Etiket: Leon de Stadler

Leon Lemmer: Leon de Stadler sit sy kruistog teen Afrikaans voort

Dit is algemene kennis dat blanke Afrikaanssprekendes die voorste vegters teen Afrikaans aan die Universiteit Stellenbosch (US) is. Heel moontlik is daar niemand wat meer afkeurenswaardig in hierdie rol funksioneer as Leon de Stadler nie, want hy doen dit onder die dekmantel van deskundigheid, dus as taalkenner en boonop as hoogleraar in Afrikaanse taalkunde. Hy is ook die direkteur van die US se Taalsentrum en gevolglik uitstekend geplaas om met oënskynlike gesag oor hierdie onderwerp te praat.

By twee vorige geleenthede het ek oor De Stadler se bedenklike anti-Afrikaansrol geskryf (Praag 7.11.2012 en 16.03.16). In laasgenoemde geval het hy gerapporteer oor die resultate van ‘n “navorsingsprojek” wat in sy taalsentrum uitgevoer is. Pas het hy aanvullend oor hierdie resultate berig (Die Burger, 12 Mei, p 15). Dié artikel is klaarblyklik as ondersteuning van die US-rektor, Wim de Villiers, se verengelsingsbeleid bedoel. De Stadler kruip dus voort agter die rektor aan. Hy het dieselfde tydens die bewind van die vorige twee rektore, Chris Brink en Russel Botman, gedoen.

Maar let op die grondverskuiwende progressie ter benadeling van Afrikaans. Vir Brink het dit om tweetaligheid (Afrikaans en Engels) gegaan, dus weg van ‘n Afrikaanse US. Die Upingtonse Brink het binne enkele jare in Australië verengels. Vir kameraad Botman, die ANC-aktivis, het dit om meertaligheid (Afrikaans, Engels en minstens ook ‘n swart Afrikataal soos Xhosa) gegaan. Botman het graag beweer dat hy Xhosa probeer baasraak. Vir De Villiers, die veramerikaanste wêreldburger, gaan dit om blatante verengelsing, met ter wille van die skyn, dus om ‘n voet in die deur te kry, die nominale behoud van Afrikaans en Xhosa, maar sonder om hulle omvang of tydsduur te spesifiseer. Dít is waaraan De Stadler sy entoesiastiese steun toegesê het.

Wat De Stadler hierdie keer skryf, is enersyds herhaling van sy vorige artikel en andersyds improvisasies daarvan. Sy doel bly presies dieselfde: om Afrikaans af te kam. Aan die US is daar glo “steeds meer (veral Afrikaanse) studente [wat] Engels as hul voorkeurtaal in hoër onderwys verkies.” Wat hy polities korrek doelbewus verswyg, want hy weet dit, is dat daardie Afrikaanse studente wat Engels verkies by uitstek in bruin geledere aangetref word. Deur hierdie feit te verswyg, word al die blanke Afrikaanssprekende studente taalgewys onder verdenking geplaas. “Twee-derdes van die studente verkies Engels as akademiese taal … Sedert 2008 is daar dus ‘n verdere verskuiwing ten gunste van Engels, en hierdie verskuiwing vind veral by Afrikaanssprekende studente plaas.” Dit hang saam met die toenemende verbruining van die Afrikaanssprekende sektor omdat studente-toelating sterk anti-blank en rasgegrond is want rasteikens word nagejaag.

De Stadler vervolg: “ons studente ‘n sterk positiewe houding openbaar oor die waarde van meertaligheid.” Later: “dat daar ‘n besonder sterk sentiment is oor die waarde van meertaligheid in hoër onderwys.” Wat opval, is dat De Stadler hierdie resultaat formuleer nie spesifiek ten gunste van Afrikaans nie, maar (soos die sogenaamde Afrikaanse Taalraad graag doen) ten gunste van meertaligheid, wat uiteraard nie Afrikaans hoef in te sluit nie. “73% van die studente ag meertaligheid aan die US belangrik of baie belangrik.” Hy voeg darem by: “daar is ook ‘n duidelike positiewe houding oor die behoud van Afrikaans en die Afrikatale.” Hy sal nie ‘n lansie vir Afrikaans as sodanig breek nie, daarom word Afrikaans hier met Afrikatale gekoppel. Hoeveel van Afrikaans behou moet word en vir hoe lank word glad nie te berde gebring nie.

De Stadler sonder drie negatiewe kenmerke van die US-taaldebat uit: “minder goeie argumentasie”, “voorstelle wat nie altyd strook met die werklikhede … nie” en “‘n aanvallende skerpheid.” Hy noem nie ‘n enkele positiewe aspek van die taaldebat nie, klaarblyklik omdat die “taalbulle” poog om die heil van Afrikaans te bevorder. Hy betreur dit ook nie dat sy “navorsingsresultate” so negatief vir Afrikaans is nie. Pleks daarvan prys hy die objektiwiteit van die resultate deur te beweer “dat ons ‘n kritiese universiteitsgemeenskap het wat op verantwoordelike wyse nadink.” Dit gaan glo om “gehalte-opvoeding”, vandaar blykbaar die verdoeming van onderrig in Afrikaans.

Voorheen het De Stadler homself voorgedoen as eerder mens- as taalbewus; asof Afrikaners nie ook mense is nie. Alle tale is mensgemaak; dus deel van mense se kultuur. Maar Afrikaans mag maar afgegradeer word as jy by voorkeur aan nie-Afrikaners dink, soos wat De Stadler inderdaad polities korrek doen: “Daar is ‘n groeiende getal studente wat reeds die uitdaging [!] het om ‘n tweede of derde taal (Engels) te studeer. Die toevoeging van nog ‘n taal [Afrikaans!] wat hulle moeilik verstaan of selfs glad nie, plaas ‘n onregverdige en onregverdigbare las op die skouers van hierdie studente – hulle het juis nie altyd gelyke kanse nie.”

In hierdie laaste aanhaling bereik De Stadler se voorbedagte gemeenheid ‘n hoogtepunt. Dit gaan vir hom om nie-wittes, spesifiek swartes. Engels word voorgehou as hulle (enigste) gekose onderrigtaal. Afrikaans word nie eens by die naam genoem nie, maar word gekarakteriseer as moeilik en ‘n las. ANC-politieke retoriek word bygesleep met “uitdaging” asook die tweeledige verwysing na sogenaamde onreg. Hy het die benadeling van swartes deur wittes op die oog; nie bv moontlike genetiese benadeling nie. Maar wat De Stadler seker die meeste geniet het, is die steelhou wat hy inkry teen die beweging wat hom beywer vir gelyke kanse vir Afrikaans aan die US: Breyten Breytenbach en genote (kyk gelykekanse.com).

Dan die geykte: “‘n taal nie deur dwang bevorder kan word nie,” omdat taal glo “iets moet wees wat mense kies.” Volgens De Stadler verskil taal dus van transformasie, wat aan dese en gene in die nuwe Suid-Afrika opgedring word; ook aan die US. Die mode-standpunt wat De Stadler klaarblyklik onderskryf, is dat Afrikaansonderrig opdringing impliseer, terwyl die koloniale taal Engels, ten spyte van die voorbeeld wat bv Alfred Milner gestel het, vry van opdringingspotensiaal is. In die vorige politieke bedeling het ons Afrikaanse en Engelse universiteite gehad wat vry was van die onoorkomelike probleme wat twee- en meertaligheid veroorsaak. Toe kon studente ‘n universiteit en terselfdertyd ‘n onderrigtaal kies en daar was nie die dwase geredekawel oor taalopdringing nie. Daar is kwalik enige ondubbelsinnige pro-Afrikaanse stelling in De Stadler se artikel. Hy haal studente aan maar hy laat hom geensins ten gunste van Afrikaans uit nie. Sy versugting is vir ontmoetings “oor kultuurgrense heen”, vir “interkulturele saamwees” en vir “toekomsgerigte Suid-Afrika”; dus nie ‘n enkele goeie woord vir die ou Suid-Afrika en die US van weleer nie.

Myns insiens ondersteun De Stadler De Villiers se verengelsingsbeleid heelhartig: “Die konseptaalbeleid van die Universiteit Stellenbosch wat tans oorweeg word, wil ‘n talige ruimte skep waarbinne die universiteit hom tegelyk kan verbind tot toeganklikheid én die bevordering van meertaligheid.” Naas opdringing is uitsluiting ‘n euwel waarmee Afrikaans geassosieer word, maar op magiese wyse nie Engels nie. In werklikheid gee hierdie twee dogmas (Afrikaans-opdringing en nie-toeganklikheid) uitdrukking aan die vooroordele waaraan anti-Afrikaanselemente ly.

Maar ons moet glo nie anti-Afrikaanselemente aan die kaak stel nie: “‘n Taalsentriese – en veral Afrikaans-sentriese – debat soos die een wat tans heers, doen Afrikaans geen guns nie. Veral die skerpheid wat soms uitdop [!], plaas Afrikaans weer in ‘n negatiewe raampie as ‘n taal wat mense uitsluit of vervreem. Dit is daarom baie belangrik dat die debat ‘n sterker mens-sentriese karakter kry en dat ons goed nadink oor die belange van alle Suid-Afrikaners.” Met daardie mens-sentries word eintlik bedoel dat ons taalbenadering sogenaamde benadeelde mens-sentries moet wees en dat daardie “alle Suid-Afrikaners” Afrikaners maar kan uitsluit, want hulle is in die ou Suid-Afrika bevoordeel en daardie bevoordeling word mos onverdund in die nuwe “nie-rassige nuwe Suid-Afrika” voortgesit. Die Maxistiese gebod is dat Afrikaners moet swyg wanneer Afrikaans vertrap word. Wim en sy meelopers moet dus toegelaat word om ongesteurd die US te verengels.

Ek weerhou my daarvan om in verdere besonderhede te skryf oor wat ek dink van die gesindheid wat De Stadler as ‘n Afrikaanssprekende blanke en daarby ‘n Afrikaanse taalkundige op hierdie tydstip in die geskiedenis van die Afrikaner en Afrikaans openbaar.

Leon Lemmer: Leon de Stadler: Afrikaans as euwel

Afrikaanssprekende blankes gaan onverpoos voort om Afrikaans te benadeel, onder meer aan die Universiteit Stellenbosch (US). Leon de Stadler is die direkteur van die Universiteit Stellenbosch se Taalsentrum. Hy was voorheen ‘n dosent in die US se departement Afrikaans en het heel moontlik steeds ‘n verbintenis daarmee. Maar sedert hy met die Taalsentrum gemoeid is, gaan dit vir hom oor taal as sodanig. Hy maak homself wys dat hy vrygestel is van enige poging om vir die beleërde Afrikaans in die bres te tree. Hy het Chris Brink se tweetalige en Russel Botman se meertalige US sonder meer ondersteun. Oor Wim de Villiers se militante pogings om die US te verengels het hy, sover bekend, nog geen kritiek in die openbaar uitgespreek nie.

By ‘n vorige geleentheid (Praag 7.11.2012) het ek De Stadler verkwalik omdat hy (opsetlik) geradbraakte Afrikaans praat, terwyl hy seker poog om (altyd) goeie Engels te besig. Sy vrou, Amanda, neig in dieselfde rigting deur eerder Kaaps as Standaardafrikaans te bevorder, in haar hoedanigheid as direksielid van die Afrikaanse Taalraad en as uitvoerende hoof van Vriende van Afrikaans (Praag 16.02.2014). Veral in geleerde, akademiese geledere behoort korrekte taal gekoester te word.

Na my genoemde skrywe oor Leon de Stadler het Pieter Kapp se boek, Maties en Afrikaans (Pretoria: Protea Boekhuis, 2013), verskyn. Daarin word vertel hoe De Stadler die deurlopende agteruitgang van Afrikaans aan die US probeer ontken of kamoefleer het deur te roem op hoe goed taal aan die US bestuur word. Veral openbarend is dat hy hom net een keer verwerdig het om met die bestuur van die Konvokasie te skakel (p 156); blykbaar omdat daardie liggaam hom teen die verengelsing van die US verset het. De Stadler “het selfs die openhartige en eerlike debat as ‘n gevaar vir Afrikaans beskryf en gespog dat die US se taalbeleid ‘die leiding neem onder Suid-Afrikaanse universiteite’ want dit is ‘n ‘unieke, innoverende taalbeplanningsprogram’. Hy spreek egter nie ‘n enkele probleem aan wat die beleid skep nie” (180). Die deuntjie wat De Stadler graag saam met polities linkses sing, is: “Hy veg vir mense, en nie vir ‘n taal nie” (185). Die mense wat as hoofoorweging geld, is ongetwyfeld die swartes. Wat afwesig is, is grondige agting vir Afrikaans en Afrikaners. Daarom is die “swak diversiteitsprofiel” van die US vir De Stadler so ‘n belangrike oorweging. “Maar die US volg ‘n goed bestuurde model wat sal verseker dat probleme billik hanteer word” (220).

Dit lyk asof hier ‘n mens is met enersyds ‘n politieke agenda ten koste van Afrikaans en andersyds ‘n praktiese agenda ter moontlike persoonlike bevoordeling in die vorm van kruipery by die rektor; agtereenvolgens Chris Brink, Russel Botman en Wim de Villiers. Uit die oogpunt van die stryd om Afrikaans het ons hier met die verkeerde persoon in die verkeerde posisie op die verkeerde tyd te make. Hoe kan hy sy gedrag versoen met wat hy as Afrikaanssprekende blanke van huis uit was?

De Stadler se akademiese agtergrond in Afrikaanse taalkunde en sy pos aan die US maak hom teoreties uitnemend geskik om oor Afrikaans as akademiese, wetenskaplike en kulturele bate te skryf, maar hy doen dit nie. Hoewel hy op grond van eerstehandse ervaring dit maklik kan doen, stel hy ook nie die deurlopende agteruitgang van die stand van Afrikaans aan die US op skrif ten einde mense bedag daarop te maak en hulle met praktiese voorstelle te help om wal te gooi nie. Hy beywer hom eerder vir die teenoorgestelde deur voor te gee dat alles wel is; dat danksy sy bekwaamheid en ywer taalsake moers goed bestuur word.

Sy jongste vergryp teen Afrikaans is ‘n artikel oor ‘n opname wat aan die US gedoen is wat rugsteun aan die rektor se verengelsingsmanie verleen (Die Burger, 10 deser, p 15). Navorsing toon glo “dat Afrikaanssprekende studente toenemend ‘n voorkeur ontwikkel om in Engels te studeer.” Pleks van Unesco se moedertaaldag op 21 Februarie te vier, bv die viering van Afrikaans deur Afrikaners, “vier ons die diversiteit van tale”. Daar word toegegee dat moedertaal onderrig “veral in ‘n kind se eerste skooljare” (hy sê nie hoeveel jare nie) goed is. Dan begin hy kant vir Engels ten koste van Afrikaans kies: “Dit is egter ‘n ope vraag – hoe ongemaklik ook al – of almal ewe geredelik die volskaalse gebruik van ons moedertale in hoër onderwys kan of wil propageer. En dit is nie ‘n vraag wat net in Suid-Afrika gestel word nie, maar sekerlik ook in ander wêrelddele, soos Europa, waar die gebruik van Engels as internasionale akademiese taal steeds meer veld wen.”

Waarvoor De Stadler hier skerm, is die Wimistiese dogma van wêreldburgerskap. As De Stadler en De Villiers se gesindheid anders was, sou ‘n Afrikaanse en Afrikaner-US, soos die US in die vorige eeu was, nie as bedenklik parogiaal beskou word nie, maar as ‘n trotse akademiese, wetenskaplike en kulturele bate, met ‘n veilige kampus wat nie ‘n gepunderde puinhoop is nie, waar verkragtings onbekend is en waar sake van die gees dag en nag ongehinderd aandag geniet. In Europa is daar ook al hoe sterker aandrang op die gebruik van moedertale, toenemende trots op die volkseie en verset teen verswelging deur vreemdelinge.

Op kenmerkende manier wil De Stadler hom nie by die taalstryd laat betrek nie. Hy wil net op nugtere wyse sekere navorsingsresultate uitlig. Hy beperk sy aandag tot twee sake: “die groeiende en veral ook noodsaaklike diversiteit op ons eie en ander kampusse, en die veranderde en steeds veranderende houdings van ons studente en personeel.” Die noodsaaklikheid van diversiteit kan myns insiens bevraagteken word, veral die oordrewe vorm wat dit aan die US aanneem. ‘n Universiteit vir ‘n bepaalde geslag, taal of kulturele groep is nie noodwendig akademies ongewens nie. Wat ongetwyfeld akademies ongewens is, is wanneer die toelating van studente en die aanstelling en bevordering van dosente primêr ras- en geslagsgedrewe is, soos tans aan die US.

“Van 2015 se nuweling-eerstejaars was slegs 43,5% Afrikaanstalig, en in baie klasse is Afrikaanse studente nie meer die meerderheid nie.” Maar toe Afrikaanse studente jare lank die meerderheid was, het De Stadler dit nie as argument gebruik om Afrikaanse lesings te regverdig nie; eerder dat daar al hoe meer Engelse lesings moet wees. Die liegfaktor word ook nie in ag geneem nie. Toe Kalie Heese in die jare sestig en sewentig as studentedekaan aan die Universiteit van Wes-Kaapland gefunksioneer het, het daar by hom telkens bruin studente van plekke soos Garies en Koekenaap aangekom wat beweer het dat hulle eintlik Engels is. Dan het Heese gevra: “Maar as jy baie kwaad is, in watter taal vloek jy?” As al die bruin studente eerlik oor hulle moedertaal rapporteer, is die meerderheid studente aan die US heel moontlik steeds Afrikaanssprekend.

Volgens De Stadler is daar ‘n behoefte “aan ‘n gemeenskaplike taal wat die akademiese en ander gesprekke op die kampus fasiliteer, en daardie taal is natuurlik [!] Engels” Deel van studentwees en ‘n kernaspek van die akademie en die beroepslewe is vaardigheid in (of ten minste ‘n mate van kennis van) ander tale. As ‘n nie-Afrikaanse student kies om na ‘n nie-eentalig Engelse universiteit te gaan, kan met reg van hom verwag word om Afrikaans baas te raak. Van my is verwag om vir ‘n vierjarige beroepsgraad kursusse in Afrikaans, Engels, Frans en Duits te slaag. Van enige US-student, ook dié wat as oorbenadeel getakseer word, kan suiwer akademies verwag word om genoemsame kennis van sowel Afrikaans as Engels te bekom. Voorheen is leeskennis van Duits deur die US vir MBChB-studie vereis. Die toelatingstandaarde vir nie-wittes het sedertdien dermate gedaal dat kennis van net Engels as akademies voldoende geag word. Die punt is: Engels hoef nie en behoort nie die enigste gemeenskaplike US-taal te wees nie. Met die nodige insig en wil kan Afrikaans (ook) ‘n (selfs dié) gemeenskaplike US-taal wees.

Met vraelyste is inligting van 308 dosente en 511 derdejaarstudente verkry. Hou in gedagte dat bruin studente teen hulle derde studiejaar feitlik almal tot Engelssprekend getransformeer het. “In die studie het 59,49% hul huistaal as Afrikaans aangedui, 32,88% as Engels … Byna twee-derdes van die studente verkies Engels as akademiese taal, en slegs 33,66% verkies Afrikaans. Van die Afrikaanse studente het 43,09% hulle uitgespreek ten gunste van Engels as akademiese taal, terwyl 55,92% Afrikaans verkies” Dit hang natuurlik af hoe die vrae ingeklee is. Verwys “akademiese taal” na doseertaal of publikasietaal? Vir die wydste moontlike verspreiding van inligting is Engels as publikasietaal uiteraard ‘n beter medium as Afrikaans. Maar Afrikaans kan steeds deur diesulkes as doseertaal verkies word. Die meerderheid Afrikaanse studente verkies glo Afrikaans as akademiese taal. Waarom gebruik die Afrikaanssprekende De Stadler dit nie as grondslag vir ‘n kruistog ten behoewe van ‘n (meer) Afrikaanse US nie? Omdat dit nie polities korrek sou wees nie?

De Stadler verkies egter om tot ‘n heeltemal ander gevolgtrekking te kom. In vergelyking met vorige statistiek word dit vir hom “duidelik dat Afrikaanssprekende studente toenemend ‘n voorkeur ontwikkel om in Engels te studeer. By Engelse studente lê dit voorspelbaar anders: 98,81% kies Engels en 1,19% Afrikaans.”

“Steeds meer Afrikaanse studente woon ook Engelse klasse by in ‘n parallelmedium-opset omdat hulle dit onder meer interessanter vind – hulle wil nie afgesonder wees van die rykheid van ‘n uitwisseling van diverse idees nie.” Dit kom neer op ‘n pleidooi vir rasse-integrasie. Aan die US is daar in elk geval sterk beperkings op “diverse idees”. Wim de Villiers wil almal op die kampus bv indoktrineer om transformasie (onkrities) aan te hang. As onderrig in parallelle Afrikaanse en Engelse klasse aangebied word, beteken dit in die praktyk dat die Afrikaanse klasse hoofsaaklik deur wittes en die Engelse klasse hoofsaaklik deur nie-wittes bygewoon word. Hierteen maak integrasioniste heftig beswaar terwyl dit suiwer akademies ‘n veel beter opset as gesamentlike Afrikaanse en Engelse klasse is. In gesamentlike klasse kan die hoeveelheid onderrig wat verskaf word teoreties met die helfte daal. In die praktyk vind daar egter dikwels dermate intimidasie plaas dat sulke klasse oorwegend (indien nie uitsluitlik nie) in Engels aangebied word.

‘n Belangrike faktor wat bepaal of Afrikaanse of Engelse bygewoon word, maar (feitlik) nooit genoem word nie, is die tye waarop die klasse geskeduleer word. Aan ‘n universiteit soos die US, waar die bestuur sterk pro-Engels gesind is, kan Afrikaanse klasse op ongerieflike tye, bv baie vroeg of baie laat, geskeduleer word sodat Afrikaanse studente gerieflikheidshalwe eerder die Engelse klasse bywoon. Engelse klasse word op gerieflike tye geskeduleer omdat ‘n mens mos nie reeds benadeeldes verder mag benadeel nie. Daarom word voorheen benadeeldes eerder bevoordeel. Op hierdie manier bekom die universbestuur “bewyse” dat die meeste studente Engels verkies. Dit is een van die redes waarom onverwyld ontslae geraak moet word van diegene wat nie die US-raadsbesluite oor die gelyke status van Afrikaans en Engels wil uitvoer nie.

“Nie-Afrikaanstalige studente is egter negatief teenoor Afrikaans, veral as dit deur beleid aan hulle opgedwing word en as hulle voel hulle word daardeur benadeel. Wat beteken dit vir die bevordering van ons minderheidstale in hoër onderwys? Die antwoord is dalk dat ons moet afstand doen van die idee dat ons hulle kan bevorder deur beleid af te dwing, en eerder verbeeldingryke maniere vind om meertaligheid – waaroor studente wel positief is – te bevorder deur dit te herverpak vir diegene wat dit wil hê.”

De Stadler verf hom onnodig in ‘n hoek vas en moet dan op “verbeeldingryke maniere” en met herverpakking daaruit kom, maar hy vertel ons nie hoe nie. Minderheidstale, bedoelende Afrikaans, mag nie opgedring word nie, maar die koloniale taal Engels, wat die swart meerderheid verkies, mag maar aan almal, insluitende Afrikaanssprekendes, opgedring word, soos nou aan die Universiteit Vrystaat (UV). Maar De Stadler, ‘n Afrikaanssprekende Afrikaansdosent, het, sover bekend, nog nie ‘n woord van kritiek hierteen uitgespreek nie. Afrikaanse studente en dosente word op ‘n gruwelike manier aan die UV benadeel, maar polities korrektes redeneer dat vorige sogenaamde bevoordeeldes nou maar benadeel mag word. De Stadler se pleidooi vir meertaligheid is ook misplaas omdat daar ondubbelsinnig eerder vir Afrikaans as vir meertaligheid geveg moet word; onder meer omdat meertaligheid nie noodwendig Afrikaans insluit nie. As studente werklik positief teenoor meertaligheid is, hoef hulle nie negatief jeens Afrikaans te wees nie en behoort hulle ‘n tweetalige en selfs ‘n Afrikaanse US (soos die US voorheen was) te aanvaar.

Besinning oor Afrikaans as onderrigtaal aan universiteite

Wat ek veel eerder in ANC-koppe wil inhamer, is dat Afrikaans wesenlik ‘n Europese taal is, dat Afrikaners oor eeue hierdie land opgebou en ontwikkel het.

Blade Nzimande, die kommunistiese minister van hoër onderwys, het onlangs gesê: “Ek wil beklemtoon dat ons nie langer Afrikaanse … universiteite het nie” (Die Burger, 23 Julie, p 2). Dit is in ooreenstemming met die vermetele voorskrifte vir “sosiale inklusiwiteit” wat Nzimande pas ter intimidering van universiteite uitgereik het (Die Burger, 22 deser, p 2). Na aanleiding van eersgenoemde uitspraak het Hans du Plessis, skrywer en voorheen Afrikaans-dosent op die Potchefstroom-kampus van die Noordwes-universiteit, ‘n artikel geskryf wat in Beeld (24 Julie) en Die Burger (26 Julie, p 15) gepubliseer is. Ek gebruik laasgenoemde teks.

Volgens Du Plessis is daar drie argumente wat deesdae teen die voortbestaan van ‘n Afrikaanse universiteit gebruik word: “Dit is te wit; dit is uitsluitend; en wat dan van die ander inheemse tale? Die eerste is die rasgedrewe argument dat Afrikaans aan wit en aan Afrikaner gelyk is … Iemand wat nou nog die argument teen Afrikaans vereng tot Afrikaans as die wit gevaar, het oor die afgelope 40 jaar seker nie ‘n enkele wetenskaplike artikel oor die ontstaan van Afrikaans gelees nie … Dink maar aan Piet Muller se studie uit die 1960’s oor Arabiese Afrikaans, Achmat Davids se navorsing oor Slawe-Afrikaans. Verder is daar die teorie van Christo van Rensburg uit die vroeë 1980’s dat Afrikaans uit drie aanleerders-variëteite ontstaan het.”

Dit sou myns insiens hoogs misleidend en sekerlik foutief wees om te beweer dat Afrikaans uitsluitlik uit aanleerders-variëteite, dus danksy nie-wittes, ontstaan het. Die oorheersende hoofkomponent waaruit Afrikaans ontstaan het, is Nederlands. Wium van Zyl het dit pas soos volg geformuleer: “Die snelle ontwikkeling van Afrikaans was immers moontlik slegs omdat dit in wese die standaardisering van ‘n variant van ‘n reeds deeglik gevestigde taal [Nederlands] was” (LitNet, Boeke en Skrywers, 14 deser). Afrikaans is dus in mindere mate (of op ‘n ander manier) ‘n Afrika-taal as bv swart tale soos Xhosa en Zoeloe. Dit help ook om te verduidelik waarom Afrikaans met groot sukses as ‘n akademiese taal funksioneer, terwyl Afrika-tale nie só ontwikkel is nie.

Van die drie outeurs genoem in die voorlaaste paragraaf is Van Rensburg se boek oor die ontstaan van Afrikaans, So kry ons Afrikaans (2012), seker die maklikste toeganklik. Hy onderskei bv Veeboer-Oosgrens-Afrikaans, wat ‘n gesproke en geskrewe taal met ‘n Nederlandse basis was en waaruit Standaardafrikaans ontwikkel is; Khoi-Oosgrens-Afrikaans, wat ‘n gesproke aanleerderstaal was; en Oranjerivier-Afrikaans, wat Griekwa- en Nama-Afrikaans ingesluit het. In die Wes-Kaap onderskei Van Rensburg tussen bv Moslem-Afrikaans, waarin Maleise slawe-invloed te bespeur is, en Kaaps, wat met Engels deurtrek is.

Polities korrek volg hieruit dat die geskiedenis toon dat Afrikaans nie net danksy blankes ontstaan het nie. Dit is uiteraard ook algemeen bekend dat naas wit sprekers daar deesdae steeds baie nie-wit (veral bruin) sprekers van Afrikaans is. Wat dikwels polities korrek verswyg word, is die erkenning dat dit feitlik net blankes is wat Afrikaans as ‘n geskrewe taal gevestig, gestandaardiseer en ook as ‘n akademies-wetenskaplike taal uitgebou het. Dit is hierdie hoërorde-gebruike wat aan tersiêre opvoedkundige inrigtings, soos universiteite en kolleges, van deurslaggewende belang is. ‘n Ander belangrike faktor is dat blankes geneig is om (meer) lojaal teenoor hulle moedertaal Afrikaans te wees, terwyl dislojaliteit teenoor Afrikaans as moedertaal kenmerkend van nie-wittes, veral ontwikkelde bruines, bv universiteitstudente, is.

Russel Botman het aanvanklik met die slenter-argument gekom dat hy voorkeur aan bruines as studente en personeel gee ten einde Afrikaans te bevorder. Later het hy erken dat bruines in hierdie konteks Engels verkies. Om te argumenteer dat bruines Afrikaanssprekend is en ‘n universiteit op sodanige etniese en taalkundige grondslag geregverdig kan word, is ‘n futiele argument omdat die praktyk die teendeel bewys. Dit is om hierdie rede dat daar nog nooit druk uitgeoefen is om die Engels-getransformeerde Universiteit van Wes-Kaapland (UWK) weer ‘n Afrikaanse inrigting te maak nie. Aan die ander kant gaan die argument dat daar blankes is wat Afrikaanse universiteite begeer, mank aan politieke oortuigingskrag weens die ANC se verbete en onverbloemde rassistiese beleid jeens Afrikaners.

Wat Du Plessis in sy artikel doen, is om polities korrek die assosiasie wat Afrikaans met wittes het sover moontlik af te skaal. Met klaarblyklike verwysing na die nuwe Universiteit Sol Plaatje in Kimberley, wat Engels as onderrigtaal het, skryf Du Plessis: “Daar is byvoorbeeld genoeg akademiese kundigheid onder gebruikers van Afrikaans om in die Noord-Kaap ‘n Afrikaanse universiteit te vestig sonder ‘n enkele wit gesig.” [Dieselfde kan van die nuwe Engelse universiteit in Nelspruit gesê word (Praag 9 Februarie).] Waarom het die Noord-Kaap en Mpumalanga dan elk ‘n Engelse pleks van ‘n Afrikaanse universiteit gekry? Eerstens weens die ANC se vyandigheid teenoor Afrikaans. Tweedens omdat Afrikaanssprekende wittes en Afrikaanse koerante geen (beduidende) druk vir ‘n Afrikaanse universiteit uitgeoefen het nie. Derdens omdat (ontwikkelde) Afrikaanssprekende bruines en swartes om politieke redes nie ‘n veldtog ten behoewe van tersiêre onderrig in Afrikaans sal onderneem nie.

Vervolgens oorweeg Du Plessis die tweede argument, naamlik dat ‘n Afrikaanse universiteit as ‘n uitsluitingsmeganisme funksioneer. Met die Potchefstroom-kampus in die gedagte skryf hy: “‘n Beleid van funksionele meertaligheid en tolkdienste om toeganklikheid te bewerkstellig, is na my mening ‘n kreatiewe beleid … Uitsluiting op grond van die onderrigmedium kan immers nie net vir Afrikaans geld nie. ‘n Engelse universiteit in die Wes-Kaap [soos die UWK] sluit die meerderheid inwoners van die Wes-Kaap uit.* Dat die ‘meeste mense’ Engels kan verstaan, is ‘n drogredenasie omdat alle syfers daarop dui dat meer as die helfte van die inwoners van Suid-Afrika nóg Engels nóg Afrikaans goed genoeg verstaan om op tersiêre vlak daarin opgelei te word.” [*As ANC-aktivis het Jakes Gerwel die leiding geneem om van die UWK ‘n eentalige Engelse universiteit te maak. Desnieteenstaande word hy, soos Russel Botman, wyd en syd maar valslik as ‘n Afrikaanse taalstryder geloof. By albei het ANC-politiek altyd voorkeur bo Afrikaans geniet.]

Oor die mite van uitsluiting is Du Plessis op stewige grond. Met verwysing na die samesmelting van bv die Potchefstroomse Universiteit met dié van Bophuthatswana skryf Du Plessis: “Kom ons erken dit nou maar: Die gedwonge samesmelting van hoëronderwysinstellings [deur die wysneus ANC-minister Kader Asmal] het nét Afrikaans beduidend benadeel* en gelei tot uitsluiting van almal wat nie Engels is nie. Toeganklikheid tot gevorderde opleiding is ‘n fundamentele reg, maar Engels in Suid-Afrika as enigste taal van onderrig is vir baie Suid-Afrikaners ‘n fundamentele probleem en nie die oplossing nie.” [*Dit is ook net Afrikaans wat buitensporig benadeel is toe die twee tradisionele ampstale (Afrikaans en Engels) in die nuwe Suid-Afrika deur elf ampstale vervang is. Die ander tien is almal bevoordeel, insluitende Engels wat buitensporig gebaat het.]

“Die derde argument wat ek nie kan aanvaar nie, is dié dat as daar ‘n universiteit met Afrikaans as ankertaal is, sal die ander inheemse tale dieselfde kan eis. Ek stem volkome daarmee saam, maar dit verhinder nie Afrikaanse onderrig nie; dit beklemtoon juis die potensiaal van onderrig op alle vlakke in al die inheemse tale.” Spreekwoordelik is Du Plessis hier op heelwat dunner ys. Afrikaans is veeleerder (of wesenlik) ‘n Europese as ‘n Afrika-taal. Dit is waarom Afrikaans met dieselfde mate van sukses as Engels as onderrigtaal aan universiteite (wat ‘n Europese uitvinding is) benut kan word. As daar gepoog word om dieselfde met ‘n Afrika-taal te doen, sou omtrent al die vakkundige, wetenskaplike en tegniese terme direk uit Engels oorgeneem moet word omdat Afrika-tale nog nie ontwikkel is om sodanige hoër funksies te verrig nie.

“Dit is logies dat Afrikaans ‘n regverdige rol as tersiêre onderrigtaal eis omdat dit ‘n funksie is wat die taal reeds ‘n eeu lank vervul. Dit beteken nie dat ander tale nie onderrigtale mag wees nie. Dit beklemtoon juis die feit dat hierdie hoë funksie ook met ‘n bietjie politieke wil ontwikkel kan word … Suid-Afrika kan dit nie bekostig om nié ‘n Afrikaanse universiteit te hê nie, omdat die produkte daarvan onteenseglik ‘n nasionale bate is … Ek dink aan die Potchefstroom-kampus van die Noordwes-Universiteit as moontlike Afrikaanse universiteit.”

“Ek praat van ‘n Afrikaanse universiteit waar ras geen rol in die toelating van studente of die aanstelling van personeel speel nie. Dit gaan om ‘n veelrassige Afrikaanse instelling.” My indruk is dat Potchefstroom in die Theuns Eloff-era in groter mate as die Universiteit Stellenbosch (US) en ander eens Afrikaanse universiteite daarin geslaag het om nie-rassisties met studente-toelating en die aanstelling van personeel om te gaan. Dit is waarom dit die aantreklikste universitêre opsie vir Afrikaners was. Anders as by die US het Afrikaans op Potchefstroom die hoofonderrigtaal gebly en is dié onderrig meer suksesvol met tolking aangevul as by ander eens Afrikaanse universiteite. Maar dit lyk asof hierdie aanvaarbare huidige opset in die Dan Kgwadi-era ten koste van die heil van Afrikaans en blankes ten gunste van Engels en swartes getransformeer gaan word.

‘n Mens kan sê dat Du Plessis se standpunt oor die algemeen aanbevelingswaardig is. Maar ek vra my af waarom sy Potchefstroomse kollega, Wannie Carstens, nie ook ‘n soortgelyke sterk pro-Afrikaanse standpunt inneem nie. In Carstens se geval kan daar moontlik beter resultate wees omdat hy die voorsitter van die Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns is, asook ‘n direksielid van die Afrikaanse Taalraad en van die Afrikaanse Taalmuseum en -monument is. Carstens het ook sitting in die US-raad. Die lood wat hy in sy skoene het, word politieke korrektheid genoem. Carstens is naby aftrede en Du Plessis het reeds afgetree. Hulle het dus min te verloor en kan die heil van Afrikaans voortreflik bevorder deur hulle sterker teen die magte van die bose te verset.

Maar ‘n mens moet jou ook afvra waarom Potchefstroom twee Afrikaans-dosente het wat hulle openlik vir Afrikaans beywer, terwyl geeneen van hulle kollegas op Stellenbosch bereid is om selfs maar ‘n piepgeluid ten gunste van Afrikaans teen die Botman-beleid te maak nie. Eintlik is die teenoorgestelde waar, want twee van die US se Afrikaans-dosente, Marlene van Niekerk en Leon de Stadler, voel hulle glad nie geroepe om vir Afrikaans in die bres te tree nie. Hulle beywer hulle eerder vir twee- of selfs meertaligheid.

Dit laat my ook dink aan die armsalige ATKV wat na die SABC gegaan het om “hande te vat”. Daarna is beweer: “Dit was goed vir Afrikaans” (Die Burger, 24 Julie, p 3). Maar dan blyk dit “dat hulle nie daarop aangedring het dat die Afrikaanse programme na SABC2 moet terugskuif nie.” Red nou ‘n taal met sulke wankelmoediges. Op LitNet het die ATKV homself pas op die skouer geklop deur daarop te roem dat hy kerngesond en die inklusiefste Afrikaanse kultuurorganisasie is. Dit beteken doodeenvoudig dat tradisionele Afrikaners en Standaardafrikaans nie op ondersteuning uit daardie oord staat kan maak nie.

Sedert ek die bostaande teks geskryf het, het daar drie verdere tersaaklike artikels verskyn. Die eerste een is deur Ampie Coetzee, wat eens ‘n Afrikaans-dosent aan die Universiteit van die Witwatersrand (Wits) en daarna aan die UWK was (Die Burger, 13 deser, p 12). Coetzee betreur tereg die verdwyning van die Afrikaans-departement aan Wits en ook die verengelsing van die UWK. Hy wys daarop dat daar in 1987 1 000 eerstejaarstudente in Afrikaans aan die UWK was. Tans is daar 220. Die Burger het destyds daarop geroem dat die UWK die grootste Afrikaans-departement (vanselfsprekend in die wêreld) het.

Wat nóg Coetzee nóg Die Burger noem, is waarom dit só was. Dit was nie te danke aan skielik opwellende Afrikaans-lojaliteit by bruin studente nie. Dit was te wyte aan veral Jakes Gerwel wat ‘n Afrikaans-dosent was en sowel in die klas as daarbuite sy kommunistiese UDF/ANC-politiek gepredik het. Adam Small het in bv die jare sewentig ook sy posisie as filosofie-dosent misbruik om onrus op die UWK-kampus te stook. Die verskil tussen Gerwel en Small was myns insiens (en ek sê dit op grond van eerstehandse kennis) dat Gerwel, soos Nelson Mandela, geweld as ‘n aanvaarbare opsie beskou het, terwyl Small daarvan teruggedeins het.

Toe Gerwel in 1987 die UWK-rektor geword het, is Coetzee in sy doseerpos aangestel. Coetzee is deesdae tereg ontsteld oor die agteruitgang van Afrikaans, maar hy is deels daarvoor te blameer, aan die UWK en elders, weens sy destydse uitgesproke linkse politiek. Byvoorbeeld, Coetzee was in 1987 een van die Dakar-gangers. Nogtans kan ‘n mens die sentiment in sy huidige geweeklaag ondersteun: “Die bittereinders wat gestreef het vir die toekoms van Afrikaans se einde het bitter geword. Daar is net nie meer verset nie.” Die reg op weerstand, op die aanteken van beswaar, is myns insiens ononderhandelbaar; vanselfsprekend ook wat Afrikaans betref.

Die voorlaaste artikel wat ek hier betrek, is een deur Wannie Carstens (Die Burger, 16 deser, p 11). Aanvanklik versuim hy om na die Universiteit Port Elizabeth te verwys as een van die universiteite waar Afrikaans as onderrigtaal gesneuwel het. Carstens vestig tereg die aandag daarop dat Kader Asmal se samevoeging van universiteite en technikons onderrig in Afrikaans ernstig benadeel het. Dit is immers waarom die Potchefstroomse universiteit en dié van Bophuthatswana verplig is om saam te smelt, Dan Kgwadi onlangs as rektor aangestel is en daar deesdae verwag word dat die Potchefstroom-kampus in dieselfde mate as die Mafikeng-kampus moet verswart en verengels.

Carstens verduidelik tereg dat die ANC-regering die foutiewe uitgangspunt het dat nasiebou en sosiale samehang net deur Engels bereik kan word. Ook dat die regering ‘n ideologie-gedrewe program het, bv wat betref transformasie (dus dat die sogenaamde voorheen benadeeldes bevoordeel moet word), asook demografiese ras- en geslagsverteenwoordiging. Weens ontoereikende owerheidsfinansiering word die verengelsingsproses in werklikheid versnel. Universiteite word eintlik verplig om ‘n voorkeurtaal (Engels of Afrikaans) vir befondsing te kies.

My beswaar teen Carstens, soos teen sy kollega Du Plessis (hierbo), is dat hulle wil hê dat Afrikaans op die rug van nie-wittes moet ry om by die ANC-regering die gewenste indruk te wek. Dieselfde motivering is onderliggend aan die misleidende klem wat dikwels op Afrikaans as Afrika-taal geplaas word. Carstens redeneer bv dat deur Afrikaans te kortwiek “word die ontwikkeling van agtergeblewe Afrika-tale nog verder benadeel.” Wat ek veel eerder in ANC-koppe wil inhamer, is dat Afrikaans wesenlik ‘n Europese taal is, dat Afrikaners oor eeue hierdie land opgebou en ontwikkel het (insluitende universiteite) en dat die ANC-regering Afrikaans en Afrikaners uit eie reg moet respekteer en aan hulle moet gun wat hulle toekom. Dus, die Boere wil Afrikaanse universiteite hê en geen swarte moet hom aanmatig om dit vir ons te ontsê nie. Hierteenoor is Carstens se polities korrekte standpunt: “Afrikaans en ras mag nie gemeng word nie.”

Die werkwyse wat Carstens voorstel, is myns insiens deurtrek van dwaasheid. “Universiteite moet saamwerk om ‘n oplossing vir meertaligheid op kampusse te kry … Ons moet vooraf weet die enigste oplossing vir Afrikaans (en die ander Afrika-tale) lê binne ‘n meertalige konteks … Die saak van Afrikaans moenie in isolasie gesien word nie. Die ander tale móét betrek word.” Dit is hoe Afrikaans vorentoe deur die Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns “bestuur” gaan word.

Hierteenoor stel ek my oortuiging dat die enigste sinvolle (bv ekonomiese) oplossing vir universiteite (of kampusse) is dat elkeen ‘n enkele onderrigtaal moet hê. Dit is terselfdertyd die enigste reddende situasie vir Afrikaans. As Afrikaans een van twee (of meer) onderrigtale op ‘n kampus is, sal dit vroeër of later weens die Suid-Afrikaanse politieke situasie deur Engels ondergeploeg word.

Wat ek bepleit, is nie net die bestaansreg nie maar ook die werklike bestaan van suiwer Afrikaanse universiteite. Dit is hierdie reg wat Blade Nzimande ontken. Volgens hom kwalifiseer eentalige Engelse universiteite as Suid-Afrikaanse universiteite maar nie eentalige Afrikaanse universiteite nie. Nzimande se standpunt is in ooreenstemming met wat ek die Willie Esterhuyse-wet van 2007 (Pieter Kapp, Maties en Afrikaans, 2013, p 158) noem. Dit kan soos volg geformuleer word: “Die ANC-regering befonds universitêre onderrig in Engels. As onderrig ook in Afrikaans aangebied word, moet die universiteit dit self finansier.” Carstens, anders as Nzimande, plaas die klem op (siellose) meertaligheid, wat Afrikaans as akademiese taal gaan vernietig.

Laastens verwys ek na Jaap Steyn se artikel in Rapport (10 deser) wat oor Afrikaans ook buite akademiese verband handel. By Steyn kan ‘n mens altyd reken op ‘n pro-Afrikaanse en pro-Afrikaneringesteldheid. Voorts improviseer ek op wat hy geskryf het. Steyn vestig die aandag op die kruipende verengelsing in die plaaslike samelewing. Dit is nie bloot ‘n geval dat Engels die dominante amptelike taal in die nuwe Suid-Afrika geword het nie, maar ook dat Afrikaans as sodanig al hoe meer deur Engels vermurwe word. Daar is glad te min gesonde weerstand teen taalvermening, naamlik die onnodige opname van Engelse elemente in gesproke en geskrewe Afrikaans. Byvoorbeeld, die mengeltaal Kaaps word verheerlik en die Afrikaanse Taalraad versuim skandalig maar doelbewus en polities korrek om suiwer Afrikaans enigsins te bevorder.

In die massamedia (pers, rolprent, radio, televisie, internet) word gemengde Afrikaans eerder gepropageer as teengestaan. Daar word gedink dat geradbraakte Afrikaans snaaks is. Dit is vir hierdie mense skynbaar lekker om met Afrikaans te mors. In ouerhuise, op skool en in die kerk kan hierdie neiging teengewerk word, maar dit gebeur nie noodwendig nie. Sommige predikante wend hulle juis tot verengelsing om in die mode te probeer wees; dus om oënskynlik te wen aan broodnodige aktualiteit. Die kern van die saak is dat geradbraakte Afrikaans deesdae die stempel van politieke verligtheid dra. Daarmee hoop sommige Afrikaanssprekendes om hulle openlik van die “slegte verlede” en die polities en selfs moreel gediskrediteerde Afrikaner te distansieer.

Die voorafgaande lei tot hierdie onvermydelike (maar te sag gestelde) gevolgtrekking: “dat dit twyfelagtig is of die soort Afrikaans wat so deur Engels beïnvloed word, hom teenoor Engels sal kan handhaaf.”

Les bes skryf Dine van Zyl (Die Burger, ByNaweek, 23 deser, p 11): “Dit is ‘n verskriklike onreg om mense van hul taal te ontneem … Praat Afrikaans, wil ek smeek. Praat ordentlike Afrikaans.”