Wilhelm Jordaan

Leon Lemmer: Akademiese vryheid

Die ANC-regering het geswig voor die onlangse studenteprotes en ingestem dat daar in 2016 geen verhoging van klasgeld gaan wees nie. Die regering is gevolglik verplig om meer staatsgeld na universiteite te kanaliseer. Hierdie sluwe ANC-kamerade het besluit om in ruil daarvoor universitêre onafhanklikheid verder in te kort. Vorentoe sal daar van universiteite verwag word om in selfs groter mate as tans na die pype van die ANC te dans. Dit is in ooreenstemming met die kommunistiese versugting na die sentralisering van mag.

Onder die opskrif, “Universiteite is g’n knegte van ideologie” (Die Burger, 4 November, p 10), skryf Wilhelm Jordaan: “‘n Universiteit se outonomie en akademiese vryheid is intiem vervleg.” Hy verwys na ‘n herontplooide kader wat verlang dat wat ‘n universiteit doen tot voordeel van “ons mense” (dus swartes) moet wees. Dit lyk vir Jordaan asof “die universiteit, as ‘n rentmeester van kennis, se dae getel” is; dat “toenemende ideologiese verknegting” ons voorland is. Hy merk tereg op dat wetenskapsbeoefening nie ideologies gedikteer mag word nie; dat onafhanklike, kritiese rasionaliteit nie prysgegee moet word nie.

Byvoorbeeld, myns insiens behoort ‘n egte universiteit dit te verwelkom as vergelykende navorsing oor die intelligensie van verskille etniese groepe, bv wittes en swartes, gedoen word. Dit is ‘n onderwerp waaroor betroubare wetenskaplike kennis broodnodig is. As ons betroubare inligting oor die intelligensie van etniese groepe het, sou ons weet of die ANC-regering, met die oog op doeltreffende administrasie, reg of verkeerd doen deur by voorkeur swartes in poste aan te stel. Ons sou ook weet of Wim de Villiers akademies wys of dwaas is deur as teiken te stel dat daar teen 2020 ‘n oorwig swartes op die kampus van die Universiteit Stellenbosch (US) moet wees. Weens die vloek van politieke korrektheid en beperkte universitêre outonomie sal geen Suid-Afrikaanse universiteit egter sodanige noodsaaklike navorsing toelaat nie.

Jordaan val egter uit die bus wanneer hy skryf: “Universiteite is maatskaplik verantwoordbaar en ís veronderstel om die skade van kolonialisme en apartheid te herstel deur gepaste onderrig, navorsing en ‘n verteenwoordigende personeelkorps.” Universiteite moet myns insiens daarna streef om die hede en die verlede ewewigtig en so objektief moontlik met die oog op die toekoms te benader. Jordaan is hier beklemmend in die hede vasgevang. Daar moet nie net oor kolonialisme en apartheid krities besin word nie, maar ook oor die gewelddadige “bevrydingstryd” met sy vernietigende voorkeur vir vandalisme, terrorisme, volgehoue misdaad en geweld, asook anti-blanke rassisme. Sedert 1990/1994 het beskawing plaaslik ‘n groot terugslag ondervind. Die universiteitsverskynsel is ‘n produk van Westerse beskawing en behoort sensitief op sodanige agteruitgang en verlies te reageer.

Dat universiteitspersoneel demografies verteenwoordigend moet wees, is ‘n uiters skadelike modegier. Dit betaam geen egte akademikus om sulke dwaasheid te onderskryf nie. Daar is geen wetenskaplike bewys dat nie-wittes en vroue beter akademici as blankes en mans is nie. Om by voorkeur swartes en vroue aan te stel en te bevorder, kan nie akademies geregverdig word nie. Uit hoofde van die universiteit se wesenlike aard behoort suiwer akademiese oorwegings (bv formele kwalifikasies, ondervinding en publikasies) deurslaggewend by die aanstelling en bevordering van dosente en navorsers te wees. Die tragedie is dat (seker) geen universiteit in die nuwe Suid-Afrika akademiese verdienste in afdoende mate vooropstel nie.

John Kane-Berman

Op 28 November is ‘n landswye Afrikaanse Alumni-vereniging op Stellenbosch gestig; nie net om Afrikaansbelange te bevorder nie, maar ook bv akademiese vryheid. By daardie geleentheid het John Kane-Berman, voorheen die uitvoerende hoof en tans ‘n konsultant van die Suid-Afrikaanse Instituut vir Rasseverhoudinge, ‘n toespraak gelewer, wat in verkorte vorm onder die titel, “Hou aan veg vir dié vryhede,” gepubliseer is (Netwerk24, 5 deser). Kane-Berman dink dat akademiese vryheid tans in groter mate as tydens apartheid bedreig word. Sowel die massamedia as die akademie ly aan selfsensuur: “Politieke korrektheid is besig om die land te regeer.” Dit is onvryheid en nie vryheid nie. Vryheid impliseer immers “vryheid van intimidasie en dwang.” Geweld, bv tydens studente-onrus, lê vrye besluitneming aan bande.

Vryheid van spraak is deel van akademiese vryheid. “Die wese van ‘n universiteit is dat sy lede in staat is om die waarheid te soek, om aan die stryd om idees deel te neem en om na hartelus te argumenteer … Deel hiervan is om konvensionele wysheid aan te val, maak nie saak hoe wyd dit gehuldig word of hoeveel ondersteuning dit mag hê onder diegene in magsposisies nie. En dit is tog duidelik dat studente en lektore [eintlik dosente] by vrye universiteite noodwendig regeringsbeleid sal onderwerp aan diepgaande kritiek. Dit is deel van hul werk.”

Maar dit gebeur myns insiens in afnemende mate in Suid-Afrika. Erger, daar is die neiging om studente in regeringsbeleid te indoktrineer. Op inisiatief van en met die seën van Jonathan Jansen vind dit reeds plaas in die vorm van ‘n verpligte eerstejaarkursus aan die Universiteit Vrystaat. Wim de Villiers beoog om Jansen se poging aan die US te oortref. “We want our students and staff members to develop a transformation competency. A compulsory, credit-bearing first-year module – a kind of Maties 101, which I want to expand to 201, 301 and 401 – is currently being developed. And we are also working on compulsory courses for members of faculty and other staff. The aim would be to sensitise students and staff to transformation” (Cape Times, 6 Oktober, p 9). “Sensitise” is ‘n eufemisme vir indoktrinasie of breinspoeling.

Die slagoffers van hierdie soort programme is (feitlik) uitsluitlik blankes. Daar word gepoog om hulle eensydig sensitief/sag te maak vir enersyds verswelging deur swartes en andersyds verswelging deur Engels. Dit is vir my duidelik dat De Villiers net personeellede wil aanstel wat entoesiasties oor rasse-integrasie, swart teikens, swart bevoordeling, demografieverslawing en gevolglik ook verengelsing is en wat verkieslik geen kritiese geluid oor die ANC se outoritêre sosialisties-kommunistiese beleid maak nie. Dit is ‘n propagandisties anti-akademiese beleid wat lynreg teen die grein van ‘n ware universiteit ingaan. David Horowitz (bron hier onder, Kindle 1167) noem dit “intellectual corruption”. “The growing power of faculty radicals … has led to the creation of academic programs that are overtly ideological in nature, and to agendas that are shaped by political rather than scholarly goals” (1167). Dit is “political indoctrination masquerading as academic discourse” (1489).

Kane-Berman karakteriseer die (ANC se) transformasiebeleid soos volg: “Terwyl dit dikwels voorgestel word as die eenvoudige regstel van die onregmatighede van die verlede, is dit eintlik deel van ‘n meer omvattende agenda wat probeer om die nasionale demokratiese revolusie (NDR) tot stand te bring. Die term ‘transformasie’ mag dus miskien vaag en skadeloos lyk, maar in der waarheid is dit snelskrif vir die NDR.” Waarmee rektore soos Jansen en De Villiers besig is, is om die ANC te help om die ideale gestel in sy Vryheidsmanifes (1955), bv nasionalisering en ‘n kommunistiese staat, werklikheid te maak.

“Die NDR is ‘n bloudruk vir rassenasionalisme en partypolitieke beheer. Dit behels toenemende ingryping in die ekonomie, die onteiening van private eiendom, die vervanging van onafhanklike regulatoriese liggame en die verskraling van private instellings. Dit is ‘n groter en meer omvattende gevaar vir akademiese vryheid en vryhede in die algemeen as die vorige regering se inmenging in universiteite.” Hierteenoor stel Kane-Berman: “Ons het die vryheid om akademiese en ander vryhede te verdedig. Ons het ook die vryheid en die intellektuele vermoë om idees te propageer wat fundamenteel verskillend is van dié wat nou heersend is.” Praaglesers weet dit is wat Praag op ‘n voorbeeldige manier doen.

John Higgins

John Higgins, ‘n Engelsdosent aan die Universiteit Kaapstad (UK), het ‘n boek gepubliseer, Academic freedom in a democratic South Africa (Johannesburg: Wits University Press, 2013, 288p, R290). Hy is ook die outeur van boeke oor Raymond Williams (gepubliseer in 1999 en 2011). In Higgins se jongste boek is daar ‘n hoofstuk elk oor die idees van Terry Eagleton, Edward W Said en Jakes Gerwel. Wat my hinder, is dat Williams, Eagleton, Said en Gerwel almal onredbaar links was en in die geval van Eagleton, die enigste een van die vier wat nog lewe, steeds links is.

Die geval Connor Cruise O’Brien word onder meer in Higgins se boek bespreek. O’Brien was ‘n besoekende Ierse akademikus wat in 1986 weens die weerstand van swart studente nie toegelaat is om voort te gaan met sy lesings aan die UK nie. Die rede vir die swartes se ontevredenheid was dat O’Brien teen die akademiese boikot van Suid-Afrika gekant was. Deur hom die akademiese vryheid te ontneem om lesings aan te bied, het ingedruis teen die UK se beleid van ideologiese neutraliteit (Hermann Giliomee, Politicsweb 5 Oktober). Ek kon egter nog nie toegang tot Higgins se boek kry nie.

David Horowitz

Dit is nodig om in groter mate duidelikheid te verkry oor presies wat akademiese vryheid is. Om die frase “akademiese vryheid” te verstaan, is dit nodig om enersyds die akademie, oftewel die universiteitsverskynsel, en andersyds vryheid te verstaan. ‘n Universiteit is veronderstel om ‘n ideologies-neutrale platform vir die vrye uitruiling van idees te bied. Vryheid dui op ongebondenheid maar behoort met verantwoordelikheid gebalanseer te word. Vryheid kom in verskillende vorme voor, bv vryheid van denke en vryheid van uitdrukking/openbaarmaking, bv spraakvryheid en publikasievryheid, bv persvryheid en klank- en beelduitsaaivryheid. Vryheid strek dus baie wyer as akademiese vryheid, want laasgenoemde is die beoefening van vryheid in ‘n bepaalde konteks.

Aanvanklik, dus in die Middeleeue, het universitêre studie ‘n aanvang geneem met die trivium en die quadtrivium, wat studente in onderskeidelik sake van die gees en die natuur georiënteer het; dus studente gehelp het om ‘n eie lewens- en wêreldbeskouing te ontwikkel, wat neerkom op filosofie in die breë, tradisionele sin van die woord. Dit is waarom die woord “filosofie” deesdae steeds in baie graadbenamings voorkom, bv MPhil en PhD, al het die meeste graduandi nooit filosofie as vak bestudeer nie. Die kern van die saak is dat vakke nie gepreek (“preach”) nie maar gedoseer (“teach”) moet word. Onkritiese ideologiese voorskriftelikheid hoort nie tuis aan ‘n egte universiteit nie. Dit is so dat ‘n professor betuig/”profess”, dus tot die duidelike formulering van ‘n eie standpunt in staat moet wees, maar dit moet hom nie verhoed om ook ander, insluitende teenoorgestelde, standpunte onder die studente te aandag te bring nie, asook bronne waarin meer inligting daaroor beskikbaar is.

Die kernprobleem aan hedendaagse Amerikaanse universiteite is dat die dosente oorweldigend linksgesind en daarby aktivisties is. “Self-described ‘liberals’ outnumbered self-described ‘conservatives’ by more than seven to one” (Horowitz 476). In Amerika is Jonathan Jansen en Wim de Villiers aan ideologiese indoktrinasie blootgestel. By hulle is daar nie die ruimheid van gees, dus die nodige insig, om hierdie soort beïnvloeding na behore te evalueer en hulle daarvan te distansieer nie. Maar Jansen se gees is reeds in die jare sewentig aan die Universiteit van Wes-Kaapland polities vergiftig. De Villiers roem daarop dat hy al as US-student links en OS-gesind was: “Lede van Open Stellenbosch sal dalk verbaas wees om te verneem ek was in my studentejare lid van ‘n groep genaamd ‘Stellenbosch moet oop!’ … Toe ek op die studenteraad was, was ons daardie jaar vier sogenaamde linkses in ‘n studenteraad van dertien” (Matieland, 2015, p 41). De Villiers en Nico Koopman is myns insiens ondersteuners pleks van geswore vyande van OS se politieke agenda.

Ek baseer die res van hierdie rubriek op ‘n boek van ‘n Amerikaner, David Horowitz, Indoctrination U: The Left’s war against academic freedom (New York: Encounter Books, 2009, 196p; Amazon Kindle $13,67). In die handleiding vir dosente aan die University of California staan daar: “The function of the university is to seek and to transmit knowledge and to train students in the processes whereby truth is to be made known. To covert, or to make converts, is alien and hostile to this dispassionate duty. Where it becomes necessary in performing this function of a university, to consider political, social, or sectarian movements, they are dissected and examined, not taught, and the conclusion left, with no tipping of the scales, to the logic of the facts … Essentially the freedom of a university is the freedom of competent* persons in the classroom. In order to protect this freedom, the University assumed the right to prevent exploitation of its prestige by unqualified persons or by those who would use it as a platform for propaganda” (37). Die Universiteit Kaapstad het ‘n soortgelyke voorskrif vir sy dosente. Die probleem is dat dit plaaslik, soos in Amerika en elders, in die praktyk dooie letters is. Vandaar die O’Brien-geval. “The problem had never been devising an academic freedom policy, but implementing one” (517).

[* Aan ‘n universiteit, soos die US, wat om ANC-gedienstige, politieke redes openlik daarop ingestel is om ras- en geslagsteikens te haal pleks van dosente suiwer ingevolge akademiese oorwegings aan te stel en te bevorder, is daar eintlik geen moontlikheid dat al die dosente werklik akademies bevoeg/”competent” kan wees nie. Die tragedie is dat hoe langer met hierdie dwaasheid volhard word, des te meer versleg die akademiese gehalte.]

Die ideaal is dat ‘n dosent se ideologiese oortuigings onbekend moet wees sodat die studente vertroue in sy aanbieding kan hê. Maar vergelyk hierdie ideaal met die ideologie-gestremde openbare beeld van aktivistiese dosente soos Anton van Niekerk, Amanda Gouws, Piet Croucamp en Pierre de Vos, wat blykbaar in woord en daad dissipelskap van hulle hoorders en lesers begeer. Dit gaan lynreg in teen akademiese vryheid waarvolgens die universiteit “a free marketplace of ideas” moet wees (64). “What faculty may not do is to impose their bias on students … by presenting their personal prejudices as established wisdom” (85). Die resultaat van aktivistiese dosente se optrede is ‘n “decline of intellectual standards” (208). Van deurslaggewende belang is dat ‘n duidelike onderskeid tussen “academic discourse and political proselytizing” gemaak moet word (562). Aktivistiese dosente “regard their scholarship as a partisan activity and the university as a platform from which they hope to change the world” (243). “For academic radicals who hope to ‘change the world,’ teaching is not a disinterested intellectual inquiry but a form of political combat. The banner of this combat is ‘social justice’*, the emblem that signifies to the post-communist left the triumph of the oppressed over the oppressors” (276).

[* Nico Koopman kan nooit genoeg preek oor wat hy as geregtigheid beskou nie.]

Daar is ‘n verskeidenheid/pluraliteit van menings. Nie almal dink transformasie (dus, aan die US, verswarting en verengelsing), rasse-integrasie, nie-Westerse kultuur en beskawing, ens, is voortreflik nie. Pleks van verpligte indoktrinasiekursusse in te stel, behoort daar eerder ruimte te wees vir “respect for intellectual disagreement as the necessary condition for the development of independent minds. In the modern era it embraces the idea that research and teaching are professional disciplines, which observe the scientific method and require intellectual objectivity and restraint; it insists on a perspective that is expert, skeptical and dispassionate; and it respects the uncertainty of human knowledge and the pluralism of views” (269). In die konteks van akademiese vryheid is daar behoefte aan die herlewing van drie waardes: “professionalism, political* neutrality and intellectual diversity” (283). “Professional restraint is the very basis of the academic freedom privileges to which professors are entitled” (637).

[* Politieke aktivisme is die hoofsondaar, maar ideologiese neutraliteit omvat ook religieuse neutraliteit; iets wat grootliks aan die Middeleeuse universiteite ontbreek het; minder so in die gesekulariseerde hede.]

“Freedom to teach and freedom to learn are inseparable” (2348). In 1915 het die American Association of University Professors ‘n “Declaration of Principles on Academic Freedom” uitgereik. Dit “proposed two basic rights – one for faculty and the other for students. Professors were guaranteed freedom in their professional research, but they were also warned not to use their classroom authority to indoctrinate their students. In the words of the declaration, a teacher should avoid ‘taking unfair advantage of the student’s immaturity by indoctrinating him with the teacher’s own opinions before the student has had an opportunity fairly to examine other opinions upon the matters in question, and before he has sufficient knowledge and ripeness of judgment to be entitled to form any definitive opinion of his own'” (390). In latere soortgelyke verklarings (bv in 1940 en 1970) word dosente gemaan “to be careful not to introduce into their teaching controversial matter which has no relation to their subject” (397), want oor daardie sake beskik die betrokke dosente nie oor deskundige kennis nie (404).

“The purpose on an education is to teach students how to think, not what to think” (1154). Die doel van universitêre onderrig, in die woorde van die bogenoemde 1915-verklaring, “is not to provide … students with ready-made conclusions, but to train them to think for themselves, and to provide them access to those materials which they need if they are to think intelligently” (1154). “In other words, a democratic education should not force-feed students opinions on controversial issues that teachers deem ‘politically correct’. It should create citizens who are able to figure out what conclusions they wish to draw on their own” (1154).

In Temple University, Philadelphia, se voorskrifte staan: “As members of the academic community, students should be encouraged to develop the capacity for critical judgment and to engage in a sustained and independent search for the truth” (2348). In navolging hiervan “student performance should be evaluated solely on an academic basis and by reference to the professional standards that sustain the University’s pursuit and achievement of knowledge, not on opinions or conduct in matters unrelated to the academic subject” (2348). Dit gaan om “the student’s right to learn, free from political harassment and indoctrination” (2355).

“The overarching goal of the academic freedom campaign was to end political advocacy by professors in their classrooms, regardless of whether their politics were left or right. It was also an effort to restore traditional academic standards that promoted scholarly neutrality and objectivity … the purpose of publicly supported educational institutions in democracies was to create free citizens who were able to think for themselves and not to instill approved doctrines” (451). Dit toon hoe akademies dwaas en fundamenteel verkeerd Jakes Gerwel se standpunt was toe hy as rektor van die Universiteit van Wes-Kaapland (1987-1994) daardie inrigting gekarakteriseer het as die tuiste van linkse politiek en politici.

Ek vind dit interessant dat Die Burger jare gelede in ‘n hoofartikel (16.04.2003) die vrees uitgespreek het “dat die US beweeg in die rigting van die Amerikaanse stelsel van diskriminasie ten gunste van swart studente (affirmative action) wat beteken dat diversiteit van ras eerder as idees die wagwoord word” (Pieter Kapp, Maties en Afrikaans, 2013, p 94-95). Sedertdien is hierdie vrees massaal bewaarheid. Regstellende aksie word deesdae transformasie genoem. Nie net word ‘n diversiteit van idees onderdruk nie (bv almal móét ten gunste van transformasie wees), maar ook ‘n diversiteit van taal is ongewens weens die De Villiers-US se uitgesproke begeerte om Engels tot dié onderrig- en administratiewe taal te verhef.

Nostalgie as ‘n turksvy vir verloopte Afrikaners (en Jacob Zuma)

‘Elke keer as ek ‘n rubriek van Wilhelm Jordaan, ‘n oud-joernalis en sielkunde-dosent, sien, wonder ek: Waarom voltooi hy nie eerder sy doktorale proefskrif nie?’ – Leon Lemmer

In Hennie Aucamp (1934-2014) se boek, Kommerkrale (Kaapstad: Tafelberg, 1983), vertel hy van ‘n droom wat telkens by hom opkom. Hy is “oud en verlate” en kom op ‘n winternag by sy ouers se plaas in die Stormberg aan. “Van die opstal het net ‘n murasie oorgebly. Ook hier is geen skuiling nie. Maar wanneer ek om die hoek van die bouval stap, sien ek dat een vertrek bly staan het, en dat daar ‘n lig in die kamer brand. Ma sit en wag voor die swart stofie met sy krom pote. Die tafel staan gedek, en by my ou sitplek is daar ‘n netjiese stapeltjie pos met buitelandse seëls. Ek gaan sit by Ma en streel haar hande soos ek dit nooit gedoen het toe sy nog gelewe het nie” (Aangehaal deur Abraham H de Vries, “Die kwessie van Hennie se kierie,” Rapport, Weekliks, 28 Desember, p 11).

Dit is vir my van die treffendste prosa wat Aucamp geskryf het. Hy gee uitdrukking aan sy intense heimwee na sy jeug en sorgsame moeder. Dit is positiewe, eerbiedwaardige verlange. In die nuwe Suid-Afrika moet blankes en veral Afrikaners telkens aanhoor dat hulle nie na die verlede mag verlang nie, al is dit duidelik dat die ou Suid-Afrika in talle opsigte beter was as wat die nuwe Suid-Afrika is. Verskillende benaderings tot nostalgie is moontlik. Koos Kombuis, Julian Müller en Wilhelm Jordaan het onlangs hieroor geskryf.

In die nuwe Suid-Afrika word die indruk gewek dat die kombuis na die sitkamer gekom het. Dít is kenmerkend van ‘n omgedopte land waarin ‘n waardetransformasie plaasgevind het. Byvoorbeeld, mense wat nooit op hoërskool was nie, doen deesdae, asof dit so hoort, kantoorwerk by lessenaars. In tradisionele huishoudings in Europa word dit algemeen aanvaar dat (wit) bediendes hulle eie eetgerei het en nie saam met die huisgenote eet of in die sitkamer sit en gesels nie. In die nuwe Suid-Afrika word ons wysgemaak dat sodanige leefwyse nie die blote erkenning van ekonomiese, kulturele of standverskille nie maar die uitdrukking van naakte rassisme is. Dat soort soort soek en verkies, was eeue lank ‘n evangeliese waarheid, maar word deesdae heftig in progressiewe kringe ontken.

Koos Kombuis het ook in ons voorkamers beland. Ek skryf na aanleiding van twee van sy jongste artikels. Julian Müller gebruik Kombuis se eerste artikel, “Wanneer ‘n volk skeur” (Beeld, 3 Desember; “Die nuwe Groot Trek – ‘n Bybelse verwarring,” Netwerk24) as aanleiding vir sy artikel, “Verlede gevaarlik verbeel” (Netwerk24, 5 deser). Kombuis het ‘n deel van die Afrikaners soos volg beskryf: “Hulle verlang terug na die eenvoudige wit-en-swart waardes van die ou Suid-Afrika op dieselfde manier as wat ek as kleuter soms terugverlang het na die simplistiese boodskap van die Kinderbybel.” Wat ons myns insiens gerus as die waarheid kan aanvaar, is dat ons geneig is om dinge skoner of eenvoudiger te bedink as wat hulle in werklikheid was of is. Uit die verlede onthou ons net sekere dinge, bv gebeure wat ons as goed of sleg beskou, en ons vestig ons hoop selektief op sekere kenmerke in die toekoms.

Kombuis se verwysing na politiek en religie pas Müller, ‘n afgetrede teoloog van die Universiteit Pretoria. Hy erken dat ons “verlang na soveel kosbaarhede wat skynbaar onherroeplik verlore is”. Wat religie betref, kan ons nostalgies wees oor die tyd toe ons soos kinders kon glo en aanvaar het dat die Kerk die waarheid verkondig. Sy algemene karakterisering van nostalgie is: “Dreaming the past and telling a future.”

Volgens Müller is nostalgie egter “nie die vertelling van die verlede nie. Eerder ‘n obsessie met die verlede. ‘n Verheerliking van ‘n era wat in elk geval nooit presies so bestaan het soos in die drome wat gedroom word nie.” Dit word hierbo deur die Aucamp-droom onderskryf. “Die verbeeldingshuis waarna gehunker word, word uiters selektief saamgestel.” Müller onderskei tussen restourerende/herstellende en reflekterende/oordinkte nostalgie. “Die eerste behels daardie onrealistiese geloof dat die verlede soos dit in ons verbeelding bly voortleef, weer net so in al sy glorie herstel kan word. Daarteenoor behels reflekterende nostalgie ‘n omhelsing van, maar ook ‘n kritiese omgang met herinneringe van die verlede.”

Müller is besig om ‘n strooipop op te stel. Met daardie “verheerliking van ‘n era” het hy klaarblyklik die apartheidsera in gedagte: “Die verlede bevat … skandes en skaamte.” In werklikheid is daar min Afrikaners wat apartheid “in al sy glorie” wil herstel. By nie-verloopte Afrikaners is daar sekere kenmerke van die verlede wat hulle graag sou wou terugbring. Byvoorbeeld om geborge in jou vaderland te voel, erkenning te ervaar vir wat jou voorgeslagte vermag het, volwaardige landsburgers te wees, selfbeskikkend hede en toekoms te bepaal, ongehinderd in en deur Afrikaans te lewe, ens. Om die goeie in die verlede uit te soek, verg onderskeidingsvermoë, dus daardie “kritiese omgang met herinneringe van die verlede” wat Müller bepleit. Hy val dus eintlik uit die minibus met hierdie stelling: “Wat ons vandag aan baie fronte sien en ervaar, is gevaarlike en sieklike nostalgie.”

Müller se onderrok hang al hoe meer onder sy toga uit wanneer hy voorts beweer:

“Soos wat ons selektief is oor politiek en landsomstandighede wanneer ons rondom ons braaivleisvure vertel van die goeie dinge van die ou Suid-Afrika, so is ons ook selektief oor die kerk van vroeër … Die gevolg van sulke nostalgie is dat ons weerstand bied teen vernuwende idees en dat die kerk vasgevang word in ou strukture en formulerings van geloof. Nuwe belydenisse, soos Belhar, word verwerp.”

‘n Geweeklaag oor die spraakvryheid van Afrikaners tydens vleisbraaiery is gewoonlik die uiting van frustrasie by verloopte Afrikaners. Kombuis verwys ook na braaivleisvure maar erken darem: “Die Beloofde Land is deesdae nogal ‘n moeilike plek om in te woon.” Myns insiens is dit Afrikaners se goeie reg om oor “die goeie dinge van die ou Suid-Afrika” te praat en krities oor “vernuwende idees” soos politieke korrektheid en die Belhar-belydenis te wees.

Om Müller se uitlatings in perspektief te plaas, is dit nodig dat ons let op sy geskiedenis. Ek het dit (nog) nie die moeite werd geag om sy jongste boek, Geloof anderkant Sondag (2014), te lees nie. Ek bepaal my aandag dus by sy vorige boek, Om te mag twyfel: ‘n gelowige se reis (Kaapstad: Tafelberg, 2011, 194p). Müller kom uit ‘n bloedsapfamilie, maar hy het tot in die Afrikaner Broederbond gevorder. Hy het christelike nasionalisme onderskryf, maar dink deesdae dat dit van hom ‘n rassis gemaak het (p 46). Polities het hy saam met die tyd beweeg en die nuwe Suid-Afrika verwelkom. Hy reken nou dat ons nie die verdedigende aksies van 1838 as Geloftedag moet vier nie (p 59). Met die Soweto-skoolopstand het hy deesdae groot simpatie (p 55-57) en hy opper geen beswaar daarteen dat hierdie destruktiewe gebeurtenis jaarliks herdenk word nie. Hy het die Waarheids- en Versoeningskommissie omarm (p 51) en onderskryf die Belhar-belydenis (p 63).

Müller is tans eerder ‘n nuwe Suid-Afrikaner as ‘n tradisionele of konserwatiewe Afrikaner. Hy formuleer sy verlooptheid soos volg: “Ek kon deur ‘n proses van losmaking gaan wat kerk en volk betref” (p 38). Dit is vir my altyd moeilik om te besluit in hoe ‘n mate so ‘n radikale frontverandering op oortuiging of opportunisme dui. Müller het eers kort voor sy aftrede as teologie-dosent openlik met sy skeptisisme oor die christelike religie vorendag gekom; dus toe dit nie meer sy salaris en pensioen nadelig kon beïnvloed nie. Om krities of skepties oor die verlede, hede en toekoms, of oor enige onderwerp, insluitende religie, te wees, is myns insiens nie verkeerd nie. Dit is ‘n beter opsie as fundamentalisme of dogmatisme. Maar ‘n mens moet nie dermate deur modestrome meegevoer word dat jy (net) die slegte in jou kultuurgenote (wittes, Afrikaners) raaksien maar by voorkeur (net) die goeie in die ander nie.

Soos by die bevrydingsteoloë noem Müller een van die moontlike karakteriserings van God “die Gemarginaliseerde”. Maar anders as wat sy onderskrywing van die Belhar-belydenis impliseer, skryf hy dat God nie vir sommige mense (bv die armes, verdruktes, benadeeldes) meer omgee as vir ander nie (p 162). Dalk het daar ‘n sprankie van die Afrikaner/Boer in Müller behoue gebly en kan hy simpatie vir die nuwe gemarginaliseerdes/benadeeldes, die blankes, opdiep, al is daar geen teken hiervan in sy artikel nie.

Koos Kombuis se ander skrywe, “Halwe waarhede van ‘n pampoenkenner” (Die Burger, 7 deser, p 13), is eintlik ‘n aanval op Steve Hofmeyr. In sy vorige artikel het Kombuis geskryf: “Dink hulle [Afrikaners] alles gaan regkom as hulle net op aandag staan, hul oë styf toeknyp en ‘Die Stem’ sing?” Kombuis wil hê dat ons die verlede presies soos hy moet onthou en die hede net soos hy moet sien. Hy wil dus ons nostalgie rig en daarmee saam ook ons siening van die hede en ons verwagtinge vir die toekoms. In hierdie konteks is selektiwiteit onvermydelik, maar daar sal verskille wees oor wat uitgekies word. Iemand soos Kombuis, wat nie ‘n Afrikaner wil wees nie en dink sy verhoogoptredes het gehelp om apartheid te vernietig, se aandag sal op ander dinge toegespits wees as dié wat vir nie-verloopte Afrikaners saak maak.

Kombuis begin met ‘n pleidooi vir gelykheid, dus die ontkenning van ‘n hiërargie by mense. Hy ontken “dat swart mense ‘n ‘agterstand’ het by wit mense.” In die koerant lui die onderskrif van Kombuis se artikel, dus die stelling wat Die Burger wil invryf, soos volg: “Die idee dat swart mense ‘n agterstand by wit mense het, is gevaarlik – nie omdat dit ‘n leuen is nie, maar omdat dit ‘n halwe waarheid is.”

Ons word vervolgens teruggeneem na die 17de eeu aan die Kaap, die tyd van Jan van Riebeeck. “Dis … moontlik dat die Khoi-San, toe hulle die eerste keer met die wit setlaars in aanraking gekom het, gewonder het hoekom laasgenoemde te dom was om ‘n pyl en boog te maak of spoor te sny. Dis moontlik dat hulle die wit mense om hierdie rede as agtergeblewenes gesien het. Want die wit mense het geen benul gehad van die dinge wat vir die Khoi-San van die allergrootste waarde was nie. Dis hoekom die stelling ‘swart mense het ‘n agterstand’ slegs ‘n halwe waarheid is.”

Wat Kombuis uitwys, is dat daar kulturele verskille tussen die Europeërs en die inheemses was. Dié twee groepe het in vermoëns verskil. Polities korrek wil hy hê dat die een groep nie hoër of beter as die ander groep geag word nie. Maar dit is tog sekerlik moontlik dat die kundigheid van die Europeërs belangriker vir landsontwikkeling was as die veeboervermoëns van die Khoi en die jagbedrewenheid van die San. In die kultuur (maniere van dink en doen) van die Khoi-San is daar (feitlik) niks wat daarop dui dat hulle Suid-Afrika kon ontwikkel tot die vooruitstrewendste land in Afrika nie. Ten minste in hierdie opsig was die Europeërs beter as die inheemses, maar oorverligtes beskou so ‘n stelling as heiligskennis. Weens die euwel van politieke korrektheid mag daar deesdae nie positiewe stellings oor wittes en negatiewe stellings oor nie-wittes gemaak word nie.

Die dwaasheid van Kombuis se ingesteldheid blyk uit die geskiedenis. Na ‘n besoek aan die Kaap in 1605 skryf John Davis:

“A goodly Countrey, inhabited by the most savage and beastly people as ever I thinke God Created” (Harry Booyens, AmaBhulu, Vancouver, Cliffwood Fogge, 2013; Amazon Kindle 463; AmaBhulu = the White Tribe of Africa = Afrikaners). “Historically, the Khoekhoe [Khoi] were viewed by the Europeans as the most outrageously primitive people on Earth and best not engaged unless really necessary. Their peculiar customs of removing one testicle from every male, covering themselves and their hair in reeking soot-saturated animal fat, eating raw animal intestines still bearing some contents, wearing dried intestines around their necks or legs as adornment and covering newborn babies in cow dung, as reported by Van Riebeeck, did not sit well at all with Dutch Calvinistic sensibilities. At least thirteen contemporary reports describe them enjoying their own body lice as a delicacy. These they extracted with much zeal from the untanned animal skins they wore. Visitors were also taken aback by the practice of the married Khoekhoe women of throwing their exceedingly pendulous breasts over their shoulders to thereby suckle the babies borne in animal skins on their backs. It is difficult to imagine a greater cultural separation than between the 17th century Khoekhoe and the Europeans of that century. In 1616 Edward Terry described the Khoekhoe as ‘beasts in the skins of men, rather than men in the skins of beasts.’ On 14 April 1653, one year and one week after the landing at the Cape, Van Riebeeck wrote the Lords XVII and pleaded for a transfer to India away from the ‘dull, stupid, lazy, stinking people'” (714).

In ‘n tydvak wat oorversadig met liberaal-humanistiese ideologie/propaganda is, sal seker beweer word dat hierdie waarnemings oordrewe en bevooroordeeld is. Maar wat kwalik ontken kan word, is dat daar in die 17de eeu werklik groot kulturele verskille tussen die Europeërs en die inheemse Khoi-San was. ‘n Mens moet darem uiters entoesiasties oor jou politieke korrektheid wees om soos Kombuis te beweer dat hier geen gronde vir hiërargie is nie; dat die een groep ingevolge (Europese) beskawing nie beter of hoër of meer ontwikkeld was en die ander groep ‘n agterstand gehad het nie. In sy deeglik nagevorste boek toon Booyens aan dat daar tydens die Groot Trek in die 19de eeu steeds ‘n groot kulturele gaping tussen die wittes en die swartes was. Die Trekkers het bv by talle geleenthede tekens van kannibalisme/mensetery waargeneem.

Kombuis erken ruiterlik dat alles nie wel in die nuwe Suid-Afrika is nie. Maar hy vind dit nodig om te bly hoop dat dit in die toekoms beter sal gaan. “Ek herinner myself gedurig daaraan … om telkens wanneer ek my aan Afro-pessimisme wil skuldig maak, te onthou dat ons Westerse beskawing (ja, die einste beskawing wat nou die ganse ekwilibrium van die natuur bedreig) eers die afgelope honderd jaar of meer sy grootste ontdekkings gemaak het.” Let op die skeefheid van sy siening. Die Westerse beskawing word van natuurbedreiging beskuldig, maar die uitroeiing van die plantegroei vir vuurmaakhout deur die Khoi en die uitdunning van wilde diere deur die San word nie genoem nie. Die prestasies van die Westerse beskawing (bv in vergelyking met Afrika suid van die Sahara) strek veel verder terug as “eers die afgelope honderd jaar of meer,” tot by die klassieke Grieke, eeue voor Christus.

Aan die einde van sy artikel bly Kombuis selektief hamer op wat hy as tekortkominge van blankes beskou terwyl positiewe aspekte verswyg word. “Onthou: Tot ‘n paar eeue gelede was daar nog heksejagte in Europa. Onthou: Ons het eers die afgelope tien jaar begin ontdek dat gays oukei is. Ons wit mense het werklik geen rede om te glo ons is generies soveel [!] beter as ander Suid-Afrikaners nie. Ons is almal net mense. En ons het mekaar nodig. Nou meer as ooit tevore.” Let op die invoeging van die woord “soveel”. Dalk toon die ontnugterings van die nuwe Suid-Afrika tog dat ‘n wit politieke bewind beter as een oorheers deur swartes is.

Al is etniese groepe geneties (feitlik) eenders, weerspieël daardie eendersheid glad nie die groot verskille in kultuur en ontwikkeling nie. Met “ons is almal net mense” probeer Kombuis daardie verskille ontken en verklaar hy almal wesenlik eenders of gelyk. Met “ons het mekaar nodig” systap hy een van die groot werklikhede van sowel die ou as die nuwe Suid-Afrika en tewens van die wêreld: Party (etniese) groepe het ander meer nodig as wat omgekeerd die geval is omdat party groepe meer ontwikkeld, kundig, ens, en beter aangepas by bv die ekonomiese en tegnologiese werklikhede is. Blankes bly die norm waaraan ander groepe hulle meet, al word dit nie openlik en sekerlik nooit amptelik erken nie.

Elke keer as ek ‘n rubriek van Wilhelm Jordaan, ‘n oud-joernalis en sielkunde-dosent, sien, wonder ek: Waarom voltooi hy nie eerder sy doktorale proefskrif nie? Hy skryf meesal goedig oor onskadelike ditjies en datjies. Sy rubrieke voldoen altyd aan die ononderhandelbare vereiste wat Naspers se koerante vir publikasie stel, naamlik politieke korrektheid. Na aanleiding van die skrywes wat hierbo bespreek is, het Jordaan sy eiertjie gelê: “‘n Kragveld wat die deur toe hou vir jonges” (Beeld/Netwerk24, 7 deser). “Nostalgie, as ‘n verheerliking van die verlede, is besig om ‘n breedlopende negativisme oor Suid-Afrika te voed. Dit is veral ouer mense wat hulle daaraan skuldig maak. En jongmense … is moeg daarvoor. Hulle is sat vir ouer mense se volgehoue skeptisisme.” Jordaan borduur dan voort deur te beweer dat ‘n “vrugbare teelaarde vir epidemies van swartgalligheid” geskep word en dat ons hier met “slordige, koerslose emosies” te maak het, bv “selfbejammering en verlekkering in eie slagofferskap.” In hierdie proses word jongmense glo “ontneem van ‘n ander soort geboortereg – die reg om ‘n eie toekoms te bedink en te bou.”

Jordaan het met sy eensydigheid heeltemal oorboord gegaan. Nostalgie is nie noodwendig ‘n “verheerliking van die verlede” nie; in hierdie politieke konteks sekerlik nie in die meeste gevalle nie. Ouer mense het die werklikhede van die ou Suid-Afrika beleef en weet dus dat ‘n drogbeeld van wat was in bv ANC-propaganda aan mense voorgehou word. Soos Paul Kruger wil nie-verloopte Afrikaners wat goed en mooi in die verlede was, gebruik om ‘n leefbare toekoms in hierdie land te bou. Soos DF Malan wil nie-verloopte Afrikaners mense wat deur innerlike oortuiging of kultuur bymekaar hoort, bymekaar bring. Dit is verregaande om te beweer dat hierdie Afrikaners jongmense van hulle geboortereg, naamlik ‘n “eie toekoms,” ontneem. Blankes is deur FW de Klerk en sy meelopers van hierdie geboortereg beroof.

Dit is aan die kant van sulke verloopte Afrikaners dat Jordaan en ook Kombuis en Müller hulle skaar. Realisme oor die verlede, hede en toekoms moet liefs nie as negativisme geëtiketteer word nie. Realistiese, kritiese nostalgie kan as ‘n waardevolle bron en springplank vir ‘n beter toekoms dien.

Dit bring my by twee swart “bevrydingsbewegings”, die Mau Mau en die ANC. Die Mau Mau word beskryf as: “Kenyan secret guerrilla movement 1952-60 … Its aim was to end British colonial rule. This was achieved in 1960 with the granting of Kenyan independence and the election of Jomo Kenyatta as Kenya’s first prime minister” (Collins world encyclopedia, Glasgow: HarperCollins, 2003, p 589).

Op Saterdag, 10 deser, het Jacob Zuma ‘n ANC-byeenkoms in die Groenpunt-stadion toegespreek. ‘n Khoi-geestelike het, voordat hy gebid het, dit nodig gevind om Jan van Riebeeck se gees te verdryf (Die Burger, 12 deser, p 2). Eers twee dae later en bykans vyf dae na die gewraakte byeenkoms het Die Burger (14 deser, p 3) berig dat Zuma die vorige Vrydagaand, die 9de, hom soos volg by die ANC se galadinee in Kaapstad uitgelaat het: “‘n Man met die naam van Jan van Riebeeck het op 6 April 1652 in die Kaap aangekom. En dit was die begin van al [!] die land se probleme. Wat daarop gevolg het, was talle stryde en oorloë en sterftes en die gryp van grond en die ontneming van die inheemse mense se politieke en ekonomiese mag.”

Die Vryheidsfront Plus het hieroor ‘n klag van haatspraak teen Zuma by die Menseregtekommissie gelê; uiteraard nie die Demokratiese Aliansie nie. Zuma het die blankes immers as misdadigers, bv as gronddiewe en moontlik selfs as moordenaars, voorgestel. Hy het uitdrukking aan sy anti-blanke sentiment gegee en sekerlik nie versoening bevorder nie. By Zuma, met sy beperkte formele skoolonderrig, is daar geen nostalgie oor Van Riebeeck se koms en die voortreflikhede van drie en ‘n halwe eeue (1652-1989) se blanke bewind nie. Daardie tydperk word deur Zuma as ‘n distopie voorgestel; as die teenoorgestelde van wat regmatig nostalgie kan wek.

Dit het my laat dink aan ‘n opmerking wat as teenvoeter vir hierdie Zuma-uitlating kan dien. In 1952, drie eeue na Van Riebeeck se volksplanting, het die Britse koloniale sekretaris, Oliver Lyttelton, met verwysing na die Mau Mau-opstand in Kenia, die volgende in die Britse parlement gesê:

“Mau Mau is a secret society and feeds, not upon economic discontent, but is something far more sinister. It is the enemy of both white and Asian. It is the enemy of the law-abiding African. It is anti-Christ and it feeds, not upon economic discontent, but upon perverted nationalism and on a sort of nostalgia for barbarism” (Booyens, 12555).

Booyens se gevolgtrekking is:

“These words may be taken as they stand and repeated for every single rising by indigenous African people in Sub-Saharan Africa since then. All that has varied is the degree of barbarism and the degree to which the West has selectively closed its eyes to the horrors committed” (12555).

Wilhelm Jordaan projekteer witskuldsindroom op jong Afrikaners

‘n Rubriekskrywer van Beeld, Wilhelm Jordaan, projekteer die witskuldsindroom van sy eie geslag op jong Afrikaners wat heeltemal in ‘n ander wêreld grootword as dié waaraan ons op hul ouderdom gewoond was. Wat hy “negativisme” noem, verteenwoordig bloot hul empiriese waarneming van die huidige maatskappy met sy ongekende geweld, misdaad, korrupsie, verkwisting en intellektuele vervlakking.

Eintlik lewer Jordaan ‘n pleidooi vir nóg groter breinspoeling van jongmense as dít waaraan hulle reeds op skool blootgestel word! Deur middel van vakke soos lewensoriëntering en geskiedenis waar slegs die marxistiese weergawe deur Ruth First, Luli Callinicos en ander op skool toegelaat word, word daar gepoog om van elke Afrikanerkind ‘n “Pawlik Morosof” te maak. Pawlik Morosof was natuurlik die kinderheld wat sy eie ouers aan die Sowjetowerheid gaan verkla het omdat hulle nie goeie kommuniste was nie en is agterna deur Stalin tot ‘n eksemplariese voorbeeld vir die jeug verhef.

Vandag se jongmense het egter toegang tot die globale wêreld via die internet en maak vriende in ander lande waar soortgelyke probleme met die multikulturele samelewing as in Suid-Afrika voorkom. Hulle speel aanlynrekenaarspeletjies, gesels via “Teamspeak” en gebruik sosiale media op hul rekenaars en mobiele toestelle.

Ironies voed die internet “nostalgie”, en tieners ontdek dikwels die musiek, modes en style van vorige dekades aanlyn. ‘n Mens hoef nie Spengler of Toynbee te gelees het om te besef dat die hoogtepunt van die Europese beskawing – waarvan Suid-Afrika eens deel was – agter ons lê nie. Insgelyks sal ons land en die Afrikaanse kultuur nooit weer die hoogtepunte van die sestigerjare bereik toe Afrikaanse films dié van Hollywood by die loket uitgestof en Etienne Le Roux se romans verskeie drukke beleef het nie.

Vir seker skop jongmense teen die prikkels en wonder waarom hulle nie toegang verkry tot mediese studie nie, bloot op grond van hul afkoms, of waarom daar oral rassekwotas geld terwyl die grondwet van sogenaamde “nie-rassigheid” praat.

Kritiek op die huidige bewind en stelsel woed oral: op sosiale media, rondom die braaivleisvuur en selfs in die hoofstroommedia waar alles wat skeef loop nie langer verdoesel kan word nie. Ek is bevrees die soort linkse sensuur wat destyds in die Sowjetunie gegeld het, is vanweë die ontwikkeling in kommunikasietegnologie net nie meer moontlik nie. Daarom verteenwoordig Jordaan en ander se fulminasies teen nostalgie ‘n agterhoedestryd, soos die Franse sê.

Eintlik kort ons méér nostalgie, nie minder nie. Wie sou nie weer via ‘n roman of fliek in ‘n Cortina GT wou ry met Jim Reeves wat via die agtspoorkasset ‘n country-liedjie sing nie? Of die middestad van Johannesburg en buurte soos Hillbrow wou ervaar soos dit wás, alvorens die Groot Transformasie plaasgevind het?

@danroodt volgen