat, vir ontbyt, of op ‘n Sondagaand as ek werklik nie lus het om kos te maak nie. Veral nie ná ‘n swaar ete die middag nie. En juis omdat dit Sondagaand is, voel ek onrustig oor die Maandagoggend. Die hawermoutpap bring vir Sybella weer herinneringe terug van hul Desember(kampeer)vakansies by Kleinmond (p. 61): “Pa het net pap geëet as Ma spek en eiers ook gebraai het.”

Kos word selfs in ‘n vergelyking gebruik: “Zuri se oë vlieg wyd oop. Sy loer vinnig op haar polspaneel na haar deurkamera. Word so wit soos die blanc-mange-nagereg wat Ouma Olivia soms Sondae gemaak het” (p. 125).

Op bl. 56:

Rosa Francke. Haar naam was bekend dwarsoor die wêreld. Vir my was sy maar altyd net Ma, wat Sondagmiddae rosyntjiebrood gebak en my in haar arms gehou het as ek huil omdat ek nie my wiskundetoetse deurkom nie.

“Bokomo, die tuiste van heilsaamheid” weerklink Margo Luyt se TV-advertensiestem nou nog in my ore.

Daar is ‘n soortgelyke huislikheid, ‘n bekendheid en geborgenheid hieraan, in skrille kontras met die tegnologie.

Heel interessant lyk die kos by Hatfieldstasie (waar sy op haar vlug wag) eintlik baie op tradisionele padkos, veral as mens in gedagte hou dat die (hard)gekookte eiers al sedert die Tweede Vryheidsoorlog of vroeër in ons kosblik is. ‘n Bottel wyn, brandewyn of knertsie jenewer op die trein was meer as ‘n eeu gelede ook niks snaaks nie. En hier kry ons (p. 38):

Vars vrugte, delikate klein koekies, snye koue vleis, gekookte eiers, neute, jogurt, koffie, wyn en selfs whiskey. Ek sit stukkies mango, ‘n paar aarbeie en twee roompoffertjies op my bord.

By die kafeteria van Biotron Babas is ook niks uitsonderlik ongewoon nie (p. 75):

Toebroodjies, pasteie, koeldrank, vars vrugte, botterbroodjies [skóns?], tertjies, koue vleis. Die keuse is amper groter as by AmazonGo se hiperwinkels.

Die enigste dis wat vir my wel effe snaaks voorkom, maar niks buitengewoon nie, is die bakkie kos by die twee Admin-doedies, Tanjo en Kari. Kari “steek-steek met haar vurk na blokkies soja in haar avokadoslaai” (p. 76). Ek sou eerder stukkies ham of spek verwag het. Maar ja, Woolworths het ‘n “simple soya avocado”-slaairesep, sien ek. Hoe in die mode veganisme of vegetariese eetgewoontes in die roman is, weet ek nie. Maar duidelik het dit óf so alledaags geword dat niemand hulle meer aan ander se eetgewoontes steur nie, óf die volk het hul vleislus herontdek.

Gegewe ook hoe snaaks die mensename lyk (geen Johan, Danie, Jaco, Pieter, Willem, Stefan, Susan, Marie, ens. wat eeue aankom nie – name wat millennia aankom), voel dit byna onwerklik hoe tradisioneel die kos gebly het.

“Ons mag miskien almal van naam verander het, maar eintlik bly ons almal in wese dieselfde ou sous.” Dis die boodskap wat ek kry.

Nommer 3: Hoe meer gekunsteld en vervreemdend die tegnologie in ‘n globaliserende wêreld raak, hoe huisliker, ouwêrelds, regionaal en natuurliker die taalgebruik.

Hiervan is daar ‘n oorvloed in hierdie roman, en dikwels word die natuur betrek vir komiese of oordrywende effek. Waar tegnologie betrek word, neem dit gewoonlik ‘n negatiewe nuanse aan. Die taalgebruik vind ek kostelik.

Onder andere is Sybella se bynaam Kwarteltjie, omdat haar vel (op die gesig) gelyk het soos die dop van ‘n kwarteleier (p. 21). Jax het weer “leeugeel oë” (pp. 12, 172):

Ek kyk direk in sy ligbruin oë. In die ligte vanaf die dansvloer lyk hulle amper geel, soos dié van ‘n leeu.

Maar daar is nog ander voorbeelde:

“Die kaalkopkuborg gee my alreeds die blouaapstuipe” (p. 17);

“Diamante hang aan haar ore soos trosse glinsterende druiwe” (p. 19);

“Seth met die koringbruin hare en seegroen oë, wat geroeste spykers met ‘n vierpondhamer in my hart geslaan het. Nie dat ek al ooit ‘n vierpondhamer gesien het nie” (pp. 23-24).

“Hy is net agt jaar ouer as ek, maar ek kan hoor hier kom ‘n pa-preek aan” (p. 29).

“Werk in Etswagoli is in elk geval so skaars soos renosterhoring, selfs vir wettige Suid-Afrikaners” (p. 31).

“Ek sal seker ook weghardloop as ‘n kuborg soos Cedric Morton met sy vinger in my bier kom roer” (pp. 33-34).

“Lilith Rox mag mooi en bekwaam wees, maar dit het gevoel of ek soos ‘n paddavis in ‘n vlak petribakkie gewriemel het. Wat wag dat sy ‘n naald in my gaan druk om my selle te onttrek.”
(p. 48)

“Dit was baie meer as dit. Dit was verraad. Dis asof ‘n visgraat dwars in my keel steek en ek nie asem kan kry nie.” (p. 71)

“Die tyd saam met hom lê nog warm in my, soos varsgebakte brood op ‘n koue wintersoggend” (pp. 72-73).

“Gedagtes wat in my kop gedraai het, om en om, soos ‘n waterkewer in die enigste klein waterkol op ‘n modderdroë pan” (p. 73).

“Gelukkig is etenstyd net twintig minute lank voor ons weer gaan geld maak vir Biotron Babas” (p. 77).

“Hy glimlag vir my. Soos ‘n akkedis wat ‘n muggie met ‘n afvlerk raaksien en sy tong spoeg smeer.” (p. 82)

“Dit voel of my brein in ‘n vuurwarm windtonnel uitgedroog word” (p.115).

“Zuri blaas oor haar MiIo. Toe sy opkyk, is haar groen oë so skerp soos dié van ‘n straatkat” (p. 124).

“[…] Lilith lyk vriendelik vanmiddag. Haar hare hang los gekartel oor haar skouers, haar naels babapienk geverf. Soos die buitekant van ‘n silikoon-uterusborrel” (p. 132).

“Sy is hopeloos te glibberig na my smaak. Soos ‘n seepaling gesmeer met kookolie” (p. 140).

“Sy is beeldskoon. Loop so grasieus soos ‘n bergkat” (p. 167).

“Die skarniere kerm soos ‘n tarentaal […]”(p. 167).

“Hy was mos ‘n army reject, voor daai geldgeitjie hom aangeskaf het” (p. 229).

Nommer 4: Op geesteswetenskaplike gebied is die wêreld tot stilstand geruk.

Dit het my reeds gepla dat die Unisagebou nou bewoon word. Hul webwerf spog tans met die grootste akademiese biblioteek in Afrika. Ons praat hier van oor die 1,5 miljoen boeke. Dit is nog voordat mens die museum byreken met oerartefakte uit Afrika. Maar teen 2045 het die staat dit goedgedink om daardie gebou op Muckleneuk só in te rig (p. 94):

Graffiti op die mure van die geboue wat eens op ‘n tyd Unisa was. Suid-Afrika se grootste korrespondensie-universiteit. Nou het arm stadsinwoners daar ingetrek, dié wat darem die klein, beknopte regeringswoonstelle kan bekostig.

Dit is onder andere by hierdie volkshuisvesting (om nou die ou Nederlandse woord te gebruik) waar Sybella saans baie laat haar graffiti spuit (p. 50). So nou is my vraag: waar is al daardie biblioteekboeke heen?

Daar word net vlugtig verwys na Jax se antieke stel Game of Thrones-boeke (pp. 25, 110). Maar ook “die digbundels en storieboeke” (‘dis ook oud’) wat vir Sybella duidelik sentimentele waarde het, maar waarskynlik nie gesteel sal word (p. 9); dit het vroeër aan haar Ouma Olivia behoort.

Yala vra Sybella of sy maar die digbundels kan deurblaai om haar Afrikaans te verbeter. Sybella lees veral die digbundels. Opvallend genoeg sluit die name wat dan volg baie netjies volgens dekade aan (p. 63): Ingrid Jonker (1950’s-1960’s), Antjie Krog (1970’s-2010’s), Hilda Smits (2020’s). Die gedigte bring herinneringe van Sybella se ma terug, omdat laasgenoemde party middae met die digbundels op haar skoot in die son gelees het.

Sybella hou veral van Antjie Krog (p. 63):

“Jy weet jy kan hulle enige tyd lees. Ek dink Antjie Krog is my favourite. Gaan lees ‘n bietjie ‘Ek wil’.” Dis die gedig wat ek altyd vir Seth gelees het. Ek wou myself vir jou gegee het, Seth, stil soos ‘n koorsboom, soet en oop soos mispels. Ek wou.

Kom ons begin by die begin. Game of Thrones is duidelik in die roman gebruik om die tieners van 2020/2021 te boei met die eietydsheid, hoewel ek reeds wonder of hy die tyd tot in 2045 sou deurstaan. Kyk mens na Google Trends, dan sien jy ‘n geweldige opbloei in belangstelling met elke nuwe reeks, maar dan val dit elke keer weer soos ‘n baksteen. Met elke nuwe reeks sak die plato (die wagtyd vir die volgende reeks) al hoe laer. Dit is egter self ‘n teorie wat ek toets, en alleen die tyd sal leer of my teorie korrek is. Ek kan verkeerd wees.

Antjie Krog is in Donkerbloed ‘n interessante verskynsel. Sy het eintlik drie betekenisse.

Die eerste betekenis is natuurlik die vanselfsprekendste: die liefdesgedig, wat haar aan Seth herinner.

Die tweede betekenis is (en dit is redelik onderliggend): Krog is in die literêre kringe bekend vir haar “vers van verset”. Sy skryf oor taboe-onderwerpe om aandag te trek en die skokwaarde self. In hierdie verhaal sluit dit aan by Sybella se “verf van verset”, met presies dieselfde doel: om aandag te trek. Sy spuit graffiti à la Greta Thunberg (p. 95):

“Dis . . . dis ongelooflik! Dit lyk nogal… asof jy kwaad is, maar dis ook vreeslik mooi! Die kleure! Alles is so lewendig.” “Ja, dele van my is seker kwaad. Die polisie sien dit as proteskuns, as anti-regering. So hulle het dié tipe straatkuns verbied. Hulle wil nie ongemaklik voel oor die brutaliteit in die kuns nie, nie herinner word daaraan dat hulle derduisende spesies laat uitsterf het sonder om ‘n vinger te lig nie. En nooit effektief teen wildstropery opgetree het nie.” Ek trek my serp stywer om my nek, ril teen die koue. “Hulle teiken my skilderye spesifiek, my en ‘n paar ander straatkunstenaars en muurskilders wat ‘sensitiewe kwessies’ teen die mure uitbasuin. “Dis ongelooflik! Dis rof, maar mooi ook. Ek sou nooit eens kon dink… dat jy so iets… kan doen nie!” “Ek dink dis seker meer omdat dit my manier is om my pa te onthou. Hy het geskilder – rustige goed, nie so wild en blatant soos dié nie. Hy was baie lief vir die natuur. En hy was altyd ontevrede omdat die regering nie genoeg gedoen het vir natuurbewaring nie, toegelaat het dat al die wildtuine verdwyn, die renosters en olifante gestroop word. So nou verf ek meestal proteskuns. Ek doen soms sagter goed ook. Maar dié maand verf ek alles wat my omkrap. Ek gaan deur fases.”

Mej. Sybella Francke. Jy het my gesoek. En nou het jy my gekry. Jy het nou die Hollander in my wakker gemaak. Hierdie dag sal jy berou.

Iets is drasties in jou genepoel verkeerd.

Jy praat die grootste klomp kwak onder die son! Jou adrenalienvlakke skiet deur die stratosfeer as jy voor die hommeltuie wegvlug (p. 96), en jy hou aan en aan daarmee. Tot die dag wanneer jy in die tjoekie sit. Nee, jy kry nooit genoeg daarvan nie; brandstigters voel presies dieselfde opwinding voor die vuurhoutjie getrek word. Dis ‘n sieklike psigose. Dis immers hoe jy Yala ontmoet het. Moenie dink ek weet dit nie; hoe anders weet jy die hommeltuie kom oor “drie minute”? “twee minute”? “een minuut”?, “sekondes”? (pp. 1, 2 ,3). O, die opwinding! Die spanning bou op! En Maliwemi weet goed van jou “verwery” (p. 29). Jou Ouma sou jou gefoeter het oor jy oumense se pensioengeld so mors, om jou klad reg te maak. As jy wil verf, verf jou eie woonstel. Maar nee, jy beklad ander mense se eiendom. Verbode vrugte is mos lekkerder, nè?

As hierdie diere vir jou so belangrik was, sou jy nou met jou neus in ‘n boek gesit het en biogenetika leer dat jy skeefhang. Jou eie Jurassic Park oopmaak, en al die uitgestorwe diere terugkweek. Wat ‘n wonderkind!

Of veil op eBay ‘n skildery op en laat die ponde inrol, as dit moet. Soos jou morrende liewe pappie wat net bek was en van die rots (en sy goue voetstuk) deur ‘n brander afgebliksem is, kon doen, maar nie het nie! En dit maak hom dus ewe aandadig aan die kollektiewe skuld! Ja, hoor! Of vra Jax om ‘n stroom te hou op Twitch en samel ‘n fortuin in vir daardie diertjies wat so lief en dierbaar is, toe? Of waarom nie gewoon by die DBV inklok en jou hande bietjie vuilmaak nie? Dit sal tog te mooi lyk op jou CV. Hoeveel rondloperbrakke is daar in die verhaal? Maar nee! Jy is ‘n regte klein aandagvraat, jy. Ander fiktiewe tienerkarakters moes veeartse bystaan en toekyk hoe lydende diere uitgesit word (Groen is die kleur van genade, Marlene le Roux, 1993). Jý, Sybella, het dit te maklik. Is dit die verleentheid waarvoor jou moeder haar voor die proefbuise afgesloof het?

Jý gaan nou vir jou ‘n blik wit verf koop en regmaak wat jy verbrou het. Ek wil jou nie sien voor jy nie klaar is nie. Nee, vanaand slaap jy in die tuinhuis. Dis lekker winterkoud genoeg daarbuite, dan kan jy die hele aand dink aan die arme mense wat krepeer in Mamelodi en smeek vir brood. Terwyl jy blikkies verf uitspuit vir die grap! Toe, basta met jou! Vort, sê ek! Of dis vyf maande breekwater!  Maar sal jy…!

Gmf. Harde liefde. Maar toemaar, ek is seker Cedric Morton sal jou ‘n les leer. Daar is altyd oë in die donker…

Die derde betekenis van Antjie Krog: die einde van die Afrikaanse letterkunde. Want daar word nie juis melding van enige ander projekte of boeke gemaak in hierdie roman nie. En ons praat van… 24 jaar later?

Daar is nog ‘n diskrepansie, iets wat ek eerder toeskryf aan voortgesette hardnekkige tradisie in die Afrikaanse kultuur in die verhaal as Sybella se eie tekortkoming (because “it takes a village to raise a child”…).

Daar word byvoorbeeld twee maal daarop gewys dat Yala met ‘n “Franse aksent” Afrikaans praat (p. 23), en “baie goed in Frans” was tot en met Graad 6 toe sy vir die Wateroorloë moes vlug (p. 37). Daar word nie ‘n woord daarop geantwoord nie. Sybella sprak geen sprook. Daar word nie eers instemmend geknik nie. Geen spiertjie vertrek nie. Of: “moer, hoe interessant! Issit?! Parlez-vous français?” uitgeroep nie. Dis net niks! N.A.F.I. Duidelik het Yala vir ‘n reaksie gewag voordat sy aangebied het om AmazonGo toe te gaan. Maar aangesien die verhaal uit jou eerstepersoons-oogpunt geskryf is, Sybella, kon ons almal dit raaksien, behalwe jy!

Yala kan haarself met ‘n ou skootrekenaar help (pp. 64-65). En dit laat my oor twee dinge wonder.

Nommer 1: Yala Uba is slim genoeg om te weet as jy in Pretoria (of, daardie deel van Estwagoli) bly, dan praat jy onder meer die taal van diegene wat geld het, naamlik Afrikaans. Dit plaas haar klaar in ‘n totale ander liga as dié wat botweg weier om niks anders behalwe Engels te leer nie. Die geleenthede vir haar is groter. Bowenal sal Yala haarself in Engels kan help, en in haar eie stamtaal. Nou waarom nie Frans voortsit nie? Daar moet tog sekerlik ander vlugtelinge soos sy wees wat Frans ken? Dan is jy nog ‘n trappie hoër as al die ander dwars mededingers.

Nommer 2: Sybella – dit kos al my selfbeheersing om nie vyf vieslike vloekwoorde in jou rigting soos hoefysters te slinger nie. Daardie snuifmiddels in daai spuitkannetjies tas duidelik jou brein aan, kind. Dis nie gesond nie. Hier land ‘n Franse tutor letterlik op, nee, jy’t haar óór jou drumpel ingedra, binne-in jou sitkamer in, bo-op jou sitkamerbank neergeplak, sy maak later vir jou hawermoutpap en sop, voer jou dit bietjies-bietjies amper met ‘n lepeltjie in as jy siek is van griep! Moet ek dit uitspel: Om jou die basiese goedjies Frans te kan leer, pampoen! Mens kan net die perd tot by die water lei, nè? Hoe dóf is jy? Dis so goed jy tel ‘n Krugermuntstuk op en wonder of jy spookasem daarmee kan koop. Maar nou staan en reël jy vir haar kelnerinwerk. En stel haar in gevaar op straat as sy Sunnyside toe moet loop! ‘n Polisieman agter elke bos.

Hierdie geslote wêreld van die Afrikaanssprekende is natuurlik niks nuuts nie. Hulle leef in hul eie bekrompe wêreldjie. En dit boonop in ‘n hoogs geglobaliseerde wêreld! En juis daarom is die werk vir my ‘n hekelende parodie daarvan. Of dit nou doelbewus of onbewustelik gedoen is.

‘n Rus het trouens oor sy tydjie hier aan die Kaap geskryf in 1808 tot 1809. Sy naam heet luitenant Wasili Golownin. Uit die pen van ‘n 32-jarige (vertaal in die Engels deur Boris Gorelik, ‘n Rus wat met graagte ook Afrikaanse verhandelings en proefskrifte verslind), die volgende:

The local Dutchmen, devoted from their youth to trading and the search for ways to enrich themselves, are not far advanced in matters of education, and so their conversation is always boring and uninteresting. The weather, local occurrences, business, the arrival of convoys and some political events directly affecting them are the main and, actually, only topics of their discussions. –          Uit An Entirely Different World: Russian Visitors to the Cape, 1797-1870 (2015:32).

Wag, wag, wag! Voordat jy op jou perdjie klim, liewe leser… ek is nog nie klaar nie.

Ons moet hier egter ook onthou dat die Russiese aristokrasie en hul intellektuele, hierdie baie “belese”, fynbesnaarde, uitgelese groepie mense (anders as hul voetvolk), wat Frans, Italiaans, Duits, Latyn, Engels, en soms Hollands goed magtig was… al sedert die 1860’s beplan het om die verstokte Tsaar omver te werp. Maar net soos die Franse die aristokrasie uitgewis en bloot ‘n nuwe elite geskep het, net so het die Russe die een absolutisme vervang met ‘n ander.

Altyd dieselfde. Hoekom? Want dit is al stelsel wat hulle geken het. Ironies, is dit nie?

Eerder dat mens verwag dat die vars toevloei van inligting nuwe wêrelde sal skep en oopmaak, bly hierdie kanale toe. En dit is waarom die “voorstedelike stigma” of “voorstedelikheid” 24 jaar van nou af nog voortduur. Ons hang in ‘n geslote visbak, waar die vismis vanuit die bodem deur die filter borrelend gesirkuleer word en die bak met verloop van tyd net al hoe groener, en groener en groener word van die alge. Uit ‘n vis se oogpunt moet jy later glo die wêreld daarbuite is ook groen soos joune hierbinne.

Of, miskien moet ek dit eerder met ‘n terrarium vergelyk met ‘n toegeskroefte deksel op: die plant groei, werp sy blare af, die blare vermolm, word saam met die vog opgeneem, en so kry jy ‘n afskuwelike plant wat 50 jaar lank in ‘n afgeslote ruimte leef. Die molm raak egter net meer, en meer, en meer. Soos die berig korrek lui:

Many are skeptic of this being true and some like Bob Flowerdew (organic gardener) thinks that “It’s wonderful but not for me, thanks. I can’t see the point. I can’t smell it, I can’t eat it.” Shockingly, David Latimer feels the same. Saying that the sealed bottle garden is pretty boring.

Goed, ek sal toegee Sybella is ‘n tiener en haar brein is nog nie ten volle ontwikkel om te begryp jy moet elke bron benut wat hom by geleentheid voordoen nie.  Maar wat het die grootmense dan gedoen? Belangriker selfs: gaan Sybella dieselfde foute as haar voorgangers maak? Dit lyk my so.

Slotsom

Wat ek die meeste geniet het in hierdie roman is die ou 1990’s-sfeer afgeëts op Sunnyside. Die vetterige noedels, die vuilgrys vullisblikke buitekant wat omlê, die walmende rook, die olierige oppervlakke, die byna kuberpunk-hologramme en hierdie restaurant-szene (pp. 1 en 13):

Die straat is verlate. Hologramnaamborde van daggakafees en avatarklubs flits, die ritme geweerkaats in reënboogpatrone op die nat straat. Vullisblikke staan saamgebondel tussen sakke rommel teen ‘n muur agter my. […] Die ritmiese techno-musiek, die reuk van groente en pasta en sojavleis in olie gebraai, die flitsende diskobal, die dansende tieners met hulle tatoes.

Lilith Rox is in haar middel-vyftigs in 2045 (p. 41). Sy is dus, net soos ek, in 1990 gebore. Te jonk vir hierdie goed en is eintlik net suur omdat sy al hierdie pret misgeloop het. Gee die kind tog ‘n stokkielekker.

Die boek is glo vir 12-14-jariges geskryf, maar ek voel dit is eerder gemik op my ouderdomsgroep as vir die huidige tieners wat in 2007-2009 gebore is. In 2045 beklee ons immers die eksekuteurstoel, of liewer, bevind ons onsself in die beskuldigdebank. Dit voel tog te aardig dat ‘n 17-jarige van die toekoms jou geslag klaar áfslag nog voordat jy ‘n vinger kon verroer het!

Blykbaar het ons nog nooit van Ecosia se boomplantprojekte gehoor nie (ook nie van die brandstigters wat dit ongedaan maak nie), ons het nog nooit van Israel se suksesverhale met herbebossing gehoor nie, ens. ens. ens. Duidelik het my geslag, Generation Y, niks gedoen om die verwoestyning rondom Pretoria te keer nie (p. 23):

Daardie deel van Afrika [Kongo] word aanhoudend geteister deur droogtes en oorstromings en veldbrande. Baie mense het uit die res van Afrika na Suid-Afrika gevlug die laaste jare. Nie dat hier nie dieselfde dinge gebeur nie. Groot dele van die land het in semi-woestyn verander. ‘n Mens kan deesdae Karoovetplante pluk net kort buite Brakpan. Dis een van die redes waarom Etswagoli so oorbevolk is.

As mens tussen die reëls lees, sal ons geslag nooit daaraan dink om desentralisasie toe te pas om oorbevolkte stede teë te werk nie, ten spyte van die internet en e-handel. Tans het Europa (2021) self ontsaglike lang wagbeurte vir huur in die metropolitaanse gebiede. ‘n Mens sou juis ‘n groter uitwyk na die platteland toe verwag het. Waarom in verkeersknope of jou pad deurdruk na die moltrein as jy vanuit jou blommetuin kan werk met ‘n skootrekenaar langs die swembad? Die grond tussen jou tone kan voel? Maar dit gebeur nie! Waar is die inisiatiewe om dit moontlik te maak? Waarom nie ontvolking van die platteland stuit nie? Wat het van ROEP (Red Ons Eie Platteland, gestig deur George Craven) geword wat in die Panorama (Januarie 1987, 42-47) net lof toegeswaai is? En ook deur oud-pres. P.W. Botha sélf bedank is? Hoor net hierdie hartroerende verhaal (bl. 47):

Mnr. Botha het bygevoeg dat die beleid van desentralisasie ‘n sukses is. In die afgelope jaar het die Regering finansiële aansporing vir 1 243 projekte in Suid-Afrika en in die aanliggende state voorsien. Dit verteenwoordig ‘n kapitaalbelegging van R1 500 miljoen en het 87 000 werkgeleenthede geskep.

Liewe Boomers, dit spyt my, maar ons gaan alles wat julle deur die jare opgebou het, net so laat lê om te vergaan.

Nog minder sal ‘n deeltjie van ons geslag ons snobisme staak en die waarheid vierkantig in die oë kyk. Ons gaan ons al hoe meer in ‘n geskepte wêreldjie terugtrek en in ons siel ronddelf, terwyl die dakpanne afwaai. Ons wegkruipertjie-werklikheid sal al hoe minder waarheidsgetrou wees. Ons sal daarbinne ‘n nirwana beleef (met behulp van bietjie walmende papegaaislaai) en daarin rondjol terwyl alle infrastruktuur verkrummel. Dat hulle [ons, ekskuus] van ‘n geslagtelange selfbehepte verbruikersamelewing na ‘n projekgedrewe samelewing sal oorskakel, van inwaarts na uitwaarts sal oorskakel, klink maar bra vêrgesog. Ons nakomelinge sal nie veel beter wees nie.

Dit staan immers so op skrif.

Vir die sorgelose tiener bied die boek ontspanning, vir die grootmense is die boek ‘n waarskuwing as jy dit soos Openbaring lees.

Ek het my doelbewus nie uitgelaat oor die biogenetika en ander tegniese aspekte, soos beskryf deur ‘n dosent in die veeartsenykunde aan die Universiteit van Pretoria, nie. Dit is bokant my jakkals, doktor Scheepers. Ek glo u sal verstaan.

Donkerbloed bly vir my ‘n heerlike parodie en ‘n tydsdokument van die Afrikaanse stedelike kultuur soos dit nou is. Iets waaroor ons kan lag, al is dit tragies. Omdat ek nie ‘n tydkapsule het nie, gaan ek die roman in ‘n plastieksakkie verseël teen die vismotte. Want oor 24 jaar gaan iemand hierdie boek oopmaak en geskok wees oor hoe min die samelewing verander het.

Nee, wag… ons het darem nog 24 jaar tyd.