Universiteit van Stellenbosch

Stellenbosch: Afrikaanse Dept. se ‘Ope brief aan Wim de Villiers’

Hier op Praag, veral in die rubrieke en opstelle van Leon Lemmer, volg ons reeds geruime tyd die veldtog teen Afrikaans op die kampus van die Universiteit Stellenbosch. Onlangs het die US se Departement van Afrikaans en Nederlands vir die eerste keer in baie jare standpunt ingeneem ten gunste van Afrikaans, maar ook, die niksseggende begrip ‘veeltaligheid’ wat in die SA konteks meermale die betekenis van ‘tussenstasie op pad na Engels-eentaligheid’ verwerf het.

Gaan Stellenbosch sonder slag of stoot verengels onder die jongste anglofiele rektor, Wim de Villiers, wat so gedienstig in die voetspore van sy ewe Engelsgesinde voorgangers, Chris Brink en Russel Botman, volg? Ter wille van die debat, plaas ons hier onder die volledige ope brief van die Dept. Afrikaans en Nederlands, wat aanvanklik nie toestemming wou verleen dat hul skrywe hier gepubliseer word nie. Maar, soos prof. Ilse Feinauer ons verseker het, bevind hul ope brief hom reeds ‘in die openbare domein’ en mag publikasie dus voortgaan.

Afrikaans aan die Universiteit Stellenbosch

Geagte prof. De Villiers,

Ons departement bestaan nie uit taalaktiviste of taalstryders nie. Ons is ’n akademiese departement wat vakkundig omgaan met die vakgebied Afrikaans en Nederlands, die tale Afrikaans en Nederlands in die besonder, asook die veeltalige taalpraktyk.

Tot dusver het ons nie openbaar toegetree tot die diskoers betreffende Afrikaans aan die Universiteit Stellenbosch (US) nie. Dit is egter vanuit ons vakkundige posisie dat ons nie verder ons stilte kan handhaaf oor die universiteit se hantering van veeltaligheid en Afrikaans nie.

Ons word toenemend gevra of daar werklik nog ’n rede is om studente vir ’n veeltalige omgewing op te lei, teen die agtergrond van ons eie instelling se hantering van veeltaligheid. Daar word ook deurlopend van ons departement verwag om die universiteit se besluite rakende taal in die algemeen en Afrikaans in die besonder te verdedig of te verduidelik aan die gemeenskap daar buite, terwyl ons uiteraard lojaal aan die universiteit wil bly.

Wanneer “Afrikaans” en “Stellenbosch” weer eens in die nuus is, dra ons swaar aan ’n unieke las. Ons is in die oë van die publiek aanspreeklik vir wat met Afrikaans aan ons instelling gebeur, nieteenstaande die feit dat geen lid van ons departement betrokke was by die samestelling van die huidige taalbeleid of die hersiene konsepweergawe nie.

‘Inheemse taal’

Die eerste spesifieke saak om in dié brief te belig, is die uiters problematiese hantering van die begrip “inheemse taal” in die nuwe konseptaalbeleid. Die betrokke woordverklaring is uit die departement van hoër onderwys en opleiding se nuutste taalbeleidsraamwerk gelig. Die mees ideologies gelade gedeelte van dié woordverklaring is nie in ons konsepbeleid gekopieer nie: “An indigenous language is a language that is native to a region or country and spoken by indigenous people.”

Die uitsluiting van Afrikaans uit hierdie groep tale is eerstens wetenskaplik foutief en tweedens ideologies gekleur. Die verklaring is dalk dat hierdie bewoording gewoon oorgeneem is om met die oorhoofse beleidsdokument te strook, maar dan moet hierdie feit eksplisiet gestel en gekontekstualiseer word deur ook ondubbelsinnig te sê dat die universiteit beslis die taal Afrikaans as die inheemse taal beskou wat dit is. Dit is immers ook hoe taalkenners dit beskou.

Kundiges uit verskeie vakgebiede maak dit oor dekades duidelik dat om ’n persoon se taal te negeer, hulle menswees negeer, en om selfs net implisiet te maak asof Afrikaans, en dus Afrikaanssprekendes, nie eintlik hier hoort nie, is derhalwe skokkend. Aangesien die konsepbeleid stel dat dit bygewerk kan word met relevante terminologie, versoek ons dat hierdie growwe mistasting reggestel word.

‘Afrikaans verklein’

Ander tersaaklike punte in die konseptaalbeleid word kortliks hieronder genoem:

Die definisie van “vertaling” lees, ironies, soos ’n swak vertaling. Woorde soos “gehalte”, “kwaliteit” of “gehalteversekering” kom nêrens voor nie. Daar word genoem dat professionele vertalings “goed afgeronde” produkte “moet” wees, maar sonder enige verwysing na hoe die gehalte verseker sal word. Dit blyk gereeld uit informele terugvoer dat studente wat opvoedkundig van Afrikaans gebruik wil maak, swak vertaalde materiaal kry wat hulle noop om die Engelse materiaal te benut, met die gepaardgaande potensiële pedagogiese benadeling – dit is as daar wel iets beskikbaar gemaak word. Dit is ’n enorme tekortkoming in die beleid as daar geen proses vir gehalteversekering geëkspliseer word nie en ook geen kanaal vir klagtes oor gebrekkige toepassing van daardie versekering nie. Hierdeur word veeltaligheid en Afrikaans ondermyn.
Die kontekstuele faktore ter sprake by die gebruik van Afrikaans, Engels en isiXhosa, noem glad nie die beduidende akademiese, professionele en internasionale waarde van Afrikaans nie, maar wel Engels s’n. Ons vertrou dat hierdie fout reggestel sal word sodat dit nie lyk asof die waarde van Afrikaans verklein of verswyg word nie.
Die begrip “pedagogies verantwoordbaar” word verklaar, maar die verwante term “redelikerwys uitvoerbaar” staan nie daar nie. Hierdie vae en potensieel problematiese term moet duideliker gesistematiseer word deur minstens iets soos ’n metingsinstrument of verbandhoudende oorwegings eksplisiet te stel, anders lyk dit asof die US ’n agterdeur oophou vir enige afwyking van die beleid om ex post facto goedgemaak te word.
Daar is geen aanduiding van wie die medewerkers aan die beleid was nie.
In meegaande korrespondensie word gewag gemaak van die feit dat die huidige taalbeleid “grondwetlik geregverdig” is en dat die “proses om die beleid te aanvaar” aan bepaalde maatstawwe voldoen het. Die gereelde herhaling van hierdie gegewens kan gelees word as implikasie dat die taalbeleid eintlik bo kritiek verhewe is. Dit moet liefs eksplisiet genoem word dat nie een van hierdie twee stellings werklik ’n empiries of vakkundig gefundeerde uitspraak maak oor (a) die gehalte van die huidige taalbeleid of (b) die sukses en gevolge van die implementering daarvan nie.
Hier is reeds ’n nuwe konsepbeleid saamgestel waarop kommentaar gevra word voordat daar duidelik terugvoer gegee is oor die effekte van die implementering van die huidige weergawe. Beleidshersiening moenie as ’n administratiewe oefening gedoen word bloot omdat dit nou tyd is daarvoor nie. Dit moet gedoen word binne ’n duidelik geformuleerde vakkundige raamwerk wat werklike beleidseffekte en -uitkomste stel en in ag neem. Daar is immers geen rede om ’n beleid te hersien anders as om daarop te verbeter nie.

Vervolgens ontstaan etlike vrae:

In hoe ’n mate het die huidige taalbeleid aan die gestelde doelwitte voldoen?
Wat het sedert 2015 met die Afrikaanse aanbod aan die universiteit gebeur?
Watter gevolge het die taalbeleid gehad?
Is data hieroor ingesamel, verwerk en openbaar gepubliseer? Indien wel, waar is dit verkrygbaar? Indien nie, waarom nie, en op grond waarvan word hierdie hersiening dan onderneem?

Stilbly ook ’n antwoord

Die vroeër vermelde indruk dat diegene wat Afrikaanssprekend is nie in gelyke mate op ons kampusse (be)hoort as hul Engelssprekende eweknieë nie, word versterk in die tweede aspek wat in hierdie brief aan bod kom, naamlik die openbare diskoers vanuit die universiteit waar dit Afrikaans betref, en die universiteit se omgang met Afrikaans in die algemeen.

’n Onlangse illustrasie is die debakel oor beweerde gevalle van die afdwing van Engels in sekere omgewings tydens die verwelkomingstyd.

Die universiteit het hierna in die media gesê dat die afdwing van Engels “nie beleid” is nie. Daar is egter nie duidelike tekens, minstens wat ons kon opspoor, van ’n formele ondersoek en planne vir ’n hoëvlak-regstelling, indien dit uiteindelik nodig blyk, nie.

Diegene wat reeds vyandig gestem is teenoor ons instelling kry sodoende skietgoed om verdere reputasieskade te berokken, en gemoedere loop hoog op grond van ongetoetste bewerings.

Die media gons oor hierdie saak en studente vertel in informele kontekste van hul eie soortgelyke ervarings, maar die universiteit se topstrukture bly in die oë van die publiek net stil. Wat maklik hieruit afgelei kan word sonder die nodige regstelling, is dat die inhoud van die bewerings óf implisiet goedgekeur word, óf nie as ernstig geag word nie.

Dit is tyd dat ’n senior lid van die universiteitsbestuur ’n duidelike standpunt daaroor inneem en versekering gee dat daar ’n deursigtige ondersoek sal wees om die bewerings as waar of onwaar te bewys, en dat daar konkrete optrede sal wees as hier wel eentaligheid afgedwing is of ’n atmosfeer geskep is waarin eentaligheid implisiet of eksplisiet die enigste aanvaarbare opsie is. Stilbly is ook ’n antwoord, soos die spreekwoord lui.

Afjakke

Ons ervaar in ons eie departement wel toenemend dat studente verbaas is dat hulle in Afrikaans met hulle dosente mag kommunikeer. Studenteleierskapstrukture (en selfs ander formele universiteitsomgewings en -strukture) moet gereeld daaraan herinner word om hulle materiaal tog in Afrikaans ook beskikbaar te stel. Versoeke vir die gebruik van Afrikaans word boonop in baie gevalle doodgewoon geïgnoreer of selfs afgejak.

Dit raak ook al hoe meer algemeen dat bepaalde stukke amptelike korrespondensie eers net in Engels versprei word met ’n belofte dat die Afrikaanse weergawe daarvan op een of ander latere stadium of ander plek sal verskyn. Dit is moontlik nog regverdigbaar wanneer dit werklik oor besonder dringende sake gaan, maar nie andersins nie.

Hierdie stand van sake gaan vir ’n betekenisvolle deel van die studentegemeenskap gepaard met persoonlike spanning en hoogs waarskynlik ook met opvoedkundige benadeling.

Dit sal goed wees as die universiteit wys dat daar erns is oor veeltaligheid deur hierdie soort skadelike praktyk doodgewoon stop te sit. Dit plaas Afrikaans by verstek in ’n sekondêre posisie en dwing diegene wat Afrikaans gemakliker lees om maar die Engelse weergawe te lees as hulle ewe op hoogte as hulle Engelse kollegas of medestudente wil wees.

Daar bestaan ook skynbaar die wanpersepsie dat personeellede wat Engels verstaan, hoewel dit nie hul eerste taal is nie, outomaties ook gemaklik hul hoëvlak- akademiese werk in Engels kan doen.

Die implikasies van ’n verlies aan byvoorbeeld kommunikatiewe nuanse wanneer daar slegs in ’n dosent en studente se tweede taal gekommunikeer word, is so ver ons kan vasstel nie grondig ondersoek as deel van die opstel van ’n beleid wat duidelik toenemend in daardie rigting mik nie. So ook nie die verlies aan diepte en rykheid van die opvoedkundige ervaring vir byvoorbeeld die Engelssprekende student wat nou geen blootstelling aan ’n tweede akademiese taal kry nie.

Mikroaggressie

Die soort handelinge hierbo genoem, wat ’n seleksie voorbeelde is en geen omvattende opgawe nie, staan in die kader van die sosiale geregtigheid bekend as mikroaggressies – doelbewuste óf onbedoelde opmerkings, praktyke of handelinge wat vooroordeel teenoor ’n bepaalde groep of persoon, gewoonlik ’n minderheid, uitdruk.

Dit kan iets so klein wees soos om ’n student met ’n Afrikaansklinkende naam en van te komplimenteer oor hulle “goeie Engels”, of so grof soos om enige versoek dat die universiteit deursigtig en verantwoordbaar met Afrikaans omgaan, af te maak as ’n politiese of etniese stryd.

Dit is tipies nie die groot amptelike gebare wat hierdie soort aggressie(s) versinnebeeld nie, maar eerder ’n verskeidenheid kleiner opmerkings of optredes wat elkeen op sigself onbenullig kan lyk, maklik as onskuldig afgemaak word en nie noodwendig doelbewus kwetsend is nie, maar saam bydra tot ’n vyandige omgewing en atmosfeer.

Die universiteit moet kennis neem daarvan dat Afrikaanssprekende studente gereeld die slagoffers is van hierdie soort mikroaggressie op grond van hulle moedertaal; iets wat die universiteit onderneem om te respekteer, te benut en beskikbaar te maak wanneer hulle dit nodig het. En die universiteit moet erns maak daarvan om te verseker dit word wel gedoen.

Ons noodsaaklike transformasie kan nie plaasvind deur die lewensruimte van sekere studente in te perk omdat hulle taal nog in enkele persone se oë ’n uitgediende negatiewe politieke konnotasie het nie.

In die tagtigs beskryf Ruiz drie oriëntasies teenoor taal en veeltaligheid wat vandag as paradigmas beskou word: Ons kan dit sien as ’n probleem, as ’n reg, of as ’n hulpbron.

Ons hoop die universiteit kan die dringend noodsaaklike kopskuif maak dat werklike veeltaligheid eerder as slegs Engels, en daarmee saam die benutting van die enorme hulpbron wat Afrikaans is, nie net die mees wetenskaplik verantwoordbare pad vorentoe is nie, maar in ons land ook die mees etiese een.

Met besorgdheid,

Die Departement Afrikaans en Nederlands

Leon Lemmer: Chris Brink oor die wese van die universiteit

Chris Brink het weer sy opwagting in die plaaslike pers gemaak: In die Daily Maverick op 9 Januarie 2019. Hy skryf dat hy aan agt universiteite op drie kontinente werksaam was en baie ander universiteite besoek het. Hy beskou homself dus as ‘n kenner van universiteite. Hoewel sy artikel veral oor sy onlangse besoek aan die University of Johannesburg (UJ – voorheen die Randse Afrikaanse Universiteit, RAU) handel, was die motief vir sy skrywe moontlik om lesers en kopers vir sy jongste boek te werf en sy politieke oorverligtheid te herbevestig. Hy het onder meer die biblioteek en die departement wiskunde besoek en is gunstig beïndruk. Die UJ is glo baie beter as die RAU, waar hy in die jare sewentig ‘n student was. Die studente weerspieël nou die demografie en die UJ het “a microcosm of post-apartheid South Africa” geword. Volgens sy insig vergoed hierdie nuwe gedaante blykbaar vir nietighede soos die verandering in onderrigtaal van Afrikaans na Engels en die voorkeur wat aan swart studente en personeel bo (bekwamer) blankes gegee word.

Brink (gebore in 1951) het ‘n akademiese pos in Australië beklee toe hy as die rektor van die Universiteit Stellenbosch (US, 2002-2007) aangestel is. Daarna was hy die visekanselier van Newcastle University (2007-2016) voordat hy hom as afgetredene in Franschhoek gevestig het. Hy het dalk te veel vyande op Stellenbosch weens sy anti-Afrikaner en anti-Afrikaans gesindheid. Sedert 2018 kan hy CBE (Commander of the most excellent order of the British Empire) agter sy naam skryf. Onderhoude vir die rektorskap is in 2001 deur US-raadlede gevoer. “Vir sommige het Brink se finale uitspraak in die onderhoud dat hy ‘n sterk ondersteuner van US as Afrikaanse universiteit is en dat hy die onderrig en navorsing deur medium van Afrikaans wil versterk en uitbou, die deurslag gegee. Minstens twee Raadslede het op grond hiervan hulle steun van [Rolf] Stumpf [die ander kandidaat] na Brink verskuif, wat hom die pos met 11 stemme teen 9 besorg het” (Pieter Kapp, Maties en Afrikaans: ‘n Besondere verhouding, 1911-2011, Pretoria: Protea Boekhuis, 2013, p 76).

In ‘n dokument gedateer 18.05.2001, wat Brink met die oog op sy aanstelling as rektor opgestel het, skryf hy: “Ek sien US as sentraal binne ‘n ‘Afrikaanse Renaissance'” (76). “In ‘n onderhoud met Die Matie en ‘n gesprek met personeel net nadat sy aanstelling bekend gemaak is, het hy herhaaldelik [so valslik soos Jonathan Jansen aan die Universiteit Vrystaat] die versekering gegee dat Afrikaans veilig in sy hande is en dat hy Stellenbosch as universiteit van eerste keuse vir alle Afrikaansmagtiges van alle bevolkingsgroepe sien. Stellenbosch kan in en deur Afrikaans transformeer” (77). Op 14 November 2002 het Brink op ‘n Konvokasievergadering die versekering gegee dat die US “nie op die glybaan van verengelsing is nie en dat hy altyd sy verbintenis met Afrikaans sal behou” (88; ook 115). Vóór dit het hy egter reeds “‘n groter akkommodasie van Engels … bepleit. Hy het selfs sover gegaan om die stelling te maak dat hy op kampus onder die studente ewe veel Afrikaans en Engels hoor” (79). Twee jaar later, in 2004, het Brink egter erken dat 73% van die US-studente Afrikaans as huistaal het (79).

Kapp stel dit onomwonde dat dinge vir Afrikaans ná 2002 skeef geloop het (127). Op 14 November 2002 het Kapp hierdie profetiese woorde geuiter: “Die US moet leer dat die reguit en eerlike pad op die lang duur die enigste pad is waarop jy jou karakter en integriteit behou” (128). Brink het Kapp en/of die Konvokasie hiervoor “ernstig verkwalik” (169). Met verloop van tyd het Brink al hoe meer sy ware kleure, bv sy voorkeur vir Engels bo Afrikaans, gewys. In Junie 2004 het hy soos volg vertel hoe Afrikaanssprekendes by veranderde omstandighede moet aanpas: In die Oos-Kaap was die Kaapse groen papegaai voorheen van geelhoutbome afhanklik vir kos. Noudat hierdie bome uitgeroei is, moet die papegaai leer om van iets anders te leef. Wat Brink geïmpliseer het, is: “Maties moet leer om van iets anders as Afrikaans te lewe” (102).

In 2005 het die situasie aan die US al in so ‘n mate versleg “dat Afrikaans as ‘n struikelblok vir uitnemendheid beskou” is (118). By die Konvokasievergadering aan die einde van 2005 het Brink duidelik gemaak wat vir hom belangriker as Afrikaans is. “Die US staan voor ‘n keuse tussen twee risiko’s … die een na isolasie en die ander na ‘n glybaan ten opsigte van onderrigtaal. Die risiko van isolasie is veel groter en gevaarliker as die risiko van ‘n glybaan” (122). Later het Brink selfs afkeurend na “die US se ingeteelde akademiese standaarde” verwys (157). In 2006 het hy ‘n boek met die titel, No lesser place: The taaldebat at Stellenbosch, gepubliseer. “Die boek handel in werklikheid minder oor die taaldebat op Stellenbosch en meer oor ‘n uiteensetting en bespreking van wat die skrywer die Neo-Afrikaners noem en hulle ‘ware oogmerke’ om ‘n volkstaat of the mind (‘n volkstaat van die gees) op Stellenbosch as ‘n kulturele Orania te skep” (136). Brink verwys na “‘Neo-Afrikaners’ wat, vanweë die angs weens verlies aan mag, nou Afrikaans in ‘n laer wil intrek waar dit geïsoleerd van die res van Suid-Afrika, van die Universiteit Stellenbosch ‘n Afrikaner-enklawe wil maak, wat die skrywer as ‘n volkstaat van die gees beskryf” (137). Uit die voorafgaande is dit duidelik dat Brink sowel anti-Afrikaner as anti-Afrikaans gesind is; nie anti-Brits of anti-Engels nie – vandaar sy aanvaarding van die CBE-betitelling.

Jare lank het die US die volgende beleid gehad: “Dat alle studente in die fakulteite as kredietdraende deel van hulle graadkursusse óf ‘n taalvaardigheidstoets in Afrikaans en Engels moet aflê óf verpligte taalvaardigheidskursusse in Afrikaans en Engels moet volg” en “Dat dosente wat nie oor voldoende kennis van Afrikaans of Engels beskik nie, verplig moet word om kursusse te volg wat hulle op ‘n peil sal bring om al twee tale gelyk te behandel in hulle onderrig” (143). “Brink het hierdie gevestigde standpunte as ‘n opdwing van Afrikaans soortgelyk aan wat met die Soweto-opstande gebeur het, beskryf” (143). “Dit was duidelik dat die Rektor die US se personeel die grootste moontlike vryheid wou gee om [die] onderrigtaal by variërende omstandighede aan te pas en dat hy dit as diskriminasie beskou het dat daar van nie-Afrikaanssprekendes verwag kan word om Afrikaans magtig te word terwyl Afrikaanssprekendes feitlik deur die bank Engels magtig is” (144).

Wat Afrikaans betref stem Brink se môre- of vóór-aanstellingspraatjies en sy aand- of ná-aanstellingspraatjies glad nie ooreen nie. Russel Botman het hom as US-rektor opgevolg en voortgegaan om Engels as onderrigmedium te bevorder en Afrikaans af te skaal. Omdat Botman die eerste “swart” US-rektor was, is daar blykbaar nie duidelike, sterk verbintenisse tot Afrikaans van hom vereis nie. Hy het hierdie situasie tot die uiterste toe tot nadeel van Afrikaans uitgebuit. Botman is as US-rektor deur Wim de Villiers opgevolg. “Toe die US se aanstellingskomitee, voor sy aanstelling as rektor, ‘n onderhoud met De Villiers gevoer het, het De Villiers beweer dat die posisie van Afrikaans aan die US ingevolge sy oortuiging ‘ononderhandelbaar’ is (Eikestadnuus, 19.11.2015, p 1). Voor die einde van sy eerste jaar as rektor, op 12 November 2015, het De Villiers egter, met die ondersteuning van sy bestuurspan, aangekondig dat hy Engels met ingang 2016 ‘die primêre taal van kommunikasie en administrasie’ aan die US wil maak. De Villiers wou hiermee die voorkeurtaal van die minderheid op die kampus dié onderrigtaal van die US maak ten koste van die meerderheid, te wete die Afrikaanssprekendes en ander wat Afrikaans (goed) magtig is. Die US-raad het vir ‘n wyle weerstand gebied maar versuim om De Villiers se gedrag as blatante kontrakbreuk te takseer” (Praag 3.06.2018). Kortom, De Villiers het dieselfde laai as Brink uitgehaal en albei het daarmee weggekom, tot nadeel van Afrikaans.

The soul of a university

Op 1 Julie is die volgende boek van Chris Brink gepubliseer: The soul of a university: Why excellence is not enough (Bristol University Press, 2018, 408p; Amazon Kindle $28,36). Die angel is in die newetitel. Een van die resensente beskryf die boek as “a brutal and honest analysis of the crisis facing universities” (Kindle 25). Dié brutaliteit word hoofsaaklik op apartheid, dus Afrikaners, en die US en Afrikaans uitgehaal. ‘n Ander resensent vind “uncompromising integrity” in die boek (30). Wat moraliteit betref het ek reeds verwys na die verskil tussen wat Brink vóór sy aanstelling as US-rektor belowe het en wat hy daarna in woord en daad gelewer het. Die epigraaf kan vertolk word as in skille teenstelling hiermee: “The supreme good open to man is to know the true, to do the good, and to delight in both” (Boethius of Dacia, De summo bono, ca 1270s) (36).

Brink skryf: “I was only the seventh rector of Stellenbosch University since 1918, the first rector to be appointed from outside the university, the first who was not an alumnus, and the first who had never been a member of the Broederbond or any of the Afrikaner cultural organisations” (6687). In ‘n mate verduidelik dit waarom Brink so min begrip vir US-tradisies getoon het en hy so baie vyande as US-rektor gemaak het.

Aan die begin noem die outeur dat hy die meeste van die teks geskryf het terwyl hy die visekanselier van Newcastle University in Engeland was. In ‘n eindnota verwys hy bv na ‘n afdeling wat ‘n situasie in 2012 skets (6214). Die boek het dus oor jare tot stand gekom en is ‘n deeglike stuk werk. Vergelyk die akademies-wetenskaplike gehalte daarvan gerus met dié van ‘n ander oudrektor, Jonathan Jansen (bv Praag 15 en 22.07.2017). Brink se tema is “the idea of a world-class civic university” (135). Brink beskou die burgerlike/”civic” aard as die siel (of kern, essensie, wese) van die (ideale) universiteit (145). In Platoniese sin “the universities in which we live and work are each but an imperfect imitation of the real idea of a university” (575). Anton van Niekerk is een van diegene wat deur Brink vir sy samewerking bedank word (140). Hierdie vriendskap dateer sekerlik uit die tyd toe hulle kragte saamgespan het om Afrikaans aan die US af te skaal.

Brink is wesenlik ‘n wiskundige. Een van die grootste bates van die boek is die uitnemende mate waarin hy in duidelike taal wiskundige geletterdheid by die lesers bevorder. Hy beklemtoon deurgaans die betekenis- (bv kwaliteits-) verskraling en misleiding wat die versyfering of kwantifisering van inligting kan meebring. Hy is ook onderlê in die filosofie, veral logika en die antieke Griekse wysbegeerte, asook in begripsontleding en terminologiese vastigheid soos aangetref in die linguistiese wysbegeerte. Sy akademies-wetenskaplike vorming is stukke beter (bv meer fundamenteel) as dié van sy twee plaaslike opvolgers, Russel Botman, wat beroepsonderrig in die teologie ontvang het, en Wim de Villiers, wat beroepsonderrig in die geneeskunde deurloop het. Brink verstaan verskynsels soos ideologie, politiek en propaganda veel beter as die twee wat hom as US-rektor opgevolg het. Al drie is polities uiters linksgesind, maar Brink is geestelik (bv akademies-wetenskaplik) beter toegerus en daarom in staat om meer skadelik vir Afrikaners en Afrikaans te wees.

Brink beklemtoon bv dat universiteite “international entities” is (185) en “truth knows no boundaries and no national identity” (179). Op die keper beskou is sulke stellings nie (sonder meer) verwerplik nie, maar ‘n mens weet dat hy hulle teen Afrikanernasionalisme, asook die “parogiale” US van weleer, gaan gebruik; asof die plaaslike etnies-eie, bv Afrikaanse Kultuurgeskiedenis (eintlik Afrikanerkultuurgeskiedenis, eens ‘n volwaardige navorsings- en onderrigdepartement aan die US) nie akademies-wetenskaplike status verdien nie. Ons besef dat die waarheid in die nuwe Suid-Afrika en wêreldwyd ondermyn word; dus dat daar in die samelewing iets soos “post-truth” is (158) en dat daar op die universiteit die verpligting rus om die waarheid te soek en rasionele kennis te versprei wat deur die studente geleer word (151). Maar dan kom Brink met ‘n hoogs oordrewe stelling wat sy misleide siel blootlê: “The Trumpeters have discovered that contradicting yourself is a way of validating any opinion” (191).

“There are two key questions we should always ask about our academic work. The first is: what are we good at? The second is: what are we good for? The first question is about excellence: who is expert at what? The second question is about purpose: how do we respond to the needs and demands of society?” (191). “The central thesis of this book is that universities should pay attention to the question of what they are good for with the same rigour and determination as they pursue the question of what they are good at … We have self-indulgently been focusing on the former” (204). Tradisioneel het die universiteit op navorsing (kennisproduksie) en onderrig (kennisverspreiding) gekonsentreer. Hierdie twee funksies beïnvloed mekaar wedersyds. Verder: “Teaching is not an end in itself, but a means to an end, which is learning” (2326). Brink wil hê dat gemeenskapsdiens net so ‘n belangrike funksie vir die universiteit moet wees; nie as ‘n addisionele derde, aparte funksie nie (5012), maar as navorsing en onderrig waarby die samelewing baat, bv mense se lewensgehalte verbeter. Aan sulke goeie dade word die frase “sosiale verantwoordelikheid” deesdae dikwels gekoppel. “In principle, the exercise of social responsibility is not place-bound, but since charity starts at home, it is often locally focused” (1112).

In die praktyk veroorsaak so ‘n benadering egter dat by voorkeur navorsingsprojekte befonds word wat tans “relevant” vir die samelewing is terwyl fundamentele navorsing wat langtermynvoordele bied agterweë kan bly. Dink ook aan die talle “kort kursusse” wat sedert 1994 plaaslik (uitsluitlik in Engels) deur universiteite aangebied word. Dit word gedoen sodat veral die ANC-kaders wat in die owerheidsektor ontplooi is sertifikate kan verwerf en hulle dan kan sê dat hulle aan bv die US studeer het. Universiteite baat finansieel hierby maar hulle akademiese aansien daal. Sodanige kursusse kan veroorsaak dat die onderrig wat die universiteit aan sy graadstudente verskaf daaronder ly.

“I also have severe concerns about the fashionable idea of ‘merit’, and the accompanying socio-political construct of a meritocracy” (224). Michael Young se redenasie is: “If not everybody can have merit then the meritocracy would be just a new kind of aristocracy, because it excludes some people through no fault of their own” (3486). Dit lyk vir my na ‘n drogredenasie. ‘n Meritokrasie kan almal insluit wat aan die gehaltevereistes voldoen. Omdat die wêreld nie ‘n paradys van regverdigheid is nie, sal sommige uitgesluit word al is dit nie weens hulle eie toedoen nie. Byvoorbeeld, ‘n mens kan wat gene betref dit gelukkig of ongelukkig tref (3493). As kulturele marxis hou Brink van die gelykverklaring van mense eerder as die Bybelse waarheid dat party mense baie en ander min talente ontvang het.

Hy erken ook nêrens die wesenlik hiërargiese aard van die universiteit nie. Veralgemenend: Voorgraadse studente is nie die (akademiese) gelyke van nagraadse studente nie; lektore is nie die (akademiese) gelyke van professore nie, ens. Die rektor was tradisioneel veronderstel om akademiese leiding aan die universiteit in sy geheel te verskaf. Deesdae vervul hy eerder die rol van bestuurder van ‘n sake-onderneming en hoofkruiper by die regering. Die akademiese personeel vervul die kernfunksies van die universiteit (navorsing en onderrig), wat die rede is waarom die universiteit bestaan. Die administratiewe personeel voer ondersteuningfunksies vir die akademie uit en is veronderstel om nie die gelyke van die dosente te wees nie, maar in die praktyk word dikwels toegelaat dat klerke die botoon oor dosente voer.

“Instead of acquiring a good education on the basis of merit, we have reached the stage where we gain merit on the basis of a good education. This becomes a problem when the ‘good education’ is not equally available to all – which it isn’t, when it must be bought” (315). By implikasie spreek Brink hom hier ten gunste van Jacob Zuma se gratis tersiêre onderwys uit, wat absurd is as daar nie ook gratis skoolonderwys is nie. Plaaslik is die praktyk egter dat dit hoofsaaklik blankes is wat vir skool- en tersiêre onderwys betaal. Betaling mag nie van swart skoliere vereis word nie, selfs nie wanneer swartes eens blanke skole bywoon nie. Universitêre studiebeurse word ook by voorkeur aan swartes toegeken. Sodanige situasie noodsaak strenger toelatingsvereistes terwyl Brink en die plaaslike universiteite eerder hierdie vereistes verslap en terselfdertyd teen blankes diskrimineer.

As liberalis begeer Brink ‘n regverdige wêreld, maar daar was nog nooit so iets nie. Weens finansiële redes kon ek nie ‘n geneesheer of ingenieur word nie, maar ek het my daarna geskik en aan Unisa studeer. Dwarsdeur my beroepsloopbaan moes ek aanhoor hoe mense kla dat hulle nooit die geleentheid gehad het om aan ‘n universiteit te studeer nie terwyl hulle dit deur afstandsonderrig en deeltyds aan Unisa kon doen. Bygesê: Die huidige Unisa is nie die akademiese skaduwee van die Unisa van weleer nie. Ek kwalifiseer nie vir lidmaatskap van ‘n private klub nie en woon nie op ‘n eksklusiewe gholflandgoed nie, omdat ek dit nie kan bekostig nie. Maar ek aanvaar my situasie sonder griewe. Ek voel nie benadeel nie en brand nie uit jaloesie sulke luukse plekke af nie.

Wat studente betref is die universiteit nie vir almal nie. Soos dit in die Britse Robbins-verslag (1963) gestel word, ‘n universiteit “should be available to all who are qualified by ability and attainment” (772). Dit is noodsaaklik om te erken dat baie mense te dom is om aan ‘n universiteit te studeer. By wyse van spreke: ‘n Mens kan nie ‘n slak leer om klavier te speel nie (Praag 2.11.2013). ‘n Universiteit het “entry standards” en “exit standards” (2122). Brink is ten gunste van die verslapping van die toelatingsvereistes vir studente, want wat volgens hom van meer belang is, is die deurlatingsvereistes. “What matters, in terms of both quantity and quality, is not entry, but exit” (2860).

Dit bring ons by “standaarde” waarteen Jonathan Jansen sulke heftige besware het. Brink skryf: “If quality is the answer to the question ‘Is it good?’, then standards give the answer to the question ‘Is it good enough?’ A standard is a threshold of some kind, in higher education as in other domains” (2115). Wat Brink nie verreken nie, is dat nie net ‘n oorwig nie maar ‘n kritiese gewig van nie-presteerders in ‘n klas die akademiese vlak en omvang van die onderrig nadelig beïnvloed. Daar word ook gekom met die argument dat alle skoliere nie dieselfde geleenthede gehad het nie; dat ‘n eksamenpunt van bv 50% deur ‘n swarte net so goed of beter as die 80% van ‘n blanke student is, ens. Brink praat dit goed en noem dit “to reset the quality indicators for students” (3002). “We had to change the understanding of what quality means” (3012). Dalk ‘n voorbeeld van “post-truth”?

Die klem verskuif van bewese prestasie (wat gemeet kan word) na potensiaal (wat nie noodwendig verwesenlik word nie). “The difficulty is that while attainment is easy to measure, being based on past performance, potential is impossible to measure, being based on future performance” (2260). Soos ek dit by geleentheid aan ‘n rektor gestel het: Wys vir my ‘n aspirant swart student of dosent waarvan gesê word dat hy nie potensiaal het nie. Deesdae word ander menings egter gehuldig. Almal is gelyk. Almal het potensiaal. Gee hulle net die kans om hulleself te bewys, ens.

Brink opper baie besware teen die manier waarop universiteite in ‘n hiërargie van goed tot sleg geplaas word. “Rankings create a reality, more than they represent a reality” (4259). “Rankings are a perfect manifestation of the post-truth society. They give the appearance of certainty and avoid the complexities of truth” (231). Dit is veral koerante wat hierin die leiding geneem het. Die publiek wil graag ‘n maklik verstaanbare kwaliteitsordening van universiteite hê. Brink toon oortuigend die gebreke van die bekendste rangordenings aan; bv dat arbitrêr besluit word watter eienskappe in ag geneem word en watter gewig aan elkeen toegeken word. Maar ‘n mens wonder tog of daar nie groter berusting by Brink sou gewees het as hy die visekanselier van Oxford of Cambridge was en nie dié van die minder gerekende Newcastle University nie.

Soos in die geval van meriete hinder die begrip kwaliteit noodwendig ook vir Brink. “Following Boethius of Dacia, I hold that ‘good’ has at least two dimensions: good as in excellent and good as in virtuous. On the latter, less explored axis, quality is inseparable from equality. Likewise, equality is inseparable from diversity, which leads me to conclude that quality needs diversity” (238). Goed (in die sin van uitstekend) is myns insiens ‘n minder vae begrip as deug, wat gevolge betrek waarin moraliteit en emosie ‘n rol speel. Brink spring van kwaliteit (of goed) as uitstekend en deugsaam na gelykheid en diversiteit. Dit lyk vir my na ‘n drogredenasie. Hier gee Brink uitdrukking aan sy politieke voorkeure. Dit sou hom immers in staat stel om te beweer dat die US van weleer nie goeie of kwaliteitsonderrig kon verskaf nie omdat daar nie gelykheid en diversiteit was nie. In die konteks van gelykheid en diversiteit dink hy aan die ras, etnisiteit en geslag van die studente en dosente. Maar in sy tyd as US-rektor was daar wat onderrigmedium betref groter taaldiversiteit as tans.

Op kampusse was daar tydens apartheid in veel groter mate as tans ‘n diversiteit van idees. Stemme teen apartheid is toe deurgaans gehoor terwyl enige regse geluide deesdae glad nie op bv die US-kampus geduld word nie. ‘n Openbare voorlesing of debat oor bv “What if there were no whites in South Africa? (Praag 5.11.2017), is heeltemal toelaatbaar maar nie een oor hoedanig die land sonder swartes sou wees nie. Nog ‘n tema wat ek graag vir openbare bespreking op enige of alle universiteitskampusse aanbeveel is: Hoe sou Suid-Afrika in 1994 of deesdae gelyk het as nie die NP nie maar die ANC in 1948 aan die bewind gekom het? Dus, wat sou die uitwerking van korrupte, onbekwame roofbou op die land gewees het as dit oor 70 pleks van 25 jaar voortgewoeker het? Dit lyk asof daar meer waardering vir die NP-regering en veel minder vir die ANC-regering moet wees.

Brink het dit teen ‘n eendimensionele, liniêre benadering. Hy opper geldige besware hierteen, maar sodra meerdere dimensies ingebring word, neig die voorstellings om ingewikkelder te word en help dit die outeur om sy polities gemotiveerde siening van die universiteit aanvaarbaar te probeer voorstel. “The antidote to one-dimensionality is more dimensions. I advocate an academic landscape, the two axes of which are excellence and purpose. The excellence axis is our response to the question of what we are good at; the axis of societal purpose is our response to the question of what we are good for. As in any landscape, the two axes are conveniently thought of as being orthogonal: at right angles to each other” (245). In ‘n ortogonale opset is daar nie ‘n hiërargie of voorkeur nie; net soos ‘n landskap sowel vertikale as horisontale dimensies toelaat. “We can talk of excellence and purpose, knowing the true and pursuing the good” (251).

“‘Pure’ research may transform the subject, but ‘applied’ research transforms the world” (897). “Applied research will mine the results of pure research for applications” (951). Wat Brink verlang, is dat naas die fundamentele navorsing wat uit individuele nuusskierigheid of weetgierigheid in ‘n bepaalde vak/studierigting/dissipline gedoen word, daar ook plek vir toegepaste navorsing moet wees wat deur ‘n groep navorsers onderneem word ten einde die samelewing te dien. In die praktyk is sulke navorsing dikwels van ‘n nie-dissiplinêre aard (251) en “problem-oriented and solutions-driven” (1887). Nie-dissiplinariteit kan verskeie vorms aanneem, bv “cross-disciplinary,” “interdisciplinary,” “multidisciplinary” en “transdisciplinary” (4907).

“In the same way as we all strive to be a ‘world-class’ university on the axis of excellence, we can all strive to be a ‘civic’ university on the axis of societal purpose. ‘Civic’ is nicely ambiguous: it can refer to your interaction with your city or region, but it can also refer to your responsibility to civil society – local, national or global” (258). Ek dink nie iedere universiteit streef na wêreldklasstatus nie. Soos Brink dit elders stel: “Some universities strive for an international footprint, others build a campus culture at home” (2183). Die strewe na wêreldklasstatus is iets wat hoofsaaklik by globaliste soos Brink prominent is. Die eens Afrikaanse universiteite het die akademies-wetenskaplik regverdigbare strewe gehad om Afrikaners te dien. Dit is so dat bv wiskunde of die antieke Griekse wysbegeerte wêreldwyd wesenlik dieselfde behoort te wees, maar onderrig daarin hoef nie in ‘n globale konteks te geskied nie. Soos Brink self aandui, kan die aandag op plaaslike behoeftes toegespits wees.

In hierdie rubriek het ek nou liniêr nog nie verder as Brink se oorsigtelike proloog gevorder nie (tot by Kindle 269); selfs nog nie eens die inleiding behandel nie. Maar die voorafgaande uiteensetting gee tog ‘n aanduiding van die kern van wat Brink te sê het; des te meer omdat ek wat in die proloog staan met inligting uit die res van die boek aangevul het. Teen die einde van sy proloog skryf Brink: “This book is one of advocacy” (266). Hy toon tereg aan dat universitêre kwessies ingewikkeld kan wees. Dit stel hom in staat om sy ideologiese voorkeure te verdoesel, behalwe wanneer dit by die “apartheidsregime” kom. Dan word sy vooroordele duidelik uitgestal met die oog op internasionale konsumpsie.

“Academic excellence must respond to the challenges facing civil society” (266), bv die uitdagings oftewel die baie dinge waarmee die ANC-regering nie raad het nie, wat dikwels teruggevoer kan word tot eie onvermoë/onbekwaamheid. “In an increasingly fractured world, we need to combat isolationism with the simple truth that your problem will no longer stop at my border, nor mine at yours. It is up to us to demonstrate that the world can still benefit from wandering scholars” (272). Daar is egter baie kwessies wat eerder plaaslik as globaal ter sake is. Bitter min akademici is “wandering scholars” of trekvoëls. Eintlik stel Brink homself hier as navolgenswaardige voorbeeld op.

Dit het min sin om die res van die boek in besonderhede te bespreek. Die ruimte ontbreek, gevolglik net enkele fragmentariese verwysings. Brink sluit sy inleiding soos volg af: “The soul of the university can be characterised by the dimensions of excellence and societal purpose. Not only will this re-emphasise the societal value of truth and rational argument, it will also reinforce the kind of universalism that transcends national boundaries” (342). Brink is dus weer die akademiese trekvoël wat landsgrense wil oorsteek. Toe hy in 1999 ‘n betrekking in Australië aanvaar het, het hy dieselfde paadjie bewandel as baie verkramptes wat dit nie in die nuwe Suid-Afrika kon uithou nie. Dalk het sy vroeëre Boer-DNS toe die oorhand gehad. Toe Brink in 2007 Engeland toe is, het hy uit Stellenbosch gevlug omdat Afrikaners dinge vir hom te warm gemaak het. Toe is daar nog met oorgawe en oor ‘n breë front ten gunste van Afrikaans baklei. Tans is slegs enkele stryders ten bate van Afrikaans oor.

“The two fundamental principles of the standard model [for universities] are academic freedom and institutional autonomy” (970). “The strength of universities lies in institutional autonomy and academic freedom” (4305). As wat die universiteit ingevolge navorsing en onderrig doen (deurslaggewend) deur die samelewing bepaal word, word die vryheid van die akademici ingekort. Die outonomie van die universiteit ly daaronder as toegelaat word dat die staat voorskriftelik in akademiese sake inmeng. Hierdie twee pilare waarop die universiteit steun, kan dus ernstig ondergrawe word as samelewingsbehoeftes, wat deur Brink beklemtoon word, die agenda van die universiteit bepaal.

In Suid-Afrika misbruik die ANC-regering tot die uiterste toe sy hefboom van owerheidsubsidiëring om universiteite na sy wil te buig. Brink verwys na ‘n gesonder benadering: “The unexamined assumption behind state funding, which really means taxpayer funding, is that higher education is a public good, and therefore the public should pay for it” (1003). “Conceptually, the idea of state funding for the university does not fit well with the ideas of institutional autonomy and academic freedom, since there is inevitably a tension when you vigorously assert your independence from your paymaster” (1010).

Die tragedie is dat geen plaaslike universiteit met oorgawe aandring op akademiese vryheid en institusionele onafhanklikheid nie, al is daar nog ‘n geringe mate van lippediens aan akademiese vryheid. ‘n Sprekende voorbeeld van die gesindheid wat heers, is die De Villiers-US se onvoorwaardelike instemming tot die vermeerdering van die regeringsverteenwoordigers in sy Raad. In werklikheid is alle regeringsaangestelde raadslede ‘n onding. Regeringswaarnemers sonder stemreg is al wat ‘n outonome universiteit in sy Raad behoort te duld. In vergelyking met die NP-regering dra die ANC-regering ‘n veel kleiner persentasie by tot die begroting van universiteite, maar eis terselfdertyd veel groter inspraak/inmenging as wat die NP-regering hom ooit aan skuldig gemaak het.* Daar is bv ‘n komitee wat die plaaslike universiteite besoek en die mag het om onderrig in studierigtings te verbied wat nie aan sekere vereistes voldoen nie; nie noodwendig akademies-wetenskaplike vereistes nie; bv ook vereistes soos dat die studente- en dosentekorps genoegsaam getransformeerd, dus verswart, moet wees. Onderrig in die regte is bv al om hierdie rede aan meerdere universiteite opgeskort.

[* Oor die aarts-ANC-kameraad Jaap Durand het ek voorheen geskryf: “Durand gee ‘n sekerlik heeltemal onbedoelde groot kompliment aan die ‘apartheidsregime’ wanneer hy skryf: ‘Die regering het sover moontlik die indruk probeer skep dat hulle aan die UWK ‘n sekere mate van onafhanklikheid gun en dat hulle nie sonder meer sou inmeng met die besluite van die Universiteitsraad oor die algemene rigting wat die universiteit moet inslaan nie’ (121). Die NP-regering het die outonomie van universiteite sover moontlik eerbiedig. Dit is waarom mense soos Durand en Gerwel met so baie politiekery ten koste van die akademie weggekom het. Vergelyk dit met die huidige tragiese situasie waarin die ANC-regering weier om enige universitêre onafhanklikheid te erken en die rektore, sonder ‘n enkele vermeldingswaardige uitsondering, hulle daarin berus” (Praag 14.01.2017).]

“The university must be able to take its own decisions on how to conduct itself. It should be self-governing and not beholden to anyone. It will not issue instructions to any other part of society, but neither will it take them. It should be free from the state, free from the church, free from the military, free from the press, free from strictures of culture or language” (977). Brink gaan hier oorboord met vryheid. Daar is bv baie Protestantse en Rooms-Katolieke universiteite, asook baie wat ‘n bepaalde kultuur of taal handhaaf en uitbou. Brink verwys in hierdie konteks na “the protection of a minority culture or the preservation of a small language” (5525), wat meebring dat sowel Afrikanerkultuur as Afrikaans as universitêre missies kan kwalifiseer. Die betrokke universiteit besluit self oor sy kenmerkende aard en daardie studente en dosente aanvaar dat navorsing, onderrig en leer (in meerdere of mindere mate) in hierdie konteks gedoen word.

Daar bestaan “different missions for different universities” (1068). ‘n Afrikaanse Afrikaneruniversiteit het dus sekerlik bestaansreg. Daar word bv verwys na “a national humanities college whose major purpose is to develop and preserve its unique national language” (2392). Brink erken dit in ‘n mate as hy oor die universiteit skryf: “As an outonomous institution, it may choose to align itself with, and even promote, a community, a culture or a religion [or a language], but in its academic function it should not be subordinate to any of these” (977). “Culture is a separate strand of engagement – when a university associates itself with a certain community, be that a community of culture or practice or religion or language, irrespective of geography” (1118).

Pas nadat Brink na Martin Heidegger (1889-1976) as die Nazi-gesinde rektor van die Universität Freiburg verwys het (ook 5532), skryf hy: “The question of [university] purpose needs to pass the test of whether it benefits society as a whole, or is only narrowly focused on a particular section of society, perhaps to the detriment of others. In South Africa, Stellenbosch University had for most of the 20th century a very clear sense of purpose, which was the cause of Afrikaner nationalism. It pursued that purpose through the medium of apartheid, which had a big impact on society – but not a beneficial one” (2226). Dit is ‘n kenmerkende gemeenheid van polities linksgesindes om apartheid met naziisme te assosieer.

Brink veroordeel Afrikanernasionalisme maar het hy al dieselfde met swart nasionalisme gedoen? Apartheid word sonder meer en erg oordrewe as sleg beskou. Brink gun nie bestaansreg aan die US as Afrikaanse Afrikaner-universiteit nie, maar het hy al ‘n woord van veroordeling geuiter teen etniesgedrewe swart universiteite plaaslik en bv in Amerika, bv Howard University in Washington DC? Dit is net ‘n etniese Afrikaner-universiteit wat hy taboe verklaar omdat dit volgens hom blykbaar noodwendig sleg moet wees. “Stellenbosch served Afrikanerdom. But to what effect? In positioning itself as a Volksuniversiteit, Stellenbosch served as the maternity ward of apartheid and the intellectual muse of the Broederbond” (5532). In dinge soos Afrikanernasionalisme, apartheid en die Broederbond as bevorderaars van Afrikanerbelange vind Brink niks goeds nie.

Hoofstuk 4 drup van die gif wat Brink versprei. “This chapter has a more personal slant” (2785). Die teks handel oor “the personal circumstances and social conditioning of the author which may impact on their [his] judgement” (2785). “Any opinion on what constitutes the good is unlikely to be objective” (2779). Hy vertel dan van sy tyd in die 1990’s as dosent in die departement wiskunde aan die Universiteit Kaapstad (UK). Hy kom met die geykte wanvoorstelling dat swartes volgens Hendrik Verwoerd nie wiskunde nodig het nie en net vir hande-arbeid geskik is. “The non-teaching of mathematics … [became] one of the tools of oppression deployed by the apartheid regime” (2806). Wat hy nie (duidelik) sê nie, is dat Verwoerd se opmerkings betrekking gehad het op swartes in blank-geregeerde Suid-Afrika. In die swart tuislande kon swartes ingevolge die beleid van afsonderlike ontwikkeling tot die hoogste sport in enige beroep vorder. Dit is waarom daar van 1960 af teen groot koste staatsuniversiteite spesiaal vir swartes geskep is. Fort Hare is deur die NP-regering van ‘n Skotse kerkgenootskap oorgeneem en voortreflik uitgebou. Die Universiteit van die Noorde/Turfloop (tans Limpopo) en dié van Zoeloeland is uit die grond opgebou en is deur talle ander universiteite vir swartes gevolg.

Brink vertel wat hy en sy UK-kollegas gedoen het om die wiskunde van swart studente op peil te probeer kry. Wat hy nie noem nie, is dat hierdie studente reeds wiskunde as vak op skool gehad het. Hoërskole vir swartes soos Lovedale en Healdtown in die Oos-Kaap en Adams College in Amanzimtoti, Natal, het voor en tydens apartheid wiskunde as vak aangebied. Fort Hare het reeds sedert 1960 ‘n departement wiskunde sowel as ‘n departement toegepaste wiskunde. Om te bewys dat ek weet waarvan ek praat: In die jare sestig was prof GJ Janse van Rensburg aan die hoof van die departement wiskunde en prof S Linde aan die hoof van die departement toegepaste wiskunde. Waar sou hierdie studente vandaan gekom het as hulle nie wiskunde op skool gehad het nie? Brink kla oor “the neglects of Bantu education” waarvolgens studente “not have had any kind of exposure to anything mathematical for years” (2889). Behoort Brink as wiskundige nie veel eerder uit te vaar teen die vrot wiskunde wat sedert 1994 tot op hede in swart skole aangebied word nie?

Tydens apartheid “the university landscape was a fragmented one” (2806) omdat daar verskillende universiteite vir die verskillende etniese groepe (blankes, bruines, Asiate en swartes) was. Dit is nie al waarteen Brink dit het nie. “South African universities had already been differentiated by language” (2806). Daar kan myns insiens min twyfel wees dat Brink (soos sy opvolgers as US-rektor, Russel Botman en Wim de Villiers) voorkeur aan Engels as die enigste onderrigmedium aan Suid-Afrikaanse universiteite gee. Hy lys die name van die talle universiteite wat vir swartes geskep is en noem dit (met snedige verwysing na George Orwell) “apartheid-speak” (2812). Vir hierdie universiteite “[the] blacks were supposed to be grateful” (2839). Hoekom nie? Dit het aan derduisende swartes universitêre onderrig van ten minste redelike gehalte teen hoogs billike koste gebied. Sonder hierdie universiteite sou ‘n breukdeel swartes tydens apartheid grade verwerf het.

Brink vervolg, met onverminderde snedigheid: “In addition, to be absolutely clear that everybody should be in their own box, the University of Durban-Westville was for Indian students, and the University of the Western Cape [UWC] was for (so-called) coloured students” (2812). Hoe min Brink werklik van die destydse universitêre opset weet en in watter mate hy sy mes in het vir die Boere se taal (sy moedertaal) blyk uit die volgende sin: “The University of the Western Cape was originally established as an Afrikaans-medium university” (2820). Die waarheid is dat die Universiteit van Wes-Kaapland (UWK) vanaf sy begin in 1960 ‘n Afrikaans- én Engelsmedium universiteit was. Dit is twee ANC-aktiviste, Jakes Gerwel, as rektor, en Jaap Durand, as viserektor, wat die UWK tot ‘n eentalig Engelse UWC getransformeer het (Praag 14.01.2017). Brink verwys na Gerwel wat die UWC tot “the intellectual home of the left” verklaar het” (2839). Dit is natuurlik strydig met die akademiese vryheid waaraan Brink voorgee om geheg te wees. Hy opper geen beswaar teen Gerwel se aantasting van die wese van die universiteit nie, klaarblyklik omdat linksheid met sy politieke oortuigings ooreenstem. ‘n Afrikaanse Afrikaneruniversiteit, daarenteen, is volgens Brink uit die bose.

Hierna skryf Brink oor sy tyd as rektor aan die Universiteit Stellenbosch. Die US word dadelik gekarakteriseer as “the maternity ward of apartheid” (2916). Die US “has produced many Springboks for the national rugby team. Less well known is a fact which is also less pleasant. Stellenbosch was the birthplace and intellectual home of apartheid” (2916). “Perhaps the ultimate socio-political experiment in bivalent thinking was apartheid, where the law of excluded middle was enacted in legislation, so that everybody who was not white must be black, and nobody was both” (4676). In Stellenbosch “Victoria College became, in 1918, the University of Stellenbosch, dedicated to Afrikaans and Afrikanerdom” (2932). Dan vertel hy dat Onze Jan Hofmeyr pleks van Jan Marais die US se stigtingskenker is en voorgeskryf het dat Afrikaans ten minste gelyke status met Engels aan die US moet hê. Ek het reeds die aandag op hierdie growwe en onverskoonbare fout gevestig (Praag 19.01.2019). Brink skryf ook dat Grieks en Latyn verpligte vakke vir teologiestudente aan die US was (3052). Dit was Grieks en Hebreeus.

Die herdenking van Jan Marais se dood na verloop van ‘n eeu in 2015 en die US se eeufees in 2018 is gekenmerk deur ‘n doelbewuste gebrek aan erkentlikheid jeens Marais deur die De Villiers-US. In 2018 is Marais hier en daar as skenker genoem, maar die Afrikaans-voorwaarde daarvan is verswyg omdat die US op die pad na verengelsing is. In 2018 het die US eerder moeite gedoen om Nelson Mandela en Albertina Sisulu ‘n eeu na hulle geboorte te huldig pleks van Marais . Die manier waarop die nagedagtenis van Marais in 2015 en 2018 deur die US behandel is, skrei ten hemele. Dan kom ‘n oudrektor van die US, naamlik Brink, met die verregaande ongeërgdheid dat hy nie eens weet wie die grondlegger van Afrikaans as onderrigtaal aan die US is nie. Hy sal De Villiers se renons in Afrikaans eerder onderskryf as veroordeel. De Villiers is immers ‘n mede-“wandering scholar” wat ook op drie kontinente akademies bedrywig was.

Die US, volgens Brink, “became the standard-bearer for a narrow ethnic nationalism, proclaiming itself as the ‘white Athens of the South'” (2939). Ten einde die US as dié apartheidswieg te karakteriseer, skryf hy: “DF Malan was a Stellenbosch resident” (2939). Hy weet klaarblyklik nie dat Malan aan die Victoria College studeer het nie. “HB Thom, rector during the 1960s and one-time leader of the Broederbond, declared Stellenbosch to be the Volksuniversiteit of the Afrikaners” (2945). Brink sal ongetwyfeld saamstem met die onlangse naamsverandering van die HB Thom-teater na die Adam Small-teater. Dat Small akademies ‘n veel kleiner gees as Thom was, maak vir diesulkes nie regtig saak nie.

“In a generous mood, one might say that during apartheid the Afrikaners wanted to give to black people exactly what they had so intensely desired for themselves – an ethnic university. Each perceived ethnic group would have its own. But the idea went wrong because the gift was not wanted. The liberal tradition, which most Afrikaners of the 20th century did not agree with, nor cared to explore, articulated ‘the principle that the university is a place where men and women, without regard to race and colour [or indeed other markers of group identity] are welcome to join in the acquisition and advancement of knowledge.’ Instead, mainstream Afrikaner thinking considered a university as a manifestation of group identity. Therein lay the basis of Stellenbosch University’s leading role in apartheid” (2945).

Om politieke redes het Brink ‘n lae dunk van die akademiese gehalte van die US van weleer: “A self-perception of excellence which was, unfortunately, more a reflection of the cultural insularity of the Afrikaner world than a realistic measure of the academic quality of the university” (2982). Ek het ‘n spesmaas dat die akademies-wetenskaplike gehalte van die dosente, alumni en studente toe beter was as wat dit tans is. Brink het die US meer divers, dus meer nie-blank, probeer maak: “A concerted recruitment effort to raise the student diversity profile. Over a period of five years we raised the representation of coloured/black/Indian students at Stellenbosch University by 70% in terms of numbers, and from 19.7% of the total student population to 28.3%” (2996). “My view was that Stellenbosch needed more diversity, and so recruiting more black students and staff made good academic [political?] sense” (3234).

Terwyl Brink die US-rektor was, is die rektor se “Uitstygtoekennings” ingestel (3012), wat tot op hede bestaan. In die praktyk is dit (feitlik) niks anders nie as om op ‘n gekamoefleerde manier meer studiebeursgeld na nie-blanke studente te kanaliseer. Op hierdie manier word blanke studente benadeel, maar wat eerder beklemtoon word, is dat erg benadeelde – uiteraard weens blanke boosheid – nie-blanke studente se studie- en verblyf aan die US befonds word. Dan word die aandag gevestig op die omstandighede van sensasionele gevalle waaroor te graag in die pers geskryf word, bv ‘n ongehude moeder met ses buite-egtelike kindertjies wat maatskaplike werkster wil word, of ‘n outjie wat aan vigs dood is maar verder in die geneeskunde wou studeer.

In die Verenigde Koninkryk word dit eufemisties “fair access” genoem: “The idea that a good university should make a conscious effort to recruit, fund, educate and graduate a substantial number of students from disadvantaged backgrounds” (2996). “‘Fair access’ … is the idea that prospective students should be judged not just in terms of the arithmetical fact of their school-leaving results, but in terms of the context within which those results were obtained. This is a line of thought I propounded myself when at Stellenbosch. The medical school provides a good case study. During my term of office, we crossed an important threshold when more than 50% of the intake for the medical degree came from previously disadvantaged groups – essentially black, ‘coloured’ and Indian students” (3261) – deur blatant-rassisties te diskrimineer teen blanke applikante wat hoër punte op skool behaal het.

As opperste liberalis borduur Brink entoesiasties voort op frases verwant aan “fair access.” “Fair share is about resources and resource allocation. It is founded on the belief that those who need more should get more. The intention is that those who are most disadvantaged should receive greater benefit, and more effort should go towards creating opportunities for them. Subscribing to this intention means accepting the principle that a fair distribution of resources may be an unequal one, because you would want proportionately more resources to flow to where the need is greater” (3289).

“Fair play is about process, and the notion of even-handedness, but it is really a sporting metaphor. It is about playing the game, and about a level playing field” (3289). As ‘n mens op ‘n ander manier as Brink daarna kyk, bv plaaslik uit die oogpunt van blankes, is daar in werklikheid nie “even-handedness” nie en word die speelveld nie gelyk nie maar juis doelbewus ongelyk gemaak, vandaar bv die uitsonderlike gevalle van blanke studente wat deesdae daarin slaag om toegang tot studie in die geneeskunde aan die US te verkry. Dít sal nie vir Brink hinder nie. Hy gaan in dieselfde trant voort om ook “fair go” en “fair say” op sy misleide manier te probeer regverdig (3297). Later kom hy by Nelson Mandela as student uit. Mandela erken self dat hy ‘n vrot student was: “My performance as a law student was dismal” (3345). Dit is dus absurd om bv ‘n universiteit na Mandela te vernoem. Maar Brink heg sy eiesoortige betekenis aan Mandela se loopbaan as student. “There can be little doubt about the intellectual ability of Nelson Mandela, and even less doubt about his merit” (3345).

In Suid-Afrika kom die ANC se transformasie en die Britte se “fair access” dus neer op rasgebaseerde bevoordeling van nie-blankes en die doelbewuste benadeling van blankes. Brink, daarenteen, beweer: “Widening participation did not come at a cost to the previously advantaged” (3281). “The Bill of Rights enshrined in the South African constitution allows the concept of fair discrimination” (3274). Die Militêre Akademie op Saldanha, wat by die US geaffilieer was en steeds is (ten spyte van die drastiese daling in akademiese gehalte sedert 1994) is deur die rasbehepte ANC-regering feitlik oornag getransformeer van ‘n blanke tot ‘n feitlik uitsluitlik swart onderneming. Brink loof hierdie Akademie as ‘n US “change agent” (3058).

Wat het sedert die jare negentig ná die afskaffing van etniese universiteite in Suid-Afrika gebeur? Die swartes het steeds bykans eksklusief hulle etniese universiteite, bv Fort Hare, Transkei, Limpopo, Venda en Zoeloeland. Daarteenoor is nie ‘n enkele eens blanke universiteit meer eksklusief blank nie en in alle gevalle reeds oorheersend swart, bv Johannesburg University, of op pad om oorheersend swart te word. Aan al die plaaslike universiteite het Engels die eksklusiewe of oorheersende onderrigtaal geword. Swart studente kan kies of hulle aan ‘n eens blanke of aan ‘n tradisioneel swart universiteit wil studeer. Realisties gesproke het blanke studente nie daardie keuse nie omdat die tradisioneel swart universiteite steeds ‘n sterk etniese stempel dra.

Aan die eens blanke universiteite is swartes, selfs waar hulle nog in die minderheid is, met behulp van die ANC-regering en blanke kruipsugtige meelopers besig om hulle ras, etnisiteit en kultuur aan hierdie inrigtings op te dring; selfs met geweld. Onrus gestook onder swart studente kan deesdae die akademiese bedrywighede aan enige plaaslike universiteit ontwrig omdat hulle verspreid oor al die universiteite aangetref word. Die tradisioneel blanke universiteite het voor 1994 in groot mate vry van onrus gefunksioneer.

Die tradisioneel swart universiteite is vry om hulle leergange na goedunke te afrikaniseer. Die Westerse oriëntasie van eens blanke universiteite word egter nie met rus gelaat nie. Druk word uitgeoefen dat hulle ook al hoe meer geafrikaniseer moet word.

Watter een is die beter opset? (1) Toe daar vir elkeen ‘n etniese universiteit was en ‘n keuse van Westerse of Afrika-oriëntasie bestaan het asook ‘n keuse van onderrigtaal (Afrikaans of Engels); of: (2) Universiteite wat almal in meerdere of mindere mate geafrikaniseer word en feitlik uitsluitlik Engels as onderrigtaal gebruik. Ek verkies eersgenoemde en Brink laasgenoemde opset. Onthou, universiteite is veronderstel om eerder leer- as agitasie- en anargiesentra te wees. Harmonie en rustigheid word deur monokulturaliteit bevorder en gevolglik ook die leer-ervaring. Brink, daarenteen, in sy Visie 2012 vir die US, “welcomes a diversity of people and ideas” (2968). Op die rasvlak het diversiteit skouspelagtige vordering gemaak weens die toestroming van swartes (ook uit die buiteland) na al die plaaslike universiteite. Van ‘n diversiteit van idees is daar op al die universiteitskampusse egter veel minder sprake as tydens apartheid. “Apartheid was social engineering on a grand scale, including prescriptions and proscriptions on higher education” (3221). Die ANC se transformasie, bv van universiteite, met as grondslag gedwonge rasse-integrasie asook swart bevoordeling en blanke benadeling, kwalifiseer sekerlik ook as “social engineering” maar die eenogige Brink versuim om sodanige negatiewe etiket daaraan te heg.

As dit hoe is, skryf Brink: “Few would deny that a good higher education sector needs a diversity of universities … a diversity of people … but more importantly a diversity of ideas and talents. I hold the view that diversity has an inherent educational value” (3375). “Diversity is not a sufficient condition for quality, but it is necessary, in the sense that without allowing diversity into our frame of reference we will not attain true quality” (3381). Brink gaan maak ‘n draai by die American Declaration of Independence se stelling “all men are created equal” (3404). Dit is in sekere opsigte die waarheid, bv dat alle lewende babas asemhaal, maar in ander opsigte is dit vals omdat ons weet dat party mense slim en ander dom gebore word en dit is juis intelligensie wat in die konteks van die universiteit van deurslaggewende belang is. As wiskundige erken Brink darem: “Like all axioms, the value of equality is a basic assumption rather than a self-evident truth … not all individuals have equal intellectual ability” maar dan volg hy dit op met “we are [all] equal as humans” (3410) – soos blyk uit die dwase stelsel van een mens, een stem?

In Desember 2002 was daar ‘n gebeurtenis waaraan Brink hom verkneukel as onomstootlike bewys dat die US nie meer ‘n Afrikaner- of blanke universiteit is nie. Die US “became the venue for the quadrennial conference of the African National Congress … Here was an event which could be seen as closing a circle of history … The conference was diversity made manifest” (2975). Vóór dit het Brink egter geskryf: “This week-long event is attended by thousands of delegates, with white faces the exception (2975), dus ‘n profetiese blik op hoe al die plaaslike universiteitskampusse eersdaags gaan lyk. Is dit “diversity made manifest” of eerder die teenoorgestelde? Kan Praag-lesers raai wie sommige van daardie hoogs uitsonderlike wit gesiggies by daardie ANC-byeenkoms was? Die Burger het die volgende oggend ‘n foto gepubliseer van kamerade Chris Brink en Jaap Durand op pad na die openingsbyeenkoms. Dit is die einste Durand wat ‘n entoesiatiese ondersteuner van die ANC se terrorisme was, insluitende terrorisme teen blankes. Dit het hom laat skryf: “Ongelukkig vir hulle [struggle-aktiviste] het die polisie en weermag die wit gebiede in groot mate teen grootskaalse ontwrigting beveilig.” Durand het dit “absoluut gek” gevind dat wit mans in die nag tydens die onrus vrywillig blanke woonbuurte gepatroleer het (Praag 14.01.2017).

Brink maak dit duidelik dat Afrikaans in die US-konteks nie belangrik in sy globalistiese benadering tot universiteite is nie: “Finally, although it does not fit the narrative of this book, for completeness I should mention the issue of Afrikaans at Stellenbosch” (3079). Ek haal volledig aan die bietjie wat Brink die moeite werd vind om in ‘n enkele paragraaf oor sy moedertaal te skryf: “While many ‘Coloured’ people still spoke Afrikaans, very few ‘African Black’ people did, and they found a campus with an Afrikaans identity unconducive to study and culturally unwelcoming – particularly when those most vociferous in fighting for Afrikaans were Afrikaners. It was difficult , therefore, to disentangle the ideal of promoting Afrikaans as a language from the trappings of racial identity. The difficulty was compounded by the fact that for many Afrikaner alumni Stellenbosch was not only their university but the centre of their universe. Many of them perceived transformation as nothing but an attack on Afrikaans, and spineless political subservience on the part of the university management. There was therefore a lot of resistance to change among the Convocation (the body representing alumni), starting with the implementation of the new taalbeleid (language policy) of 2002. That resistance rumbled on for another decade or so after I had left in 2007, until eventually Convocation battled Council in court, and lost” (3079). Onder blanke Afrikaanssprekendes kan ‘n mens jou kwalik ‘n meer deurtrapte vyand van Afrikaners en Afrikaans en volkome verloopte Afrikaner as Brink voorstel.

Samevattend: Vir die universiteit bepleit Brink betrokkenheid by die gemeenskap, dus “engagement with civil society as an academic core function. It is called a civic university” (5703). Die voorafgaande idees van Brink “brings us to a fundamental conclusion: for a good university, responding to the question of societal purpose should be just as important as responding to the question of academic excellence” (5738). “The quality question – is this a good university? – should be about both excellence and purpose” (5814). “Globally, universities form a landscape which transcends languages, cultures, religions and national boundaries” (5814). Daarna word ‘n universiteit soos die US van weleer nogeens vir veroordeling uitgesonder. Hy verwys onder meer na items wat ek weens beperkte ruimte en die ingewikkelde aard daarvan nie hierbo in besonderhede bespreek het nie. “The idea of a Volksuniversiteit as the manifestation of some kind of national or cultural identity runs contrary to the soul of the university as well as the historical record. It does not fit the original idea of the universitas magistrorum et scholarium; it does not fit the ‘republic of letters’ in the age of enlightenment; it does not fit the Humboldtian idea of Freiheit der Lehre und des Lernens; and it does not fit the Newmanesque Platonic idea of a university” (5814).

In die pas gepubliseerde boek van Hermann Giliomee, The rise and demise of the Afrikaners (Cape Town: Tafelberg, 2019, 360p, R350) staan: Tony “Leon even received a complaint from Dr Chris Brink, SU Vice-Chancellor, when he spoke up for the right of students to receive their tuition in Afrikaans at Stellenbosch. Brink accused Leon of meddling in the internal affairs of the university” (p 317). Ten spyte van al die argumente wat ek teen Brink se standpunt ingebring het, sal hy ten opsigte van die wese van die universiteit – verwys na die titel van sy boek – ‘n ongeredde siel bly.

Leon Lemmer: ‘Afskeid van ‘n volk: Op soek na ‘n toekoms’?

Philip Spies was adjunkdirekteur: toekomsnavorsing by die Buro vir Ekonomiese Ondersoek en direkteur van die Instituut vir Toekomsnavorsing aan die Universiteit Stellenbosch (US). Op LitNet het hy hom uitgespreek teen Russel Botman se Hoop-projek. Pieter Kapp vestig bv die aandag op “die opvallende afwesigheid in die Hoop-projek [van] kultuurgerigte projekte” en “die mees opvallende afwesigheid is dat die rol van Afrikaans as onderrigmedium doelbewus verkleineer word in die projek. Die beeld word steeds geskep van Afrikaans as ‘n struikelblok eerder as ‘n geleentheid” (Pieter Kapp, Maties en Afrikaans: ‘n Besondere verhouding, 1911-2011, Pretoria: Protea Boekhuis, 2013, p 217-218). Spies is ook gekant teen die taalbeleid wat die US-raad op 22 Junie 2016 aanvaar het. Hy is bv ‘n voorstander van moedertaalonderrig en ‘n derde Afrikaanse taalbeweging. Spies is die voorsitter van die loodskomitee van Gelyke Kanse, wat die US-taalbeleid in die hof gaan betwis. Aan sy pro-Afrikaansgesindheid hoef ‘n mens nie te twyfel nie.

My verbintenis met die Afrikanervolk is ononderhandelbaar. Daar kan geen sprake wees dat ek daarvan afskeid gaan neem nie. Spies is op twee maniere op soek na ‘n toekoms: deur die omstandighede in die land te verander én deur die Afrikaner te verander. – Leon Lemmer

Op LitNet blyk dit egter ook dat hy Jeremy Vearey (Praag 26.05.2018) se toespraak tydens die US-Konvokasie-byeenkoms in November 2018 geniet het, dat hy hom daarvan weerhou om Wim de Villiers se uitsprake oor Afrikaans te veroordeel en dat hy saamstem met die hibridiese oorsprong van Afrikaans. Sy ingesteldheid is om Afrikaans meer kreools voor te stel as wat dit is, inklusiwiteit vir Afrikaans te bepleit en niks teen Kaaps of sterk ten gunste van taalsuiwerheid te skryf nie. Hoewel alles nie wit of swart is nie, moet ‘n mens myns insiens liewer nie twee here probeer dien nie. As ‘n mens te hard probeer om gematig en ewewigtig te wees, word Afrikanerskap verdun en die beste belange van Afrikaans nie gedien nie. Wat egter duidelik is, is dat Spies ‘n meer behoudende en dus ‘n beter gesindheid as bv Anton van Niekerk teenoor Afrikaners en Afrikaans het. Dit is opvallend dat dosente soos Spies, wat met die ekonomiese werklikheid van die nuwe Suid-Afrika gekonfonteer word, ongeneë is om soos Van Niekerk met studeerkamer-gekraamde utopiese droombeelde van hierdie droewe land vorendag te kom. Spies skryf: “Die land is vinnig besig om agteruit te boer en … hierdie agteruitgang [het] reeds in die 1990’s begin” (boek genoem in die volgende paragraaf, p 184).

Die volgende boek van Spies is pas gepubliseer: Afskeid van ‘n volk: Op soek na ‘n toekoms (Tygervallei: Naledi, 2019, 239p, R240). ‘n Mens kan sinies oor toekomsnavorsing wees omdat die toekoms nog nie bestaan nie en dus nie geken kan word nie. Maar dit is moontlik om op grond van wat oor die hede en verlede bekend is, met toekomsprognoses eerder as -voorspellings vorendag te kom (p xi). “Toekomsvrae vereis ‘n prognose-benadering en nie ‘n voorspel-benadering nie” (11). Die strategie van die ANC word soos volg verwoord:

“Die homogenisering van Suid-Afrikaners is ‘n toekomsvisioen wat die skep van ‘n nuwe, brawe nasionale orde veronderstel: eers ‘n stelselmatige proses van kultuur- en taalsuiwering en dan die ontwerp en skep van een taal en een kultuur vir ‘n Suid-Afrikaanse nasie” (x).

Sedert 1994 homogeniseer die ANC “deur te fokus op magsentralisasie, een beskouing van sake, een party, een taal, een kultuur” (103). Die aktualiteit van die boek vir Afrikaners en Afrikaans behoort duidelik te wees. Die outeur is goed ingelig en wat hy te sê het, word duidelik oorgedra. Daar is egter ruimte vir verbetering in sy gebruik van voorsetsels. Verder word daar oor “diktatorskap” geskryf (85, 86, 94, 95) – eers op bladsy 238 word dit “diktatuur” – en van “fyke” (151, 152) pleks van “fuike”. Dit is eienaardig dat hierdie foute nie tydens die redigering reggemaak is nie.

Die eerste hoofstuk begin met ‘n reël uit C Louis Leipoldt se gedig “Vrede-aand”, wat oor die Anglo-Boere-oorlog handel: “Ons het ons nasie in die see gesink” (1). Wat in 1899 tot 1902 gebeur het, is in 1990 tot 1994 herhaal, met dié wesenlike verskil dat Afrikaners in eersgenoemde geval die oorlog verloor het terwyl in laasgenoemde geval ‘n klein groepie Afrikaanssprekende politici verraad ten koste van die Afrikanerdom, blanke bevolking en Westerse beskawing gepleeg het. “Wat voorheen ondenkbaar was, het daarmee die nuwe normaal geword: ‘n Swart regering het oorgeneem, met ‘n swart president … ‘n Afrikanerland het in 1994 binne die bestek van ‘n dag in ‘n Afrikaland verander” (5). Om van apartheid afskeid te neem, was volgens Spies ‘n goeie besluit (5). “Wie kon in die duister van 1984 dink dat [dit] sal gebeur wat in 1994 gebeur het?” (178). Hy verwys ook na die “uitnemende Grondwet” (99). “In Februarie 2018 [Cyril Ramaphosa se verkiesing tot president] het Suid-Afrika skielik in die rigting van nuwe moontlikhede in die politiek gekantel wat mense hoop gee” (179). Spies streef na ‘n “inklusiewe, volhoubare Nuwe Suid-Afrika” (6) en is klaarblyklik optimisties (“moenie ophou om te droom” nie – 180), wat seker goed is as afdoende redes daarvoor gevind kan word. Ydele hoop kan blyk “die brandstof vir optimisme” te wees (238). Dit lyk vir my asof Spies die moeras probeer dreineer terwyl hy “reeds tot by [sy] heupe tussen die krokodille staan” (204).

Dwarsdeur die boek is daar dinge waarmee ek graag saamstem, maar daar is ‘n neiging tot oorgematigheid of weifeling, wat veroorsaak dat wat hy bereik weens ambivalensie ongedaan gemaak word. Spies is ten gunste van “jukskeibrekende denke” (9) maar hy weerhou hom van radikaliteit. Hy wil die land hervorm en Afrikaners “omvorm” (9), maar sonder om te erken dat die land op ‘n fundamenteel dwase grondslag funksioneer en die ANC inherent boos is. In die Kaapse idioom skryf hy tereg, “Afrikaners het ‘onder hulle-se kooie ingeduik'” (7). Dus, sonder die broodnodige verset het Afrikaners grootliks uit die openbare oog verdwyn. Maar dan ook: “Min wil vandag ‘n Afrikaner genoem word” – hulle het liewer deel van “die nuwe ‘ons'” geword (7). Tog is daar steeds baie Afrikaners wat kompromisloos teen die huidige opset gekant is. Hy verwys na Nelson Mandela wat “verklaar het dat oorheersing van een groep oor ‘n ander ‘nooit weer sal gebeur nie'” (8). Sonder om te sê dat Mandela gelieg het, skryf Spies bloot dat rassediskriminasie steeds bestaan.

Hierbo word met “Afrikaners” (vanselfsprekend) blankes bedoel. Soos met Afrikaans wil Spies die begrip “Afrikaners” meer inklusief maak. Albei het glo ‘n “hibriede oorsprong” (16), pleks van die geringe graad van kreolisering en verbastering in gedagte te hou. Hy streef na ‘n “ras-ontkoppelde Afrikaner-identiteit” (27). “Swartes verwys graag na mede-swartes as hulle “broers en “susters”. Spies verwys na bruin Afrikaanstaliges as “neefs en niggies” (27; ook 230). In die konteks van Afrikanisering word Afrikaners ‘n eiesoortige “Afrikastam” genoem (16, 17), terwyl die Afrikanerdom veel meer as dit, naamlik ‘n Afrikanervolk of -nasie, was en behoort te wees. “‘n Nasie [is] ‘n identifiseerbare samelewing volgens kultuur, taal, waardes, gewoontes en etniese karakter” (82). Die “paradys geskep uit volkswil” wat in die vorige eeu plaaslik tot stand gekom het, was volgens Spies ‘n “skynparadys” omdat dit deur “insmelting en homogenisering” tot niet gegaan het (19).

Soms kom Spies op ‘n voortreflike manier met die waarheid vorendag. “Afrikaner-Ekonomiese Bemagtiging (AEB) was die voorloper van SEB (Swart Ekonomiese Bemagtiging). Die verskil is egter dat AEB binne twintig jaar vrugte afgewerp het omdat Afrikaner-selfhelp deel van AEB was, terwyl SEB sover hoofsaaklik die regerende elite wat naby die staatskas lewe, bevoordeel het” (23).

Hy rol hierdie pêrel uit: “Die Britte was absolute meesters in stylvolle neersien en subtiele neerhalendheid op alle mense” (39). Engelssprekende blankes is gewoonlik net Engels magtig. “Waarom sal [sulke] Engelssprekendes enige ander taal praat want die ‘minderes’ (dit wil sê almal wat anders is as hulle) moet hulle mos tegemoet kom?” (162). Ook die volgende waarheid: “Die apartheidsorde het ná 1948 die Afrikaners (en ook die meeste [blanke] Engelssprekendes) se geskiedkundige beskouings en praktyke afgerond en geïnstitusionaliseer tot hulle logiese konsekwensies” (42).

Afrikaans is op pad na ontheemding, “aangevuur vanuit eie geledere” (25). Oor die waarheid van hierdie uitspraak kan daar geen twyfel wees nie. Dit is ‘n groepie blanke Afrikaanssprekende politici wat gruwelik versuim het om die status van Afrikaans in die Grondwet te verskans. Dit is Willie Esterhuyse wat besware teen vyf Afrikaanse universiteite geopper het. Dit is Chris Brink en Wim de Villiers wat hulle vir ‘n Engelse eerder as ‘n Afrikaanse US beywer, ens. Diesulkes verkies die “reeds gevestigde ontsnappingsroete van Anglisasie” (21).

Tydens apartheid is uitsprake deur internasionale organisasies soos die Verenigde Nasies en Unesco gebruik om die opset in Suid-Afrika te kritiseer. Noudat die blankes/Afrikaners ‘n polities magtelose minderheid is, kan daardie uitsprake teen die huidige bewind gebruik word, maar dit word glad nie in afdoende mate ontgin nie. In 2002 het Unesco ‘n “Universal Declaration on Cultural Diversity” uitgereik waarin staan: “Kulturele diversiteit verbreed die strekwydte van keuses vir almal … om ‘n meer bevredigende intellektuele, emosionele, morele en spirituele bestaan te verseker” (157). Desnieteenstaande pleeg die ANC-regering ongebreidelde kulturele homogenisering, bv afrikanisering en verengelsing.

In 2007 was daar die volgende Unesco-uitspraak: “Om kultuur sentraal te plaas in ontwikkelingsbeleid is ‘n noodsaaklike belegging vir die toekoms … die uiteenlopendheid van ‘n samelewing [moet] in ag geneem … word” (27). Die ANC-regering is egter uitsluitlik op die bevordering van die belange van swartes ingestel. Kosmopolitisering en afrikanisering het geestelike en liggaamlike blanke (insluitende Afrikaner-) diaspora/verstrooides tot gevolg. “Binnelandse diskriminasie en groter buitelandse geleenthede [het] Afrikaans-wees gewoon te duur gemaak” (28); vandaar die grootskaalse emigrasie.

“Akademiese studies van kulturele verskille, soos volkekunde, het in onguns verval weens die rol daarvan in die apartheidsbestel – en dit ten spyte daarvan dat internasionale ontwikkelingsagentskappe, soos Unesco, kultuur as sleutel-instrument vir beplanning propageer” (173). Russel Botman was byna gek van verontwaardiging toe daar bewyse ontdek is dat die eertydse departement volkekunde aan die US instrumente gehad het wat akademies-wetenskaplik verskille by mense kon vasstel (Praag 29.04.2013). Sodanige kennis het nie gestrook met Botman se polities gebaseerde geloof in mense se gelykheid en eendersheid nie. In die wetenskap behoort daar egter ruimte te wees om sowel ooreenkomste as verskille by mense na te vors en die resultate vryelik bekend te maak.

Vir die blankes wat in Suid-Afrika aangebly het, het “die samelewing … ‘n bron, nie ‘n tuiste nie,” geword (29). ‘n “Nuwe soort Afrikaans-wees” ontstaan “waarin wit, bruin en swart Afrikaanssprekendes hande vat en saamspeel” (29). Spies argumenteer “dat kulturele ontwikkeling ‘n basis vir die ontwikkeling van ‘n nuwe, meer insluitende Suid-Afrikaanse gemeenskap kan word … Die betekenis en belang daarvan lê egter ver anderkant die idee van ‘n geslote wit Afrikanervolk” (30). Net soos die ou Suid-Afrika kwalik in die nuwe Suid-Afrika herkenbaar is, sal Spies se getransformeerde Afrikaner en inklusiewe Afrikaans myns insiens, indien nog enigsins ‘n herkenbare Afrikaner en Afrikaans, nie ‘n gesogte of aanvaarbare Afrikanerskap en Afrikaans wees nie. “Hoe pas jy aan sonder om in elk geval van die aanpassing te sterf?” (48).

Soos Willem (Wimpie) de Klerk (1928-2009), een van die oorverligte wysneuse wat nie meer die gevolge van sy gedrag hoef te trotseer nie, dit reeds in 1994 gestel het:

“Vroeër het ons die Afrikakultuur probeer verwesters. Ons uitgangspunt was Eurosentries. Nou is ons in die proses waar Afrosentrisme voorop gaan staan. My stelling is dus dat die skep van ‘n nuwe kultuur vir Suid-Afrika, Afrikanisering van ons kultuur beteken … Nou moet [Westerse kultuur] ‘n Afrikakultuur word met Westerse tradisies daarin saamgevoeg … ‘n Europees-getinte Afrosentriese kultuur” (aangehaal deur Attie van Niekerk, Anderkant die reënboog, Kaapstad: Tafelberg, 1996, p 4).

Westerse kultuur word dus niks meer nie as ‘n (oppervlakkige) pigmentasie/tint van die oorheersende afrikanisering. Willem de Klerk en sy broer, FW, het nog nooit verskoning gevra vir die klaarblyklik onherstelbare skade wat hulle Afrikaners en Afrikaans aangedoen het nie.

Die toegewings waarin die De Klerks en diesulkes gespesialiseer het, het “uiteindelik geen dividende opgelewer” nie (Spies 46). “Reeds in 1979 skryf Arnheim ‘n toekomsprognose hieroor: ‘Is Suid-Afrika dan uiteindelik verdoem tot rewolusie? Sekerlik as die huidige beleid van wit toegewings vir swartes voortgesit word, of verskerp word. Slegs twee alternatiewe bly oor: swart oorheersing of wit oorheersing” (46; vertaal uit MTW Arnheim, South Africa after Vorster, Cape Town: Howard Timmins, p 183 – Praag 17.02.2018). “Die belofte van ‘n beter lewe vir almal was ‘n hersenskim” (53). Wanneer die ANC van “almal” of “the people” praat, het hy in elk geval gewoonlik net swartes in gedagte. Suid-Afrika is ‘n skyndemokrasie waarin die ANC se eiebelang, veral dié van die topkaders, oorheersend is (88).

“Met transformasie in die Nuwe Suid-Afrika se groepdominerende politieke konteks word bedoel die Afrikanisering van alle aspekte van die sosiale orde in die land, die stelselmatige oordrag van alle bates wat nog onder ‘n wit minderheid funksioneer na die swart meerderheid, en die verengelsing van gemeenskapsinstellings. Soos apartheidsimplementering in die 1950’s word transformasie deurgevoer tot sy logiese konsekwensies, en dit is om die dominante politieke groep mateloos te bevoordeel” (84). Met ander woorde, dit is nag vir Afrikaners en Afrikaans. Myns insiens kan die prognose van ‘n toekomskundige nie werklik iets hieraan verander nie, want dit sou die verandering/transformasie van die wesenlike aard van swartwees noodsaak. In ‘n verswelgende meerderheid is die uitlewing van swartwees uiteraard meer skadelik vir blankes as wanneer swartes ‘n minderheid is. “Met ‘meerderheidsoppermagtigheid’ word bedoel dat die meerderheid so dominant is dat dit onafhanklik besluite deurvoer, afgesien van die standpunte, waardes en regte van minderhede” (88). In 2012 het Jacob Zuma dit soos volg in die parlement geformuleer:

“Ons het meer regte omdat ons die meerderheid is. Julle het minder regte omdat julle die minderheid is … dit is hoe ‘n demokrasie werk” (91).

Wat die nuwe Suid-Afrika nie is nie, blyk uit die volgende woorde van die Amerikaanse digter, Walt Whitman (1819-1892): “Die grootsheid en rykdom van ‘n land is gesetel daarin dat dit ‘n veilige tuiste en ‘n goeie lewe vir vrye, selfversorgde, vlytige burgers bied … ‘n land waarin vaardige mense ‘n gemeenskap bou” (107). Spies onderskryf “die reg om welvarend te word as vergoeding vir vlytigheid” (102). Die ANC-regering matig hom egter die reg aan om blankes se besittings sonder vergoeding te onteien; dus te steel. Ook: “Die regering tap die grootste deel van sy inkomste uit die bronne van minder as tien persent van die bevolking. Dié tiende het ekonomiese mag, maar weinig politieke mag” (103). Is dit (Afrika)geregtigheid? Die mense wat inkomstebelasting betaal, is minder as dié wat maatskaplike toelaes ontvang (96). “In die geval van Sassa se kindertoelae kan dit voordelig raak om meer kinders in die wêreld te bring” (126). Dit help die ANC om meer stemme van die kiesers te kry. Die politieke mag is gesetel in die gepeupel wat ‘n finansiële las vir die staat is en nie in diegene wat ‘n ekonomiese bate is nie.

Wat in Suid-Afrika “demokrasie” genoem word, is gebaseer op een mens, een stem van gelyke waarde. Dit is ‘n hoogs ongewenste regeringstelsel, maar dit is wat aan Suid-Afrika opgedring is en waarin glad te veel (nie-denkende) mense berus. Spies verwys na die afhanklikheidsindroom by die begunstigdes, die bakhandstaners, van staatstoelaes. “Hulle staan bakhand vir Sassa-uitbetalings, vir enige los werkies, vir verniet huise en vir verniet dienste. Deur hulle getalle-oorwig in die politiek stel hulle onvolhoubare politieke eise aan die fiskus,” die staatskas (188). “Bakhandmense se vermoë om te ontvang is veel groter as hulle vermoë om te produseer, want hulle leef in ‘n afhanklikheidskultuur. Vir die volhoubaarheid van ‘n samelewing se ontwikkeling moet daar ‘n wisselwerking [balans] wees tussen ontvang en gee … ontwikkeling is die produk van ontwikkelde mense wat die begeerte en vermoë tot selfverbetering en gemeenskapsverbetering het” (149).

“Hoe meer huise gebou word, hoe groter gaan die vraag na huise word en hoe groter die tekort aan huise. Hoe beter die voorsiening van opvoedkundige dienste, mediese dienste en gemeenskapsdienste in stedelike gebiede is, hoe groter gaan die behoefte [aan] en eise daarvoor word, omdat dit mense gaan naderlok totdat die stede dit nie meer kan hanteer nie. Waar die korttermyn-oplossing in beter dienslewering lê, lê die langtermyn-oplossing vir die behuisings- en diensteprobleme van Suid-Afrikaanse stede in die ontwikkeling van die platteland en by die ontwikkeling van ons buurlande” (220).

Maar die inkommers kom nie net uit die buurlande nie. Hulle kom in groot getalle uit bv Somalië in Noord-Afrika. Dit maak van Suid-Afrika se inkommerprobleem onder meer ‘n Afrika-ontwikkelingsprobleem. Inkommers kom egter ook uit Indië, Pakistan en Bangladesj, wat dit nie net ‘n Indiese subkontinent-ontwikkelingsprobleem maak nie, maar ook daardie lande se oorbevolkingsprobleem. Kortom, dit is nag solank Suid-Afrika met ‘n ondoeltreffende regering sit wat ondoeltreffende grensbeheer toepas en twyfelagtige (bv korrupte) immigrasiebeamptes en -amptenare het.

Desnieteenstaande bak Spies ydele mooi broodjies soos: “Die grootste uitdaging is om gemeenskapsontwikkeling aan die gang te kry – om beter gemeenskappe te bou, om aan die ongeveer ses-en-twintig miljoen armoediges in die land hoop te gee dat dit binne hulle bereik is, en veral binne hulle eie vermoë om self hulle algemene lewensomstandighede te verbeter. Dit is nodig dat daar ‘n gees van selfvertroue, optimisme, selftrots en selfsorg in al die land se gemeenskappe ontstaan. Hulle moet bevry word van hulle afhanklikheidsindroom en ‘n gevoel van minderwaardigheid wat negatiewe reaksies oproep” (105). Ek wil vir Spies dieselfde vraag vra as dié wat ‘n hengelaar gevra het toe hy ‘n meermin gevang het: Hoe?

Voor die “eerste demokratiese verkiesing” in 1994 het Nelson Mandela beweer die land se grootste bate is sy mense; klaarblyklik omdat hy wou hê die meeste kiesers moet vir die ANC stem. ‘n Beter formulering is: “Vaardige mense [is] ‘n land se grootste bate … Vaardige mense is ‘n bate vir ‘n samelewing en onvaardiges ‘n las” (108). “‘n Land se ontwikkeling en die volhoubaarheid van sy samelewing [hang] in ‘n groter mate van die vermoëns en karakter van sy mense af … as van die omvang van sy natuurbronne en die grootte van sy ekonomie” (107). “In die een-en-twintigste eeu word ‘n gemeenskap se vooruitgang nie meer deur die grootte van sy natuurbronne bepaal nie, maar deur die gehalte van sy mense en die goeie ordening van sy samelewing” (122). In albei gevalle skiet die nuwe Suid-Afrika ver tekort. “Die gehalte van mense – hulle opleiding, karakter, kultuur en toewyding – [gaan] ‘n land se toekoms … bepaal” (144). Dus, in die opsigte wat saakmaak, is mense nie gelyk en eenders nie. Nogeens: “Ons toekoms gaan gebou word op die gehalte van ons mense en samelewing” (146). “Suid-Afrika moet ‘n land word [dus, dit is nog nie so nie] waarin vaardige en toegewyde mense ‘n lewenskragtige samelewing kan bou” (147).

Oor “die instroming van arm Afrikane na Suid-Afrika” skryf Spies: “Die enigste [!] oplossing vir hierdie instromingsprobleem is ruimtelik-gebalanseerde ekonomiese ontwikkeling” (126). Totdat daar geen lewensruimte oor is vir diegene wat hier hoort nie? Dink aan die bestaande tekort aan grond vir behuising en landbou, asook watertekorte. Dalk is doeltreffende grensbeheer met Trump-mure en geëlektrifiseerde heinings wat gepatroleer word eerder nodig (Praag 29.12.2018). Die enigste muur waarna Spies verwys – behalwe heel teen die einde (218) – is:

“Die skrif is … aan die muur vir Afrikaans” (164).

Al het Nelson Mandela beweer dat hy teen sowel wit as swart oorheersing baklei het, het ons sedert 1994 in toenemende mate politieke swart oorheersing. “‘n Oorheerser-samelewing is een waarin of die politieke of die ekonomiese bestel dominant is in die reël van mense se lewens en strewes” (158). In so ‘n samelewing is daar ‘n lingua franca, dus ‘n transkulturele gebruikstaal (158). In Suid-Afrika het die ANC besluit dat Engels hierdie funksie moet vervul en hy kom daarmee weg sonder dat sterk teenstand gebied word. Nie-Engelssprekendes, bv Afrikaners, word daarmee “ondergeskiktes in die ‘huis’ van die gebruikstaal” (159). Volgens die Sapir-Whorf-hipotese is bv Engels as algemene gebruikstaal gevaarlik omdat “die struktuur van ‘n taal mense se denke en die kultuur wat die taal onderhou, beïnvloed” (159); “dat die struktuur van ‘n taal mense se denke en kenmerkende gedrag beïnvloed” (172). Byvoorbeeld, hanskakies soos Chris Brink en Wim de Villiers dink en handel nie soos Afrikaners nie. Afrikaners wat Engels goedskiks as gebruikstaal aanvaar, doen dit op die gevaar af dat hulle hanskakies word. Op die lange duur sal Engels dan dié kultuurtaal van Suid-Afrika word (160).

Spies skryf oor die Universiteit Stellenbosch: “Uiteindelik het die universiteit ook deel gevorm van die apartheidspolitiek van sy diensgemeenskap, waaroor hy vandag sy kop in skaamte laat sak” (160). Dit is hanskakies soos Chris Brink en Wim de Villiers wat hieroor skuldig voel en hiervoor verskoning vra. Waaroor hulle veel eerder skaam moet wees, is dat Jan Marais se stigtingsvoorwaarde, dat Afrikaans nie ‘n mindere plek as Engels aan die US mag beklee nie, skromelik geminag word. Spies beweer nie sonder oordrywing nie: Afrikaans was ‘n “afgeforseerde lingua franca van die wit Afrikanerstaat” (161). Waarom word dieselfde nooit van die ANC se beheptheid met Engels as eintlik die enigste amptelike Alfred Milner-afgeforseerde taal gesê nie? Spies erken: “Afrikaanse universiteite het reeds boedel oorgegee en is stelselmatig besig met [kulturele] seppuku terwyl hulle vir boetedoening besig is met kulturele sterilisasie en verengelsing” (229). Hierdie universiteite probeer hulle van hulle “volkskuld” suiwer (21). Seppuku is ‘n “Japanese kulturele selfmoord deur buikoopsnyding, ook bekend as hara-kiri” (21).

Afrikaans word geëtiketteer as ‘n “kreoolse boorlingspreektaal” (161). “Afrikaans was en is nie ‘n eksklusiewe wit-bestting nie. Dit is die pasgemaakte produk van ‘n kreolisering waardeur wit-, bruin-, Asiër- en swartmense se praat-met-mekaar deurlopend aangepas is sodat hulle mekaar se doen en late kon verstaan” (167). Naas Afrikaners praat mense van ander etnisiteite ook Afrikaans, maar dit impliseer nie dat die aard van Afrikaans dermate deur hulle beïnvloed is dat Afrikaans in wesenlike mate gekreoliseer is nie. Byvoorbeeld, Fanagalo is voorheen op ‘n uitgebreide skaal gepraat maar het weinig invloed op Afrikaans uitgeoefen.

“Afrikaans het as gevolg van mense se kulturele behoeftes gevorm en het deur politiek ‘n sekere status in Suid-Afrika gekry” (161). “Vandag is Afrikaans ‘n verleentheid vir voormalige Afrikaanse sake- en onderriginstellings wat daaruit gebaat het” (161). Koos Bekker se Naspers is die prominentste voorbeeld hiervan. Hy wou nie eens toelaat dat ‘n geskiedenis van Naspers se eerste eeu gepubliseer word nie. Die nuwe benaming, “Naspers”, was vir Bekker ook te naby aan die vorige benaming,”Nasionale Pers”.

“Engels staan … nou weer, soos voorheen, bo aan die maatskaplike hiërargie van Suid-Afrika” (162). “Sedert die 1800’s was die koloniale taal Engels bo aan hierdie hiërargie wat aan Engelssprekendes die selfvoldane status van afgerondheid en algehele meerderwaardigheid verleen het” (162-163).

“Ná 1948 het Afrikaans ‘n verhoogde status geniet vanweë die land se politiek, maar ná 1994 is dit van die politieke troon gestoot. Op die oomblik staan Afrikaans miskien nog tweede in die land se taalhiërargie, maar dit sal vir seker nie so bly nie. As inheemse taal gaan dit in die nabye toekoms in presies dieselfde posisie wees as al die ander inheemse tale van Suid-Afrika … volgens … die elite [het] slegs die koloniale taal Engels administratiewe, geregtelike en kommersiële waarde” (163). Afrikaans “staan in ‘n kruisvuur binne die persepsie-doodsakker van illegimiteit en oudedoosheid – soos gehoor kan word as sommige van die cool jongergeslag-Afrikaanssprekers ontsnap met terugsluk-Afrikaans en Engelse invoegings in gesprekke en voordragte … In die ervaring van hierdie skrywer is dit alreeds die geval by sommige van die jongergeslag-predikante van die NG Kerk wat graag vir effek heelwat Engels in hulle bediening gebruik [ook 232]. So ook by die cool kunste-gemeenskap” (164). Sommige van hierdie predikante het hulle opleiding aan die erg verengelste en kultuurmarxistiese US-fakulteit teologie ontvang. Sulke predikante sal nie weerstand bied teen die hereniging van die NG Kerk en die Verenigende Gereformeerde Kerk (VGK) nie. As dit gebeur, sal Afrikaans as kerktaal ernstig benadeel word.

Later skryf Spies:

“Taaldissipline is vandag vir vele sprekers nie meer (in die nuwe jargon gestel) ‘n issue [kwessie] nie. Veral die jonger geslag Afrikaanssprekendes in die kunste praat tweetalig, bokspringend soos losgelate kalwers, ‘n geradbraakte mengsel van Engels en Afrikaans. Afrikaanssprekendes se kommunikasie in die sosiale media is hoofsaaklik in Engels. Afrikaanse koerante is ook stelselmatig besig om taaldissipline heeltemal oorboord te gooi” (229). “Indien hierdie selfgeskepte proses van taalerosie voortduur, sal Afrikaans as hoëvlak-gebruikstaal binne twintig jaar verdwyn. Dit sal ten beste eindig waar dit aan die einde van die negentiende eeu begin het – ‘n kreoolse gebruikstaal wat deur minderwaardige sprekers gepraat word, en daarom nie good form is om dit in ‘goeie’ geselskap te gebruik nie” (164).

Dit is kenmerkend van die bruin elite dat wanneer hulle in die openbaar is of iets moet skryf, hulle Engels verkies. Hulle kom bv as Afrikaanssprekende eerstejaar-studente by die universiteit aan maar beskou hulleself spoedig as eintlik Engelssprekend. Die polities byderwetse gewoonte bestaan, ook by Spies, om vir onderrig in Afrikaans by die US ten bate van bruin studente te pleit. Dit het meer sin om eerder die behoefte aan onderrig in Afrikaans by Afrikanerstudente voorop te stel, omdat hulle in baie groter mate as bruines Afrikaanslojaal is.

Spies is bewus van die taalerosie-verskynsel, veral wat die toenemende gebruik van Engelse woorde in die Afrikaanse spreektaal betref. Van Afrikaners en bruin mense kan nie sonder meer beweer word, “ons praat dieselfde taal” (168), nie. Tog bepleit Spies ‘n inklusiewe Afrikaans, dus die insluiting van die brouseltaal Kaaps by Afrikaans, wat die dood in die pot vir ‘n egte, eerbare, waardige, ordentlike Afrikaans sal wees. So ‘n inklusiewe Afrikaans sal die gebrek aan selfrespek van Afrikaanssprekers bevestig, asook hulle minderwaardigheid in vergelyking met Engels. Engels is ‘n eiesoortige taal uit eie reg terwyl dit nie van geradbraakte Afrikaans gesê kan word nie. Gebrek aan respek vir jou moedertaal weerspieël ‘n gebrek aan selfrespek, bv as jy toelaat dat jy oordonder word met retoriese propaganda wat ongegronde skuldgevoelens by jou wek. “Die wit minderheid is vandag ‘n sagte teiken omdat hulle skuldig voel” (188). “Die waarde van ‘n land as tuiste vir mense word bepaal deur die respek van daardie land vir hulle taal en kultuur” (164). By die ANC-regering is daar bitter min tekens van respek vir Afrikaners en Afrikaans. Die huidige stand van sake is “dat Engels die verhewe taal is en ander tale net as spreektale aanvaarbaar is” (164).

Die voorkeur vir die koloniale taal (Engels) bo ‘n kultuur- en moedertaal (bv Afrikaans) by onderrig en opvoeding, word ‘n dwase benadering genoem (166).

“Een van die belangrikste redes waarom Benede-Sahara-Afrika vandag so sukkel om op dreef te kom, is omdat onderrig en opvoeding by hierdie volke hoofsaaklik deur middel van ‘n (koloniale) tweede taal geskied … Kennis-inheemding deur middel van moedertaalonderrig was saam met politieke bemagtiging die grondslag van die opkoms van ‘n nuwe geslag goed opgeleide wit Afrikaanssprekendes wat vanaf die 1950’s groot sukses behaal het in die sakewêreld en die professies. Toegewyde Afrikaanse onderwysers en lektore [dosente] het die stand en status van wit Afrikaanssprekendes gelykgestel met dié van hulle wit Engelssprekende landgenote” (167).

Sedert 1994 is Afrikaners polities ontmagtig en doen die ANC-regering alles in sy vermoë om met die hartlike samewerking van bv hanskakies, Afrikaans as onderrigmedium te onderdruk. Die oorlewingskanse van Afrikaans lyk gevolglik nie belowend nie.

FW de Klerk het polities aan swart mag oorgegee. Spies doen dieselfde met Afrikaans: “Afrikaans se toekomstige lewenskrag hang nou [sedert 1994] af van hoe dit aanvaar en ontwikkel gaan word deur bruin- en swartmense. Die rede hiervoor is demografie” (169). Dus, kwantiteit seëvier oor kwaliteit. Hy gaan verder: “‘n Mens moet begrip hê vir die dilemma wat veroorsaak het dat voormalige Afrikaanse universiteite almal nou na Engels-onderrig oorskakel … Afrikaans dra ‘n swaar politieke las as die administratiewe taal van apartheid [as ‘n mens ANC-propaganda sluk]. Akademiese verengelsing is dus (in al sy kilheid) goeie korporatiewe strategie” (169). Spies is heeltemal te tegemoedkomend jeens ‘n hanskakie soos Wim de Villiers.

Omdat hy die politieke propaganda wat teen Afrikaans versprei word, sluk, kom Spies tot dieselfde absurde gevolgtrekking as instansies soos die Afrikaanse Taalraad (ATR) en die Afrikaanse Taal- en Kultuurvereniging ATKV), wat veronderstel is om Afrikaans te bevorder maar dikwels eerder die teenoorgestelde doen: Pleks van Afrikaans as sodanig te bevorder, moet Afrikaans, volgens diesulkes, (slegs) saam met die plaaslike inheemse tale bevorder word. “Afrikaans kan net gesuiwer word van hierdie verlede as Afrikaanssprekendes dié wantroue kan aanspreek deur uit te reik na ander kulture in Suid-Afrika – onder meer deur te help om ander inheemse tale ook tot kennistale te ontwikkel. Die toekoms van Afrikaans-onderrig lê nie in grondwetlike regte nie, maar in Afrikaanssprekendes se agting vir ander en hulle diensbaarheid vir ander kulture” (171), selfs al is daar by swartes (amptelik/openlik) min tekens van agting vir hulle eie tale. Dus, net soos agter die beweerde behoeftes van bruin studente geskuil word wanneer voorbrand vir onderrig in Afrikaans gemaak word, moet Afrikaans in breër verband bevorder word deur terselfdertyd swart tale te bevorder. My standpunt is dat daar kompromisloos uit eie reg vir Afrikaner- en Afrikaansbelange geveg kan en moet word.

Sonder om op grond van ras te diskrimineer, het universiteite in die nuwe Suid-Afrika die reg om in Afrikaans te doseer. Daarmee word die hooggeprese diversiteit van sowel ras/etnisiteit as taal bevorder, as studente kan kies of hulle in Afrikaans of Engels wil studeer. Maar sodanige keuse word nie meer aan enige universiteit vreedsaam geduld nie. Die swartes eis ‘n enkele onderrigtaal, Engels, die koloniale taal. “Wat ons deur die taalstryd in Suid-Afrika ervaar, is ‘n neo-koloniale beweging” (170). Daarmee word taaldiversiteit omvergewerp en Afrikaanssprekendes benadeel. Brian O’Connell het as rektor van die University of the Western Cape die nuut verwerfde Engelse eentaligheid van die inrigting met ‘n drogredenasie probeer regverdig deur te beweer dat die swartes erkentlik en dankbaar is dat Afrikaanssprekende studente hulle hierdie opoffering van Engelseentaligheid laat welgeval. Hierdie beleid word “kultuursanitering” genoem, “bedoelende die byeenbring van verskillende rasse wat hulle kulturele bagasie by die huis moet los” (173). In die praktyk beteken dit egter dat dit die nie-swartes is wat hulle kultuur moet opoffer. Vandaar die gesanik oor bv die eurosentriese aard van leerplanne en die noodsaaklikheid van afrikanisering.

Die wiel het gedraai. “Weg van die apartheidsgeskiedenis wat vandag Afrikaans polities onaanvaarbaar gemaak het, lê ‘n toekoms waarin dit nie meer die taal van die onderdrukker gaan wees nie, maar die taal van die onderdrukte. Die meeste Afrikaanssprekendes lewe vandag van die maatskaplike en ekonomiese potskraapsels van die land” (174). “Toe deure is ‘n maklike uitweg om verskille te bestuur, want dit is dan nie nodig om jou moeg te maak met andersoortiges nie. ‘n Oop deur vereis verdraagsaamheid, begrip, empatie – en veral om te leer van ander se manier van dinge doen” (176-177). “By Suid-Afrikaners moet ‘n nuwe bewustheid ontstaan van mekaar se menswees – van mekaar se waardes, taal, kulturele praktyke en kulturele verskille” (177). Dit klink mooi, maar in die praktyk is dit net die blankes wat verskoning moet vra en aanpas en veral nooit moeg mag raak om goed te doen nie, al dien dit as aansporing om hulle verder te veroordeel. “‘n Suksesvolle, ontwikkelde Suid-Afrika sal altyd ‘n onverklaarbare, onvoorspelbare wonderwerk wees” (178). Die Suid-Afrika van weleer was ‘n wonderwerk en nie onverklaarbaar nie, want dit was te danke aan blanke kundigheid, harde werk, deursettingsvermoë, toewyding, ens. Ná verloop van ‘n kwarteeu is die nuwe Suid-Afrika volgens (feitlik) alle aanduidings gewoon nie ‘n wonderwerk nie, maar ‘n groter wordende ramp en tragedie.

In die voorlaaste hoofstuk skryf Spies: Die primêre hindernis is dat die land op die oomblik geen samelewing het nie” (186), om van ‘n nasie nie te praat nie.

“Miskien kan Suid-Afrika eendag, ver in die toekoms, ‘n nasie word, maar vir eers is dit onwaarskynlik … Suid-Afrika is nie ‘n nasie nie, maar sy mense kan wel ‘n span word” (201). “Suid-Afrikaners kan gewoon maar net nie met mekaar klaarkom nie” (186).

Dit is weens die groot etnies-kulturele verskille. Die oplossing is nie om daardie verskille te onderdruk, dus die samelewing te homogeniseer soos tans nie, maar juis om ruimte vir die uitlewing van iedere etniese groep se kultuur te skep. Op hierdie manier kan van die bevolking (‘n klomp mense) nie ‘n nasie nie maar wel ‘n funksionerende samelewing gemaak word (182). Maatskaplike patologie is prominent. “Maatskaplike patalogie is ‘n begrip wat verwys na toestande in die bevolking wat disorganisasie en verbrokkeling in gemeenskappe veroorsaak. Armoede, kriminaliteit en korrupsie is tipiese voorbeelde hiervan” (187). Die tragedie is dat dit hoofsaaklik voorkom by die ras-/etniese groepe wat tans polities in beheer van Suid-Afrika is. Terselfdertyd is “demografiese proporsionaliteit” egter tot die kern van die ANC se beleid verhef. Spies noem hierdie gehamer op demografie tereg “rassisties” (187).

Spies dink dat politici “op die kort termyn ingestel is. Politici is inderwaarheid die vyande van Suid-Afrika se toekoms” (189). In die politiek gaan dit “oor die behoud van die vermoë om finansieel voordelige politieke posisies te behou … Ingeoefende professionele politici sal altyd hulle eie belange voorop stel in al hulle optredes en besluite” (190). Ek is dit roerend met hom eens, maar wat hy nie verreken nie, is ‘n spesifieke kenmerk van die oorgrote meerderheid plaaslike politici en kiesers. As toekomskundige behoort dit hom te bekommer dat swartes in groter mate as blankes eerder op die hier en nou as die toekoms ingestel is.

Ek haal vervolgens aan uit Attie van Niekerk se boek, Anderkant die reënboog (Kaapstad: Tafelberg, 1996):

“Afrika se gerigtheid op die verlede, die afwesigheid van ‘n toekomsvisie en die gevolglike gebrekkige toekomsbeplanning, die houding dat tyd nie gemors kan word nie omdat tyd eintlik net bestaan as iets gebeur, is reeds dekades gelede … beskryf. Hierdie gerigtheid op die verlede [bv slawerny, kolonialisme, imperialisme, rassediskriminasie, apartheid] waarin Afrika vasgevang is, word dikwels as een van die redes genoem waarom ontwikkeling in Afrika nie slaag nie. Daarteenoor beroem die Weste hom op toekomsgerigtheid en beplanning” (p 42). “Dit is die gees van die moderne Weste. Begrip van die natuurlike orde moet lei tot beheer oor die natuur – ook beheer oor ons menslike natuur [bv voortplanting] – en dit moet vooruitgang meebring” (58). “Beheer en vooruitgang is nie die dryfvere van die Afrikabeskawing nie” (59). (Praag 8.04.2017).

Suid-Afrika “benodig transformerende leierskap” (Spies 191). Ek sou eerder sê “hertransformerende leierskap. “Die politiek van die land word gekenmerk deur selfdienstigheid en is ver verwyder van die kiesers” (197). “Politici verkies om eerder diens aan hulle party te lewer as aan die mense wat hulle moet dien … Sulke politici is die vyande van Suid-Afrika se toekoms, want hulle ondersteun die vervreemding van Suid-Afrikaners … Toekomsgerigte [her]transformerende leierskap is dringend nodig” (198). “Méér aandag moet [ge]gee [word] aan die belange van diegene wat gedurende ‘n vernuwingsproses kan verloor” (199). Sedert 1994 word daar egter eerder gepoog om te verseker dat veral die blankes al hoe meer verloor en die swartes al hoe buitensporiger baat.

Samevattend skryf Spies: “Suid-Afrika se toekoms word bedreig deur ongelykheid, armoede en ‘n gebrek aan samehorigheid” (209). “Suid-Afrikaners se vryheidstryd is vandag ‘n ontwikkelingstryd. Volhoubare ontwikkeling is net moontlik in Suid-Afrika deur die moeilike roete van samelewingsbou te volg. Dit vereis dat alle Suid-Afrikaners oor grense heen hande vat en daaraan deelneem – en dat die bouwerk met geduld, aanpasbaarheid, respek, nederigheid en baie hoop en moed aangepak moet word. Die beginsel is dat mense die begeerte moet hê om iets positiefs te doen, en ook geleenthede moet kry om dit te doen, sonder bevoordeling of beperkings” (210).

“Elke mens en elke vereniging, instelling en onderneming in Suid-Afrika kan ‘n bydrae maak om die land weg te stuur van die dreigende afgrond waarheen dit op pad is. Rasse-diskriminasie en demografiese proporsionaliteit behoort in hierdie benadering geen hindernis te wees nie” (211); bedoelende dat sulke verskynsel glad nie geduld moet word nie. Maar dan skryf Spies ook: “Omvattende deelname aan ‘n ontwikkelingspel kan uiteindelik dié suiwerste uitdrukking van demokrasie word” (209), terwyl ek dink dat die soort demokrasie wat ons tans het, heeltemal ongeskik vir ‘n land soos Suid-Afrika is. “Minderheidsgroepe [sal] altyd aan meerderheidsdominansie onderworpe wees” (235).

Die laaste hoofstuk het as opskrif: “Afrikanertoekoms in hierdie onsekere land.” “‘n Wit Afrikaner-identiteit [het] vir sommige mense erg onfatsoenlik geraak” (224). Dink aan ‘n geval soos Anton van Niekerk. Blanke Afrikaners “verwys na ‘n klein minderheidsgroep wat sy eie kultuur en taal afsonderlik wil handhaaf in ‘n Afrika-land … Dit [is] te danke aan wilskrag, selfrespek en deursettingsvermoë,” asook harde werk (225). Spies dink dat 1994 “die einde van ‘n toekomsdroom vir ‘n Afrikanervolk” was (226). “Die Afrikanervolkstaat met eie organisasies, simbole en kerk was van meet af teen heersende wêreldtendense en ander binnelandse politieke strominge opgestel. Veral ook nadat dit geformaliseer is in die beleid van apartheid/afsonderlike ontwikkeling wat dit ten doel had om die volkstaat teen ‘n getalle-oorwig te beskerm” (226-227).

“Kan die Afrikaner-identiteit in die toekoms oorleef op slegs eienskappe soos diensbaarheid, taal en kulturele bande, etos en beginsels? Op die oomblik is dit te betwyfel, want dit sal beteken dat wit Afrikaners na ‘n ander soort Afrikanerskap moet strewe” (227). “Met ‘etos’ word bedoel die fundamentele sentimente wat die waardes, oortuigings, gebruike en praktyke in die samelewing bepaal en rig” (97). Weens veranderde omstandighede sedert 1994 moet ons as Afrikaners verander en/of die opset aanpas waaronder ons sonder ons toedoen beland het. Spies plaas myns insiens te veel klem op Afrikaner-verandering, bv dat Afrikanerskap inklusief, dus nie eksklusief blank nie, moet wees en dat Afrikaans op ‘n soortgelyke manier inklusief moet wees. Daarmee kan Afrikanerskap en Afrikaans uitgehol word tot verskynsels wat skaars as die ware jakob herkenbaar sou wees en nie die moeite werd sou wees om na te streef en voor op te offer nie. Die alternatief is om die huidige omstandighede met bv die Afrikaner se historiese kragdadigheid te verander sodat die lewe soos vóór 1990 weer leefbaar word. Dit is die strategie waaraan ek voorkeur gee.

Volgens Spies “is die ou Afrikanerkultuur saam met die Afrikaner se wit-identiteit … aan die verkrummel” (228). ‘n Ewewigtige balans moet glo gevind word tussen “enersyds die liefde, uitlewing en beskerming van ‘n eie [uitgeholde/afgewaterde?] identiteit en andersyds waardering en respek vir die insluitende identiteit van Suid-Afrikanerskap” (227-228). “‘n Mens sien [egter] eerder ‘n splitsing in Afrikanergeledere tussen diegene wat weerstand bied om ‘n afsonderlike identiteit te behou [die ware Afrikaners] en diegene wat alles van hulle identiteit weggegooi het en aangename, inskiklike mense geword het” (228), soos die hanskakies, hensoppers en kruipsugtiges.

“Taal is ‘n integrale element van kultuur … As jy ‘n taal doodmaak, dan sterf die kultuur daarmee saam” (228). ‘n Mens sou dink dat Spies, na aanleiding van wat hy hier bo oor geradbraakte Afrikaans geskryf het, sterk ten gunste van suiwer(der) Afrikaans, dus Afrikaans ontdaan van onnodige Engelse woorde, na vore sou tree. Maar dit is nie die geval nie. Dit is Afrikaners as blankes wat glo Afrikaans as ‘n “wit-taal” beskou, wat veroordeel word, terwyl hulle heel moontlik slegs hulle afkeer van veral die brouseltaal Kaaps geopenbaar het. “Terwyl wit Afrikaners besig is om al hierdie dinge met Afrikaans te pleeg [!], lééf ander Afrikaanssprekendes die taal soos hulle dit reeds vir byna vier eeue gedoen het” (229). In hierdie eienaardige eierdans gee Spies skynbaar voorkeur aan die “Afrikaans” van nie-blankes bo dié van blankes. Kaaps word spesifiek genoem (229). “Afrikaans het nog nooit in hierdie gemeenskappe stilgestaan en wag vir uitsprake van taalkundiges nie. Dit [Afrikaans] is nie vir hulle in ‘n akademiese hok vasgekeer nie, net ‘n immerwordende praktiese taal soos dinge wat hulle ervaar uitdrukking kry in woorde” (229-230).

Spies vra tereg: “Kan daar sonder ‘n land, sonder geloof, sonder ‘n taal, sonder ‘n kultuur, sonder grond, en sonder ras-identiteit nog so iets soos ‘n Afrikaner wees? Sal dit dan nie net ontheemde, nihilistiese, wit lywe van voormalige Afrikaners wees wat soos zombies in Suid-Afrika voortbestaan nie?” (232-233). Om so ‘n situasie te vermy, is ‘n “herontdekking van die betekenis van Afrikaner-wees” nodig (233). “Dit is wesenlik nie-rassig” (233). Dít is die kern van Spies se verdunning van Afrikanerskap; eintlik die doodbloei daarvan: “‘n Nuwe Afrikanerskap en ‘n Nuwe Afrikaanse identiteit … wat ras-ontkoppel is” (234). Sy ideaal is ‘n “ontwikkelende Suid-Afrikaanse samelewing waarin elke kultuur en taal nie onder die dominansie van ‘n ander kultuur en taal staan nie, omdat daar onderlinge respek, erkenning en begrip vir mekaar is” (234). Maar in die geval van Afrikanerkultuur en Afrikaans sal daardie saligheid klaarblyklik eers betree kan word nadat Afrikanerkultuur uitgehol en Afrikaans bv tot ‘n brouseltaal soos Kaaps getransformeer is. “Passiewe onderdaanskap en die afbreking van jou taal en kultuur is nie ‘n keuse vir eerbare mense met selfrespek nie” (238). Juistement. Spies moet blanke Afrikaners dus nie voor so ‘n skynkeuse probeer stel nie.

“Afrikanerskap kan net gehandhaaf word en gedy indien dit werklik betekenis vir almal in die land inhou, dit wil sê, ‘n bate is vir die Suid-Afrikaanse samelewing in sy geheel” (235). Maar dit is reeds sedert 1652 die geval, al word dit om politikeke redes nie deur die nie-blankes en hulle blanke meelopers erken nie. Die titel van Spies se boek is: Afskeid van ‘n volk: Op soek na ‘n toekoms. My verbintenis met die Afrikanervolk is ononderhandelbaar. Daar kan geen sprake wees dat ek daarvan afskeid gaan neem nie. Spies is op twee maniere op soek na ‘n toekoms: deur die omstandighede in die land te verander én deur die Afrikaner te verander. In hierdie proses wil hy die Afrikaner in so ‘n mate transformeer dat hy in ‘n te groot mate ont-Afrikaner word. Die prys vir (onbevredigende) oorlewing is te hoog.

Vir my is daar drie oorlewingsmoontlikhede. Die eerste is om te emigreer; om Afrika agter te laat. As ek alleen gaan, sal ek my Afrikanerskap en Afrikaanswees onverminderd behou. As my bestaande nageslag my vergesel, sal hulle ook hulle Afrikanerskap en Afrikaanswees behou, maar die middeljariges in groter mate as die jongeres. By my toekomstige geslagte sal hulle Afrikanerskap en Afrikaanswees egter toenemend uitgedoof wees.

Die tweede moontlikheid is om my vir ‘n Afrikanertuisland in Suid-Afrika of elders te beywer. Dit moet groter as ‘n posseël wees en ook aan baie ander vereistes voldoen, soos die Suid-Afrika van weleer aan daardie vereiste voldoen het. Hierdie problematiese onderwerp het ek reeds dikwels aangeroer (bv Praag 24.09.2016). ‘n Afrikanertuisland is ‘n moontlikheid wat Spies glad nie ernstig oorweeg nie.

Die derde moontlikheid is om, anders as Spies, eerder die land reg te trek as om die wese van Afrikanerskap en Afrikaanswees deur kastrasie te skend. Byvoorbeeld, as die eienaars hulle sake-onderneming verkwansel deur aandele daarin te verkoop, sorg hulle dikwels dat hulle beheer oor minstens 51% daarvan behou. Dit is die minimum resultaat wat die 1990/94-onderhandelinge vir die blankes moes opgelewer het. Die meerderheid blanke kiesers was bereid om die politieke mag te deel maar het vanselfsprekend begeer om in beheer te bly. Die onderhandelinge is uitermate verbrou. Die minimum waarop nou aangedring moet word, is dat die blankes (desnoods saam met die bruin mense en Asiërs) 50% van die politieke mag moet hê. Dit sal ‘n meer ewewigtige situasie skep, wat ‘n voorspoediger land tot gevolg kan hê. Nêrens verdoem Spies demokrasie in die vorm wat dit plaaslik aangeneem het nie. Een mens, een stem van gelyke waarde het chaotiese gevolge vir Suid-Afrika en gaan die voortgesette agteruitgang van die land verseker. Rassediskriminasie, gedwonge integrasie en tweedeklas-burgerskap in hulle huidige aggressiewe vorme moet verbode wees.

Van die kernveranderings wat aangebring moet word, is dat iedere etniese groep toegelaat én aangemoedig moet word om sy kultuur uit te lewe. Dit sal bv eie woongebiede en eie skole en universiteite tot gevolg hê, wat in 1992 plegtig deur FW de Klerk belowe is, maar waarvan niks tereg gekom het nie. Van owerheidsweë behoort ook alles moontlik gedoen te word om die voortbestaan van Afrikaans te bevorder. Sulke veranderings sal die nuwe Suid-Afrika meer leefbaar vir Afrikaners maak. Spies en andere kan nou aan my dieselfde vraag vra as wat ek aan hom gestel het: Hoe? Wat kan Afrikaners doen om Suid-Afrika reg te trek? Dit is natuurlik iets wat in 1990/94 gedoen moes gewees het. Dit is nou oneindig moeiliker om die situasie te verbeter omdat elemente wat geensins daarop geregtig was nie ‘n kwarteeu lank baie meer ontvang het as wat hulle verdien.

My kort antwoord is dat nagegaan moet word wat groepe wat veranderings in ‘n land begeer het, voorheen alles gedoen het om suksesvol te wees. In hierdie verband moet die geskiedenis van bv die ANC en ander kommunistiese groepe ook nagegaan word en noukeurig gelet word op wat hulle gedoen het om sukses te behaal. Wat die ANC homself tydens sy “bevrydingstryd” veroorloof het, kan Afrikaners hulle ook veroorloof, hoewel Afrikaners hulle in sommige opsigte daarvan sal weerhou om moreel so laag soos die ANC te daal. Uit daardie suksesvolle metodes en strategieë sal Afrikaners dus ‘n keuse moet maak en hulle waar nodig moet aanpas en met eie metodes en strategieë aanvul. Maar sodanige kennis sal niks oplewer sonder bekwame leierskap en sterk gemotiveerde volgelinge nie. Die huidige apatie sal plek moet maak vir die kragdadigheid wat so kenmerkend van Afrikaners was. Dít is die soort oudedoosheid wat moet herlewe. Dan sal die Afrikanerdom en Afrikaans ook kragtig en pragtig herlewe.

Leon Lemmer: ‘n Lofrede vir Nelson Mandela uit Stellenbosch

“Die veroordeling van Afrikaans as ‘n struikelblok vir die US [Universiteit Stellenbosch] het teen 1995 uit Afrikaanse geledere op Stellenbosch momentum gekry. Willie Esterhuyse het in ‘n artikel getiteld ‘Can South Africa afford five Afrikaans universities’ [The Times Higher Education Supplement, 24.02.1995] Afrikaanse onderrig aan Stellenbosch bestempel as ‘n struikelblok om swart studente te trek” (Pieter Kapp, Maties en Afrikaans: ‘n Besondere verhouding, 1911-2011, Pretoria: Protea Boekhuis, 2013, p 63). Dus, toe die nuwe Suid-Afrika nog nie ‘n jaar oud was nie, het Esterhuyse op eie inisiatief in ‘n buitelandse tydskrif die verengelsing van die Afrikaanse universiteite (Oranje-Vrystaat, Potchefstroom, Pretoria, Randse Afrikaanse Universiteit en Stellenbosch) bepleit. Sedertdien het drie van hierdie universiteite, asook die Universiteit van Suid-Afrika (Unisa), verengels terwyl Afrikaans as onderrigmedium op Potchefstroom en veral Stellenbosch sterk afgeskaal is. Elke keer as een van hierdie universiteite verder verengels het, het ek my afgevra hoe Esterhuyse dit met sy gewete (veronderstellend dat hy een het) kan versoen. In sy jongste boek verskaf hy indirek ‘n antwoord: Soos die Nasionale Party (NP) se hoofargitekte van die nuwe Suid-Afrika (FW de Klerk, Roelf Meyer, Leon Wessels en Dawie de Villiers) het Esterhuyse besluit om pleks van hom te verootmoedig en as selfgeprese voorbereider van die 1990/94-ramp verskoning te vra, eerder sy oë vir die tragiese werklikheid van die nuwe Suid-Afrika te sluit en dinge hoogs eensydig “reg” te probeer skryf.

Esterhuyse was as US-dosent nie die enigste Afrikaanssprekende op Stellenbosch wat die afskaling van Afrikaans bepleit het nie. Gerhard van Niekerk was jare lank ‘n US-raadslid en het hom in woord en daad vir die verengelsing en verswarting van die US beywer, soos duidelik uit Kapp se genoemde boek blyk. Die US was eens “‘n bastion van Afrikaners se taalnasionalistiese maneuvers” (p 255), maar hierdie twee linksgesindes, wat albei op Stellenbosch woon, het gehelp om hieraan ‘n einde te maak. As geesgenote het hulle byeengekom en die volgende boek geskryf: Die tronkgesprekke: Nelson Mandela en Kobie Coetsee se voorpuntdiplomasie (Kaapstad: Tafelberg, 2018, 264p, R280; Amazon Kindle $23). “Die dokumentasie waarop hierdie publikasie steun, kom uit die omvangryke Kobie Coetsee-versameling wat by die Universiteit van die Vrystaat se argief gehuisves word. Die dokumente is sonder enige voorskrif of bepaling oor die gebruik daarvan aan die argief oorhandig” (p v). Die outeurs is albei Afrikaanssprekende blankes wat eerder nuwe Suid-Afrikaners as Afrikaners wil wees. In hierdie boek is daar dieselfde neiging tot oordrywing en venyn as in een van Esterhuyse se ander boeke: Eindstryd: Geheime gesprekke en die einde van apartheid (2012). Baie van die wanklanke in hierdie boek klink ook in Esterhuyse se jongste boek op.

Enersyds poog die outeurs om Nelson Mandela se gewaande ikoniese status in groter mate te verheilig. Ikoon: “iemand/iets wat merkwaardig/besonders/navolgingswaardig is; beroemde persoon wat deur baie mense bewonder word” (HAT). Sulke ongekwalifiseerde, buitensporige bewondering sal die outeurs sekerlik nie vir enige blanke opdiep nie. Andersyds word probeer om nuwe “bevrydingshelde” te skep. Vir die outeurs maak die moeilikheidsgraad van hierdie projek nie saak nie; solank hulle eie onmeetlike verligtheid bly skitter. Kortom: Vir Afrikaners behoort dit ‘n onsmaaklike boek te wees om te lees. Ek skryf aanvanklik oor algemene aspekte, insluitende die loftuitinge vir Mandela, en daarna oor die nuwe “bevrydingshelde” wat die outeurs probeer skep, hoewel hulle reeds in embriovorm in Eindstryd voorkom.

Ek het bly wonder of die outeurs dan nie raaksien wat sedert 1994 in Suid-Afrika gebeur nie. Verbly die outeurs hulle oor die waarheid? Sien hulle werklik ‘n suksesvolle, vooruitstrewende staat? Maak die verval van ons stede en eens pragtige dorpe glad nie saak nie? Is die nalatenskap van die ANC se terreur vir hulle mooi? Is finansieel-ekonomiese rommelstatus ‘n trotse prestasie of ‘n verdoemende wanprestasie? Vind Esterhuyse se geneul oor die “sistemiese” gebreke van die ou Suid-Afrika geen weerklank in die nuwe Suid-Afrika nie? Is wat met Afrikaners en Afrikaans gebeur, weens die verraad van FW de Klerk en sy groepie medepligtiges, werklik so onbelangrik dat dit ignoreerbaar is? Weens ANC-gedienstigheid het die outeurs hulle hart verhard. Wanneer die oorgangsgeskiedenis van Suid-Afrika – van ‘n beskaafde, Europese land tot net nog ‘n agterlike Afrika-land – vorentoe herskryf word, gaan Esterhuyse en Van Niekerk se insig en bydraes heel waarskynlik deur minstens sommige historici verdoem word. Nêrens gee die outeurs blyke dat die sogenaamde wêreldmening verkeerd kan wees of dat hulle die huidige plaaslike modepolitiek krities benader nie. Dit is myns insiens beter om jou siel, soos Faust, aan die duiwel te verkoop as om, soos die twee outeurs, jou siel aan die ANC te verkwansel. Die ANC is immers ‘n hedendaagse, plaaslike, destruktiewe, immorele mag.

In 1964 is Mandela weens hoogverraad tot lewenslange tronkstraf gevonnis. Hy het tereg die doodstraf verwag. Die outeurs se kommentaar op die vonnis is: Dit “laat ‘n wrang smaak in die mond vanuit die perspektief van vandag” (8). Hulle vertolking is dat Mandela “in die tronk was vanweë ‘n geregverdigde vryheidstryd” (183). Moes eerder toegelaat gewees het dat Mandela sy bomplant- en terreurveldtog ongesteurd voortsit? Soos die outeurs bewonderend aantoon, was daar geen moontlikheid dat Mandela geweld sou afsweer alvorens swartes die politieke mag oorneem nie. Die outeurs verwys na “die berugte Hoogverraadverhoor”, “die gehate Bantoe-onderwyswet” en “die berugte wette oor die afkondiging van ‘n noodtoestand” (20). John Vorster “was die vader van drakoniese maatreëls soos aanhouding-sonder-verhoor” (22). Vorster en PW Botha [“deurdrenk met ‘n veiligheidskultuur” – 25] was glo “fanaties veiligheidsbewus” (24). Dit is gegrond op hulle “konstruk-van-die-vyand” (24), asof terrorisme en kommunisme geblyk het nie werklik vernietigende magte te wees nie. Vorster en Botha het glo “alle [!] geloofwaardigheid” verloor (35). Die rassediskriminasie in bv regstellende aksie en swart ekonomiese bemagtiging ontlok geen beswaar by die outeurs nie. Mandela is glo “by uitstek die wêreldsimbool van vryheid, geregtigheid en martelaarskap” (8). Vryheid vir wie? Sekerlik nie vir die blankes nie. Suiwer rassisties word daar deesdae soveel moontlik teen blankes gediskrimineer. Is enigeen dag en nag vry om op enige plek veilig in die nuwe Suid-Afrika te wees?

Mandela word naas “Madiba” (11) dikwels “Prisonier 913” genoem; dalk om ‘n nuwe handelsmerk te help vestig. Hy bestuur glo “sy eie vrylatingsproses informeel en later selfs formeel” (8). “Hy bestuur sy eie vrylating op ‘n berekende en takties-strategiese wyse en nie Botha of De Klerk nie” (63). Herhaaldelik word die begrip “voorpuntdiplomasie” verduidelik asof dit moeilik is om gesprekke agter die skerms (1), oftewel agteraf gekonkel, te verstaan. “Prisonier 913 was hierin ‘n meester” (8). Mandela het vóór die ANC en die Suid-Afrikaanse Kommunistiese Party doelbewus geweld as dié middel tot politieke mag gekies en hom ongetwyfeld aan terreurdade en hoogverraad skuldig gemaak, maar die skuld hiervoor word op apartheid en die NP afgeskuif. Die outeurs etiketteer Mandela nooit as ‘n terroris nie. “Hy was, as vryheidsvegter en versetsleier, in ‘n sin die ‘produk’ van die NP, wat uiteindelik die NP ‘oorneem’ en na sy graf stuur” (9). Mandela en die ANC se “sleuteldoelwit” was “bevryding” (eintlik swart oorheersing) en daarvoor is hulle geïnspireer deur mooi klinkende “sleutelwaardes” soos “nie-rassigheid, gelykheid, geregtigheid” (9). Daarteenoor is daar die blankes/Afrikaners: ‘n Skynheilige, magsugtige en moreel onaanvaarbare minderheidselite” (144). Het ons nie-rassigheid beërwe of word daar deesdae ten gunste van swarte en ten koste van bruines, Asiate en veral blankes suiwer op grond van ras gediskrimineer? Hierdie opset druis vanselfsprekend in teen gelykheid en geregtigheid, maar die outeurs swyg hieroor.

“Pogings om dié rasse-ideologie [segregasie] aanvaarbaar te maak met argumente oor etnisiteit (volk) en vorme van selfbeskikking, kon nooit die kernbeginsel van sy ideologie verdoesel nie: rassesegregasie, soos dit voorgeskryf en deurgevoer is deur die NP-regering. Vir die teenstanders van apartheid, soos die ANC en Mandela, was dié stelsel ‘n vorm van praktiese en strukturele gewelddadige rassisme” (15). Op grond van hierdie redenasie word gewelddadigheid dwarsdeur hierdie boek eerder aan apartheid/die NP/blankes as aan die swartes/ANC/UDF en ander terreurgroepe toegedig. Byvoorbeeld: “Op 21 Maart 1960 word dit met koeëls, bloed en lyke geïllustreer by Sharpeville” (21). Die outeurs opper beswaar teen die gebruik van sambokke deur die polisie (38) maar nie teen AK47-gewere en landmyne deur die ANC nie. Die weermag en veiligheidspolisie reik glo “bombastiese verklarings” uit en daar is “militêr geïnisieerde moordbendes,” want dit gaan om “wit-beheer-tot-elke prys” (45). “Die Botha-regering se valke [het] net één oplossing gehad …: Koeëls en kruit om te bewys wie is militêr die meerdere” (138). Sulke uitsprake word nie gebalanseer met die ANC se uitgesproke onderneming [“staatsug” genoem – 90] om die land gewelddadig tot in die grond af te breek ten einde die politieke mag te bekom nie. Waarom nie? Omdat die outeurs hulle ongekwalifiseerd aan die kant van die ANC en teen die blanke bewind skaar. Vir hulle maak dit skynbaar nie saak hoeveel Suid-Afrika aan (Europese) beskawing inboet nie.

Die NP-ondersteuners word as onnosel uitgebeeld: Toe Pik Botha in 1986 die moontlikheid van ‘n swart president noem, het “pandemonium” uitgebars. “Niemand [!] in NP-kringe het nog ooit [!] so ver gedink nie” (46).Vir die vergoeiliking van Mandela se terrorisme pas die outeurs hulle dubbele standaarde toe: By “georganiseerde verset” is Mandela “die leidende lig [!] en uiteindelik ook die internasionaal mobiliserende simbool” (21). Aanvanklik slaag Mandela daarin om “uit die kloue [!] van die veiligheidspolisie” te bly (21). Die outeurs kom darem met ‘n toegewing: rasse-segregasie/apartheid “was nie eens ‘n outentieke Afrikaner-affêre [! – let op die woordkeuse] nie … nie die produk van Verwoerd se rassistiese politieke drogbeelde [!] nie” (15). In ‘n ander konteks word daar later van “‘n manne-affêre” geskryf (62). As verligtes is hierdie twee outeurs dus ook ondersteuners van die feminisme.

Dit was die Britte wat met rasse-segregasie in Suidelike Afrika begin het. Toe “oud-dominee Malan” (16) en die NP in 1948 hulle apartheidsbeleid ingestel het, is “beoog die handhawing en beskerming van die blanke bevolking as ‘n suiwer blanke ras” (17). Dít word sonder meer “blatante rassisme” genoem (17), terwyl blankes myns insiens die onvervreembare reg op selfbehoud het en blankes ook self mag bepaal wat hulle is of wil wees. Die ANC, daarenteen, bepleit rasvermenging. By “Malan en sy NP” was daar glo bloot “die skyn van rassetoleransie” (17). “Malan, wat soos ‘n tipiese oudmodiese en konserwatiewe predikant gedink het dat volkereverskille ‘n goddelike verordening is en dat Afrikaners ‘n spesiale roeping het, reken selfs [!] dat die regering se beleid een van ‘goodwill to the Bantu (swart mense)’ is” (19).

Een van die valse argumente wat volgens die outeurs al “holrug gery” is, is: “Onderhandelinge word deur elemente in die ANC as ‘n taktiek beskou om álle mag deur middel van geweld oor te neem” (28). Daar behoort myns insiens geen twyfel te wees nie dat die ANC, ten spyte van herhaaldelike valse beloftes deur bv Mandela, onderhandelinge en onverminderde gewapende stryd gelyktydig bedryf het. Eintlik erken die outeurs dit by implikasie: “Die verbode ANC doen in die middel 1980’s iets wat strategies slim was: Hulle begin om oor onderhandeling as nóg ‘n pilaar van die vryheidstryd te praat” (35). Die ANC se gesplete tong blyk ook baie duidelik uit die myns insiens gesaghebbendste boek oor Suid-Afrika se oorgangsgeskiedenis (dalk eerder ondergangsgeskiedenis), Anthea Jeffery se A People’s War: New light on the struggle for South Africa (2009). Maar dit is juis hierdie boek wat (doelbewus) nie deur Esterhuyse en Van Niekerk in hulle bronnelys (256-157) vermeld word nie; ook nie in Esterhuyse se genoemde vorige boek nie.

Die karakterisering van die ANC as ‘n “terroriste-organisasie onder beheer van kommuniste” word in dieselfde asem verwerp; ook dat die ANC se strategie ‘n “twee-fase-revolusie” is (28); dus, waarop ook al tydens die onderhandelinge ooreengekom is, onderhewig aan hersiening is, bv die eiendomsreg van blankes. John Kane-Berman het baie duidelik aangetoon wat die ANC met hierdie Nasionale Demokratiese Revolusie beoog, naamlik uiteindelik ‘n kommunistiese staat (Praag 23.06.2017). Esterhuyse en Van Niekerk, daarenteen, doen moeite om Mandela as ‘n nie-kommunis en kommunisme as glad nie gevaarlik nie voor te stel. Die kommuniste sou glo “nooit … daarin slaag om die ANC te domineer nie” (147). Dat die ANC hom nie gebonde voel aan wat in 1990/94 ooreengekom is nie, blyk reeds uit die verskil tussen die 1993-oorgangsgrondwet en die 1996-grondwet. Die 1993-bepaling dat die status van Afrikaans nie ingekort sou word nie, is goedsmoeds uit die 1996-grondwet gelaat (JC Steyn, Ons gaan ‘n taal maak, Centurion: Kraal Uitgewers, 2014, p 525, 527). Die outeurs sal hulle allermins hieroor verknies. Hulle het immers hulle dislojaliteit teenoor Afrikaans in die US-konteks bewys.

Oor PW Botha se Rubicon-toespraak in 1985 skryf die outeurs hoogs oordrewe: “Die Durban-toespraak was ‘n erge katastrofe, waarskynlik een van die ergste wat die land nog ooit getref het” (40). Hoekom? “Die skare [het] Botha entoesiasties toegejuig … vir sy versekering dat hy nie bereid was om wit Suid-Afrikaners en ander minderheidsgroepe op ‘n pad van selfmoord en abdikasie te lei nie” (40). Botha se gesonde standpunt was: “‘n Een-mens-een-stem politieke bedeling vir Suid-Afrika is ‘n resep vir rampspoed. Afrikaners en bruin mense … ‘sal ondergaan as die ANC en die swart meerderheid oorneem'” (36). Maar dit is presies wat die outeurs verlang; dat na Mandela en die ANC se pype gedans moet word.

Een van Esterhuyse se helde was die naïewe Jan Steyn (1928-2013) van Stedelike Stigting-faam, waarvan Esterhuyse deel was. Steyn se insig was: “Mandela is die Afrikaners se enigste [!] redding. Hoe gouer hy vrygelaat word, hoe beter sal dit met Afrikaners se toekoms gaan” (49). Gaan dit sedert 1994 beter met die Afrikaners of word hulle lewens en eiendom deurlopend bedreig? Die outeurs se bewondering vir Mandela is grenseloos: “Sy legitimiteit, oftewel aanneemlikheid as binnelandse nasionale transformasieleier, het mettertyd ook binne die totale Suid-Afrikaanse samelewing die openbare aanneemlikheid of legitimiteit van alle Afrikanerleiers oorskry, of dié leiers nou polities, kerklik, kultureel, akademies, media-gerig of sakelui was” (57). Mandela was “die persoon oor wie die hele [!] wêreld gepraat het” (64). Hy was “‘n soort swart Moses wat van die berg afkom om sy volk te verenig en wonderbaarlik te verlos van hul ‘onderdrukkers'” (68). En die Afrikanervolk? Die outeurs gee geen blyke dat hulle oor die huidige onderdrukking van Afrikaners of ander blankes begaan is nie. PW Botha het tereg gevra: “Hoe kan Afrikaners mag met die swart meerderheid deel sonder om ingesluk te word” (76). Deesdae is daar geen effektiewe magsdeling nie. Daar is verswelgende swart oorheersing. Maar dit is wat hierdie twee outeurs harteloos goedpraat.

As iemand dit waag om Mandela se vrylating teen te staan, soos JF Otto van die gevangeniswese, omdat Mandela weier om geweld af te sweer, word sodanige standpunt ‘n “politieke misgeboorte” genoem: “Otto skiet die idee van die vrylating van Prisonier 913 in vlamme af” (59), waarmee die outeurs die indruk probeer versterk dat dit eerder die “apartheidsregime” as die ANC is wat gewelddadig is. Hulle dink dat dit wonderlik sou gewees het as die geweldsvertroetelende Mandela reeds in 1982 vrygelaat is. Oor die weerstand teen Mandela se loslating op die land word geskryf: “Die soort denke … was … verstommend” (60). Daar was “‘n obsessie met veiligheid as alleensaligmakende strategie” (61). Wat het gebeur toe FW de Klerk doelbewus PW Botha se sekuriteitsmaatreëls afgeskaal het? Terroriste met hulle wapentuig het op groot skaal die land binnegedring; dermate dat De Klerk ‘n burgeroorlog voorsien het as hy nie aan die ANC se eise toegee nie. Sou die twee outeurs Vorster en PW Botha se “obsessie met veiligheid” veroordeel het as hulle gesinne deur ANC-terroriste uitgewis is?

Die volgende woorde van Mandela word goedkeurend aangehaal: “The ANC is not, and never has been, a communist organisation” (69). Die waarheid was en is: Die ANC is deels ‘n kommunistiese instansie. Besluitneming is dikwels deur kommunistiese simpatieë oorheers. Mandela se bekendste en skandaligste leuen word sonder teenspraak aangehaal: “I have fought against white domination, and I have fought against black domination” (70). Vir twee Amerikaanse joernaliste, John Carl Thomas en John Lofton, lieg Mandela in 1985 soos volg: “‘n Ánder beleidsrigting is ingeslaan na ‘n vorm van magsdeling-sonder-etniese-oorheersing” (151), waarmee hy verswelgende swart ras-oorheersing probeer verdoesel. Hy wou glo gelyke geleenthede vir almal skep. Maar waar is die voorbeelde van Mandela se weerstand teen swart oorheersing? Hieroor behoort geen twyfel te wees nie: Mandela het in sy doelwitte geslaag, naamlik swart oorheersing en die vernietiging van gelyke geleenthede vir nie-swartes. Vandaar Mandela se verwerping van groepregte, federalisme, tuislande vir minderheidsgroepe, blanke vetoreg en bowenal sy aandrang op gelyke stemreg vir alle volwasse landsburgers in ‘n eenheidstaat. Reeds in 1980 het Mandela laat blyk: “As die ANC aan die bewind kom, sal daar plek vir wit mense wees – ‘maar nie as besitter van die politieke mag nie'” (71). Hoedanig is daardie “plek” wat die ANC goedgunstiglik aan die blankes gun? Tweedeklasburgerskap, sonder enige waarborg dat blankes/Afrikaners se kultuur, veiligheid en selfs eiendomsreg beskerm word. Hoeveel beter sou die nuwe Suid-Afrika nie gewees het nie as die blankes (of as alternatief: die blankes, bruines en Asiate) (minstens) die helfte van die politieke mag behou het nie? In plaas daarvan is daar snel toenemende swart verswelging gerugsteun deur hoë “natuurlike” aanwas (sonder enige veldtog om geboortebeperking aan te moedig) en die ongebreidelde toename in meesal onwettige inkommers. De Klerk en sy groepie medepligtiges se mandaatlose oorgawe aan swart mag is een van die onnoselste gebeure (indien nie dié alleronnoselste gebeurtenis nie) in die annale van die mensdom.

Weens die omvang daarvan is dit prakties ‘n onbegonne taak om al die loftuitinge vir Mandela hier weer te gee. Ek volstaan met ‘n aantal van hulle. Mandela “het internasionaal én nasionaal die gesig van bevryding én die boosheid van apartheid geword … Mandela is tans [1987] Suid-Afrika se mees invloedryke en magtige leier” (104). Hy word beskryf as “wit Suid-Afrika se mees gevaarlike terroris en die wêreld se mees ikoniese vryheidsvegter” (105). Toe Mandela ‘n operasie ondergaan het: “As hy iets ernstigs oorkom, wat gaan van die land word?” (118). Dit is darem diep tragies as ‘n land se toekoms van iemand soos Mandela afhang. PW Botha “is klaarblyklik geïrriteerd met die versoeke van talle buitelandse leiers en meningsvormers om met Mandela ‘n gesprek te voer. [Dan volg hierdie stekie:] Daar was vermoedelik minder versoeke om met hom, die staatspresident, gesprek te voer” (122). “Prisonier 913 [was] ‘n politieke skaakspeler van formaat” (129). Daar was “Mandela se bereidwilligheid om aan kontakvorming en gesprek deel te neem ten einde vrede en stabiliteit in die land te verseker” (130). Het ons nou vrede en stabiliteit?

“Die enorme mistasting van regeringsleiers was dat hulle van mening was dat Prisonier 913 op daardie tydstip [1985] nog nie ‘n onaantasbare beeld as ‘n internasionale simbool van ‘n vryheidstryd, menseregte en demokrasie gehad het nie” (133). Die gevange Mandela is nie toegelaat om die begrafnis van sy seun en later sy ma by te woon nie. Dit het “die onmenslikheid van die apartheidstelsel bekragtig. Die idee dat apartheid ‘n misdaad teen die mensdom en teen menslikheid is, het strategies en takties gesproke in dié tye wyer inslag begin vind. Dit was vanuit ‘n morele en menseregtelike perspektief gesien, ‘n briljante skuif” (136). “Mandela as koninklike heer [!] toon nie net takt om [Helen] Suzman te antwoord nie, maar ook deursigtigheid én openhartigheid” (139). Volgens Suzman is Mandela “die land se enigste hoop” (143) – in Amerika is dieselfde van Barack Obama gesê. Volgens Mandela is daar “geen organisasie in Suid-Afrika wat só daartoe verbind is om probleme vreedsaam [!] te skik as juis die ANC nie” (143-144) – solank daar nie van Mandela en die ANC verwag word om geweld af te sweer nie. “Prisonier 913 was natuurlik ‘n uitgeslape strateeg én taktikus” (184), “‘n strategiese en taktiese denker by uitnemendheid” (185), “intelligent soos hy was” (191).

“Mandela is baie eerlik” (186). Hy het bv onvoorwaardelike vrylating verlang. Maar daarna is allerhande ononderhandelbare voorwaardes gestel voordat met grondwetlike onderhandelings begin sou word (231). Mandela het gesê: “Alvorens ‘n gesprek kan plaasvind moet die president meer positief ten opsigte van die eise wat hulle gestel het, reageer” (241). Daar word verwys na “die morele gehalte van sy insigte en leierskap” (205). “Die vermoë van ‘n inspirerende verbeelding het Mandela tot ‘n fyn kuns ontwikkel” (251). “Sy verbeelding was ook nie bloot polities nie, maar veral moréél geïnspireer” (252). “Mandela was egter nie ‘n moralis nie. Hy was ‘n strategies-pragmatiese denker” (253). Die blanke politieke magsoorgawe is “een van die grootste suksesverhale in die geskiedenis” (253). Oliver Tambo, Nelson Mandela en Thabo Mbeki “skiet nie met Russiese gewere nie, maar met woorde. Woorde, en nie gewere nie, wen uiteindelik die stryd om ‘n inklusiewe demokrasie in Suid-Afrika” (254). ‘n Mens vra jou af: Kan dit ooit verkeerd wees om ons eie Nelson Mandela te verheerlik? Kortom, volgens die outeurs kan en mag daar nie enige twyfel wees dat Nelson Mandela die allerwonderlikste mens was nie.

Ek gaan nou oor tot die bespreking van Esterhuyse en Van Niekerk se nuwe bevrydingshelde.

Winnie Mandela (1936-2018) geniet, soos Nelson Mandela, ikoniese status (58). Sy was ‘n “‘effektiewe verlengstuk van Mandela.’ Dit was ook die rede waarom die SA veiligheidspolisie haar met toegewyde ywer vervolg, geterroriseer en sielkundig probeer breek het” 68). Let op: Terwyl die outeurs nie enige ANC-kameraad as ‘n terroris etiketteer nie, word terrorisme wel aan die destydse veiligheidsmagte toegedig. Winnie was soos Nelson ‘n mobiliserende “simbool vanweë haar aktivisme, haar gemeenskapsbetrokkenheid, haar openlike uitdaging van die stelsel en die vervolging, brutaliteit en fisieke leed wat haar vanuit owerheidsweë aangedoen is” (211). “Haar aktivistiese rekord is indrukwekkend” (213). Lede van die veiligheidspolisie het hulle glo skuldig gemaak aan “obsessionele staatsterreur teen haar” (213). Die polisie het hulle na bewering skuldig gemaak aan “ongevoeligheid, onmenslikheid, kwaadwilligheid en selfs berekende moedswilligheid” jeens die Mandela-gesin (215). Winnie het “aan eie lyf en gees groteske onmenslikhede” ervaar (220). “Sy was ‘n besonder bedrewe openbare spreker” (214). Winnie se moraliteit word soms hoog aangeslaan: “Tot haar krediet én persoonlike integriteit moet gesê word dat Winnie Mandela dié toenadering [gesprekvoering met Nelson Mandela] van [Kobie] Coetsee nie aan die groot klok gehang het nie” (93). Die outeurs hou van die volgende parasitiese “uitdaging”/eis wat Winnie haar aangematig het om aan ‘n blanke skoolkind te stel: “Bring honderd wit skoolkinders wat honderd swart skoolkinders vir kos en klere sal ‘aanneem'” (103).

Die outeurs doen moeite om Kobie Coetsee (1931-2000) as ‘n onbesonge held van die oorgangs/ondergangsgeskiedenis staan te maak omdat hy aanvanklik sonder goedkeuring met die gevange Mandela in gesprek getree het. “Mandela kry by Coetsee ‘n versekering wat hy broodnodig gehad het, naamlik dat hy ‘n beduidende rol sal kan speel in die normalisering van toestande in Suid-Afrika” (93). Daardie “normalisering” het na Mandela se vrylating verskerpte terrorisme ingesluit. Wat Coetsee gedoen het, word “‘n slim skuif” genoem (96). Hy word beskryf as “‘n baie komplekse mens” (100). Maar in Niël Barnard se boek, Vreedsame revolusie: Uit die enjinkamer van die onderhandelinge (Kaapstad: Tafelberg, 2017, 328p, R280; Amazon Kindle $25,30),* “kom Coetsee sleg daarvan af” (100). Daar is al vroeër verwys na Coetsee se onverklaarde “afwesigheid” (83). Hy het ‘n “reputasie gehad dat hy nie van harde werk gehou het nie” (106).

[* Niël Barnard noem Coetsee het “ewiglik laat by vergaderings opgedaag” (p 32). Verder: “Coetsee sal waarskynlik vir twee dinge onthou word: dat hy met ‘n hospitaalbesoek in 1985 die eerste NP-politikus was wat die gevangene Nelson Mandela ontmoet het en dat hy met sy latere jakkalsdraaie tydens die onderhandelinge reg in die hande van die ANC gespeel het” (34), bv sy uitspraak dat “geweld en onderhandeling onlosmaaklik verbind is” (90). Wat Coetsee ter bevoordeling van Mandela en die ANC gedoen het, is wat hom in die oë van Esterhuyse en Van Niekerk geliefd maak. Barnard skryf: “Sommige van ons het gewonder of die feit dat hy selfs by die president met moord wegkom, beteken het dat hy die staatshoof op ‘n ongemaklike plek beet het. Van Coetsee het PW Botha volgens die Britse joernalis Anthony Sampson gesê: ”n Snaakse klein mannetjie. As jy my vra wat hy in my kabinet gedoen het, ek weet nie. Ek het altyd gevoel, nadat ek met hom oor Mandela gepraat het, dat dit ‘n geval was van verwarring wat net vererger'” (35).

Barnard was ten gunste daarvan dat “algemene amnestie aan almal aan weerskante van die spreekwoordelike loopgrawe toegestaan word … Coetsee het hom onmiddellik heftig teen algemene amnestie verset” (51). FW de Klerk kon ook nie oortuig word nie omdat hy blykbaar in die waan verkeer het dat hy beheer in die nuwe Suid-Afrika sou behou. “Coetsee het klaarblyklik gemeen dat met die toestaan van algemene amnestie die kans verspeel sou word om die ANC oor sy menseregtevergrype aan die pen te laat ry. Op die ou end het dit tragies geboemerang en net mooi die teenoorgestelde van wat hy voorsien het, het gebeur. Die Waarheids- en Versoeningskommissie (WVK) is ingestel waar tydens dié se sittings die sondes van hoofsaaklik die veiligheidsmagte maand ná maand uitgeryg en aan die groot klok gehang is. Coetsee het geskitter in sy afwesigheid by die WVK, waar hy sy dapper standpunte volledig kon verduidelik het” (51-52). Sowel Coetsee as De Klerk moet dus ernstig verkwalik word omdat amnestie nie aan veral die veiligheidsmagte toegestaan is nie. Barnard verwys in hierdie konteks na Coetsee se “bontpratery … dit was min mense beskore om te verstaan wat Kobie Coetsee met sy abrakadabra wou bereik. Wat ek duidelik was, is dat Coetsee die kwessie van amnestie as ‘n troeflaart in die onderhandelinge wou gebruik om sy eie beïnvloeding van die skikkingsproses te anker. Daar het egter niks van gekom nie” (93). “Ek kan steeds moeilik my wrewel oorkom oor Coetsee se slimmighede wat ons amptenare op die ou end weerloos gelaat het. Sy beterweterigheid het ons, soos voorheen, duur te staan gekom” (95-96). De Klerk het erken: “Die manier waarop ons die kwessie van amnestie hanteer het, was waarskynlik ons grootste mislukking gedurende die onderhandelingsproses” (95). Esterhuyse en Van Niekerk swyg egter hieroor.

Volgens Barnard het Coetsee in ‘n stadium “skielik as ‘n kenner van menseregte ontpop… Hy het die manier gehad om sekere sake vir homself toe te eien waarna dit in ‘n doolhof verdwyn het waar dit maande of jare lank stof vergader het sonder dat hy die saak afgehandel het. Indien dit wel weer te voorskyn gekom het, was dit onherkenbaar vervorm” (82). “Coetsee was reg toe hy later opgemerk het dat dit lyk of die vordering met die onderhandelinge die produk van geweld en massa-aksie was en dat die persepsie bestaan dat die Regering die wil en vermoë verloor het om by sy standpunte te hou. Dié persepsie was in die kol, maar waar was hy as ‘n senior Kabinetslid om die vaandel van vasberadenheid hoog te hou en dié persepsie om te keer?” (91). Coetsee het andersins “‘n ontwrigtende rol gespeel”: “Niemand kon agterkom waarmee hy eintlik besig was nie” (248).]

“Daar is min twyfel dat Coetsee homself beskou het as ‘n magsbemiddelaar (power broker) tussen die apartheidsregime en ‘n nuwe gedemokratiseerde bedeling” (Esterhuyse en Van Niekerk, p 105). Terwyl die grondwetlike onderhandelinge aan die gang was, was sowel Coetsee as De Klerk in buite-egtelike verhoudings betrokke. Hulle kon hulle gate uit (in?) geniet, terwyl hulle eerder die wesenlike bedreigings van die Swart Gevaar en die Rooi Gevaar doeltreffender die hoof moes gebied het. Die outeurs verswyg Coetsee se buite-egtelike verhouding met Adrienne Kock (1935-2018). Hulle noem bloot dat hy polities deur haar beïnvloed is (198). Coetsee is ‘n hoogs onwaarskynlike held, maar Esterhuyse en Van Niekerk se invalshoek en fanatiese linksheid maak hierdie wanvoorstelling moontlik. “Waarvan ons seker is, is dat Coetsee ‘n politieke padmaker na ‘n nuwe Suid-Afrika was” (198) – ‘n pad wat met slaggate besaai was en is.

Op 10 Oktober 1989 het Coetsee tydens ‘n besoek aan Mandela gesê: “The plan that you have put together … has almost become our plan. Almost down to the minutest detail … You are the great negotiator now” (225). “Coetsee erken dat hy en sy medewerkers die plan wat Prisonier 913 voorgelê het om ‘n begin te maak met ‘n skikkingsproses, aanvaar het. Wat Coetsee en sy span egter verwag, is ‘a commitment from your colleagues that they will strive towards peaceful and orderly integration into society without upheaval … and won’t make it difficult … Well, as I say, we have made your objectives our own and it seems feasible, it seems attainable, and if we perhaps share some of our difficulties with you we may bring about adjustments in your ideas and your views” (225-226). Dit vertolk “die byna totale afhanklikheid wat die Coetsee-span, en ook die staatspresident, van Prisonier 913 se welwillendheid en samewerking gehad het” (226). Vergoeding het nie agterweë gebly nie. Coetsee het “Mandela se kandidaat as president van die Senaat geword” (106). Hoekom nie? Olusegun Obasanjo (president van Nigerië, 1999-2007) het immers van Coetsee gesê: “He keeps on saying that Nelson is a man of honour. A man of his word” (123). Obasanjo het ook so pragtig gesê: “even [!] amongst the whites there are some good people” (123), waarvan die twee outeurs seker sprankelende voorbeelde is.

FW de Klerk is ‘n mini-held in die proses van oorgawe aan swart mag. Hy “tel die bal op” (10) en laat dit volgens die outeurs nie val nie. De Klerk is “‘n goeie man … Hy is ‘n sterk en intelligente leier” (146). Hy het “visionêre leierskap” aan die dag gelê (208). As alternatief kon hy “staatsgedrewe gewelddadige optrede, kanonne, koeëls en kruit gekies het, maar hy het nie” (239). De Klerk se “beroemde” toespraak op 2 Februarie 1990, wat tot swart meerderheidsregering gelei het, “was ‘n grootse en baie moedige stap” (221). “De Klerk en sy raadgewers [het] ‘n pakket ontwikkel wat die hele wêreld verstom het. Stuksgewyse hervorming was verby. De Klerk voer ‘n politieke kragtoer uit” (234). In die plek van evolusionêre verandering het revolusionêre magsoorgawe gekom. Daar word valslik beweer dat De Klerk gesorg het vir “gestruktureerde en inklusiewe onderhandeling” (236). In werklikheid was daar bitter min sprake van struktuur omdat daar nooit ‘n duidelike onderhandelingstrategie aan die kant van die NP-regering was nie. Die onderhandelinge was spoedig ook nie inklusief nie. Ná Kodesa het De Klerk en sy groepie medepligtiges feitlik eksklusief met die ANC onderhandel en van ander partye verwag om die uitkomste daarvan te aanvaar. De Klerk “promoveer ‘n beeld en gees wat vertroue inboesem. Daar is [in 1989] ‘n gees van welwillendheid, onderhandeling en versoening in die land” (228). In ‘n verslag van die Nasionale Intelligensiediens in Desember 1989 staan geskrywe: “Sou ‘n mens werklik die kernproblematiek van ons land wou aanspreek, is [Prisonier] 913 in alle waarskynlikheid die beste beginpunt” (233). “FW de Klerk het die morele moed en strategiese vernuf gehad om dié besluit te neem” (233). De Klerk “is wêreldwyd geloof” (249). “Hy word uiteindelik tereg, saam met Mandela, [in 1993] met die Nobelprys vir vrede beloon” (10). Het ons sedertdien salige vrede in hierdie droewe land?

Daar is minder bekende mense wat deur die outeurs as helde in die bevryding van die blanke politieke bewind en apartheid uitgebeeld word. Die linkse sosioloog, HW van der Merwe (1929-2001), van die Universiteit Kaapstad, en sy vrou, Marietjie, word geloof omdat hulle Winnie Mandela rondgery en gehuisves het en ook met die heil van ‘n Mandela-kind gemoeid was. “Die Van der Merwes het helaas nog nooit die openbare erkenning gekry vir hul bydrae om ‘n beslissende oomblik in Suid-Afrika se geskiedenis te help skep nie” (98-99). Hulle word eintlik deur die outeurs verhef tot rolmodelle vir alle Van der Merwes. Kobie Coetsee het die twee Van der Merwes toegelaat om Prisonier 913 te besoek (99).

Pieter de Waal, ‘n studentevriend van Kobie Coetsee en destyds die enigste prokureur op Brandfort, en sy vrou, Adèle (Retief), word as bevrydingshelde uitgebeeld omdat hulle hulle oor Winnie Mandela ontferm het. Die outeurs dik dit soos volg aan: “Ten spyte van ‘n mensonterende, rassistiese en onderdrukkende stelsel was daar altyd op die vlakke van persoonlike verhoudinge en vriendskappe mense wat nierassige en kruiskulturele verhoudings kon vestig en onderhou. Mense wie se morele verbeelding nie só deur die apartheidsideologie en rassistiese strukture besmet was dat hulle nie op die vlak van menswaardheid geregtigheid kon bevorder en handhaaf nie. Die De Waals van Brandfort is ‘n voorbeeld van dié faset van ons land se ingewikkelde en rassistiese geskiedenis” (103). Sou die outeurs die parasiterende ideologie van die ANC, bv onteiening sonder vergoeding van blankes se plase, as “‘n mensonterende, rassistiese en onderdrukkende stelsel” bestempel? Sekerlik nie. Hulle sou dit seker eerder regstellende geregtigheid noem.

Laastens is daar die selfbesonge held, Willie Esterhuyse, wat in opdrag van die Nasionale Intelligensiediens in die buiteland onderhoude met verteenwoordigers van die ANC gevoer het. In sy boek, Geheime revolusie (2015), verwys Niël Barnard egter net ‘n enkele keer na hierdie “gesiene Stellenbosse filosoof” (p 197). In Barnard se ander boek, Vreedsame revolusie, word die nogeens “gesiene” Esterhuyse net genoem weens sy “goeie persoonlike verhouding” met Thabo Mbeki (p 20-21); so goed dat Esterhuyse hom feitlik van die begin van sy onderhandelinge af eerder aan die kant van die ANC as die NP-regering geskaar het, soos duidelik uit Esterhuyse se boek, Eindstryd, blyk.

‘n Mens word aan jou helde geken.

Leon Lemmer: ŉ Ope brief aan Wim de Villiers

Die eeufeesjaar van die Universiteit Stellenbosch (US) het begin met jou wat die eerstejaarstudente uitsluitlik in Engels verwelkom. Dit is in ooreenstemming met wat jy in jou intreerede as rektor gesê het: “Stellenbosch is nie ‘n Afrikaanse universiteit nie.” Daarna het jy hierdie stelling by meer as een geleentheid herhaal. Weens die US se nuwe taalbeleid het jou stelling al hoe meer letterlik waar geword. Die US se woordvoerder het verduidelik dat daar buitelandse studente is wat nie Afrikaans verstaan nie, waaruit blykbaar volg dat niks in die taal van die talryke Afrikaanssprekende studente gesê hoef te word nie. Maar is dit nie onder meer Afrikaanssprekendes wat met belasting die US subsidieer nie, terwyl buitelandse studente in geen opsig tot hierdie staatsubsidie bydra nie?

‘n Mens sou dink dat ‘n rektor hom by akademiese sake sou bepaal en nie witvoetjie (of is dit deesdae swartvoetjie?) by die ANC-regering sou soek nie. Maar jy het gesê: “Ons gaan (vanjaar) … erken die universiteit se bydrae tot die onreg van die verlede” (Eikestadnuus, 1 Februarie, p 5). Jou voorganger as rektor, die ANC-aktivis Russel Botman, het dit herhaaldelik gesê. Is hierdie bekentenis/belydenis só belangrik dat dit oor en oor by byeenkomste opgehaal moet word, of is dit dat jy deurgaans probeer verseker dat jou openbare beeld polities nie minder verlig as dié van Botman moet wees nie?

Om etniese redes vind jy dit blykbaar noodsaaklik om polities eerder meer verlig as kameraad Botman te probeer wees. “De Villiers het bygevoeg die universiteit is geëerd om sy eeufees in dieselfde jaar as die geboorte van oudpres. Nelson Mandela in 1918 te vier.” Daarmee gee jy te kenne dat die US graag geassosieer wil wees met iemand wat hom aan terreurdade, soos ‘n bomplantveldtog, skuldig gemaak het. Met ‘n geweldenaar as jou held of ikoon, verduidelik dit waarom die US nie teen gewelddadiges op die kampus optree nie? Sover bekend is van geen sodanige US-student ontslae geraak nie. Geen skadevergoeding is van hierdie misdadigers geëis nie. Is dit hoe die US deesdae sy opvoedkundige funksie vervul? Jy het wél met genoegdoening vertel dat ‘n akademies hoogsgekwalifiseerde blanke dosent, wat geen skade aangerig het nie, weens “rassisme” summier ontslaan is omdat hy uit frustrasie dit gewaag het om ‘n swart student en onrusstoker die waarheid te vertel.

Maar is daar nie iets anders as Mandela se geboorte wat jy in die US se eeufeesjaar moet onthou nie? Behoort 2018 nie by uitstek die jaar te wees waarin Jan Marais deur die US vereer word nie? Hoekom swyg jy daaroor? Omdat hy ‘n dooie, wit Afrikanerman is en nie deur die ANC gereken word nie en dus ook nie deur jou nie? Op 30 Mei 2015 was Johannes Henoch Marais ‘n honderd jaar dood. Ek het gedink jy sou ten minste ampshalwe geroepe voel om die US se stigtingskenker te vereer en dat talle huldigingsbyeenkomste in 2015 op die kampus gehou sou word. Wat het gebeur? Jy het jou darem verwerdig om die kranslegging, gereël deur ampsdraers van Het Jan Marais Nationale Fonds (HJMNF), by Marais se graf teen die hang van Papegaaiberg, by te woon. Daardie aand was daar ‘n huldigingsbyeenkoms in Marais se eertydse huis in Coetzenburg, ook deur die HJMNF gereël.

Op die kampus, bv op die Marais-plein by Marais se standbeeld, is geen huldigingsbyeenkoms in 2015 gehou nie. Die US-studente is geensins oor Marais ingelig nie, bv dat hy letterlik die ontstaan van die US moontlik gemaak het. Sonder Marais was daar geen US nie en kon jy nie die US-rektor wees nie. Betaam dit jou om so snood ondankbaar te wees? As Marais swart was, sou jy dit gewaag het om hom in so ‘n mate te misken? Het jy al ooit die versekering gegee dat Marais se standbeeld gekom het om te bly, of het jy ander planne? Het jy al ooit by die studente en personeel daarop aangedring dat hulle van die Marais-plein moet praat en nie van die Rooiplein nie? Of verkies jy en die ANC die benaming Rooiplein?

Maar daar is ook en veral ‘n nie-etniese rede waarom Marais, wat jou betref, blykbaar persona non grata is. Sy hoogs billike stigtingsvoorwaarde is dat Afrikaans nie ‘n mindere plek as Engels aan die US mag beklee nie. Veral weens jou uitgesproke anti-Afrikaansgesindheid beklee Afrikaans deesdae aan die US ‘n mindere posisie in vergelyking met Engels, al het jy dit nog nooit openlik erken nie. Wat ek in hierdie eeufeesjaar van jou eis, is dat jy jou skuld aan die afskaling van Afrikaans bely én dat jy dit eties probeer regverdig. Jou pa was jare lank ‘n HJMNF-trustee, sodat hy, soos Jan Marais, in sy graf sou omdraai as hy moet weet dat sy jongste, misleide kind fluks besig is om die US in ‘n eentalig Engelse inrigting te laat ontaard.

Die toestand waarin die US onder jou leiding verval het, is sodanig dat die enigste eerbare uitweg is om alle betrekkinge met Jan Marais se nagelate fondse te verbreek omdat dit baie duidelik is dat die US nie sy voorwaarde nakom nie. Enersyds is my versoek dat jy die US se beheer oor Het Jan Marais Fonds (HJMF) opsê en al die geld na die HJMNF oordra. Andersyds versoek ek dat US-personeellede verbied word om as trustees van die HJMNF te dien, sodat Jan Marais se nalatenskap voortaan vry van enige bande met die US kan funksioneer. Hierdie twee stappe is myns insiens noodsaaklik as jy enigsins daarop aanspraak wil maak dat jy darem in hierdie twee opsigte eerbaar en eties jeens Afrikaans opgetree het.

Afgesien van die US se doelbewuste amptelike miskenning van Jan Marais in 2015 en weer in hierdie eeufeesjaar, hinder dit ook dat die Woordfees by albei geleenthede glad nie reg aan die nagedagtenis van Marais laat geskied nie. Wat ook opval, is dat die US se Afrikaansdepartement heeltemal onbetrokke by die verering van Marais is en hierdie departement hom daarvan weerhou om ‘n positiewe rol in die taalstryd te speel. Is dit omdat ‘n vorige US-Afrikaanstaalkundige, wat ook die hoof van die Taalsentrum was, telkens die versekering gegee het dat Afrikaans nie afgeskaal word nie en in werklikheid voortreflik bestuur word? Jy vertolk die apatie van die Afrikaansdepartement seker as ‘n mosie van vertroue in jou en jou verengelsingsbeleid. Maar gaan jou ingenomenheid met jou transformasie van die US standhou wanneer jy met jou gewete (veronderstellend dat jy een het) in die sonnetjie op die stoep van die ouetehuis sit?

Vandag, 21 Februarie, is Moedertaaldag. Dit het my genoop om hierdie ope brief aan jou te rig.

Leon Lemmer: Oor pers gesigte en ‘n swart Beethoven

Aan die Universiteit Stellenbosch (US) het twee blanke damesstudente hulle gegrimeer om soos ruimtewesens te lyk. Hulle het hulle gesigte pers gesmeer. Die US-bestuur het op grond van foto’s geoordeel dat hulle hulle gesigte swart gesmeer het. In die oë van die polities korrekte US-bestuur is dit ‘n doodsonde as blankes voorgee dat hulle swart is. Dit kan bv daarop neerkom dat blankes valslik daarop aanspraak maak dat hulle net so voortreflik soos swartes is. Ook kan die beleid van raskwotas weens swartgesmeerde gesigte in chaos gedompel word. Die twee dames is onmiddellik uit ‘n US-koshuis geskors.

Lede van die militante Open Stellenbosch is toegelaat om die leviete oor rassisme, ens, aan al die inwoners van daardie koshuis voor te lees. Later het die US-bestuur agtergekom dat die dames hulle gesigte nie swart gesmeer het nie, maar pers. Die oortreding was dus nie so ernstig as wat aanvanklik gemeen is nie. Die twee dames is dus toegelaat om weer hulle intrek in die koshuis te neem. ‘n Onafhanklike ondersoeker het tot die gevolgtrekking gekom dat die universiteitsbestuur nie gefouteer het nie. Hierdie bevinding bevestig dat die US-bestuur weet watter kant om in enige wit-swart dispuut te kies. Dit blyk bv uit die voorkeur wat aan Engels as onderrigtaal gegee word. Ebbe Dommisse skryf: “Op Stellenbosch het ‘n onervare bestuurspan verlede November ook sowat alles probeer verengels” (Rapport, Weekliks, 13 November, p 4; ook LitNet 21 November). Die vraag is of dit nie ook ‘n onbekwame bestuurspan is nie.

Hierdie persgesig-insident is kenmerkend van die soort misplaaste politieke korrektheid wat uit Amerika hierheen oorgewaai het. Volgens Wim de Villiers, die US-rektor, geniet transformasie (pleks van akademiese oorwegings)* voorkeur in iedere vesel van die US. Daar is ‘n spesifieke Amerikaanse universiteit wat in hierdie opsig as voorbeeld vir die US dien, naamlik Stanford University, by Palo Alto in Kalifornië. Soos die US is Stanford voorheen akademies hoog aangeslaan. Die anti-akademiese virus word daar nie transformasie genoem nie, maar multikulturaliteit. David O Sacks en Peter A Thiel het ‘n boek daaroor geskryf: The diversity myth: Multiculturalism and political intolerance on campus (Oakland: The Independent Institute, 2nd edition, 1998, 323p; Amazon Kindle $10,25). “The ‘diversity myth’ is the myth that universities are doing a good job promoting diversity” (Kindle 227). “Our primary goal was simply to present an accurate account of what ‘diversity’ politics and its alter-ego ‘multiculturalism’ have meant at a major university,” naamlik Stanford (281). Naas transformasie is diversiteit een van die terme wat deesdae graag deur die US-bestuur rondgeslinger word. Daar is al gepraat van die Diversiteit Stellenbosch. [* Oor Stanford is geskryf: “The professors, appointed out of political motives and less talented academically than their own students …” (5261). Ook aan die US speel nie-akademiese oorwegings, soos ras en geslag, dikwels ‘n deurslaggewende rol by aanstellings en bevorderings.]

Polities gemotiveerde anti-akademiese gesindheid word algemeen aan universiteite in Amerika en Suid-Afrika aangetref. By sommige universiteite is dit in groter oordaad as by ander aanwesig. Die kernproses is ontwestering, wat al “ghettoizing of knowledge” genoem is (525). “Multiculturalism filled the vacuum created by the elimination of the West” (963). “Multiculturalism amounts to nothing less than a war on Western civilization and, beyond it, a war on the very idea of civilization” (202). Die ideaal van ontwestering is wat die huidige studente-onrus in Suid-Afrika aanblaas.

Wat ek interessant vind, is dat die outeurs vroeg in hulle boek naas Stanford vir Cornell University, te Ithaca, New York, uitsonder as ‘n ander groot en bekende universiteit waar multikulturaliteit, bv swart bevoordeling, ‘n deurslaggewende rol speel (298). Jonathan Jansen, die vorige rektor van die Universiteit Vrystaat (UV), het na studie aan die Universiteit van Wes-Kaapland in 1987 ‘n magistergraad aan Cornell en in 1991 ‘n doktorsgraad aan Stanford voltooi. Jansen het onlangs as ‘n navorsingsgenoot na Stanford teruggekeer. Die multikulturaliteit waarin die eertydse akademiese integriteit van Stanford sedert 1987 (485) versink het, is veral die maaksel van ‘n bioloog (450), Donald Kennedy, wat twaalf jaar lank (1268), van 1980 tot 1992 (4946), die president of rektor van Stanford was. Jansen was ‘n biologie-onderwyser voordat hy in Amerika gaan studeer het. Wat tydens sy rektorskap aan die UV gebeur het, getuig (soos by Stanford) van die gevaar as iemand wat (grootliks) onkundig in die humaniora en sosiale wetenskappe is as rektor op ‘n universiteit losgelaat word. Vir ‘n rektor is ‘n mediese agtergrond nie minder gevaarlik as ‘n biologie-agtergrond nie. ‘n Medikus kan vertrou word met raad oor bv spysvertering en purgasie, maar daar kan kwalik van hom verwag word om as rektor insig te toon en leiding te gee oor ideologiese en taalsake of hoedanig ‘n universiteit behoort te wees. Let op dat Jansen tydens Kennedy se ampstermyn ‘n student aan Stanford was.

In hierdie rubriek is daar nie ruimte om die hele inhoud van Sacks en Thiel se boek aan die orde te stel nie. Wat hierdie boek baie duidelik maak, is dat Stanford tot in sy kern akademies en moreel verrot is. “Institutions like Stanford University are indoctrinating the current generation of American graduates with a new mythology – a complete pantheon, filled with heroes and villians, deified victims and demonized oppressors” (4354). “Bursting with revolutionary consciousness and run by a corrupt elite, Stanford truly had come to resemble something like the Third World” (4643). Aan Stanford “the multicultural state came to resemble a despotic Third World regime not only in its fervent ideology, but also in the endemic corruption throughout its ranks” (4865).

Ek gaan egter my aandag beperk tot ‘n enkele tipiese voorval op die Stanford-kampus wat aan die US se persgesig-voorval herinner. Soos in die geval van die persgesig-insident is Stanford se Beethoven-voorval ondersoek en is ‘n verslag daaroor vrygestel. Daardie voorval toon die mate waarin polities korrekte irrasionaliteit die oorhand oor Amerikaanse universiteite gekry het, met Suid-Afrikaanse universiteite wat al hoe meer net ‘n kortkop agter hulle is. Die voorval is so verregaande dat ek liefs probeer om my van lopende evaluerende kommentaar te weerhou en ek my eerder tot verduidelikende kommentaar beperk.

Lesers kan gerus ook die buitensporige afmetings wat die Reitz-insident aan die UV aangeneem het, in gedagte hou. As remedie vir die pyn wat die Reitz-gebeure glo veroorsaak het, is die Sentrum vir Versoening en Sosiale Geregtigheid deur Jansen tot stand gebring. Die direkteur, André Keet, en sy adjunk, JC van der Merwe, is onlangs daarvan beskuldig dat hulle die studente-onrus op die kampus aanblaas en dat hulle die oortreders openlik in die hof bystaan. Dit toon hoe gevaarlik dit is as ‘n universiteit hom eerder deur politieke as akademiese oorwegings laat lei.

Stanford het ‘n koshuis, Ujamaa House,* waarin swart kultuur die koshuistema is en waarin daar oorwegend swart inwoners is. In Amerika is daar deesdade ‘n neiging tot skeiding van etniese groepe. Swartes wil apart wees wanneer dit hulle pas. In Suid-Afrika vind die teenoorgestelde plaas, naamlik gedwonge rasse-integrasie in koshuise aan eens blanke universiteite. Toe ek laas gehoor het, was ‘n koshuis vir swartes aan die UV ‘n Jansen-toegelate uitsondering. In Amerika, bv aan Stanford, word koshuise en gradeplegtighede deesdae in groot mate volgens etnisiteit apart gehou. [* In Suid-Afrika word die voorbeeld wat militante Amerikaanse swartes stel om omstrede en selfs afstootlike benamings te kies, dikwels nagevolg. Ujamaa was die naam van Julius Nyerere se mislukte sosiale en ekonomiese beleid in Tanzanië, bv kollektiewe boerdery, wat tot die ontworteling en dood van derduisende inwoners gelei het.]

Op 29 September 1988 het twee blanke eerstejaarstudente, Gus Heldt en Ben Dugan, in Ujamaa House ‘n openbare gesprek met ‘n swart tweedejaarstudent, BJ Kerr, gevoer. “The discussion’s topics included black influence on music … BJ informed the students that ‘all music is black’ and that ‘all music listened to today in America has African origins – beats, drums, and so forth.’ A white bystander asked, ‘What about classical music? Beethoven?’ Undeterred, BJ declared that Beethoven also had been black – he had read it in a book in the Ujamaa library. Ben and Gus were incredulous. BJ expressed displeasure with Gus and Ben for doubting. The idea that Beethoven had been black ‘was so far from their own truth,’ he declared, that the two freshmen ‘could not accept it'” (1318).

Hier moet ek verduidelik dat sogenaamde identiteitstudies, bv Black Studies, Women’s Studies en Queer Studies, onder ‘n verskeidenheid benamings deesdae as baccalaureuskursusse, selfs as voorgraadse hoofvakke, en as nagraadse studieterreine erken word. Hierdie onderwerpe word nie soseer doseer om feitelike inligting aan die studente oor te dra nie maar eerder om die studente goed te laat voel.* Dit gaan primêr nie om kennis nie, maar eerder om terapie. Die gevolg is dat vergesogte stellings gemaak word ten einde bv swartes, (feministiese) vroue en homoseksuele goed te laat voel. Dit is dus moontlik dat in ‘n handboek oor Black Studies beweer word dat Beethoven swart was. Die waarheid word gerelativeer en as subjektief geag. ‘n Swart Beethoven is BJ se waarheid maar nie Gus en Ben se waarheid nie; ook nie dié waarheid nie. [* Vandaar die versugting plaaslik op eens blanke kampusse dat swart studente daar tuis moet word. Dit word bewerkstellig deur blanke studente te ontheem, dus minder tuis te laat voel, deur bv gebouname te verander, standbeelde te verwyder en selfs leerplanne en leergange te wysig, bv te verafrika.]

“The following evening, Ben noticed a Stanford Symphony recruiting poster featuring a picture of none other than Beethoven himself (in the poster, Beethoven appeared white). Inebriated, Gus and Ben used crayons to color in the Beethoven flier with the stereotypical features of a black man – brown face, curly black hair, enlarged lips – and then posted the flyer on a ‘food for thought’ bulletin board adjacent to BJ’s door. The black residents of Ujamaa did not consider the satire amusing. BJ, who had lectured other people on Beethoven’s blackness just several days earlier, was particularly flabbergasted. ‘I coundn’t believe anybody would do that. You see things like that in the movies or on TV. It’s the kind of thing someone would do in their room and joke about but it didn’t seem like anyone would be bold enough to put it on a door.’ One of the black resident assistants (RAs) in Ujamaa added that the flyer was ‘hateful, shocking. I was outraged and sickened.’ Overnight, with the most minute shift in inflection, the symbolic significance of the claim that Beethoven was black had changed 180 degrees – from a source of multicultural pride to a point of multicultural derision” (1326).

“Ben and Gus’s satire was certainly in bad taste [?]. But BJ’s words and the two white students’ drawing had said precisely the same thing. Nevertheless, the fact that these students were of different races made BJ’s expression legitimate and the white students’ something of a crime. A black student who said that Beethoven was black was bolstering racial pride, while white students doing the same – with the ‘wrong’ intentions – were racist rabble-rousers. To the multiculturalists, for whom truth is subjective, the accuracy or falsehood of the original claim was irrelevant. Because ‘subordinated’ groups are not subject to criticism by ‘superordinated’ groups, the relevant issue was not what was said, but who said what to whom” (1335).

“On October 16, an emergency house meeting was called to discuss the Beethoven flier. An Ujamaa ‘teaching assistant’ (TA) had succeeded in extracting a confession from Gus by warning him that ‘people* are really angry,’ ‘people* are really suspicious of you,’ and there are people* planning ‘to beat the hell out of you.’ According to the Final Report, ‘We asked TA Brown if in fact there were residents planning to beat up [Ben] and [Gus]. He said no; this was a ruse to get [Gus] to tell the truth” (1344). [* Die etnisiteit word nie gespesifiseer nie.]

“If Gus’s confession was extracted by intimidation, the emergency house meeting resembled a show trial. Ujamaa’s residents had been discussing the matter among themselves for the previous two weeks, and the atmosphere was highly charged. Gus attempted an explanation: He had been disturbed and offended to find that people cared so much about race at Stanford, and he thought the focus on ‘ethnic differences’ was counterproductive. Gus suggested that the poster had been attempted as ‘food for thought,’ educational, and ‘avant-garde’ art. Ujamaa’s residents, however, were not interested in an art lesson, much less the suggestion that their focus on race – of which the show trial was but the latest instance – was excessive. A resident interrupted Gus’s speech: ‘You arrogant bastard, how dare you come here and not even apologize. I want an apology.’ Gus’s flip reply indicated that he remained unrepentant: ‘1, 2, 3, we’re sorry.’ The ‘apology,’ needless to say, was inadequate,* and some of the residents began to demand that Ben and Gus be removed from the Stanford dorm system. Ron Hudson, an assistant dean of student affairs, suggested rather lamely that it would be good to keep the two freshmen in the dorms so they could receive a better multicultural education” (1344). [* In Suid-Afrika word van blankes verwag om nie net verskoning vir bv apartheid te vra nie, maar om dit herhaaldelik te doen en in oortreffende mate anders is dit onaanvaarbaar.]

“The din of the crowd quieted as BJ rose to speak. Noting that Dean Hudson’s suggestion was silly, BJ stated that Ujamaa’s residents should not educate the two freshmen because ‘this all came about because [black Ujamaa residents] were trying to educate [these two] about African history [in the first place].’ It would be a waste to educate persons with ‘such dogmatic racism who came to Stanford with eighteen years of belligerent ideology,’ and he ‘shouldn’t have to pay $20 000 to educate white people about racism’ in his own home. BJ concluded that the proper remedy would consist of throwing the culprits out of the dorm” (1344).

“In the course of his speech, BJ had become more and more emotional. There are conflicting accounts of what occurred next, but observers interviewed for the university’s Final Report generally agreed that towards the end of his speech, BJ started to gesticulate wildly, lunged violently at the two white freshmen, and, seemingly to have lost his mind, collapsed on the floor. According to the residence staff, when people caught BJ ‘he was groaning and flailing his arms;’ it ‘seemed as if BJ had lost his mind;’ he was ‘not in control of his actions’ and was carried out of the lounge to his room by about six students, while he was ‘crying, screaming and having a fit'” (1362).

“BJ’s tantrum was only the beginning of the end of the house meeting. The university’s Final Report describes the pandemonium that broke loose next:

‘As many as 60 students were crying with various degrees of hysteria. At least one student hyperventilated and had to be assisted in breathing. According to R[esident]F[ellow] Brooks there was “utter chaos.” People were “crying, screaming,” “hysterical” and “distraught.” R[esident]F[ellow] Weiss said that there was “mass chaos,” “people were holding hands and crying, tears were running down”, the “staff was running around trying to collect people.” She compared the scene to the mass hysteria that occurred when the [space] shuttle exploded or the US exhibition air show in Germany where a group of planes simultaneously crashed. R[esident]F[ellow] Brooks told the staff “to make sure no one was alone.” R[esident]A[assistant] Johnson reported that “one woman was jumping up and down saying this is not fair.” She “herded” crying persons into her room which was “a wreck,” “bodies everywhere”‘ (1371).

“Multicultural diversity has its limits, and at Ujamaa events had moved far beyond the breaking point. Two freshmen, at Stanford for only a few weeks, had done nothing more than poke fun at multiculturalism with a satirical flier. In the subsequent days, the flier’s significance became exaggerated to the point where it caused an entire dorm to have a collective nervous breakdown. Since the administration was unwilling to tell Ujamaa’s minority* residents (members of a privileged multicultural group) that they had overreacted, Ben and Gus had to be found guilty of instigating** the entire episode. They were blamed for the ‘painful experience’ and were removed from university housing for the remainder of the year. The fact that Ujamaa’s residents were largely responsible for blowing events out of all proportion*** was conveniently overlooked in the cathartic hunt for scapegoats” (1379). [* In Amerika beteken “minority” nie-wit. ** Dus, Ben en Gus se reaksie het die insident begin, nie BJ se stelling dat Beethoven swart is nie. *** Vergelyk die doodskisvoorval in Suid-Afrika. Niemand is beseer of gedood nie maar hierdie beuselagtige gebeurtenis kry baie meer verontwaardigde publisiteit as die wreedste plaasmoord.]

“As unfortunate as the entire episode was for Ben, Gus, and the other residents of Ujamaa, the incident is still useful for its instructional value. For multiculturalism to ‘work,’ some groups of people must defer to other groups of people. Within each group, some persons are ‘correct’ (while others are ‘sell-outs’), and so on. Ben’s and Gus’s actions undermined multiculturalism on almost every level. They challenged a claim made by a representative of a favored group [!], they renewed the challenge with a flier, and (perhaps worst of all) they refused to confess to their crimes in front of a crowd that desperately needed reassurance. Because Ben and Gus were partially [?] right in what they had said (that is, Beethoven was not black), their challenge could not be dealt with in a rational or intellectual manner. Rather, the residents of Ujamaa restored consessus by demanding the literal expulsion of the two nonconformists. Ben and Gus had to go because the multicultural community requires (as the substitute for objective truth) widespread agreement on underlying ideological values. At the same time, their punishment would also serve as a warning and deterrent to other would-be contrarians. Incidentally, the question of whether Beethoven actually was black, around which much of this debate ostensibly had resolved, was never resolved or even addressed” (1388). “There was something wrong with a regime that punished people for speaking the truth” (3920).

“Much as with the Western Culture debate,* the details of the Beethoven incident gradually would fade, but as a putative racist episode it would provide the justification for additional ‘sensitivity training’ sessions, more multicultural workshops, and new regulations on conduct. Speaking at a ‘Rally Against Racism’ several weeks later, undergraduate Cheryl Taylor cited the Ujamaa episode as symptomatic of widespread oppression of blacks. The genesis of a new multicultural myth was well under way [!] (1396). [* Western Culture was ‘n verpligte kursus aan Stanford maar is vervang met ander waarin by uitstek ander kulture betrek word.]

Cheryl Taylor het gesê: “By now, y’all must have heard about the Ujamaa incident – the racially defaced Beethoven flyer … This is a big deal [!]; in the context of American society, these incidents are truly racist. They weren’t just isolated incidents committed out of ignorance; rather, they were deliberate actions committed in response to the Res[idential] Ed[ucation] focus on diversity. In effect, these individuals sent a message to Stanford, and all communities of color[:] ‘we’re sick of this cultural diversity bullshit that’s being shoved down our throats. Your cultures are not legitimate – they don’t mean shit to us – they have no place in this University – Niggers, we will put you back in your place.[‘] Well, they’ve been kicked out of the dorm and we are here today to say that no one is going to stand in our way as we fight for justice and respect” (1396).

“Ujamaa achieved a ‘unity’ of sorts by collectively expelling the two freshmen. But this unanimity comes at a high price, as sacapegoats are made of those (and there will always be some) who do not conform willingly” (1403). Dit herinner aan Wim de Villiers wat die US se studente en personeel aan verpligte indoktrinasie wil onderwerp en geen afwykende mening duld nie: “We want our students and staff members to develop a transformation competency. A compulsory, credit-bearing first-year module – a kind of Maties 101, which I want to expand to 201, 301 and 401 – is currently being developed. And we are also working on compulsory courses for members of faculty and other staff. The aim would be to sensitise students and staff to transformation” (Cape Times, Insight, 6.10.2015, p 9).

‘n Fundamentele verskil tussen die Beethoven- en die persgesig-insident is dat eersgenoemde dwaasheid deur studente en die persgesig-fiasko deur ‘n universiteitsbestuur gepleeg is. Wat baie duidelik is, is dat die US- en UV-bestuur weet wie die “favored group” is. Aan die US is daar ‘n rasgebaseerde kwotastelsel waarvolgens die getal swart studente vermeerder en die getal blanke studente gevolglik beperk word. Hierdie beleid is nie akademies nie maar suiwer polities gemotiveerd want die bewese akademiese rekord van swart studente is swak terwyl blanke studente akademies uitstekend vaar. Die “favored group” bepaal die US-bestuur se gedrag deurslaggewend. Dit is waarom die De Villiers-US luister na watter onderrigtaal Open Stellenbosch verlang en waarom die Adam Tas-verenging, wat aandring op Afrikaans as onderrigtaal, geïgnoreer word.

Die oordrewe reaksie in die Beethoven-voorval het vir swartes die gewenste resultate behaal. Dit is soortgelyk aan die gebruik van ‘n ander beproefde middel, geweld, waarmee swartes in Amerika en Suid-Afrika deurlopend die resultate behaal wat hulle verlang. Bohaai-opskop en geweld is twee middele waarmee blankes glad te dikwels geïntimideer en benadeel word. ‘n Ander middel is verswelging. Dit gebeur elke jaar oor Kersfees en Nuwejaar in bv Kampsbaai en op Durban se strandgebied. Dit is soos ‘n damwal wat breek. Daar is nie eens beurtruimte nie. Teen sulke suksesvolle demonstrasies is daar skynbaar geen verweer nie. Dit is immers die grondslag waarop die nuwe Suid-Afrika funksioneer.

Adv. Jan Heunis bedank uit US-raad uit protes teen voortgaande verengelsing

Die voorsitter van die konvokasie aan die Universiteit van Stellenbosch, adv. Jan Heunis, het uit sy posisie as raadslid van die universiteit bedank omdat hy glo dat “die vertrouensbreuk tussen die Konvokasie en die Raad… en die Bestuur… nou so groot geword het dat ek nie meer met ‘n rein gewete ‘n lid van die Raad kan bly nie.”

Heunis het dit veral oor die versluierde bevordering van Engels as verhewe taal aan die universiteit, en dat die konvokasie se besluite dat Afrikaans gelyke status met Engels moet hê, nie deur die raad en die bestuur uitgevoer word nie. Sy volledige bedankingsbrief word hier onder weergegee.

Leon Lemmer: Die koelbloedige reeksmoorde op Afrikaans

Sedert sy diensaanvaarding as rektor van die Universiteit Stellenbosch (US) verlede jaar is Wim de Villiers se slagspreuk: Stellenbosch is nie ‘n Afrikaanse universiteit nie. Hy is toegelaat om sy ondermyning van Afrikaans in woord en daad uit te leef. Ek wonder dikwels: Wat sou sy pa, ‘n behoudende Afrikaner, van US-Afrikaans se laksmannetjie gedink het? Seker nie iets vleiends nie. Voor sy benoeming het De Villiers aan die lede van die aanstellingskomitee egter die versekering gegee dat die posisie van Afrikaans aan die US vir hom ononderhandelbaar is (Eikestadnuus, 19.11.2015, p 1). As US-rektor het Chris Brink met soortgelyke leuenagtigheid weggekom (Pieter Kapp, Maties en Afrikaans, Pretoria: Protea Boekhuis, 2013, p 76-77). Sover bekend is Brink en De Villiers nooit werklik gekonfronteer met die doelbewuste valsheid van hulle aanvanklike versekerings nie. Iets soortgelyks het aan die Universiteit Vrystaat gebeur met Jonathan Jansen wat in sy intreerede as rektor belowe het dat Afrikaans onder sy leiding veilig sou wees. In al drie gevalle het die teenoorgestelde geblyk waar te wees.

Reeds in 2004 het Chris Brink met die storie van die Kaapse groen papegaai gekom. Hierdie voëls se voortbestaan word bedreig omdat hulle leef van die sade van geelhoutbome, wat egter een na die ander uitgekap word. Waarop Brink gesinspeel het, is dat Afrikaners by veranderde omstandighede moet aanpas; dus, om te oorleef, moet Afrikaners van Afrikaans afsien en Engels as hulle stapelvoedsel aanvaar (Kapp, p 101-102, 105). Die geelhoutbome is die Afrikaanse universiteite wat stelselmatig vernietig word en die nuwe dieet wat ter oorlewing gevreet moet word, is Engels. Die veranderde omstandighede is die heeltemal onverdiende swart dominansie wat deur dwase politici aan ons opgedring is. Die reaksie van die eens Afrikaanse universiteite hierop is algehele ANC-gedienstigheid en gevolglik verengelsing. Reeds in 1996 was daar Blade Nzimande “se ondubbelsinnige uitspraak dat hy gekant is teen die bestaan van Afrikaanse skole en universiteite” (Kapp, p 65). In werklikheid het die ANC geen besitreg op Afrikaanse skole en universiteite nie.

Onder Wim de Villiers se leiding het die US-bestuurskomitee, sonder om vooraf US-raadsgoedkeuring te verkry, wederregtelik ‘n nuwe taalbeleid opgestel en sommer met die toepassing daarvan begin. Dit het aanleiding tot duur hofsake gegee, waarin die US skuld erken het. Die vraag is: Waarom word De Villiers & kie nie verplig om in hulle persoonlike hoedanigheid hierdie regskoste te betaal nie? Hulle het immers opsetlik strydig met die wense van die US-raad opgetree. Sodanige geld kan dan gebruik word om studiebeurse vir bv Afrikanerstudente te befonds.

Die US-raadsvoorsitter, George Steyn, het daarna van die US-bestuur die versekering ontvang dat raadsbesluite eerbiedig en dus uitgevoer sou word. Die voorgestelde en sterk verengelste De Villiers-taalbeleid het toe die eufemistiese status van ‘n werksdokument gekry. Maar hierdie werksdokument is na geringe/kosmetiese aanpassings en sonder dat insette tot die teendeel behoorlik oorweeg is, met ‘n oorweldigende meerderheid deur die US-senaat en op 22 Junie ook deur die US-raad as die nuwe taalbeleid aanvaar.

‘n Ideaal wat lank in polities linkse geledere gekoester is, is hiermee amptelik verwesenlik. Hou in gedagte dat die US aanvanklik begin het om Engels as onderrigtaal in te voer om blanke Engelssprekende studente te trek. Eers later is begin om bruin studente te werf. Deur met tweetaligheid te begin, was noodlottig en sal uiteindelik tot die ondergang van Afrikaans aan die US lei.

Die meerderheidsteun ten gunste van verengelsing in die US-senaat kan verklaar word deur die US se gevestigde beleid om dosente eerder op grond van ras- en geslag as akademiese meriete aan te stel en te bevorder. ‘n Belangrike oorweging vir dosente is ook dat tweetaligheid meer werk as enkeltaligheid meebring. Die stemming van 17 teenoor 9 in die US-raad kan enersyds gewyt word aan die sitting wat ANC-gedienstige US-bestuurslede daar het en andersyds aan die heeltemal onnodige en dwase onlangse vermeerdering van 3 tot 5 in die getal raadslede wat deur die ANC-regering, dus deur die kommunis Blade Nzimande, benoem word.

Die slegte gewoonte het ontstaan om sakemanne (of -mense), soos George Steyn (van Pep Stores-faam) aan die US en voor hom Edwin Hertzog (van Mediclinic-faam), as voorsitters van universiteitsrade aan te stel, onder die voorwendsel dat universiteite in die eerste plek sake-ondernemings is. In werklikheid is universiteite veronderstel om oorweldigend opvoedkundig-kulturele inrigtings te wees. Wanneer ideologiese sake (soos die euwel van kommunisme en die ANC-regering) en kulturele sake (soos onderrigtale) ter sprake kom, is die waters heeltemal te diep vir sakemense. Reeds in 2006 het Hertzog gesê: “As US 80% Engels en 20% Afrikaans is, is hy gelukkig” (Kapp, p 152).

Dat hierdie hele skandalige anti-Afrikaansproses eerder polities as akademies gemotiveerd is, behoef geen betoog nie. Dit is eers na De Villiers se diensaanvaarding op 1 April 2015 dat beweer is dat die meerderheid US-studente eerder Engels- as Afrikaanssprekend (of -magtig) is. Dié beweerde meerderheid kan hoogs waarskynlik toegeskryf word aan Afrikaanssprekende bruin studente se bekende neiging tot dislojaliteit jeens Afrikaans. Desnieteenstaande is daar by diegene wat vir Afrikaans veg die wydverspreide gewoonte om in hulle pleidooie die belange van bruines voorop te stel.

My standpunt is dat Afrikaans as onderrigtaal aan tradisioneel Afrikaanse universiteite onverminderd voortgesit moet word omdat Afrikaners dit heeltemal tereg so wil hê. Ook dat eens Afrikaanse universiteite eerder getransformeer moet word om hulle Afrikaanse karakter te herwin as om van nuuts af elders ‘n volwaardige Afrikaanse universiteit tot stand te probeer bring.

Indien so ‘n universiteit blyk suksesvol te wees, loop hy die wesenlike gevaar om ten prooi van die anargie-wekkende swart regering te val; na analogie van die Universiteit Fort Hare wat destyds deur die blanke regering onteien is en sedert 1960 as ‘n staatsuniversiteit funksioneer.

Die statistiek soos amptelik deur die US bekend gemaak, waarvolgens die meerderheid studente deesdae Engels verkies, is nie noodwendig betroubaar nie omdat die US ‘n politieke agenda het wat naarstiglik nagejaag word. Die US doen deesdae alles in sy vermoë om weg te kom van sy trotse akademiese beeld van weleer toe hy ‘n Afrikaanse universiteit vir blankes was. Anton van Niekerk beskou ‘n Afrikaanse en veral ‘n blanke US as tekenend van ‘n “etniese enklave” waarvan glo ten alle koste weggekom moet word (Die Burger, 18 Junie, p 11).

Die ideaal, soos ook gestel deur Russel Botman in sy intreerede as rektor in 2007, is dat die US en die dorp Stellenbosch soos die res van die nuwe Suid-Afrika moet lyk. Maar diesulkes verstaan dan kamma nie waarom daar ‘n nuwe verskynsel kop uitgesteek het nie. Dit word die US se verkragtingskultuur genoem, wat sekerlik (ten minste in ‘n mate) met transformasie in verband gebring kan word. Die historiese US, daardie “etniese enklave”, moet volgens die transformeerders vervang word met die soort beeld wat die nuwe Suid-Afrika oproep en ook in Afrika en die hele wye wêreld weerspieël word. In hierdie konteks sal Europa (as nog te blank) egter nooit by die naam genoem en tot voorbeeld verhef word nie.

Hoekom het die US verengels en verswart? Omdat die US dit sy politieke en nie-akademiese missie gemaak het om nie-Afrikaanse en veral nie-wit studente te werf en te befonds. Hoekom? Om onvoorwaardelik en met oorgawe gedienstig aan die “voorbeeldige” ANC te wees. Edwin Hertzog, wat jare lank die voorsitter van die US-raad was, het erken dat die US die opdragte van die ANC-regering sonder meer uitvoer (Die Burger, 17 Junie, p 15). Ten bate van die kunsmatig gefabriseerde meerderheid studente moes Engels opsluit die hoofonderrigtaal word. Toe Afrikaanssprekende studente in die meerderheid was, is Afrikaans as hoofonderrigtaal egter nie geduld nie en is ‘n beleid van gelyke regte vir Afrikaans en Engels aanvaar. Nou is die taalvoorkeur van die meerderheid studente (dalk) omgekeer, maar gelykberegting van Afrikaans en Engels geld nie meer nie.

In die praktyk is egter al lank voorkeur aan Engels en swart studente gegee. Hoe die wind waai, het onlangs duidelik geblyk toe die pos van US-studentedekaan geadverteer is. Van aansoekers word verwag: “Uitstekende mondelinge en skriftelike kommunikasievaardighede in een of meer van Suid-Afrika se amptelike tale, benewens Engels” (Rapport, Sake, 15 Mei, p 07). Doeltreffende skakeling met studente wat Engels magtig is, is daarvolgens vir die US-bestuur ‘n prioriteit maar nie kommunikasie met Afrikaanssprekende studente nie. Die belange van swart studente weeg vir die US swaarder as dié van wit studente, terwyl blankes juis diegene is wat histories op die US-kampus hoort. Hoekom hierdie voorkeur vir swartes? Omdat die ANC Suid-Afrika gewelddadig “bevry” het en omdat eerder swart as wit studente die bewese potensiaal het om hulle wil gewelddadig af te dwing.

Veral sedert die Chris Brink-era (2002-2007) is dit die gevestigde gebruik aan die US om Afrikaans minder en Engels meer tot sy reg te laat kom as wat die amptelike taalbeleid voorskryf. Oor die werklike taalsituasie op die kampus is die US-raad dikwels doelbewus mislei of in die duister gelaat. Nie net moet onderrig nou in groter mate in Engels as in Afrikaans aangebied word nie. Nee, vorentoe moet alles in Engels beskikbaar wees. Hoekom? Omdat Afrikaans glo sommige studente uitsluit en die koloniale troeteltaal van die myns insiens onwettige ANC-bewind dit glo nie doen nie. Let op hierdie absurde redenasie: Inklusiwiteit word bevorder deur Afrikaanssprekendes se taal al hoe meer uit te sluit. Om die pil van Engels as die hoofonderrigtaal te versuiker, beweer De Villiers nou dat lesings maar ‘n klein deel van die leerproses is. Maar dan kan daardie lesings mos maar ook in Afrikaans wees en is die protes en oproer oor Afrikaans mos heeltemal oordrewe.

Die US het in 1918 danksy ‘n groot skenking van Jan Marais tot stand gekom. Sy uitdruklike stigtingsvoorwaarde is dat Hollands/Afrikaans nie ‘n mindere plek as Engels aan die US mag beklee nie. Die jongste US-raadsbesluit maak Engels amptelik die hoofonderrigtaal met Afrikaans wat ‘n mindere posisie beklee, sonder enige waarborg teen die verdere afskaling en selfs afskaffing van Afrikaans. Maar selfs die onomstootlike feit dat Engels die US se hooftaal is, word steeds nie uitdruklik amptelik erken nie. Daar word eerder doekies omgedraai met holle beloftes van hoe Afrikaans steeds ‘n plek(kie) aan die US het en bevorder gaan word.

Die versuim van die US om Afrikaans sy regmatige plek te gun, word op ‘n skandalige manier gekamoefleer met die mite dat die plek wat Afrikaans vorentoe aan die US gaan beklee, afhang van die mate waarin studente die beperkte getal Afrikaanse klasse bywoon. Tolkdienste van Engels na Afrikaans sal (teoreties en in beperkte mate) beskikbaar wees mits dit afdoende gebruik word; ‘n voorwaarde wat nooit vir tolkdienste van Afrikaans na Engels gestel is nie. Dit is gewoon oneerlik om te belowe dat daar Afrikaanse opsommings aan die einde van Engelse lesings gaan wees, dat Afrikaanse vrae in Afrikaans in die klasse beantwoord sal word, dat studente take en eksamens in Afrikaans kan voltooi, ens, omdat daar sedert die Russel Botman-era (2007-2014) glad nie meer soos voorheen van dosente verwag word om Afrikaans magtig te wees of spoedig te word nie.

Jan Marais se standbeeld staan steeds prominent op die Marais- of Rooiplein op die US-kampus as ‘n daaglikse hoogs sigbare herinnering aan die verraad wat op 22 Junie gepleeg is. Maar nóg die US-raad, nóg Wim de Villiers as rektor en tans die hoofdrywer van die anti-Afrikaansveldtog, nóg die uitgelese etikus Anton van Niekerk wat hom veral sedert 2000 onvermoeid vir die verkleinering van Afrikaans beywer, het (myns insiens) die elementêre integriteit om openlik en onomwonde die etiese implikasies van die jongste US-raadsbesluit met verwysing na die Marais-voorwaarde aan te spreek. Die Marais-aangeleentheid word doelbewus doodgeswyg.

Marais is ‘n dooie, wit, Afrikaanssprekende man, dus iemand wat in die nuwe Suid-Afrika vanweë daardie vier kenmerke maar geminag kan word. Marais was ‘n Afrikaner in murg en been wat hom nooit aan oproer, brandstigting, vandalisme, misdaad, geweld, terreur, ens, skuldig gemaak het nie. Hy kwalifiseer nie vir verering in die nuwe Suid-Afrika nie. Sy standbeeld is opgerig in ‘n era toe Europese waardes plaaslik aangehang is. Om deesdae vir ‘n standbeeld, selfs talle standbeelde, te kwalifiseer, moet jy in ander “deugde” uitmunt, met terrorisme as seker die prominentste “deug”. Marais se sigbare nalatenskap is ‘n universiteit waarin daar ten spyte van al die politiekery steeds prysenwaardige akademiese werk deur sommige individue verrig word. Nelson Mandela se jongste sigbare nalatenskap na meer as twee dekades van “vryheid en demokrasie” is bv die ruïnes van twee dosyn afgebrande skole in Limpopo omdat sommige mense in navolging van Mandela steeds die geweldopsie kies.

Daar is twee Jan Marais-fondse waaruit oor die afgelope eeu miljoene der miljoene rande na die US gekanaliseer is. Hiervoor ontvang Marais nou stank vir dank. Dit is vanselfsprekend dat hierdie Marais-fondse na die jongste US-raadsbesluit heeltemal van die US losgemaak moet word.

Het Jan Marais Nationale Fonds (HJMNF) word deur ‘n raad van trustees beheer. In hierdie raad dien mense (bv die voorsitter, Niel Krige) wat in diens van die US is. Daar is selfs ‘n US-dosent en trustee, Michael le Cordeur, wat openlik ten gunste van die verengelsing van die US is. Dit het noodsaaklik geword dat al die trustees heeltemal vry van enige verbintenis met die US moet wees en dat hulle Marais se wense moet eerbiedig. Die raad van trustees sal dus opnuut saamgestel moet word sodat ooreenkomstig Marais se wense geld nie meer so geredelik aan die US bewillig word nie (verkieslik glad nie), maar eerder aan instansies en individue wat Afrikaans ag en bevorder.

Die ander fonds, Het Jan Marais Fonds (HJMF), word tans heeltemal deur die US beheer; iets wat glad nie meer toelaatbaar behoort te wees nie. Van die eerste take van HJMNF se nuut saamgestelde raad van trustees behoort te wees om HJMF van US-beheer te bevry (bv by wyse van ‘n hofgeding) en daardie geld in die HJMNF te stort. Dit is verblydend om te verneem dat talle donateurs die voortsetting van hulle skenkings aan die US summier beëindig het.

Ek het die US hier as ‘n gevallestudie gebruik. Maar Afrikaans as onderrigtaal is onlangs ook aan die Universiteit Pretoria (UP) en die Universiteit Vrystaat (UV) afgeskaf. Aan die Universiteit Johannesburg (UJ), voorheen die trotse Randse Afrikaanse Universiteit (RAU, die enigste universiteit met Afrikaans in sy naam), oorleef Afrikaans in ‘n uiters beperkte mate. Op Potchefstroom, voorheen die Potchefstroomse Universiteit (PU), word die voortbestaan van Afrikaans met verswelging bedreig weens ‘n polities gemotiveerde beleid waarvolgens die drie kampusse van die Noordwes-Universiteit (Potchefstroom, Mafikeng, Vanderbijlpark/Vaaldriehoek) vereenders (dus oorwegend verswart en verengels) gaan word. Die US was eintlik die enigste universiteit waar daar ‘n realistiese moontlikheid vir die oorlewing van Afrikaans as universitêre taal was, onder meer omdat dit in ‘n oorwegend Afrikaanssprekende omgewing gesetel is. Daardie moontlikheid is nou onder die leiding van misleide Afrikaanssprekende blankes (wat ek voorheen hanskakies genoem het) verydel. Die vyf tradisioneel Afrikaanse universiteite was US, UP, UOV, RAU en PU. Almal het Afrikaans gefaal of is ywerig besig om dit te doen.

Naas die vyf tradisioneel Afrikaanse universiteite was daar drie tweetalige universiteite waar onderrig in sowel Afrikaans as Engels aangebied is. Die Universiteit Port Elizabeth is getransformeer tot die Nelson Mandela Metropolitan University (al was Mandela volgens eie erkenning ‘n vrot student) en het eentalig Engels geword. Die Universiteit van Wes-Kaapland was oorwegend ‘n Afrikaanse universiteit, maar onder die leiding van twee Afrikaanssprekendes, Jakes Gerwel as rektor en Jaap Durand as viserektor, het dit ‘n eentalige Engelse universiteit geword.

Die Universiteit van Suid-Afrika (Unisa) is, anders as die genoemde residensiële universiteite, ‘n instansie wat tradisioneel ‘n suiwer afstandsuniversiteit was en waar iedere student die reg gehad het om in die taal van sy keuse (Afrikaans of Engels) te studeer. Unisa se voortreflike akademiese invloed het sowel landswyd as wêreldwyd gestrek. In ooreenstemming met wat aan die residensiële universiteite in die nuwe Suid-Afrika gebeur, is weens die bedenklike skoolonderrig al hoe meer akademies swak toegeruste studente deur Unisa aanvaar. In afstandstudie is diesulkes in selfs groter mate as hulle eweknieë aan residensiële universiteite verlore in ‘n onredbare situasie. Soos aan die residensiële universiteite het Unisa se akademiese standaarde gedaal. Weens die vooroordeel wat daar teen sodanige studie by werkgewers kan bestaan, kan Unisa so iets akademies glad nie bekostig nie. ‘n Vorige rektor, Samuel Pauw, het destyds van die Unisa van weleer ‘n gerespekteerde akademiese inrigting gemaak deur eerder hoër as laer standaarde van sowel dosente as studente te vereis.

Hierdie groter wordende akademies swak toegeruste studentekorpus het veroorsaak dat Unisa met allerhande maatreëls gekom het wat hom al hoe meer geresidensialiseer het, wat die koste per student opgestoot het terwyl hy per student ‘n owerheidsubsidie ontvang wat minder as dié van die residensiële universiteite is. Soos aan die ander universiteite het studie aan Unisa vir baie mense onbetaalbaar duur geword, terwyl Unisa voorheen seker die goedkoopste tariewe in die wêreld gehad het en sy onderrig wêreldwyd in aanvraag was en sy kwalifikasies terselfdertyd akademies hoog aangeslaan is.

Nadat onderrig in Afrikaans aan Unisa in die nuwe Suid-Afrika al hoe meer afgeskaal is, is daar in April vanjaar besluit om sodanige onderrig heeltemal te staak. Hierdie proses is meegehelp deur die grootskaalse verswarting van Unisa se personeel (doserend en administratief), wat in 1994 in alle erns ‘n aanvang geneem het met die aanstelling van die transformerende Marinus Wiechers as rektor. Transformasie het onder meer behels dat daar nie meer van dosente verwag is om Afrikaans magtig te wees nie. In die vorige eeu het Unisa sy akademiese status te danke gehad aan sy blanke dosente wat oorwegend Afrikaanssprekend was. Dit was ook Afrikaanssprekende blankes wat nie net die tradisioneel Afrikaanse universiteite tot akademiese voortreflikheid uitgebou het nie, maar in baie gevalle ook die Engelse universiteite. Dit is immers algemeen bekend dat Afrikaners veral in die landbou en onderwys uitgemunt het en die Engelssprekende blankes eerder in die handel en nywerheid.

Die kosteprobleem van ons universiteite kom van twee kante af. Enersyds is daar die ANC-regering wat weens ondoeltreffendheid en korrupsie baie geld mors maar elke jaar die toedeling aan universiteite in reële terme verminder* en terselfdertyd van universiteite verwag om al hoe meer studente toe te laat en sertifikate aan hulle uit te deel. Andersyds bestee die universiteite al hoe meer geld aan nie-onderrig- en nie-navorsingsaktiwiteite, bv aan gemeenskapsdiens omdat die staat uitmunt in nie-dienslewering. Maar ook omdat talryke administratiewe poste geskep word wat voorheen nooit bestaan het nie. Die kern van ‘n universiteit behoort sy dosente en navorsers te wees en hieraan moet die oorwig van sy begroting bestee word, maar dit is in al hoe groter mate nie die geval nie. [* Juis daarom behoort universiteite die geleentheid aan te gryp om hulle al hoe losser van die ANC-regering te maak.Daar is egter geen werklike wil tot outonomie nie, wat tradisioneel ‘n gesogte kenmerk van universiteite was.]

In die nuwe Suid-Afrika was daar al gevalle waar ‘n rektor meer vergoeding as die staatshoof ontvang het. Daar was al heftige besware teen die bedrae wat aan rektorswonings bestee is en teen die luukse ampsmotors waarmee hierdie mense rondry. Sulke vergrype word na analogie van die president, visepresident en die ANC-regering se kabinet gedoen. Maar anders as die regering het universiteite in baie gevalle nie net een visehoof nie, maar talle viserektore en elkeen van hulle geniet allerhande duur voordele. Na analogie van wat ANC-ministers hulleself veroorloof, word duur reis- en verblyfkoste in universiteitsbestuursgeledere as ‘n reg beskou. In baie gevalle is daar geen of min sensiwiteit vir die hoë koste van buitensporige luukses; geld wat eerder tot akademiese voordeel aangewend kon word, bv vir laer klasgeld, meer studiebeurse, meer dosente, ens. Die Universiteit Kaapstad is tans besig met ‘n absurde proses waarvolgens dosente verminder en uit diens gestel word sodat werkers/hande-arbeiders teen beter salarisse en byvoordele ingekontrakteer kan word.

Die HAT definieer “koelbloedig” as “sonder tekens van gevoeligheid, onverskillig”. Die afskaling en veral vernietiging van Afrikaans aan ons universiteite kan gesien word as ‘n reeks koelbloedige moorde op bv die hoër funksies van Afrikaans. Soortgelyke reeksmoorde gaan nou met selfs groter aggressie in ons Afrikaanse skole voortgesit word. Afrikaanssprekendes mag glo darem nog onderling met mekaar Afrikaans praat, maar Afrikaners word voortdurend gemaan dat hulle nie hulle harte by bv private vleisbraaivure mag uitpraat nie. Jou terminologie moet polities korrek wees. Praat dus van bv sorghum en suurvye.

Waar het hierdie proses begin? Met die roemlose, mandaatlose “onderhandelde revolusie” van FW de Klerk en sy trawante wat tot swart meerderheidsregering gelei het. Die skuld hiervoor lê myns insiens grootliks by die Klein Vyf: FW de Klerk, Pik Botha, Roelf Meyer, Leon Wessels en Dawie de Villiers. Die ANC het vervolgens besluit dat hy die houvas wat hy as regering op owerheidsbesteding gekry het, gaan misbruik om Afrikaans, die kulturele kern van Afrikaners, te probeer uitwis. Dit word gedoen deur onderrig in net een voertaal te subsidieer en die ANC se taal van voorkeur is die koloniale taal Engels. Dit is waarom Wim de Villiers beweer dat Afrikaanse klasse die US R40 miljoen ekstra (blykbaar per jaar) kos.

Maar waar kom De Villiers aan die opvatting dat Engels deur die staat gesubsidieer word en nie Afrikaans nie? Dit kom van ‘n mede-blanke en mede-Afrikaanssprekende, Willie Esterhuyse, wat met hierdie redenasie in Die Burger (By, 12.05.2007, p 6; Kapp, p 158) vorendag gekom het. Esterhuyse kan ook op die twyfelagtige eer aanspraak maak dat hy die veldtog teen Afrikaanse universiteite begin het met sy artikel in ‘n Britse tydskrif, “Can South Africa afford five Afrikaans universities?” (The Times Higher Education Supplement, 24.02.1995; Kapp, p 63). Ek sou so graag wou verneem of mense soos Willie Esterhuyse, Anton van Niekerk en Wim de Villiers na die bogenoemde reeksmoorde op Afrikaans nou uiteindelik tevrede is. De Villiers beweer dat die druk nou van Afrikaans af is. In werklikheid verkeer hy in die waan dat die druk van militante groepe soos Open Stellenbosch nou van hóm af is. Hy sal vorentoe gou agterkom dat die oorwinning wat diesulkes met die verengelsing van die US behaal het as aansporing dien vir die stel van verdere eise. ‘n Reeks destruktiewe aksies word voorsien waaraan daar skynbaar geen einde gaan wees nie.

Volgens die HAT is ‘n doodsonde ‘n onvergeeflike fout of iets wat ewige straf verdien. Die tradisionele sewe doodsondes is: hoogmoed, hebsug, wellus, woede, vraatsug, afguns en luiheid. Hierdie lysie laat nie genoeg ruimte vir die soort sondes wat sedert 1990 teen Afrikaans en Afrikaners gepleeg word nie. Dit is glad nie heiligskennis om hierdie lysie vanweë veranderde omstandighede aan te vul nie. In die konteks van die Afrikaner se geskiedenis is die berowing van ons politieke mag ‘n kolossale doodsonde waarvan die skadelikheid kwalik oortref kan word. Diegene wat Afrikaners se kultuur ondermyn, soos die hedendaagse hanskakies wat Afrikaans afskaal en probeer vernietig, pleeg ook ‘n onvergeefbare doodsonde. Nêrens in die universitêre uitsprake teen Afrikaans die afgelope tyd is enige poging aanwend om die kulturele waarde van Afrikaans na waarde te oorweeg nie.

Kom ons kyk ter afsluiting na Suid-Afrika se geskiedenis in sy geheel. Watter etniese groep het deurgaans opbouend gefunksioneer? Sekerlik nie die swartes nie, want in menseheugenis wou hulle alles in die land afbreek en vernietig ten einde die politieke mag te bekom. Onder die blankes was daar ‘n soortgelyke afbrekende gesindheid toe die Engelse tydens die Anglo-Boere-oorlog ‘n beleid van verskroeide aarde toegepas het. Alles was onderhewig aan vernietiging ten einde ‘n Britse militêre oorwinning moontlik te maak. Die enigste bevolkingsgroep wat hom deurgaans konstruktief vir die ontwikkeling en verbetering van Suid-Afrika beywer het, is die Afrikaners. Dit is egter juis hulle wat by voorkeur ter benadeling in die visier van die ANC-regering en sy meelopers is. Ons geskiedenis en huidige situasie moet Afrikaners aanspoor tot groter eenheid, meer durf en kreatiwiteit en meer daadwerklike weerstand teen onreg. Ons verdien beter as wat aan ons opgedring word. Soos in Brittanje en Europa moet nasionalisme ook onder Afrikaners hernude momentum kry.

Leon Lemmer: Georges Pompidou oor die studente-onrus, ens.

Toe die Afrikaanse skrywer Hennie Aucamp (1934-2014) 75 jare oud geword het, het hy besluit dat dit tyd was om sy besittings op te ruim. By voltooiing sou hy, so het hy gespot, ‘n opgeruimde mens wees. Ek het om dieselfde rede begin opruim en vind dit bitter swaar. Voorheen het ek ingepak omdat ek die vooruitsig gehad het dat ek iewers heen sou gaan. Hierdie keer sou ek graag in my geheel, as liggaam en gees, na ‘n goeie plek (bv een sonder kamerade) wou gaan, maar dit lyk asof dit onmoontlik is. Ek het skielik so oud geword dat ek dit nie meer waag om groen piesangs te koop nie. My toekoms lyk net so duister soos dié van die nuwe Suid-Afrika, wat voortwoeker na mislukkings in die vorm van bv rommelstatus.

Maar opruiming het voordele. Ek het bv Georges Pompidou (1911-1974) se boek, Om ‘n knoop deur te hak (Sandton: Valiant Publishers, 1976, 88p), herontdek en herlees. Die teruggetrokke en konserwatiewe* (bv nie-sosialistiese, sterk anti-kommunistiese**, Rooms-Katolieke) Pompidou was die eerste minister van Frankryk (1962-1968) en Charles de Gaulle (1890-1970) se opvolger as president (1969-1974). Gaston Palewski (1901-1984), De Gaulle se regterhand gedurende en na die Tweede Wêreldoorlog, was die minister van wetenskap in Pompidou se kabinet. Palewski was ‘n rokjagter en die katelknaap van die Britse skryfster Nancy Mitford (1904-1973). Lisa Hilton het ‘n interessante boek oor die Palewski/Mitford-verhouding geskryf: The horror of love (London: Weidenfeld & Nicolson, 2011, 304p; Amazon Kindle $9,58). Hoewel Pompidou lank ‘n Gaullis*** was, was hy later meer buigsaam in sy verhouding met Brittanje en Amerika**** en het hy bv Brittanje se toetrede tot die Europese Gemeenskap in 1973 moontlik gemaak. Brittanje se lidmaatskap van die Europese Unie is tans opnuut in omstredenheid gehul.

[* Pompidou se boek is sprekend van sy konserwatisme. Hy verwys bv na die begrip “vaderland” wat aan waarde verloor het maar nie werklik met die begrip “Europa” vervang kan word nie (p 85). Ook: “Die buurman se ellendes” moet nie vergeet word “onder die voorwendsel dat jy omsien na die ellendes in afgeleë lande nie” (81).
** “Op ekonomiese gebied … bewys die kommunistiese stelsel sy minderwaardigheid teenoor die kapitalistiese … stelsel” (38). “Niemand kan Rusland besoek sonder dat hy getref word deur die bekoring wat die doeltreffendheid en die voorspoed van die Amerikaanse ekonomie vir die Russe inhou nie” (39).
*** Pompidou noem die aanhang van Gaullisme “intellektuele getrouheid” (20).
**** “Daar is steeds ontsaglike verskille tussen die lewenswyse en die mentaliteit van ‘n Amerikaner en dié van ‘n Europeër” (71).]

Pompidou se boek is in 1974 in Frans gepubliseer en deur Jan Boyazoglu in Afrikaans vertaal. In die voorwoord beklemtoon die klassikus Gerrit Viljoen (1926-2009) dat ons nie net moet weet wat in die Anglosaksiese wêreld gebeur nie, maar ook moet kennis neem van wat in bv Frans gepubliseer word. Pompidou was volgens Viljoen ‘n kultuurmens wat sterk klem op Europese waardes* gelê het. Viljoen het sy professoraat aan die Universiteit van Suid-Afrika (Unisa) in 1967 opgesê en met hoë ideale die eerste rektor van die Randse Afrikaanse Universiteit (RAU) geword. Destyds is ‘n Afrikaanse universiteit in Johannesburg as teenhanger van die Engelse Universiteit van die Witwatersrand (Wits) tereg as noodsaaklik geag. In die omgedopte Suid-Afrika het die RAU in 2005 die Universiteit Johannesburg (UJ) en oorwegend swart en Engels geword. Maar die RAU, die publikasie van Pompidou se boek in Afrikaans en Viljoen se voorwoord getuig van die status wat Afrikaans eens gehad het. [* Dit is “noodsaaklik dat waardes wat as grondslag vir die gemeenskap kan dien en terselfdertyd die morele ewewig van individue kan verseker in ere herstel word” (75).]

Viljoen noem dat hierdie boek geskryf is tydens “die windstilte” van ‘n aantal maande, toe Pompidou nie meer die eerste minister was nie en voordat hy die president geword het (xi). Pompidou skryf in sy inleiding dat die teks eintlik onvoltooid is maar dat lesers tog sy “gedagtegang kan volg” (vii). Die oorgang van De Gaulle na Pompidou as staatshoof het plaasgevind na die studente-opstand van Mei 1968. “Geen mens is dieselfde voor en na ‘n beproewing nie” (ix). Só skryf Pompidou oor die studente-opstand. ‘n Mens kan dieselfde oor die roemlose politieke magsoorgawe van 1990/1994 in Suid-Afrika sê. [Die leidende Britse konserwatiewe filosoof, Roger Scruton (gebore in 1944), het die Paryse studente-opstand eerstehands meegemaak. Dit het hom lewenslank van progressiewe, liberale neigings genees. “The rational pursuit of liberty, equality, fraternity [die slagspreuk van die Franse Revolusie van 1789] … are actually forms of militant irrationality” (Gentle regrets: Thoughts from a life, London: Continuum Books, 2006, 256p; Amazon Kindle $17,84, 691).]

Pompidou noem dat helde sedert die dood van die ikoniese De Gaulle (19) skaars geword het (16). “Die volk verwag dat sy leiers opreg en menslik moet wees en dat hulle onder alle omstandighede bestendig sal bly … die volk wil altyd ‘n leier hê wat opreg en menslik is. Opreg omdat die leier sake moet verduidelik soos dit werklik is en nie die indruk skep dat hy hulle om die bos wil lei nie en ook nie dat hy nie self glo dat dit wat hy doen reg is nie. Menslik omdat hy die probleme van die nederige en gewone burgers moet verstaan” (16). Maar De Gaulle word nie deur almal vereer nie, allermins deur die blankes wat in die jare sestig uit Algerië moes vlug nadat De Gaulle Franse militêre steun beëindig het. Dominique Venner, wat in Algerië geveg het, sê van De Gaulle: “He severely lacked any noble-mindedness himself” (Praag 23.04.2016). ‘n Mens kan ook wonder of terroriste wat bereid was om ‘n land tot in die grond af te breek ten einde self die politieke mag te bekom ooit met reg op ikoniese heldestatus aanspraak kan maak. “‘n Ekonomie [kan] nie uit niks geskep … word nie” (47).

“Om te regeer, is om altyd algemene belange bo persoonlike belange te plaas … Om te regeer, is ten slotte om die mense gesamentlik op ‘n lewenspad en na ‘n doel te lei wat vir hulle onnatuurlik en skaars sigbaar is en glad nie ooreenstem met hul onmiddellike begeertes nie … volke wat maklik goed regeer kan word, gewoonlik volke is wat nie baie dink nie … hoe meer individualisties ‘n volk … is en hoe meer die individu se regte vir hom beteken, hoe meer sal hy rebelleer teen die begrip ‘regering'” (17). Meerderheidsregering sal sekerlik nie sonder meer deur eiesoortige minderheidsgroepe aanvaar word nie. Die meerderheid kiesers in Suid-Afrika dink nie oor gevolge oor die langtermyn nie en dring dus op die bevrediging van onmiddellike behoeftes en begeertes aan. Boonop het ons ‘n korrupte regering wat persoonlike belange najaag.

“In werklikheid beteken regeer om die volk te verseker van ‘n maksimum geluk binne die grense van die nasionale moontlikhede en die sameloop van omstandighede in die buiteland” (87). Daar behoort die minimum regeringsinmenging in sy burgers se sake te wees: “Die staat … moet … probeer om sy inmenging te beperk. Hy moet soveel moontlik ruimte laat vir private inisiatief” (53). “Die staat kan nie die plek van alles en almal neem nie” (63). “Sodoende kan die burgers hul eie sake beheer, hul persoonlike lewens; hulle kan hul geluk soos hulle dit vertolk, self reël met die doel om die verderflike neiging om hulle doodeenvoudig soos ‘n kudde te laat lei, onder die voorwendsel van samehorigheid, vry te spring” (87). Die kudde-instink en solidariteit ten alle koste mag kenmerkend van die meerderheid Suid-Afrikaners wees, maar die blankes en veral die Afrikaners kan hulle kwalik met gesentraliseerde burokratisering vereenselwig en behoort myns insiens die grootste moontlike mate van selfregering en selfbeskikking na te streef.

“Deurdat die volk nou self, en nie die parlement nie, die president kies, het hy [De Gaulle] dit probeer bewerkstellig dat elke Fransman die staatshoof sien as sy persoonlike verteenwoordiger” (19). Die staatshoof moet “die direkte vertroue van die volk geniet” (20). “Om jou te bekwaam om te regeer, moet jy naby die mense wees” (87). Ook in bv Amerika word die staatshoof direk deur die kiesers aangewys. In Suid-Afrika, met sy veel geroemde “beste grondwet in die wêreld”, word die staatshoof egter deur die meerderheidsparty benoem, wat uiteraard meebring dat die staatshoof seker altyd swart sal wees en daarby altyd ‘n mens wat eerder die belange van die meerderheidsparty as dié van al die inwoners najaag. Byvoorbeeld, Nelson Mandela het by die aanvang van sy laaste jaar as staatshoof gesê dat hy sy pos tot sy uitrede wou gebruik om die ANC se heil te bevorder. As staatshoof veroorloof Jacob Zuma hom die bewering dat al Suid-Afrika se probleme begin het toe die eerste blankes hulle in 1652 hier gevestig het.

Die omvang en gehalte van Pompidou se insig is opvallend beter as bv dié van enige Suid-Afrikaanse staatshoof sedert 1994. Die hedendaagse Frankryk sal hoogs waarskynlik nooit ‘n staatshoof kry wat nie naasteby matriek het nie; iets wat tans ‘n onverkwiklike meevallertjie in Suid-Afrika is. “Frankryk glo aan die intellektuele en Frankryk glo aan opvoeding. Iemand wat homself verhef het en ‘n hoë pos beklee, maar geen universitêre opleiding of intellektuele aansien het nie, sal ons verdra maar nie respekteer nie” (7).

“Baie mense, en veral baie intellektuele, se houding teenoor die kommunisme is soos dié van [Jules] Michelet [1798-1874] as hy die geskiedenis van Frankryk van die begin af vertel asof dit ‘n lang wedloop is wat by die revolusie van 1789 eindig. Die res meen hulle is net ‘n voorwoord, voorbereiding, vooruitgang wat min of meer teenoor mekaar gestel word tot by hierdie onvermydelike en reddende uiteinde” (37). In die nuwe Suid-Afrika word die land se geskiedenis onder ANC-invloed herskryf* sodat sy eintlike geskiedenis nie met Jan van Riebeeck of voor 1652 begin nie, maar veel eerder met die stigting van die ANC of selfs met die aanvang van terrorisme of die politieke magsoorname in 1994. Die beeld van ‘n bloedjong land word voorgehou; geen wonder nie dat hy kwalik op sy eie voete kan staan. [* “Die Thabo Mbeki-stigting onderhandel met die departement van onderwys om die volumes wat dié stigting oor die geskiedenis van die vryheidstryd skryf in die geskiedenisleerplan van skole in te sluit” (Die Burger, 29.04.2016, p 4). Blykbaar het hierdie vermetele voorneme geen verontwaardigde protes uit enige oord ontlok nie.]

Milovan Djilas (1911-1996) word soos volg aangehaal: “Kommunisme as ideologie is besig om te ontbind en as gemeenskap is hy altyd oproerig … Dit is duidelik dat die politieke en sosiale struktuur van die Sowjetunie volkome teenstrydig is met die moderne idees en die hedendaagse feite” (43). Byvoorbeeld, “95% van Moskou se vars groente word deur boere voorsien wat grond tot hulle beskikking het om te bewerk soos hulle wil – dit is 5% van die totale bewerkbare grond” (43). In die nuwe Suid-Afrika met sy regering wat sterk deur kommunisme beïnvloed word, is daar geen einde aan oproer en die herhaaldelike bevestiging van die onvervreembare reg van protes nie. Vandalistiese geweldpleging het die nasionale sport geword. Op bv Jeugdag (16 Junie) word die 1976-geweld deur spreker na spreker en skrywer na skrywer goedgepraat.

“Voorstanders van sosialisme in Frankryk is oppervlakkig en in werklikheid nie begaan oor die ekonomie nie, maar oor die verdeling van rykdom … Wanneer ‘n mens dan ook die sosialistiese program van nader beskou, besef jy dat dit opgesom kan word in minder werk, hoër salarisse, vroeër aftrede en groter pensioen met so hier en daar iets kleins wat genasionaliseer moet word om die volk daaraan te herinner dat hulle anti-kapitalisties is, sonder dat die sosialiste dit self juis glo” (45). In soverre die ANC-regering nie blatant kommunisties is nie, is hy sosialisties. By die pas genoemde lysie van dwaashede kan die groot getal ekonomie-ontwrigtende, ANC/swartmag-vererende, openbare vakansiedae gevoeg word en dat grootskaalse nasionalisering ingevolge die Vryheidsmanifes van 1955 in die vooruitsig gestel word. Anders as die ANC-regering se voorliefde vir beslaglegging op die plase van blankes, pleit Pompidou “om die familieplaas ten alle koste te behou” (65).

Pompidou noem tereg dat “volkome gelykheid … tog net ‘n ydele waandenkbeeld” is (60). ‘n Klas van “nuwe armes” is in Frankryk geskep (61, 67), soos ook in Suid-Afrika, waar die tradisionele armes verder verarm het en ‘n groot skeut blankes, grootliks weens blatante rassediskriminasie, by hierdie armes gevoeg is. Pompidou verwys na “die stille en verborge ellende van baie ou mense. Dit is op hierdie terrein waar ons moet optree, hier lê ons werklike maatskaplike prioriteit” (68). Hierteenoor verminder die ANC-regering progressief die subsidiëring van ouetehuise en word die lewenskwaliteit van bejaardes aangetas deur verpligte, opgedringde, kulturele inklusiwiteit; juis in daardie geledere wat tereg op enkele gerieflike laaste jare van rus en vrede aanspraak kan maak. Die ANC-regering se gebrek aan simpatie met ouetehuise is gegrond op swartes se leefwyse waarvolgens bejaardes deur familielede, wat parasiteer op die bejaardes se staatstoelaes, gehuisves word.

Sowat ‘n derde van Suid-Afrika se bevolking ontvang staatstoelaes; meesal mense wat jonk genoeg is om te werk. Pompidou noem dat dit ‘n “belediging vir hul waardigheid is” as mense betaal word “om niks te doen nie” (51). “Die mens is gemaak, of glo in elk geval dat hy gemaak is, om gelukkig te wees en die eerste voorwaarde vir sy geluk is dat hy van sy werk moet hou” (79). Dít mag by tradisionele Franse die geval wees, maar baie Suid-Afrikaners voel blykbaar geregtig op owerheidsondersteuning sonder om enige teenprestasie van hulleself te verwag. Charles Pierre Baudelaire (1821-1867) het gesê: “Daar kan geen (ware, dit wil sê morele) vooruitgang wees as dit nie in die individu is en deur die individu self tot stand gebring is nie” (82).

Pompidou wil hê “dat die staat ‘n goeie voorbeeld moet stel” (63). “Dit is sinneloos om te dink dat die armes die bestaan van rykdom ignoreer en dat hulle aanvaar dat die ongelykhede wat so opsigtelik is, altyd sal voortduur” (62). Daar is diegene wat ‘n tweede revolusie na FW de Klerk se “onderhandelde revolusie” voorspel. Oor Frankryk en spesifiek die hoofstad Parys, “die tradisionele vaderland van revolusies” (72), skryf Pompidou: “Die kleinboer of die arbeider van die verlede wat so lank gewerk het as wat hy homself moontlik kon wakker dwing, en dit net om genoeg geld te verdien om sy gesin te voed en te klee, het skaars tyd gehad om oor die lewe en die dood na te dink. Hy het óf die hoop wat die kerk hom gebied het, aanvaar sonder om te redekawel, óf hy het ander hoop in die revolusionêre ideologie gesoek” (75). “Op maatskaplike terrein kan niemand slegs van hoop lewe nie” (67).

Soos in Suid-Afrika se skole en universiteite is die studente in Frankryk ouer as voorheen maar hulle intellektuele vermoëns is nogtans nie beter nie (25). Soos plaaslik, het die akademiese standaarde in Frankryk gedaal. Angel-Saksiese universiteite word nagevolg pleks van die tradisionele Europese model. Dissipline het verdwyn en daar word met strafmaatreëls die gek geskeer. Studente verklaar hulleself tot leiers, vernietig alle hiërargieë en eis “die reg van wanorde” op (28). Volgens Pompidou moet die rektor die reg hê “om ‘n student die universiteit te belet, en indien nodig, vir altyd te belet” (35). In Suid-Afrika is die afgelope jaar of twee miljoene der miljoene rande se skade aan universiteitseiendom aangerig. Geen poging is aangewend om die verliese van die misdadigers te verhaal nie. Daar bestaan geen skadevergoedingsmeganisme in die vorm van bv lewenslange hardepad vir oortreders nie. Selfs die skorsing van misdadige studente is uitsonderlik en (sover aan my bekend) is geen tronkstraf opgelê nie. Dít lyk na ‘n onverbeterlike resep vir voortgesette gewelddadigheid; des te meer omdat die vernietingsywer waarmee bv die Soweto-onrus in 1976 gepaard gegaan het deesdae ongekwalifiseerd geloof word.

“Om die deure oop te gooi sonder enige vorm van beheer oor studente wat doodeenvoudig sal druip of wat niksseggende diplomas sal verwerf, is die swakste moontlike oplossing” (31-32). Maar dit is presies wat in die nuwe Suid-Afrika gebeur. By universiteitstoelating en studiebeurstoekennings word voorkeur aan voorheen benadeelde/tans bevoordeelde studente bo akademies beter blanke studente gegee. Pompidou beveel aan dat elke universiteit “self sy studente moet keur” (34). Die ANC-regering se sterk kommunistiese department hoër onderwys eis egter al hoe meer die reg op om sentraal oor sowel universiteitstoelating as studenteplasing te besluit. Anders as in Suid-Afrika geskied indiensneming in die Franse staatsdiens “slegs op grond van meriete” (35). Pompidou is sterk ten gunste van selfbestuur vir universiteite (34, 35). Edwin Hertzog, wat jare lank voorsitter van die Raad van die Universiteit Stellenbosch (US) was en Afrikaans toe groot skade aangedoen het, het pas erken dat ons universiteite die opdragte van die ANC-regering sonder meer uitvoer (Die Burger, 17 Junie, p 15). Van universitêre outonomie is daar nie meer sprake nie; nie eens die wil daartoe nie. ANC-gedienstigheid is die wagwoord. Hierdie houding is akademies hoogs destruktief, maar die universiteitsbesture wek die indruk dat dit glad nie saak maak nie.

In Mei 1968 het studente-oproer in Parys uitgebreek en oor die hele land en na ander lande, bv Amerika, versprei. Die vakbonde het by hierdie protes aangesluit en die hele Frankryk met stakings lamgelê. Dit herinner aan die onlangse studente-onrus in Suid-Afrika waarin veral swart werkers saam met hoofsaaklik swart studente universiteitskampusse op horings geneem het. Enersyds word laer studiegeld en selfs gratis onderrig geëis. Andersyds word geëis dat ongeskoolde werkers teen hoër vergoeding deur universiteite ingekontrakteer moet word; twee moedswillig teenstrydige eise.

In Frankryk het die oproer op die Nanterre-kampus van die Universiteit Parys begin en dadelik weerklank aan die Universiteit Sorbonne gevind. Soos dwarsoor die wêreld was sosioloë aan die voorpunt van die opstokery. Oor sosiologie skryf Pompidou: “Dit kan ‘n stotterende wetenskap wees waarin baie van die sogenaamde deskundiges met die minste kennis die meeste selfvertroue het … Met hul verstand en lis kritiseer hulle ‘n gemeenskap waarin hulle self van geen ware nut is nie” (1). Pompidou het oor die studente-opstand, ‘n “gewetens- en beskawingskrisis”, in die Nasionale Vergadering gesê: “Tradisioneel was die jeug onderhewig aan dissipline en inspanning ter wille van ‘n ideaal … Die vordering op tegniese gebied en die verhoging van die lewenstandaard het daartoe gelei dat baie mense nie meer besef dat dit noodsaaklik is om hulself in te span nie. Dit is dus glad nie verbasend dat die mens se behoefte om in iets te glo, en om sekere basiese beginsels geanker in hom te hê, nou in die wiele gery word nie omdat alles waarop die mensdom eeue lank gesteun het nou in twyfel getrek word: die familiebande word dikwels verbreek of verslap, die vaderland word betwis of verloën, God bestaan vir baie nie meer nie en die kerk self begin hom afvra watter paaie gevolg moet word en gooi sy eie tradisies omver” (2).

“In dié omstandighede is die jeug verward … omdat hulle weet hoe moeilik dit is om hul brood te verdien … Die bestes is soekend, bekommerd en hulle eis ‘n mikpunt en verantwoordelikhede. Ander … wend hulle tot negativisme, algehele verwerping en ‘n drang om te vernietig. Om wat te vernietig? … enigiets wat byderhand is, en vir die studente is dit die universiteit” (2-3). Hy skryf van “kinderagtige speletjies en voorliefdes om speelgoed te breek” (72) omdat “dit vermaaklik is om te vernietig” (85). Volgens Pompidou behoort dit te gaan “om die herskepping van ‘n lewenspatroon wat vir almal aanneemlik is en om die versoening van orde en vryheid, gees en oortuiging, stedelike beskawing en persoonlikheid, materiële vooruitgang en die erkenning van die noodsaaklikheid om te werk, vrye mededinging en geregtigheid, individualisme en samehorigheid” (3).

Wat gebeur in Suid-Afrika, bv aan die Universiteit Stellenbosch? Pleks van akademiese oorwegings voorop te stel, word ras- en geslagsteikens nagejaag. In ooreenstemming daarmee word studente gewerf en van studiebeurse voorsien. Baie van die swart studente kom na die US nie omdat hulle gemotiveerd is om verder te studeer nie, maar doodeenvoudig omdat hulle gratis kos en verblyf in Stellenbosch verkies bo werklose krepering in hulle huise. Weens opsweping en verveeldheid* wend hulle hulle geredelik tot protesaksies en gewelddadigheid terwyl veral misleide blankes, bv in die universiteitsbestuur, redes ter regverdiging van hulle onsosiale gedrag fabriseer. Dít gebeur aan wat veronderstel is om ‘n opvoedkundige inrigting te wees. Daar word gevolglik nie streng teen hierdie misdadigers opgetree nie. Hulle word op die kampus gekoester, deurlopend van onderhoudsmiddele voorsien en bemagtig om opnuut moles te maak. Daarteenoor het daar in Frankryk, in soverre dit steeds ‘n beskaafde samelewing is, spoedig teenstand teen die chaos opgebou en was daar “die weiering om wanorde en revolusie te aanvaar” (72). Wanneer kos gesteel word, soos onlangs by die eeufeesviering van die Universiteit Fort Hare, of as ‘n universiteitskafeteria gestroop word, dan kom ‘n opvoedkundige soos Michael le Cordeur met die storie dat die studente honger was. Wanneer winkels deur die gepeupel geplunder word, wat glad te dikwels gebeur, moet veral drankwinkels dit ontgeld. Hier sal seker geredeneer word dat die arme misdadigers dors was. [* “Aangesien hulle baie vroeg reeds alles weet, alles probeer het, alles uitgeput het, tree verveeldheid in” (76).]

Pompidou noem dat hierdie jong mense “juis teen hierdie gemeenskap wat so goed vir hulle sorg in opstand kom … bevoorregtes en bedorwe brokkies. Maar baie revolusies en opstande word juis deur ontevrede bevoorregtes veroorsaak” (4). Om as jong mens voltyds op ander mense se koste te studeer, is moeilik oortrefbare bevoorregting. “Hierdie jong mense [is] gevoed, gehuisves, onderhou, het baie min werk gehad en ook nie die minste begeerte om ‘n produktiewe lewe in die oë te kyk nie” (4). Hy verwys na “vet en dikgevoerde belhamels” wat “hul eie kleinlike eersug dien deur met vuur te speel” (4). Desnieteenstaande het daar “lofliedere” vir “die helde van Mei” opgeklink (5), soortgelyk aan wat ons jaarliks met Jeugdag vir die “helde van 1976” moet verduur. In werklikheid is hierdie misdadigers “uitbuiters van ‘n gemeenskap” (5) en “duiwels van verwoesting” (88).

Die onlangse plaaslike vlaag van studente-onrus het ten diepste met die verbrokkeling van (beskaafde) waardes te make. Dit dui op ‘n ontsaglike geestelike probleem. Wat noodsaaklik is, is dat die pateties ondoeltreffende skoolonderrig opgevolg moet word met die deeglike algemene vorming/opvoeding van studente aan universiteite (in die humaniora, sosiale en natuurwetenskappe, en tegnologie). Dit behoort op hoogs gedissiplineerde kampusse plaas te vind waar geen onbeskaafde gedrag geduld word nie. Studente moet ten aanvang geleer word om behoorlik te kan lees en skryf; om inligting te versamel, verwerk en dokumenteer; om te kan dink en verstaan; om ingelig te wees oor wêreld- en lewensbeskouings, asook oor die globale geskiedenis van die mens en sy omgewing. Daarna kan studente toegelaat word om in beroepsrigtings te spesialiseer. Hierdie voorstel behels ‘n herwaardering van die tradisionele wortels van die universiteitswese; dus ‘n verstandige terugkeer na wat universiteite was voordat hierdie inrigtings onder veral Amerikaanse invloed so haas onherkenbaar ontaard het.

Leon Lemmer: Leon de Stadler sit sy kruistog teen Afrikaans voort

Dit is algemene kennis dat blanke Afrikaanssprekendes die voorste vegters teen Afrikaans aan die Universiteit Stellenbosch (US) is. Heel moontlik is daar niemand wat meer afkeurenswaardig in hierdie rol funksioneer as Leon de Stadler nie, want hy doen dit onder die dekmantel van deskundigheid, dus as taalkenner en boonop as hoogleraar in Afrikaanse taalkunde. Hy is ook die direkteur van die US se Taalsentrum en gevolglik uitstekend geplaas om met oënskynlike gesag oor hierdie onderwerp te praat.

By twee vorige geleenthede het ek oor De Stadler se bedenklike anti-Afrikaansrol geskryf (Praag 7.11.2012 en 16.03.16). In laasgenoemde geval het hy gerapporteer oor die resultate van ‘n “navorsingsprojek” wat in sy taalsentrum uitgevoer is. Pas het hy aanvullend oor hierdie resultate berig (Die Burger, 12 Mei, p 15). Dié artikel is klaarblyklik as ondersteuning van die US-rektor, Wim de Villiers, se verengelsingsbeleid bedoel. De Stadler kruip dus voort agter die rektor aan. Hy het dieselfde tydens die bewind van die vorige twee rektore, Chris Brink en Russel Botman, gedoen.

Maar let op die grondverskuiwende progressie ter benadeling van Afrikaans. Vir Brink het dit om tweetaligheid (Afrikaans en Engels) gegaan, dus weg van ‘n Afrikaanse US. Die Upingtonse Brink het binne enkele jare in Australië verengels. Vir kameraad Botman, die ANC-aktivis, het dit om meertaligheid (Afrikaans, Engels en minstens ook ‘n swart Afrikataal soos Xhosa) gegaan. Botman het graag beweer dat hy Xhosa probeer baasraak. Vir De Villiers, die veramerikaanste wêreldburger, gaan dit om blatante verengelsing, met ter wille van die skyn, dus om ‘n voet in die deur te kry, die nominale behoud van Afrikaans en Xhosa, maar sonder om hulle omvang of tydsduur te spesifiseer. Dít is waaraan De Stadler sy entoesiastiese steun toegesê het.

Wat De Stadler hierdie keer skryf, is enersyds herhaling van sy vorige artikel en andersyds improvisasies daarvan. Sy doel bly presies dieselfde: om Afrikaans af te kam. Aan die US is daar glo “steeds meer (veral Afrikaanse) studente [wat] Engels as hul voorkeurtaal in hoër onderwys verkies.” Wat hy polities korrek doelbewus verswyg, want hy weet dit, is dat daardie Afrikaanse studente wat Engels verkies by uitstek in bruin geledere aangetref word. Deur hierdie feit te verswyg, word al die blanke Afrikaanssprekende studente taalgewys onder verdenking geplaas. “Twee-derdes van die studente verkies Engels as akademiese taal … Sedert 2008 is daar dus ‘n verdere verskuiwing ten gunste van Engels, en hierdie verskuiwing vind veral by Afrikaanssprekende studente plaas.” Dit hang saam met die toenemende verbruining van die Afrikaanssprekende sektor omdat studente-toelating sterk anti-blank en rasgegrond is want rasteikens word nagejaag.

De Stadler vervolg: “ons studente ‘n sterk positiewe houding openbaar oor die waarde van meertaligheid.” Later: “dat daar ‘n besonder sterk sentiment is oor die waarde van meertaligheid in hoër onderwys.” Wat opval, is dat De Stadler hierdie resultaat formuleer nie spesifiek ten gunste van Afrikaans nie, maar (soos die sogenaamde Afrikaanse Taalraad graag doen) ten gunste van meertaligheid, wat uiteraard nie Afrikaans hoef in te sluit nie. “73% van die studente ag meertaligheid aan die US belangrik of baie belangrik.” Hy voeg darem by: “daar is ook ‘n duidelike positiewe houding oor die behoud van Afrikaans en die Afrikatale.” Hy sal nie ‘n lansie vir Afrikaans as sodanig breek nie, daarom word Afrikaans hier met Afrikatale gekoppel. Hoeveel van Afrikaans behou moet word en vir hoe lank word glad nie te berde gebring nie.

De Stadler sonder drie negatiewe kenmerke van die US-taaldebat uit: “minder goeie argumentasie”, “voorstelle wat nie altyd strook met die werklikhede … nie” en “‘n aanvallende skerpheid.” Hy noem nie ‘n enkele positiewe aspek van die taaldebat nie, klaarblyklik omdat die “taalbulle” poog om die heil van Afrikaans te bevorder. Hy betreur dit ook nie dat sy “navorsingsresultate” so negatief vir Afrikaans is nie. Pleks daarvan prys hy die objektiwiteit van die resultate deur te beweer “dat ons ‘n kritiese universiteitsgemeenskap het wat op verantwoordelike wyse nadink.” Dit gaan glo om “gehalte-opvoeding”, vandaar blykbaar die verdoeming van onderrig in Afrikaans.

Voorheen het De Stadler homself voorgedoen as eerder mens- as taalbewus; asof Afrikaners nie ook mense is nie. Alle tale is mensgemaak; dus deel van mense se kultuur. Maar Afrikaans mag maar afgegradeer word as jy by voorkeur aan nie-Afrikaners dink, soos wat De Stadler inderdaad polities korrek doen: “Daar is ‘n groeiende getal studente wat reeds die uitdaging [!] het om ‘n tweede of derde taal (Engels) te studeer. Die toevoeging van nog ‘n taal [Afrikaans!] wat hulle moeilik verstaan of selfs glad nie, plaas ‘n onregverdige en onregverdigbare las op die skouers van hierdie studente – hulle het juis nie altyd gelyke kanse nie.”

In hierdie laaste aanhaling bereik De Stadler se voorbedagte gemeenheid ‘n hoogtepunt. Dit gaan vir hom om nie-wittes, spesifiek swartes. Engels word voorgehou as hulle (enigste) gekose onderrigtaal. Afrikaans word nie eens by die naam genoem nie, maar word gekarakteriseer as moeilik en ‘n las. ANC-politieke retoriek word bygesleep met “uitdaging” asook die tweeledige verwysing na sogenaamde onreg. Hy het die benadeling van swartes deur wittes op die oog; nie bv moontlike genetiese benadeling nie. Maar wat De Stadler seker die meeste geniet het, is die steelhou wat hy inkry teen die beweging wat hom beywer vir gelyke kanse vir Afrikaans aan die US: Breyten Breytenbach en genote (kyk gelykekanse.com).

Dan die geykte: “‘n taal nie deur dwang bevorder kan word nie,” omdat taal glo “iets moet wees wat mense kies.” Volgens De Stadler verskil taal dus van transformasie, wat aan dese en gene in die nuwe Suid-Afrika opgedring word; ook aan die US. Die mode-standpunt wat De Stadler klaarblyklik onderskryf, is dat Afrikaansonderrig opdringing impliseer, terwyl die koloniale taal Engels, ten spyte van die voorbeeld wat bv Alfred Milner gestel het, vry van opdringingspotensiaal is. In die vorige politieke bedeling het ons Afrikaanse en Engelse universiteite gehad wat vry was van die onoorkomelike probleme wat twee- en meertaligheid veroorsaak. Toe kon studente ‘n universiteit en terselfdertyd ‘n onderrigtaal kies en daar was nie die dwase geredekawel oor taalopdringing nie. Daar is kwalik enige ondubbelsinnige pro-Afrikaanse stelling in De Stadler se artikel. Hy haal studente aan maar hy laat hom geensins ten gunste van Afrikaans uit nie. Sy versugting is vir ontmoetings “oor kultuurgrense heen”, vir “interkulturele saamwees” en vir “toekomsgerigte Suid-Afrika”; dus nie ‘n enkele goeie woord vir die ou Suid-Afrika en die US van weleer nie.

Myns insiens ondersteun De Stadler De Villiers se verengelsingsbeleid heelhartig: “Die konseptaalbeleid van die Universiteit Stellenbosch wat tans oorweeg word, wil ‘n talige ruimte skep waarbinne die universiteit hom tegelyk kan verbind tot toeganklikheid én die bevordering van meertaligheid.” Naas opdringing is uitsluiting ‘n euwel waarmee Afrikaans geassosieer word, maar op magiese wyse nie Engels nie. In werklikheid gee hierdie twee dogmas (Afrikaans-opdringing en nie-toeganklikheid) uitdrukking aan die vooroordele waaraan anti-Afrikaanselemente ly.

Maar ons moet glo nie anti-Afrikaanselemente aan die kaak stel nie: “‘n Taalsentriese – en veral Afrikaans-sentriese – debat soos die een wat tans heers, doen Afrikaans geen guns nie. Veral die skerpheid wat soms uitdop [!], plaas Afrikaans weer in ‘n negatiewe raampie as ‘n taal wat mense uitsluit of vervreem. Dit is daarom baie belangrik dat die debat ‘n sterker mens-sentriese karakter kry en dat ons goed nadink oor die belange van alle Suid-Afrikaners.” Met daardie mens-sentries word eintlik bedoel dat ons taalbenadering sogenaamde benadeelde mens-sentries moet wees en dat daardie “alle Suid-Afrikaners” Afrikaners maar kan uitsluit, want hulle is in die ou Suid-Afrika bevoordeel en daardie bevoordeling word mos onverdund in die nuwe “nie-rassige nuwe Suid-Afrika” voortgesit. Die Maxistiese gebod is dat Afrikaners moet swyg wanneer Afrikaans vertrap word. Wim en sy meelopers moet dus toegelaat word om ongesteurd die US te verengels.

Ek weerhou my daarvan om in verdere besonderhede te skryf oor wat ek dink van die gesindheid wat De Stadler as ‘n Afrikaanssprekende blanke en daarby ‘n Afrikaanse taalkundige op hierdie tydstip in die geskiedenis van die Afrikaner en Afrikaans openbaar.

Leon Lemmer: Universiteit Stellenbosch: Nuwe laagtepunte

Wim de Villiers se eerste jaar as rektor van die Universiteit Stellenbosch (US) is deur ongeëwenaarde politiekery gekenmerk. Om hoop vir daardie universiteit se toekoms te probeer vind, het ek onwillekeurig aan die volgende Bybelvers gedink: “‘n Geknakte riet sal hy nie afbreek nie, ‘n lamppit wat dof brand, sal hy nie uitdoof nie” (Jesaja 42:3).

De Villiers het op 1 April (Gekkedag) reeds ‘n jaar lank die pos van rektor beklee. Asof dit ‘n datum met positiewe assosiasie in die US se geskiedenis is, het hy die geleentheid gebruik om ‘n oorsig van sy prestasies en van die oorblywende “uitdagings” (‘n gewilde ANC-woord) te gee (US-webwerf, 8 April, en Die Burger, 13 April, p 5). Hy maak gewag van die huidige hersiening van die taalbeleid, wat deur hom pleks van die US-raad (soos dit hoort) geïnisieer is. Hy beweer dat hy “veeltaligheid sonder uitsluiting” beoog. Dit behels dat Engels die oorheersende onderrigtaal word en dat Afrikaans tweede viool moet speel. De Villiers weet dat sy standpunt strydig is met die uitdruklike voorwaarde van Jan Marais se skenking, wat in 1918 die ontstaan van die US moontlik gemaak het. De Villiers as mens van die oomblik verwerdig hom nie eens om sy onetiese en minagtende gedrag jeens Marais se vrygewigheid te probeer regverdig nie.

Toe hy nog vir die rektorskap geaspireer het, het De Villiers die keurkomitee verseker dat die posisie van Afrikaans vir hom ononderhandelaar is. Sedert sy aanstelling doen hy egter alles in sy vermoë om Engels die hoof- en mettertyd heel moontlik die enigste US-onderrigtaal te maak. Afrikaans is die slagoffer van sy transformasiemanie. Transformasie beteken wesenlik die bevoordeling van nie-wittes en die benadeling van blankes. De Villiers verwag van almal op die US-kampus dat hulle oor transformasie net so oorentoesiasties soos hy moet wees. Veertig persent van die grade wat onlangs toegeken is, was aan nie-wit studente. As ANC-gedienstige is dit dié etniese sektor wat De Villiers bowenal ter wille wil wees. Om hierdie nie-akademiese, suiwer rasgebaseerde rede moet Afrikaans afgeskaal word.

De Villiers spog: “Transformasie is eksplisiet na topbestuursvlak verhef en ‘n transformasiekantoor is op die been gebring.” By ‘n vorige geleentheid het hy gespog dat hy van ‘n uitstekend gekwalifiseerde en uitmuntende akademikus ontslae geraak het omdat hy hom glo aan “rassisme” skuldig gemaak het. Dit is eintlik onnodig om te sê dat die betrokke persoon blank is. Dit is ook bekend dat De Villiers ten gunste van die knaende vervolging van Wouter Basson is. Basson is ‘n medikus wat terrorisme bestry het. Nokosazana Dlamini-Zuma is ‘n medikus wat onder die dekmantel van mediese werk terrorisme vanuit Lesotho in Suid-Afrika bevorder het. De Villiers steun optrede teen Basson maar wend geen poging aan om ‘n klag teen Dlamini-Zuma by die Raad vir Gesondheidsberoepe van Suid-Afrika te lê nie.

Dit toon duidelik hoe radikaal links De Villiers se politiek is. Ten spyte van al die onrus wat tydens die kort bestek van sy dienstermyn op die kampus gestook is, het hy nog nooit daarop aanspraak gemaak dat ‘n enkele sodanige student geskors is nie. Miljoene rande se skade is aan universiteitseiendom aangerig, maar De Villiers het nog geen geluid gemaak oor wat gedoen word om die skade van die misdadigers te verhaal nie. Dít terwyl die US veronderstel is om ‘n opvoedkundige inrigting te wees.

Dit is heeltemal onnodig om ‘n transformasiekantoor en sodanige personeel en indoktrinasiekursusse te hê. Dit verg hope geld wat eerder vir akademiese doeleindes aangewend kon word. Die gruwelike werklikheid van die nuwe Suid-Afrika is aan ons opgedring sonder die nodige mandaat van die blanke kiesers. Al transformasie wat aan die US nodig was, was enersyds om nie-rassige studente-toelating toe te laat en andersyds personeellede op ‘n nie-rassige grondslag aan te stel en te bevorder. Al die ander benoude, ANC-gedienstige transformasiespronge was en is onnodig en suiwer akademies onregverdigbaar.

Aan die De Villiers-US is die grondliggend strewe gedwonge rasse-integrasie, wat egter deur die aanwesigheid van twee onderrigtale in die wiele gery word, soos Russel Botman erken het (Pieter Kapp, Maties en Afrikaans, Pretoria: Protea Boekhuis, 2013, p 205). Lis Lange, ‘n viserektor aan die Universiteit Vrystaat (UV), het pas ook erken dat Afrikaans die slagoffer van integrasiedwang is (“Dis g’n politieke besluit”, Netwerk24, 6 Mei; tipies Naspers beweer die opskrif die teenoorgestelde).

Die veramerikaanste De Villiers het in sy intreerede as rektor ‘n swart vrouestudent as navolgenswaardige voorbeeld voorgehou, hoewel daar akademies min uitsonderlike verdienstelikheid in daardie geval was. Daarna het hy dieselfde met ‘n bruin vrouestudent gedoen, al was die akademiese substansie weereens karig. Gestel daar is aan die US ‘n blanke student, Jan van der Merwe, wie se pa op sy plaas met ‘n pik doodgekap en wie se ma met ‘n byl vermoor is. Klein Jannie is toe deur sy oupa en ouma in armoedige omstandighede grootgemaak. Toe hy skaars groot genoeg was, moes Jannie koerante verkoop* om voortgesette skoolbywoning moontlik te maak. As student moet Jan vakansies as kelner op die treine werk omdat die US baie studiebeurse uitsluitlik vir toekenning aan nie-wittes het, maar dit is die uitgesproke beleid dat geen studiebeurs spesifiek vir blankes gereserveer mag word nie. Dink enige leser dat iemand met die ideologiese ingesteldheid van De Villiers die geval Jan van der Merwe as voorbeeld aan US-studente sal voorhou? Ek dink nie daar is ‘n kat se kans nie. De Villiers sal net doen wat die lakmoestoets van politieke korrektheid slaag. Diegene wat ANC-meelopers is en politieke korrektheid aanhang, weet in baie gevalle nie eens dat die frase “politieke korrektheid” in 1922 deur Lenin geskep is nie. Slaafse navolging van die kommunisme was vir Lenin sinoniem met politieke korrektheid. As ‘n mens dogmaties ANC-gesind is, moet jy heelwat kommunisme kan verduur.

[* Wyle Wynand Mouton was die beste rektor vir wie ek gewerk het. Hy het die hoogste akademiese sport bereik omdat rektore toe, sekerlik in groter mate as tans, om akademiese redes (en nie om politieke redes nie) aangestel is. Mouton het op ‘n vroeë ouderdom sy pa aan die dood afgestaan. Hy moes in Bloemfontein se strate koerante verkoop om sy studie aan die Universiteit (Oranje-) Vrystaat moontlik te maak. Hy was die toonbeeld van onbesproke akademiese kwaliteit. Oor so ‘n man sal ek roem. Maar prestasie soos dié van Mouton word deesdae as blanke bevoorregting afgemaak.]

Hermann Giliomee skryf oor die oud-Matie Hendrik Verwoerd: “Hy was die eerste student in Suid-Afrika wat sy studies, van sy voorgraadse eksamens tot sy doktorale proefskrif, in Afrikaans geskryf het” (Die laaste Afrikanerleiers, Kaapstad: Tafelberg, 2012, p 27-28). Sal De Villiers om suiwer akademiese redes Verwoerd as navolgenswaardige voorbeeld aan US-studente voorhou? Volstrek nie, want aan die De Villiers-US geniet politiek voorkeur bo akademiese oorwegings. Daarom is daar nie meer ‘n Verwoerd-gebou nie en De Villiers het selfs van die verwydering van die oorblywende Verwoerd-gedenkplaat ‘n openbare skouspel ten koste van blankes en die US van weleer gemaak. De Villiers word deurlopend deur sy politieke preokkupasies gekortwiek sodat hy akademies nie die regte ding doen nie.

Die mate waarin die US hom deesdae van Afrikaans distansieer kan waargeneem word deur die aankondigings van professorale intreeredes op die US-webwerf dop te hou. Feitlik geen intreerede word meer in Afrikaans aangebied nie, terwyl daar baie professore met Afrikaanse vanne (bv Van der Merwe) betrokke is. Myns insiens sal De Villiers nie aanbeveel dat professore dit moet oorweeg om hulle intreeredes in Afrikaans of tweetalig te lewer nie. Hy sal ook nie ‘n versoek rig dat magisterverhandelinge en doktorale proefskrifte in groter mate in Afrikaans geskryf moet word nie. Sy argument as wêreldburger* is waarskynlik dat Engels ‘n (self dié) internasionale akademiese taal is. Verhandelings en proefskrifte word egter nie by uitstek deur bv vakgenote gelees nie, maar eerder artikels voortvloeiend uit daardie tesisse. Die tesisse kan dus in Afrikaans geskryf word, terwyl (sommige van) die artikels in Engels gepubliseer kan word. Maar die Afrikaanse vaktaal behoort uitgebou te word, in voorlesings, klasaantekeninge, artikels in plaaslike vaktydskrifte, ens. Maar dit is te betwyfel of De Villiers ooit so ‘n akademies sinvolle lansie vir Afrikaans sal breek. [* “Cosmopolitanism is the shedding of all that makes one most human, most oneself” (Isaiah Berlin, Against the current, Oxford University Press, 1981, p 12).]

Dit is bekend dat daar die ongesonde neiging is om laer akademiese standaarde aan nie-wit studente, veral swartes, te stel; by toelating en ook tydens die studietermyn. ‘n Rektor is veronderstel om in die eerste plek eerder akademiese as administratiewe leiding te gee. Dit is dus eintlik De Villiers se dure plig om dosente periodiek te versoek om akademiese standaarde te handhaaf, des te meer omdat skoolonderrig in die nuwe Suid-Afrika dramaties versleg het en die standaarde vir studentetoelating by universiteite weens politieke druk op ‘n uiters dwase manier insgelyks drasties verlaag is. Maar dit is ook ‘n tragiese feit dat weens omgekeerde rassediskriminasie voorkeur aan gegradueerde swartes bo wittes by aanstellings en bevorderings gegee word. As werkgewer stel die US in hierdie opsig self ‘n uiters bedenklike voorbeeld.

Wat ‘n rektor dus behoort te doen, is om nie net klem op die handhawing van akademiese standaarde te lê nie, maar om ook te vereis dat dieselfde standaarde vir alle etnisiteite moet geld. Selfs dat as hiervan afgewyk word dit moet wees om eerder hoër pleks van laer standaarde aan swartes te stel omdat swartes voorkeur by aanstellings en bevorderings kry en hulle funksionering in die werkplek dus in groter mate die akademiese aansien van die universiteit bevoordeel of benadeel. Maar ek dink nie daar is ‘n kat se kans dat De Villiers in hierdie opsig die akademies regte ding sal doen nie. My voorstel is na sy smaak seker te polities inkorrek en te sterk pro-akademie.

Tydens Russel Botman se rektorskap het die US volstrek geweier om enigiets met ‘n studiebeurs uitsluitlik vir toekenning aan blankes te make te hê. Dus, behoeftige blanke studente moet eerder die geleentheid vir universitêre studie en die potensieel lewenslange voordele daarvan ontsê word as om ‘n verderflike beginsel prys te gee. Kader Asmal het as onderwysminister dieselfde gedoen. Hy het staatsgeld misbruik om ‘n hofuitspraak te verkry sodat die bepaling dat ‘n studiebeurs vir blankes gereserveer word, opgehef kon word. Daardie beurs word nou aan enigeen toegeken in weerwil van die uitdruklike wense van die donateur. Waarom kan De Villiers dan nie maar ook Jan Marais se wense ignoreer nie? Die norm is blykbaar dat die wense van blankes goedsmoeds geïgnoreer mag word, asook enige maatreël (bv Afrikaans as onderrigtaal) wat tot die voordeel van wittes kan wees.

Daar kan geen twyfel wees nie dat De Villiers hom nie net aan anti-Afrikaansmaatreëls skuldig maak nie, maar ook die toekenning van studiebeurse eksklusief aan nie-wittes (soos Die Vlakte-beurse) ondersteun. Ek is bewus van ‘n oud-Matie wat al jare lank met die US onderhandel oor ‘n studiebeurs wat hy aan blanke studente wil toeken, maar die US is nie vir sodanige etniese voorwaarde te vinde nie. Dus weereens, die mentaliteit van die De Villiers-US is geen studiebeurs eerder as ‘n beurs waaruit net blanke studente voordeel kan trek.

Daar is instansies wat hou van wat De Villiers doen. Die Harry Crossley-stigting het R500 000 aan De Villiers geskenk vir sy “leierskap” in 2015. Hier bo het ek ‘n aanduiding gegee van wat De Villiers-leierskap onder meer behels. In sy intreerede het De Villiers aangekondig dat hy studiebeurse gaan instel vir die oud-inwoners van Die Vlakte en hulle nageslag. Bruin mense is destyds ingevolge die Wet op Groepsgebiede uit Stellenbosch se middedorp verskuif. Wat De Villiers met hierdie Die Vlakte-studiebeurse regkry, is om hom enersyds te distansieer van die destydse blanke regering (terwyl hy in die openbaar geen woord teen die ANC-regering spreek nie) en andersyds om nog studiebeurse uitsluitlik vir nie-wittes in te stel. Hierdie eksklusiewe studiebeurse lê volgens eie erkenning vir De Villiers so na aan die hart dat hy daardie halfmiljoen rand afkomstig van die Crossley-stigting in hierdie Die Vlakte-studiebeursfonds gestort het (US-webwerf, 18 April, en Die Burger, 19 April, p 4). Hierdie gebaar kom van De Villiers wat graag verkondig dat hy die US meer inklusief wil maak, maar blankes mag maar van voordele uitgesluit word.

Op 29 April is De Villiers se intreerede op die US-webwerf in herinnering geroep. Hy was toe, asof hy ‘n ANC-minister is, weer oorsee. Die vraag is of hy ook teen die duurste tariewe reis en luukse verblyf aanvaar. My voorstel is dat hy in die ekonomiese klas vlieg en in drie- pleks van vyfsterhotelle tuisgaan. Die verskil in koste kan en behoort in ‘n studiebeursfonds uitsluitlik vir blanke Afrikaanssprekende studente gestort te word; daardie studente wat Jan Marais in gedagte gehad het toe hy die stigting van die US moontlik gemaak het. De Villiers kan so iets met min moeite en bitter min opoffering doen. As hy net absoluut noodsaaklike amptelike reise wat beduidende voordele vir die US inhou, onderneem, kan die volle bedrae wat andersins in reis- en verblyfkoste gesink sou word in my voorgestelde Afrikaner-beursfonds gestort word. Die US se belange behoort immers voorop gestel te word en by ‘n universiteit behoort dit in die eerste plek eerder om akademies verdienstelike studente as eiebelang en -gerief te gaan. (Ek onthou dat daar ‘n tyd was toe die direkteur van die Staatsbiblioteek in Pretoria op amptelike buitelandse reise gegaan het terwyl daar gekerm is dat daar geen geld vir die aankoop van nuwe boeke beskikbaar was nie. Ek vra toe waarom sodanige reis- en verblyfgeld nie liewer aan boeke bestee word nie. Die antwoord was: “Jy praat nou van twee heeltemal verskillende rekeninge.”)

Daar is myns insiens ongelukkig nie ‘n kat se kans dat De Villiers ‘n halfmiljoen rand of enige bedrag uitsluitlik tot voordeel van blanke en veral Afrikaanssprekende studente, sy etniese genote, sou bewillig nie. Hoe het hierdie radikale ontaarding plaasgevind by iemand wat in ‘n Afrikanerhuis grootgeword het? Kan meer as twee dekades in die buiteland iemand dermate kultureel ontspoor? Die ANC was ‘n ondergrondse terreurgroep voordat FW de Klerk hulle bogronds losgelaat het. Maar wat De Villiers nog sal agterkom, is dat ongeag of sy ANC-kamerade onder- of bogronds funksioneer, hulle nie die Afrikaner se wortels kan saboteer of die Afrikaner en Afrikaans sal uitroei nie. “To be rooted is perhaps the most important and least recognised need of the human soul” (Simone Weil, The need for roots, London: Routledge, 1978, p 41).

Die direkte aanleiding vir my skrywe was eintlik die berig dat die Universiteit Witwatersrand (Wits) R45 miljoen gaan bestee om swart dosente aan te stel (Praag 29 April). Die motivering is klaarblyklik polities, want daar bestaan geen wetenskaplike bewys dat swartes beter akademici as wittes is nie; eerder die teenoorgestelde. Aan die De Villiers-US is R70 miljoen vir hierdie doel bewillig en daarby veral vir die aanstelling van senior akademici, dus nie-wittes wat feitlik noodwendig geen ondervinding van die akademiese lewe het nie. Soos Jonathan Jansen aan die Universiteit Vrystaat sou De Villiers sekerlik graag akademici uit die res van Afrika wou trek (hoe swarter, hoe beter), maar dit is in werklikheid hoogs immoreel om Afrika van sy glad te min gekwalifiseerde akademici te beroof; om van akademies bekwame dosente in Afrika nie te praat nie. Wie sou voor die verraad van 1990/1994 in sy wildste drome kon dink dat hierdie land dermate ideologies omgedop sou word dat die US sterker anti-akademies en meer pro-swart as Wits sou word? Maar De Villiers het dit reggekry.

Die ANC-gedienstige transformasiepad wat die De Villiers-US loop, is wesenlik dieselfde as die van die Universiteit KwaZulu-Natal (UKZN) en die Universiteit Kaapstad (UK), waaroor RW Johnson so indringend geskryf het (“Can UCT be allowed to die?”, Politicsweb, 29 April; Russell Ally het op 5 Mei hierop gereageer). By hierdie drie universiteite is daar geen aardverskil wat transformasie betref nie; hoogstens ‘n graadverskil. Byvoorbeeld, in die plek van UKZN se Zoeloe-manie, het die UK en US ‘n akademies onregverdigbare Xhosa-manie. By geen universiteit bestaan daar egter ‘n ononderhandelbare Afrikaans-manie nie.

Deesdae word daar dikwels oor die verkragtingskultuur op die US-kampus geskryf. Dit is ‘n verskynsel wat aan die US van weleer onbekend was. Hierdie nuwe kultuur kan as een van die vrugte van transformasie beskou word. Maar daar is ‘n ander nuwe kultuur wat veel meer fundamenteel is en baie groter sorg behoort te baar, naamlik die verkragting van gesonde akademiese lewe op Stellenbosch. Geen universiteit kan op akademiese eerbaarheid aanspraak maak as studentetoelating, studiebeurstoekenning en die aanstelling en bevordering van dosente op rasse- en geslagsgronde pleks van suiwer akademies geskied nie. As regverdiging vir hierdie dwaasheid word geskuil agter heeltemal onnodige ras- en geslagsteikens of -kwotas wat blankes en mans en by implikasie die US doelbewus akademies benadeel. Vir hierdie soort leierskap het De Villiers R500 000 ekstra ontvang.

Wat De Villiers bedryf, is wat Julie Burchill “paint-box politics” noem: “Issues were judged by colour: white was bad, brown or black were good – an inverted racism was operating” (The Independent, 3.03.2011). Waar daar ‘n skewe wil is, is daar deesdae ‘n weg. As die vergoeding buitensporig genoeg is, raak die gewete stil. Eers as De Villiers as bejaarde inwoner op ‘n weelderige ouetehuis se stoep in die sonnetjie sit, sal hy hopelik probeer om eerlike antwoorde op hierdie vier vrae te vind: Wat het ek ter bevordering van gesonde akademie gedoen? Wat het ek vir my eie mense gedoen? Wat het ek ter behoud van die Afrikaner en sy kultuur gedoen? Wat het Afrikaans my aangedoen dat ek hom so graag wou vernietig?

Bring Afrikaans by Maties terug, sê PRAAG

Die Pro-Afrikaanse Aksiegroep (PRAAG) het Vrydag sy standpunt oor die konseptaalbeleid van die Universiteit van Stellenbosch aan dié instelling oorgedra. Anders as die meeste Afrikaanse organisasies, asook die Gelyke Kanse-groep wat onlangs gestig is, wil PRAAG sien dat Stellenbosch weer ‘n Afrikaanse kampus word. Hier volg die volledige kommentaar wat aan die universiteit deurgestuur is.

Heil die leser!

Daar is verskeie aspekte van die US se konseptaalbeleid waarteen ons ernstig beswaar het, alternatiewelik meen op vergissings berus.

1. Die begrip “meertaligheid”

Suid-Afrika bevind hom nie in ‘n meertalige omgewing nie. Engels oorheers alle aspekte van die openbare lewe en ‘n Marsman wat die land besoek, sou hoogs verbaas wees om te verneem dat daar enige ander taal in die land gepraat word. Die probleem waarvoor die Universiteit van Stellenbosch te staan kom, is dus hoe om in ‘n abnormale omgewing van taaloorheersing en die kusmatige hegemonie van een taal wat in 1994 geskep is, ‘n mate van “normale” taalgedrag te handhaaf.

Tipies bevind Suid-Afrika hom tans in ‘n tydvak van taaloorheersing, soortgelyk aan dié wat in België voor die tweede wêreldoorlog bestaan het toe Frans geheel en al oorheers het.

Die taak van die universiteit sou dus wees, indien Afrikaans hoegenaamd as akademiese en kultuurtaal gaan oorleef, om die omringende hegemonie van Engels teen te werk.

2. Die ‘drie tale van die Wes-Kaap’

In die konseptaalbeleid word daar na die “drie amptelike tale van die Wes-Kaap” verwys. Hoewel dit tegnies korrek mag wees, aangesien die provinsiale regering daardie drie tale aanvaar het, behoort Afrikaans ‘n voorkeurposisie te geniet omdat dit tegelyk ouer – en dus meer “inheems” – as die ander twee (isiXhosa en Engels) is. Afrikaans is ook die meerderheidstaal in die provinsie, en behoort dus meer as die ander twee gebruik te word. IsiXhosa is bowendien ‘n sg. “migrantetaal”, aangesien sprekers van dié taal van die Oos-Kaap afkomstig is. Soos ons in die Europese Unie kan sien, geniet “migrantetale” nie dieselfde status as inheemse tale nie, daarom behoort isiXhosa geensins aan die Universiteit van Stellenbosch erken te word nie. Universiteite in die Oos-Kaap soos die Walter Sisulu-universiteit, Fort Hare, of die Nelson Mandela-universiteit is veel beter geleë en toegerus om hulle met isiXhosa besig te hou.

Tans is die enigste rede waarom isiXhosa aan die US erkenning geniet, ‘n soort poging om polities korrek aan te doen, wat van meet af aan gedoem is om te misluk. Die vyande van Afrikaans heg geen waarde daaraan nie, en dit doen boonop afbreuk aan die aanspraak dat Afrikaans wel aan die US gehandhaaf en gedoseer behoort te word.

3. ‘Diversiteit’

Die begrip “diversiteit” soos dit in die konseptaalbeleid gebruik word, is Amerikaans van oorsprong en het betrekking op Amerikaanse rasseverhoudinge, met ander woorde getalleverhoudings tussen blankes, swartes, Hispaniërs en Oosterlinge. Met taal- of kulturele diversiteit het dit min te make. Die enigste manier om taaldiversiteit in Suid-Afrika te verseker, is om bepaalde instellings soos in België of Kanada byvoorbeeld, toe te laat om klasse hoofsaaklik in een bepaalde taal aan te bied. In die geval van die US kan daardie taal net Afrikaans wees, want daar bestaan reeds nie minder as twee Engelstalige universiteite in die Wes-Kaap nie, te wete Kaapstad en Wes-Kaap.

Dit spreek vanself dat die universiteit sy Afrikaanse aanbod behoort te verhoog, asook die aanleer van Afrikaans behoort aan te moedig, pleks van ‘n gewaande “meertaligheid” aan te hang wat op die duur nie kan slaag nie, omdat dit bloot ‘n “halfwegstasie” op pad na volslae verengelsing verteenwoordig.

4. Sosiolinguïstiese wette

By die opstel van die huidige konseptaalbeleid, lyk dit nie asof daar enige insette van taalkundiges was nie. Prof. Jaap Steyn, voorheen van die Vrystaatse Universiteit, wat tegelyk ‘n sosiolinguïs van formaat en ‘n kenner van die Afrikaanse taalgeskiedenis is, sou ‘n waardevolle rol kon speel om ‘n meer realistiese taalbeleid te formuleer.

Dis eenvoudig ‘n sosiolinguïstiese wet dat waar ‘n oorheersende taal wat tegelyk die enigste de facto-voertaal van die staat is en die taal waarin die meeste internasionale kommunikasie plaasvind, te wete Engels, met ‘n kleiner taal soos Afrikaans in mededinging gestel word, Afrikaans telkens gaan verloor. Daarom behoort die Universiteit van Stellenbosch eerder ‘n “veilige ruimte” vir Afrikaans te skep, pleks van te poog om tegelyk Afrikaans én Engels te akkommodeer, wat op die duur nie volhoubaar gaan wees nie. Daar is reeds verskeie voorbeelde soos die voormalige Universiteit van Port Elizabeth of die Randse Afrikaanse Universiteit wat ná ‘n tydperk van “tweetaligheid” gewoon honderd persent Engels geword het.

5. Taalregte

Hoewel taalregte tans in Suid-Afrika nie erken word nie, is daar tog internasionaal ‘n toenemende sensitiwiteit rondom taalregte, asook kulturele diversiteit. Die reg van gemeenskappe op opvoedkundige instellings in hul eie tale, asook die ontwikkeiing van hul kulture, word byna universeel erken en is ook in verskeie internasionale verdrae vervat.

Die grondwetlike liggaam in Suid-Afrika wat die universiteit sou moes te hulp gesnel het, sou PANSAT wees. Weens korrupsie en wanbestuur, is daardie liggaam egter deur die minister van kultuur ontbind. Daarom bevind Suid-Afrika hom in ‘n soort niemandsland wat taalregte betref aangesien geen van die erkende internasionale beginsels rondom taalregte hier skyn te geld nie, tesame met PANSAT wat ‘n wesentlike ondergang beleef het.

As ‘n instelling wat ook internasionale norme in ag behoort te neem, behoort die US nie slaafs die gebrek aan taalregte in die land na te volg nie en meer bedag te wees op sy verpligting om juis die beleërde minderheidstaal, Afrikaans, ter wille te wees.

Die Universiteit van Stellenbosch is die enigste suidelike universiteit waar daar steeds klasse in Afrikaans aangebied word. Boonop is dit deel van sy stigtingsvoorwaarde uit 1915 toe hy die skenking van wyle mnr. Jannie Marais ontvang het.

Deur sy Afrikaanse aanbod te verhoog en Engels geleidelik uit te faseer, sal die US daarom ‘n bydrae tot taalregte en -diversiteit lewer, terwyl hy sy oorspronklike mandaat as Afrikaanstalige instelling voortsit.

6. Die US as ‘kennis’-gerigte instelling

In die konseptaalbeleid word daar gewag gemaak van die begrip “kennis”. Dis sekerlik ‘n gemeenplaas om te sê dat kennis nooit neutraal is nie, maar altyd deur een of ander ideologiese horison begrens word. “Engelse kennis” is in ons tydvak met die VSA wat poog om ‘n globale hegemonie deur middel van oorloë en ekonomiese afpersing te verkry, allermins neutraal. Dit is uiters kommerwekkend dat die US byvoorbeeld so ‘n groot afhanklikheid van voorgeskrewe werke in Engels toon, terwyl tekste uit ‘n groot verskeidenheid tale na Afrikaans vertaal sou kon word. Terwyl die koste van publikasie op papier in die verlede grootskeepse vertaling duur gemaak het, gee elektroniese publikasie tans aan Afrikaans die geleentheid om tot sy reg te kom as ‘n voertuig vir diverse kennis uit internasionale bronne.

‘n Verdere aspek van die oorheersing van Anglo-Amerikaanse “kennis” wat deur medium van Engels aan Suid-Afrikaanse universiteite in die hand gewerk word, hang saam met ‘n denkrigting wat sedert die sestigerjare as “kultuurmarxisme” bekendstaan en die meeste universiteite in die Angel-Saksiese wêreld stormenderhand verower het, ten minste sover dit die geesteswetenskappe betref. Hierdie stel dogmas en vooroordele beroof die Afrikaanse student van die geleentheid om meer krities met kennis om te gaan en sy horisonne te verbreed. Hoe meer Engels, hoe minder meningsdiversiteit en werklike kennis wat oorgedra word.

Die universiteit is daarom geen neutrale instelling waar kennis in afgemete dosisse aan studente “toegedien” word nie, maar is self onderwerpe aan die tydsgees en aan magsverhoudings wat in die breër samelewing geld. Nietemin, net soos wat die Engelse universiteite in Suid-Afrika dit tydens veertig jaar van Afrikanerbewind moontlik gevind het om getrou aan hul aard “Engels” en “liberaal” (in die Amerikaanse sin van die woord) te bly, is dit vir die US onder ‘n Engelstalige ANC-regering moontlik om wesentlik Afrikaans te bly en ‘n tradisionele openheid teenoor die Europese Vasteland en tale soos Nederlands, Duits, Frans, Russies, Italiaans en hul kennis- en denktradisies te behou.

7. Skaal en studentegetalle

In die meer onlangse verlede, en waarskynlik weens die subsidieformules wat geld, het die meeste universiteite groter studentegetalle en sogenaamde “groei” nagejaag. Dit staan in skrille kontras met die beste universiteite ter wêreld waar getalle dikwels konstant bly omdat die toelatingsvereistes onder andere so streng is. Daarom behoort die US liewer “gehalte in Afrikaans” na te streef, as “getalle in Engels”. Immers bestaan daar reeds twee Engelstalige kampusse in die Wes-Kaap, asook bykans twintig universiteite elders in die land waar Engels as onderrigmedium gebruik word.

In die belang van sy langtermyntoekoms behoort die US inderdaad af te skaal en sy taalbeleid dienooreenkomstig meer na die Afrikaanse kant te verstel. Daardie dosente en studente wat hulle meer tuis in ‘n Engelse omgewing voel, beskik reeds oor ‘n wye keuse van instellings, sowel plaaslik as internasionaal, waarheen hulle hul kan wend sonder dat daar hoegenaamd op hul regte of brandende behoefte aan Engels inbreuk gemaak word.

8. Oriëntering van studente

Die taalkonflikte aan die US het grotendeels ontstaan weens ‘n verwarring wat by sommige posgevat het dat die universiteit sonder meer soos die voormalige RAU, UPE, ens., na ‘n eentalig Engelse kampus sou oorskakel. Die universiteit behoort studente daarop attent te maak dat Stellenbosch juis van oorsprong en hopelik toenemend in die toekoms ‘n Afrikaanstalige instelling sal wees.

Afrikaansvyandige dosente aan die universiteit wat tans agiteer dat die US Engels behoort te word, behoort pakkette aangebied te word of andersins aangemoedig te word om ander weivelde te soek, aangesien hulle die belangrikste aangstigters van onmin op die kampus is.

Daarmee saam behoort alle Afrikaanse studente met die intrapslag tydens eerstejaarsoriëntering oor hul taalregte ingelig te word, asook al die voordele wat aan studie in Afrikaans verbonde is. In dié opsig kan buite-instansies en Afrikaanse taalorganisasies (soos PRAAG byvoorbeeld) betrek word, waar nodig. Te veel dosente is besig om deur middel van subtiele druk op studente, of selfs viktimisering van studente wat op Afrikaans aandring, die verengelsingsproses in die hand te werk.

9. Taalombudsman

Die US behoort ‘n taalombudsman aan te stel wat klagtes van studente oor taal kan ondersoek en hulle teen anglofiele of anglomaanse dosente – waarvan baie oor Afrikaanse vanne beskik – kan beskerm.

10. Gevolgtrekking

Pleks van ‘n gewaande “meertaligheid” – die halfwegstasie na Engels – na te streef, behoort die US Afrikaans as hoofvoertaal en -doseertaal op die kampus te herbevestig. Die taalregte van die Afrikaanse student behoort in beskerming geneem te word, net soos die regte van die Engelse student reeds op soveel ander kampusse in die land gehandhaaf word.

Leon Lemmer: Anton van Niekerk beskou Afrikaans as onding

Sommige Afrikaanssprekendes gaan onverpoos voort om Afrikaans te saboteer. Aan die Universiteit Stellenbosch (US) kan Anton van Niekerk daarop aanspraak maak dat hy die aartsvader van die anti-Afrikaansbeweging is. Op Praag het ek by verskeie geleenthede kritiek op sy wilde bewerings uitgespreek. Pas het hy aan Afrikaans selfs minder bestaansreg as ooit tevore gegun (Die Burger, 15 deser, p 13). Daarmee gee hy stukrag aan die US-rektor, Wim de Villiers, se uitgesproke versugting dat die US moet verengels. Op Praag het Dan Roodt op dieselfde dag op Van Niekerk se stommiteite gereageer. Ek kon dit nie sou vinnig doen nie en sekerlik ook nie so goed soos Roodt nie. Wat ek beoog, is om Roodt se artikel met enkele gedagtes aan te vul.

Van Niekerk se invalshoek is Maxisties: Daar moet nie vir Afrikaans geveg word nie. Afrikaners moet sonder protes buig voor diegene wat met hulle harde stewels oor hulle loop. Op hierdie manier word glo vriende vir Afrikaans en Afrikaners gewen, al kan Afrikaans en Afrikaners in hierdie proses verdwyn. Hulle verdwyning sou blykbaar in elk geval goed wees.

‘n Hofbevel verplig die US-bestuur om die US-raad se taalbeleid toe te pas. Nou skree Van Niekerk moord: “Wat is die implikasies as die gebruik van Afrikaans aan die US voortaan op die uitvoering van ‘n hofinterdik berus?” Dit is egter nie die hof wat Afrikaans aan die US opdring nie maar die US-raad. “Wie gaan dit afdwing, en hoe?” Die US-raad behoort sy beleid af te dwing op diegene wat in sy diens is. Hoe? Deur bv diegene te ontslaan wat nie die US-raad se beleid uitvoer nie. Die name van die rektor, Wim de Villiers, en die viserektor vir onderrig, Arnold Schoonwinkel, is al spesifiek in hierdie verband genoem.

“Watter atmosfeer word in elke klas geskep as Afrikaans aan studente opgedwing word wat nie daarin belang stel nie?” Daar is (baie) studente wat Afrikaans as onderrigmedium verkies. Hulle ervaar Afrikaans nie negatief nie, dus nie as iets wat aan hulle opgedwing word nie. Dit is bevoordeelde eenogiges soos Van Niekerk, wat slegs vanuit die anti-Afrikaanskant na dinge kyk, wat Afrikaans as ‘n opdwingtaal etiketteer. Dosente met ruggraat sal hulle nie laat intimideer deur ideologie-gedrewe studente wat op politiek pleks van studie ingestel is nie.

“Kan so iets op enige [!] manier goed wees vir Afrikaans, of vir die US?” Sekerlik! Op hierdie manier behou Afrikaans sy welverdiende posisie as akademies-wetenskaplike taal en kan meer as net Afrikaanssprekendes by onderrig in Afrikaans baat. Dit laat veral Afrikaanssprekendes tuis op die US-kampus voel. Dit is mos bv Wim de Villiers se ideaal dat alle Maties tuis op die kampus moet voel. Afrikaanssprekende blankes is per slot van sake diegene wat in groter mate as enige ander groep op die kampus hoort. Dit is hulle wat die US gestig en uitgebou het en steeds groot finansiële steun verleen. Baie US-personeellede is Afrikaanssprekend en baie van hulle (anders as Van Niekerk) koester Afrikaans en weet dat die eentalige US van weleer ‘n gesonde akademiese inrigting was waar uitnemende akademiese onderrig ongehinderd op ‘n heel, skoon, veilige kampus plaasgevind het.

“Om die reg te hê om onderrig in Afrikaans aan ‘n universiteit in Suid-Afrika af te dwing, beteken nie dat dit altyd reg is om dit te doen nie.” Die US en ander universiteite het die reg om onderrig in Afrikaans aan te bied. Dit hoef nie te beteken dat Afrikaans afgedwing word nie. Daardie onderrig kan spontaan uit vrye wil deur dosente aangebied en deur studente ontvang en aanvaar word. Dit is mense soos Van Niekerk wat verkies om gedwonge onderrig uitsluitlik by Afrikaans in te lees, maar geen dwang erken as bv die Universiteit Vrystaat dwaaslik besluit om onderrig slegs in Engels aan Afrikaanssprekendes op te dwing nie.

Van Wyk Louw word aangehaal as sou hy gesê het dat taal ‘n draer van ‘n “haatlike en bose” tradisie kan wees. Hier sinspeel Van Niekerk klaarblyklik op apartheid (asof dit net sleg, boos en dwaas was) en die assosiasie daarvan met Afrikaans. Maar hy kan gerus die Britte en per assosiasie Engels se geskiedenis nagaan. As hy objektief oordeel (en ek impliseer nie dat dit vir Van Niekerk moontlik is nie) sal hy heelwat van ‘n “haatlike en bose” tradisie daar teëkom, verspreid oor ‘n baie langer tyd as apartheid se skaars vier dekades en oor ‘n baie groter geografiese gebied. Dan sal Van Niekerk hom dalk met minder entoesiasme vir Engels beywer en met minder oorgawe Afrikaans en Afrikaners verguis.

“Taal en dwang is vreemde bedmaats.” Regtig? Dit is ‘n verskynsel wat dwarsoor die wêreld en oor baie eeue heen aangetref word. Het hy nog nie van bv Alfred Milner gehoor nie? Dit is Engels wat toe aan almal in Suid-Afrika opgedring is. Hoe het Afrikaans oorleef? Deur verset, deur nie toe te gee aan die dwaasheid van ‘n bose bewind nie. Dit hou ‘n waardevolle les in vir Afrikaners wat tans onder ‘n nog boser bewind en die misplaaste ywer van meelopers soos Van Niekerk ly.

Van Niekerk beweer oor ‘n groep van sy studente: “daar nie een onder hulle is wat Afrikaans as onderrigmedium verkies nie.” Dit herinner aan US-rektore, soos Chris Brink, Russel Botman en Wim de Villiers, wat verkies om eerder Engels as Afrikaans op die kampus te hoor, sodat dit hulle anti-Afrikaans-ingesteldheid versterk. Van Niekerk se stelling is waarskynlik oordrewe, maar hy moet ook die konteks waarin sy bestekopname plaasgevind het, in ag neem. Vir punte is sy studente van sy evaluering afhanklik. Hulle weet dat hy, oorbekend as oorverligte, geen ooghare vir Afrikaans op die US-kampus het nie. Die studente sal sy goedgesindheid wil behou eerder as om sy fanatiese toorn te ontlok.

“Studente stel in die algemeen eenvoudig nie meer in Afrikaanse onderrig belang nie.” Dit is Van Niekerk se subjektiewe gevolgtrekking ooreenkomstig sy wensdenkery. Terselfdertyd het dit heelwat kruipwaarde by die rektor. Maar daardie “in die algemeen” is ‘n kwantitatiewe maatstaf. Dit verwys onder meer na studente wat om nie-akademiese (dus nie-meriete) redes (naamlik ras en geslag) tot studie aan die US toegelaat is, glad te dikwels ten koste van akademies beter studente. Daardie korpus vrot studente word al hoe groter (kan selfs al die meerderheid wees) namate die US ingevolge ras- en geslagsteikens (wat wesenlik niks met egte akademie te make het nie) transformasie versnel. Wat Van Niekerk behoort te doen, maar verseg om te doen omdat dit sy beeld as oorverligte sou skaad, is om ‘n kruistog teen hierdie akademies skadelike wanpraktyk genaamd transformasie te onderneem.

As hy werklik ‘n egte akademikus wou wees sou hierdie uitgelese Van Niekerk eerder ‘n kwalitatiewe maatstaf gebruik. Dan sou hy agterkom dat baie (dalk die meeste, maar in elk geval ‘n substansiële getal) van diegene wat toegewyd aan die US studeer (eerder as om chaos te saai) verkies om in Afrikaans onderrig te word; des te meer as die US-bestuur sy ruggraatloosheid versaak en die wydverspreide intimidasie teen Afrikaans en Afrikaners daadwerklik teenwerk en verkies uitroei. Maar Van Niekerk beweer: “Ek merk weinig of geen antagonisme teen Afrikaans op die kampus op nie.” Hy sal geen vinger wys na diegene vir wie hy verkies om ‘n pleitsbesorger te wees nie.

Wat is die uitgelese Van Niekerk se toekomsvisie? “‘n Wêreld … wat volledig [!] in Engels gaan funksioneer.” Alle tale – natuurlik (gelukkig?) ook Afrikaans – gaan verdwyn. Blykbaar gaan net Engels oorbly en ons is gelukkig om ‘n Van Niekerk te hê wat dit reeds in 2016 weet. Om in Afrikaans aan die US te studeer, is “‘n idee wat hedendaagse studente eenvoudig koud laat.” Omdat Van Niekerk ‘n polities korrekte wese is (anders as Jimmy Kruger in die konteks van Steve Biko), mag hy beweer dat onderrig in Afrikaans (alle) hedendaagse studente koud laat. Hoewel Afrikaans kultureel-polities belangriker as ‘n individu soos Biko is, sal sy opmerking in die huidige geestesklimaat nie so ‘n hewige storm soos Kruger se destydse opmerking ontketen nie. Van Niekerk se stelling is egter nie minder dwaas nie.

Die voortgesette aanwesigheid van Afrikaans aan die US word deur Van Niekerk gebrandmerk as ‘n “ideologiese taalagenda”. In sy oë het slegs Engels blykbaar nie-ideologiese status. Vir US-doeleindes moet Afrikaans glo gestroop word van sy “kulturele of politieke identiteit”. Afrikaans moet ‘n neutrale kommunikasiemedium word soos wat Engels in Van Niekerk se waan reeds is. “Natuurlik is dit nie ideaal vir Afrikaans nie. Dis egter onontbeerlik vir die soort universiteit wat Stellenbosch gekies het om te wees.” Dit lyk vir my asof die US om nie-akademiese redes verkeerd gekies het. Uiteindelik kan/sal dit nie ‘n “soort universiteit” wees nie, maar bloot ‘n nie-universiteit omdat die US gekies het om politieke oorwegings doelbewus en gewetenloos bo akademiese belange te verhef.

Van Niekerk fouteer as hy veronderstel dat die US as akademiese inrigting die huidige storm met sy huidige bestuur en De Villiers se soort optrede (insluitende gebrek aan daadwerklike optrede teen boosdoeners) gaan oorleef. Protes sal toeneem en al hoe erger vorms aanneem. Oorverligtheid gaan nie Van Niekerk se bas red nie. Hy erken dat hy die “vaardigste” in Afrikaans is. Die booswigte wil nie net alle lesings in Engels hê nie. Hulle wil dit ook nie van Afrikaanse dosente in onvolmaakte Engels ontvang nie. Bowenal wil hulle nie wit dosente hê nie, maar uitsluitlik swartes. Van Niekerk gaan hierdie politieke toets skouspelagtig druip.

Leon Lemmer: Leon de Stadler: Afrikaans as euwel

Afrikaanssprekende blankes gaan onverpoos voort om Afrikaans te benadeel, onder meer aan die Universiteit Stellenbosch (US). Leon de Stadler is die direkteur van die Universiteit Stellenbosch se Taalsentrum. Hy was voorheen ‘n dosent in die US se departement Afrikaans en het heel moontlik steeds ‘n verbintenis daarmee. Maar sedert hy met die Taalsentrum gemoeid is, gaan dit vir hom oor taal as sodanig. Hy maak homself wys dat hy vrygestel is van enige poging om vir die beleërde Afrikaans in die bres te tree. Hy het Chris Brink se tweetalige en Russel Botman se meertalige US sonder meer ondersteun. Oor Wim de Villiers se militante pogings om die US te verengels het hy, sover bekend, nog geen kritiek in die openbaar uitgespreek nie.

By ‘n vorige geleentheid (Praag 7.11.2012) het ek De Stadler verkwalik omdat hy (opsetlik) geradbraakte Afrikaans praat, terwyl hy seker poog om (altyd) goeie Engels te besig. Sy vrou, Amanda, neig in dieselfde rigting deur eerder Kaaps as Standaardafrikaans te bevorder, in haar hoedanigheid as direksielid van die Afrikaanse Taalraad en as uitvoerende hoof van Vriende van Afrikaans (Praag 16.02.2014). Veral in geleerde, akademiese geledere behoort korrekte taal gekoester te word.

Na my genoemde skrywe oor Leon de Stadler het Pieter Kapp se boek, Maties en Afrikaans (Pretoria: Protea Boekhuis, 2013), verskyn. Daarin word vertel hoe De Stadler die deurlopende agteruitgang van Afrikaans aan die US probeer ontken of kamoefleer het deur te roem op hoe goed taal aan die US bestuur word. Veral openbarend is dat hy hom net een keer verwerdig het om met die bestuur van die Konvokasie te skakel (p 156); blykbaar omdat daardie liggaam hom teen die verengelsing van die US verset het. De Stadler “het selfs die openhartige en eerlike debat as ‘n gevaar vir Afrikaans beskryf en gespog dat die US se taalbeleid ‘die leiding neem onder Suid-Afrikaanse universiteite’ want dit is ‘n ‘unieke, innoverende taalbeplanningsprogram’. Hy spreek egter nie ‘n enkele probleem aan wat die beleid skep nie” (180). Die deuntjie wat De Stadler graag saam met polities linkses sing, is: “Hy veg vir mense, en nie vir ‘n taal nie” (185). Die mense wat as hoofoorweging geld, is ongetwyfeld die swartes. Wat afwesig is, is grondige agting vir Afrikaans en Afrikaners. Daarom is die “swak diversiteitsprofiel” van die US vir De Stadler so ‘n belangrike oorweging. “Maar die US volg ‘n goed bestuurde model wat sal verseker dat probleme billik hanteer word” (220).

Dit lyk asof hier ‘n mens is met enersyds ‘n politieke agenda ten koste van Afrikaans en andersyds ‘n praktiese agenda ter moontlike persoonlike bevoordeling in die vorm van kruipery by die rektor; agtereenvolgens Chris Brink, Russel Botman en Wim de Villiers. Uit die oogpunt van die stryd om Afrikaans het ons hier met die verkeerde persoon in die verkeerde posisie op die verkeerde tyd te make. Hoe kan hy sy gedrag versoen met wat hy as Afrikaanssprekende blanke van huis uit was?

De Stadler se akademiese agtergrond in Afrikaanse taalkunde en sy pos aan die US maak hom teoreties uitnemend geskik om oor Afrikaans as akademiese, wetenskaplike en kulturele bate te skryf, maar hy doen dit nie. Hoewel hy op grond van eerstehandse ervaring dit maklik kan doen, stel hy ook nie die deurlopende agteruitgang van die stand van Afrikaans aan die US op skrif ten einde mense bedag daarop te maak en hulle met praktiese voorstelle te help om wal te gooi nie. Hy beywer hom eerder vir die teenoorgestelde deur voor te gee dat alles wel is; dat danksy sy bekwaamheid en ywer taalsake moers goed bestuur word.

Sy jongste vergryp teen Afrikaans is ‘n artikel oor ‘n opname wat aan die US gedoen is wat rugsteun aan die rektor se verengelsingsmanie verleen (Die Burger, 10 deser, p 15). Navorsing toon glo “dat Afrikaanssprekende studente toenemend ‘n voorkeur ontwikkel om in Engels te studeer.” Pleks van Unesco se moedertaaldag op 21 Februarie te vier, bv die viering van Afrikaans deur Afrikaners, “vier ons die diversiteit van tale”. Daar word toegegee dat moedertaal onderrig “veral in ‘n kind se eerste skooljare” (hy sê nie hoeveel jare nie) goed is. Dan begin hy kant vir Engels ten koste van Afrikaans kies: “Dit is egter ‘n ope vraag – hoe ongemaklik ook al – of almal ewe geredelik die volskaalse gebruik van ons moedertale in hoër onderwys kan of wil propageer. En dit is nie ‘n vraag wat net in Suid-Afrika gestel word nie, maar sekerlik ook in ander wêrelddele, soos Europa, waar die gebruik van Engels as internasionale akademiese taal steeds meer veld wen.”

Waarvoor De Stadler hier skerm, is die Wimistiese dogma van wêreldburgerskap. As De Stadler en De Villiers se gesindheid anders was, sou ‘n Afrikaanse en Afrikaner-US, soos die US in die vorige eeu was, nie as bedenklik parogiaal beskou word nie, maar as ‘n trotse akademiese, wetenskaplike en kulturele bate, met ‘n veilige kampus wat nie ‘n gepunderde puinhoop is nie, waar verkragtings onbekend is en waar sake van die gees dag en nag ongehinderd aandag geniet. In Europa is daar ook al hoe sterker aandrang op die gebruik van moedertale, toenemende trots op die volkseie en verset teen verswelging deur vreemdelinge.

Op kenmerkende manier wil De Stadler hom nie by die taalstryd laat betrek nie. Hy wil net op nugtere wyse sekere navorsingsresultate uitlig. Hy beperk sy aandag tot twee sake: “die groeiende en veral ook noodsaaklike diversiteit op ons eie en ander kampusse, en die veranderde en steeds veranderende houdings van ons studente en personeel.” Die noodsaaklikheid van diversiteit kan myns insiens bevraagteken word, veral die oordrewe vorm wat dit aan die US aanneem. ‘n Universiteit vir ‘n bepaalde geslag, taal of kulturele groep is nie noodwendig akademies ongewens nie. Wat ongetwyfeld akademies ongewens is, is wanneer die toelating van studente en die aanstelling en bevordering van dosente primêr ras- en geslagsgedrewe is, soos tans aan die US.

“Van 2015 se nuweling-eerstejaars was slegs 43,5% Afrikaanstalig, en in baie klasse is Afrikaanse studente nie meer die meerderheid nie.” Maar toe Afrikaanse studente jare lank die meerderheid was, het De Stadler dit nie as argument gebruik om Afrikaanse lesings te regverdig nie; eerder dat daar al hoe meer Engelse lesings moet wees. Die liegfaktor word ook nie in ag geneem nie. Toe Kalie Heese in die jare sestig en sewentig as studentedekaan aan die Universiteit van Wes-Kaapland gefunksioneer het, het daar by hom telkens bruin studente van plekke soos Garies en Koekenaap aangekom wat beweer het dat hulle eintlik Engels is. Dan het Heese gevra: “Maar as jy baie kwaad is, in watter taal vloek jy?” As al die bruin studente eerlik oor hulle moedertaal rapporteer, is die meerderheid studente aan die US heel moontlik steeds Afrikaanssprekend.

Volgens De Stadler is daar ‘n behoefte “aan ‘n gemeenskaplike taal wat die akademiese en ander gesprekke op die kampus fasiliteer, en daardie taal is natuurlik [!] Engels” Deel van studentwees en ‘n kernaspek van die akademie en die beroepslewe is vaardigheid in (of ten minste ‘n mate van kennis van) ander tale. As ‘n nie-Afrikaanse student kies om na ‘n nie-eentalig Engelse universiteit te gaan, kan met reg van hom verwag word om Afrikaans baas te raak. Van my is verwag om vir ‘n vierjarige beroepsgraad kursusse in Afrikaans, Engels, Frans en Duits te slaag. Van enige US-student, ook dié wat as oorbenadeel getakseer word, kan suiwer akademies verwag word om genoemsame kennis van sowel Afrikaans as Engels te bekom. Voorheen is leeskennis van Duits deur die US vir MBChB-studie vereis. Die toelatingstandaarde vir nie-wittes het sedertdien dermate gedaal dat kennis van net Engels as akademies voldoende geag word. Die punt is: Engels hoef nie en behoort nie die enigste gemeenskaplike US-taal te wees nie. Met die nodige insig en wil kan Afrikaans (ook) ‘n (selfs dié) gemeenskaplike US-taal wees.

Met vraelyste is inligting van 308 dosente en 511 derdejaarstudente verkry. Hou in gedagte dat bruin studente teen hulle derde studiejaar feitlik almal tot Engelssprekend getransformeer het. “In die studie het 59,49% hul huistaal as Afrikaans aangedui, 32,88% as Engels … Byna twee-derdes van die studente verkies Engels as akademiese taal, en slegs 33,66% verkies Afrikaans. Van die Afrikaanse studente het 43,09% hulle uitgespreek ten gunste van Engels as akademiese taal, terwyl 55,92% Afrikaans verkies” Dit hang natuurlik af hoe die vrae ingeklee is. Verwys “akademiese taal” na doseertaal of publikasietaal? Vir die wydste moontlike verspreiding van inligting is Engels as publikasietaal uiteraard ‘n beter medium as Afrikaans. Maar Afrikaans kan steeds deur diesulkes as doseertaal verkies word. Die meerderheid Afrikaanse studente verkies glo Afrikaans as akademiese taal. Waarom gebruik die Afrikaanssprekende De Stadler dit nie as grondslag vir ‘n kruistog ten behoewe van ‘n (meer) Afrikaanse US nie? Omdat dit nie polities korrek sou wees nie?

De Stadler verkies egter om tot ‘n heeltemal ander gevolgtrekking te kom. In vergelyking met vorige statistiek word dit vir hom “duidelik dat Afrikaanssprekende studente toenemend ‘n voorkeur ontwikkel om in Engels te studeer. By Engelse studente lê dit voorspelbaar anders: 98,81% kies Engels en 1,19% Afrikaans.”

“Steeds meer Afrikaanse studente woon ook Engelse klasse by in ‘n parallelmedium-opset omdat hulle dit onder meer interessanter vind – hulle wil nie afgesonder wees van die rykheid van ‘n uitwisseling van diverse idees nie.” Dit kom neer op ‘n pleidooi vir rasse-integrasie. Aan die US is daar in elk geval sterk beperkings op “diverse idees”. Wim de Villiers wil almal op die kampus bv indoktrineer om transformasie (onkrities) aan te hang. As onderrig in parallelle Afrikaanse en Engelse klasse aangebied word, beteken dit in die praktyk dat die Afrikaanse klasse hoofsaaklik deur wittes en die Engelse klasse hoofsaaklik deur nie-wittes bygewoon word. Hierteen maak integrasioniste heftig beswaar terwyl dit suiwer akademies ‘n veel beter opset as gesamentlike Afrikaanse en Engelse klasse is. In gesamentlike klasse kan die hoeveelheid onderrig wat verskaf word teoreties met die helfte daal. In die praktyk vind daar egter dikwels dermate intimidasie plaas dat sulke klasse oorwegend (indien nie uitsluitlik nie) in Engels aangebied word.

‘n Belangrike faktor wat bepaal of Afrikaanse of Engelse bygewoon word, maar (feitlik) nooit genoem word nie, is die tye waarop die klasse geskeduleer word. Aan ‘n universiteit soos die US, waar die bestuur sterk pro-Engels gesind is, kan Afrikaanse klasse op ongerieflike tye, bv baie vroeg of baie laat, geskeduleer word sodat Afrikaanse studente gerieflikheidshalwe eerder die Engelse klasse bywoon. Engelse klasse word op gerieflike tye geskeduleer omdat ‘n mens mos nie reeds benadeeldes verder mag benadeel nie. Daarom word voorheen benadeeldes eerder bevoordeel. Op hierdie manier bekom die universbestuur “bewyse” dat die meeste studente Engels verkies. Dit is een van die redes waarom onverwyld ontslae geraak moet word van diegene wat nie die US-raadsbesluite oor die gelyke status van Afrikaans en Engels wil uitvoer nie.

“Nie-Afrikaanstalige studente is egter negatief teenoor Afrikaans, veral as dit deur beleid aan hulle opgedwing word en as hulle voel hulle word daardeur benadeel. Wat beteken dit vir die bevordering van ons minderheidstale in hoër onderwys? Die antwoord is dalk dat ons moet afstand doen van die idee dat ons hulle kan bevorder deur beleid af te dwing, en eerder verbeeldingryke maniere vind om meertaligheid – waaroor studente wel positief is – te bevorder deur dit te herverpak vir diegene wat dit wil hê.”

De Stadler verf hom onnodig in ‘n hoek vas en moet dan op “verbeeldingryke maniere” en met herverpakking daaruit kom, maar hy vertel ons nie hoe nie. Minderheidstale, bedoelende Afrikaans, mag nie opgedring word nie, maar die koloniale taal Engels, wat die swart meerderheid verkies, mag maar aan almal, insluitende Afrikaanssprekendes, opgedring word, soos nou aan die Universiteit Vrystaat (UV). Maar De Stadler, ‘n Afrikaanssprekende Afrikaansdosent, het, sover bekend, nog nie ‘n woord van kritiek hierteen uitgespreek nie. Afrikaanse studente en dosente word op ‘n gruwelike manier aan die UV benadeel, maar polities korrektes redeneer dat vorige sogenaamde bevoordeeldes nou maar benadeel mag word. De Stadler se pleidooi vir meertaligheid is ook misplaas omdat daar ondubbelsinnig eerder vir Afrikaans as vir meertaligheid geveg moet word; onder meer omdat meertaligheid nie noodwendig Afrikaans insluit nie. As studente werklik positief teenoor meertaligheid is, hoef hulle nie negatief jeens Afrikaans te wees nie en behoort hulle ‘n tweetalige en selfs ‘n Afrikaanse US (soos die US voorheen was) te aanvaar.