Hennie Aucamp – praag.co.za

Leon Lemmer: Ter huldiging van Hennie Aucamp

Hendrik Christoffel Lourens (Hennie) Aucamp (1934-2014) vertel in sy boek, Kommerkrale (Kaapstad: Tafelberg, 1989), van ‘n droom wat telkens by hom opgekom het. Hy is “oud en verlate” en kom op ‘n winternag by sy ouers se plaas, Rust-mijn-ziel, in die Stormberg aan. “Van die opstal het net ‘n murasie oorgebly. Ook hier is geen skuiling nie. Maar wanneer ek om die hoek van die bouval stap, sien ek dat een vertrek bly staan het, en dat daar ‘n lig in die kamer brand. Ma sit en wag voor die swart stofie met sy krom pote. Die tafel staan gedek, en by my ou sitplek is daar ‘n netjiese stapeltjie pos met buitelandse seëls. Ek gaan sit by Ma en streel haar hande soos ek nooit gedoen het toe sy nog gelewe het nie.” In sy skryfwerk het Aucamp telkens nostalgies na die wêreld van sy jeug, die Stormberg by Jamestown in die Oos-Kaap, teruggekeer.

Anders as baie ander homoseksuele, wat veral sedert 1994 neig om die ANC, of ten minste oordrewe politieke verligtheid, te ondersteun – weens die groter vryheid wat op alle terreine in die lug bly hang – het Aucamp opvallend behoudend gebly. Hy was geen voorstander van bandelose vryheid nie: “Vryheid is (a) ‘n voorreg, en (b) ‘n verantwoordelikheid” (2010-bron hier onder, p 62). Die verlede het op ‘n konstruktiewe manier sy hede bepaal: “‘n Verlede is nooit afgelope nie” (64). “Wat ons soek, is verlede … Kennis van die verlede is onmisbaar by selfdefiniëring” (77). Hy het met eer uit die lewenstryd getree, al het iemand soos Koos Prinsloo (1957-1994) op sy moedswillige manier Aucamp se goeie naam skade probeer aandoen (kyk hier onder). Albei was stilisties voortreflike woordkunstenaars.

Oor en weer

Ek skryf aanvanklik na aanleiding van Aucamp se boek, Oor en weer (Pretoria: Protea Boekhuis, 2010, 144p), wat ek vandeesweek as ‘n uitgooi-item teen R99 in ‘n boekwinkel gekoop het. Die teks bestaan uit 16 onderhoude, waarvan sommige ongepubliseer was, wat van 1971 tot 2008 met Aucamp gevoer is. In die boek word hulle chronologies aangebied. Al die aanhalings is van Aucamp; dus nie van wat sy ondervraers gesê het nie. Hy gebruik die term “Afrikaanssprekendes” terwyl hy heel moontlik eerder Afrikaners, dus sy mede-blankes, in gedagte het.

In die inleiding besin Aucamp oor “die onderhoud as genre”. Hy verwys na die probleme wat Amanda Botha in 1966 ondervind het om ‘n onderhoud met die biseksuele Marlene Dietrich (1901-1992) in Die Burger gepubliseer te kry. Piet Cillié (1917-1999) was toe die redakteur (1954-1977). Die onderhoud het oplaas in Die Byvoegsel verskyn (p 9). Sensuur kom al ‘n lang pad, waarby Naspers se bydrae sekerlik ingesluit word. Aucamp verwys na NP van Wyk Louw se entoesiasme vir die “oop gesprek”. Maar hy noem dan Willemien Brümmer (Praag 26.01.2020) se werk as ‘n voorbeeld hiervan (9). In Brümmer se joernalistiek word daar dikwels ‘n eie standpunt gestel, maar dit is ‘n suiwere uitvloeisel van haar dwarsheid. Daar is geen werklike openheid nie omdat haar register niks toelaat wat buite die polities byderwetse geleë is nie.

Aucamp se besinning oor die aard van ‘n onderhoud vind aansluiting by sy aangetrokkenheid tot egodokumentasie. Naas die biografie en outobiografie is die essay ‘n voorbeeld van ‘n egodokument. Die onderhoud kan as ‘n essay geskryf deur twee mense beskou word (13). Later sê hy: “Die essay [is] feuilletonistik, oftewel: joernalistiek op pad na die letterkunde” (29). Later noem hy ander soorte egodokumente: “briefbundels, dagboeke, memoires” (50). “Die dagboek vervul hier die funksie van biegvader en psigiater” (68). Aucamp het veral as die skrywer van kortverhale uitgemunt. “Ek is ‘n kortafstandatleet” (107). “Dis die verhaal self wat besluit wanneer en hoe hy vertel word” (104).

Daar is die standpunt dat ‘n kunswerk, bv ‘n letterkundige werk, “selfgenoegsaam [moet] wees en uit homself verklaar [moet] kan word” (15). Aucamp onderskryf hierdie standpunt en noem dat die bysleep van persoonlike besonderhede van die outeur “‘n uiters gevaarlike praktyk [is] … [omdat] die kuns homself moet verklaar” (16). Hy probeer wegstuur van wat DJ Opperman die skrywer se “ander selwe” genoem het (40). Aucamp wil klaarblyklik nie as ‘n homoseksuele kunstenaar geëtiketteer word nie, maar eerder as ‘n skrywer wat (toevallig) ook homoseksueel is. Dieselfde redenasie word by vroue aangetref wat nie ‘n “skryfster” genoem wil word nie, maar bloot as ‘n “skrywer” gereken wil wees. Maar inligting oor die seksuele oriëntasie en geslag van ‘n skrywer kan myns insiens die leser (soms) help om ‘n werk te verstaan.

Aucamp verwys na TT Cloete (1924-2015) “se herfstige wyshede oor oudword” (12). “Die lekker van skryf lê vir my hierin dat ek al skrywende beheer begin kry oor my ervarings” (17). “Ek sal aanhou skryf solank ek die behoefte het om iets aan myself te verduidelik” (85). In aansluiting hierby kan ek noem dat ek op Praag skryf oor die boeke wat ek gelees het, enersyds om my leeservaring met ander mense te deel en andersyds omdat ek die teks beter verstaan as ek daaroor skryf. Soos Aucamp dit stel: “Jy probeer, ál skrywende, iets aan jouself verduidelik” (32). Wat hy oor resensiewerk/boekbesprekings te sê het, is in die kol: “Ek wil ‘n eerbare tussenganger tussen ‘n teks en die publiek wees” (89). “Waarom ek resenseer: om my geesdrif vir boeke met ander te deel” (95). “Die resensent moet respek hê vir die teks wat hy resenseer en vir die publiek wat sy resensie gaan lees, want só behou hy sy professionele geloofwaardigheid. Hy moet deurentyd waak oor sy integriteit” (99). “Die resensent … skryf omdat hy ‘n diens lewer, en dit so eerbaar en so eerlik moontlik wil doen” (101).

Soos ek, het Aucamp graag oor “The Deep South” gelees, maar skynbaar om ‘n ander rede. Ek lees oor die Amerikaanse Suide ter regstelling van die wanvoorstellings wat algemeen in die literatuur voorkom, bv oor slawerny en die oorsake van die Burgeroorlog (1861-1865). Dit is soortgelyk aan wat sedert 1994 in Suid-Afrika gebeur: dat die “oorwinnaars” (die ANC en sy nalopers) doelbewus valse voorstellings van die era vóór 1994 bevorder. Aucamp het “bowenal” graag die werk van ‘n Suiderling soos die polities linkse kortverhaalskryfster, Flannery O’Connor (1925-1964), gelees (17). Sy rede hiervoor kan moontlik deels in die volgende karakterisering gevind word: “The unsentimental acceptance or rejection of the imitations or imperfection or difference of these characters (whether attributed to disability, race, crime, religion or sanity)” (Wikipedia).

In 1971 het Aucamp genoem dat hy “‘n byna onuitputlike voorraad Stormbergse indrukke” het (18). In 2006 het hy egter opgemerk: “‘n Mens besef op ‘n dag dat jou toegemete storievoorraad haas opgebruik is” (112). Die reste van Boerwees het egter in hom behoue gebly. “Die hartseerwals [1965] suggereer ‘n sekere treurigheid om ‘n verbygegane leefwyse – die Boere-kultuur van sê dertig, veertig jaar gelede” (23) – gesê in 1971. Aucamp was, in die woorde van Peter Blum (1925-1990), lief vir “die vasteland waarop ons boer” (52). Taal, spesifiek sy moedertaal, Afrikaans, was van deurslaggewende belang in sy lewe. Afrikaans het aan hom ‘n geestelike tuiste gebied. “Wanneer jy gaan reis, veral in lande waarvan jy die taal nie ken nie, lê jy jou ‘n soort ballingskap op” (19). As ‘n Afrikaner emigreer, word dit ‘n blywende ballingskap.

Aucamp is deur bv André P Brink verkwalik omdat hy nie ‘n polities betrokke skrywer wou wees nie (110). “‘n Skrywer hóéf natuurlik nie in pas met sy tyd te wees nie, want ‘n bepaalde lewenshouding kan aan geen mens opgedring word nie. Die kritikus durf dus nie moderniteit or romantiek of behoudendheid van die skrywer te eis nie, maar alleen dít: gehalte” (20). Nie dat 1994 geen verandering by Aucamp veroorsaak het nie, maar dit was darem nie ‘n radikale transformasie nie. In 1995 skryf Aucamp: “Dalk het William Plomer [1903-1973] se Stormberg- en Zoeloelandverhale my gehelp om openliker oor seks- en liefdesverhoudings oor die kleurgrens heen te skryf as wat tot dusver toe die geval was, of dalk het die nuwe politieke dispensasie bygedra tot my ’emansipasie'” (43) – oftewel sy “uit die kas klim”. Maar Aucamp was andersins sinies teenoor polities korrekte skrywery ingestel: “Jy moet van die Afrikaanssprekende blanke ál skurk in jou stuk maak, of jou ‘politiek’ – lees ook: medemenslikheid – word by die agterdeur uitgeskop” (111).

“Ek was geseënd om binne ‘n boekkultuur groot te word” (95). “‘n Boekultuur blý, volgens my, die fondament van ‘n beskawing” (114). Hy gee goeie raad aan skrywers. Byvoorbeeld, “Skryf so eenvoudig as wat die taalsituasie jou dit toelaat … eenvoudige taal is nie altyd moontlik nie, maar helder denke, dit behoort taalgebruik te alle tye te rig” (21). “Alteveel dink-slordighede word deur skrywers sowel as kritici as fantasievlugte of mistieke openbaringe reggepraat … Daar is [ook] ‘n onverskilligheid omtrent die gevoelswaarde van woorde” (35). “Vir my moet ‘n titel ‘n sleutel tot ‘n verhaal wees” (22). Oor die ek-vertelling waarsku hy: “‘n Eenmansvertoning kan baie maklik eentonig raak” (26). Maar in ‘n verhaal kan ‘n skrywer gerus “‘n eie stem” hê, ‘n “personal voltage” (Sean O’Faolain), “‘n persoonlike geladenheid” wat van menslikheid spreek (39).

Ter onderskrywing van Fernando Pessoa (1888-1935), wat ‘n Suid-Afrikaanse verbintenis het, stel Aucamp die volgende: “Poësie is ‘n oorgangstadium van musiek na prosa” en “Poësieritme binne prosa hoef prosa nie te versteur nie, maar prosaritme binne poësie kan wel struikelinge veroorsaak” (44). Nie dat ritme in prosa onbelangrik is nie. PG du Plessis wou nie ‘n Engelse vertaling van sy nie genoeg geprese roman, Fees van die ongenooide (2008), goedkeur nie, omdat die ritme nie reg (of aanvaarbaar genoeg) was nie. In 2006 sê Aucamp: “Eitemal [WJ du P Erlank, 1901-1984] het my dit op die hart gebind dat ‘n prosaskrywer ook ‘n stipleser van poësie moet wees as hy sy woordbeheer op hoër plan wil kry. Dieselfde geld natuurlik ritme. Slordige prosaritme is net so hinderlik as slordige poësieritme” (94). Nog ‘n Pessoa insig: “In die prosa kom alle kunsvorme saam – deels omdat in die woord die hele wêreld beslote lê” (45) – ‘n uitspraak wat eerder poëties as feitelik korrek is.

Aucamp noem dat sy “belangrikste mentor” (70), Con de Villiers (1894-1978), gesê het: “‘n Mens se foute is vir hom mooi” (27). Aucamp voeg by: “‘n Mens het nie altyd die moed om jouself uit jou werk te verwyder nie. Ek bedoel nou: jou voorbarige, onnodige, ongenooide self” (27). ‘n Klassieke plaaslik voorbeeld hiervan is Michael le Cordeur wat hom op ‘n onfeilbare manier tussen sy onderwerp en die lesers opdring. Soos Anton van Niekerk probeer Le Cordeur om so dikwels moontlik iets in Die Burger gepubliseer te kry – elke keer met ‘n foto van die outeur daarby. Let gerus op die skynbaar onuitputlike voorraad foto’s van hulleself waaroor albei beskik. Hulle verlustig hulle daarin om in die selfie-era te lewe. Ek sou sê dat wat hier volg op albei van toepassing is: “Nog nooit was die Afrikaanse literatuur so ver van die ideaal van ‘Die Oop Gesprek’ af nie, soos voorgestaan en beoefen deur NP van Wyk Louw. ‘Die Oop Gesprek’ het nou in ‘n ‘vuil geskreeu’ ontaard – sien Raka – en ‘n soort skrywer wat jy vroeër net met die poniepers in Engeland verbind het, naamlik die tabloid intellectual, het kom nesmaak in eens gerespekteerde koerante” (58-59).

Ek het ernstige voorbehoude oor graadkursusse in skeppende skryfwerk. Die afrigting van potensiële skrywers moet liefs aan gevestigde skrywers, uitgewers en skrywersinstansies toevertrou word. Aucamp dink anders hieroor. In 1982 het hy gesê: “Ongelukkig het ons nog geen skryfkursusse in Suid-Afrika soos die wat in Amerika op skool en universiteit aangebied word nie” (35). “Talent kan nie geleer word nie; sekere skryfvaardighede wel … Byna alle skrywers het hulp nodig as hulle werklik hul moontlikhede wil verwesenlik” (33-34). Dit kan kort of lank neem om ‘n storie te skryf. “Die verhaal waaraan so knaend gewerk is, is nie noodwendig beter as die kitsverhaal nie” (27). Maar skryfwerk verg dikwels talle herskrywings. “Selfs vir ‘n deurwinterde skrywer kom niks vanself nie. Elke begin is ‘n weerbegin” (116). “Ieder verhaal [is] ‘n stukkie bouwerk” (22). Aucamp het waardering vir “hoe onopvallend ‘n meesterverteller struktureer, hoe millimeterpresies sy woordgebruik is” (50). “As iemand weet wat hy wil sê, en sy hoek reg kies, kom die diensbaarste woord vanself” (79).

Wat verwag Aucamp van die literêre kritikus? “Dat hy ‘n onberispelike vakman is. Dat hy naas leeservaring ook lewenservaring het. Dat hy integriteit het” (28). “Net een soort kritikus maak my smoorkwaad: die sede-apostel. Die man wat sê: ‘Dié soort tema staan my nie aan nie: Dis volksvreemd en dekadent.’ Maar selfs waar ek voel dat my werk onbillik behandel is, sal ek nie droom om my te verdedig nie: Die tyd, genadelose bloemleser, gaan heel waarskynlik nie aan mý kant wees nie!” (28). Veral aan die begin van sy skrywersloopbsaan het streng redigeerders hom teen sy “troetelsondes” probeer beskerm (53).

Reeds in 1996 het Aucamp geskryf: “Die onderdrukking van Afrikaans is ‘n politieke feit en moet as sodanig gesien word … Die huidige verontregting van Afrikaans is ‘n reaksie … Afrikaans … is tog tot alles in staat waartoe sy gebruikers in staat is. Vir my gaan dit om doeltreffende uitdrukking” (46-48). In 1997 verwys Aucamp na “die demovering van Afrikaans in die openbare lewe” (53). “Wat my … bedruk, is dat talle jong Afrikaanse intellektuele toenemend ‘n taaltjie praat en skryf wat nóg Engels nóg Afrikaans is, en kennelik in hul skik is met die verdiskontering van Afrikaans en die Afrikaner. Dit mag gebeur dat hulle op ‘n dag by die Ou Fontein wil drink en moet uitvind dat die drinkwater deur hulle eie toedoen besoedel en vergiftig geraak het” (54). Hy noem Engels ‘n “killer language” (113). Wanneer gaan die huidige geslag Afrikaanstaal- en -letterkundiges die moed hê om hulle vir suiwer(der) Afrikaans te beywer?

In 2003 het Aucamp gesê: “Ek glo talle Afrikaanssprekendes, ook die jongeres, het op die oomblik ‘n baie lae selfbeeld, en die brabbeltaaltjie wat so modieus is, is in werklikheid simptomaties van dié minderwaardigheidsgevoel. As die selfflaggelasie-tydperk verby is, sal mense weer ‘n taal praat wat die skyn van ‘n selfstandige taal het. Of so hoop ek maar” (80). Dit is dieselfde as my standpunt: dat die gebruik van geradbraakte taal op ‘n gebrek aan taaltrots dui, wat op sy beurt op ‘n gebrek aan selftrots gebaseer is. In 2006 het Aucamp beweer dat nostalgie “‘n nasionale neurose” geword het (107). “Om nostalgies te raak oor tye toe universele lewenswaardes die daaglikse gang bepaal het, is myns insiens ‘n goeie teken. Dié nostalgie kan lei tot ‘n geleidelike heropbou van ou waardesisteme” (79).

Dit is belangrik dat ‘n skrywer wyd moet lees, maar “daar is geen plaasvervanger vir leef nie; vir voluit leef” (50), dus “om bewustelik te lewe, met die inspan van al my sintuie” (50). Soos dit ‘n (goeie) skrywer betaam, is daar by Aucamp “‘n durende behoefte … om iets te sê” (49). “Ons vraag moet nie gedurig wees of iets letterkunde is nie, maar eerder of dié iets ‘n beduidende mededeling is” (63-64). Maar wáár kan dit in die openbaar gesê word? “Die tekort aan tydskrifte, literêr en populêr, wat oorhaastige bundeling van verhale en poësie sou kon verminder, laat hom al hoe nypender voel. Standpunte en Die Huisgenoot en Sarie van weleer was gimnasiums waarin skrywers, ook digters en dramaskrywers, hul spiere kon inoefen vir uiteindelike bundeling” (54).

“Jou verskyning in Standpunte – en later in Tydskrif vir Letterkunde – het jou publikasiewaardig verklaar … Wat tans gebeur, is dat skrywers weens ‘n gebrek aan geskikte venues tot voortydige publikasie gedwing word, en dit móét op die duur die stand van die letterkunde nadelig beïnvloed … te veel boeke in Afrikaans verskyn wat doodgewoon nie op peil is nie, en dis nie ‘n goeie ding nie. Dit lyk na ‘n geval van kultuurdesperaatheid; na fluit terwyl daar by ‘n kerkhof verbygestap word” (55).

“Wat my bekommer, is die ontoereikende taalbeheersing by enkele talentvolle jong skrywers. Respek vir jou medium, dit moet tog ‘n vanselfsprekendheid wees?” (66). Ek mis daardie respek vir Afrikaans by bv Ingrid Winterbach, maar die kritici is (ongekwalifiseerd) gaande oor haar skryfwerk. Kortom: “Die Afrikaanse letterkunde word voortdurend bedreig deur inkalwing en uitwissing” (60). Reeds in 1982 het Aucamp gesê: “Die populêre tydskrif in Afrikaans, soos hy tans daar uitsien, het beperkte vormingswaarde” (34). Hierdie tydskrifte het “promosieblaaie geword, met baie vir die vlees, soos glansende hare en bultende spiere, maar niks wat ‘n geesteslewe en die verbeelding kan voed nie” (121).

Weens vervlakking het populêre tydskrifte eintlik glad nie meer plek vir kuns van watter aard ook al nie. Aucamp het na die ordentlike, waardige Afrikaans van weleer verlang. Byvoorbeeld, in 2000 het hy nostalgies verwys na “die taal van die Stormberge, die ruie, gespierde Afrikaans van sê die veertiger- en vyftigerjare, dié sal my egter voed tot aan my dood toe” (65). In 2002 vervolg hy: “Soos Lorca [1898-1936] het ek opgestaan in die beeldryke konkrete taal van ‘n boeregemeenskap. ‘n Ruie, gespierde Afrikaans, maar wie praat vandag nog so?” (69). “Woordeskat en kultuurgeletterdheid krimp sienderoë in Afrikaans” (122).

Aucamp was eerder nasionalisties as globalisties: “Ek vind dit bitter jammer dat tydskrifte hul tipies Suid-Afrikaanse karakter verloën het in ‘n strewe om byderwets en internasionaal te word. Eitemal het my geleer: Die pad na die internasionale loop deur die nasionale” (66). In 2003 het hy die belangrikheid van die huisgesin en familie beklemtoon. “Ek dink familieskap gaan herontdek word in Suid-Afrika. Landverlaters en hul agterblywendes reik byna desperaat uit na mekaar; jong mense in die buiteland is skielik hiperbewus van hul bande met familie, land en taal. Vir my is familieskap ingeskakel by groepverbondenheid, ‘n insig wat ek by MER [ME Rothmann, 1875-1975] gekry het. Sy sê in My beskeie deel [1972]: ‘Ook leef ‘n mens nie alleen in die eie persoon nie, maar deur en met jou groep of volk. Word die volk se lewensfunksies gekeer, kwyn die individu ook.’ Lê die huidige kultuurdepressie by baie Afrikaanssprekendes nie juis hierin dat die ‘lewensfunksies’ van die groep sienderoë kwyn nie, dikwels deur eie toedoen?” (76-77).

“Ek praat dikwels van ‘kultuurpessimisme’. Hymne Weiss [1901-2001] het dekades gelede reeds gewaarsku teen ‘vlakwaterkultuur’, maar intussen het die water byna heeltemal weggetrek, en binnekort sal ons voor ‘n leë dam staan. My kultuurpessimisme dreig soms om oor te gaan in kultuursinisme. ‘n Nuwe geslag meningbepalers, stewig ingegrawe in die media, skroom nie om Afrikaans en die Afrikaanse kultuur te ontluister nie, ongeag wat Het Volk dink en voel. Eertydse kultuurwagters en rolmodelle vir die Afrikaanssprekende staan nou op die rand van die strydperk en kyk apaties toe” (91). Hy verwys na die verligte Jeremy Taylor (gebore in 1937) wat Suid-Afrika in 1994 verlaat het toe ons “bevryding” aangebreek het en “voorsien het dat die Afrikaner, soos die Boesman, ‘n tragiese herinnering in dié wye en droewe land gaan word” (114).

Die onderhoude getuig van Aucamp se gesaghebbende, meesterlike erns. “Jou eintlike doel as skrywer is … om jou ambag rustig, eerlik en toegewyd te beoefen” (91). “Ek probeer deeglike werk lewer, en meesal het ek groot plesier in wat ek doen” (71). “‘n Mens sou tot in die oneindige toe kon verbeter aan wat jy geskryf het” (84), maar die een of ander tyd moet jy halt roep. Hy is gedryf deur “gesonde ontevredenheid” (70). “Die besef van eie onvolkomenheid is dalk die sterkste aansporing in enige skrywer se lewe. ‘n Volgende keer, neem hy homself voor, gaan ek myself oortref” (90). “Kreatiwiteit is al ‘die heilige onrus’ genoem” (70). “Die besef van ouer word is ‘n belangrike kreatiewe dryfveer” (109). Maar “‘n skrywer hóéf nie tot op die laaste toe te werk nie. As hy verduidelik het wat hy wou, het dit tyd geword om die kers te snuit” (88).

In 2002 het Aucamp geskryf: “Vir my was een leeftyd genoeg vir wat ek te sê het. Ek sien eintlik uit na ‘n tyd waar my skryfaktiwiteite gaan inkrimp tot dagboekinskrywings en briewe aan vriende. Dán eers sal ek rustig kan omgaan met die boeke, die kuns, die musiek in my lewe” (73). “Ek begin tentpenne uittrek. Saam met Marthinus Versfeld [1909-1995] glo ek dat ‘n mens wat opruim ‘n opgeruimde mens is” (88). Hy haal “Ta Miem” (MER) goedkeurend aan: “Oudword beteken nie minder leef nie, net stadiger leef” (80). Hy voeg by: “My verweer teen die lewe is kreatiwiteit” (80). Maar hoe later in jou lewensloop, hoe minder is jy in staat om te verander. “‘n Mens word al hoe meer wie en wat jy is” (87). Dit verduidelik seker (deels) waarom bejaardes geneig is om meer konserwatief as jeugdiges te wees. Winston Churchill (1874-1965) het gesê: “If you’re not a liberal at twenty you have no heart; if you’re not a conservative at forty you have no brain.”

Om Hennie Aucamp te onthou

Die enigste boek van Hennie Aucamp wat in Kindle-weergawe te kry is, is Volmink (1981, $14,95). Dit lyk asof sy werk uit die mode raak. Sy boeke staan onverkoop in die boekwinkels. Jamestown het “‘n spookdorp” geword (Danie Botha, bron hier onder, p 85). “Die bibliotekaresse [in Jamestown het] nog nooit van Hennie Aucamp gehoor” nie (49). Dit is die soort verdomming waarmee ons al hoe meer moet probeer saamleef. En dít terwyl WA de Klerk (1917-1996) “gesê het dat Hennie se ‘vertolking’ deel is van ‘n nuwe herontdekking van die betekenis van kultuur deur Suid-Afrikaners” (49). Hennie het bv in 1967 geskryf: “Dit word ‘n soort gerusstelling: die Afrikaner kán … ons hét styl” (57).

Ek het ook die volgende boek as ‘n uitgooi-item teen R99 gekoop: Danie Botha (samesteller), Om Hennie Aucamp te onthou (Pretoria: Protea Boekhuis, 2015, 112p). ‘n Aantal mense wat Aucamp geken het, skryf daarin oor hulle herinneringe. Daar is ook insiggewende foto’s. Die boek is ‘n waardevolle aanvulling van wat Aucamp oor homself te sê gehad het. Maar sommige van die mans- en vrouename in die teks neig om ‘n wie-is-wie in die Afrikaanse (intellektuele – 30) homoseksuele wêreld te word. Die bydrae van bv sowel Marius Bakkes as Danie Botha draai nie doekies om nie. Marius skryf: “Wedersyds het ons nooit die toestand [moffie-wees – 30] probeer uitpluis nie” (35). Danie skryf: “Hennie sou heel dikwels stem gee aan gays” (91).

Hennie se ouer suster, Rina Gouws, vertel van hoe hulle met ‘n liefde vir lees grootgeword het en die rol wat bv die tydskrif, Die Huisgenoot, daarin gespeel het. Oor Hennie: “Ja, vir honde en katte was hy baie lief solank hy nie vir hulle moes sorg nie” (11). In later jare: “Hennie se boekery was ernorm” (15). Sy pa “het vir hom [Hennie] ‘n heerlike sonnige woonstel so dertig meter van die hoofhuis [op die plaas] gebou” (18). Hoewel hy lief vir die natuur was, was dit duidelik dat Hennie “nooit sou boer nie” (15). Daar was ‘n stadium toe daar “kookdae” in sy lewe was, maar later het hy nie meer self kos voorberei nie (19, 20). As dit by opskep kom [“opskeploer” – 18] en die gasvrou vra “hoeveel?” dan sê hy “genoeg, want hy sal in ieder geval ‘n tweede porsie neem” (23). Hy het graag padstalletjies (21) en restaurante (20) besoek.

Uit verskeie van die opstelle blyk Hennie se liefde vir lekker eet. “Hennie eet vreeslik vinnig” (92). “Hennie kon nogal gulsig weglê” (33). “Hennie kon sonder pretensie en met opsigtelike oorgawe lekker eet” (63). Sy Xhosa-bynaam was Mafutha/Mafoeta, die vettetjie (18, 111). Samuel Johnson (1709-1784) word soos volg aangehaal: “He who does not mind his belly will hardly mind anything else” (17). ‘n Lekker vol bord kos was by die Aucamps bekend as “‘n hovaal (hoogvol en ovaal)” (18). “Hennie self was verdold op [mal oor] ‘n piekniek” (19) – “verdold op” (ook 10) was blykbaar by die Aucamps ‘n gebruikswoord. Hennie se ma het die woord “bejiggert” vir “befoeterd” gebruik (22). In die jare sewentig, toe ek ‘n onthaal in Stellenbosch aangebied deur ‘n kollega bygewoon het, het sy in dieselde woonstelgebou, Molenvliet (20, 56, 69), as Hennie gewoon. Hy het vir haar gelyk asof hy dikwels bedruk en bejiggert was. “Negatiewe kritiek het hom sleg gestem. Lank bedruk gewees” (32). “Hennie het trekke van sy ma geërf” (84). Hy onthou “dat sy soms ‘bitter beneuk en bitter droefgeestig’ kon wees … ‘Ma’, sê Hennie, ‘kon tot veertien dae aanmekaar verontreg lyk. Nes ek'” (84).

Hennie “was altyd ‘n man van die natuur” (41); “flaneur, lewensgenieter, bergklimmer” (100). Daar word genoem dat hy nooit leer tik het nie (98). Hy was in baie onderwerpe geïnteresseerd, maar van “‘n internetbesigheid en die digitale wêreld … [het] hy nie veel verstaan nie” en ook nie veel daarin belang gestel nie (24). Hy was ook nie ‘n danig bedrewe motorbestuurder nie. “Met die ouer word was Hennie nie meer lus vir bestuur nie” (33). Maar boeke het hy in elke opsig voorbeeldig benader. Nico Loubser vertel dat Hennie “nooit gelê en lees het nie – volgens hom moet ‘n professionele leser sit en lees!” (103).

Die skryfster, Margaret Bakkes (gebore Aucamp, 1931-2016), is Hennie se niggie. Hulle het op buurplase in die Stormberg grootgeword. Hulle “voorouers het op die Stormberge agtergebly (uit die trek van Louis Trichardt)” (44). Die Auchamps was oorspronklik Franse Hugenote. “Aucamps beteken van/na die velde” (49). In hierdie opsig was Hennie “oergetrou aan die naam” (49). Die eerste Aucamp, Johan Diederik (“hy’t sy naam en van vernederlands – 49) het in 1727 aan die Kaap geland (46). Die Aucamps se “klein vaderland” is afgebaken “met dorpe soos Dordrecht, Molteno, Jamestown, Sterkstroom en Burgersdorp” (48). Die Aucamps was al daar “toe die Tregardt-trek in 1834/35 daar verby is … Een Aucamp verlaat egter die Stormberge en sluit aan by Piet Retief se trek: Johan Diederik, gebore in 1800 … Op 6 Februarie 1838 word ook hy saam met Retief … [deur Dingane – 46] vermoor (48).

Margaret onthou: “Ons wil skryf [“om te ‘storie'” – 28]. Ons was albei leesvrate … Ek het spoedig geweet: Hennie is ‘n meester, toegewy aan die skryfkuns” (27). “Ek het jou sprankelende menswees, jou onuitputlike skeppingsvermoë hier by my: Ek steek my hand uit na my boekrak om die gesprek te hervat … Hennie was in die Afrikaanse wêreld van die woord ‘n ikoon, ‘n onvervangbare rigtingwyser, ‘n heerlike heldhaftige meester van die woord en ‘n unikum by uitstek” (28). Margaret haal Hennie soos volg aan: “Iedere ernstige kunstenaar het die verpligting om verstaanbaar te wees. Hy mag hom nie belangriker ag as die woord wat hy praat nie” en “Kabaret is beskaafde protes” (28) – iets wat plaaslik eintlik onbekend is.

Een van Margaret se seuns, Marius, skryf: “Hennie [het] baie graag briewe geskryf … Die briewe was ‘n groot inspirasie om self skeppend te wees. Dit het ook die dissipline van sinvolle, deurdagte korrespondensie by my tuisgebring” (38). ‘n Bundel met Hennie se briewe is gepubliseer: Mits dese wil ek vir jou sê (2013). Petrovna Metelerkamp is die samesteller. Oor Koos Prinsloo skryf Marius” “Dinge tussen hom en Hennie [het] later ‘n ongelukkige wending geneem. Iewers het die mentorskap versteur geraak [skeefgeloop*]. Literêre jaloesie, jeugdige eiewysheid. Koos kon baie geniepsig wees” (35-36), soos Johannes Kerkorrel (1960-2002) ook ervaar het. [* skeef: (informeel, kwetsend) gay (HAT 2015).]

Die digteres, Lina Spies (gebore in 1939), karakteriseer Hennie as “‘n veelkantige persoon” met ‘n “veelsydige skrywerskap … Hy het vir my woorde gegee; woorde wat lewe; tekste wat verryk” (60). Daar was sy “onbaatsugtige deel van sy kennis en liefde vir die kunste” (65). By hom was daar “woordgevoeligheid” (61). Dit is iets wat by die huidige geslag Afrikaanstaal- en -letterkundiges ontbreek wanneer hulle nie ‘n flenter omgee as Afrikaans tot geradbraakte Kaaps verlaag word nie. Hulle kom eerder met lof vir hierdie uittarting van Afrikanergevoel vorendag. Hennie was “‘n kortverhaalskrywer van statuur” met “erkentlikheid vir waardering van sy werk” (62). Hy het, in sy eie woorde, “lewenservaring verkook tot ‘n ekstrak” (72). By hom was daar “liefde vir die ‘gekonsentreerde reël’ as ‘wysheid’ in die ‘spreekwoordelike neutedop'” (72).

Lina skryf: By Hennie was daar ‘n “terughoudendheid teenoor my oor godsdiens en geloof” (73). “Vir my veranderde siening van die Bybel en die geloof kon ek by Hennie geen vonk van belangstelling wek nie” (71). “Hennie se geloof is veilig geborge in die kluis van sy gelukkige jeug binne ‘n hegte gesin op die plaas Rust-mijn-ziel … Hy wou nóg ‘n kerklike nóg ‘n sekulêre begrafnis hê” (75). “Die Bybelse idioom … het … sy Afrikaans as instrument van sy woordkuns geslyp” (74). Sy religieuse vorming dank hy aan Albert Schweitzer, MER en Olive Schreiner (73). Dit is onder meer Schweitzer se invloed wat hom ongemaklik in die nuwe Suid-Afrika gemaak het. Hy het nostalgies na die ou Suid-Afrika verlang. Soos Colette (1873-1954) kon Hennie (en ek) sê: “Ek behoort aan ‘n land wat ek verlaat het” (78). Lina sluit af: “Hennie was dol oor [verdold op] sonneblomme. Dit … het mettertyd die simbool van ons vriendskap geword” (77).

Pas het ons deur ‘n onverkwiklike tyd gegaan toe leidende figure in die mandaatlose magsoorgawe van 1994, soos FW de Klerk en Leon Wessels, in vervoering was oor die bodemlose dwaasheid van die De Klerk-toespraak op 2 Februarie 1990 – dertig jaar gelede. Dit is mense wat skynbaar blind is vir die negatiewe veranderings, bv verval, wat sedertdien oor die land neergedaal het. Marius Bakkes vertel van ‘n besoek wat hy en Hennie afgelê het: “Ons is terug na Rust-mijn-ziel, die plaas waar Hennie grootgeword het … Die woonhuis was reeds onbewoon. Die grasdak van die buiterondawel waar Hennie as seun gewoon het was vertoiing. Die ou huis was afgebreek. Hier het Hennie al gegroet toe die plaas in die jare sewentig verkoop is” (34). Hennie se pa is in 1974 oorlede (9).

In 1989 het Amanda Botha ‘n dokumentêre program vir televisie oor Hennie gemaak. Hulle het van Bloemfontein af gereis na sy jeugwêreld, wat vir hom ‘n “emosionele” landskap was (79); “sy innerlike landskap, maar ook sy (lewens)kompas” (80). Daar is winter “nie ‘n seisoen nie, dis ‘n lewenswyse” (81). “Winter is hier ‘n ‘leefwyse met ‘n smeulstoof … As dit sneeu en kapok in die dag, is dit poësie'” (80). In Aliwal-Noord is die warmwaterspa toe pas oopgestel vir alle rasse. Die blankes is verswelg. “Ek beduie na Hennie, nee, hier moet ons uit! Ons beleef ons eerste ervaring van ‘n veranderde land: die aantog van die nuwe Suid-Afrika – die finale aanslag op wit alleenreg” (79).

Hennie sê: “Die plaas is nie meer die plaas van my kleintyd nie” (78). “Dis nie meer ‘n plaas nie – die plaas het verdwyn. Nóú is dit net ‘n herinnering, ‘n landskap van die gees, ‘n ‘sprokie bevolk deur dooies'” (81). Amanda skryf: “Ons ry ‘n landskap van verlatenheid binne. Die buitekamertjie is daar en ook Ouma se huis” (81). “Ma, vertel Hennie, het blomtuine gedroom” (82). Nou is daar ‘n “eertydse tuin” (81). In die goeie ou dae was daar “kêmfroetbottels” op die rakke in die huis (82). In Ouma se Statebybel was daar “geplette blommetjies” (83). Die Statebybel is ‘n boek wat voldoen het aan die fisiese vereistes wat Hennie gestel het: “Omslag, letterwerk en illustrasies – alles moet ”n ondeelbare eenheid vorm'” (83). Hennie was ‘n “boekesteet” (94).

Amanda skryf: “Ons is terug in die Kaap, maar my gevoel is dat dit tog vir Hennie ‘n aangeleerde tuiste bly. Hy voel altyd ‘n ‘skuldlas’ teenoor die Stormberge, sug hy. Hy het dit ‘probeer afbetaal deur daaroor te skryf’. Tog sê hy: ‘Daardie bar, eensame wêreld sal altyd ‘n verwyt bly omdat ek hom verlaat het'” (86). Daniel Hugo dig: “Rust-mijn-ziel waar jou ma rustig wag: die geskropte kombuistafel jou allerlaaste vasmeerplek” (99). Daardie plaas, soos baie ander plase, en Jamestown, soos seker iedere ander dorp en stad in hierdie getransformeerde land, is sedert 1994 totaal opgedonder. Maar daar is eertydse blanke politici en hulle meelopers wat hulleself en ander probeer wysmaak dat hulle voortreflik gepresteer het deur mandaadloos oor te gee. In so ‘n getransformeerde land kon Hennie, met sy “byna ouwêreldse ‘ordentlikheid en regskapenheid'” (106), nooit werklik ‘n holte vir sy voet vind nie.

Leon Lemmer: Georges Pompidou oor die studente-onrus, ens.

Toe die Afrikaanse skrywer Hennie Aucamp (1934-2014) 75 jare oud geword het, het hy besluit dat dit tyd was om sy besittings op te ruim. By voltooiing sou hy, so het hy gespot, ‘n opgeruimde mens wees. Ek het om dieselfde rede begin opruim en vind dit bitter swaar. Voorheen het ek ingepak omdat ek die vooruitsig gehad het dat ek iewers heen sou gaan. Hierdie keer sou ek graag in my geheel, as liggaam en gees, na ‘n goeie plek (bv een sonder kamerade) wou gaan, maar dit lyk asof dit onmoontlik is. Ek het skielik so oud geword dat ek dit nie meer waag om groen piesangs te koop nie. My toekoms lyk net so duister soos dié van die nuwe Suid-Afrika, wat voortwoeker na mislukkings in die vorm van bv rommelstatus.

Maar opruiming het voordele. Ek het bv Georges Pompidou (1911-1974) se boek, Om ‘n knoop deur te hak (Sandton: Valiant Publishers, 1976, 88p), herontdek en herlees. Die teruggetrokke en konserwatiewe* (bv nie-sosialistiese, sterk anti-kommunistiese**, Rooms-Katolieke) Pompidou was die eerste minister van Frankryk (1962-1968) en Charles de Gaulle (1890-1970) se opvolger as president (1969-1974). Gaston Palewski (1901-1984), De Gaulle se regterhand gedurende en na die Tweede Wêreldoorlog, was die minister van wetenskap in Pompidou se kabinet. Palewski was ‘n rokjagter en die katelknaap van die Britse skryfster Nancy Mitford (1904-1973). Lisa Hilton het ‘n interessante boek oor die Palewski/Mitford-verhouding geskryf: The horror of love (London: Weidenfeld & Nicolson, 2011, 304p; Amazon Kindle $9,58). Hoewel Pompidou lank ‘n Gaullis*** was, was hy later meer buigsaam in sy verhouding met Brittanje en Amerika**** en het hy bv Brittanje se toetrede tot die Europese Gemeenskap in 1973 moontlik gemaak. Brittanje se lidmaatskap van die Europese Unie is tans opnuut in omstredenheid gehul.

[* Pompidou se boek is sprekend van sy konserwatisme. Hy verwys bv na die begrip “vaderland” wat aan waarde verloor het maar nie werklik met die begrip “Europa” vervang kan word nie (p 85). Ook: “Die buurman se ellendes” moet nie vergeet word “onder die voorwendsel dat jy omsien na die ellendes in afgeleë lande nie” (81).
** “Op ekonomiese gebied … bewys die kommunistiese stelsel sy minderwaardigheid teenoor die kapitalistiese … stelsel” (38). “Niemand kan Rusland besoek sonder dat hy getref word deur die bekoring wat die doeltreffendheid en die voorspoed van die Amerikaanse ekonomie vir die Russe inhou nie” (39).
*** Pompidou noem die aanhang van Gaullisme “intellektuele getrouheid” (20).
**** “Daar is steeds ontsaglike verskille tussen die lewenswyse en die mentaliteit van ‘n Amerikaner en dié van ‘n Europeër” (71).]

Pompidou se boek is in 1974 in Frans gepubliseer en deur Jan Boyazoglu in Afrikaans vertaal. In die voorwoord beklemtoon die klassikus Gerrit Viljoen (1926-2009) dat ons nie net moet weet wat in die Anglosaksiese wêreld gebeur nie, maar ook moet kennis neem van wat in bv Frans gepubliseer word. Pompidou was volgens Viljoen ‘n kultuurmens wat sterk klem op Europese waardes* gelê het. Viljoen het sy professoraat aan die Universiteit van Suid-Afrika (Unisa) in 1967 opgesê en met hoë ideale die eerste rektor van die Randse Afrikaanse Universiteit (RAU) geword. Destyds is ‘n Afrikaanse universiteit in Johannesburg as teenhanger van die Engelse Universiteit van die Witwatersrand (Wits) tereg as noodsaaklik geag. In die omgedopte Suid-Afrika het die RAU in 2005 die Universiteit Johannesburg (UJ) en oorwegend swart en Engels geword. Maar die RAU, die publikasie van Pompidou se boek in Afrikaans en Viljoen se voorwoord getuig van die status wat Afrikaans eens gehad het. [* Dit is “noodsaaklik dat waardes wat as grondslag vir die gemeenskap kan dien en terselfdertyd die morele ewewig van individue kan verseker in ere herstel word” (75).]

Viljoen noem dat hierdie boek geskryf is tydens “die windstilte” van ‘n aantal maande, toe Pompidou nie meer die eerste minister was nie en voordat hy die president geword het (xi). Pompidou skryf in sy inleiding dat die teks eintlik onvoltooid is maar dat lesers tog sy “gedagtegang kan volg” (vii). Die oorgang van De Gaulle na Pompidou as staatshoof het plaasgevind na die studente-opstand van Mei 1968. “Geen mens is dieselfde voor en na ‘n beproewing nie” (ix). Só skryf Pompidou oor die studente-opstand. ‘n Mens kan dieselfde oor die roemlose politieke magsoorgawe van 1990/1994 in Suid-Afrika sê. [Die leidende Britse konserwatiewe filosoof, Roger Scruton (gebore in 1944), het die Paryse studente-opstand eerstehands meegemaak. Dit het hom lewenslank van progressiewe, liberale neigings genees. “The rational pursuit of liberty, equality, fraternity [die slagspreuk van die Franse Revolusie van 1789] … are actually forms of militant irrationality” (Gentle regrets: Thoughts from a life, London: Continuum Books, 2006, 256p; Amazon Kindle $17,84, 691).]

Pompidou noem dat helde sedert die dood van die ikoniese De Gaulle (19) skaars geword het (16). “Die volk verwag dat sy leiers opreg en menslik moet wees en dat hulle onder alle omstandighede bestendig sal bly … die volk wil altyd ‘n leier hê wat opreg en menslik is. Opreg omdat die leier sake moet verduidelik soos dit werklik is en nie die indruk skep dat hy hulle om die bos wil lei nie en ook nie dat hy nie self glo dat dit wat hy doen reg is nie. Menslik omdat hy die probleme van die nederige en gewone burgers moet verstaan” (16). Maar De Gaulle word nie deur almal vereer nie, allermins deur die blankes wat in die jare sestig uit Algerië moes vlug nadat De Gaulle Franse militêre steun beëindig het. Dominique Venner, wat in Algerië geveg het, sê van De Gaulle: “He severely lacked any noble-mindedness himself” (Praag 23.04.2016). ‘n Mens kan ook wonder of terroriste wat bereid was om ‘n land tot in die grond af te breek ten einde self die politieke mag te bekom ooit met reg op ikoniese heldestatus aanspraak kan maak. “‘n Ekonomie [kan] nie uit niks geskep … word nie” (47).

“Om te regeer, is om altyd algemene belange bo persoonlike belange te plaas … Om te regeer, is ten slotte om die mense gesamentlik op ‘n lewenspad en na ‘n doel te lei wat vir hulle onnatuurlik en skaars sigbaar is en glad nie ooreenstem met hul onmiddellike begeertes nie … volke wat maklik goed regeer kan word, gewoonlik volke is wat nie baie dink nie … hoe meer individualisties ‘n volk … is en hoe meer die individu se regte vir hom beteken, hoe meer sal hy rebelleer teen die begrip ‘regering'” (17). Meerderheidsregering sal sekerlik nie sonder meer deur eiesoortige minderheidsgroepe aanvaar word nie. Die meerderheid kiesers in Suid-Afrika dink nie oor gevolge oor die langtermyn nie en dring dus op die bevrediging van onmiddellike behoeftes en begeertes aan. Boonop het ons ‘n korrupte regering wat persoonlike belange najaag.

“In werklikheid beteken regeer om die volk te verseker van ‘n maksimum geluk binne die grense van die nasionale moontlikhede en die sameloop van omstandighede in die buiteland” (87). Daar behoort die minimum regeringsinmenging in sy burgers se sake te wees: “Die staat … moet … probeer om sy inmenging te beperk. Hy moet soveel moontlik ruimte laat vir private inisiatief” (53). “Die staat kan nie die plek van alles en almal neem nie” (63). “Sodoende kan die burgers hul eie sake beheer, hul persoonlike lewens; hulle kan hul geluk soos hulle dit vertolk, self reël met die doel om die verderflike neiging om hulle doodeenvoudig soos ‘n kudde te laat lei, onder die voorwendsel van samehorigheid, vry te spring” (87). Die kudde-instink en solidariteit ten alle koste mag kenmerkend van die meerderheid Suid-Afrikaners wees, maar die blankes en veral die Afrikaners kan hulle kwalik met gesentraliseerde burokratisering vereenselwig en behoort myns insiens die grootste moontlike mate van selfregering en selfbeskikking na te streef.

“Deurdat die volk nou self, en nie die parlement nie, die president kies, het hy [De Gaulle] dit probeer bewerkstellig dat elke Fransman die staatshoof sien as sy persoonlike verteenwoordiger” (19). Die staatshoof moet “die direkte vertroue van die volk geniet” (20). “Om jou te bekwaam om te regeer, moet jy naby die mense wees” (87). Ook in bv Amerika word die staatshoof direk deur die kiesers aangewys. In Suid-Afrika, met sy veel geroemde “beste grondwet in die wêreld”, word die staatshoof egter deur die meerderheidsparty benoem, wat uiteraard meebring dat die staatshoof seker altyd swart sal wees en daarby altyd ‘n mens wat eerder die belange van die meerderheidsparty as dié van al die inwoners najaag. Byvoorbeeld, Nelson Mandela het by die aanvang van sy laaste jaar as staatshoof gesê dat hy sy pos tot sy uitrede wou gebruik om die ANC se heil te bevorder. As staatshoof veroorloof Jacob Zuma hom die bewering dat al Suid-Afrika se probleme begin het toe die eerste blankes hulle in 1652 hier gevestig het.

Die omvang en gehalte van Pompidou se insig is opvallend beter as bv dié van enige Suid-Afrikaanse staatshoof sedert 1994. Die hedendaagse Frankryk sal hoogs waarskynlik nooit ‘n staatshoof kry wat nie naasteby matriek het nie; iets wat tans ‘n onverkwiklike meevallertjie in Suid-Afrika is. “Frankryk glo aan die intellektuele en Frankryk glo aan opvoeding. Iemand wat homself verhef het en ‘n hoë pos beklee, maar geen universitêre opleiding of intellektuele aansien het nie, sal ons verdra maar nie respekteer nie” (7).

“Baie mense, en veral baie intellektuele, se houding teenoor die kommunisme is soos dié van [Jules] Michelet [1798-1874] as hy die geskiedenis van Frankryk van die begin af vertel asof dit ‘n lang wedloop is wat by die revolusie van 1789 eindig. Die res meen hulle is net ‘n voorwoord, voorbereiding, vooruitgang wat min of meer teenoor mekaar gestel word tot by hierdie onvermydelike en reddende uiteinde” (37). In die nuwe Suid-Afrika word die land se geskiedenis onder ANC-invloed herskryf* sodat sy eintlike geskiedenis nie met Jan van Riebeeck of voor 1652 begin nie, maar veel eerder met die stigting van die ANC of selfs met die aanvang van terrorisme of die politieke magsoorname in 1994. Die beeld van ‘n bloedjong land word voorgehou; geen wonder nie dat hy kwalik op sy eie voete kan staan. [* “Die Thabo Mbeki-stigting onderhandel met die departement van onderwys om die volumes wat dié stigting oor die geskiedenis van die vryheidstryd skryf in die geskiedenisleerplan van skole in te sluit” (Die Burger, 29.04.2016, p 4). Blykbaar het hierdie vermetele voorneme geen verontwaardigde protes uit enige oord ontlok nie.]

Milovan Djilas (1911-1996) word soos volg aangehaal: “Kommunisme as ideologie is besig om te ontbind en as gemeenskap is hy altyd oproerig … Dit is duidelik dat die politieke en sosiale struktuur van die Sowjetunie volkome teenstrydig is met die moderne idees en die hedendaagse feite” (43). Byvoorbeeld, “95% van Moskou se vars groente word deur boere voorsien wat grond tot hulle beskikking het om te bewerk soos hulle wil – dit is 5% van die totale bewerkbare grond” (43). In die nuwe Suid-Afrika met sy regering wat sterk deur kommunisme beïnvloed word, is daar geen einde aan oproer en die herhaaldelike bevestiging van die onvervreembare reg van protes nie. Vandalistiese geweldpleging het die nasionale sport geword. Op bv Jeugdag (16 Junie) word die 1976-geweld deur spreker na spreker en skrywer na skrywer goedgepraat.

“Voorstanders van sosialisme in Frankryk is oppervlakkig en in werklikheid nie begaan oor die ekonomie nie, maar oor die verdeling van rykdom … Wanneer ‘n mens dan ook die sosialistiese program van nader beskou, besef jy dat dit opgesom kan word in minder werk, hoër salarisse, vroeër aftrede en groter pensioen met so hier en daar iets kleins wat genasionaliseer moet word om die volk daaraan te herinner dat hulle anti-kapitalisties is, sonder dat die sosialiste dit self juis glo” (45). In soverre die ANC-regering nie blatant kommunisties is nie, is hy sosialisties. By die pas genoemde lysie van dwaashede kan die groot getal ekonomie-ontwrigtende, ANC/swartmag-vererende, openbare vakansiedae gevoeg word en dat grootskaalse nasionalisering ingevolge die Vryheidsmanifes van 1955 in die vooruitsig gestel word. Anders as die ANC-regering se voorliefde vir beslaglegging op die plase van blankes, pleit Pompidou “om die familieplaas ten alle koste te behou” (65).

Pompidou noem tereg dat “volkome gelykheid … tog net ‘n ydele waandenkbeeld” is (60). ‘n Klas van “nuwe armes” is in Frankryk geskep (61, 67), soos ook in Suid-Afrika, waar die tradisionele armes verder verarm het en ‘n groot skeut blankes, grootliks weens blatante rassediskriminasie, by hierdie armes gevoeg is. Pompidou verwys na “die stille en verborge ellende van baie ou mense. Dit is op hierdie terrein waar ons moet optree, hier lê ons werklike maatskaplike prioriteit” (68). Hierteenoor verminder die ANC-regering progressief die subsidiëring van ouetehuise en word die lewenskwaliteit van bejaardes aangetas deur verpligte, opgedringde, kulturele inklusiwiteit; juis in daardie geledere wat tereg op enkele gerieflike laaste jare van rus en vrede aanspraak kan maak. Die ANC-regering se gebrek aan simpatie met ouetehuise is gegrond op swartes se leefwyse waarvolgens bejaardes deur familielede, wat parasiteer op die bejaardes se staatstoelaes, gehuisves word.

Sowat ‘n derde van Suid-Afrika se bevolking ontvang staatstoelaes; meesal mense wat jonk genoeg is om te werk. Pompidou noem dat dit ‘n “belediging vir hul waardigheid is” as mense betaal word “om niks te doen nie” (51). “Die mens is gemaak, of glo in elk geval dat hy gemaak is, om gelukkig te wees en die eerste voorwaarde vir sy geluk is dat hy van sy werk moet hou” (79). Dít mag by tradisionele Franse die geval wees, maar baie Suid-Afrikaners voel blykbaar geregtig op owerheidsondersteuning sonder om enige teenprestasie van hulleself te verwag. Charles Pierre Baudelaire (1821-1867) het gesê: “Daar kan geen (ware, dit wil sê morele) vooruitgang wees as dit nie in die individu is en deur die individu self tot stand gebring is nie” (82).

Pompidou wil hê “dat die staat ‘n goeie voorbeeld moet stel” (63). “Dit is sinneloos om te dink dat die armes die bestaan van rykdom ignoreer en dat hulle aanvaar dat die ongelykhede wat so opsigtelik is, altyd sal voortduur” (62). Daar is diegene wat ‘n tweede revolusie na FW de Klerk se “onderhandelde revolusie” voorspel. Oor Frankryk en spesifiek die hoofstad Parys, “die tradisionele vaderland van revolusies” (72), skryf Pompidou: “Die kleinboer of die arbeider van die verlede wat so lank gewerk het as wat hy homself moontlik kon wakker dwing, en dit net om genoeg geld te verdien om sy gesin te voed en te klee, het skaars tyd gehad om oor die lewe en die dood na te dink. Hy het óf die hoop wat die kerk hom gebied het, aanvaar sonder om te redekawel, óf hy het ander hoop in die revolusionêre ideologie gesoek” (75). “Op maatskaplike terrein kan niemand slegs van hoop lewe nie” (67).

Soos in Suid-Afrika se skole en universiteite is die studente in Frankryk ouer as voorheen maar hulle intellektuele vermoëns is nogtans nie beter nie (25). Soos plaaslik, het die akademiese standaarde in Frankryk gedaal. Angel-Saksiese universiteite word nagevolg pleks van die tradisionele Europese model. Dissipline het verdwyn en daar word met strafmaatreëls die gek geskeer. Studente verklaar hulleself tot leiers, vernietig alle hiërargieë en eis “die reg van wanorde” op (28). Volgens Pompidou moet die rektor die reg hê “om ‘n student die universiteit te belet, en indien nodig, vir altyd te belet” (35). In Suid-Afrika is die afgelope jaar of twee miljoene der miljoene rande se skade aan universiteitseiendom aangerig. Geen poging is aangewend om die verliese van die misdadigers te verhaal nie. Daar bestaan geen skadevergoedingsmeganisme in die vorm van bv lewenslange hardepad vir oortreders nie. Selfs die skorsing van misdadige studente is uitsonderlik en (sover aan my bekend) is geen tronkstraf opgelê nie. Dít lyk na ‘n onverbeterlike resep vir voortgesette gewelddadigheid; des te meer omdat die vernietingsywer waarmee bv die Soweto-onrus in 1976 gepaard gegaan het deesdae ongekwalifiseerd geloof word.

“Om die deure oop te gooi sonder enige vorm van beheer oor studente wat doodeenvoudig sal druip of wat niksseggende diplomas sal verwerf, is die swakste moontlike oplossing” (31-32). Maar dit is presies wat in die nuwe Suid-Afrika gebeur. By universiteitstoelating en studiebeurstoekennings word voorkeur aan voorheen benadeelde/tans bevoordeelde studente bo akademies beter blanke studente gegee. Pompidou beveel aan dat elke universiteit “self sy studente moet keur” (34). Die ANC-regering se sterk kommunistiese department hoër onderwys eis egter al hoe meer die reg op om sentraal oor sowel universiteitstoelating as studenteplasing te besluit. Anders as in Suid-Afrika geskied indiensneming in die Franse staatsdiens “slegs op grond van meriete” (35). Pompidou is sterk ten gunste van selfbestuur vir universiteite (34, 35). Edwin Hertzog, wat jare lank voorsitter van die Raad van die Universiteit Stellenbosch (US) was en Afrikaans toe groot skade aangedoen het, het pas erken dat ons universiteite die opdragte van die ANC-regering sonder meer uitvoer (Die Burger, 17 Junie, p 15). Van universitêre outonomie is daar nie meer sprake nie; nie eens die wil daartoe nie. ANC-gedienstigheid is die wagwoord. Hierdie houding is akademies hoogs destruktief, maar die universiteitsbesture wek die indruk dat dit glad nie saak maak nie.

In Mei 1968 het studente-oproer in Parys uitgebreek en oor die hele land en na ander lande, bv Amerika, versprei. Die vakbonde het by hierdie protes aangesluit en die hele Frankryk met stakings lamgelê. Dit herinner aan die onlangse studente-onrus in Suid-Afrika waarin veral swart werkers saam met hoofsaaklik swart studente universiteitskampusse op horings geneem het. Enersyds word laer studiegeld en selfs gratis onderrig geëis. Andersyds word geëis dat ongeskoolde werkers teen hoër vergoeding deur universiteite ingekontrakteer moet word; twee moedswillig teenstrydige eise.

In Frankryk het die oproer op die Nanterre-kampus van die Universiteit Parys begin en dadelik weerklank aan die Universiteit Sorbonne gevind. Soos dwarsoor die wêreld was sosioloë aan die voorpunt van die opstokery. Oor sosiologie skryf Pompidou: “Dit kan ‘n stotterende wetenskap wees waarin baie van die sogenaamde deskundiges met die minste kennis die meeste selfvertroue het … Met hul verstand en lis kritiseer hulle ‘n gemeenskap waarin hulle self van geen ware nut is nie” (1). Pompidou het oor die studente-opstand, ‘n “gewetens- en beskawingskrisis”, in die Nasionale Vergadering gesê: “Tradisioneel was die jeug onderhewig aan dissipline en inspanning ter wille van ‘n ideaal … Die vordering op tegniese gebied en die verhoging van die lewenstandaard het daartoe gelei dat baie mense nie meer besef dat dit noodsaaklik is om hulself in te span nie. Dit is dus glad nie verbasend dat die mens se behoefte om in iets te glo, en om sekere basiese beginsels geanker in hom te hê, nou in die wiele gery word nie omdat alles waarop die mensdom eeue lank gesteun het nou in twyfel getrek word: die familiebande word dikwels verbreek of verslap, die vaderland word betwis of verloën, God bestaan vir baie nie meer nie en die kerk self begin hom afvra watter paaie gevolg moet word en gooi sy eie tradisies omver” (2).

“In dié omstandighede is die jeug verward … omdat hulle weet hoe moeilik dit is om hul brood te verdien … Die bestes is soekend, bekommerd en hulle eis ‘n mikpunt en verantwoordelikhede. Ander … wend hulle tot negativisme, algehele verwerping en ‘n drang om te vernietig. Om wat te vernietig? … enigiets wat byderhand is, en vir die studente is dit die universiteit” (2-3). Hy skryf van “kinderagtige speletjies en voorliefdes om speelgoed te breek” (72) omdat “dit vermaaklik is om te vernietig” (85). Volgens Pompidou behoort dit te gaan “om die herskepping van ‘n lewenspatroon wat vir almal aanneemlik is en om die versoening van orde en vryheid, gees en oortuiging, stedelike beskawing en persoonlikheid, materiële vooruitgang en die erkenning van die noodsaaklikheid om te werk, vrye mededinging en geregtigheid, individualisme en samehorigheid” (3).

Wat gebeur in Suid-Afrika, bv aan die Universiteit Stellenbosch? Pleks van akademiese oorwegings voorop te stel, word ras- en geslagsteikens nagejaag. In ooreenstemming daarmee word studente gewerf en van studiebeurse voorsien. Baie van die swart studente kom na die US nie omdat hulle gemotiveerd is om verder te studeer nie, maar doodeenvoudig omdat hulle gratis kos en verblyf in Stellenbosch verkies bo werklose krepering in hulle huise. Weens opsweping en verveeldheid* wend hulle hulle geredelik tot protesaksies en gewelddadigheid terwyl veral misleide blankes, bv in die universiteitsbestuur, redes ter regverdiging van hulle onsosiale gedrag fabriseer. Dít gebeur aan wat veronderstel is om ‘n opvoedkundige inrigting te wees. Daar word gevolglik nie streng teen hierdie misdadigers opgetree nie. Hulle word op die kampus gekoester, deurlopend van onderhoudsmiddele voorsien en bemagtig om opnuut moles te maak. Daarteenoor het daar in Frankryk, in soverre dit steeds ‘n beskaafde samelewing is, spoedig teenstand teen die chaos opgebou en was daar “die weiering om wanorde en revolusie te aanvaar” (72). Wanneer kos gesteel word, soos onlangs by die eeufeesviering van die Universiteit Fort Hare, of as ‘n universiteitskafeteria gestroop word, dan kom ‘n opvoedkundige soos Michael le Cordeur met die storie dat die studente honger was. Wanneer winkels deur die gepeupel geplunder word, wat glad te dikwels gebeur, moet veral drankwinkels dit ontgeld. Hier sal seker geredeneer word dat die arme misdadigers dors was. [* “Aangesien hulle baie vroeg reeds alles weet, alles probeer het, alles uitgeput het, tree verveeldheid in” (76).]

Pompidou noem dat hierdie jong mense “juis teen hierdie gemeenskap wat so goed vir hulle sorg in opstand kom … bevoorregtes en bedorwe brokkies. Maar baie revolusies en opstande word juis deur ontevrede bevoorregtes veroorsaak” (4). Om as jong mens voltyds op ander mense se koste te studeer, is moeilik oortrefbare bevoorregting. “Hierdie jong mense [is] gevoed, gehuisves, onderhou, het baie min werk gehad en ook nie die minste begeerte om ‘n produktiewe lewe in die oë te kyk nie” (4). Hy verwys na “vet en dikgevoerde belhamels” wat “hul eie kleinlike eersug dien deur met vuur te speel” (4). Desnieteenstaande het daar “lofliedere” vir “die helde van Mei” opgeklink (5), soortgelyk aan wat ons jaarliks met Jeugdag vir die “helde van 1976” moet verduur. In werklikheid is hierdie misdadigers “uitbuiters van ‘n gemeenskap” (5) en “duiwels van verwoesting” (88).

Die onlangse plaaslike vlaag van studente-onrus het ten diepste met die verbrokkeling van (beskaafde) waardes te make. Dit dui op ‘n ontsaglike geestelike probleem. Wat noodsaaklik is, is dat die pateties ondoeltreffende skoolonderrig opgevolg moet word met die deeglike algemene vorming/opvoeding van studente aan universiteite (in die humaniora, sosiale en natuurwetenskappe, en tegnologie). Dit behoort op hoogs gedissiplineerde kampusse plaas te vind waar geen onbeskaafde gedrag geduld word nie. Studente moet ten aanvang geleer word om behoorlik te kan lees en skryf; om inligting te versamel, verwerk en dokumenteer; om te kan dink en verstaan; om ingelig te wees oor wêreld- en lewensbeskouings, asook oor die globale geskiedenis van die mens en sy omgewing. Daarna kan studente toegelaat word om in beroepsrigtings te spesialiseer. Hierdie voorstel behels ‘n herwaardering van die tradisionele wortels van die universiteitswese; dus ‘n verstandige terugkeer na wat universiteite was voordat hierdie inrigtings onder veral Amerikaanse invloed so haas onherkenbaar ontaard het.

Nostalgie as ‘n turksvy vir verloopte Afrikaners (en Jacob Zuma)

‘Elke keer as ek ‘n rubriek van Wilhelm Jordaan, ‘n oud-joernalis en sielkunde-dosent, sien, wonder ek: Waarom voltooi hy nie eerder sy doktorale proefskrif nie?’ – Leon Lemmer

In Hennie Aucamp (1934-2014) se boek, Kommerkrale (Kaapstad: Tafelberg, 1983), vertel hy van ‘n droom wat telkens by hom opkom. Hy is “oud en verlate” en kom op ‘n winternag by sy ouers se plaas in die Stormberg aan. “Van die opstal het net ‘n murasie oorgebly. Ook hier is geen skuiling nie. Maar wanneer ek om die hoek van die bouval stap, sien ek dat een vertrek bly staan het, en dat daar ‘n lig in die kamer brand. Ma sit en wag voor die swart stofie met sy krom pote. Die tafel staan gedek, en by my ou sitplek is daar ‘n netjiese stapeltjie pos met buitelandse seëls. Ek gaan sit by Ma en streel haar hande soos ek dit nooit gedoen het toe sy nog gelewe het nie” (Aangehaal deur Abraham H de Vries, “Die kwessie van Hennie se kierie,” Rapport, Weekliks, 28 Desember, p 11).

Dit is vir my van die treffendste prosa wat Aucamp geskryf het. Hy gee uitdrukking aan sy intense heimwee na sy jeug en sorgsame moeder. Dit is positiewe, eerbiedwaardige verlange. In die nuwe Suid-Afrika moet blankes en veral Afrikaners telkens aanhoor dat hulle nie na die verlede mag verlang nie, al is dit duidelik dat die ou Suid-Afrika in talle opsigte beter was as wat die nuwe Suid-Afrika is. Verskillende benaderings tot nostalgie is moontlik. Koos Kombuis, Julian Müller en Wilhelm Jordaan het onlangs hieroor geskryf.

In die nuwe Suid-Afrika word die indruk gewek dat die kombuis na die sitkamer gekom het. Dít is kenmerkend van ‘n omgedopte land waarin ‘n waardetransformasie plaasgevind het. Byvoorbeeld, mense wat nooit op hoërskool was nie, doen deesdae, asof dit so hoort, kantoorwerk by lessenaars. In tradisionele huishoudings in Europa word dit algemeen aanvaar dat (wit) bediendes hulle eie eetgerei het en nie saam met die huisgenote eet of in die sitkamer sit en gesels nie. In die nuwe Suid-Afrika word ons wysgemaak dat sodanige leefwyse nie die blote erkenning van ekonomiese, kulturele of standverskille nie maar die uitdrukking van naakte rassisme is. Dat soort soort soek en verkies, was eeue lank ‘n evangeliese waarheid, maar word deesdae heftig in progressiewe kringe ontken.

Koos Kombuis het ook in ons voorkamers beland. Ek skryf na aanleiding van twee van sy jongste artikels. Julian Müller gebruik Kombuis se eerste artikel, “Wanneer ‘n volk skeur” (Beeld, 3 Desember; “Die nuwe Groot Trek – ‘n Bybelse verwarring,” Netwerk24) as aanleiding vir sy artikel, “Verlede gevaarlik verbeel” (Netwerk24, 5 deser). Kombuis het ‘n deel van die Afrikaners soos volg beskryf: “Hulle verlang terug na die eenvoudige wit-en-swart waardes van die ou Suid-Afrika op dieselfde manier as wat ek as kleuter soms terugverlang het na die simplistiese boodskap van die Kinderbybel.” Wat ons myns insiens gerus as die waarheid kan aanvaar, is dat ons geneig is om dinge skoner of eenvoudiger te bedink as wat hulle in werklikheid was of is. Uit die verlede onthou ons net sekere dinge, bv gebeure wat ons as goed of sleg beskou, en ons vestig ons hoop selektief op sekere kenmerke in die toekoms.

Kombuis se verwysing na politiek en religie pas Müller, ‘n afgetrede teoloog van die Universiteit Pretoria. Hy erken dat ons “verlang na soveel kosbaarhede wat skynbaar onherroeplik verlore is”. Wat religie betref, kan ons nostalgies wees oor die tyd toe ons soos kinders kon glo en aanvaar het dat die Kerk die waarheid verkondig. Sy algemene karakterisering van nostalgie is: “Dreaming the past and telling a future.”

Volgens Müller is nostalgie egter “nie die vertelling van die verlede nie. Eerder ‘n obsessie met die verlede. ‘n Verheerliking van ‘n era wat in elk geval nooit presies so bestaan het soos in die drome wat gedroom word nie.” Dit word hierbo deur die Aucamp-droom onderskryf. “Die verbeeldingshuis waarna gehunker word, word uiters selektief saamgestel.” Müller onderskei tussen restourerende/herstellende en reflekterende/oordinkte nostalgie. “Die eerste behels daardie onrealistiese geloof dat die verlede soos dit in ons verbeelding bly voortleef, weer net so in al sy glorie herstel kan word. Daarteenoor behels reflekterende nostalgie ‘n omhelsing van, maar ook ‘n kritiese omgang met herinneringe van die verlede.”

Müller is besig om ‘n strooipop op te stel. Met daardie “verheerliking van ‘n era” het hy klaarblyklik die apartheidsera in gedagte: “Die verlede bevat … skandes en skaamte.” In werklikheid is daar min Afrikaners wat apartheid “in al sy glorie” wil herstel. By nie-verloopte Afrikaners is daar sekere kenmerke van die verlede wat hulle graag sou wou terugbring. Byvoorbeeld om geborge in jou vaderland te voel, erkenning te ervaar vir wat jou voorgeslagte vermag het, volwaardige landsburgers te wees, selfbeskikkend hede en toekoms te bepaal, ongehinderd in en deur Afrikaans te lewe, ens. Om die goeie in die verlede uit te soek, verg onderskeidingsvermoë, dus daardie “kritiese omgang met herinneringe van die verlede” wat Müller bepleit. Hy val dus eintlik uit die minibus met hierdie stelling: “Wat ons vandag aan baie fronte sien en ervaar, is gevaarlike en sieklike nostalgie.”

Müller se onderrok hang al hoe meer onder sy toga uit wanneer hy voorts beweer:

“Soos wat ons selektief is oor politiek en landsomstandighede wanneer ons rondom ons braaivleisvure vertel van die goeie dinge van die ou Suid-Afrika, so is ons ook selektief oor die kerk van vroeër … Die gevolg van sulke nostalgie is dat ons weerstand bied teen vernuwende idees en dat die kerk vasgevang word in ou strukture en formulerings van geloof. Nuwe belydenisse, soos Belhar, word verwerp.”

‘n Geweeklaag oor die spraakvryheid van Afrikaners tydens vleisbraaiery is gewoonlik die uiting van frustrasie by verloopte Afrikaners. Kombuis verwys ook na braaivleisvure maar erken darem: “Die Beloofde Land is deesdae nogal ‘n moeilike plek om in te woon.” Myns insiens is dit Afrikaners se goeie reg om oor “die goeie dinge van die ou Suid-Afrika” te praat en krities oor “vernuwende idees” soos politieke korrektheid en die Belhar-belydenis te wees.

Om Müller se uitlatings in perspektief te plaas, is dit nodig dat ons let op sy geskiedenis. Ek het dit (nog) nie die moeite werd geag om sy jongste boek, Geloof anderkant Sondag (2014), te lees nie. Ek bepaal my aandag dus by sy vorige boek, Om te mag twyfel: ‘n gelowige se reis (Kaapstad: Tafelberg, 2011, 194p). Müller kom uit ‘n bloedsapfamilie, maar hy het tot in die Afrikaner Broederbond gevorder. Hy het christelike nasionalisme onderskryf, maar dink deesdae dat dit van hom ‘n rassis gemaak het (p 46). Polities het hy saam met die tyd beweeg en die nuwe Suid-Afrika verwelkom. Hy reken nou dat ons nie die verdedigende aksies van 1838 as Geloftedag moet vier nie (p 59). Met die Soweto-skoolopstand het hy deesdae groot simpatie (p 55-57) en hy opper geen beswaar daarteen dat hierdie destruktiewe gebeurtenis jaarliks herdenk word nie. Hy het die Waarheids- en Versoeningskommissie omarm (p 51) en onderskryf die Belhar-belydenis (p 63).

Müller is tans eerder ‘n nuwe Suid-Afrikaner as ‘n tradisionele of konserwatiewe Afrikaner. Hy formuleer sy verlooptheid soos volg: “Ek kon deur ‘n proses van losmaking gaan wat kerk en volk betref” (p 38). Dit is vir my altyd moeilik om te besluit in hoe ‘n mate so ‘n radikale frontverandering op oortuiging of opportunisme dui. Müller het eers kort voor sy aftrede as teologie-dosent openlik met sy skeptisisme oor die christelike religie vorendag gekom; dus toe dit nie meer sy salaris en pensioen nadelig kon beïnvloed nie. Om krities of skepties oor die verlede, hede en toekoms, of oor enige onderwerp, insluitende religie, te wees, is myns insiens nie verkeerd nie. Dit is ‘n beter opsie as fundamentalisme of dogmatisme. Maar ‘n mens moet nie dermate deur modestrome meegevoer word dat jy (net) die slegte in jou kultuurgenote (wittes, Afrikaners) raaksien maar by voorkeur (net) die goeie in die ander nie.

Soos by die bevrydingsteoloë noem Müller een van die moontlike karakteriserings van God “die Gemarginaliseerde”. Maar anders as wat sy onderskrywing van die Belhar-belydenis impliseer, skryf hy dat God nie vir sommige mense (bv die armes, verdruktes, benadeeldes) meer omgee as vir ander nie (p 162). Dalk het daar ‘n sprankie van die Afrikaner/Boer in Müller behoue gebly en kan hy simpatie vir die nuwe gemarginaliseerdes/benadeeldes, die blankes, opdiep, al is daar geen teken hiervan in sy artikel nie.

Koos Kombuis se ander skrywe, “Halwe waarhede van ‘n pampoenkenner” (Die Burger, 7 deser, p 13), is eintlik ‘n aanval op Steve Hofmeyr. In sy vorige artikel het Kombuis geskryf: “Dink hulle [Afrikaners] alles gaan regkom as hulle net op aandag staan, hul oë styf toeknyp en ‘Die Stem’ sing?” Kombuis wil hê dat ons die verlede presies soos hy moet onthou en die hede net soos hy moet sien. Hy wil dus ons nostalgie rig en daarmee saam ook ons siening van die hede en ons verwagtinge vir die toekoms. In hierdie konteks is selektiwiteit onvermydelik, maar daar sal verskille wees oor wat uitgekies word. Iemand soos Kombuis, wat nie ‘n Afrikaner wil wees nie en dink sy verhoogoptredes het gehelp om apartheid te vernietig, se aandag sal op ander dinge toegespits wees as dié wat vir nie-verloopte Afrikaners saak maak.

Kombuis begin met ‘n pleidooi vir gelykheid, dus die ontkenning van ‘n hiërargie by mense. Hy ontken “dat swart mense ‘n ‘agterstand’ het by wit mense.” In die koerant lui die onderskrif van Kombuis se artikel, dus die stelling wat Die Burger wil invryf, soos volg: “Die idee dat swart mense ‘n agterstand by wit mense het, is gevaarlik – nie omdat dit ‘n leuen is nie, maar omdat dit ‘n halwe waarheid is.”

Ons word vervolgens teruggeneem na die 17de eeu aan die Kaap, die tyd van Jan van Riebeeck. “Dis … moontlik dat die Khoi-San, toe hulle die eerste keer met die wit setlaars in aanraking gekom het, gewonder het hoekom laasgenoemde te dom was om ‘n pyl en boog te maak of spoor te sny. Dis moontlik dat hulle die wit mense om hierdie rede as agtergeblewenes gesien het. Want die wit mense het geen benul gehad van die dinge wat vir die Khoi-San van die allergrootste waarde was nie. Dis hoekom die stelling ‘swart mense het ‘n agterstand’ slegs ‘n halwe waarheid is.”

Wat Kombuis uitwys, is dat daar kulturele verskille tussen die Europeërs en die inheemses was. Dié twee groepe het in vermoëns verskil. Polities korrek wil hy hê dat die een groep nie hoër of beter as die ander groep geag word nie. Maar dit is tog sekerlik moontlik dat die kundigheid van die Europeërs belangriker vir landsontwikkeling was as die veeboervermoëns van die Khoi en die jagbedrewenheid van die San. In die kultuur (maniere van dink en doen) van die Khoi-San is daar (feitlik) niks wat daarop dui dat hulle Suid-Afrika kon ontwikkel tot die vooruitstrewendste land in Afrika nie. Ten minste in hierdie opsig was die Europeërs beter as die inheemses, maar oorverligtes beskou so ‘n stelling as heiligskennis. Weens die euwel van politieke korrektheid mag daar deesdae nie positiewe stellings oor wittes en negatiewe stellings oor nie-wittes gemaak word nie.

Die dwaasheid van Kombuis se ingesteldheid blyk uit die geskiedenis. Na ‘n besoek aan die Kaap in 1605 skryf John Davis:

“A goodly Countrey, inhabited by the most savage and beastly people as ever I thinke God Created” (Harry Booyens, AmaBhulu, Vancouver, Cliffwood Fogge, 2013; Amazon Kindle 463; AmaBhulu = the White Tribe of Africa = Afrikaners). “Historically, the Khoekhoe [Khoi] were viewed by the Europeans as the most outrageously primitive people on Earth and best not engaged unless really necessary. Their peculiar customs of removing one testicle from every male, covering themselves and their hair in reeking soot-saturated animal fat, eating raw animal intestines still bearing some contents, wearing dried intestines around their necks or legs as adornment and covering newborn babies in cow dung, as reported by Van Riebeeck, did not sit well at all with Dutch Calvinistic sensibilities. At least thirteen contemporary reports describe them enjoying their own body lice as a delicacy. These they extracted with much zeal from the untanned animal skins they wore. Visitors were also taken aback by the practice of the married Khoekhoe women of throwing their exceedingly pendulous breasts over their shoulders to thereby suckle the babies borne in animal skins on their backs. It is difficult to imagine a greater cultural separation than between the 17th century Khoekhoe and the Europeans of that century. In 1616 Edward Terry described the Khoekhoe as ‘beasts in the skins of men, rather than men in the skins of beasts.’ On 14 April 1653, one year and one week after the landing at the Cape, Van Riebeeck wrote the Lords XVII and pleaded for a transfer to India away from the ‘dull, stupid, lazy, stinking people'” (714).

In ‘n tydvak wat oorversadig met liberaal-humanistiese ideologie/propaganda is, sal seker beweer word dat hierdie waarnemings oordrewe en bevooroordeeld is. Maar wat kwalik ontken kan word, is dat daar in die 17de eeu werklik groot kulturele verskille tussen die Europeërs en die inheemse Khoi-San was. ‘n Mens moet darem uiters entoesiasties oor jou politieke korrektheid wees om soos Kombuis te beweer dat hier geen gronde vir hiërargie is nie; dat die een groep ingevolge (Europese) beskawing nie beter of hoër of meer ontwikkeld was en die ander groep ‘n agterstand gehad het nie. In sy deeglik nagevorste boek toon Booyens aan dat daar tydens die Groot Trek in die 19de eeu steeds ‘n groot kulturele gaping tussen die wittes en die swartes was. Die Trekkers het bv by talle geleenthede tekens van kannibalisme/mensetery waargeneem.

Kombuis erken ruiterlik dat alles nie wel in die nuwe Suid-Afrika is nie. Maar hy vind dit nodig om te bly hoop dat dit in die toekoms beter sal gaan. “Ek herinner myself gedurig daaraan … om telkens wanneer ek my aan Afro-pessimisme wil skuldig maak, te onthou dat ons Westerse beskawing (ja, die einste beskawing wat nou die ganse ekwilibrium van die natuur bedreig) eers die afgelope honderd jaar of meer sy grootste ontdekkings gemaak het.” Let op die skeefheid van sy siening. Die Westerse beskawing word van natuurbedreiging beskuldig, maar die uitroeiing van die plantegroei vir vuurmaakhout deur die Khoi en die uitdunning van wilde diere deur die San word nie genoem nie. Die prestasies van die Westerse beskawing (bv in vergelyking met Afrika suid van die Sahara) strek veel verder terug as “eers die afgelope honderd jaar of meer,” tot by die klassieke Grieke, eeue voor Christus.

Aan die einde van sy artikel bly Kombuis selektief hamer op wat hy as tekortkominge van blankes beskou terwyl positiewe aspekte verswyg word. “Onthou: Tot ‘n paar eeue gelede was daar nog heksejagte in Europa. Onthou: Ons het eers die afgelope tien jaar begin ontdek dat gays oukei is. Ons wit mense het werklik geen rede om te glo ons is generies soveel [!] beter as ander Suid-Afrikaners nie. Ons is almal net mense. En ons het mekaar nodig. Nou meer as ooit tevore.” Let op die invoeging van die woord “soveel”. Dalk toon die ontnugterings van die nuwe Suid-Afrika tog dat ‘n wit politieke bewind beter as een oorheers deur swartes is.

Al is etniese groepe geneties (feitlik) eenders, weerspieël daardie eendersheid glad nie die groot verskille in kultuur en ontwikkeling nie. Met “ons is almal net mense” probeer Kombuis daardie verskille ontken en verklaar hy almal wesenlik eenders of gelyk. Met “ons het mekaar nodig” systap hy een van die groot werklikhede van sowel die ou as die nuwe Suid-Afrika en tewens van die wêreld: Party (etniese) groepe het ander meer nodig as wat omgekeerd die geval is omdat party groepe meer ontwikkeld, kundig, ens, en beter aangepas by bv die ekonomiese en tegnologiese werklikhede is. Blankes bly die norm waaraan ander groepe hulle meet, al word dit nie openlik en sekerlik nooit amptelik erken nie.

Elke keer as ek ‘n rubriek van Wilhelm Jordaan, ‘n oud-joernalis en sielkunde-dosent, sien, wonder ek: Waarom voltooi hy nie eerder sy doktorale proefskrif nie? Hy skryf meesal goedig oor onskadelike ditjies en datjies. Sy rubrieke voldoen altyd aan die ononderhandelbare vereiste wat Naspers se koerante vir publikasie stel, naamlik politieke korrektheid. Na aanleiding van die skrywes wat hierbo bespreek is, het Jordaan sy eiertjie gelê: “‘n Kragveld wat die deur toe hou vir jonges” (Beeld/Netwerk24, 7 deser). “Nostalgie, as ‘n verheerliking van die verlede, is besig om ‘n breedlopende negativisme oor Suid-Afrika te voed. Dit is veral ouer mense wat hulle daaraan skuldig maak. En jongmense … is moeg daarvoor. Hulle is sat vir ouer mense se volgehoue skeptisisme.” Jordaan borduur dan voort deur te beweer dat ‘n “vrugbare teelaarde vir epidemies van swartgalligheid” geskep word en dat ons hier met “slordige, koerslose emosies” te maak het, bv “selfbejammering en verlekkering in eie slagofferskap.” In hierdie proses word jongmense glo “ontneem van ‘n ander soort geboortereg – die reg om ‘n eie toekoms te bedink en te bou.”

Jordaan het met sy eensydigheid heeltemal oorboord gegaan. Nostalgie is nie noodwendig ‘n “verheerliking van die verlede” nie; in hierdie politieke konteks sekerlik nie in die meeste gevalle nie. Ouer mense het die werklikhede van die ou Suid-Afrika beleef en weet dus dat ‘n drogbeeld van wat was in bv ANC-propaganda aan mense voorgehou word. Soos Paul Kruger wil nie-verloopte Afrikaners wat goed en mooi in die verlede was, gebruik om ‘n leefbare toekoms in hierdie land te bou. Soos DF Malan wil nie-verloopte Afrikaners mense wat deur innerlike oortuiging of kultuur bymekaar hoort, bymekaar bring. Dit is verregaande om te beweer dat hierdie Afrikaners jongmense van hulle geboortereg, naamlik ‘n “eie toekoms,” ontneem. Blankes is deur FW de Klerk en sy meelopers van hierdie geboortereg beroof.

Dit is aan die kant van sulke verloopte Afrikaners dat Jordaan en ook Kombuis en Müller hulle skaar. Realisme oor die verlede, hede en toekoms moet liefs nie as negativisme geëtiketteer word nie. Realistiese, kritiese nostalgie kan as ‘n waardevolle bron en springplank vir ‘n beter toekoms dien.

Dit bring my by twee swart “bevrydingsbewegings”, die Mau Mau en die ANC. Die Mau Mau word beskryf as: “Kenyan secret guerrilla movement 1952-60 … Its aim was to end British colonial rule. This was achieved in 1960 with the granting of Kenyan independence and the election of Jomo Kenyatta as Kenya’s first prime minister” (Collins world encyclopedia, Glasgow: HarperCollins, 2003, p 589).

Op Saterdag, 10 deser, het Jacob Zuma ‘n ANC-byeenkoms in die Groenpunt-stadion toegespreek. ‘n Khoi-geestelike het, voordat hy gebid het, dit nodig gevind om Jan van Riebeeck se gees te verdryf (Die Burger, 12 deser, p 2). Eers twee dae later en bykans vyf dae na die gewraakte byeenkoms het Die Burger (14 deser, p 3) berig dat Zuma die vorige Vrydagaand, die 9de, hom soos volg by die ANC se galadinee in Kaapstad uitgelaat het: “‘n Man met die naam van Jan van Riebeeck het op 6 April 1652 in die Kaap aangekom. En dit was die begin van al [!] die land se probleme. Wat daarop gevolg het, was talle stryde en oorloë en sterftes en die gryp van grond en die ontneming van die inheemse mense se politieke en ekonomiese mag.”

Die Vryheidsfront Plus het hieroor ‘n klag van haatspraak teen Zuma by die Menseregtekommissie gelê; uiteraard nie die Demokratiese Aliansie nie. Zuma het die blankes immers as misdadigers, bv as gronddiewe en moontlik selfs as moordenaars, voorgestel. Hy het uitdrukking aan sy anti-blanke sentiment gegee en sekerlik nie versoening bevorder nie. By Zuma, met sy beperkte formele skoolonderrig, is daar geen nostalgie oor Van Riebeeck se koms en die voortreflikhede van drie en ‘n halwe eeue (1652-1989) se blanke bewind nie. Daardie tydperk word deur Zuma as ‘n distopie voorgestel; as die teenoorgestelde van wat regmatig nostalgie kan wek.

Dit het my laat dink aan ‘n opmerking wat as teenvoeter vir hierdie Zuma-uitlating kan dien. In 1952, drie eeue na Van Riebeeck se volksplanting, het die Britse koloniale sekretaris, Oliver Lyttelton, met verwysing na die Mau Mau-opstand in Kenia, die volgende in die Britse parlement gesê:

“Mau Mau is a secret society and feeds, not upon economic discontent, but is something far more sinister. It is the enemy of both white and Asian. It is the enemy of the law-abiding African. It is anti-Christ and it feeds, not upon economic discontent, but upon perverted nationalism and on a sort of nostalgia for barbarism” (Booyens, 12555).

Booyens se gevolgtrekking is:

“These words may be taken as they stand and repeated for every single rising by indigenous African people in Sub-Saharan Africa since then. All that has varied is the degree of barbarism and the degree to which the West has selectively closed its eyes to the horrors committed” (12555).