Nuwe verwikkelinge rondom die termyn van die rektor van Noordwes-Universiteit (NWU) se Potchefstroom-kampus, Herman van Schalkwyk, is vandag na verwagting op ‘n raadsvergadering in Potchefstroom ter sprake.
Voorsitter van die raad, Johan Kruger, sê hy wil hom nie uitlaat oor wat bespreek gaan word nie.
Dit kom nadat die NWU-raad in Maart bekendgemaak het dat Van Schalkwyk se termyn as rektor van dié kampus op 31 Januarie 2016 sal verstryk.
Die raad het aangevoer die besluit is gemaak om die aangevraagde eksterne regsadvies wat aan hom voorgelê is, te aanvaar. Enige moontlike poging deur die raad om Van Schalkwyk se termyn te verleng sou onwettig wees.
Kruger sê geen finale besluite oor die NWU se vise-kanselier, Dan Kgwadi, en sy bestuurslui se strategiehersieningsproses en die moontlike verandering van die bestaande bestuursmodel gaan vandag geneem word nie.
Die raad het in Maart aanbeveel dat ‘n behoorlike ontleding deur die bestuur vandag oor die bestaande bestuursmodel se uitdagings asook die voorgestelde modelle self, gegee moet word.
Van die ergste dwaasheid oor Afrikaans kom soms van Afrikaans-professore. Jakes Gerwel (1946-2012) is ‘n klassieke geval. Hy het die Universiteit van Wes-Kaapland (UWK) van ‘n oorwegend Afrikaanse universiteit tot ‘n eentalige Engelse inrigting getransformeer.
Minder bekend is die Afrikaans-verraad deur die skrywer Ronnie Belcher (1933-2006), eens ‘n hoogleraar in Afrikaans aan die UWK in Bellville en later aan die Universiteit van Bophuthatswana (Unibo) in Mafikeng. Sy argumente is eintlik ‘n samevatting van die drogredenasies wat steeds ten koste van Afrikaans as tersiêre onderrigtaal geuiter word. Hy het dit teen die Universiteit Stellenbosch (US) as Afrikaanse inrigting gehad (Die Burger, 26.02.2002, p 7).
‘n Betoging oor taal op die Potchefstroomse kampus
Pieter Kapp (Maties en Afrikaans, Pretoria: Protea Boekhuis, 2013, p 81-82) verskaf die volgende opsomming.
“Belcher [het] die reg van Stellenbosch om Afrikaans te mag wees, ontken. Hy het geargumenteer dat die taaldebat aan die US uit pas met die tyd is en vasgekoppel is aan ‘n wit strewe van die verlede om Afrikaans uit te bou. Afrikaans het vandag ‘n baie groter verskeidenheid as vroeër en daarom kan die wit Afrikaanssprekende nie aanspraak maak op die tradisie van Afrikaans en Stellenbosch nie. Afskaling van Afrikaans is die gevolg van nuwe insigte in ‘n universiteit se aard en wese. In beginsel kan ‘n universiteit nie tot een taal beperk word nie. ‘n Universiteit is nie vir [‘n] spesifieke bevolking of taal nie, dit is vir die universitas. ‘n Universiteit dien nie net die gemeenskap waarin hy geleë is nie. Universiteite is deel van ‘n wêreldorde. Moedertaalonderrig geld nie vir universiteite nie. Akademiese voortreflikheid kan hoofsaaklik net deur Engels bereik word. Taal is ‘n saak van aanvraag en voorsiening. Markkragte is ‘n belangriker faktor as taalregte. Afrikaanse vaktaal is nie mededingend genoeg om internasionaal te wees nie. Die grootskaalse afskaling van Afrikaans aan die US sal nie [‘n] verskil maak aan die Afrikaansheid van Stellenbosch nie [!]. Topprestasie is al wat tel en Afrikaans kan net baat by Afrikaanssprekendes wat internasionaal presteer. Daar is baie dinge belangriker vir die behoud van Afrikaans as Afrikaansheid.”
Kapp skryf verder:
“Belcher het drie elemente in die openbare debat gebring wat tot ernstige verdraaiing van die debat sou lei. Hy het die taalstrewe aan ras gekoppel; hy het naïewelik vergeet dat Engelstalige universiteite geensins voldoen aan sy vereiste dat ‘n universiteit nie tot een taal beperk behoort te wees nie; en dat markkragte bepaal dat Stellenbosch Engels moet word omdat Engelse studente in groter getalle na Stellenbosch kom, terwyl hulle dié universiteit gekies het wetende dat hy Afrikaans is en moontlik ook omdat hy Afrikaans is, want daar word hulle werklik tweetalig” (p 82).
Ek het voorheen dikwels oor Afrikaans en ander US-sake geskryf en gaan die besonderhede nie hier herhaal nie. Die feit is dat die US tydens die rektorskap van Chris Brink en veral Russel Botman sterk verengels het. Dat dit strydig is met die stigtingsvoorwaarde van die stigtingsdonateur, Jannie Marais, skeel hierdie ANC-meelopers glad nie. Die US het dermate verengels dat daar die afgelope dekade al hoe meer die neiging was om Potchefstroom as die enigste oorblywende Afrikaanse kampus te beskou. Let wel, kampus; nie ‘n enkele Afrikaanse universiteit het oorleef nie. Ek weet van talle studente uit die Wes-Kaap wat vanweë die begeerte van onderrig in Afrikaans eerder op Potchefstroom as Stellenbosch studeer het.
Wannie Carstens is ‘n Afrikaans-dosent op Potchefstroom. Soos ek by vorige geleenthede aangetoon het, noop sy Damaskus-korset hom om Afrikaansvariasies te oorbeklemtoon, nie-Standaardafrikaans te verafgod en die ontstaan en eienaarskap van Afrikaans by voorkeur aan die Khoi-San en slawe en hulle nasate toe te skryf. Sy standpunt is eerder polities as histories-taalkundig korrek.
Maar ek wil hierdie keer die aandag op sy kollega, Hans du Plessis (van Griekwa-psalms-faam), vestig, wat onlangs oor “Afrikaans en rassisme” geskryf het (Maroela Media 4 Desember). Du Plessis wek die indruk dat hy polities meer redbaar as Carstens is. Tog is daar by Du Plessis dieselfde oorbewustheid van nie-wit Afrikaanssprekendes; dieselfde ongesonde neiging tot oorvergoeding van nie-wittes vir vermeende benadeling, gerugsteun deur grootliks onnodige skuldgevoelens. Die gevolg is dat die blankes se Afrikaans, Standaardafrikaans, die lydende party word, soos in 2014 bedroewend geïllustreer deur die dramatiese agteruitgang van die vooruitsigte van Afrikaans as onderrigtaal op die Potchefstroom-kampus van die Noordwes-universiteit (NWU).
Du Plessis noem tereg dat diegene wat vir die behoud van Afrikaans veg maklik van rassisme beskuldig word. “Gerugte van ons rassisme het egter een van die gedugste vyande van Afrikaans geword … wat is ‘n sagter teiken as die hart van ‘n identiteit, veral as die hart ‘n taal is.” Afrikaans is myns insiens inderdaad die kern van Afrikaner-identiteit, maar dan voeg Du Plessis onnodiglik en polities korrek by: “veral as die hart ‘n taal is wat nog swaar dra aan ‘n verlede van uitsluiting.” Dieselfde morele verootmoediging ondergrawe sy betoog as hy elke keer wanneer hy die sotlike beleid van elf amptelike tale ter sprake bring, dit nodig vind om ‘n lansie vir die “Khoi- en San-tale” te breek.
Dit herinner aan Leon Wessels wat hoogs in sy noppies was dat sy vriend Cyril Ramaphosa se Venda as ‘n amptelike taal erkenning geniet. Die erkenning van elf amptelike tale was vir Wessels een van sy “lekkerkry-oomblikke” (Vereeniging, Kaapstad: Umuzi, 2010, p 329). Terselfdertyd het die armsalige Wessels die hoofresultaat van die huidige taalbedeling misgekyk: dat tien tale, veral Engels, aan status gewen en net Afrikaans op groot skaal aan status verloor het.
Destyds is al die grondwetlike onderhandelings gevoer toe die blankes, by uitstek Afrikaanssprekendes, op die agtervoet was weens die verradelike situasie (kyk hieronder) waarin hulle hulle bevind het. Wessels skryf: “Die ‘wit saak’ was verlore lank voordat die onderhandelings begin het” (p 59). Dit verklaar waarom iemand soos Karel Prinsloo, toe die hoof van die RGN (Raad vir Geesteswetenskaplike Navorsing) se sentrum vir Afrikaans, destyds sy entoesiastiese dankbaarheid uitgespreek het dat Afrikaans darem as een van die elf amptelike tale erken word.
Du Plessis verwys na “die idealistiese elftaaldroom.” Op die Potchefstroom-kampus het Afrikaans volgens hom die sondebok en slagoffer van bewerings van rassisme geword. “Hierdie feit het alles te make met die hegemonie [voorrang/oorheersing] van Engels in Suid-Afrika ná 1994. Daar is geen beter rede om Engels te verhef tot super amptelike taal nie as om te argumenteer dat Engels die enigste deurgang tot transformasie is. Asof al die nie-Afrikaanse kampusse in die land geen vorm van rassisme ken nie.” Du Plessis aanvaar “dat daar nie iets soos ‘n wit kampus in ‘n demokratiese Suid-Afrika mag bestaan nie, en op dieselfde grond, beslis ook nie ‘n swart of uitsluitlik Engelse kampus nie.”
In werklikheid is die tradisioneel swart universiteite egter steeds oorweldigend swart met uitsluitlik Engels as onderrigtaal. Ook die tradisioneel blanke Engelse universiteite is steeds eentalig Engels. Minister Blade Nzimande fokus nie hierop nie, maar op Afrikaans as onderrigtaal aan tradisioneel Afrikaanse universiteite, terwyl geeneen van hulle meer uitsluitlik Afrikaans is nie. In werklikheid het almal van hulle in groot mate verengels. Noudat die US gelyke status aan Afrikaans en Engels toegeken het, word een van die drie kampusse van die NWU, naamlik Potchefstroom, vir verguising geteiken en word druk vir verswarting en verengelsing uitgeoefen.
“Die gronddwaling lê vir my in die verabsolutering van die kollektiewe droom dat elke instelling in Suid-Afrika die nasionale demografie moet reflekteer. Die afdwing daarvan op alles en almal is niks anders as fundamentalisme nie. Dit is tog onprakties: ‘n kampus in Venda sal noodwendig ‘n oorwig Vendasprekers hê, soos wat ‘n universiteit in die hart van ‘n Sesotho-gemeenskap oorwegend Sesotho sal wees.”
Wat Du Plessis eintlik sê, is dat elke universiteit ‘n natuurlike publiek het wat hy bedien op grond van bv sy geografiese ligging en die moedertaal van die studente wat uit daardie omgewing kom. In ‘n Afrikaanse omgewing mag/moet die universiteit dan Afrikaans as onderrigtaal hê. Hy beskou die ANC se demografie-argument as fundamentalisties. Dit is ‘n eufemisme en moet eerder rassisme genoem word. Dit gaan vir die ANC-regering klaarblyklik om die bevoordeling van swartes en die benadeling van wittes, veral Afrikaanssprekendes en dus ook Afrikaans.
Du Plessis skram daarvan weg om aan die ANC die skuld vir hierdie wesenlike rassisme te gee. Hy soek die skuld by die elftalebeleid.
“Die kern van ons probleem … is myns insiens in wese geleë in ons erkenning van elf amptelike tale … die enigste praktiese uitkoms van ons elftaalbeleid is die vestiging van Engels as die enigste taal van transformasie. Eintlik is dit niks anders nie as ‘n dekmantel vir die verskansing van die hegemonie van Engels. Alles wat nie Engels is nie, is ‘n hindernis in die weg na transformasie.”
Hierdie argument is myns insiens nie suiwer nie. ‘n Elftalebeleid is inderdaad onprakties en lei noodwendig daartoe dat voorkeur aan minder tale (een of twee) gegee word. Die ANC het op ‘n enkele taal besluit om hom te distansieer van die tweetalebeleid van die ou Suid-Afrika; soos wat hy hom by voorkeur sover moontlik distansieer van alles wat aan die ou Suid-Afrika herinner. Die ANC het op Engels as voorkeurtaal besluit nie net omdat dit ‘n wêreldtaal is nie, maar ook omdat swartes (meesal) min moedertaaltrots het en veral omdat die ANC om die dood nie Afrikaans as ‘n effektiewe amptelike taal duld nie. Vergelyk Swapo se erkenning van Engels as die enigste amptelike taal van Namibië, al is daar baie meer Afrikaans- as Engelssprekende Namibiërs. My beswaar teen Du Plessis se stelling in die vorige paragraaf, dat Engels die enigste taal van transformasie is, is dat die ANC enigeen van die elf amptelike tale, selfs Afrikaans, sal misbruik om sy (rassistiese) oogmerke te bereik; al is dit waar dat hoofsaaklik Engels vir hierdie doel aangewend word. Terloops, die Wes-Kaap en Munisipaliteit Kaapstad se taalhiërargie was tydens ANC-bewind (en is tydens DA-bewind) Engels, Xhosa, Afrikaans, al word die meeste belasting van Afrikaanssprekendes gevorder.
“Van een ding is ek ten slotte oortuig: Afrikaans gaan selfs die nuwe aanslag oorleef. Dit is juis die geskiedenis wat my dit laat glo. Oor vier eeue het die taal die aanslae van Engels en Nederlands oorleef; dit is selfs gaandeweg besig om Afrikanernasionalisme te oorleef. My groot bekommernis lê egter daarin dat die hele herrie om Afrikaans en rassisme daartoe gaan lei dat Afrikaans en sy gebruikers in ‘n intellektuele tuisland ingedwing gaan word.”
Weereens oortuig Du Plessis se redenasie nie. Hoedanig gaan Afrikaans se oorlewing wees, bv op universiteitskampusse? Sy verwysing na “vier eeue” wek die indruk dat hy, soos sy kollega Wannie Carstens, die ontstaan van Afrikaans by die Khoi-San, selfs voor Jan van Riebeeck, en later by die slawe gaan soek; dus die polities korrekte mode-neiging om die rol van nie-wittes te beklemtoon en dié van wittes te onderbeklemtoon of selfs te ignoreer. Du Plessis se verwysing na Afrikanernasionalisme en ‘n intellektuele tuisland dui myns insiens op ongesonde oorverligtheid. Dit is juis by nasionalistiese nie-verloopte Afrikaners dat Afrikaanslojaliteit in sy behoudendste en suiwerste vorm aangetref word. ‘n Afrikanertuisland kan vorentoe die beste en selfs enigste reddingsgordel vir Afrikaans blyk te wees.
Francois Venter, voorheen die dekaan van die fakulteit regte op die Potchefstroom-kampus, het ‘n ope brief aan Dan Kgwadi, die rektor van die NWU, gepubliseer (Maroela Media, 12 deser). In sy skrywe gaan dit om veel meer as net die stand van Afrikaans. Venter skryf bv teen die agtergrond van die onbillike aanvalle op Potchefstroom in Beeld, waarvoor die redakteur, Adriaan Basson, verantwoordelikheid moet aanvaar. Daar is ook die verdoemende bevindings van ‘n ondersoekspan, waarvoor die voorsitter, Leon Wessels, verantwoordelikheid moet aanvaar. Dié verslag “is so profoundly flawed that [the NWU] Council had to prohibit its publication.” Dan is daar die aanstelling van Kgwadi as rektor, waarmee ‘n heeltemal vreemde kulturele element die hart van die Potchefstroom-kampus binnegedring het. Dit is soos die wolf in die bed van Rooikappie se ouma. Hierdie tragiese gebeure het by die vooroordeel en moedswilligheid van Basson begin, is aangedik deur Wessels as ANC-gedienstige en het as resultaat ‘n NWU-rektor wat kwalik hoog as akademikus aangeslaan kan word. Die hele toekoms van Potchefstroom as eerbare akademiese inrigting is in die gedrang. Venter suggereer tereg “that the process is being guided by external forces.” Dit kom neer op “giving the ANC the power to erode university autonomy in the name of ‘transformation’.”
Tot sy eer het Venter die moed van sy oortuiging om sake te probeer beredder terwyl talle van sy geesgenote en mede-akademici swyg. Dat alles nie wel op die kampus is nie, word bevestig deur die Hombré-voorval (NWU-webwerf 23 deser). Venter wys daarop dat Kgwadi nog nie daarin geslaag het om sy steun op Potchefstroom te vermeerder nie. Enersyds is dit omdat Kgwadi ontwykend, vaag, dubbelsinnig en selfs obskuur oor sy voornemens is, bv wat betref transformasie en die onderrigtaal. Andersyds kan daar vyandigheid by Kgwadi teenoor Potchefstroom as ‘n tradisioneel blanke en Afrikaanse kampus wees. Kgwadi was voorheen die rektor van die swart en Engelse Mafikeng-kampus.
Kgwadi beoog “deep transformation which will strengthen the university’s contribution to social cohesion and nation building”. Venter se kommentaar hierop is:
“Sosiale samehorigheid en nasiebou (wat dit ook al mag beteken) sal nie onder die dekmantel van die skepping van ‘n “baie meer geïntegreerde universiteit” bevorder word deur die eliminering of uitskakeling van goed-presterende bestuurders nie en deur hulle dan te vervang met ‘n gesentraliseerde en potensieel oorgrote institusionele bestuur wat (onmoontlik) getaak word om die belange van personeel wat oor 300 kilometer versprei is, te dien. Dit spreek vir sigself dat die personeel op die drie kampusse onvermydelik onder uiteenlopende omstandighede en omgewings werk. Dit is ook voor-die-hand-liggend dat geen mate van “sosiale integrasie” of aanpassing van akademiese en bestuurstrukture die verskillende omstandighede en omgewings wat op en om die drie kampusse bestaan, sal verwyder nie. Daar moet ook op gelet word dat dit universeel erken word dat ‘n universiteit nie primêr oor bestuur gaan nie, maar oor wetenskapsbeoefening.”
Dit lyk asof Kgwadi, soos die ANC en ander kommunistiese instansies, hou van die sentralisering van mag. Venter noem dit “blunt socialist-like centralisation.” Hy skryf voorts:
“Indien u demografiese transformasie vir die NWU as “nodig” beskou, kan ‘n mens maar net wonder wat u beskou as die vereistes vir “dieper transformasie” wat voldoende sal bydra tot “maatskaplike kohesie en nasiebou”. Dit is per slot van rekening onbetwisbaar dat ‘n voldoende hoeveelheid gekwalifiseerde personeel en studente wat vir normale toelating kwalifiseer nie gedurende u ampstermyn (en langer) gevind sal kan word om “demografiese transformasie”, ‘n ooglopende rasse-eufemisme, te bewerkstellig nie.”
“Wat taal betref wil dit voorkom of daar ‘n direkte skakel bestaan tussen die minister van hoër onderwys se ongrondwetlike idee dat geen ander taal nie as Engels die onderrigmedium aan alle universiteite moet wees, en u eie betreklik vae beklemtoning van “‘n geïntegreerde kultuur, sosiaal geïntegreerde kampusse en billike toewysing van hulpbronne” (soos gestel in u boodskap in Eish! van 7 Desember 2014). Die ongesproke logika onderliggend aan u stellings oor hierdie aangeleentheid skyn te wees dat die “probleem” van Afrikaans met die verloop van die tyd “opgelos” sal word deur die aantreklikheid vir Afrikaanssprekendes van die NWU as voorkeur leer- en werkomgewing te verminder deur ondersteuners van die huidige reëlings uit bestuursposisies te verwyder.”
Wat Kgwadi beoog, is “a much more integrated university with socially integrated campuses.”
Klaarblyklik gaan dit vir Kgwadi primêr om ‘n nie-akademiese pre-okkupasie, naamlik oordrewe gedwonge rasse-integrasie (“deep transformation”) waartydens Afrikaans as onderrigtaal afgeskaal of selfs afgeskaf gaan word.
Venter stel dan hierdie belangrike feit:
“Objektief gesproke dui die statistiek en die realiteit duidelik daarop dat die Potchefstroomkampus veel minder die karakter van ‘n “historiese wit universiteit” (wat dit ook al mag beteken) dra as die “historiese swart” aard van die Mafikengkampus. Dit bring mee dat hernude pogings tot transformasie tot ‘n sosiaal-geïntegreerde kampus (wat dit ook al mag beteken) primêr in Mafikeng nodig is en nie op die sondebok van die paneelverslae, die Potchefstroomkampus, nie.”
Wat ons hier mee te make het, is die ANC-ingesteldheid waarvolgens daar vir wittes in die nuwe Suid-Afrika, pleks van die veel geprese vryheid, gedwonge integrasie is. Sodanige integrasie word nie afgedwing in bv swart woongebiede of op swart kampusse nie, maar wel in tradisioneel wit woonbuurte en op tradisioneel wit kampusse. Swartes is gevolglik vry om volgens eie voorkeur te kies tussen ‘n monokulturele swart omgewing of ‘n geïntegreerde multikulturele milieu. Wittes word nie daardie keuse/vryheid gegun nie. Verpligte integrasie in die vorm van verswelging deur swartes word aan wittes opgedring. In so ‘n geïntegreerde omgewing bepaal swartes wat mag wees, bv watter onderrigtaal gebruik word.
“Indien dit u strategie is om u doelwitte te bereik deur die marginalisering en uitwerk van die bestuur van die Potchefstroomkampus en deur die vervreemding van die akademiese en administratiewe personeel en studentegemeenskap op die kampus, doen ek aan die hand dat u die vernietigende uitwerking daarvan op die NWU as geheel, op die ekonomie en infrastruktuur van Potchefstroom en op die voortgesette ondersteuning van nasionale versoening onder die groot steungemeenskap en die alumni van die Universiteit sal hê, oorweeg. Die vervreemding van hierdie mense het die ware potensiaal om die NWU op die pad na selfvernietiging as ‘n instelling van uitnemendheid te plaas, soos dit in die verlede en tans nog waargeneem kan word by sommige ander onderwysinstellings wat onder dwang ooreenkomstig die NDR aan “transformasie” onderwerp word.”
Venter formuleer vyf moontlike standpunte van Kgwadi. Daarna kom hy elke keer met voorstelle oor hoe Kgwadi sy netelige situasie met ‘n akademies verantwoordelike stellinginname kan beredder. Maar hulle sal alleenlik werklikheid kan word as Kgwadi nie ‘n ideologiese pion van die ANC-regering, by name Blade Nzimane, is nie:
“…sou ek u graag wil aanmoedig om nie te probeer om u of enige ander ideologiese posisie op die NWU-gemeenskap af te dwing nie, maar om verdraagsaam te wees ten opsigte van sienings wat anders, of selfs opponerend tot u sienings is en om die behoud van die talente van personeel en die studentegemeenskap van die Potchefstroomkampus te verseker.”
Venter se slotvoorstel het betrekking op Afrikaans as onderrigtaal:
“…(V)erklaar dan asseblief onomwonde in die openbaar dat u Afrikaans as onderrig- en leertaal van die NWU sal beskerm en verdedig, want dit bly steeds ‘n sleutelelement van die vermoë van die kampus om tot die sukses van die NWU as geheel by te dra.”
Dit is te betwyfel of Venter ‘n (duidelike of bevredigende) antwoord sal ontvang. Hoewel Venter se ope brief op 12 deser gepubliseer is, lees Kgwadi se verklaring, gedateer 25 November, op die NWU-webwerf soos ‘n antwoord op die sake wat Venter aangeroer het. Naas die verdagmakery kan die lesers gerus voorts let op die klem wat op “funksionele meertaligheid” pleks van Afrikaans geplaas word en die mate waarin Afrikaans as onderrigtaal op Potchefstroom reeds deur Engels weggekalwe is. Deurdat die taalbeleid deur Kgwadi as dinamies en buigsaam gekarakteriseer word, kan sonder gevaar van dwaling voorspel word dat die Engelse aanbod al hoe groter en die Afrikaanse aanbod al hoe kleiner sal word, onder meer weens demografiese manipulasie, oftewel gedwonge rasse-integrasie in die vorm van verswelging deur swartes.
Kgwadi:
“In onlangse mediaberigte is die huidige voorstelle rakende die transformasietrajek en die voorstelle met betrekking tot die toekoms van die taalbeleid by die universiteit … verkeerd oorgedra en weergegee. Dit is onverantwoordelik aangesien die mediaberigte voortspruit uit vertroulike universiteitsdokumente waarvan die inhoud opsetlik wanvoorgestel word met die doel om verwarring en ontsteltenis te veroorsaak … die huidige bestuur van die universiteit het geen voorneme om die taalbeleid van funksionele meertaligheid te verander nie. Hoewel ons moet seker maak dat die beleid nie toegang bemoeilik vir mense wat nie vlot is in Afrikaans nie, is dit nie waar dat dit ons bedoeling is om die onderrigmedium na slegs Engels te verander nie.
“Daar bestaan ‘n algemene wanopvatting (by diegene wat wil hê dat ten minste één kampus in die land Afrikaans moet wees) dat Afrikaans die enigste onderrigmedium op die Potchefstroomkampus is. Dit is reeds vir ten minste ses jaar lank nie die geval nie. Afrikaans is die vernaamste onderrigmedium op voorgraadse vlak, en ‘n groot persentasie van die modules word gelyktydig in Engels in getolk. In sommige gevalle – vir grondige opvoedkundige redes – geskied onderrig in die finale jaar van die graadprogram in Engels.
“Parallelmedium-onderrig vind ook in Afrikaans en Engels plaas, somtyds op aandrang van professionele akkrediteringsliggame. In ‘n ander geval word ‘n graadprogram in Engels aangebied omdat daar baie min Afrikaanssprekende studente is wat ingeskryf is vir die betrokke program. In gevalle waar akademiese personeel nie vaardig is in Afrikaans nie, word lesings in Engels aangebied, met gelyktydige tolking in Afrikaans in. Dit sou ook uiters onverantwoordelik wees om studente van die geleentheid te ontneem om blootstelling te kry aan die idees van diverse vakkundiges ter wille van ‘n spesifieke ideologiese posisie. In sommige klasse maak Afrikaanssprekende studente nie gebruik van gelyktydige tolking in Afrikaans nie, want hulle is ten volle tweetalig in Afrikaans en Engels. Nagraadse onderrig geskied ook grotendeels in Engels, en dit is reeds vir ten minste 10 jaar lank die geval.
“Dit behoort duidelik te wees uit bogenoemde beskrywing van die taalbeleid dat dit buigsaam en funksioneel is en dinamies reageer op die taalbehoeftes van studente. Ek en die institusionele bestuur van die universiteit het al verskeie kere ons steun vir funksionele meertaligheid uitgespreek …
“In die hersieningsproses van die universiteit se visie, missie en waardes moet transformasie, integrasie en multikulturele diversiteit ook in ag geneem word. Om uitvoering hieraan te gee, het die institusionele bestuur besluit om die ampstermyne van vastetermynkontrakaanstellings van senior bestuurswerknemers tot drie jaar te beperk, waar die visekanselier [rektor/Kgwadi] die aanstellingsgesag is. Die insinuasie dat dit ‘n gevolg van transformasie (in die sin van indiensnemingsgelykheid) is, is moedswillig, indien nie kwaadwillig nie. Dit is bloot ‘n verantwoordelike benadering tot die proses van strategieontwikkeling wat tans aan die gang is.”
Wat het die (dreigende) ondergang van die laaste Afrikaanse universiteitskampus veroorsaak? Die onmiddellike aanleiding was die aanstelling van Kgwadi as rektor. Die weg hiertoe is geopen deur die voorafgaande stemming in die NWU-senaat. Hoewel die blankes daar in die meerderheid is, het sommige van die wit akademici besluit dat dit tyd vir ‘n swart rektor was, terwyl (feitlik) al die nie-wit senaatslede waarskynlik vir Kgwadi gestem het. Die punt is dat dit suiwer akademies gesproke nooit tyd vir ‘n rektor van ‘n bepaalde kleur is nie. ‘n Rektor behoort primêr na akademiese verdienste verkies te word. Daar is algemene eenstemmingheid dat Kgwadi akademies glad nie in dieselfde liga as die ander (wit) rektorskandidaat is nie, soos onder meer duidelik blyk as hulle publikasierekords vergelyk word. Al die pro-Kgwadi-akademici in die NWU-senaat moet medeverantwoordelikheid vir hierdie ramp aanvaar en veral dié op die Potchefstroom-kampus omdat hulle die toekoms van Afrikaans as onderrigmedium daar waarskynlik vir altyd beduiwel het.
Maar die onderliggende rede vir die onverkwiklike verswarting en gevolglike verengelsing van die Potchefstroom-kampus en die aaklige werklikheid van ‘n bemoeisieke, fanaties-kommunistiese minister van hoër onderwys moet teruggevoer word na die mandaatlose politieke magsoorgawe van FW de Klerk. Daar is by my geen twyfel nie dat “die geskiedenis”, oftewel toekomstige historici, geen (morele) regverdiging vir sy drievoudige verraad sal vind nie.
De Klerk het op 15 Augustus 1989 as staatspresident by PW Botha oorgeneem. Op 20 September 1989 was daar ‘n algemene verkiesing. In die aanloop tot hierdie verkiesing het De Klerk en die ander Nasionale Party-kandidate geen woord gerep van planne om bv die ANC te ontban en met kommuniste en geweldenaars (wat weier om geweld af te sweer) te onderhandel oor politieke magsdeling nie. De Klerk het klaarblyklik nie vertroue in die mening van die meerderheid blanke kiesers gehad nie. Die noodlottige stappe wat hy op 2 Februarie 1990 aangekondig het, bv die ontbanning van die ANC en die plaaslike Kommunistiese Party, was (heeltemal) mandaatloos.
Nadat allerhande mooi broodjies gebak is, was daar op 17 Maart 1992 ‘n referendum waarin die meerderheid blanke kiesers ten gunste van politieke magsdeling gestem het. Dit was ‘n gulde geleentheid vir die kiesers om van hulle kant af geen vertroue in De Klerk te stel nie, maar die propaganda van die massamedia het ‘n oorweldigende en noodlottige impak gehad. De Klerk het voortgegaan deur mandaatloos magsdeling in algehele magsoorgawe te omskep. Om die blankes te sus het hy selfs beweer dat daar in die resultaat van sy onderhandelings moerse wigte en teenwigte ingebou is. Later het dit geblyk dat hierdie wigte en teenwigte (grootliks) fiktief is.
Een van die deurslaggewende redes waarom De Klerk in die 1992-referendum meerderheidsteun ten gunste van sy beoogde magsdeling ontvang het, is omdat hy belowe het dat die finale ooreenkoms na afloop van sy onderhandelings aan die blanke kiesers vir goed- of afkeuring voorgelê sou word. Mandaatloos het hy besluit om dit nie te doen nie en geredeneer dat sy algehele magsoorgawe eintlik maar dieselfde as sy beloofde magsdeling (bv eie woongebiede en skole vir blankes) is. Die eintlike rede waarom hy sy plegtige belofte verbreek het, is omdat hy geweet het dat daar geen moontlikheid was dat sy brousel deur die blanke kiesers aanvaar sou word nie. Die Nasionale Party het immers sedert 1990 minstens drie tussenverkiesings teen die Konserwatiewe Party verloor. De Klerk is heel moontlik ook deur die ANC met die hervatting van geweld afgedreig. Nelson Mandela het bv op sy kenmerkende arrogante manier verklaar dat hy die referendum vir slegs blanke kiesers in 1992 sou toelaat, met die implikasie dat dit die laaste keer sou wees dat net blankes stemreg het. Van die 1992-referendum tot die “eerste demokratiese verkiesing” op 27 April 1994 het die blanke kiesers net so min soos die swartes inspraak in hulle toekoms gehad. Hulle lot was in die hande van ANC-gedienstiges soos Roelf Meyer, Leon Wessels en natuurlik FW de Klerk.
Wat op die Potchefstroom-kampus en tewens aan al die tradisioneel Afrikaanse universiteite gebeur, vind aansluiting by wat in die res van die nuwe Suid-Afrika plaasvind. Dit alles is die uitkoms van De Klerk se drievoudige mandaatlose verraad. Wie kon voorspel dat ‘n Dopper die Dopperhemel sou vernietig?
Wat ek veel eerder in ANC-koppe wil inhamer, is dat Afrikaans wesenlik ‘n Europese taal is, dat Afrikaners oor eeue hierdie land opgebou en ontwikkel het.
Blade Nzimande, die kommunistiese minister van hoër onderwys, het onlangs gesê: “Ek wil beklemtoon dat ons nie langer Afrikaanse … universiteite het nie” (Die Burger, 23 Julie, p 2). Dit is in ooreenstemming met die vermetele voorskrifte vir “sosiale inklusiwiteit” wat Nzimande pas ter intimidering van universiteite uitgereik het (Die Burger, 22 deser, p 2). Na aanleiding van eersgenoemde uitspraak het Hans du Plessis, skrywer en voorheen Afrikaans-dosent op die Potchefstroom-kampus van die Noordwes-universiteit, ‘n artikel geskryf wat in Beeld (24 Julie) en Die Burger (26 Julie, p 15) gepubliseer is. Ek gebruik laasgenoemde teks.
Volgens Du Plessis is daar drie argumente wat deesdae teen die voortbestaan van ‘n Afrikaanse universiteit gebruik word: “Dit is te wit; dit is uitsluitend; en wat dan van die ander inheemse tale? Die eerste is die rasgedrewe argument dat Afrikaans aan wit en aan Afrikaner gelyk is … Iemand wat nou nog die argument teen Afrikaans vereng tot Afrikaans as die wit gevaar, het oor die afgelope 40 jaar seker nie ‘n enkele wetenskaplike artikel oor die ontstaan van Afrikaans gelees nie … Dink maar aan Piet Muller se studie uit die 1960’s oor Arabiese Afrikaans, Achmat Davids se navorsing oor Slawe-Afrikaans. Verder is daar die teorie van Christo van Rensburg uit die vroeë 1980’s dat Afrikaans uit drie aanleerders-variëteite ontstaan het.”
Dit sou myns insiens hoogs misleidend en sekerlik foutief wees om te beweer dat Afrikaans uitsluitlik uit aanleerders-variëteite, dus danksy nie-wittes, ontstaan het. Die oorheersende hoofkomponent waaruit Afrikaans ontstaan het, is Nederlands. Wium van Zyl het dit pas soos volg geformuleer: “Die snelle ontwikkeling van Afrikaans was immers moontlik slegs omdat dit in wese die standaardisering van ‘n variant van ‘n reeds deeglik gevestigde taal [Nederlands] was” (LitNet, Boeke en Skrywers, 14 deser). Afrikaans is dus in mindere mate (of op ‘n ander manier) ‘n Afrika-taal as bv swart tale soos Xhosa en Zoeloe. Dit help ook om te verduidelik waarom Afrikaans met groot sukses as ‘n akademiese taal funksioneer, terwyl Afrika-tale nie só ontwikkel is nie.
Van die drie outeurs genoem in die voorlaaste paragraaf is Van Rensburg se boek oor die ontstaan van Afrikaans, So kry ons Afrikaans (2012), seker die maklikste toeganklik. Hy onderskei bv Veeboer-Oosgrens-Afrikaans, wat ‘n gesproke en geskrewe taal met ‘n Nederlandse basis was en waaruit Standaardafrikaans ontwikkel is; Khoi-Oosgrens-Afrikaans, wat ‘n gesproke aanleerderstaal was; en Oranjerivier-Afrikaans, wat Griekwa- en Nama-Afrikaans ingesluit het. In die Wes-Kaap onderskei Van Rensburg tussen bv Moslem-Afrikaans, waarin Maleise slawe-invloed te bespeur is, en Kaaps, wat met Engels deurtrek is.
Polities korrek volg hieruit dat die geskiedenis toon dat Afrikaans nie net danksy blankes ontstaan het nie. Dit is uiteraard ook algemeen bekend dat naas wit sprekers daar deesdae steeds baie nie-wit (veral bruin) sprekers van Afrikaans is. Wat dikwels polities korrek verswyg word, is die erkenning dat dit feitlik net blankes is wat Afrikaans as ‘n geskrewe taal gevestig, gestandaardiseer en ook as ‘n akademies-wetenskaplike taal uitgebou het. Dit is hierdie hoërorde-gebruike wat aan tersiêre opvoedkundige inrigtings, soos universiteite en kolleges, van deurslaggewende belang is. ‘n Ander belangrike faktor is dat blankes geneig is om (meer) lojaal teenoor hulle moedertaal Afrikaans te wees, terwyl dislojaliteit teenoor Afrikaans as moedertaal kenmerkend van nie-wittes, veral ontwikkelde bruines, bv universiteitstudente, is.
Russel Botman het aanvanklik met die slenter-argument gekom dat hy voorkeur aan bruines as studente en personeel gee ten einde Afrikaans te bevorder. Later het hy erken dat bruines in hierdie konteks Engels verkies. Om te argumenteer dat bruines Afrikaanssprekend is en ‘n universiteit op sodanige etniese en taalkundige grondslag geregverdig kan word, is ‘n futiele argument omdat die praktyk die teendeel bewys. Dit is om hierdie rede dat daar nog nooit druk uitgeoefen is om die Engels-getransformeerde Universiteit van Wes-Kaapland (UWK) weer ‘n Afrikaanse inrigting te maak nie. Aan die ander kant gaan die argument dat daar blankes is wat Afrikaanse universiteite begeer, mank aan politieke oortuigingskrag weens die ANC se verbete en onverbloemde rassistiese beleid jeens Afrikaners.
Wat Du Plessis in sy artikel doen, is om polities korrek die assosiasie wat Afrikaans met wittes het sover moontlik af te skaal. Met klaarblyklike verwysing na die nuwe Universiteit Sol Plaatje in Kimberley, wat Engels as onderrigtaal het, skryf Du Plessis: “Daar is byvoorbeeld genoeg akademiese kundigheid onder gebruikers van Afrikaans om in die Noord-Kaap ‘n Afrikaanse universiteit te vestig sonder ‘n enkele wit gesig.” [Dieselfde kan van die nuwe Engelse universiteit in Nelspruit gesê word (Praag 9 Februarie).] Waarom het die Noord-Kaap en Mpumalanga dan elk ‘n Engelse pleks van ‘n Afrikaanse universiteit gekry? Eerstens weens die ANC se vyandigheid teenoor Afrikaans. Tweedens omdat Afrikaanssprekende wittes en Afrikaanse koerante geen (beduidende) druk vir ‘n Afrikaanse universiteit uitgeoefen het nie. Derdens omdat (ontwikkelde) Afrikaanssprekende bruines en swartes om politieke redes nie ‘n veldtog ten behoewe van tersiêre onderrig in Afrikaans sal onderneem nie.
Vervolgens oorweeg Du Plessis die tweede argument, naamlik dat ‘n Afrikaanse universiteit as ‘n uitsluitingsmeganisme funksioneer. Met die Potchefstroom-kampus in die gedagte skryf hy: “‘n Beleid van funksionele meertaligheid en tolkdienste om toeganklikheid te bewerkstellig, is na my mening ‘n kreatiewe beleid … Uitsluiting op grond van die onderrigmedium kan immers nie net vir Afrikaans geld nie. ‘n Engelse universiteit in die Wes-Kaap [soos die UWK] sluit die meerderheid inwoners van die Wes-Kaap uit.* Dat die ‘meeste mense’ Engels kan verstaan, is ‘n drogredenasie omdat alle syfers daarop dui dat meer as die helfte van die inwoners van Suid-Afrika nóg Engels nóg Afrikaans goed genoeg verstaan om op tersiêre vlak daarin opgelei te word.” [*As ANC-aktivis het Jakes Gerwel die leiding geneem om van die UWK ‘n eentalige Engelse universiteit te maak. Desnieteenstaande word hy, soos Russel Botman, wyd en syd maar valslik as ‘n Afrikaanse taalstryder geloof. By albei het ANC-politiek altyd voorkeur bo Afrikaans geniet.]
Oor die mite van uitsluiting is Du Plessis op stewige grond. Met verwysing na die samesmelting van bv die Potchefstroomse Universiteit met dié van Bophuthatswana skryf Du Plessis: “Kom ons erken dit nou maar: Die gedwonge samesmelting van hoëronderwysinstellings [deur die wysneus ANC-minister Kader Asmal] het nét Afrikaans beduidend benadeel* en gelei tot uitsluiting van almal wat nie Engels is nie. Toeganklikheid tot gevorderde opleiding is ‘n fundamentele reg, maar Engels in Suid-Afrika as enigste taal van onderrig is vir baie Suid-Afrikaners ‘n fundamentele probleem en nie die oplossing nie.” [*Dit is ook net Afrikaans wat buitensporig benadeel is toe die twee tradisionele ampstale (Afrikaans en Engels) in die nuwe Suid-Afrika deur elf ampstale vervang is. Die ander tien is almal bevoordeel, insluitende Engels wat buitensporig gebaat het.]
“Die derde argument wat ek nie kan aanvaar nie, is dié dat as daar ‘n universiteit met Afrikaans as ankertaal is, sal die ander inheemse tale dieselfde kan eis. Ek stem volkome daarmee saam, maar dit verhinder nie Afrikaanse onderrig nie; dit beklemtoon juis die potensiaal van onderrig op alle vlakke in al die inheemse tale.” Spreekwoordelik is Du Plessis hier op heelwat dunner ys. Afrikaans is veeleerder (of wesenlik) ‘n Europese as ‘n Afrika-taal. Dit is waarom Afrikaans met dieselfde mate van sukses as Engels as onderrigtaal aan universiteite (wat ‘n Europese uitvinding is) benut kan word. As daar gepoog word om dieselfde met ‘n Afrika-taal te doen, sou omtrent al die vakkundige, wetenskaplike en tegniese terme direk uit Engels oorgeneem moet word omdat Afrika-tale nog nie ontwikkel is om sodanige hoër funksies te verrig nie.
“Dit is logies dat Afrikaans ‘n regverdige rol as tersiêre onderrigtaal eis omdat dit ‘n funksie is wat die taal reeds ‘n eeu lank vervul. Dit beteken nie dat ander tale nie onderrigtale mag wees nie. Dit beklemtoon juis die feit dat hierdie hoë funksie ook met ‘n bietjie politieke wil ontwikkel kan word … Suid-Afrika kan dit nie bekostig om nié ‘n Afrikaanse universiteit te hê nie, omdat die produkte daarvan onteenseglik ‘n nasionale bate is … Ek dink aan die Potchefstroom-kampus van die Noordwes-Universiteit as moontlike Afrikaanse universiteit.”
“Ek praat van ‘n Afrikaanse universiteit waar ras geen rol in die toelating van studente of die aanstelling van personeel speel nie. Dit gaan om ‘n veelrassige Afrikaanse instelling.” My indruk is dat Potchefstroom in die Theuns Eloff-era in groter mate as die Universiteit Stellenbosch (US) en ander eens Afrikaanse universiteite daarin geslaag het om nie-rassisties met studente-toelating en die aanstelling van personeel om te gaan. Dit is waarom dit die aantreklikste universitêre opsie vir Afrikaners was. Anders as by die US het Afrikaans op Potchefstroom die hoofonderrigtaal gebly en is dié onderrig meer suksesvol met tolking aangevul as by ander eens Afrikaanse universiteite. Maar dit lyk asof hierdie aanvaarbare huidige opset in die Dan Kgwadi-era ten koste van die heil van Afrikaans en blankes ten gunste van Engels en swartes getransformeer gaan word.
‘n Mens kan sê dat Du Plessis se standpunt oor die algemeen aanbevelingswaardig is. Maar ek vra my af waarom sy Potchefstroomse kollega, Wannie Carstens, nie ook ‘n soortgelyke sterk pro-Afrikaanse standpunt inneem nie. In Carstens se geval kan daar moontlik beter resultate wees omdat hy die voorsitter van die Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns is, asook ‘n direksielid van die Afrikaanse Taalraad en van die Afrikaanse Taalmuseum en -monument is. Carstens het ook sitting in die US-raad. Die lood wat hy in sy skoene het, word politieke korrektheid genoem. Carstens is naby aftrede en Du Plessis het reeds afgetree. Hulle het dus min te verloor en kan die heil van Afrikaans voortreflik bevorder deur hulle sterker teen die magte van die bose te verset.
Maar ‘n mens moet jou ook afvra waarom Potchefstroom twee Afrikaans-dosente het wat hulle openlik vir Afrikaans beywer, terwyl geeneen van hulle kollegas op Stellenbosch bereid is om selfs maar ‘n piepgeluid ten gunste van Afrikaans teen die Botman-beleid te maak nie. Eintlik is die teenoorgestelde waar, want twee van die US se Afrikaans-dosente, Marlene van Niekerk en Leon de Stadler, voel hulle glad nie geroepe om vir Afrikaans in die bres te tree nie. Hulle beywer hulle eerder vir twee- of selfs meertaligheid.
Dit laat my ook dink aan die armsalige ATKV wat na die SABC gegaan het om “hande te vat”. Daarna is beweer: “Dit was goed vir Afrikaans” (Die Burger, 24 Julie, p 3). Maar dan blyk dit “dat hulle nie daarop aangedring het dat die Afrikaanse programme na SABC2 moet terugskuif nie.” Red nou ‘n taal met sulke wankelmoediges. Op LitNet het die ATKV homself pas op die skouer geklop deur daarop te roem dat hy kerngesond en die inklusiefste Afrikaanse kultuurorganisasie is. Dit beteken doodeenvoudig dat tradisionele Afrikaners en Standaardafrikaans nie op ondersteuning uit daardie oord staat kan maak nie.
Sedert ek die bostaande teks geskryf het, het daar drie verdere tersaaklike artikels verskyn. Die eerste een is deur Ampie Coetzee, wat eens ‘n Afrikaans-dosent aan die Universiteit van die Witwatersrand (Wits) en daarna aan die UWK was (Die Burger, 13 deser, p 12). Coetzee betreur tereg die verdwyning van die Afrikaans-departement aan Wits en ook die verengelsing van die UWK. Hy wys daarop dat daar in 1987 1 000 eerstejaarstudente in Afrikaans aan die UWK was. Tans is daar 220. Die Burger het destyds daarop geroem dat die UWK die grootste Afrikaans-departement (vanselfsprekend in die wêreld) het.
Wat nóg Coetzee nóg Die Burger noem, is waarom dit só was. Dit was nie te danke aan skielik opwellende Afrikaans-lojaliteit by bruin studente nie. Dit was te wyte aan veral Jakes Gerwel wat ‘n Afrikaans-dosent was en sowel in die klas as daarbuite sy kommunistiese UDF/ANC-politiek gepredik het. Adam Small het in bv die jare sewentig ook sy posisie as filosofie-dosent misbruik om onrus op die UWK-kampus te stook. Die verskil tussen Gerwel en Small was myns insiens (en ek sê dit op grond van eerstehandse kennis) dat Gerwel, soos Nelson Mandela, geweld as ‘n aanvaarbare opsie beskou het, terwyl Small daarvan teruggedeins het.
Toe Gerwel in 1987 die UWK-rektor geword het, is Coetzee in sy doseerpos aangestel. Coetzee is deesdae tereg ontsteld oor die agteruitgang van Afrikaans, maar hy is deels daarvoor te blameer, aan die UWK en elders, weens sy destydse uitgesproke linkse politiek. Byvoorbeeld, Coetzee was in 1987 een van die Dakar-gangers. Nogtans kan ‘n mens die sentiment in sy huidige geweeklaag ondersteun: “Die bittereinders wat gestreef het vir die toekoms van Afrikaans se einde het bitter geword. Daar is net nie meer verset nie.” Die reg op weerstand, op die aanteken van beswaar, is myns insiens ononderhandelbaar; vanselfsprekend ook wat Afrikaans betref.
Die voorlaaste artikel wat ek hier betrek, is een deur Wannie Carstens (Die Burger, 16 deser, p 11). Aanvanklik versuim hy om na die Universiteit Port Elizabeth te verwys as een van die universiteite waar Afrikaans as onderrigtaal gesneuwel het. Carstens vestig tereg die aandag daarop dat Kader Asmal se samevoeging van universiteite en technikons onderrig in Afrikaans ernstig benadeel het. Dit is immers waarom die Potchefstroomse universiteit en dié van Bophuthatswana verplig is om saam te smelt, Dan Kgwadi onlangs as rektor aangestel is en daar deesdae verwag word dat die Potchefstroom-kampus in dieselfde mate as die Mafikeng-kampus moet verswart en verengels.
Carstens verduidelik tereg dat die ANC-regering die foutiewe uitgangspunt het dat nasiebou en sosiale samehang net deur Engels bereik kan word. Ook dat die regering ‘n ideologie-gedrewe program het, bv wat betref transformasie (dus dat die sogenaamde voorheen benadeeldes bevoordeel moet word), asook demografiese ras- en geslagsverteenwoordiging. Weens ontoereikende owerheidsfinansiering word die verengelsingsproses in werklikheid versnel. Universiteite word eintlik verplig om ‘n voorkeurtaal (Engels of Afrikaans) vir befondsing te kies.
My beswaar teen Carstens, soos teen sy kollega Du Plessis (hierbo), is dat hulle wil hê dat Afrikaans op die rug van nie-wittes moet ry om by die ANC-regering die gewenste indruk te wek. Dieselfde motivering is onderliggend aan die misleidende klem wat dikwels op Afrikaans as Afrika-taal geplaas word. Carstens redeneer bv dat deur Afrikaans te kortwiek “word die ontwikkeling van agtergeblewe Afrika-tale nog verder benadeel.” Wat ek veel eerder in ANC-koppe wil inhamer, is dat Afrikaans wesenlik ‘n Europese taal is, dat Afrikaners oor eeue hierdie land opgebou en ontwikkel het (insluitende universiteite) en dat die ANC-regering Afrikaans en Afrikaners uit eie reg moet respekteer en aan hulle moet gun wat hulle toekom. Dus, die Boere wil Afrikaanse universiteite hê en geen swarte moet hom aanmatig om dit vir ons te ontsê nie. Hierteenoor is Carstens se polities korrekte standpunt: “Afrikaans en ras mag nie gemeng word nie.”
Die werkwyse wat Carstens voorstel, is myns insiens deurtrek van dwaasheid. “Universiteite moet saamwerk om ‘n oplossing vir meertaligheid op kampusse te kry … Ons moet vooraf weet die enigste oplossing vir Afrikaans (en die ander Afrika-tale) lê binne ‘n meertalige konteks … Die saak van Afrikaans moenie in isolasie gesien word nie. Die ander tale móét betrek word.” Dit is hoe Afrikaans vorentoe deur die Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns “bestuur” gaan word.
Hierteenoor stel ek my oortuiging dat die enigste sinvolle (bv ekonomiese) oplossing vir universiteite (of kampusse) is dat elkeen ‘n enkele onderrigtaal moet hê. Dit is terselfdertyd die enigste reddende situasie vir Afrikaans. As Afrikaans een van twee (of meer) onderrigtale op ‘n kampus is, sal dit vroeër of later weens die Suid-Afrikaanse politieke situasie deur Engels ondergeploeg word.
Wat ek bepleit, is nie net die bestaansreg nie maar ook die werklike bestaan van suiwer Afrikaanse universiteite. Dit is hierdie reg wat Blade Nzimande ontken. Volgens hom kwalifiseer eentalige Engelse universiteite as Suid-Afrikaanse universiteite maar nie eentalige Afrikaanse universiteite nie. Nzimande se standpunt is in ooreenstemming met wat ek die Willie Esterhuyse-wet van 2007 (Pieter Kapp, Maties en Afrikaans, 2013, p 158) noem. Dit kan soos volg geformuleer word: “Die ANC-regering befonds universitêre onderrig in Engels. As onderrig ook in Afrikaans aangebied word, moet die universiteit dit self finansier.” Carstens, anders as Nzimande, plaas die klem op (siellose) meertaligheid, wat Afrikaans as akademiese taal gaan vernietig.
Laastens verwys ek na Jaap Steyn se artikel in Rapport (10 deser) wat oor Afrikaans ook buite akademiese verband handel. By Steyn kan ‘n mens altyd reken op ‘n pro-Afrikaanse en pro-Afrikaneringesteldheid. Voorts improviseer ek op wat hy geskryf het. Steyn vestig die aandag op die kruipende verengelsing in die plaaslike samelewing. Dit is nie bloot ‘n geval dat Engels die dominante amptelike taal in die nuwe Suid-Afrika geword het nie, maar ook dat Afrikaans as sodanig al hoe meer deur Engels vermurwe word. Daar is glad te min gesonde weerstand teen taalvermening, naamlik die onnodige opname van Engelse elemente in gesproke en geskrewe Afrikaans. Byvoorbeeld, die mengeltaal Kaaps word verheerlik en die Afrikaanse Taalraad versuim skandalig maar doelbewus en polities korrek om suiwer Afrikaans enigsins te bevorder.
In die massamedia (pers, rolprent, radio, televisie, internet) word gemengde Afrikaans eerder gepropageer as teengestaan. Daar word gedink dat geradbraakte Afrikaans snaaks is. Dit is vir hierdie mense skynbaar lekker om met Afrikaans te mors. In ouerhuise, op skool en in die kerk kan hierdie neiging teengewerk word, maar dit gebeur nie noodwendig nie. Sommige predikante wend hulle juis tot verengelsing om in die mode te probeer wees; dus om oënskynlik te wen aan broodnodige aktualiteit. Die kern van die saak is dat geradbraakte Afrikaans deesdae die stempel van politieke verligtheid dra. Daarmee hoop sommige Afrikaanssprekendes om hulle openlik van die “slegte verlede” en die polities en selfs moreel gediskrediteerde Afrikaner te distansieer.
Die voorafgaande lei tot hierdie onvermydelike (maar te sag gestelde) gevolgtrekking: “dat dit twyfelagtig is of die soort Afrikaans wat so deur Engels beïnvloed word, hom teenoor Engels sal kan handhaaf.”
Les bes skryf Dine van Zyl (Die Burger, ByNaweek, 23 deser, p 11): “Dit is ‘n verskriklike onreg om mense van hul taal te ontneem … Praat Afrikaans, wil ek smeek. Praat ordentlike Afrikaans.”
In die nuwe Suid-Afrika is daar baie nuwe dinge waaraan gewoond geraak moet word. Een hiervan is die kitsrektor. Hierdie term verwys na iemand wat nie oor tyd deur die range (van junior lektor tot lektor tot senior lektor tot medeprofessor tot professor) gevorder en op elke vlak behoorlik ondervinding van die akademie opgedoen het nie. Nee, hierdie mense het hulle sommer gou in ‘n pos hoër as dié van professor (naamlik dekaan, viserektor of rektor) bevind. Op daardie senior vlakke is ‘n mens veronderstel om reeds grondige ervaring van en insig in die wese van die akademie te hê. Weens gebrekkige voorbereiding kan dit kwalik van kitsgevalle verwag word.
Dit is natuurlik moontlik om buitengewoon vinnig in die akademie te vorder as iemand akademies buitengewoon briljant is. In die nuwe Suid-Afrika gaan dit egter nie hierom nie. Dit gaan veel eerder om transformasie, wat insluit dat iemand op grond van ras/kleur en geslag vinnig na die boonste vlakke kan vorder; natuurlik mits hy/sy nie wit en manlik is nie. Dit kan op vordering in die akademie ten koste van die akademie dui.
Tradisioneel blanke Afrikaanse universiteite ly seker die ergste onder die kitsrektorverskynsel. Hierby kom ‘n tweede kenmerk eie aan die nuwe Suid-Afrika, naamlik dat die blanke rektore aan Afrikaanse universiteite plek vir bruin rektore moet maak. Hier geld veral twee oorwegings. Eerstens word gepoog om die indruk te wek dat ‘n bruin rektor ‘n mindere bedreiging as ‘n swarte vir die heil van Afrikaans as onderrigtaal inhou. Tweedens funksioneer die bruin rektor as oorgangsfiguur van die vorige wit rektore na die swart rektore wat noodwendig na die bruine kom. Eers met ‘n swart rektor in die stoel sal die transformasieproses volledig verwesenlik wees. Ras/kleur is die aanjaer (“turbo”) vir transformasie; verandering wat geensins verbetering hoef te wees nie.
Wat baie duidelik by die vulling van sodanige rektorskappe behoort te wees, is dat die politieke stert die akademiese hond swaai. Wat reeds net so duidelik is, is dat ‘n bruin rektor nie met die heil van Afrikaans vertrou kan word nie. Daar is die klassieke voorbeeld van Jakes Gerwel, ‘n hoogleraar in Afrikaans, wat om politieke redes sy intreerede in Engels gelewer het en as rektor die Universiteit van Wes-Kaapland om politieke redes van ‘n oorwegend Afrikaanse universiteit tot ‘n uitsluitlik Engelse universiteit getransformeer het. Hoeveel te meer sal bruin rektore uit ander dissiplines as Afrikaans nie met oorgawe dieselfde paadjie bewandel nie? Hier onder vestig ek die aandag op drie sodanige rektore wat onderskeidelik as ‘n sielkundige, teoloog en opvoedkundige beskou word.
Daar is net een tradisioneel Afrikaanse universiteit waar Afrikaans (nog) nie (erg) agteruit boer nie en dit is die Potchefstroom-kampus. Die rede hiervoor is dat dit die enigste sodanige inrigting is wat steeds ‘n wit rektor het, maar sy pos word vir vulling in 2014 geadverteer. Aan universiteite is die stragegie om die universiteitsraad te transformeer, dus demografies meer verteenwoordigend te maak, en dan die rektorstoel teen wil en dank met ‘n nie-witte te vul.
Sedert 2009 is Cheryl de la Rey die rektor van die Universiteit Pretoria. Sy het in 1983 die graad BA behaal en eers in 1999 die doktorsgraad. Ná drie jaar as onderwyseres het sy wel deur die range van junior lektor tot professor en daarna tot viserektor gevorder. Maar sy het twee nie-akademiese voordele geniet, naamlik sowel ras/kleur as geslag. Die aankondiging van haar aanstelling as rektor is met ongeloof begroet. Sy kon dit aanvanklik self ook nie glo nie. Naas geslag onderskei ‘n ander faktor haar van die twee gevalle hieronder, naamlik dat sy Engelssprekend wil wees omdat sy naskools uitsluitlik aan Engelsmedium-universiteite (Durban-Westville en Kaapstad) studeer het. Daar moet nie verwag word dat sy uit haar pad sal gaan om Afrikaans as onderrigtaal te bevorder nie.
Russel Botman is sedert 2007 die rektor van die Universiteit Stellenbosch. Hy het in 1978 die graad BA verwerf en eers in 1994 die doktorsgraad. Hy was twaalf jaar lank predikant waarna hy in 1994 senior lektor, in 1999 medeprofessor, in 2000 professor en in 2002 viserektor geword het. Ras/kleur/transformasie (die onderwerp van sy doktorale proefskrif), dus politieke oorwegings, het skynbaar so ‘n groot rol in sy vinnige vordering in die akademie gespeel dat sy aktivistiese UDF/ANC-verlede eerder as ‘n bate pleks van, soos dit hoort, as ‘n absolute diskwalifikasie gefunksioneer het. Hy is deurgaans in Afrikaans aan die Universiteit van Wes-Kaapland onderrig, waaruit egter nie afgelei moet word dat hy enigsins met die heil van Afrikaans vertrou kan word nie.
‘Jonathan Jansen se doktorale proefskrif van skaars 200 bladsye handel oor ‘n dekade van Zimbabwe se skoolleerplanne’
Jonathan Jansen is sedert 2009 die rektor van die Universiteit Vrystaat. Hy het die graad BSc in 1979 aan die Universiteit van Wes-Kaapland voltooi en ‘n biologie-onderwyser geword. Beurse het hom in staat gestel om ses jaar lank in Amerika te studeer, waar hy aan twee uiters linkse universiteite, Cornell en Stanford, studeer en onderskeidelik ‘n magister- en ‘n doktorsgraad (eers in 1991) voltooi het. Sy doktorale proefskrif van skaars 200 bladsye handel oor ‘n dekade van Zimbabwe se skoolleerplanne. Hierna het hy vinnig gevorder tot professor in 1994, dekaan in 1997, eers aan Durban-Westville en van 2001 af aan die Universiteit Pretoria.
Hy is in Montagu gebore en is van huis uit Afrikaans en ‘n NG Sendingkerk-mens. Op grond van Jansen se ses jaar in Amerika en natuurlik opportunistiese politieke oorwegings het hy sy moedertaal versaak en Engels tot sy “eerste taal” verhef. Dan is die volgende stap maklik: As hy so goed is deur Engels te word, waarom kan almal nie maar verengels nie? Sy standpunt is dan soortgelyk aan dié van Alfred Milner (1854-1925) wat probeer het om die Transvaal te verengels. In sy aansoek om die rektorskap het Jansen egter onderneem om Afrikaans te bevorder. In sy intreerede het hy genoem dat hy iedere swart student wil dwing om Afrikaans te leer. Wat het van hierdie voorneme geword? In sy bespreking van Jansen se 2009-boek het Chris (Boetman) Louw Jansen ‘n wolf in skaapsklere genoem. Hy is nog nie verkeerd bewys nie.
Oor die rol wat ras/kleur in Jansen se bevordering gespeel het, kan daar min twyfel wees, al verkondig hy dat sy aanstelling uitsluitlik aan sy besondere akademiese voortreflikheid te danke is. In sy boek, Knowledge in the Blood (2009), vertel Jansen dat Johan van Zyl, toe die rektor van die Universiteit Pretoria en tans die uitvoerende hoof van Sanlam, glad nie in die blanke kandidate vir die dekaanspos belanggestel het nie. Die pos is toe deur Jansen gevul. Voordat Jansen as rektor in Bloemfontein aangestel is, het die destydse voorsitter van die raad van die Universiteit Vrystaat, regter Faan Hancke, verkondig dat die volgende rektor nie-wit sal wees. Sodanig was die nie-akademiese ingesteldheid weens al die politieke stof wat met die Reitz-video (2008) opgeskop is.
Op 18 September het Jansen die Percy Baneshik-gedenklesing gelewer. ‘n Verkorte,vertaalde weergawe is in Die Burger (3 deser, p 17) gepubliseer, met die volledige teks op daardie koerant se webwerf. Ek gebruik die oorspronklike teks, maar vestig die aandag op net enkele aspekte.
Jansen het dit tereg teen die sotlike strategie van bv die Afrikaanse Taalraad (ATR) om Afrikaans en die “non-English languages under one political umbrella” te bring. Hy noem dit tereg “a very superficial scheme to advance” Afrikaans. ‘n Mens vra jou af: Waarom beywer al die taalaktiviste vir Afrikaans hulle nie ondubbelsinnig vir die heil van Afrikaans nie? Waarom die dekmantel van “ander inheemse tale” gebruik as hulle eintlike doel is (of behoort te wees) om Afrikaans te bevorder?
Jansen het dit tereg ook teen “black elites trumping the value of indigenous languages in schools while their own children attend … schools in English”. Dit laat my dink aan Wannie Carstens wat op 26 September in ‘n toespraak “gedroom” het van Afrikaanssprekendes wat “spontaan” hulle kinders na Afrikaanse skole stuur. (Die volledige teks is op 27 September op LitNet gepubliseer.) Maar dan bring Carstens terselfdertyd hulde aan mense wat reeds jare lank in die ATR dien en openlik dislojaal teenoor Afrikaans is omdat hulle hulle kinders in Engelse skole geplaas het.
Ingevolge sy droom behoort Carstens moreel verplig te voel om hom met woord en daad vir die ontsetelling van dislojale Afrikaanssprekendes in die ATR te beywer. Die beste beginpunt is immers om jou eie huis in orde te kry en die ATR is een van Carstens se huise. Waarom het hy nie die ruggraat om iets daadwerkliks hieraan te doen nie? Carstens se kernprobleem is dat hy te veel deur modegiere gebuig word. Ek verpes dit dat hy feminisme-onthalwe na Afrikaans as “haar”, dus vroulik, verwys. As taalkundige stel hy hier gewoon ‘n slegte voorbeeld. Dat Carstens van sy neo-linkse politieke etiket hou, val nie te betwyfel nie. Hy verwys na diegene wat hom met Piet Croucamp en Anton van Niekerk assosieer en vervolg dan: “Ek moet erken dis nie ‘n slegte geledere om te deel nie!” (Maroela Media, 2 deser).
Waar is die ATR se voorsitter, Michael le Cordeur, se kommentaar oor Jansen se jongste uitlatings? Hy het dikwels baie te sê oor Kaaps en politieke sake, maar swyg nou oor die dwase standpunt van Jansen, terwyl dit eintlik om verdoeming smeek. Op die ATR-webwerf word daar geen ATR-standpunt oor hierdie saak gestel nie. Lesers word bloot na kommentaar in ander bronne verwys.
‘Die aanstelling van Danny Titus as die kultuurhoof van die Afrikaanse Taal- en Kultuurvereniging (ATKV) was ten minste net so ‘n onvanpaste transformasieskuif as die aanstelling van die bogenoemde drie bruin rektore’
Die aanstelling van Danny Titus as die kultuurhoof van die Afrikaanse Taal- en Kultuurvereniging (ATKV) was ten minste net so ‘n onvanpaste transformasieskuif as die aanstelling van die bogenoemde drie bruin rektore. Hoe kan iemand wat klaarblyklik geen aanvoeling vir en simpatie met die Afrikaner, sy taal en die res van sy kultuur het aan die hoof van sodanige kultuur in enige respektabele onderneming staan? Titus funksioneer soms as regter in die ANC-regering se Menseregtekommissie. Daar het hy baie duidelik sy afsku van Afrikaners laat blyk. Hy is ook een van die Afrikaans-dislojales wie se teenwoordigheid reeds lank in die ATR geduld word.
Let op wat Titus oor Jansen se jongste uitlatings oor Afrikaans te sê gehad het. Titus sê: “Afrikaanssprekendes en Afrikaans het Jansen se uitlatings ondersteun. Hy het gesê mense moet na kritiese stemme soos dié van Jansen luister. ‘Afrikaans het inderdaad ‘n groot bydrae om te maak, al is dit net om van sy skynheiligheid ontslae te raak'” (Praag, 2 deser). Let op die vermetele en neerbuigende “al is dit net” en dan word die groot bydrae wat Afrikaans kan maak direk met skynheiligheid verbind. Hoe kan so ‘n element in die boesem van die ATKV en die ATR geduld word? Myns insiens het Titus hom in albei poste as uitnemend ongeskik bewys. In die nuwe Suid-Afrika het die gewoonte in glad te groot mate onder Afrikaners posgevat om beleefdheidshalwe alle beledigings, wat (grootliks) onverdiend na hulle kant toe kom, te verduur.
Jansen verwys in sy gewraakte toespraak na die voorbeeld wat die Universiteit Vrystaat stel. Daar is ‘n “trade-off” wat onderrigtaal betref. Swart studente aanvaar die nie-moedertaal Engels en Afrikaanse studente moet ingelyks dieselfde nie-moedertaal aanvaar. Hy hou dit as billik voor. Maar hy vergeet gerieflikheidshalwe dat diegene wat Engels as moedertaal het geen opoffering hoef te maak nie. “There is no discernible tension, anymore, about using English only in meetings of residences and other public meetings … by bringing black and white students into communion as human beings, and by transforming the learning commons (especially in the residences), the hard lines around rival language – English and Afrikaans – started to dissolve.” Hoekom? Omdat van die Afrikaanssprekendes verwag word om in FW de Klerk-modus toe te gee, dus Afrikaans te versaak en Engels as die primêre universiteitstaal te aanvaar.
Waarom nie tweetalige byeenkomste of om die beurt Afrikaanse en Engelse byeenkomste nie? Waarom voorkeur gee aan die voorkeurtaal van die nuwe indringers op die kampus en die voorkeurtaal van die groep wat die universiteit gestig en uitgebou het, minag? Is die speelveld gelyk as wit studente en dosente die grootste offers moet bring? Hulle sou akademies en kultureel veel beter daaraan toe gewees het as die universiteit eentalig Afrikaans gebly het. Waarom mag daar nie van die nuwe kampusbesetters ‘n billike teenprestasie verwag word nie, naamlik dat hulle Afrikaans moet aanleer as hulle kies om daar te studeer? Dit is immers presies hierdie vereiste wat dwarsoor die wêreld gestel word: Daar word van die student verwag om by die universiteit aan te pas en nie andersom nie.
‘n Soortgelyke ongebalanseerde en onbillike situasie doen hom in die breë Suid-Afrikaanse universiteitsituasie voor. Die tradisioneel Afrikaanse universiteite moet tweetalig of verkieslik eentalig Engels word, terwyl die tradisioneel Engelse universiteite ongesteurd soos voorheen kan voortgaan. Dit is net Afrikaans wat as ‘n uitsluitingsmeganisme geëtiketteer word, terwyl Engels in die praktyk dikwels op dieselfde manier funksioneer. Daarteen opper Jansen nie beswaar nie. Hy versuim ook om te noem dat dit net van die tradisioneel wit universiteite verwag word om nie-wittes op al hoe groter skaal te akkommodeer. Die tradisioneel swart universiteite mag maar sonder beswaar ongetransformeerd eksklusief swart bly.
Dieselfde onverkwiklike onbillikheid doen hom by skole voor. Nuwe indringers mag nie toegang tot tradisioneel wit skole geweier word nie en is in die gerieflike posisie dat hulle volle toegang verkry tot geriewe wat oor dekades deur wit onderwysers en wit ouers opgebou is. Mits hulle nie-wit en veral swart is, geniet hulle die verdere voordeel dat hulle nie verplig mag word om skoolgeld te betaal nie. Dit geskied alles in die naam van geregtigheid.
Christo Viljoen, ‘n viserektor van die Universiteit Stellenbosch (1993-1998), verwys na Jansen se “wasige logika”. As Jansen se redenasie tot sy volle konsewensies deurgevoer word en almal in dieselfde mate opofferings moet maak, het ons die volgende situasie: “Géén onderwyser/dosent mag in sy (die dosent se) moedertaal doseer nie, en alle studente moet in ‘n taal anders as hul moedertaal klas loop. Met dieselfde wasige logika stel ek voor: Kom ons voer Chinees in as enigste onderrigtaal in ons skole (en universiteite?). Chinees is per slot van sake die grootste wêreldtaal met verreweg die meeste huistaalsprekers. Dan is ons afgestudeerdes voorbereid daarop wanneer China die land klaar gekoloniseer het, en álle onderwysers en dosente én studente maak die opoffering om in ‘n ander taal as hul eie onderskeidelik onderrig te gee en te ontvang. Niemand word dus onbillik bevoordeel nie” (Die Burger, 5 deser, p 13).
‘Afrikaans has, rightly, been the target of political ridicule’ – Jansen
Jansen bied sy “one major solution to the long-term resolution of the crisis in education” in die volgende gevolgtrekking aan: “This is why Afrikaans-exclusive or even Afrikaans-dominant white schools and universities represent a serious threat to race relations in South Africa … it is English and not Afrikaans that could be the ‘taal van versoening’ … What English does is level the playing fields in the historically Afrikaans universities for common engagement … Afrikaans has, rightly, been the target of political ridicule.” Sy opsomming van ons geskiedenis is: “The scars of our violent past.” Die Jansen-ideaal is: “A school system that introduces English as early as possible, ideally in the Foundation Phase … this means making English a compulsory language course for all students.” Dat so ‘n verpligte kursus in Afrikaans die behoud van die eentalige Afrikaanse Universiteit Vrystaat van weleer kon verseker het, doen hom nie meer in Jansen se wasige logika voor nie.
