Etiket: Christo van Rensburg

Leon Lemmer: ‘n Prulboek oor ons geskiedenis

Die era vir die herskrywing, eintlik doelbewuste vervalsing, van Suid-Afrika se geskiedenis het aangebreek. John Laband het ‘n boek oor die gewelddadigheid van Hollandse en Britse kolonialisme geskryf (Praag 29.08.2020). Ons geskiedenis tot die negende Oosgrensoorlog (1877-1878) word gedek; nie die Anglo-Boere-oorlog of die swartes se gewelddadigheid nie. Laband is ‘n historikus met ‘n gebrekkige sin vir objektiwiteit. Nou is ‘n stap verder gegaan. Van ‘n nie-historikus, Patric Tariq Mellet (gebore in 1956), is ‘n boek gepubliseer wat suiwer propaganda vir sy pro-ANC-standpunt is: The lie of 1652: A decolonised history of land (Cape Town: Tafelberg, 2020, 427p; Kindle $13,56).

Die outeur is beswaard oor “the suppression and distortion of history and heritage under colonialism and apartheid” (Kindle 3943). Sy doel is “to disrupt the dominant colonial paradigm of thinking about southern Africa” (1608). Daar is glo “a plethora of lies about almost everything that constitutes history in the Cape and a hiding of the truth about the full ancestral and cultural heritage of the majority of the population” (4798). “People have been denied their history and been indoctrinated by apartheid history for so long. Cultural liberation or restorative justice cannot be sought from a version of history concocted by those responsible for the demise of our heritage” (4498).

Daar is geen sprake van enige pretensie op objektiwiteit nie. Die outeur word beskryf as “a former liberation movement cadre, who returned from exile in 1990” (7383). Hy het in 1999 ‘n MSc-graad oor “heritage tourism” aan Buckinghamshire New University verwerf; ‘n inrigting wat daarop aanspraak maak dat hy sedert 1891 bestaan, maar universiteitstatus is eers in 2007 aan hom toegeken.

Op die ANC se South African History Online (“towards a people’s history”) is daar ‘n ellelange inskrywing gebaseer op Mellet se selfverheerliking. Hy het die voorkoms van ‘n blanke maar het tussen bruin mense by Kaapstad grootgeword. Op skool het hy nie verder as die Junior Sertifikaat (graad 10) gevorder nie, maar tyd gehad om politieke onrus te stook. Hy wou nie militêre diensplig doen nie en het hom as ‘n bruin mens laat herklassifiseer. In 1978 het hy Suid-Afrika verlaat. Hy roem op lidmaatskap van die ANC, MK en SAKP. As “vryheidsvegter” het hy as Pat de Goede bekend gestaan. Sy “magistergraad” is nie deur ander grade voorafgegaan nie. Ná sy terugkeer in 1990 het die ANC allerhande werkies aan hom gegee, wat onder meer talle buitelandse reise ingesluit het. Hy beweer dat hy meer as 30 lande besoek het of daar gewoon het (79). Die ANC-regime weet hoe om sy kaders op buitelandse reise te ontplooi. Dit maak nie saak hoeveel staatsgeld dit kos nie. In 2015 het Mellet afgetree. Dit het aan hom die geleentheid gebied om ‘n boek wat hy in 2010 gepubliseer het, Lenses on Cape identities: Exploring roots in South Africa (Cape Town: Dibanisa), te herskryf. Tereg beskou hy homself nie as ‘n akademikus nie, maar as ‘n “heritage activist.”

Die skandaligste is dat Naspers/Media24 ‘n dekade ná Mellet se vorige boek hierdie opgewarmde propaganda gepubliseer het asof dit ‘n historiese relaas is. Wat opval, is dat geen historikus die boek aanbeveel nie. Dit lyk asof ANC-kruipsug in sy suiwerste vorm Tafelberg geïnspireer het om hierdie prulboek te publiseer. Min mense besef hoe radikaal Naspers sedert 1994 getransformeer is. Ton Vosloo en Koos Bekker het destyds skerp verskil toe Nasionale Pers se naam na Naspers verander is. Bekker het, skynbaar tereg, gedink dat ‘n heeltemal nuwe naam uitgedink moet word. Op Naspers se webtuiste is daar foto’s van drie nieblankes – geen blankes nie. Soos die ANC begeer, word Naspers se geskiedenis voorgestel asof dit eintlik eers in 1994 begin.

Onlangs is talle berigte oor Danny Titus gepubliseer. Die indruk wat doelbewus gewek is, is dat Afrikaans ‘n steunpilaar verloor het. Afrikaans was Titus se moedertaal. Toe hy in Nederland studeer het, het hy egter al sy werkstukke in Engels gelewer; nie in Afrikaans of Nederlands nie. Hy het Engels as sy huistaal gekies, sy kinders in Engels laat skoolgaan en boodskappe in Engels aan sy oorlede vrou geskryf. Ek het kommentaar aan Netwerk24 gestuur om die aandag te vestig op die valsheid wat daar in Michael le Cordeur se lofsang vir Titus is (Netwerk24, 29.09.2020). My reaksie is nie gepubliseer nie. Ek het beswaar geopper teen die anonieme dwaas wat my opmerkings gesensureer het, maar dit is ook nie gepubliseer nie.

Wat duidelik is, is dat Naspers/Media24 doelbewus valse voorstellings die wêreld instuur om sy politieke byderwetsheid gestand te doen. Toe Esmaré Weideman in 2018 as die uitvoerende hoof van Media24 uitgetree het, het sy die kommunistiese stommiteit verkondig dat die taak van ‘n joernalis is om die wêreld te verander. Dít funksioneer klaarblyklik steeds as Media24 se rigsnoer. In werklikheid is ‘n joernalis veronderstel om inligting so waarheidsgetrou moontlik oor te dra.

Die gevaar wat ons loop met ‘n (voorheen) toonaangewende uitgewer wat ‘n prulboek publiseer, is dat wat Mellet beweer voortaan male sonder tal as evangelie aan ons opgedring gaan word. Dit sal dan soortgelyk wees aan Christo van Rensburg se bogbewering dat Afrikaans ‘n halfeeu voor die 1652-aankoms van Jan van Riebeeck ontstaan het. Glo danksy die buitengewone vindingrykheid van die Khoi-Khoin, al het hulle in geen ander opsig (buitengewoon) gepresteer nie. Die propagering van Mellet se boek as evangelie het reeds begin. Heindrich Wyngaard skryf: “Diepsinnig en noukeurig word daar met bruin mense se ras-dilemma omgegaan” (Die Burger, 2.10.2020, p 10).

Van James Myburgh, wat Politicsweb in 2007 gestig het, is die volgende boek onlangs gepubliseer: The last Jacobins of Africa: The ANC and the making of modern South Africa (Politicsweb Publishing, 2020, 262p; Kindle $11,49). Die teks is reeds in 2007 vir publikasie aan Naspers voorgelê maar omdat die outeur hom krities oor die Thabo Mbeki-bewind uitlaat, is besluit “the book was too controversial to publish” (Kindle 235). Dit illustreer in watter mate Naspers/Media24 getransformeer is. Myburgh se verdienstelike boek word nie gepubliseer nie omdat die ANC/SAKP liefs nie gekritiseer moet word nie. Mellet se prulboek word egter op die publiek losgelaat al sal baie blankes, veral Afrikaners, die teks as hoogs aanstootlik en boonop vals ervaar. Heel moontlik koester die Tafelberg-uitgewery die nie-vergesogte hoop dat hierdie fopgeskiedenisboek aan universiteite en vir gebruik in skole voorgeskryf sal word, wat ‘n jarelange afset van derduisende eksemplare en dus groot wins kan verseker. (Ek hoop om Myburgh se boek eersdaags te bespreek.)

Dit lyk asof baie blanke Suid-Afrikaners se onsinverklikkers sedert 1994 afgeskakel is. Wat Mellet met sy boek beoog, is “retorative memory that is vital to restorative justice” (138). Die valse beeld wat Mellet doelbewus van die verlede skep, kan myns insiens onmoontlik as grondslag vir herstellende geregtigheid dien. Wat Mellet heel moontlik eerder begeer, is dat die grootste moontlike onreg deur die ANC-regime teen die blankes gepleeg moet word. Nêrens in sy boek word daar erkenning gegee aan wat onder die leiding van die blankes in Suidelike Afrika tot stand gebring is nie.

Vóór 1994 was Suid-Afrika die beskaafste, ontwikkeldste en voorspoedigste land in Afrika. Mellet sal dit seker uitsluitlik toeskryf aan die (gewelddadige) uitbuiting van die nieblanke inwoners. Hy toon geen begrip vir hoe gelukkig die inheemse bewoners dit getref het dat blankes uit Europa hierheen gekom het om die land en al sy inwoners se lewensomstandighede te verbeter nie. Mellet se standpunt is die teenoorgestelde: “1652 does have much importance as a year as the genesis of the colonial assault and dispossession of land and resources that negatively changed the lives of so many” (2064). Hy maak byvoorbeeld melding van “the colonial rape of Africa” (4721).

Met die intrap was dit vir my as leser duidelik dat ek hier met ‘n amateur-outeur te make het. Mellet kla oor “the loss of land, the loss of belonging and the loss of identity” (4). Maar wat hy in die teks doen, is om enige moontlike ras- of etniese/kultuuridentiteit af te breek of summier te ontken. “I was furnished with the basic intellectual tools that assisted me to explore the wonderful world of identity when colour, ‘race’, ethnicity, ideology, primacy and nationalism of any type are removed from the picture” (75). Die werklikheid van verskillende rasse word ontken. “There is only one human race” (415; ook 5196). “Genetic studies have demolished the ‘race’ and ‘ethnographic’ constructs as a means of identifying humanity” (596). “The different African indigenous peoples are all part of one human family and are not separate ‘races'” (552). Die blankes word egter uitgebeeld as nie-Afrikane, indringers, vreemdelinge; dus hoogstens bose stieffamilie wat maar stief behandel kan word.

Etnisiteit/kultuur word hoogs oordrewe as ‘n potpourri voorgestel. “Ethnicity was porous” (1386). “Cultures and identities are social constructs” (1059). Mellet se eie afkoms word die lens waardeur hy alles sien: “Our family … were a mix of people who would be classified as Coloured, Indian and White” (30). Dit is soortgelyk aan die manier waarop Nico Koopman homself tot norm verhef met sy hibriditeitsideaal; insluitende ‘n hibriede Afrikaans, naamlik Kaaps. Voorspelbaar beskou Mellet Afrikaans as ‘n kreoolse taal (3874). “Language is also porous and not rigid. It defies the tendency of people today to want to box languages into conserved ‘tribal’, nationalist, ethno-nationalist or ‘race’ silos” (631). Wat ek nie kan kleinkry nie, is dat mense van gemengde afkoms bly neul oor hoe die nieblanke deel van hulle herkoms na bewering benadeel is. Oor die beweerde bevoordeling van die blanke deel van hulle herkoms word geswyg. Waarop Mellet se betoog neerkom, is dat nieblanke mense wonderlik goed en blankes heluit sleg was en is.

Dat daar rasvermenging tussen die San en Khoi-Khoin, asook tussen die Khoi-San en die Bantoes was, kan seker aanvaar word. Die mate waarin ras- en etniese vermenging voorgekom het en die salige goeie verhouding wat daar tussen al die nieblanke groepe bestaan het, word egter heeltemal oordryf. Hulle word as ‘n enkele groot, gelukkige, uitgebreide gesin of familie voorgestel. “It is important for us in purging the pain of the past, and for healing, to acknowledge the greatest imposition of colonialism on Africans – the transfer of a culture of violence and aberration of a kind previously unknown to the San and Khoe” (769).

“All humans in Africa today are descendants of humans who were migrants at some point in history … all moderrn humans in the south and east of Africa are in ancient terms genetically related to San communities … all share a common root” (605). As dit hoe is, beweer hy egter dat daar meerdere “cradles of humankind” in Afrika is (482, 587). Sy beperkte kennis van “linguistics, like genetics, reveals the migratory spirit in the history of Homo sapiens and dispels the notion of the ‘natural separation’ of so-called ‘races'” (621). Rasseskeiding, apartheid, soort-soek-soort, word as onnatuurlik verwerp.

Die enigste vlieg in die plaaslike salf is die bose blankes wat die inheemses se grond en vee gesteel en met verdeel en heers ellende gesaai het. Mellet se motief is duidelik: Hy wil die eensgesindheid/solidariteit van alle nieblankes teen die blankes bevorder. Alle sogenaamde generiese swartes, per definisie benadeeldes, moet bevoordeel en alle blankes, per definisie bevoordeeldes, moet benadeel word, in soverre die blankes hier enigsins ‘n bestaan gegun word. Alle nieblankes is Afrikane. Volgens hom is daar ‘n “common [Pan-]African identity” (4623, 4660). Hy kom nader aan die waarheid as hy verwys na ‘n “common cause identity” (4721, 4794). Wat nieblankes gemeen het, is die verenigde front wat Mellet verlang dat hulle teen die blankes moet vorm.

Omdat die NP-regering die nieblankes in drie (bruin, swart en Asiaat) verdeel het, is hulle glo van hulle identiteit beroof. Mellet noem dit “de-Africanisation” (115), maar sy geliefde ANC/SAKP gaan tot op hede met hierdie vierledige rasverdeling voort, soos hy tereg erken (5327). As self ‘n mengsel van rasse en etnisiteite/kulture stel Mellet homself op as ‘n voorbeeld van wat ‘n egte Afrikaan is. Dit sluit nie-Afrikaan-afkoms, bv Oosterlinge soos Indiërs, in. Hy is tans met ‘n Thaise vrou getroud. Wat sy vorige vrou was, word nie gesê. Mellet se standpunt herinner aan Breyten Breytenbach, met sy Viëtnamese vrou, wat beweer die Afrikanerdom is ‘n basternasie met Afrikaans as ‘n bastertaal. Mellet het glo kennis geneem van die Heeses se genealogiese navorsing (5956) waarvolgens slegs 7% van die Afrikanerfamilies in die 20ste eeu ‘n nie-Europese stammoeder gehad het. Hierdie bevinding het klaarblyklik nie by hom ingesink nie.

In navolging van onrusstokers in Amerika is Mellet met slawerny gepreokkupeer. Die blanke bewind word gereduseer tot “subjucation of indigenous peoples, land dispossession and expropriation of labour without compensation” (75). Die slawe het glo geen vergoeding in ruil vir hulle arbeid ontvang nie. Daar word blykbaar van die lesers verwag om te glo dat slawe jaar na jaar sonder kos, klere en huisvesting gearbei het. Al is slawerny iets uit die verre verlede, plaaslik afgeskaf in 1834/38, is dit iets wat teen die hedendaagse blankes misbruik word.

Mellet gaan verder: Slawerny is glo steeds met ons as die nalatenskap van imperialisme, kolonialisme, rassesegregasie en apartheid: “Each smart, predominantly white town has what can only [!] be described as a segregated dormitory ‘slavery town'” (12). Van hoeveel dorpe, wat vóór 1994 blank en mooi was, kan gesê word dat dit steeds die geval is? Dit is vir my hartverskeurend om die agteruitgang en verval waar te neem. In ruil daarvoor moet die oorblywende blanke inwoners buitensporige belasting betaal; onder meer sodat baie van daardie werklose “slawe” nie vir behuising en dienste hoef te betaal nie. Mellet se oordrewe siening is: “I leant about white people owning Africans and Asians as slaves – people who were treated worse than animals … I came to learn that 24 of my own ancestors were Africans and Asians who were enslaved” (53). Daar was ook nieblanke slawe-eienaars, maar verwyte word nie aan hulle gerig nie.

Moenie feitelike verslaggewing van Mellet verwag nie. Wat hy gedoen het, is om sekondêre bronne, boeke en tydskrifartikels, te raadpleeg en dan daaruit oor te neem wat by sy agenda pas. Met hierdie inligting het hy na hartelus geïmproviseer. Hy is in daardie deel van die kleurspektrum waar sy verbeeldingsvlugte ernstig opgeneem pleks van as bog verwerp word. Nêrens is daar ‘n teken dat hy primêre, argivale bronne geraadpleeg het nie, behalwe miskien in die geval van sy eie voorgeslagte. Hy voer sy oorsprong terug tot by Khoi-Khoin soos Autshumao/Herrie en Krotoa/Eva (5420).

Mellet gebruik geykte voorbeelde en klee hulle in geykte terminologie. Hy verwys byvoorbeeld na “the destruction of District Six and forced removals under the ethnic cleansing brought on by the Group Areas Act of 1950 … What had once been wastelands on the Cape Flats became the dumping grounds for those removed” (57). Hy verduidelik nie dat Distrik Ses ‘n krotbuurt asook misdaad- en dwelmnes was wat deels moes plek maak vir snelweë nie. Nog minder sal hy erken dat beter huisvesting as in Distrik Ses deur die NP-regering aan die inwoners voorsien is en dat hulle huiseienaars pleks van huurders kon word.

“The de-Africanisation of the San and the Khoe and their enforced assimilation into a constructed ‘Coloured’ identity has resulted in cultural genocide on a grand scale in South Africa. The first step in controlling communities is the obliteration of memory and the deconstruction of culture, replacing it with void, and then creating a new construct” (196). Klassifikasie as bruin beteken dat so ‘n persoon nie wit, swart of Asiër is nie. Hy haal uit amptelike dokumente aan om hierdie feit te staaf (5254, 5282). “[The] history of the term ‘Coloured’ demonstrates that it has never denoted a singular people but rather was a silo of people disaggregated from the broader African population. There was never a single ethnic group or ‘race’ called ‘Coloured’. It was an identity that was politically engineered into existence” (5074).

Die begrip “bruin mens” is volgens hom ‘n konstruksie (5074). Dit dien inderdaad as die identifisering van ‘n nie-homogene groep mense wat nie swart/Bantoe of blank is nie. Maar dit volg nie, soos hy beweer, dat blankheid sonder meer (in dieselfde mate) ‘n konstruksie is nie (5364). Xhosa is volgens Mellet ook ‘n konstruksie; glo bloot op grond van taal (5064). Hy hou nie van die erkenning van ras- en etnisiteits/kultuurverskille by nieblankes nie omdat hy hulle almal as Afrikane beskou wat hy teen die blankes wil mobiliseer.

Die NP-regering het gepoog om ‘n eie kultuur by bruin mense te bevorder. Aan die Universiteit van Wes-Kaapland het ek eerstehands waargeneem dat hierin drie dekades lank, van 1960 af, in redelike mate geslaag is. Daar was groot ongelukkigheid onder bruin mense toe swartes die kampus verswelg het. Daar is ook groot wrewel in bruin gemeenskappe oor swartes wat tradisioneel bruin woongebiede inneem. Die NP-regering het Bantoekultuur deurgaans bevorder. As die bruines eerder swart kultuur wou aanhang, kon hulle dit doen. Daar was geen sprake van ‘n kulturele lugleegte wat geskep of kulturele volksmoord (“ethnocide”) wat gepleeg is deur die blanke bewind soos Mellet beweer nie. Wat hy doen, is om bruin en swart ras- en kultuurgewys eenders te verklaar, terwyl daar in werklikheid groot verskille is. “Obliteration of memory and the deconstruction of culture” (in die voorlaaste paragraaf hier bo) is veel eerder iets waarmee die ANC-regime ten koste van die Afrikaners besig is, bv deur Afrikaans soveel moontlik te misken en monumente, standbeelde, name, ens, te verskuif of vernietig.

Ingevolge “firstism” (210) was die San eerste in Suidelike Afrika en daarna die Khoi-Khoin. Hierna het die swartes gevolg. Of die swartes vóór, saam met, of ná die blankes opgedaag het, is van ondergeskikte belang. Die Khoi-Khoin, swartes en blankes is in vergelyking met die San almal inkommers. Wat van veel groot belang is, is wat elkeen van hierdie vier groepe plaaslik tot stand gebring het. Dit is ‘n onderwerp wat Mellet vermy omdat dit die plaaslike teenwoordigheid van die blankes in groter mate as enige van die ander groepe regverdig. Uit die feit dat die Khoi-Khoin en die swartes per voet en die blankes per skip gekom het, volg dit nie dat die Khoi-Khoin en die swartes in groter mate as die blankes hier hoort nie.

Op die keper beskou, is dit eintlik ongelooflik wat alles onder die leiding van die blankes in Suidelike Afrika tot stand gebring is. Maar hiervoor is daar geen erkentlikheid by Mellet nie; om van dankbaarheid nie te praat nie. Sy ingesteldheid is “that San and Khoe should never be marginalised from the broader African family of peoples of whom they are part” (243). Hy beweer dit om huidige politieke redes. Hy verwys na die ANC se rassistiese hiërargie van bevoordeling: “Blacks in general and Africans [Bantu] in particular” en vervolg: “They consider those classified as ‘Coloureds’ not to be Africans, despite most having provable direct African ancestry no different to that of other African communities” (5295).

Sy motief is duidelik. Hy wil hê dat bruines in dieselfde mate as swartes ten koste van die blankes bevoordeel moet word. Opvallende ras- en kultuurverskille by nieblankes word goedsmoeds geïgnoreer. In navolging van Amerika se “Founding Fathers” word die Khoi-San ons “foundation peoples” genoem (335). Die verskil is dat die “Founding Fathers” Amerika steeds ingrypend en positief beïnvloed terwyl daar eintlik geen (noemenswaardige) Khoi-San-erflating waarneembaar is nie.

Die ware gedaante van Mellet as ANC/MK/SAKP-kornuit blyk uit die volgende: “The Khoe are the people who can be proud of having engaged in the longest resistance movement to colonialism of all groups in South Africa, facing ethnocide and de-Africanisation machinations by Europeans along the way. They were also the first to have suffered subjugation and loss of land. These are the pillars of the struggle of indigenous people against marginalisation and discrimination in the 21st century and for the right to restore their economic sustainability and rebuild social cohesion. Embracing the older history and heritage actually enhances the case for support to address restorative justice” (1095).

Vóór 1652 het die inheemses na bewering ‘n “highly successful farming economy” gehad (1857). Die Khoi-Khoin was glo “a well-developed livestock ranching society following advanced farming principles of rotational grazing” (1104). Wat hier gevorderde boerdery genoem word, is dat die Khoi-Khoin met hulle vee agter weiding aan getrek het. Mellet probeer die verlede regskryf ingevolge huidige voorkeure. Met die oog daarop haal hy die volgende aan: “[B] Muthien [2008] makes the following point with regard to colonial imposition of male domination and European imposition of social order by the sword: ‘Scholarship on, as well as practices of, the KhoeSan evidence normative nonviolence, as well as gender egalitarianism’ … The Europeans projected and imposed the concept of male-only leadership on indigenous communities to reflect their own social norms” (1142). By die Khoi-San was daar glo “flexibility of gender roles” (1157). “Muthien states that ‘many ancient indigenous societies, including the KhoeSan, were premised on a partnership model, characterised by horizontal linkages, egalitarianism, harmony and balance, employing constructive conflict resolution (rather than violence)'” (1180). Is dit dalk die voortreflike voorbeeld wat die Khoi-San gestel het wat FW de Klerk geïnspireer het om sy “kwantumsprong” na grondwetlike onderhandelinge te maak?

In politieke opsig het die Khoi-Khoin glo “federal communities” gevorm (1161). Die Xhosas word voorgestel as “a confederation of peoples” (1104), insluitende “the confederacy of Khoe and Xhosa” (1534). In laasgenoemde konfederasie was daar glo “a very strong Khoe backbone as well as an older San legacy” (1534). “It is from about 1100 CE that the age of the creation of states began across southern Africa” (1338). State, asook federasies en konfederasies van state, het volgens Mellet in Suidelike Afrika bestaan lank voor 1652. Wat hy probeer invryf, is hoe ontwikkeld die inheemses was; dalk meer gevorderd as die koloniste. Ook hoe ineengestrengel hulle almal was: “pastoral states with multi-ethnic foundations” (1343). “They were operating far beyond a subsistence economy … They had a trade corridor with the world” (1400). “This was at a time when Europe had flimsy boats” (1420).

Die indruk word gewek dat die beweging van mense in Afrika aanvanklik vreedsaam verloop het en nie deur geweld genoodsaak is nie. Daarom praat hy van “peoples flowing” (1373) en “migratory drift” (1378). Migrasies weens geweld het glo eers met die koms van nie-Afrikane ‘n aanvang geneem, bv toe Arabiere Afrikane verslaaf het (1382), asook met die koms van die eerste Europeërs, naamlik die Portugese (1378, 1382, 1472). “Large cargoes of enslaved people passed through the proto-port at Table Bay for 50 years before the Dutch colony was founded” (1468). Geen bronverwysing word vir hierdie stelling verskaf nie. Dit is ook die geval wanneer Mellet uitwei oor wat in voor-historiese tye, dus in die ongedokumenteerde verlede, gebeur het. Baie van sy bewerings, soos multi-kulturaliteit, geslagsgelykheid, nie-hiërargiese politieke en sosiale stelsels, vreedsame onderhandelinge, ens, kan kwalik op argeologiese bevindings gegrond wees. Hulle is eerder verbeeldingsvlugte.

‘n Elementêre beginsel van objektiewe geskiedskrywing is dat huidige idees nie op die verlede geprojekteer moet word nie. Vir Mellet gaan dit nie om die verlede voor te stel soos dit was nie maar om eerder propaganda te maak vir hoe hy wil hê dat uit die hede na die verlede gekyk moet word. Hy vervals die verlede deur voor te gee dat die plaaslike nieblankes toonbeelde van gevorderde beskawing was voordat die blankes hier aangekom het. “What became South Africa was not a land without an African population and without a developed civilisation made up of many societies … when the Europeans arrived” (1319). Kommunistiese lande dien vir hom as rigsnoer: “Centuries later these forms of ‘government by the people for the people’ have found resonance in the contemporary world in the smallest and most democratic forms of government that enjoy closest proximity to people – such as People’s Councils in Cuba and Vietnam” [!] (1161).

“The greatest and permanent displacement of all groups would be as a result of European invasion and the wars of forced removal and destruction of the farming communities of indigenous Africans – San, Khoe and Xhosa” (1118). “The Cape Khoe were those who first clashed with interlopers in defence of their land and livelihood rights … defence against the genocide committed against them” (1593). “In 1659 the Khoe saw the beginning of a protracted series of [19] wars [1659-1879 (2809, 2888)] over 227 years [in terms of dispossession, ie since 1652 (3783)] – the longest series of colonial wars in Africa”(1194). Hulle word “war of dispossession” genoem (2822). “The Dutch having expropriated the land by force … setting this as the trajectory for all future land expropriation” (2845). “The Dutch were digging in permanently and stealing their land” (2850).

Wat Mellet doen, is om die skermutselinge tussen die blankes en die Khoi-San, asook die blankes se gevegte met die Xhosas (“Xhosa-Khoe alliance wars” genoem – 2879) aan die Oosgrens van die Kaapkolonie, dus teen inheemses (“indigenes”), as ‘n reeks bevrydingsoorloë te beskou. Hy karakteriseer hulle selfs met ‘n latere benaming, naamlik “guerrilla warfare … They were only overcome through genocide” (1198). Die goedhartige Khoi-San wou glo niemand doodmaak nie. “The KhoeSan were not ‘acculturated’ to killing as a way of life” (1203). Maar as dit hoe was, het sowel die Khoi-Khoin as die blankes, asook die Xhosas, dit noodsaaklik gevind om jag op veral die veestelende San te maak.

Nadat die staat Israel in 1948 tot stand gekom het, het Sioniste soms valslik beweer dat die streek of land onbewoon was toe die Jode hulle daar hervestig het. Maar ek is nie bewus daarvan dat in die blanke geskiedskrywing ‘n soortgelyke aanspraak oor Suidelike Afrika gemaak word nie. Tog beklemtoon Mellet telkens dat daar in 1652 reeds bewoners in die land was, asof hy met ‘n belangrike nuwe feit vorendag kom. Hy haal vir Hendrik Verwoerd aan wat gesê het: “We came to a country that was bare” (4877). Verwoerd het heel moontlik bedoel dat die land in 1652 kaal, in die sin van onontwikkeld, was; nie dat Suidelike Afrika toe sonder inwoners was nie.

“There had already been 180 years of engagement before 1652. The lie of 1652 runs very deep” (1621). Dit is ‘n valse aanklag. In ons “apartheidsgeskiedenis” het ons kennis geneem van Bartholomeu Diaz wat in 1488 hier geland het. Om te skryf van “mass visits from European ships and people to Table Bay” is oordrewe (1632). Mellet beweer vóór 1652 “the maritime records show 1 070 ships stopping over at the Cape on outward-bound journeys alone” (1723). Dit is ‘n tydperk van 174 jaar, dus gemiddeld 6 skepe per jaar. “There could have been as many as 120 000 people, if not more, who travelled through Table Bay over the half-century” (1827) – vóór 1652 en dit met skepe met ‘n klein passasierskapasiteit?

Wat wel ‘n (blink) nuwe gedagte van Mellet se kant af is, is hoe (hoogs)beskaaf die inheemses reeds vóór 1652 was. In Tafelbaai het die inheemses glo in Mellet se opgeblase terminologie “services for the sick and maritime communications services” gelewer (1692). Hy is beïndruk met “the depth of services rendered by the indigenous people of Table Bay before 1652” (1782). “The bottom line is that the overwhelming evidence shows that South Africa was not an uninhabited land, was not a region of the world without civilisations, and was not subject to a mass invasion of an alien race that can be equated with the European invasion of 1652” (1608). 1652 was glo “the beginning of the forced removals of indigenous people from the Cape Peninsula and Table Bay” (1772). Ooreenkomstig Mellet se potpourri-benadering beweer hy “European ships … had significant numbers of African, Arab and Asian crews working on their vessels” (1807). “All European ships in the 17th and 18th centuries had mixed crews from Europe, Africa, Arabia and Asia” (1950). Hierop is Mellet se oorbeklemtoning van rasvermenging gebaseer, wat plaaslik glo lank voor 1652 begin het (2055).

Dit was ‘n onaangename ondervinding om Mellet se boek te lees. Dit is ‘n onaangename taak om oor sy verwronge siening verslag te doen. Ek het in hierdie rubriek eintlik nog net tot aan die einde van Hoofstuk 1 gevorder. Voorts beperk ek my dus tot hoogs selektiewe verwysings en beperkte, fragmentariese opmerkings. Autshumao (Herrie) word bestempel as “the founder of the proto-port at Table Bay” en dus Kaapstad (2290) omdat hy met die skepe handel gedryf het. “Autshumao’s ‘cold war’ struggle from 1652 to 1658 marked the beginning of over 200 years of African resistance in the Cape to colonial seizure of land, destruction of livelihoods and social cohesion and identity” (2300). “Autshumao was divested of his accomplishments, marginalised, humiliated and finally imprisoned” (2296) – ná “a lifetime of hard work” [!] (2540). Krotoa (Eva) “is one of the best examples of the powerful African matriarchal voice in the history of resistance to colonialism in South Africa” (2085). Matriargie word geloof, maar Mellet sal ooreenkomstig die politieke mode seker patriargie veroordeel. Naas die Soutrivier verwys Mellet dikwels na die Camissa- (of vars/soet-) rivier wat deur Kaapstad loop (5486). Dit inspireer Mellet om alle bruin mense “Camissa Africans” te noem, hoewel hy om opportunistiese politieke redes enige duidelike onderskeid tussen bruin en swart mense ontken.

Mellet gebruik graag hedendaagse emosiegelaaide, politieke benamings en projekteer hulle dan vir toepassing op die verlede; uiteraard altyd ter ontluistering van die blankes. Hy verskaf definisies van “ethnic cleansing, ethnocide, genocide and crimes against humanity” (2888) en misbruik hulle dan by elke moontlike geleentheid om die blankes te diskrediteer. Die oorloë tussen die blankes en nieblankes word oorwegend toegeskryf aan die steelsug van die blankes vir grond en vee. Hulle maak hulle skuldig aan “theft, plunder and murder” (3053). “Farmers were much more of a law unto themselves in these remote areas, which led to their committing many atrocities” (3082).

“In plain language, the Europeans practised VOC-sanctioned land and livestock thievery and mass murder. This is what the foundation of European supremacy in South Aftica was truly [!] all about. The invaders had a crass attitude and a behaviour of entitlement and simply stole whatever they wanted, when they wanted and, if needs be, killed any African opponent in their way. That is the horrible truth” [!] (3166). Dit word die uitvoering van “scorched-earth policies” (3177, 3744) of “tactics” (3359, 3714) of “approach” (3620) genoem. “The numbers of captives were minimal” (3192). “Women were raped and children slaughtered by the commandos, while some young girls were taken back to farms by Khoe commandos as concubines and some children taken by white commandos to become farm labourers and servants” (3197).

Die nieblankes was verplig om uit selfverdediging teen die blankes op te tree; nie uit inherente gewelddadigheid nie. Daar was “co-operation between Khoe, Xam [San] and Xhosa as natural and necessary, because they were engaged together as a family of people of colour in a common anti-colonial cause bonded by blood ties and ancestral ties and the experience of common resistance” (3324). Volgens Mellet was daar 10 “indigene wars” (tradisioneel Khoi-San-oorloë genoem) gevolg deur 9 “united Xhosa and Khoe wars” (tradisioneel Xhosa- of Oosgrensoorloë genoem). “The presentation of these wars simply as ‘Xhosa wars’ is inaccurate because throughout the wars the resister Khoe fought in unity with the Xhosa against the Boers, and then against the British” (3344). “The British showed that they were no different from the VOC before them in violating both the spirit and letter of treaties” (3638).

Die blankes verower grond in hierdie oorloë, maar Mellet ontken dat hulle gevolglik eiendomsreg daarop verwerf het. Wat die nieblankes gratis bekom het deur bloot daaroor te swerf, behoort glo vir altyd regmatig aan hulle. Mellet “hold both the Dutch and the British governments … accountable for the ethnocide and genocide that occurred in the Cape” (3011). Apartheid word bestempel as “one of the ‘crimes against humanity'” (2898). Die grondslag vir apartheid is glo reeds tussen 1707 en 1750 tydens die Hollandse bewind gelê (4983). In die 1960’s en 1970’s het apartheid glo die volgende vorm aangeneem: “Throughout South Africa people were ripped out of homes, suburbs and towns in brutal acts of ethnic cleansing and expropriation of homes and land with little or no compensation” (5244). Hy lieg oor die “no compensation.” Anders as die ANC-regime het die NP-regering vergoeding vir onteiende eiendom betaal.

Die Boere was glo selfs te vrot om op die gesteelde grond te boer. “The land had to be cultivated, and this was a labour-intensive activity for which the Europeans had neither the numbers nor the energies required. The conditions for raising livestock successfully in the harsh African environment also demanded skills the Europeans lacked” (3838). Waarom is die rolle deesdae omgeruil? Die ANC-regime verwag/vereis van die Boere om as mentors vir “opkomende” (dus swart) boere op te tree. Nieblanke boere het seker agter geraak omdat die blankes gewetenloos hulle grond en vee gesteel het. “Landlessness was integral to the identity of the enslaved” (3865).

“With the advent of the Great Trek by the Dutch-speaking farmers known as Voortrekkers from 1835 onwards, this local form of quasi-slavery reverted to full-blown slavery as Voortrekkers captured and enslaved Africans once outside of British colonial territory” (5017). Dit is moeilik om sin te maak van die volgende bog: “Enslaved people from the Cape taken along by the Boers on the Great Trek, and those whom the Boers enslaved in the Free State and the Transvaal, were as responsible for successful land and infrastructure development in those regions of South Africa as their counterparts had been in the case of the Cape” (3860). Mellet is seker ook beïndruk met die vooruitgang in infrastruktuurontwikkeling sedert 1994. Dink aan al die Mandela-beelde wat opgerig is.

“[The 1820 British] settlers expropriated the land forcibly taken from the indigene population without any compensation, and through large scale killings of Khoe and Xhosa during which sustainable livelihoods were destroyed and livestock stolen. It was thievery on a grand scale” (3663). Oor die groot verliese wat die Britse setlaars aan lewens en eiendom gely het, swyg Mellet.

Samevattend kla hy: “There was no restoration of the land expropriated by colonists or restitution for the livestock stolen, nor any reparations given for over 227 years of subjection to war and indignities as well as expropriation of free labour of indigenous peoples – no restorative justice at all” (3823). “The enslaved received no compensation for the work they did and had no stake in the increased value of land that they transformed” (4141).

Mellet is heelhartig ten gunste van die ANC-regime se beleid van onteiening sonder vergoeding van blankes se eiendom. “The real challenge is to restore the land and dignity of Africans without recompense to those who expropriated the land: restorative justice. The wording of the skewed slogan [expropriation of land without compensation] creates a perverse scenario where the colonialist is presented as a victim whose land is being expropriated without compensation. This gives the false impression that colonial descendants have a right to the land in the first place and that no crime on the part of their forebears occurred. The reality is that there is no such thing as ‘expropriation of white people’s land without compensation’ if what is being proposed is restoration of land that was taken from Africans without compensation” (5509).

Vir plaaslike blankes is dit seker moeilik voorstelbaar dat hulle groter vyandigheid kan teëkom as by ‘n mens soos Patric Tariq Mellet. Dit is Naspers/Media24 wat aan hom ‘n platform vir die verspreiding van sy haatgevulde, verwronge idees bied.

Leon Lemmer: Christo van Rensburg oor die geskiedenis van Afrikaans

Die taalkundige, Christo van Rensburg (1938-2018), het in die huidige dekade twee boeke gepubliseer wat polities byderwets die rol van nie-blankes in veral die ontstaan van Afrikaans oorbeklemtoon. Dit het meegebring dat hy ‘n gewilde spreker was by byeenkomste van Afrikaansinstansie wat deesdae oorgraag die geskiedenis van Afrikaans wil herskryf/”regstel” deur die rol van blankes, veral Hollanders en Afrikaners, af te skaal. Waarna gemik word, is ‘n onderskrywing van die Nederlandse taalkundige, Hans den Besten, se oordrewe 1987-stelling: “Was dit nie vir die agentskap van die inheemse Khoekhoen (Khoi-Khoin) en ingevoerde Afrika- en Asiër-slawe-arbeid nie, sou daar geen Afrikaans gewees het nie” (Aangehaal deur Danny Titus in WAM Carstens & Michael le Cordeur, reds, Ons kom van vêr, Tygervallei: Naledi, 2016, p 195). Die onderliggende byderwetse politieke motivering hiervoor is voor die hand liggend.

So kry ons Afrikaans

Die eerste boek van Christo van Rensburg wat hier ter sake is, is So kry ons Afrikaans (Pretoria: Lapa Uitgewers, 2012, 159p, R165). Die voorwoord is deur Michael le Cordeur, in sy hoedanigheid as voorsitter van die Afrikaanse Taalraad (ATR), geskryf. Ingevolge die ATR se oriëntasie was “dit nodig dat die verhaal oor die ontstaan van Afrikaans opnuut nagevors word sodat die volle (gedeelde) geskiedenis van Afrikaans en die mense wat Afrikaans praat, vertel kon word. Op hierdie wyse probeer ons wegbeweeg van die geskiedenis wat ons as Afrikaanse gemeenskap verdeel het … Die doelwit was om eens en vir altyd die misverstande oor waar Afrikaans vandaan kom, finaal by te lê” (p 9). Die politieke motivering vir die herskryf van Afrikaans se geskiedenis blyk dus duidelik. “Met hierdie werk wil die ATR opnuut die veelfasettige afkoms van Afrikaans beklemtoon en die nou byna afgesaagde gesegde dat Afrikaans ‘n witmanstaal is, finaal in die kiem smoor; omdat ons hier die navorsing aanbied wat bewys dat Afrikaans die eiendom is van almal wat Afrikaans praat” (10).

Le Cordeur verwys hier na CJ Langenhoven (1873-1932) se stelling oor Afrikaans: “Hij is die enigste witmanstaal wat nie onmiddellik oor die see kom nie” (JC Kannemeyer, Langenhoven, ‘n lewe, Kaapstad: Tafelberg, 1995, p 269). Dit is duidelik dat Langenhoven Afrikaans met Engels gekontrasteer het. Hy het hiermee erken dat Afrikaans ook plaaslike wortels het. Langenhoven beweer nie dat Afrikaans uitsluitlik die taal van blankes is nie. Le Cordeur se frase, “Afrikaans die eiendom is van almal wat Afrikaans praat,” klink na ANC-retoriek, soos dat die land aan almal behoort en blankes se eiendom dus sonder vergoeding onteien mag word. Le Cordeur se dislojaliteit jeens Afrikaans het duidelik geblyk toe hy hom ongekwalifiseerd ten gunste van die verengelsing van die Universiteit Stellenbosch (US) uitgespeek het. Dít het terselfdertyd die ATR gekarakteriseer omdat die ATR hom nie van Le Cordeur gedistansieer het nie.

Van Rensburg stel die inheemse perspektief voorop. Hy begin sy eerste hoofstuk deur te vertel hoe die Khoi-Khoin die verbyvarende skepe waargeneem het. Getrou aan sy opdraggewer (die ATR) se standpunt, skryf hy: “‘n Taal soos Afrikaans bestaan uit al sy variëteite” (p 11). Maar hy wend geen poging aan om te besin oor die mate waarin die mengteltaal Kaaps Afrikaans is nie. Kaaps is ‘n brousel van hoofsaaklik Afrikaans en Engels. Dit behoort as ‘n tussentaal eerder as ‘n variant van Afrikaans beskou te word. Die Académie française bevorder Standaardfrans en nie enige variant daarvan nie. Die Académie verskans Frans ook aktief teen veral verengelsing (Wikipedia). Al word die voortbestaan van Frans nie bedreig nie, is dit ‘n gesonde benadering. Dit spreek van etniese en taaltrots.

Anders as by Frans word die voortbestaan van Afrikaans bedreig. Desnieteenstaande gaan Afrikaansinstansies, veral die ATR en die ATKV, voort om Afrikaansvariëteite en by voorkeur Kaaps te bevorder. Pleks van taaleenheid met Standaardafrikaans as grondslag aan te moedig, word taalverdeeldheid bevorder terwyl daar juis in eenheid krag is. Standaardafrikaans is die enigste vorm waarin Afrikaans agbaar kan oorleef. Dit is immers saamgestel uit die Afrikaansvariëteite, insluitende Kaaps in soverre dit nie Engels is nie. Taalsuiwerheid word egter deur geen Afrikaansinstansie aktief bevorder nie. Geradbraakte Afrikaans, veral weens verengelsing, neem toe en niks word gedoen om hierdie verwording van Afrikaans teen te werk nie.

Kaaps word voorgestel as ‘n aanvaarbare vorm van Afrikaans, gevolglik neig al hoe meer nie-Kaapssprekers ook om ‘n mengsel van Afrikaans en Engels te praat. As Afrikaans net in geradbraakte vorm oorleef, is dit nie die moeite werd om vir die voortbestaan daarvan te veg nie. Eerbare Afrikaans is ‘n taal uit eie reg wat duidelik van Engels onderskei kan word. Polities oorverligtes beweer Afrikaans floreer steeds en hulle vestig dan die aandag op die aanwesigheid daarvan op radio en televisie, in liedjies en in opvoerings by bv kunstefeeste. Maar op die gehalte van daardie Afrikaans word nie ag geslaan nie. Kaapssprekers het al dikwels erken dat hulle hulle brouseltaal gebruik om Afrikaners te tart. Polities korrek word hierdie laakbare gedrag nie deur Afrikaansinstansie gekritiseer nie. Dit dui op die gebrek aan sowel selftrots as etniese trots, insluitende taaltrots, by baie blanke Afrikaanssprekendes.

Van Rensburg vertel hoe sommige Khoi-Khoin Aanleerdershollands gepraat het as gevolg van kontak met matrose op Hollandse skepe. Maar daardie matrose was nie noodwendig Hollanders nie. Die groot stede aan die Noord- en Baltiese See, bekend as die Hanse-liga, het voor en tydens Van Riebeeck se tyd eeue lank die handel in daardie gebied oorheers. Naas Hollands is bv Duits en Skandinawiese tale sekerlik deur baie van die matrose gepraat. Dit geld ook vir die vroeë koloniste aan die Kaap: “Die meeste immigrante in daardie tyd was Duitsers” (34). Van Rensburg beweer dat Hollands “stadigaan ook onder die Khoi-Khoin ‘n moedertaal geword het” (18). Hy noem dit Khoi-Afrikaans (20). Dit hinder my dat Van Rensburg van Nederlands in Van Riebeeck se tyd praat terwyl Holland eers in 1814 Nederland geword het. Ook dat hy van die begin af van Afrikaans in die Khoi-Khoin-konteks praat en nie van bv proto- (eerste, oer-) Afrikaans nie.

Hy spreek by implikasie ook sy seën oor die ATR-benadering uit deur te skryf: “Die naam ‘Kaaps’ vir die voortsetting van hierdie Khoi-Afrikaans is al dikwels daarvoor gebruik” (20). Oor die Kaapse hawegebied skryf Van Rensburg: “Die Afrikaans van die eerste [oorgelewerde] teks is daar gepraat. Dié Afrikaans word Kaaps genoem” (36). Sodanige stellings voed die gewilde hedendaagse stommiteit dat Afrikaans deur die Khoi-Khoin en van 1658 af deur die slawe in bv kombuise aan die Kaap geskep is en daarna deur die blankes oorgeneem of gesteel is. Naas Khoi-Afrikaans praat Van Rensburg van Slawe-Afrikaans (27). Dit was seker net enkele Khoi-Khoin wat verstaanbaar met taal (eerder as gebare) met die matrose kon onderhandel: “Die Khoi-Khoin het nie in groot getalle met die Nederlanders [Hollanders] kontak gemaak nie. Die meeste Khoi-Khoin het in die binneland gewoon” (18). Van Rensburg se Khoi-Afrikaans was geen groot volksbeweging wat Hollands gou aan die Kaap laat verkrummel het nie.

In die 17de eeu het daar nie net Hollandse skepe om die Kaap gevaar nie, maar ook bv Engelse skepe, waarvan die matrose nie noodwendige almal Engelse was nie. Maar die Khoi-Khoin het daar op ‘n manier soortgelyk aan Aanleerdershollands seker ook Aanleerdersengels leer praat. Volgens Van Rensburg het Afrikaans in 1495 ontstaan (148) – volgens sy 2018-boek moet dit 1595 wees (17) – dus meer as ‘n halfeeu voor die koms van Jan van Riebeeck vanweë enkele Khoi-Khoin wat met matrose Hollands probeer praat het (148). Ek wag nog op ‘n oorverligte taalkundige wat beweer dat Kaaps in sy Engelsbesoedelde vorm lank vóór 1652 deur die Khoi-Khoin aan die Kaap gepraat is.

Die Engelsbesoedeling van Kaaps dateer egter eers van 1795 of veral 1806 af, dus van die eerste of tweede Engelse besetting van die Kaap. Van Rensburg erken by implikasie dat sy hipotese dat Afrikaans vyftig jaar voor Jan van Riebeeck se koms deur die Khoi-Khoin gepraat is, “nie in opgetekende vorm oorgelewer [is] nie” (20); dus dat sy stelling nie op gedokumenteerde inligting berus nie; dus bronlose spekulasie of verligte wensdenkery is. Die skaarste aan betroubare inligtingsbronne (bv “Besonderhede oor hoe die slawe gepraat het, is maar skraps” – 55) bied ruimte vir vertolkings in pas met wat tans om etniese en ideologiese redes in polities korrekte geledere verlang word. Dit kan op miteskepping neerkom (92).

Van Rensburg verwys na vryburgerboere (29) terwyl baie vryburgers nie geboer het nie maar op ander maniere, bv deur die beoefening van ambagte, hulle brood verdien het. “Omtrent die helfte van die vryburgers was boere” (30) (in sy 2018-boek, hier onder, word dit ‘n derde – 50). Die eerste burgers is in 1657 vrygestel. “Nuwe taalenergie kom los. Dit het met Afrikaans gou ná die koloniste se aankoms gebeur” (29). Daar kon kwalik so vroeg sprake van Afrikaans gewees het. Die geografiese isolasie van die Kaap weens die groot afstand en die swak verbindings met Holland en die res van Europa sou mettertyd noodwendig plaaslik veranderinge, bv vereenvoudiging, in die Hollandse spreektaal en nog later die skryftaal meebring, maar hiervoor is nie-blanke beïnvloeding nie noodsaaklik nie.

Taalveranderinge en -aanvullings was nodig om doeltreffender uitdrukking aan die plaaslike omstandighede, wat aansienlik van dié in Europa verskil, te gee. In ander Hollandse oorsese gebiede, bv wat tans as Indonesië en Suriname bekend staan, het dieselfde gebeur. Dit lyk dus oordrewe om soos Den Besten te beweer dat daar geen Afrikaans sonder die invloed van die Khoi-Khoin en die slawe kon wees nie. Afrikaans was wesenlik ‘n aanpassing of dialek van Hollands/Nederlands wat mettertyd danksy die aanvaarding daarvan deur baie blankes tot ‘n taal uit eie reg ontwikkel het. Dit is moontlik gemaak danksy die arbeid van feitlik uitsluitlik blanke taalkundiges, bv die skrywers van grammatika-handleidings en die opstellers van woordeboeke. “Die Nederlandse aandeel aan Afrikaans kon nog altyd erken word, soos vandag ook” (66).

Miteskepping vind tans algemeen in die herskrywing van Suid-Afrika se geskiedenis plaas. Jan van Riebeeck het oor die Kaapmans/Khoi-Khoin geskryf dat hulle “pretenderen’ dat hulle “dit Caepse lant van allen eeuwen” besit (151). Dít is die oorsprong van die titel van Hermann Giliomee se boek oor die bruin mense: Nog altyd hier gewees (2007). Dat nie-blankes ‘n (geringe) rol in die ontstaan van Afrikaans gespeel het, word reeds baie lank erken. Byvoorbeeld, hierdie feit vind sedert 1975 sigbare uitdrukking en erkenning in die Afrikaanse Taalmonument in die Paarl (94). “Ná ‘n eeu was daar min verskille tussen Khoi-Grensafrikaans en Veeboer-Grensafrikaans” (47), maar “die [blanke] veeboere se Afrikaans [het] nie ‘n Khoi-onderbou gehad … nie” (48). Oor hierdie twee soorte Grensafrikaans skryf Van Rensburg: “Dit was nie maklik om die … twee uitmekaar te hou nie” (54). “Ná ‘n eeu was daar baie min verskille tussen Khoi-Grensafrikaans en Veeboer-Grensafrikaans” (47). “Baie van die kenmerkende taalpatrone van Khoi-Grensafrikaans is gedeel met die veeboere se Afrikaans en het lateraan Standaardafrikaans geword” (48). Daar word beweer dat “die bakermat van Afrikaans juis dáár in die binneland lê” (55), waarmee die aandeel van blankes erken word. Dít klink meer aanvaarbaar as die hedendaagse gewoonte om die Bo-Kaap in Kaapstad tot die bakermat van Afrikaans te verhef, soos bv Anne-Marie Beukes, in haar hoedanigheid as voorsitster van die ATR, gedoen het; dus om uitsluitlik of by voorkeur die aandeel van bruin mense te erken.

Van Rensburg tref ‘n onderskeid tussen Moslemafrikaans (of Bo-Kaaps – 86) en die taal van ander sprekers van Kaaps (87). Daar word verskeie kere verwys na die dislojaliteit wat baie bruin mense teenoor Afrikaans openbaar. Achmat Effendi het bv verkies om sy verkiesingsveldtog vir ‘n setel in die Kaapse parlement in Engels te voer (87). Nadat die Kaap in 1795 en weer in 1806 ‘n Engelse kolonie geword het, het die sprekers van Kaaps al hoe meer verengels. “Kaaps het nou ook ‘n duidelike invloed getoon van die Engels wat die hooftaal van Kaapstad geword het” (88). “Engelse invloed [was] al van vroeg af deel van Kaaps” (115-116).

Die geskiedenis word deesdae in verskeie opsigte herhaal. Byvoorbeeld, tydens die Bataafse bewind (1803-1806) het Jan Willem Janssens tydens sy besoek aan die grensgebied agtergekom dat die inwoners self vir orde en hulle veiligheid gesorg het. “Die regerings … het nie werklik in hulle sake belang gestel nie” (66). In die nuwe Suid-Afrika doen ‘n soortgelyke situasie hom voor.

In 1822 het Charles Somerset met sy verengelsingsbeleid begin (87). “Die plattelandse gebiede, Stellenbosch, Paarl en Franschhoek, het dieselfde patroon van verengelsing as in die sentrale Kaapse gebied gevolg. Dit het gebeur ten koste van Afrikaans. Buite die Kaap was die tempo van verengelsing net stadiger” (88). Die onderrigtaal van die Universiteit Kaapstad en die Universiteit van Wes-Kaapland (UWK) is deesdae uitsluitlik Engels. Die Universiteit Stellenbosch (US) verengels al hoe meer ten koste van Afrikaans. Al verskil is dat dit aan die US stadiger as aan die UWK geskied.

Sedert 1902 het Alfred Milner se verengelsingsbeleid veroorsaak dat mense teen wil en dank Engels in bv winkels moes praat (112). Deesdae is dit dieselfde storie. Anders as voorheen verstaan die assistente in bv die plaaslike Woolworth-winkel nie eens Afrikaans nie, wat nog te sê van dit praat. Vanoggend het dieselfde met my in die plaaslike poskantoor gebeur. “Daar [is] ook te maklik met die verengelsingsbeleid van Milner saamgewerk” (112). Dieselfde kan aan bv die US van die ANC se voorkeur vir Engels gesê word. Van Rensburg verwys na “die onsensitiewe afdwing van Engels deur nuwe bewindhebbers” (137).

Wat vir Afrikaans in die nuwe Suid-Afrika van wesenlike belang is, is nie hoe hy ontstaan het nie. Die vraag is veel eerder hoe hy kan oorleef. Deel van dié oorlewingstrategie moet wees om die kankers wat Afrikaans kan vernietig, te identifiseer en hulle uit te roei. Dit moet nie net gaan om die erkenning van soveel sprekers moontlik wat “Afrikaans in al sy variëteite” praat nie. Die gehalte van Afrikaans is van deurslaggewende belang. “Die beeld van ‘n taal verander positief as prestasies van gehalte daaraan gekopppel word” (111). “Kwaliteitswerk in Afrikaans het gehelp om Afrikaans sy sprekers se voorkeurtaal te maak” (112).

Van Kaapse Moslemafrikaans word gesê: “Soms kan kenmerke van hulle Afrikaans ook in hulle Engels gehoor word” (127). Andersom is dit natuurlik nie ‘n kwessie nie. Daardie “Afrikaans” is deurspek met Engels. “Kaaps is ook glad nie meer net ‘n praattaal nie” (128). Byvoorbeeld, Rapport en LitNet staan deesdae oorgraag ruimte aan geskrewe Kaaps af. “Engels was eintlik die taal waarmee hulle [Moslems/bruin mense] aan die Kaapse gemeenskapslewe deelgeneem het, en is die voorkeur as skryftaal en kultuurtaal” (127). Piet Uithaalder/Abdullah Abdurahman se “Kaaps illustreer daardie variëteit se lang kontak met Engels” (129).

“Dit is interessant om die keuse van Kaaps [in Adam Small se] literêre werk te sien as ‘n protes teen die gebruik van gestandaardiseerde Afrikaans” (30). Die linkse Antjie Krog het al erken dat haar doelbewuste gebruik van geradbraakte Afrikaans dieselfde doel dien. Van Rensburg verwys na tale wat heeltemal deurmekaargeklits word (54). In soverre Kaaps ‘n mengeltaal van sowel Afrikaans as Engels is, behoort dit onomwonde as ‘n hedendaagse euwel geïdentifiseer, veroordeel en bestry te word omdat dit Afrikaans in sy oorlewingstryd ondermyn. In hierdie opsig behoort Afrikaansinstansie soos die ATR en ATKV hulle beheptheid met politieke korrektheid af te skud. By hulle behoort dit om suiwere taaloorwegings te gaan.

In laaste instansie berus die toekoms van Afrikaans myns insiens by die taalgetroues, die lojales, dus by diegene wat ‘n passie vir veral Standaardafrikaans het, trots daarop is en dit uitleef. Van Rensburg verwys na “geborgenheid in Afrikaans” (142). “Taalintegriteit [moet] nie ingeboet word nie” (138). “Standaardafrikaans [is] eintlik ‘n dialek wat bokant Afrikaans se dialekte bestaan” (117). Ek hou van hierdie polities nie-korrekte hiërargie. “‘n Bodialektiese standaardtaal … dwing dialekte … na die standaardtaal” (125). Dit is waarom dit so belangrik is dat die massa-inligtingsmedia (pers, rolprent, radio, televisie en internet) Standaardafrikaans kompromisloos moet uitdra. In die praktyk is dit egter glad nie die geval nie.

Daar moet nie toegelaat word dat Afrikaans (op groot skaal) deur Engels vermurwe word nie. “In variëteite waar die remmende invloed van Standaardafrikaans nie so sterk gevoel word nie, kan Engelse invloed die maklikste gesien word. In Kaaps, waar Engelse invloed die langste geskiedenis het, het dit al deel van die eie taaltradisie geword” (139). Watter etniese groepe by die ontstaan van Afrikaans betrokke was, is deesdae van mindere belang. Die vervloë vermoë om Hollands skeef en krom te praat, was nie ‘n uitsonderlike kreatiewe prestasie van nie-blankes nie. Aan wie veel eerder afdoende erkenning gegee moet word, is aan diegene wat Afrikaans ontwikkel, gestandaardiseer en uitgebou het; dus Afrikaners.

Daar is bv die rol wat die Genootskap van Regte Afrikaners (GRA) gespeel het, asook diegene wat vertaalwerk (bv die Bybel in Afrikaans) gedoen, spelreëls opgestel, asook grammatikaboeke, woordeboeke en skoolhandboeke saamgestel en gepubliseer het. Van Rensburg verwys hierna en ook na skrywers wat romans, gedigte, verhoogstukke en liedjies (ook die Psalms en Gesange) in Afrikaans geskryf het. Dan is daar ook die Afrikaanse koerante, populêre en vaktydskrifte, rolprente, radio- en televisie-uitsendings. Die rol wat dosente en navorsers in die Afrikaanse letter- en taalkunde gespeel het, is nog nie na behore erken nie. In baie gevalle kan hulle “taalidealiste” genoem word (120). ‘n Nie-politiek-korrekte feit wat Van Rensburg nalaat om te noem, is dat dit hoofsaaklik blankes (en veral mans) is wat hierdie arbeid so voortreflik verrig het.

Van Afrikaans gepraat

Die volgende boek van Christo van Rensburg is onlangs gepubliseer: Van Afrikaans gepraat (Pretoria: Lapa Uitgewers, 2018, 155p, R250). ‘n Engelse weergawe, Finding Afrikaans, het terselfdertyd verskyn. Die teks is ‘n verwerking en aanvulling van sy 2012-boek. Hy herhaal bv sy gewilde stommiteit: “Khoi-Afrikaans dateer van 1595 af” (17).

Die klem val steeds op wat nie-blankes tot Afrikaans bygedra het. Terselfdertyd word die bydrae van Afrikaners onderbeklemtoon. Die ontstaan van Afrikaans word ingeklee as die wisselwerking van ‘n mengelmoes van tale en etnisiteite. “Al hoe meer mense het steeds by die Kaap aangedoen, en al hoe meer tale is hier gehoor” (20). “Werk in die Ooste [bv in wat tans as Indonesië bekend staan] was ‘n uitkoms vir Europeërs wat van heinde en verre bymekaargeraap is” (24). Van Rensburg verwys na “die transtaligheid en die multikulturele lewenswyse” aan die destydse Kaap (44). Maar dit is die bydrae tot Afrikaans van die Khoi-Khoin en die slawe wat beklemtoon word. Byvoorbeeld oor die Maleise slawe: “Hulle het baie [?] ander woorde en taalverskynsels ook in die Kaap laat wortel skiet” (27). In die onderlinge kontak het “daar naas die bestaande Khoi-Afrikaans ook ‘n Verversingsposafrikaans aan die Kaap tot stand gekom” (44).

In taalsake, soos in baie ander opsigte, neem die elite die leiding. Die Nederlandse taalkundige, GG Kloeke, het in 1950 van die standpunt uitgegaan dat “Afrikaans deur die hoë sosiale klasse aan die Kaap gevorm” is (45). Van Rensburg, daarenteen, soek en vind die oorsprong van Afrikaans by die laagste sosiale klasse. Waaraan hy nie genoeg aandag skenk nie, is dat Afrikaans nooit tot ‘n taal uit eie reg, met algemene en amptelike erkenning, sou ontwikkel het as die nageslagte van die vroeë blanke sprekers (Hollanders en ander Europeërs, bv Duitsers en later Franse, bv die Hugenote van 1688 af) nie beslag aan die plaaslike omvorming of aanpassing, bv vereenvoudiging, van Hollands gegee het nie.

Oral ter wêreld lê die elite se taalgebruik die grondslag van die standaardtaal. Dít is nie (nog) ‘n benadeling wat plaaslik deur die blankes ten koste van die nie-blankes uitgedink en toegepas is nie. Van Rensburg neem egter standpunt teen Standaardafrikaans ten gunste van Kaaps in: “Gestandaardiseerde Afrikaans was die medium waardeur die landsregeerders so veel regte van die mense wat Kaaps praat, aangetas het” (77). Sy ongedurigheid met Standaardafrikaans strek verder: “Standaardafrikaans is niemand se moedertaal nie. Dit is ‘n kode vir gebruik in besondere gevalle. Niemand praat presies so nie. Daarteenoor is dialekte natuurlike tale” (118). Maar die verbrokkeling van Afrikaans in dialekte het nie die krag van die eenheid wat noodsaaklik vir die oorlewing van Afrikaans is nie. Hoe meer die meerderheid Afrikaanssprekendes die Standaardtaal navolg en verengelsing teenstaan, hoe gunstiger sal Afrikaans se toekoms word.

Afrikaans se fundamentele verwantskap met Europese tale, soos Hollands/Nederlands en Duits, word deur Van Rensburg grootliks agterweë gelaat. “Hollands [was] nooit die algemene spreektaal aan die Kaap … nie” (19). Selfs die invloed van die Hollandse skryftaal word afgeskaal: “Die veeboere se leesvaardigheid was uiters beperk, wat Bybelinvloed sou beperk het” (65). Polities korrek gaan dit vir hom om inklusiwiteit, diversiteit en verinheemsing. Dieselfde klein groepie erkende Afrikaanse woorde word telkens herhaal om die invloed van bv die Khoi-Khoin en die slawe te illustreer. “Wanneer ondersoekers soek na die antwoord op die knaende vraag waarom alle mense nie hulle taal eenders gebruik nie, kom hulle by die hart van Afrikaans uit” (p 9). Afrikaans word voorgestel asof dit in groter mate as ander tale onder ‘n swetterjoel variëteite gebuk gaan terwyl met die oog op oorlewing taaleenheid in die vorm van Standaardafrikaans eerder bevorder moet word.

Dat Oosterse (dus nie-blanke) eerder as Westerse (dus blanke) invloed op Afrikaans begeer of gesoek word, blyk uit Van Rensburg se bespreking van die woord baie. “Die Afrikaanse woord baie het duidelike Oosterse wortels” (36). Dit word teruggevoer na die Maleise woord bannyak of banjak. “Die gebruik van die variante van baie deur sprekers van al Afrikaans se variëteite wys hoe wyd vroeë Maleise invloed versprei het” (37). Van Rensburg noem darem: “Daar moet gerus ook na die Platduitse woord bannig gekyk word, is al gesuggereer … [Daar] is data beskikbaar oor die voorkoms van bannig in Duitsland, maar daarin is niks te vind wat naastenby met baie of sy variante ooreenkom nie” (36). Van Rensburg gee gevolglik voorkeur aan die Maleise herkoms van baie. In Gerhard van Huyssteen se rubriek is onlangs egter uitgewys dat die Platduitse herkoms meer waarskynlik kan wees. Ook dat die Franse woord bien aan die Latynse woord bene ontleen is en goed, mooi of ‘n klomp beteken (Netwerk24, 28.09.2018).

Politieke korrektheid is aan die orde van die dag. Van Rensburg verwys na Francisco d’Almeida wat in 1510 in Tafelbaai aan land gegaan het. “In ‘n skermutseling met die Khoi-Khoin het hy en byna 100 lede van sy geselskap die lewe gelaat” (15). Hulle was nie die eerste of laaste blankes wat in Suidelike Afrika deur inboorlinge om die lewe gebring is nie. “Vir die seevaarders uit Portugal was dit ‘n aanduiding om die Kaap te vermy, hulle het aangedikte [!] verhale oor die wreedheid van die Kapenaars onder die seevaartgemeenskap versprei, en self uit die Kaap weggebly” (15). Later word dit “die Portugese seevaarders se bangmaakstories” genoem (17). Maar daar word ook vertel hoe die Khoi-Khoin die vryburgers se beeste gesteel en gesaaides verniel het (52). Inheemse steel- en moordsug ten koste van Europeërs het reeds vóór 1652 hulle opwagting gemaak en is steeds met ons.

Van Rensburg probeer om Hollandse invloed op die taalsituasie aan die Kaap af te skaal en by implikasie die aandeel van blankes in veral die vroeë of voorgeskiedenis van Afrikaans. “Die seelui het ‘n ander soort Hollands as die administrasieamptenare gepraat, en die groot aantal soldate ook … Daar was nie geleenthede dat hulle invloed op die soldate en matrose se taalgebruik kon uitgeoefen het nie” (48). Hier het standverskille en verskillende Europese tale ‘n rol gespeel. Die beweerde invloedloosheid van die taal van die plaaslike Vereenighde Oostindische Compagnie- (VOC-) bewind moet egter bevraagteken word. Hollands was van 1652 tot 1795 en van 1803 tot 1806 die enigste amptelike geskrewe taal aan die Kaap. Owerhede kan taalgewys hoogs invloedryk wees. Dink aan die vooruitgang wat Afrikaans sedert 1948 tydens die Nasionale Party-bewind gemaak het en die ingrypend nadelige invloed wat die ANC-regering sedert 1994 op Afrikaans het.

Van Rensburg verwys na “die vermeende Europese herkoms van Afrikaans” (140). Die wesenlik Hollandse/Nederlandse aard van Afrikaans, word deur Van Rensburg die “herkomsmite” genoem. Daarmee word glo beweer: “Afrikaans kom uit die buiteland” (109). Die waarheid is: Afrikaans kan nie sonder meer ‘n Europese of ‘n Afrika-taal genoem word nie. Dit is deels ‘n Europese en deels ‘n taal wat plaaslik deur veral blankes ontwikkel is. Diegene wat dít doen, word egter deur Van Rensburg daarvan beskuldig dat hulle “verdelend oor Afrikaans … oordeel” (109). Inklusiwiteit geniet by hom voorrang; onder meer die goedkeurende insluiting van Kaaps by Afrikaans, wat die dood in die pot vir ons moedertaal gaan wees of dalk reeds is, as ‘n mens met kommer waarneem hoe geradbraak omgangs-“Afrikaans” geword het.

“Verbygangers wat opmerkings oor die vryburgerboere se taal gemaak het, het vertel van hulle swak Nederlands [Hollands]. Maar hoe kon dit anders? Onder die vryburgers van die eerste dekades was daar een Pool, een Italianer, een Skot, twaalf Engelse, ‘n paar Dene en Noorweërs en sowat 40 Swede. ‘n Aantal vrygestelde slawe uit Afrika en die Ooste was ook vryburgers. Hulle almal moes ‘n kommunikasietaal tweedehands aanleer … Sowat 175 Franse Hugenote het in 1688 hier as ‘n groep aangekom. Hulle het Nederlands [Hollands] maar swak gepraat, soos aanleerders … Die meeste vroeë immigrante was Duitsers” (52-53). Van Rensburg gee hoog op oor die rol wat die Khoi-Khoin se aanleerderstaal (Afrikaans of seker eerder Hollands) in die geskiedenis van Afrikaans gespeel het. Maar uit wat in hierdie paragraaf staan, kan afgelei word dat die aanleerderstaal van die blanke koloniste insgelyks invloedryk kon/moes gewees het. Die groot aantal Duitsers en Skandinawiërs bevestig die invloed van die Hanse-liga, waarna hier bo verwys is.

Karel Schoeman het in ‘n 2014-publikasie beweer sommige van die eerste vryburgers was “half opgewerkte mans” nadat hulle enkele jare vir die VOC aan die Kaap gewerk het (49). “In 1658 het die eerste slawe in die Kaap aangekom om die onwillige [lui?], oorwerkte [!] en skaars arbeiders aan die Kaap te vervang … Slawe-eienaars sonder inisiatief [?] het ‘n permanente stempel op die kolonie afgedruk en sosiale verhoudings het ook ‘n durende knou gekry” (28). Dwarsdeur die boek word die identifisering van mense as blank of nie-blank vermy. By die Khoi-Khoin was daar ‘n tradisie van nie-werk of leeglê, wat aanleiding tot die invoer van slawe gegee het.* In hierdie sin kan nie-blankes eerder as die blankes die skuld vir die destydse slawerny aan die Kaap gegee word. Hou ook in gedagte dat daar nie-blanke slawe-eienaars was* waarop die karakterisering van “sonder inisiatief” (ook) van toepassing gemaak kan word.

[* In sy boek, Kaap van slawe (Tokai: Historical Media, 2012, 204p, R267), noem Marthinus van Bart dat die Koina/Khoi-Khoin “vanweë hul eeue-oue nomadiese veeherderskultuur nie swaar hande-arbeid wou verrig en pal op een plek wou woon nie” (p 115); ook dat “heelparty” Asiate en vryswartes slawebesitters was (106; ook 108). Ek noem vervolgens enkele ander interessanthede in Van Bart se boek.

“In 1663 is ‘n openbare kerkskool [aan die Kaap] gestig waar wit, bruin en swart slawekinders saam godsdiensonderrig ontvang het. Die wit kinders wie se ouers dit kon bekostig, moes skoolgeld betaal, maar die bruin en swart kinders het gratis onderrig (pro Deo) ontvang” (13). Hierdie einste soort rassediskriminasie ten koste van blankes is steeds met ons.

ANC-kruipsug bring mee dat die plaaslike geskiedenis deesdae wan voorgestel word. Die Iziko-Slawemuseum in Kaapstad “beeld ‘n weersinwekkende verhaal van die ‘Dutch’ se slawevergrype dramaties uit. Die Britte word as die bevryders van die slawe geskets” (17) terwyl die Britte die grootste slawehandelaars was. Nick Merriman skryf: “England, and later Great Britain, got fat on the backs of slaves, becoming the biggest slave-trading nation of earth” (70). “Gedurende die Eerste Britse Bewind [1795-1803] het Britse slawehandelaars die monopolie van die slawehandel op die Kaapse seeroete gehandhaaf. In die sewe-en-‘n-half jaar van dié bewind aan die Kaap is meer slawe hierheen ingevoer as in enige ander tydperk van dieselfde lengte” (85). Hier bo dien “Dutch” as kode vir Afrikaners/Boere. Slawerny word deur die Iziko-Slawemuseum uitgebeeld as gelykstaande aan “the apartheid of the Nats” (184). Die Britte het selfs slawehandel in blankes bedryf: “Van 1600 tot 1699 is meer Iere as Afrikane in slawerny gedwing en in die Amerikas verkoop” (57). Sowat 1 300 Britse en Ierse weeskinders en jeugmisdadigers is teen 1837 aan die Kaap as wit slawe verkoop (91, 143).]

Soos in sy vorige boek wek Van Rensburg weer die (valse) indruk dat nie-blankes Afrikaans geskep het. Hierdie vroegste Afrikaans word uiters verwarrend Kaaps genoem en in die middel van die 17de eeu (dus in Van Riebeeck se tyd) gesitueer en in die konteks van die Moslems, dus slawe, vermeld. Die eerste slawe het in 1658 in die Kaap aangekom. ‘n Mens kan die afleiding maak dat die Moslemslawe, volgens Van Rensburg, dadelik begin meehelp het om Afrikaans te skep; blykbaar met ‘n hupstootjie van die klein getal Khoi-Khoin wat met verbyvarende matrose en die pas aangekome setlaars taalkontak gehad het. “Die slawe het ‘n trotse literêre skryftradisie hier voortgesit” (38).

“Kaapse Afrikaans het gou nóg so ‘n taal geword wat met Arabiese tekens geskryf is, vandaar die naam Arabiese Afrikaans wat ook daarvoor gebruik word (naas Moesliemafrikaans). ‘n Vernugtig aangepaste Arabiese skryfstelsel is van 1815 af gebruik om godsdiensgeskrifte in Kaaps te skryf … Die gebruik om Afrikaans in Arabiese skrif te skryf, het vir nog meer as ‘n eeu aangehou, tot in 1945” (39). “Dit is opvallend dat die oudste teks in [samehangende] Afrikaans [1673] in Khoi-Afrikaans opgeteken is, en die eerste boek in Afrikaans [1856] is ook in ‘n Kaapse [Moslem]dialek geskryf” (41; ook 25, 40, 76). “Teen 1838 is die meeste van die slawe aan die Kaap in die Skiereiland gebore en moedertaalsprekers van die gevestigde dialek van Afrikaans, Kaaps” (42).

Van Rensburg “onderskei tussen die [hedendaagse] Kaaps van Moesliemsprekers en dié van ander sprekers van [hedendaagse] Kaaps” (41). “Kaaps, waarin beide Khoi-Afrikaans en Slaweafrikaans, asook ander tale [bv Maleis en Portugees] geïntegreer is, speel ‘n baie belangrike rol in Afrikaans se geskiedenis. In ‘n veeltalige kontaksituasie het Kaaps gefloreer. Hierdie dinamiek kan raakgesien word in die manier waarop Kaaps steeds gepraat word” (43). Die mooi klinkende woord “dinamiek” sluit die afkeurenswaardig oordrewe gebruik van Engelse woorde in. Maar Van Rensburg hou blykbaar hiervan. Eenogig het hy waardering vir die “keurige Afrikaans” wat bv sportmense deesdae praat (131) terwyl ek my dikwels daarvoor skaam.

“Letterkunde van ‘n besonder hoë kwaliteit is later in Kaaps geskryf. Die bekroonde Adam Small [1936-2016] was die baanbreker. Sy Kaaps het deur die hele land bekend geword, en ongelukkig [!] het baie lesers, ook skoolkinders, verby die verset daarin gelees. Sy verse en dramas tel onder die beste wat Afrikaans kon opgelewer” (77). Dit is oordrewe lof, soortgelyk aan dié van Wim de Villiers wat Small onlangs “one of our greatest thinkers” genoem het (LitNet 26.11.2018). Small het meerdere kere beurse vir studie in die wysbegeerte in sowel Londen as Oxford ontvang, maar kon nooit ‘n doktorale proefskrif suksesvol voltooi nie. Wat opval, is dat Van Rensburg (en natuurlik ook De Villiers) nêrens soortgelyke lof vir werklike groot Afrikanergeeste, soos NP van Wyk Louw, uitspreek nie.

“Beïnvloeding deur ander tale is die eerste teken van die aanslag op trekgemeenskappe se taal” (94). Dit is wat gebeur wanneer Afrikaners immigreer. Byvoorbeeld, in Engelstalige lande word Afrikaners se moedertaal binne enkele geslagte deur Engels verswelg. Maar Afrikaanssprekendes wat in Suid-Afrika aanbly, kan hulle moedertaal suksesvol teen sodanige verswelging verskans deur Afrikaans so suiwer moontlik te gebruik en veral Kaaps te bestry in soverre dit Engels is. Diegene wat emigreer, redeneer: “Oorlewing is belangriker as identiteit” (94). Afrikaners wat verkies om in Suid-Afrika te bly woon, behoort sowel oorlewing as die behoud van hulle identiteit/kultuur na te jaag. Een van die (onfeilbare) maniere om dit te doen, is selfbeskikking, verkieslik in ‘n eie etniese tuisland.

Van Rensburg se politieke transformasie blyk duidelik uit die volgende: “Afrikaans was die sleutelwoord om die Afrikanerdom se geïdealiseerde en verlore glorie [na die Anglo-Boere-oorlog] te herstel [veral van 1948 af]. Hierdie ywer het ekstreme afmetings aangeneem. Daar kon moeilik van nasionalisme gepraat word sonder om ook van Afrikaans te praat. Die gevolg daarvan? ‘n Merk wat nie maklik uitgewis word nie” (128). “Van die begin van daardie [20ste] eeu af het nasionalisme groot aantrekkingskrag vir Afrikaanssprekendes [eerder: Afrikaners] gehad, en die nasionale gedagte het Afrikaans op sy beurt vir hom toegeëien. In die tweede helfte van die twintigste eeu het dit toenemend ‘n remskoen geword. Afrikaans moes van toe af wys dat hy die taal van Suid-Afrikaners is, wat dit erns met hulle taal bedoel” (130-131). “Betrokkenheid by Afrikaans moet betrokkenheid by Suid-Afrikaners word” (130).

Hiermee word die net myns insiens te wyd gespan en die prys word te hoog. Dit is ‘n wanvoorstelling om te beweer dat Afrikaners Afrikaans as uitsluitlik die eiendom van blankes beskou het. Wat wel waar is, is dat suiwer of ordentlike Afrikaans as die kern van die Afrikanerdom beskou kan word en dat Afrikaners ongetwyfeld die leeue-aandeel in die ontwikkeling van Afrikaans gehad het. Om die plaaslike geskiedenis van vóór 1994 as fundamenteel boos voor te stel – “‘n Merk wat nie maklik uitgewis word nie” – is kenmerkend van diegene wie se pro-Afrikanergesindheid (-gees, insluitende rasionaliteit) deur transformasiepropaganda verpulp is. Kultureel is Afrikaners fundamenteel eerder Afrikaners as Suid-Afrikaners. Dit is slegs in burgerlike opsig, dus as inwoners, bv as belastingbetalers, dat Afrikaners voortgaan om Suid-Afrikaners te wees. Diegene wat die Afrikaner by voorkeur in breër kontekste, bv as Suid-Afrikaner of Afrikaan, plaas, doen dit in ‘n poging om die identiteit van die Afrikanerdom te verwater.

Hoe buitensporig Van Rensburg getransformeer is, blyk verder duidelik uit ‘n bedenklike opmerking soos die volgende: “Dit was vir die apartheidsregering baie maklik om Afrikaans as ‘n apartheidstaal te stigmatiseer” (137). “Apartheidsregering” en “apartheidstaal” is albei hoogs oordrewe, propagandistiese begrippe. Sowel die blanke regering van destyds as Afrikaans het in oorweldigend baie opsigte kenmerke en funksies wat niks met die politiek te make het nie. “Die wêreld van Afrikaans van voor 1994 het ingrypend verander. Afrikaanse taalregte het voorregte geword” (147). Van Rensburg skryf dit sonder om beswaar te opper. Afrikaans het daarvolgens net nog ‘n onverdiende voorreg van (voorheen) bevoorregte blankes geword; dus nie iets onontbeerliks wat met toewyding en opoffering daargestel is nie; asof menseregte nie taalregte insluit nie.

Hy sal nooit daartoe instem dat Kaapssprekers tereg gewys word oor hulle buitensporige en onnodige gebruik van Engels nie. “Party van die opvolgers van Afrikaans se vroeë taalaktiviste het ongelukkig die rol van ‘n waghondbrigade met vermanings van ‘moenie so skryf nie’ en ‘moenie so praat nie’ begin speel” (133). Van Rensburg verkies eerder taalanargie. Let op hierdie tipiese verligte maar dwase opmerking van Van Rensburg: “Maar hoekom moet ‘n stryd met Engels aangeknoop word? Afrikaanssprekendes ken saamleef met ander groot tale … Die tyd van regte opeis teen Engels behoort lankal verby te wees” (145). Volgens hom moet Afrikaners dus nie vir groter taalsuiwerheid en die voortbestaan van Afrikaans stry nie; dus nie taalbulle wees nie, al is “Engels goed geposisioneer … om Afrikaans te beïnvloed” (145) en selfs te verswelg.

Dít is Van Rensburg se houding terwyl hy weet dat morsige Afrikaans al hoe meer voorkom: “In Gespreksafrikaans, dwarsoor die Afrikaanse gebruikerspektrum, by alle sprekers, op alle terreine, kan Engelse invloed uitgewys word. Dit neem nog steeds toe … Engels verryk ook, bedreig nie net nie. Verryking kan waardeer word, solank taalintegriteit nie ingeboet word nie. Taalintegriteit het te make met ruimte vir die ontwikkeling van die eie. En selfvertroue om die eie taal te gebruik waar dit nodig is. En selfs om trots te wees op wat die Afrikaanse taalinstrument kan vermag. Maar so iets kan nooit afgedwing word nie!” (146). Deur ruimskoots uit Engels oor te neem, boet Kaaps (en omgangs-Afrikaans) ongetwyfeld taalintegriteit in en ontmoedig dit eie taalkreatiwiteit. Die slegte voorbeeld wat Kaapssprekers in hierdie opsig stel, word al hoe meer deur nie-Kaapssprekers, insluitende blankes, nagevolg, gevolglik word die taaltrots van Afrikaanssprekendes ondermyn.

Van Rensburg verkondig “dat al Afrikaans se variëteite gelyk is” (137). In watter sin? In die sin dat hulle almal (in meerdere of mindere mate) bestaan. Maar hulle kan nie gelyk in invloed of belangrikheid wees nie, want party het bv baie en ander het min sprekers. Wat van deurslaggewende belang is, is dat bv Kaaps nie die oorlewing van suiwer of ordentlike Afrikaans in dieselfde mate as Standaardafrikaans kan verseker nie. Eintlik kan die brouseltaal Kaaps eerbare Afrikaans glad nie in sy stryd om naas Engels te oorleef, help nie, juis omdat Kaaps reeds eeue lank Engelsbesoedel is en al hoe meer só word. Van Rensburg skryf dat Khoi-Afrikaans, wat hy uitermate vertroetel, “steeds deel van Kaaps” is (17). Daarom sal hy Kaaps nie verwerp nie; selfs nie bloot in die groot mate wat Kaaps Engels is nie. Hieroor en om talle ander redes, wat ek hier bo probeer aantoon het, is dit my oortuiging dat Afrikaans deur die publikasie van hierdie boek eerder benadeel as bevoordeel word. Dít is allermins ‘n gunstige getuigskrif vir ‘n Afrikaanstaalkundige.

Leon Lemmer: ‘Afrikaans: ‘n Visie vir 2030’

Danny Titus is tans die hoof van korporatiewe aangeleenthede by die Afrikaanse Taal- en Kultuurvereniging (ATKV). Voorheen was hy die ATKV se hoof van kultuursake. Blykbaar het die besef deurgedring dat Titus geen werklike begrip van of simpatie met Afrikanerkultuur het nie. Hy kon hom nie namens die oorgrote meerderheid ATKV-lede, naamlik blanke Afrikaanssprekendes, sinvol oor hulle kultuur uitlaat nie. Wat opval, is dat die ATKV deesdae met oorgawe wroeg oor transformasie, oftewel ANC-gedienstigheid.

Dit herinner aan die Afrikaanse Handelsinstituut, wat ná 1994 verkies het om eerder die AHi te wees, dus sy Afrikaansheid weg te steek, en daarna om liewer sy naam (in die meeste gevalle) te verander na SBi – Small Business Institute. Hermann Giliomee noem dat die AHi “nie die bevordering van Afrikaans as een van sy funksies beskou nie” (Die Afrikaners, Kaapstad: Tafelberg, 2004, p 627). Giliomee haal ‘n oudpresident van die AHi, Franklin Sonn, soos volg aan: “Ek is nie ‘n Afrikaner nie, ek was nog nooit een en ek wil ook nie een word nie” (627). Ek kan Sonn verseker dat Afrikaners dit met hom roerend eens is. Hierdie ANC-aktivis en -kameraad kwalifiseer glad nie vir Afrikanerskap nie. ‘n Ander AHi-president wat ‘n wig tussen hierdie instituut en Afrikaners en Afrikaans ingedryf het, is die oorverligte Stef Coetzee (1949-2018), wat as rektor van die Universiteit Vrystaat (1997-2002) hom buitensporig passievol vir transformasie beywer het.

Insgelyks verkies die ATKV hierdie verkorting as sy naam, blykbaar nie bloot omdat dit korter is nie, maar omdat sy historiese Afrikaansheid daarmee verdoesel word. In die praktyk bevorder die ATKV deesdae by voorkeur die mengeltaal Kaaps en nie ordentlike of suiwer Afrikaans nie. Die ATKV is veral nie ‘n uitgesproke ondersteuner van Standaardafrikaans nie. Hierdie instansie weerhou hom deurgaans van wat absoluut noodsaaklik vir die sinvolle voortbestaan van Afrikaans is, naamlik pleidooie en veldtogte vir groter taalsuiwerheid in Afrikaans. Sy polities korrekte strategie is om nie sy nuwe hoofsimpatiegroep, die bruin mense met hulle voorliefde vir hulle brouseltaal Kaaps, aanstoot te gee nie.

Sedert Augustus 2013 is Karien Brits, wat ‘n magistergraad oor die Tswana-taal voltooi het, die ATKV se bestuurder van taalaangeleenthede. In ‘n radio-uitsending oor Afrikaans (30.09.2018) het Brits die indruk gewek dat sy polities selfs meer radikaal links as Gerda Odendaal is. [Oor hierdie radiogesprek, lees Leon Lemmer se reaksie onderaan sy rubriek oor die Afrikaner-Broederbond (Praag 23.09.2018). Oor Gerda Odendaal, lees die Lemmer-rubriek: “Gerda Odendaal oor die herstandaardisering van Afrikaans” (Praag 2.02.2014).]

Danny Titus

Titus het euwelstatus in Afrikanergeledere (bv Praag 7.10.2015 en 7.09.2017). Onlangs het hy dit gestand gedoen met sy uitlatings oor “Afrikaans: ‘n Visie vir 2030” (voortaan AV30 genoem) (Netwerk24, 5.11.2018). Die opskrif van die artikel is: “Moenie die verlede herhaal.” Dit impliseer dat die verlede sleg was, anders sou herhaling nie ongewens gewees het nie. “Suid-Afrikaners moet ophou om vyande van mekaar te maak.” Vredevors Titus beweer dít is wat AV30 doen. Hy noem dan twee kenmerke van die slegte verlede, wat uiteraard veral aan Afrikaners toegeskryf word: “die vergrype van apartheid” en die (onnodige) destydse waarskuwings oor “die Rooi Gevaar.” ‘n Ander destydse euwel is glo die ontmensliking weens die Veiligheidspolisie, die paswette en die NG Kerk, met as beweerde salige teenvoeters Nelson Mandela en ANC-terroriste.

Toe Mandela in 1994 president word, het die Totale Aanslag van die Rooi Gevaar glo “‘n groot grap geword.” Die wesenlike kommunistiese aard van die ANC word hiermee deur een van die hoofamptenare van die ATKV – en daarby sy luidrugtigste aktivis – ontken. “Die derduisende troepies het gevra of alles nodig was.” Die veiligheidsmagte waaroor Titus hom so neerhalend uitlaat, is dieselfde mense waarvoor hy en sy medestudente destyds so skytbang was dat hulle begin weghardloop het as hulle gehoor het dat die polisie op pad na die UWK-kampus was.

Ons moet glo nie vyande soek nie, al is dit presies wat Titus soos gebruiklik doen. “Die Mandela-era bly steeds die templaat vir talle Suid-Afrikaners oor hoe ons mekaar kon vind en die land uit sy moeras na goeie regering kon neem.” Die moeras van die blanke of Afrikaner se politieke bewind word hier gekontrasteer met die goeie regering van die ANC. Daar is in werklikheid redelike eenstemmigheid dat Suid-Afrika vóór 1994 heelwat beter regeer is as wat sedert 1994 die geval is. Die Mandela-era was oënskynlik beter as wat daarna gevolg het bloot omdat selfs die ANC nie dadelik alles kon verbrou wat sedert 1652 plaaslik opgebou is nie. Daar word graag beweer dat Mandela swart-wit versoening bevorder het. In werklikheid het Mandela bloot die verontwaardigde blankes probeer paai oor die hemelskreiende verraad van magsoorgawe pleks van die plegtig beloofde magsdeling.

“Groot was my verbasing verlede week toe ek ‘n dokument [AV30] lees wat sê vir die Afrikaanse gemeenskap sedert 1994 is die ‘aanpassing om te beweeg vanaf die binnekring van mag na ‘n stand van bykans politieke magteloosheid, ingrypend en selfs traumaties.'” Die onderwerp moes uiteraard die Afrikanergemeenskap gewees het. Oor Afrikaners se trauma het ek reeds geskryf: “Kulturele trauma en die Afrikanerdom” (Praag 13.10.2018). Iemand soos Titus is sedert 1994 buitensporig bevoordeel, gevolglik put hy eerder vreugde en welvaart as trauma uit die nuwe Suid-Afrika. Dat Afrikaners gegrief oor die ANC-owerheid se miskenning van Afrikaans asook die agteruitgang van (ordentlike) Afrikaans is, skeel vir Titus blykbaar min.

Een van Titus se besware teen AV30 is van ‘n kwantitatiewe aard. Soos die ANC so graag doen, verhef Titus kwantiteit bo kwaliteit. “Dit is natuurlik onsinnig, want die meeste Afrikaanssprekendes was nie in die binnekring van die mag nie. Die verwysing na die ingrypende en selfs traumatiese politieke magteloosheid is nie my indrukke van talle Afrikaner-organisasies, kollegas en vriende nie.” Wat Titus hier doen, is om die mengeltaal Kaaps sonder meer as Afrikaans te beskou, sodat dit kan volg dat die meerderheid Afrikaanssprekendes bruin is. Hy maak ook die skuif van Afrikaanse na Afrikaner-organisasies.

Die ATKV wás vóór 1994 ‘n Afrikaner-organisasie wat Afrikaans, insluitende taalsuiwerheid, bevorder het. Die ATKV het weens transformasie ontaard in ‘n Afrikaanse sowel as nie-Afrikaanse organisasie wat taalsuiwerheid nooit openlik bevorder nie; eerder die brouseltaal Kaaps. Soortgelyke ontaarding is ook by ander eens Afrikaner- en Afrikaanse instansies waarneembaar, hoewel dikwels nie in dieselfde buitensporig oordrewe mate as by die ATKV nie.

Ek vra my af: Behoort die ATKV nie eerlikheidshalwe die AHi se voorbeeld te volg deur sy naam te verander en Afrikaans daaruit weg te laat nie? Ek is in my siel oortuig dat die benaming Meertalige Multikulturele Vereniging (MMV) baie duideliker uitdrukking gee aan wat die ATKV sedert 1994 geword het: meertalig, bv Afrikaans en Kaaps; multikultureel, bv christelik en Moslem. Die letternaam MTMKV kan ook oorweeg word. Al is dit langer as MMV, het dit die voordeel dat MK daarin voorkom, wat kan help om die soort medeburgers te lok waarna enige egte ANC-gedienstige instansie behoort te streef.

AV30 “praat verder van die ‘ingrypendheid van wegbeweeg vanaf die verlede en die eise wat elke dag bring, is so sterk en oorweldigend.’ Daar is nie kans om vorentoe te kyk vir die Afrikaanse taal se behoud en bevordering nie, aldus die dokument. Daarom dan ‘n nuwe visie, ‘n strategie en projekte. Liewe krismis! Wat van al die bestaande projekte? Wat ‘n terugwaartse stap. En dit nogal in die naam van Afrikaans. Die wegbeweeg van die verlede ingrypend? Terug na die vyandsbeelde?”

Wat is dit wat aan Titus se getransformeerde siel knaag en hom so negatief stem oor ‘n opregte poging, soos AV30, om Afrikaans te bevorder? Myns insiens is die kern van Titus se misnoeë dat dit drie Afrikaanssprekende blankes is wat daardie dokument oor Afrikaans opgestel het. Aangesien die meerderheid Afrikaanssprekendes, volgens Titus se siening van Afrikaans, bruin is, moet bruines volgens sy insig vanselfsprekend by enige Afrikaansprojek betrek word. Die bruines moet verkieslik ook in die meerderheid wees, sodat die heil van Kaaps pleks van Standaardafrikaans gedien kan word; dus ‘n opset soos in die raad van die Afrikaanse Taalmuseum en -monument: Naas die direkteur, Michael Jonas, “vyf bruin lede, een swarte, een Indiër en een blanke. Bruin mense oorheers die raad teen ‘n koers van ses uit nege” (Praag 12.08.2018). Daarby is die enigste blanke raadslid nie ‘n taalkundige nie, maar ‘n sosioloog en terselfdertyd ‘n militante ANC-aktivis. Myns insiens is dit die soort opset wat Titus vir Afrikaans verkies bo die drie blanke Afrikaanssprekendes wat AV30 opgestel het. Wat vir Titus ook onvergeeflik is, is dat Kaaps nie as die gesalfde toekoms van Afrikaans in AV30 opgehemel word nie. Trouens, Kaaps word nie eens genoem nie.

Jaco Kirsten

In sy boek, Maties en Afrikaans: ‘n Besondere verhouding, 1911-2011 (Pretoria: Protea Boekhuis, 2013, 261p, R150), skryf Pieter Kapp: “Leopold Scholtz se stelling dat vir bruin mense Afrikaans ‘n instrument is, maar vir Afrikaners ‘n deel van hulle identiteit, is iets wat nie geïgnoreer kan word nie” (p 186). Hiervolgens is Afrikaans vir Titus bloot iets wat soms bruikbaar kan wees, maar andersins opsioneel is, bv as skoolonderrigmedium vir sy kinders. Vir Afrikaners, daarenteen, is Afrikaans ‘n noodsaaklike deel van hulle identiteit; myns insiens die kern van hulle kultuur. Om hierdie rede is daar baie groter erns en opregte besorgdheid oor Afrikaans by Afrikaners as by bruin mense.

Kapp noem: “Die bruin middelklas verengels vinnig” (186). In die AV30-dokument (p 4) word die “vinnige verengesing van die bruin middelklas” ook genoem. Kapp skryf verder: “Min bruin Afrikaanssprekendes is bereid om in die openbaar ongekwalifiseerd standpunt vir Afrikaans in te neem” (186). Bruines maak egter alewig aanspraak op die reg om by alles betrek te word wat met Afrikaans te make het. As blankes dan besorgdheid oor die stand en toekoms van Afrikaans uitspreek, is die kenmerkende reaksie uit bruin geledere dat alles wel met Afrikaans is. Dit geskied in die bruines se klimaat van die opsionaliteit/ontbeerlikheid/versaakbaarheid van Afrikaans en natuurlik ook omdat die bruin elite die ANC as bevryders verheerlik, wat insluit bevryding van Afrikaners se politieke mag asook die prominensie van (ordentlike) Afrikaans.

Jaco Kirsten

Dit bring my by die joernalis, Jaco Kirsten. “Tydens Kirsten se optrede op die Woordfees [in Stellenbosch in 2010] het ‘n bruin joernalis hom dit verkwalik dat hy gesê het dat Engafrikaans [bv Kaaps] hom grief. Dit impliseer [glo] dat suiwer Afrikaans diskriminerend is en deur Afrikaners gebruik word om hul wit bevoorregting te verskans” (186). Dit is die soort substansielose, retoriese twak waarmee ‘n mens deesdae om iedere hoek en draai gekonfronteer word.

Kirsten antwoord: “Wie se skuld is dit dat die aktiviste vir Afrikaans tans oorwegend uit wittes bestaan? Is dit Afrikaners se skuld of diegene s’n wie se vooroordeel opregte bedoelings verdag maak? As mense se agterdog (of is dit afkeer?) jeens Afrikaners groter as hul liefde vir Afrikaans is, moet mens jouself afvra of sulke mense nie self ‘n soort kulturele apartheid wil bevorder nie. Asof hulle ‘n taal die rug sal toekeer eerder as om hande te vat met Afrikaners. Kulturele spiteful-geit, enigiemand? Ek wens opreg dat ‘n paar pro-Afrikaanse bruin kommentators in die openbaar sal vra: ‘Hoe kan ek ‘n bydrae lewer?’ In plaas van: ‘Ag, dis al weer die Boere wat kerm,’ of die al hoe meer verdagte: ‘Dis eintlik ons taal!'” (186-187).

Dit is veral die Afrikaanstaalkundige, Christo van Rensburg (1938-2018), wat sedertdien nuwe stukrag gegee het aan die versinsel dat bruin mense Afrikaans geskep het. Ek moet Van Rensburg se jongste boek nog bespreek: Van Afrikaans gepraat (Pretoria: Lapa Uitgewers, 2018, 155p, R250). Mense soos Danny Titus en Christo van der Rheede word na een Afrikaansbyeenkoms na die ander genooi om “saam te praat” oor Afrikaans asof hulle Afrikaanslojaal is en gesaghebbend tot die gesprekke kan bydra. In werklikheid het hulle doelbewus verseker dat hulle kinders Engelse skole bywoon. Ek noem hulle en ander diesulkes valse profete van Afrikaans. Vir Afrikaans is daar geen heil te vinde as hierdie soort meelopers betrek word nie. Uit wat hier bo oor Titus se artikel gesê is, is dit baie duidelik dat hy, wat AV30 betref, besig met boikottaktiek is; iets wat so kenmerkend van die politiek van bruines in veral die jare tagtig was.

Ander reaksies

Voordat ek die AV30-dokument in besonderhede bespreek, gee ek ‘n aanduiding van die ander reaksies. AV30 is ‘n uitvloeisel van ‘n beraad van Afrikaanse instansies wat in 2017 plaasgevind het. Die AV30-gespreksdokument, gedateer 1 September, is vroeër vanjaar op die internet gepubliseer. Dit is aan die begin van November in Clubview tydens ‘n opvolgbyeenkoms van Afrikaanse instansies bespreek. Wat ontstellend is, is die geringe belangstelling wat die AV30-dokument en hierdie byeenkoms ontlok het. Min nabetragting kan op die internet of elders opgespoor word. Afrikaans as sodanig wek deesdae kommerwekkend min belangstelling in die hoofstroom-inligtingsmedia. Hou gerus dop hoe bitter min berigte oor Afrikaans en nog minder reaksies daar op Netwerk24 is. Wat was die reaksie van die Afrikaanse koerante op AV30? “Ek hou my doof, ek hoor niks, ek hou my stom, ek maak my mond nie oop nie” (Psalms 38:14).

Tydens die Clubview-byeenkoms is tot die gevolgtrekking gekom dat daar slegs in drie van die nege provinsies, naamlik die Wes-Kaap, Noord-Kaap en Gauteng, ‘n groot genoeg konsentrasie van Afrikaanssprekendes is om die oorlewing van Afrikaans aldaar as ‘n realistiese moontlikheid te beskou. Die oorlewing van Afrikaanse skole kan deur privatisering moontlik gemaak word. Afrikaanse skole word nie en sal na verwagting ook nie deur die owerheid bevorder word nie. In hierdie verband is na Namibië verwys, waar die staatskole verengels het en daar min privaat Afrikaansskole voortbestaan.

Die ANC-bewind word tereg gekarakteriseer as sosialistiese staatsnasionalisme. Uit hierdie oord kan geen steun vir Afrikaans verwag word nie. Die ANC-regering is so ondoeltreffend dat hy nie eens in die basiese behoeftes van sy ondersteuners voorsien nie. Afrikaners as nie-ondersteuners van die ANC is dus op eie inisiatief en privaat hulpbronne aangewese vir wat hulle ten behoewe van mede-Afrikaners en Afrikaans wil vermag.

Hierdie gevolgtrekkings onderskryf wat in die AV30-dokument (p 9) staan: “Enige formele staatshulp of staatsfinansiering aan Afrikaanse taal- en kultuurgebaseerde openbare instellings soos skole, aftreeoorde, verenigings en klubs sal die uitsondering of heeltemal afwesig wees” en op bladsy 10: “Gemeenskappe sal toenemend na hul eie belange in hul woonbuurt of dorp moet omsien.”

AV30-dokument

Die AV30-dokument is deur Bertus de Villiers, Deon Geldenhuys en Heinrich Matthee opgestel. Die teks en illustrasies beslaan 16 bladsye. Albei Titus se aanhalings kom van die eerste bladsy en nie een van die twee is akkurate weergawes nie. Baie van die inligting in AV30 het nie direk met Afrikaans te make nie en dien veel eerder as agtergrond of breër konteks. Besware wat geopper kan word, is eerstens dat nie omskryf word wat onder Afrikaans verstaan word nie. Dit is myns insiens noodsaaklik dat die brouseltaal Kaaps uitgesluit word omdat daar geen heil te vinde is in ‘n stryd om die behoud van ‘n taal wat nie duidelik van Engels onderskei kan word nie. ‘n Noodlottige gevolg is dat die noodsaaklikheid van suiwer(der) Afrikaans glad nie in AV30 genoem word nie. Geen pleidooi vir taalsuiwerheid word gelewer nie terwyl dit noodsaaklik is dat Afrikaans uit eie reg, dus as wesenlik ‘n nie-Engelse taal, naas Engels moet voortbestaan.

In AV30 word die potpourri/mengelmoes-benadering van nóg vis nóg vlees gevolg: “Die breë Afrikaanse taal- en kultuurgemeenskap bestaan uit verskeie subgroeperinge aangesien Afrikaans een taal is met vele subkultuurgemeenskappe. Vanweë die historiese uniekheid van die Afrikaanse taal en kultuur is daar ‘n wye verskeidenheid groepe wat elk ‘n eiesoortige bydrae tot die Afrikaanse taal en kultuur maak – byvoorbeeld die Kaapse Klopse, kunstefeeste, AfriForum, Orania en die ATKV se unieke bydraes. Die Afrikaanse taal en kultuur is ‘n model van veelheid eerder as eenheid. ‘n Pragmatiese benadering kan meebring dat verskeie Afrikaanse taal- en kultuurbelangegroepe uit verskeie gedeeltes van die land hul prioriteite rondom die Afrikaanse taal en kultuur kan ontwikkel en nastreef” (p 11). Hierteenoor kan gestel word: Eenheid eerder as verskeidenheid bevorder mag; ook in die geval van ‘n taal wat in ‘n bose omgewing deur ondergang bedreig word.

Tweedens is daar die afgewisselde gebruik van “Afrikaanse” en “Afrikaner-” wat die teks blootstel aan die die soort kritiek wat deur Titus uitgespreek is. Afrikaanse kultuur (in soverre daar so iets is) is meer omvattend as Afrikanerkultuur. Dit kan nie sonder meer aangeneem word dat alle lede van die Afrikaanse kultuur so vreedsaam sal saamleef en saamwerk soos lede van Afrikanerkultuur nie. Daar word in AV30 ‘n eendersheid en harmonie veronderstel wat nie (noodwendig) daar is nie. Veral onder die bruin elite is Afrikaans nie so ‘n belangrike faktor dat dit politieke verskille sal oorbrug en hulle tot “hande vat” met blankes sal aanspoor nie. In AV30 word ‘n ander en myns insiens onrealitiese standpunt gehuldig: “Alhoewel daar verskillende groeperinge binne die algemene Afrikaanssprekende gemeenskap is, moet Afrikaans as ‘n samebindende faktor gebruik word terwyl na verskillende behoeftes omgesien kan word” (p 11).

Wat in die stryd om die behoud van Afrikaans aanvaar moet word, is dat Afrikaners nie op ondersteuning van enersyds die ANC-regering en andersyds bruin mense (veral die elite) kan staatmaak nie. In die konteks van die AV30-dokument sou dit klaarblyklik hoogs funksioneel wees om eeder die term Afrikaner sonder voorbehoude te gebruik en liewer Afrikaners en Standaardafrikaans as uitgangspunte te aanvaar. Dan word ‘n verskerpte fokus en konkreter resultate moontlik.

Die teks begin met die korrekte waarneming dat die land/inwoners in ‘n oorgangsproses verkeer. Van ‘n suksesvolle land wat ‘n sterk Europese aanskyn/inslag gehad het, word sedert 1994 fluks gevorder na die droewige status van ‘n onmiskenbaar tipiese Afrika-land. Swart oorheersing/”supremacism” is nie in die belang van die land en die meeste van sy inwoners nie. “Geeneen kan met enige akkuraatheid voorspel waarheen die proses vir die Afrikaanse taal en kutuurgemeenskappe lei nie” (p 1). Wat myns insiens met stelligheid gesê kan word, is dat die blankes, insluitende die Afrikaners en daarmee saam Afrikaans, tot agteruitgang en uiteindelike vernietiging gedoem is tensy doeltreffende stappe sonder versuim gedoen word.

“Die kern van Visie 2030 is om by te dra tot ‘n gesprek oor ‘n volhoubare toekoms vir die Afrikaanse taal en kultuur, oftewel die versekering van taal- en kulturele vryheid wat mense toelaat om hul taal te kies en te benut en hul kultuur te ontwikkel om sodoende ‘n lewe te lei wat hulle verkies” (p 1). Daar is geen rede om aan die opregte bedoelings van die opstellers te twyfel nie. ‘n Eerlike poging word aangewend om Afrikaans te bevorder. Die uitkoms is gebrekkig, maar dit is baie makliker om die opstellers te kritiseer, soos Titus doen, as om met beter voorstelle vorendag te kom.

Die kernprobleem is die onverkwiklike situasie waarin Afrikaners hulle, sonder hulle eie toedoen, sedert 1994 bevind. Die grondslag waarop die nuwe Suid-Afrika funksioneer, is foutief en verwerplik en saboteer in groot mate pogings om binne hierdie opset ‘n beter bedeling vir Afrikaners en Afrikaans te bewerkstellig. In hierdie stelsel is die enigste heilsame weg blykbaar groter militantheid; om duidelik, kragdadig en konfronterend/hardegat (eerder as versoenend/paaiend) die Afrikaner se saak te stel en op resultate aan te dring; dus om te eis waarop ons geregtig is. Maar omdat die land op ‘n grondig verkeerde en dwase grondslag funksioneer, lê die uiteindelike heil vir Afrikaners buite hierdie stelsel, bv in selfbeskikking in ‘n eie tuisland.

Daar is te veel tekens van politieke byderwetsheid in AV30. In die laaste paragraaf op bladsy 1 is daar ‘n kniebuiging na feminisme, “In haar verskeidenheid”, en op bladsy 3, “in haar breedste”, pleks van “in sy verskeidenheid/breedste.” ‘n Nie-politieke, inklusiewe benadering (“die breedste moontlike spektrum” – p 1) word nagestreef, wat in die praktyk reeds telkens as nutteloos vir Afrikaans bewys is. Die opstellers poog selfs om die “historiese verdeeldheid binne die Afrikaanse gemeenskap te oorbrug” (p 1) deur die modieuse breë weg van inklusiwiteit te bewandel. Dit is fataal, soos later blyk: “Die bevordering en ontwikkeling van Afrikaans as spreek- en onderrigtaal vereis inklusiwiteit” (p 11). Dit word nie van Engels vereis nie. Waarom dan van Afrikaans? Afrikaans kan eksklusief ontwikkel word, veral wat betref die grootste moontlik onafhanklikheid van Engels. Aan tale wat in groter mate aan Afrikaans verwant is, soos Nederlands en Duits, kan, soos voorheen, na goeddunke, met die oog op oorname of aanpassing, ontleen word.

“Visie 2030 rus op twee pilare. Eerstens berus dit op internasionale ervarings wat die erkenning en beskerming van taal- en kultuurgroepe se regte betref en tweedens moet dit vir die verskillende gemeenskappe wat hulle met die Afrikaanse taal- en kultuurgemeenskap vereenselwig prakties en finansieel haalbaar wees … Visie 2030 is dus daarop gemik om ‘n breë visie te ontwikkel wat hopelik algemene steun onder Afrikanerorganisasies, Afrikaanssprekendes en Afrikaanse belanghebbendes kan genereer ongeag hul politieke oortuigings” (p 2). Amptelike internasionale regte, bv minderheidsregte, word egter nie in die ná-1994 Suid-Afrikaanse konstitusionele oerwoud erken nie. Die net word inklusiwiteitshalwe ook so wyd gespan dat sinvolle resultate kwalik behaal kan word. Die ATKV en Praag kan nie in dieselfde keurslyf gedruk word nie. Eersgenoemde is op die breë weg na die verderf terwyl laasgenoemde op die smalle weg na uitmuntendheid is. By AV30 is ‘n minder ambisieuse benadering wenslik deur eerder op onmiskenbaar Afrikaner- en (Standaard)Afrikaanse belange te konsentreer.

Op bladsy 3 toon die samestellers heldere insig in wat die 1990/94-ramp vir Afrikaners en Afrikaans meegebring het (maar let op die steurende afwisseling van “Afrikaanse … kultuur” – te breed – en “Afrikaners”): “Daar is ongetwyfeld ‘n persepsie van uitgesluit word, van onsimpatiekheid en selfs vyandigheid teenoor die Afrikaanse taal en kultuur, en ‘n gevoel dat die waardes waarvoor Afrikaners staan, telkens geminag word. Ons besef dat Visie 2030 nie die politieke klimaat kan verander nie, maar dit kan wel ‘n basis bied vir gemeenskappe om na hul eie behoeftes om te sien ter bevordering van die Afrikaanse taal en kultuur. Ons vertrou dat Visie 2030 hoop en fokus kan bied aan almal wat Afrikaans as hul taal van keuse praat en wat deel voel van die Afrikaanse kultuurgemeenskap.” Daar word dus gepoog om die beste van ‘n slegte saak te maak, wat (prysenswaardige) moed en selfs ‘n mate van optimisme weerspieël.

“Visie 2030 is nie daarop gemik om die Afrikaanse taal en kultuur in opposisie tot ‘n nasionale patriotisme en liefde vir Suid-Afrika te ontwikkel nie” (p 3). Inklusiwiteit word hier dermate aan die orde gestel dat dit selfs by Titus guns sal vind. Ons word aangesê om patrioties en lief vir die nuwe Suid-Afrika te wees al is dit vir Afrikaners onmoontlik. Die opsie van ‘n eie tuisland vir die vrye uitlewing van Afrikanerkultuur word glad nie ter sprake gebring nie. Die Afrikaner is glo “onlosmaaklik deel … van Suid-Afrika … [en] die kontinent van Afrika” (p 3).

“Die moderne wêreldtendens is juis dat state ‘n gemeenskaplike patriotisme bevorder deur taal- en kultuurverskeidenheid te erken … Die erkenning van taal- en kultuur-uniekheid is … ‘n basis om gesamentlike patriotisme te bevorder” (p 3). Maar dit is tog baie duidelik dat die ANC-regering Afrikaans en alles wat met Afrikanerkultuur te make het, minag, gevolglik is dit misplaas om patriotisme en liefde vir die nuwe Suid-Afrika van Afrikaners te verwag. Afrikaners word “ware Afrikane” genoem terwyl Tuisland-Afrikaners hulle nie noodwendig aan Afrika gebonde voel nie. Dit kan vir Afrikaners hoogs bevrydend wees om as etniese groep op ‘n ander kontinent in herwonne vryheid wortel te skiet.

Op bladsy 5 staan: “Die politieke dinamika van die staat is tans nie dié van ‘n gesonde demokrasie nie.” Ons sit met “‘n de facto-eenpartyregering.” In werklikheid is hierdie “demokrasie” fundamenteel ‘n misbaksel. “Daar is wel goeie tekens in die onafhanklikheid van die media.” In die hoofstroom sing almal egter die deuntjie van politieke korrektheid en kulturele marxisme. Daar is glo ook gevalle van “robuustheid van die regbank te sien” maar dan word dit tereg dadelik soos volg gekwalifiseer: “Die regbank was tot dusver nie in die algemeen simpatiek teenoor die behoeftes van taal- en kultuurgemeenskappe nie. Afrikaanssprekendes sal toenemend op hul eie vindingrykheid en hulpbronne aangewese moet wees om hul taal en kultuur in die privaat milieu te bevorder en kan nie berus op politieke steun nie” (p 5).

Op bladsy 11 word gepoog om informele selfbeskikking (maar nie daadwerklike/statutêre outonomie of ‘n Afrikaner-tuisland nie) as ‘n moontlikheid voor te hou. Weer word die (ydele) hoop op internasionale voorbeelde gevestig, terwyl ander maatstawwe in Afrika en veral die nuwe Suid-Afrika geld. Byvoorbeeld, rassediskriminasie, raskwotas en onteiening sonder vergoeding word as algemeen geldige en aanvaarde praktyk ten koste van blankes gepropageer en gewetenloos toegepas. Die sosiale ingenieurswese van die ANC waarvolgens blanke gemeenskappe, bv hulle woongebiede en inrigtings soos skole, tot multikulturaliteit gerysmier word, word glad nie afdoende in AV30 in ag geneem nie.

“‘n Vorm van formele outonome ‘regering’ vir die Afrikaanse gemeenskap of ‘selfbeskikking’ in ‘n formele sin van die woord in 2030 lyk tans onwaarskynlik en die klem sal waarskynlik val op privaat inisiatiewe en die werksaamhede van nie-regeringsorganisasies. Dit is waarskynlik dat Afrikaners en/of ander Afrikaanse gemeenskappe wat belangstel in die praktyk groeiende selfbestuur deur hul gemeenskapsorganisasies sal geniet – of dit nou amptelik erken word, polities aanvaar word of bloot ‘n werklikheid is wat gevestig is. Dit bly egter ‘n moontlikheid (en hoop) dat die grondwetlike beloftes van artikels 185(1)(c)* en 235** ten opsigte van gemeenskapsrade in die Wes-kaap of in ander dele van die land prakties beslag sal kan kry. Daar is veelvoudige internasionale voorbeelde waar taal- en kultuurgemeenskappe informele magte bekom om na hul taal- en kultuurerfenis om te sien. Selfs indien formele gemeenskapsrade nie opgerig word nie, kan die Afrikaanse gemeenskap by wyse van informele plaaslike komitees en verenigings na hul eie taal- en kultuurbelange omsien en in die proses selfs dienste aan die breë plaaslike gemeenskap verskaf. Internasionale gevallestudies bewys hoe self-inisiatief bevorderlik is vir taal- en kulturele oorlewing en ontwikkeling. Verskillende plaaslike gemeenskappe kan met mekaar saamwerk; hulpbronne en fasiliteite deel; en hul eie leefomstandighede verbeter” (p 11). Blankes word reeds toegelaat om soms op eie inisiatief bv paaie te herstel en vullis te verwyder omdat die onbekwame en korrupte owerhede versuim om dit te doen. Dit is heel moontlik die enigste soort “selfbeskikking” wat aan die blankes gegun sal word: om ter wille van (veral) die ander op te offer deur (gedwee en gratis) diensbaar te wees.

[* Artikel 185(1)(c): “to recommend the establishment or recognition, in accordance with national legislation, of a cultural or other council or councils for a community or communities in South Africa.”

** Artikel 235: “The right of the South African people as a whole to self-determination as manifested in this Constitution, does not preclude within the framework of this right, recognition of the notion of the right of self-dermination of any community sharing a common cultural and language heritage, within a territorial entity in the Republic or in any other way, determined by national legislation.”]

Wat AV30 voorsien en bepleit, is selfgefinansierde Afrikaanse kleuter-, laer-, sekondêre en hoërskole (p 13) terwyl ek dink dat sterker druk op die ANC-regering geplaas behoort te word vir genoeg sulke staatsgefinansierde Afrikaanse skole in ruil vir die reuse belastingbydrae wat Afrikaners teen wil en dank lewer. Dit geld ook vir tersiêre onderwys, bv universiteite, wat glad te geredelik toegelaat word om te verengels, met misleide, verloopte Afrikaanssprekende blankes wat die voortou in die onderploeging van Afrikaans neem. Hierdie elemente op eens Afrikaanskampusse word glad nie genoegsaam verguis en gestigmatiseer nie. Daar word in AV30 voorgestel dat sakelui verblyfgeriewe vir bv Afrikaanse leerlinge en studente op ‘n kommersiële grondslag voorsien (p 14). Eksklusief blanke of Afrikaanse koshuise, ouetehuise, ens, word egter nie deur die ANC-regering geduld nie. Verpligte rasse- en taalintegrasie (nie uitsluitlik wit en nie uitsluitlik Afrikaans) word afgedwing. Daar is in AV30 nie genoeg tekens van ‘n duidelik besef van die fundamentele boosheid van die ANC nie.

Daar is glo “meriete om ‘n nasionale Afrikaanse forum te skep waar organisasies en verenigings ten minste jaarliks met mekaar gesels; mekaar ondersteun en bemoedig; kennis uitruil; projekte bespreek, uitstallings hou; uitvoerings aanbied; ensovoorts. ‘n Afrikaanse forum kan selfs saamval met taal- en kunstefeeste wat in streke aangebied word. Die Afrikaanse Taalraad [ATR] kan byvoorbeeld so ‘n funksie vervul” (p 15). Dat AV30 hom daarvan weerhou van die stigting van nog ‘n Afrikaansinstansie aan te beveel, word verwelkom. Om vertroue in die ATR te stel om die funksie van ‘n nasionale Afrikaanse forum te vervul, is egter om ‘n uiters flou perd op te saal.* Wat Afrikaans broodnodig het, is minder maar beter liggame; dus gesuiwerde Afrikaansinstansies. Byvoorbeeld, die ATKV kan ‘n positiewe rol vir Afrikaans en Afrikaners vervul mits hy hergetransformeer word tot die soort instansie wat hy eens was. Daar is tans nie ‘n enkele Afrikaansinstansie wat ‘n veldtog vir taalsuiwerheid voer nie. By hulle almal weeg politieke oorwegings swaarder as die belange van Afrikaans. Polities korrek word nie beswaar teen geradbraakte, Engelsbesoedelde “Afrikaans”, bv Kaaps, gemaak nie omdat dit veral bruin sprekers aanstoot kan gee. ‘n Gesuiwerde Afrikaansinstansie sou eenvoudig van alle Afrikaanssprekers vereis/verwag om Afrikaans so suiwer moontlik te praat en te skryf.

[* Die Afrikanerbond het kommer “uitgespreek oor die feit dat die Afrikaanse Taalraad nie altyd die voorvegter vir Afrikaans is nie … dat van die standpunte soms polities korrek is, sonder dat die belang van Afrikaans bevorder word” (OJO Ferreira, Broederskap: Eeufeesgeskiedenis van die Afrikaner-Broederbond en die Afrikanerbond, 1918-2018, Randburg: Die Afrikanerbond, 2018, p 224 – Praag 23.09.2018). Hierdie kritiek is veral toepaslik op die ATR se oorentoesiastiese bevordering van Kaaps eerder as Standaardafrikaans.]

“Indien ‘n duidelike visie vir 2030 ontwikkel word, kan die Afrikaanse gemeenskap met die regering in gesprek tree om ‘n kultuurakkoord – ‘n kontrak, ‘n verbintenis – te sluit. Die oogmerk van so ‘n kultuurakkoord is enersyds om die Afrikaanse gemeenskap se landsgebondenheid aan en patriotisme vir Suid-Afrika te bevestig en andersyds om regeringsteun en -begrip te kry vir Visie 2030 en die operasionalisering van aspekte van die Grondwet wat dormant gebly het. Een van die oogmerke van die kultuurakkoord kan wees om praktiese beslag te gee aan artikels 185 en 235 van die Grondwet en om die informele aard van selfregering en die voordele daarvan te erken. Die kultuurakkoord kan ook as basis dien vir ‘n jaarlikse finansiële bydrae deur die regering aan Afrikaanse onderwys en ander gemeenskapsdienste wat andersins deur die regering gelewer sou moes word” (p 15).

Hiermee word erkenning aan die ANC-regering gegee terwyl my standpunt is dat die blanke kiesers nooit tot politieke magsoorgawe ingestem het nie. In hierdie sin is die ná-1994-regering onwettig. Daar kan geredeneer word dat al is die ANC-regering nie de jure nie, dit de facto is en dat ons daarom maar vir lief moet neem om dit as ‘n magsfaktor te erken. AV30 is waarskynlik ooroptimisties oor die moontlikheid om ‘n kultuurakkoord met die regering aan te gaan. Of die ANC daartoe instem of nie, het die geskiedenis bewys dat die ANC hom nie noodwendig steur aan wat ook al met wie ook al ooreengekom is nie. Tydens wat eufemisties “die oorgangsproses” (1990/4) genoem word (eintlik die ondergangsproses van die blanke bewind en die land), is by meer as een geleentheid ‘n akkoord met die ANC aangegaan waarvolgens hy sy geweld sou opskort. Die ANC is egter toegelaat om vol te hou om onverminderd geweld te pleeg (sy “People’s War”) en terselfdertyd met grondwetlike onderhandelinge voort te gaan. Dit sou goed en reg wees as Afrikaners die koste van bv privaat Afrikaansonderwys van die staat terugeis. As belastingbetalers is hulle immers op Afrikaans-staatsonderwys geregtig maar hulle word dit grootliks en daarby toenemend ontsê. Daar was egter al talle pogings om bv die reuse bedrae wat instansies en individue aan veiligheid bestee van die hoogs ondoeltreffende owerheid terug te eis, maar sonder enige sukses. Ten behoewe van Afrikaans sal seker nie beter gevaar word nie.

Die Genootskap van Regte Afrikaners (GRA) is op 14 Augustus 1875 in die Paarl gestig. Al hoe meer mense huldig 14 Augustus as Afrikaansdag. AV30 is te polities byderwets om dit voor te stel, maar Afrikaners as bedreigde etniese groep behoort terselfdertyd ook Afrikanerdag te vier. Ons kan dan drink op die gesondheid van die Afrikaner. Hy het dit nodig.

Leon Lemmer: Die Uskokke en die Afrikaners

Christo van Rensburg het oornag die gewildste Afrikaanstaalkundige geword omdat hy beweer dat Afrikaans reeds in die 16de eeu, dus lank voor Jan van Riebeeck se tyd, bestaan het. Van Rensburg word wyd en syd uitgenooi om hierdie taalkundige stommiteit by byeenkomste soos dié van die Afrikaanse Taalraad (ATR) en die ATKV te verkondig. Die bedoeling is nie om Standaardafrikaans en taalsuiwerheid te bevorder nie, maar eerder om ‘n soort “inklusiewe Afrikaans”, bv Kaaps, wat oormatig met Engelse woorde besoedel is, te ondersteun. Daarom verkondig die ATKV elke Sondagoggend op RSG: “Dit maak nie saak hoe jou Afrikaans klink nie.” Van Rensburg se innoverende dwaasheid oor Afrikaans is hoogs spekulatief (eintlik wensdenkery) en is nie wetenskaplik-taalkundig in bronne gegrondves nie, maar word deur ‘n sug na politieke byderwetsheid gemotiveer.

Voor 1600 het min skepe om die Kaap gevaar en nog minder het in Tafelbaai anker gegooi. Enkele lede van hierdie bemannings het beperkte kontak met ‘n klein aantal inheemse inwoners gehad. Daar was onder meer ruilhandel, maar dit is waarskynlik by uitstek moontlik gemaak deur eerder die voorwerpe te wys en te beduie wat die een party met die ander party wil ruil as wat die Khoi-Khoin in skeppingsvermoë uitgemunt het deur ‘n nuwe taal, Afrikaans, te skep. ‘n Mens kan jouself afvra: Waarom het die Khoi-Khoin se beweerde skeppingsvermoë in (alle) ander opsigte ontbreek? Die bemannings van die skepe was ook nie almal Hollanders nie, selfs nie in die geval van die Hollandse skepe nie. Verder was daar bv Portugese en Spaanse skepe. Ook Engelse skepe met Engelse bemannings, maar ek noem dit met huiwering omdat dit aanleiding kan gee tot ‘n nuwe dogma, naamlik dat die brouseltaal Kaaps lank voor 1652 bestaan het.

Ek beskou Jan van Riebeeck se geselskap en ander Europeërs, wat hulle aan die Kaap gevestig het voor die Britse oorname in 1806, as Oer-Afrikaners. Wat Van Rensburg en diesulkes doen, is om Afrikaners se aandeel in die ontstaan en ontwikkeling van Afrikaans af te skaal en dit tydens hierdie byeenkomste selfs te verswyg, insluitende die onbetwisbare Nederlandse wortels van Afrikaans. Daarenteen word die aandeel van die Khoi-San buitensporig verheerlik. Van ‘n taalkundige muis word ‘n polities korrekte olifant gemaak. Jan van Riebeeck (1619-1677) was van 1652 tot 1662 die VOC-kommandeur aan die Kaap. Hy is dus heeltemal ‘n 17de eeuse verskynsel terwyl Van Rensburg van die ontstaan en bestaan van Afrikaans ‘n 16de eeuse verskynsel probeer maak terwyl daar toe seker(lik) nie eens (beduidende) proto-Afrikaans bestaan het nie. In hierdie rubriek skryf ek vervolgens oor die 16de eeu. Hierdie inleiding is nodig geag nie net om ‘n aantal pro-Afrikaanshoue te plant nie maar ook om wat volg in sy historiese konteks te plaas.

Rebecca West

In my rubriek oor Kosovo en Serwië (Praag 12.05.2018) verwys ek na Rebecca West (1892-1983) se beroemde reisboek, Black lamb and grey falcon: A journey through Yugoslavia (New York: Open Road, 1940/2010, 1326p; Amazon Kindle $17,24). In die hoofstuk oor Dalmasië is daar ‘n afdeling oor die dorp Senj aan die Adriatiese See. Daarin word die geskiedenis van die Uskokke* vertel; ‘n klein groepie mense van enkele duisende wat in die 16de eeu floreer het maar in die 17de eeu as diaspora grootliks van die aardbol verdwyn het. Wat my aangegryp het, is die talle ooreenkomste met die Afrikaners, maar daar is ook beduidende verskille. [* Die benaming “Uskok” is afgelei van ‘n woord in die Kroatiese taal wat letterlik om in te spring of in ‘n hinderlaag voor te lê (“ambush”), beteken. Ek het aanvanklik probeer om die spelling van hierdie Engelse benaming te verafrikaans, maar dit het tot te veel probleme aanleiding gegee.]

West beskryf Uskok-bedrywighede in die Adriatiese See, wat tussen Italië en Joegoeslawië is. In die 16de eeu was die staat Venesië in beheer van die talle eilande (Cres, Krk, Rab, Pag, ens) en die suidelike Dalmasiese kusgebied (Novigrad, Zadar, Sibenik, Split, ens); ook die Istrië-skiereiland, bv Pula, in die noorde. Die Habsburgse (of Oostenryk-Hongaarse) Ryk het in Triëst en in Rijeka/Fiume en ander noordelike kusdorpe van Dalmasië (Bakar, Vinodol, Senj, Karlobag, ens), asook in die binneland van Kroasië, gesag uitgeoefen. Die Ottoman-Turke/Moslems het die binneland van Joegoeslawië in die suide en ooste beset. Dubrovnik/Ragusa in die suide van Dalmasië was nominaal ‘n onafhanklike gebied maar onder die beskerming van die Ottomaanse Ryk, dus ‘n protektoraat, wat vryelik handel met Venesië gedryf het.

Dalmasië is om twee redes ‘n smal kusstrook: geografies omdat dit deur die Dinarides-bergreeks van die binneland geskei word en polities/kultureel omdat die inwoners in die binneland Ortodokse christene of Moslems is, terwyl Dalmasië Rooms-Katoliek is. In 395, toe die Romeinse Ryk in twee verdeel is, met Rome as die hoofstad van die westelike en Bisantium as die hoofstad van die oostelike deel (tot 1453, daarna Konstantinopel genoem), is Dalmasië by die weste en die res van Joegoeslawië (soos dit later genoem is) grootliks by die ooste ingedeel. Die geskiedenis van hierdie gebied dateer uit die antieke Griekse en Romeinse tyd. Van die suidelike kusdorpe en -stede (of items in hulle) is Unesco-verklaarde wêrelderfenisgebiede (bv Zadar, Sibenik, Trogir, Split, Dubrovnik). Daar word gewag gemaak van die invalle van barbare, bv die Hunne, soos wat voorgekom het in die geskiedenis van (feitlik) enige land. Wat ek eienaardig vind, is dat Suid-Afrika deesdae voorgehou word as ‘n land wat sedert oertye en sekerlik toe Jan van Riebeeck hier aangekom het, voortreflike inheemse mense gehad het wat idillies in rus, vrede en voorspoed as gelykes saamgeleef het.

Anders as in die geval van ander lande het barbare glo nie Suid-Afrikaanse grondgebied van elders af oor land binnegedring nie. Histories was die land glo vry van barbare en sy geluk duur voort deurdat hier deesdae geen mense is wat as onbeskaafdes geëtiketteer mag word nie. Suid-Afrika se probleme het na bewering in die 17de eeu begin toe blankes van oorsee hulle hier gevestig het. In ander lande het die aankoms van blankes (bv vanweë kolonialisme) ontwikkeling en voorspoed gebring. Dit het glo nie in Suid-Afrika gebeur nie. Hierdie land is blykbaar gedoem om anderster, ‘n unieke of abnormale samelewing, te wees. Deesdae word daar onderskei tussen die heiliges (die nie-rassiste) en die onheiliges (die rassiste), dus die room (die Khoi-San en die indringende swartes) en die skuim (die Europeërs). Die nuwe Suid-Afrika het baie Afrikane wat swart Afrika ter wille is, maar min Suid-Afrikaners wat die land se eertydse glorie kan herstel. Gelukkig is daar darem nog Afrikaners oor.

West skryf die christelike Uskokke “were originally Slavs of blameless character who fled before the Turks as they swept over Bulgaria and Serbia and Bosnia, and formed a strange domestic army, consisting of men, women and children” (2199). Dit het my laat dink aan die Voortrekkergesinne wat in 1838 by Bloedrivier suksesvol weerstand teen uitwissing gebied het. Baie Ortodokse christene het tot in Dalmasië gevlug. Die Turke het christene as “ongelowiges” om die lewe gebring, of hulle onder dwang tot Islam bekeer, of hulle swaarder as Moslems belas. Desmond Tutu het in Londen ‘n magistergraad met ‘n verhandeling oor Islam verwerf, hoewel sy kennis van Arabies uiters beperk is. Terug in Suid-Afrika het hy op sy kenmerkende onoorspronklike manier uiting aan sy anti-blanke gesindheid gegee deur voor te stel dat blankes teen ‘n hoër koers as nie-wittes belas moet word. In die Adriatiese See-gebied in die 16de eeu was die onderskeid tussen christen (hetsy Rooms-Katoliek of Ortodoks) en Moslem van deurslaggewende belang.

Die Uskokke het van 1532 tot 1537 ‘n bergpas by Klis, naby Split, suksesvol teen die Turke verdedig. “Then suddenly they were told by their Christian neighbours to abandon the position. Venice, which had just signed a pact with Turkey … convinced Austria that it would be wise to let Turkey have the pass as a measure of appeasement” (2204). Deesdae is ons plaaslik goed vertroud met die talle vorme wat versoening kan aanneem; selfs owerheidskonfiskering sonder vergoeding van blankes se eiendom word goedgepraat. “Then the Uskoks came down to the coast and settled in this little town of Senj, and performed a remarkable feat. Up till then they had displayed courage and resolution of an unsual order. But they now showed signs of genius” (2204). Dink aan wat onder die leiding van Afrikaners in die suide van Afrika, ver van Europa af, tot stand gebring is.

“Most of them were inland men … But in a short time they had raised themselves to the position of a naval power … The Uskoks has unusual talent for boat-building. They devised special craft to suit the special needs of the Dalmatian coast … light boats that could navigate the creeks and be drawn up on the beach where there was no habour” – soos die Voortrekkers wat as kundige wamakers ontpop het. “They chased the Turkish ships up and down the Adriatic, stripped them, and sank them; and year by year they grew cleverer at the game. This success was amazing, considering they numbered at most two thousand souls. If the Venetian fleet had been directed by men of the quality of the Uskoks the Turks might have been driven out of European waters, which would have meant out of Europe, in the middle of the sixteenth century” (2214). Dit kan vergelyk word met hoe die Afrikaners hulle van 6 April 1652 tot 2 Februarie1990 teen ‘n vyandige oormag gehandhaaf het. West tref ‘n kwalitatiewe onderskeid tussen twee groepe mense, die Venesiërs en Uskokke – die soort onderskeid wat deesdae dikwels as ‘n dwaling gediskrediteer word. In die 16de eeu was daar egter in hierdie geografies gebied ‘n sterk bewustheid van kulturele, veral religieuse, verskille.

Venesië se mag was besig om te taan. “She tried to placate Turkey … She stopped attacking her at sea. To the Uskoks this capitulation of the great Christian powers must have seemed the last word of treachery” (2219) – soortgelyk aan die onttrekking van die Europese koloniale moondhede aan Afrika. “They had, within the memory of all those among them who were middle-aged or over, been driven from their homes by the Truks in atrocious circumstances; and they had believed that in harrying the Turks they were not only avenging their wrongs but were serving God and his Son (2219). Dink aan die gelofte wat die Voortrekkers voor die Slag van Bloedrivier afgelê het.

Van 1571 tot 1573 was daar oorlog tussen Venesië en die Ottomaanse Ryk. Daarna word die Uskokke behandel “as enemies of Christendom, for no other crime than attacking its enemies … How were they to live? Till then they had provided for themselves, quite legitimately, since the Turks had dispossessed them of all their homes, by booty from Turkish ships … There was nothing for the Uskoks to do except defy Venice and Austria, and attack their ships and the Turks’ alike” (2225) – soos die Boere-republieke wat teen die inhalige Britte se diamant- en goudkoors oorlog gevoer het. “For nearly thirty years they lived in such a state of legitimate and disciplined warfare that they attacked only Turkish ships. It is not until 1566 that there is the first record of an Uskok attack on a Christian ship” (2230).

“The Austrians did little to restrain the Uskoks after they had become pirates … it is certain that Venetian officials often bought the Uskoks’ prizes from them and marketed them at a profit in Venice” (2235). “Murder had been a necessary part of such [pirate] expeditions” (2240). Ander lande, bv Brittanje, het gebaat uit handel met blank Suid-Afrika maar voorgegee dat hulle vreeslik begaan oor die welstand van die nie-blankes is. “Both Venice and Austria used the degradation of these men as extra aces in their cheating game. The Austrians pretended to want to suppress them, but rather liked to have them harrying Venice. Venice sacrificed them to her friendship with Turkey, but that friendship was a sham; she never really wept over those Turkish ships … The insincerity of both parties was proven by their refusal to grant the Uskoks’ demand, which was constantly presented during a period of fifty years, that they should be transported to some inland place and given a chance to maintain themselves” (2246). Baie skynheilige Engelse kiesers het destyds vir die Nasionale Party gestem maar voorgegee dat hulle teen apartheid was. Soos die Uskokke begeer baie Afrikaners deesdae selfbeskikking in ‘n eie tuisland.

“Again and again the poor wretches explained that they had no means of living except by piracy, and that they would abandon it at once if they were shown any other way of getting food … At the same time the Uskoks were not allowed to go to any country which was prepared to make room for them … They were shut up in piracy as in jail by powers that affected to feel horror at their crimes” (2251) – soortgelyk aan die afkeer van apartheid wat so graag uitgespreek word sonder om in ag te neem dat dit primêr om die selfbehoud van blankes gegaan het en nie om die benadeling van ander mense nie. Geen buitelandse regering doen werklik moeite om Afrikaners uit hulle huidige benarde posisie te red deur aan hulle ‘n toevlugsoord te bied nie. Dit wil voorkom asof die gewete en moraliteit van Westerse en ander lande op amptelike vlak buitengewoon sensitief is as nie-wittes en veral swartes na bewering benadeel word, maar dat daardie gevoeligheid ontbreek wanneer onreg, soos tans in Suid-Afrika, teen blankes gepleeg word.

Maar ook in Suid-Afrika word daar met twee mate gemeet. Weens religieuse onderdraagsaamheid het die Talibanse Moslems in 2001 twee reuse Boeddha-beelde van onderskeidelik 35 en 53 meter hoog, wat uit die 4de en 5de eeu dateer, in die Bamiyan-provinsie in Afganistan met plofstof vernietig. Hierdie vandalisme is wêreldwyd veroordeel. In Suid-Afrika word die een monument na die ander weens politieke onverdraagheid vernietig, na elders verskuif of buite sig geplaas. Hierdie aksies word deurgaans deur swartes bedryf en is uitsluitlik teen die belange van blankes en veral Afrikaners gemik. Dit is pogings om die historiese nalatenskap en herinneringe van hierdie etniese minderheidsgroepe uit te wis en hulle kultuureie te vernietig. Dít terwyl minderheidsgroepe in ander lande polities korrek beter eerder as slegter deur die meerderheid behandel word. Sover ek weet is wat met monumente in Suid-Afrika gebeur nog nooit met die genoemde Taliban-vadalisme in verband gebring nie, nie in die buiteland nie en ook nie binnelands nie, terwyl albei die gevolg van ideologiese onverdraagsaamheid is. Omdat daar van die blankes se kant nie (genoeg) daadwerklike regmatige verset is nie, word toegelaat dat die aktivistiese plaaslike swartes hiermee wegkom. Dit dien as aanmoediging om al hoe groter kanse te waag, al hoe meer astrant en uitdagend te word en die blankes dus al hoe meer te benadeel en veronreg.

“In the end their problem was settled in the course of an odd war between Austria and Venice … This war [also called the Uskok War]… lasted three years [1615-1618] … A good many [Uskoks] were hanged and beheaded and the rest were transported, as they themselves had requested for fifty years, to the interior” (2261). In Suid-Afrika bring die Afrikaners deesdae offers in die vorm van bv uitermatige blootstelling aan misdaad, insluitende moorde, die erns waarvan deurlopend deur die onsimpatieke owerheid misken en selfs ontken word. Vir die selfbeskikking van blankes of Afrikaners in ‘n eie tuisland is daar geen simpatie by die ANC nie.

“There were no stout fortresses built for them, or hopeful villages, for no certain trace of them can be found. Some say their descendants are to be found on the Alps at the very southern end of Austria; others have thought to recognise them on the slopes of a mountain in North Italy. It is to be feared that their seed was scattered on stoney ground. That is sad, for the seed was precious” (2266). West verwys hier na die gelykenis van die saaier (Matteus 13: 3-8; Lukas 8:5-8). Daarvolgens is daar voëls/misdadigers wat die saad/oes steel en onkruid wat dit verdring. Die gelykenis veronderstel dat grond nodig is om ‘n oes moontlik te maak. Maar dit is juis grond wat al hoe minder aan Afrikaners gegun word, of dalk glad nie meer nie.

Aan die ontwortelde Uskokke is nie huise toegeken nie. In die nuwe Suid-Afrika verwag nie-wittes dat hulle sonder teenprestasie gratis huisvesting en dienste moet ontvang. As daar nie gou genoeg aan hulle eise voldoen word nie, word gewelddadige optogte gehou en sabotasie gepleeg, wat meesal eerder gunstige as ongunstige gevolge vir hulle het. Onrusstokers het aan hulleself die reg toegeëien om enige pad, insluitende hoofweë, te blokkeer, dikwels sonder dat vooraf vertoë gerig is. Dan moet daar vasgestel word waaroor hulle gegrief is en beloftes aan hulle gemaak word. Intussen moet die motoriste teen eie ekstra koste en tyd “alternatiewe roetes” gebruik. Dit is onwaarskynlik dat so ‘n abnormale en ekonomies ontwrigtende situasie op so ‘n groot skaal al ooit in ‘n ander land voorgekom het en boonop skynbaar onbepaald deur die owerheid geduld word.

Ná 1902 en veral sedert 1994 is baie Afrikaners oor die aardbol versprei. In Argentinië, Angola, Kenia, Zimbabwe, ens, het bitter min van hulle oorgebly. Hoeveel tekens sal daar teen die einde van hierdie eeu oor wees van Afrikaners in Brittanje, Australië, Nieu-Seeland, ens? En in Suid-Afrika? Selfs hier sal hulle plek hulle nie meer ken nie, tensy daar gou erns met Afrikaner-rehabilitasie gemaak word. Daar sal daadwerklike verset teen vertrapping en veronregting moet kom en selfbeskikking sal kompromisloos nagestreef moet word. As Indiërs of Jode deur swartes van rassisme beskuldig word, volg daar dadelik fel reaksies van individuele Indiërs of Jode en hulle instansies. Wanneer Afrikaners vals beskuldig word, is daar meesal dawerende stilte. Sodanige apatie moedig verdere valse beskuldigings en veronregting aan.

Catherine Wendy Bracewell

Catherine Wendy Bracewell het in 1985 ‘n doktorale proefskrif oor die Uskokke aan Stanford University voltooi. Sy het dit opgevolg met die volgende boek: The uskoks of Senj: Piracy, banditry, and holy war in the sixteenth-century Adriatic (Ithaca: Cornell University Press, 1992, 352p; Amazon Kindle 2015, $16.10). Bracewell is ‘n dosent aan die School of Slavonic and East European Studies van University College London. Die uitgebreide agtergrondsinligting wat West in haar reisboek verstrek is verbasend omdat sy dit in die voor-internet-era vermag het. Bracewell kon met haar wetenskaplike studie noodwendig op West se poging verbeter maar die kerngegewens het dieselfde gebly. Bracewell oordryf haar taak met herhalings en die verskaffing van besonderhede oor onbenullighede, maar sy het klaarblyklik deeglike argivale navorsing in verskeie lande en tale gedoen. ‘n Moontlike tekortkoming is dat sy min aandag skenk aan die verskille tussen Ortodokse christene (veral Serwiërs wat uit die binneland na Dalmasië gevlug het) en die tradisionele Rooms-Katolieke inwoners (veral Kroate) aldaar. Sy beweer die integrasieproses het moeiteloos verloop, waarmee sy ‘n (potensieel) groot probleem dalk te maklik afmaak.

Bracewell gaan van die volgende standpunt uit: “The term uskok denotes not a nation but a profession” (Kindle 103). Soos in die geval van “cossack” skryf Bracewell “uskok” gevolglik met ‘n kleinletter. “Kosak: lid van ‘n Oos-Slaviese volk van veral die Oekraïne wat as ruiters beroemdheid verwerf het” (HAT 2015). Die benaming “Kosak” word met ruiters geassosieer en “Uskok” veral met seerowers. Die benaming “Boer” word histories veral met landbou/boerdery verbind. Bracewell onderskei tussen die etniese en sosiale betekenis van “Kosak” en “Uskok” en gee voorkeur aan die sosiale betekenis. Volgens haar is die “uskoks” dus “sea and land raiders who served as irregulars in die Habsburg border garrison in Senj for almost a century” (149). “The uskoks were never solely, nor even primarily, sea raiders. Their piracy was largely a matter of ransacking vessels they found in port, often while on an expedition to raid inland” (2532).

Dit is inderdaad so dat sowel die Kosakke as die Uskokke meerdere etniese groepe omvat het. Maar om die Uskokke en die Afrikaners in hierdie rubriek sinvol te vergelyk, is dit nodig om groepverwantskap by albei te beklemtoon, wat terseldertyd (in groot mate) etnisiteit/kultuur insluit. “The uskoks did form a self-conscious unit with a distinctive uskok identity” (4248), al was hulle nie ‘n nasie nie. Sowel die Uskokke as die Afrikaners word deur hulle dade gekenmerk en kan daarvolgens geprys of veroordeel word. In navolging van die HAT (bv Kosak, Boer), asook die meeste outeurs, skryf ek Uskok gevolglik met ‘n hoofletter.

Etniese groepe is geneig om aan die rante uit te rafel, soos die destydse amptelike klassifikasie van blankes en bruin mense, wat jaarliks aanleiding tot gevalle van herklassifikasie gegee het. Wat Afrikaners betref, het die Afrikanerdom sedert 1994 drasties verklein maar sy etniese kern is gesuiwer deur bv baie kruipsugtiges en hanskakies af te skud. Die HAT beskryf “Boer” as: “(wit) persoon (met ‘n sterk gevoel van nasietrots) wie se moeder- of huistaal (gewoonlik) Afrikaans is; Afrikaner.” Let op hoe essensiële Afrikaner-kenmerke deur die gebruik van hakies opsioneel verklaar word.

Daarna word die volgende “sensitiewe kwessie” (p xv) aangeroer: “Hoewel ‘n bepaalde, konserwatiewe groep (wit) Afrikaanssprekendes, lede van die taalgemeenskap wat na ‘n eie heimat soos die historiese Boererepublieke hunker, na hulle self as ‘Boere’ verwys en hierdie benaming verkies, teken ander (wit) Afrikaanssprekendes eksepsie aan as hulle so genoem word en kan hulle dit as kwetsend/neerhalend/rassisties aanvoel/beskou.” Deur eie toedoen is sulke nie-Boere myns insiens dan ook nie-Afrikaners. “Afrikaner” word beskryf as: “(veral wit) persoon (met ‘n sterk gevoel van nasietrots) wie se moeder- of huistaal Afrikaans is.”

Bracewell het heeltemal reg wanneer sy skryf: “The term ‘Turk’ has acquired an ethnic meaning, entirely inappropriate to this area [Yugoslavia], where so-called Turks were often recently converted Slavs. In the sixteenth century ‘Turk’ was used much more broadly, to refer to the Ottoman state, to Muslims, or even to Christian subjects of the Ottoman Empire” (103). Soos in die geval van “Turk” dui die term “Arabier” nie altyd op ‘n enkele etnisiteit nie. Byvoorbeeld, in Noord-Afrika, veral in Algerië en Marokko, word die Berber-Moslems dikwels sonder meer, maar etnies verkeerdelik, Arabiere genoem. Die Berbers se taal, (T)Amazigh, verskil drasties van Arabies. Verder word soms beweer dat die Berbers voorheen blank was.

“The Habsburg archdukes and the Emperor, with papal support, hailed the uskoks for their role as a bulwark of Christendom, crediting them with preserving Europe from the onslaught of the Turk” (154). Maar wanneer Venesië die Uskokke beveg het, bv om guns by die Turke te soek of omdat die Uskokke Venesiese skepe van Turkse goedere beroof het, was die Pous geneig om kant teen die Uskokke te kies. Maar dit het nie sonder ‘n mate van skynheiligheid geskied nie. Die Rooms-Katolieke Kerk het ‘n tiende van die Uskokke se buit ontvang (4334). Die Habsburgers, wat lisensies vir seerowery aan die Uskokke uitgereik het, het hulle in die steek gelaat wanneer hulle beter betrekkinge met Venesië begeer het en Venesië optrede teen die Uskokke se seerowery geëis het. Daar was “economic, political, and religious competition between the three empires that met in die Adriatic” (256).

Die Uskokke was ‘n klein groepie mense en ‘n speelbal wat fyngemaal is deur vier groter magte, wat elkeen voorkeur aan sy eie belange gegee het: Venesië, die Habsburgers, die Ottomaanse Ryk en die Pous as die hoof van die Rooms-Katolieke Kerk. Dit herinner aan die blanke bewind in Suid-Afrika waar die blankes in wêreldperspektief ‘n ignoreerbaar klein groepie mense is en wat deur Westerse regerings soos Amerika en Brittanje op elke moontlike manier ondergrawe is om die swart meerderheid in Suid-Afrika en in die res van Afrika ter wille te wees. Die argument dat die plaaslike blankes gesorg het dat Westerse beskawing, die christelike geloof, doeltreffende regering en ekonomiese voorspoed hier bewaar en bevorder word, het hierdie sterk Westerse en verswelgend groot Afrika-magte nie van hulle vernietigingsdrang laat afsien nie.

Die Uskokke was binne die Habsburgse Ryk en terselfdetyd op die grense van die Venesiese en Ottoman-gebiede in Senj gevestig. Hulle was nie formeel deel van die Habsburgse leër nie maar daar is van hulle verwag om met die verdediging te help. “The uskoks, most of whom received no pay, were largely dependent on plunder for their livelihood and the fact that they so suppported themselves without further draining the empty coffers of the Frontier authorities, and indeed paid a portion of their booty to their military commanders and to the Habsburgs themselves, made them particularly attractive as border troops” (186). Dat blank Suid-Afrika een van die min lande (indien nie die enigste nie) in Afrika was wat nie deel van die bedelorde was wat van buitelandse hulp afhanklik was nie, het hom nogtans geen gunsteling in Westerse geledere gemaak nie.

Die Uskokke se plundertogte kan aan die nie-betaalkultuur van die Habsburgse Ryk toegeskryf en in daardie sin geregverdig word. Die beleid van rasse-segregasie, wat plaaslik deur die Britte begin is en in 1948 apartheid geword het, is ingestel om die selfbehoud van die blankes en die ontwikkeling en voorspoed van die land te verseker. Maar hierdie kernoorwegings is nie deur buitelandse moondhede of deur magshonger, destruktiewe binnelandse en ander Afrika-elemente aanvaar ter regverdiging of aanvaarding van die beleid nie. Soos bv slawerny en kolonialisme is apartheid sonder meer as irrasioneel, immoreel en onregverdigbaar verdoem, dus asof net slegte en onnosel mense so iets kon uitdink en toepas.

Bracewell se gesonde benadering tot die Uskokke is: “Asking not only what they did, but [also] why they did it; asking not just what were their relations with their allies, their victims, and each other, but also how they perceived and justified these relations” (404). Die Uskokke was rowers, stropers of plunderaars omdat hulle nie grond gehad het om op te boer nie en hulle as grenswagte glad nie of selde deur die Habsburgse owerheid betaal is of in elk geval te min betaal is om van te lewe. Daarom het hulle as vlugtelinge uit die Ottomaanse Ryk hulle in weerwraak gewend tot die plundering van Moslem/Turkse eiendom. Daarmee het hulle gehoop om terselfdertyd die belange van hulle christelike godsdiens te bevorder. Insgelyks, in plaas van apartheid, wat skaars vier dekades lank in ‘n enkele land met ‘n relatief klein bevolking toegepas is, hoogs oordrewe as ‘n misdaad teen die mensdom te etiketteer, behoort daar eerder billikheidshalwe nie net besin te word oor wat en hoe apartheid was nie, maar ook waarom dit toegepas is, naamlik om die blankes se selfbehoud, te midde van die Swart Gevaar en die Rooi Gevaar, te verseker.

Die Uskokke het aanvanklik slegs op land rooftogte uitgevoer. “During raids lasting weeks or months, the uskoks lived off the land or what they could capture, ambushing merchant caravans or Ottoman border troops, plundering cattle and taking prisoners for ransom” (193). Enersyds herinner dit aan die kundige manier waarop die blanke bewind binnelands en in die buurlande terroriste uitgeroei het. Andersyds laat dit ‘n mens dink aan die diefstal van blanke boere se vee, wat op groot skaal tot op hede plaasvind, sonder dat die regering aanvaarbare vordering met die bekamping van hierdie en ander misdade maak. Die probleem is nie net die kenmerkende ondoeltreffendheid van die huidige owerheid nie. Daar is moontlik ook ‘n element van simpatie met die misdadigers, gegewe die misdadige verlede (bv vandalisme, sabotasie en terrorisme) en hede (bv politieke moorde en korrupsie) van die ANC. In die ANC se DNS is daar ‘n misdadige kern, wat ‘n klad op die naam van Suid-Afrika is.

Nadat die Uskokke seevaardig geword het, het hulle hulle ook op seerowery toegelê en veral hiervoor bekend en berug geword. Aanvanklik is Turkse skepe wat Turkse goedere aan boord gehad het, geplunder. Mettertyd “these goods were increasingly carried on Christian vessels and formed an important part of the Adriatic trade. They were often carried on Venetian ships … Claiming the right and the duty to plunder the goods of the infidel, uskok bands in their small light barks ambushed shipping in Dalmatia’s ports and coastal waters and ransacked cargoes for merchandise belonging to Turks and Jews … fear of them [the Uskoks] was a factor that led Venice to send its great galleys to guard the merchantmen that sailed north from Split” (198). Die Habsburg-hawens is deur Venesië geblokkeer om optrede teen die Uskokke af te dwing en hulle bedrywighede aan bande te lê.

“The Venetians and Turks labeled the uskoks pirates and brigands. To the Habsburgs they were part of the Military Frontier, referred to as soldiers and servicemen” (268). “There was a clear distinction in the sixteenth century between pirates and corsairs, and between irregular soldiers and brigands” (273). Dit is maklik om tussen ‘n “pirate” (seerower) en ‘n “brigand” (struikrower) te onderskei, want eersgenoemde steel op see en laasgenoemde op land. Die onderskeid wat Bracewell egter wil tref, is tussen wettige en onwettige roof. Wettige roof is volgens haar wanneer sulke dade deur die owerheid goedgekeur is – soos die terrorisme van die ANC, wat met die seën van die Verenigde Nasies bedryf is, en nou, as “demokratiese” regering, die beoogde konfiskering sonder vergoeding van blankes se eiendom. “Both the corsair and the border soldier were rewarded with their own plunder. Thus it was not personal profit that distinguished between the pirate and the corsair – both were motivated by the hope of booty – but the legitimacy conferred by a recognized authority” (278). Byvoorbeeld: “In the Ukraine and the Crimea … cossack bands raided … on behalf of the Christian princes of Poland-Lithuania or Muscovy” (356).

Daar kan aangevoer word dat die ANC nie ‘n wettige owerheid is nie omdat die blanke kiesers nooit tot die huidige grondwetlike bedeling ingestem het nie. Die meerderheid blanke kiesers het bloot goedkeuring verleen dat onderhandelinge gevoer mag word, maar onderhewig aan die uitdruklike FW de Klerk-belofte dat die grondwet waarop ooreengekom is aan hulle vir goed- of afkeuring voorgelê sou word. Dit is nooit gedoen nie. Dit is verraad in sy suiwerste vorm. As die ANC ingevolge hierdie redenasie nie ‘n wettige regering is nie, is die beoogde onteiening van blankes se eiendom, as dit – soos beoog word – sonder vergoeding geskied, owerheidsdiefstal. Die vraag is verder of daar werklik so iets soos wettige misdaad, bv roof of terrorisme, kan wees. Veralgemenend kan seker gesê word dat alles wat in Suid-Afrikaanse blankes se besit is, of dit nou grond of plase of huise of wat ook al is, gekoop is en van niemand gesteel is nie. Daar bestaan in hierdie konteks dus nie so iets soos regverdigbare terugsteel deur wie ook al nie.

Die Britse marxistiese historikus, Eric Hobsbawm (1917-2012), het ‘n soort misdadiger geïdentifiseer waarmee ons reeds goed bekend is: “An outlaw regarded as a criminal by the state but as a hero by the peasantry” (295). In die ou Suid-Afrika is diegene wat misdade gepleeg het ten einde ‘n swart regering aan die bewind te stel “terroriste” genoem. In die nuwe Suid-Afrika word hulle “vryheidsvegters” genoem en as helde, volksvaders en -moeders, ikone, ens, vereer. “There is some relation between a bandit’s real behavior and his subsequent myth” (487). Dit kan ook van terroriste gesê word.

Maar daar is ‘n ander hedendaagse terminologiese verskynsel wat my mateloos irriteer. Net soos die Uskokke dikwels/meesal sonder nuanse as misdadige seerowers gekarakteriseer word, word die blanke regering van ná 1948 deesdae sonder meer die “apartheidsregering” (of “apartheidsregime”) genoem. Weens propaganda, wat veral deur die ANC versprei is, het klein mensies in die hede, bv kabouters wat as politici en joernaliste funksioneer, gesorg dat die benaming “apartheidsregering” onkrities ingeburger is en in algemene gebruik gekom het. Daarmee word die veelkantigheid van die destydse Afrikanerregering tot ‘n enkele aspek gereduseer, naamlik daardie element, te wete apartheid, waarvan die ANC en ander swart mag aanhangers en hulle meelopers nie hou nie.

In werklikheid het die Afrikanerregering oor ‘n wye front gepresteer. Daar is doeltreffend en behoorlik geregeer en daarby grootliks sonder korrupsie. Paaie is geteer en behoorlik in stand gehou. Wet en orde is gehandhaaf, danksy ‘n uitstekende polisiediens en weermag. Suid-Afrika was toe ‘n veilige, voorspoedige land gekenmerk deur Westerse standaarde en beskawing. Derduisende skole, huise en talle klinieke, hospitale en universiteite is opgerig en die deeglik geboude strukture is behoorlik in stand gehou; grootliks danksy blanke belastingbetalers en die arbeid van bekwame blanke amptenare. Die sentrale, provinsiale en plaaslike regerings het deurgaans gunstige ouditeursverslae ontvang. Geen munisipaliteit was miljoene rande in die skuld soos tans algemeen voorkom nie. Die owerhede het geld by uitstek aan dienslewering en verbeterde infrastruktuur bestee; nie soos tans aan salarisse, bonusse, konsultante, byvoordele (soos ampsmotors), reise, onthale, ens, nie. Deur die term “apartheidsregering” te gebruik, word die voortreflikhede van die vorige bedeling misken en die ernstige gebreke van die huidige regering gekamoefleer. Geen regering is sonder gebreke nie. Ten spyte van die tekortkominge van blanke regerings het die woord “Afrikaner-regering” vir my, op grond van eerstehandse ervaring sedert 1948, ‘n veel gunstiger klank as swart of ANC-regering.

Die vernaamste opsig waarin Bracewell se uiteensetting met dié van West verskil, is dat die Uskokke nie so gou en so volledig verdwyn het nie. In 1617 het die Venesiërs en die Habsburgers die Verdrag van Madrid gesluit. Daarvolgens was die Habsburgers verplig om die Uskokke uit Senj te verwyder, weg van die Adriatiese See waar hulle seerowery so baie probleme vir veral die Venesiërs veroorsaak het. Hulle is dus in die binneland (bv te Brinje, Otocac en Brlog) hervestig maar oor ‘n lang tyd. Sommige het terug na Senj gedros en weer rooftogte uitgevoer. Gedurende die hele 17de eeu het Uskok-roofbedrywighede steeds voorgekom. Eers in die 18de eeu het hulle as ‘n faktor waarmee rekening gehou moet word, verdwyn.

Besinning oor Afrikaans as onderrigtaal aan universiteite

Wat ek veel eerder in ANC-koppe wil inhamer, is dat Afrikaans wesenlik ‘n Europese taal is, dat Afrikaners oor eeue hierdie land opgebou en ontwikkel het.

Blade Nzimande, die kommunistiese minister van hoër onderwys, het onlangs gesê: “Ek wil beklemtoon dat ons nie langer Afrikaanse … universiteite het nie” (Die Burger, 23 Julie, p 2). Dit is in ooreenstemming met die vermetele voorskrifte vir “sosiale inklusiwiteit” wat Nzimande pas ter intimidering van universiteite uitgereik het (Die Burger, 22 deser, p 2). Na aanleiding van eersgenoemde uitspraak het Hans du Plessis, skrywer en voorheen Afrikaans-dosent op die Potchefstroom-kampus van die Noordwes-universiteit, ‘n artikel geskryf wat in Beeld (24 Julie) en Die Burger (26 Julie, p 15) gepubliseer is. Ek gebruik laasgenoemde teks.

Volgens Du Plessis is daar drie argumente wat deesdae teen die voortbestaan van ‘n Afrikaanse universiteit gebruik word: “Dit is te wit; dit is uitsluitend; en wat dan van die ander inheemse tale? Die eerste is die rasgedrewe argument dat Afrikaans aan wit en aan Afrikaner gelyk is … Iemand wat nou nog die argument teen Afrikaans vereng tot Afrikaans as die wit gevaar, het oor die afgelope 40 jaar seker nie ‘n enkele wetenskaplike artikel oor die ontstaan van Afrikaans gelees nie … Dink maar aan Piet Muller se studie uit die 1960’s oor Arabiese Afrikaans, Achmat Davids se navorsing oor Slawe-Afrikaans. Verder is daar die teorie van Christo van Rensburg uit die vroeë 1980’s dat Afrikaans uit drie aanleerders-variëteite ontstaan het.”

Dit sou myns insiens hoogs misleidend en sekerlik foutief wees om te beweer dat Afrikaans uitsluitlik uit aanleerders-variëteite, dus danksy nie-wittes, ontstaan het. Die oorheersende hoofkomponent waaruit Afrikaans ontstaan het, is Nederlands. Wium van Zyl het dit pas soos volg geformuleer: “Die snelle ontwikkeling van Afrikaans was immers moontlik slegs omdat dit in wese die standaardisering van ‘n variant van ‘n reeds deeglik gevestigde taal [Nederlands] was” (LitNet, Boeke en Skrywers, 14 deser). Afrikaans is dus in mindere mate (of op ‘n ander manier) ‘n Afrika-taal as bv swart tale soos Xhosa en Zoeloe. Dit help ook om te verduidelik waarom Afrikaans met groot sukses as ‘n akademiese taal funksioneer, terwyl Afrika-tale nie só ontwikkel is nie.

Van die drie outeurs genoem in die voorlaaste paragraaf is Van Rensburg se boek oor die ontstaan van Afrikaans, So kry ons Afrikaans (2012), seker die maklikste toeganklik. Hy onderskei bv Veeboer-Oosgrens-Afrikaans, wat ‘n gesproke en geskrewe taal met ‘n Nederlandse basis was en waaruit Standaardafrikaans ontwikkel is; Khoi-Oosgrens-Afrikaans, wat ‘n gesproke aanleerderstaal was; en Oranjerivier-Afrikaans, wat Griekwa- en Nama-Afrikaans ingesluit het. In die Wes-Kaap onderskei Van Rensburg tussen bv Moslem-Afrikaans, waarin Maleise slawe-invloed te bespeur is, en Kaaps, wat met Engels deurtrek is.

Polities korrek volg hieruit dat die geskiedenis toon dat Afrikaans nie net danksy blankes ontstaan het nie. Dit is uiteraard ook algemeen bekend dat naas wit sprekers daar deesdae steeds baie nie-wit (veral bruin) sprekers van Afrikaans is. Wat dikwels polities korrek verswyg word, is die erkenning dat dit feitlik net blankes is wat Afrikaans as ‘n geskrewe taal gevestig, gestandaardiseer en ook as ‘n akademies-wetenskaplike taal uitgebou het. Dit is hierdie hoërorde-gebruike wat aan tersiêre opvoedkundige inrigtings, soos universiteite en kolleges, van deurslaggewende belang is. ‘n Ander belangrike faktor is dat blankes geneig is om (meer) lojaal teenoor hulle moedertaal Afrikaans te wees, terwyl dislojaliteit teenoor Afrikaans as moedertaal kenmerkend van nie-wittes, veral ontwikkelde bruines, bv universiteitstudente, is.

Russel Botman het aanvanklik met die slenter-argument gekom dat hy voorkeur aan bruines as studente en personeel gee ten einde Afrikaans te bevorder. Later het hy erken dat bruines in hierdie konteks Engels verkies. Om te argumenteer dat bruines Afrikaanssprekend is en ‘n universiteit op sodanige etniese en taalkundige grondslag geregverdig kan word, is ‘n futiele argument omdat die praktyk die teendeel bewys. Dit is om hierdie rede dat daar nog nooit druk uitgeoefen is om die Engels-getransformeerde Universiteit van Wes-Kaapland (UWK) weer ‘n Afrikaanse inrigting te maak nie. Aan die ander kant gaan die argument dat daar blankes is wat Afrikaanse universiteite begeer, mank aan politieke oortuigingskrag weens die ANC se verbete en onverbloemde rassistiese beleid jeens Afrikaners.

Wat Du Plessis in sy artikel doen, is om polities korrek die assosiasie wat Afrikaans met wittes het sover moontlik af te skaal. Met klaarblyklike verwysing na die nuwe Universiteit Sol Plaatje in Kimberley, wat Engels as onderrigtaal het, skryf Du Plessis: “Daar is byvoorbeeld genoeg akademiese kundigheid onder gebruikers van Afrikaans om in die Noord-Kaap ‘n Afrikaanse universiteit te vestig sonder ‘n enkele wit gesig.” [Dieselfde kan van die nuwe Engelse universiteit in Nelspruit gesê word (Praag 9 Februarie).] Waarom het die Noord-Kaap en Mpumalanga dan elk ‘n Engelse pleks van ‘n Afrikaanse universiteit gekry? Eerstens weens die ANC se vyandigheid teenoor Afrikaans. Tweedens omdat Afrikaanssprekende wittes en Afrikaanse koerante geen (beduidende) druk vir ‘n Afrikaanse universiteit uitgeoefen het nie. Derdens omdat (ontwikkelde) Afrikaanssprekende bruines en swartes om politieke redes nie ‘n veldtog ten behoewe van tersiêre onderrig in Afrikaans sal onderneem nie.

Vervolgens oorweeg Du Plessis die tweede argument, naamlik dat ‘n Afrikaanse universiteit as ‘n uitsluitingsmeganisme funksioneer. Met die Potchefstroom-kampus in die gedagte skryf hy: “‘n Beleid van funksionele meertaligheid en tolkdienste om toeganklikheid te bewerkstellig, is na my mening ‘n kreatiewe beleid … Uitsluiting op grond van die onderrigmedium kan immers nie net vir Afrikaans geld nie. ‘n Engelse universiteit in die Wes-Kaap [soos die UWK] sluit die meerderheid inwoners van die Wes-Kaap uit.* Dat die ‘meeste mense’ Engels kan verstaan, is ‘n drogredenasie omdat alle syfers daarop dui dat meer as die helfte van die inwoners van Suid-Afrika nóg Engels nóg Afrikaans goed genoeg verstaan om op tersiêre vlak daarin opgelei te word.” [*As ANC-aktivis het Jakes Gerwel die leiding geneem om van die UWK ‘n eentalige Engelse universiteit te maak. Desnieteenstaande word hy, soos Russel Botman, wyd en syd maar valslik as ‘n Afrikaanse taalstryder geloof. By albei het ANC-politiek altyd voorkeur bo Afrikaans geniet.]

Oor die mite van uitsluiting is Du Plessis op stewige grond. Met verwysing na die samesmelting van bv die Potchefstroomse Universiteit met dié van Bophuthatswana skryf Du Plessis: “Kom ons erken dit nou maar: Die gedwonge samesmelting van hoëronderwysinstellings [deur die wysneus ANC-minister Kader Asmal] het nét Afrikaans beduidend benadeel* en gelei tot uitsluiting van almal wat nie Engels is nie. Toeganklikheid tot gevorderde opleiding is ‘n fundamentele reg, maar Engels in Suid-Afrika as enigste taal van onderrig is vir baie Suid-Afrikaners ‘n fundamentele probleem en nie die oplossing nie.” [*Dit is ook net Afrikaans wat buitensporig benadeel is toe die twee tradisionele ampstale (Afrikaans en Engels) in die nuwe Suid-Afrika deur elf ampstale vervang is. Die ander tien is almal bevoordeel, insluitende Engels wat buitensporig gebaat het.]

“Die derde argument wat ek nie kan aanvaar nie, is dié dat as daar ‘n universiteit met Afrikaans as ankertaal is, sal die ander inheemse tale dieselfde kan eis. Ek stem volkome daarmee saam, maar dit verhinder nie Afrikaanse onderrig nie; dit beklemtoon juis die potensiaal van onderrig op alle vlakke in al die inheemse tale.” Spreekwoordelik is Du Plessis hier op heelwat dunner ys. Afrikaans is veeleerder (of wesenlik) ‘n Europese as ‘n Afrika-taal. Dit is waarom Afrikaans met dieselfde mate van sukses as Engels as onderrigtaal aan universiteite (wat ‘n Europese uitvinding is) benut kan word. As daar gepoog word om dieselfde met ‘n Afrika-taal te doen, sou omtrent al die vakkundige, wetenskaplike en tegniese terme direk uit Engels oorgeneem moet word omdat Afrika-tale nog nie ontwikkel is om sodanige hoër funksies te verrig nie.

“Dit is logies dat Afrikaans ‘n regverdige rol as tersiêre onderrigtaal eis omdat dit ‘n funksie is wat die taal reeds ‘n eeu lank vervul. Dit beteken nie dat ander tale nie onderrigtale mag wees nie. Dit beklemtoon juis die feit dat hierdie hoë funksie ook met ‘n bietjie politieke wil ontwikkel kan word … Suid-Afrika kan dit nie bekostig om nié ‘n Afrikaanse universiteit te hê nie, omdat die produkte daarvan onteenseglik ‘n nasionale bate is … Ek dink aan die Potchefstroom-kampus van die Noordwes-Universiteit as moontlike Afrikaanse universiteit.”

“Ek praat van ‘n Afrikaanse universiteit waar ras geen rol in die toelating van studente of die aanstelling van personeel speel nie. Dit gaan om ‘n veelrassige Afrikaanse instelling.” My indruk is dat Potchefstroom in die Theuns Eloff-era in groter mate as die Universiteit Stellenbosch (US) en ander eens Afrikaanse universiteite daarin geslaag het om nie-rassisties met studente-toelating en die aanstelling van personeel om te gaan. Dit is waarom dit die aantreklikste universitêre opsie vir Afrikaners was. Anders as by die US het Afrikaans op Potchefstroom die hoofonderrigtaal gebly en is dié onderrig meer suksesvol met tolking aangevul as by ander eens Afrikaanse universiteite. Maar dit lyk asof hierdie aanvaarbare huidige opset in die Dan Kgwadi-era ten koste van die heil van Afrikaans en blankes ten gunste van Engels en swartes getransformeer gaan word.

‘n Mens kan sê dat Du Plessis se standpunt oor die algemeen aanbevelingswaardig is. Maar ek vra my af waarom sy Potchefstroomse kollega, Wannie Carstens, nie ook ‘n soortgelyke sterk pro-Afrikaanse standpunt inneem nie. In Carstens se geval kan daar moontlik beter resultate wees omdat hy die voorsitter van die Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns is, asook ‘n direksielid van die Afrikaanse Taalraad en van die Afrikaanse Taalmuseum en -monument is. Carstens het ook sitting in die US-raad. Die lood wat hy in sy skoene het, word politieke korrektheid genoem. Carstens is naby aftrede en Du Plessis het reeds afgetree. Hulle het dus min te verloor en kan die heil van Afrikaans voortreflik bevorder deur hulle sterker teen die magte van die bose te verset.

Maar ‘n mens moet jou ook afvra waarom Potchefstroom twee Afrikaans-dosente het wat hulle openlik vir Afrikaans beywer, terwyl geeneen van hulle kollegas op Stellenbosch bereid is om selfs maar ‘n piepgeluid ten gunste van Afrikaans teen die Botman-beleid te maak nie. Eintlik is die teenoorgestelde waar, want twee van die US se Afrikaans-dosente, Marlene van Niekerk en Leon de Stadler, voel hulle glad nie geroepe om vir Afrikaans in die bres te tree nie. Hulle beywer hulle eerder vir twee- of selfs meertaligheid.

Dit laat my ook dink aan die armsalige ATKV wat na die SABC gegaan het om “hande te vat”. Daarna is beweer: “Dit was goed vir Afrikaans” (Die Burger, 24 Julie, p 3). Maar dan blyk dit “dat hulle nie daarop aangedring het dat die Afrikaanse programme na SABC2 moet terugskuif nie.” Red nou ‘n taal met sulke wankelmoediges. Op LitNet het die ATKV homself pas op die skouer geklop deur daarop te roem dat hy kerngesond en die inklusiefste Afrikaanse kultuurorganisasie is. Dit beteken doodeenvoudig dat tradisionele Afrikaners en Standaardafrikaans nie op ondersteuning uit daardie oord staat kan maak nie.

Sedert ek die bostaande teks geskryf het, het daar drie verdere tersaaklike artikels verskyn. Die eerste een is deur Ampie Coetzee, wat eens ‘n Afrikaans-dosent aan die Universiteit van die Witwatersrand (Wits) en daarna aan die UWK was (Die Burger, 13 deser, p 12). Coetzee betreur tereg die verdwyning van die Afrikaans-departement aan Wits en ook die verengelsing van die UWK. Hy wys daarop dat daar in 1987 1 000 eerstejaarstudente in Afrikaans aan die UWK was. Tans is daar 220. Die Burger het destyds daarop geroem dat die UWK die grootste Afrikaans-departement (vanselfsprekend in die wêreld) het.

Wat nóg Coetzee nóg Die Burger noem, is waarom dit só was. Dit was nie te danke aan skielik opwellende Afrikaans-lojaliteit by bruin studente nie. Dit was te wyte aan veral Jakes Gerwel wat ‘n Afrikaans-dosent was en sowel in die klas as daarbuite sy kommunistiese UDF/ANC-politiek gepredik het. Adam Small het in bv die jare sewentig ook sy posisie as filosofie-dosent misbruik om onrus op die UWK-kampus te stook. Die verskil tussen Gerwel en Small was myns insiens (en ek sê dit op grond van eerstehandse kennis) dat Gerwel, soos Nelson Mandela, geweld as ‘n aanvaarbare opsie beskou het, terwyl Small daarvan teruggedeins het.

Toe Gerwel in 1987 die UWK-rektor geword het, is Coetzee in sy doseerpos aangestel. Coetzee is deesdae tereg ontsteld oor die agteruitgang van Afrikaans, maar hy is deels daarvoor te blameer, aan die UWK en elders, weens sy destydse uitgesproke linkse politiek. Byvoorbeeld, Coetzee was in 1987 een van die Dakar-gangers. Nogtans kan ‘n mens die sentiment in sy huidige geweeklaag ondersteun: “Die bittereinders wat gestreef het vir die toekoms van Afrikaans se einde het bitter geword. Daar is net nie meer verset nie.” Die reg op weerstand, op die aanteken van beswaar, is myns insiens ononderhandelbaar; vanselfsprekend ook wat Afrikaans betref.

Die voorlaaste artikel wat ek hier betrek, is een deur Wannie Carstens (Die Burger, 16 deser, p 11). Aanvanklik versuim hy om na die Universiteit Port Elizabeth te verwys as een van die universiteite waar Afrikaans as onderrigtaal gesneuwel het. Carstens vestig tereg die aandag daarop dat Kader Asmal se samevoeging van universiteite en technikons onderrig in Afrikaans ernstig benadeel het. Dit is immers waarom die Potchefstroomse universiteit en dié van Bophuthatswana verplig is om saam te smelt, Dan Kgwadi onlangs as rektor aangestel is en daar deesdae verwag word dat die Potchefstroom-kampus in dieselfde mate as die Mafikeng-kampus moet verswart en verengels.

Carstens verduidelik tereg dat die ANC-regering die foutiewe uitgangspunt het dat nasiebou en sosiale samehang net deur Engels bereik kan word. Ook dat die regering ‘n ideologie-gedrewe program het, bv wat betref transformasie (dus dat die sogenaamde voorheen benadeeldes bevoordeel moet word), asook demografiese ras- en geslagsverteenwoordiging. Weens ontoereikende owerheidsfinansiering word die verengelsingsproses in werklikheid versnel. Universiteite word eintlik verplig om ‘n voorkeurtaal (Engels of Afrikaans) vir befondsing te kies.

My beswaar teen Carstens, soos teen sy kollega Du Plessis (hierbo), is dat hulle wil hê dat Afrikaans op die rug van nie-wittes moet ry om by die ANC-regering die gewenste indruk te wek. Dieselfde motivering is onderliggend aan die misleidende klem wat dikwels op Afrikaans as Afrika-taal geplaas word. Carstens redeneer bv dat deur Afrikaans te kortwiek “word die ontwikkeling van agtergeblewe Afrika-tale nog verder benadeel.” Wat ek veel eerder in ANC-koppe wil inhamer, is dat Afrikaans wesenlik ‘n Europese taal is, dat Afrikaners oor eeue hierdie land opgebou en ontwikkel het (insluitende universiteite) en dat die ANC-regering Afrikaans en Afrikaners uit eie reg moet respekteer en aan hulle moet gun wat hulle toekom. Dus, die Boere wil Afrikaanse universiteite hê en geen swarte moet hom aanmatig om dit vir ons te ontsê nie. Hierteenoor is Carstens se polities korrekte standpunt: “Afrikaans en ras mag nie gemeng word nie.”

Die werkwyse wat Carstens voorstel, is myns insiens deurtrek van dwaasheid. “Universiteite moet saamwerk om ‘n oplossing vir meertaligheid op kampusse te kry … Ons moet vooraf weet die enigste oplossing vir Afrikaans (en die ander Afrika-tale) lê binne ‘n meertalige konteks … Die saak van Afrikaans moenie in isolasie gesien word nie. Die ander tale móét betrek word.” Dit is hoe Afrikaans vorentoe deur die Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns “bestuur” gaan word.

Hierteenoor stel ek my oortuiging dat die enigste sinvolle (bv ekonomiese) oplossing vir universiteite (of kampusse) is dat elkeen ‘n enkele onderrigtaal moet hê. Dit is terselfdertyd die enigste reddende situasie vir Afrikaans. As Afrikaans een van twee (of meer) onderrigtale op ‘n kampus is, sal dit vroeër of later weens die Suid-Afrikaanse politieke situasie deur Engels ondergeploeg word.

Wat ek bepleit, is nie net die bestaansreg nie maar ook die werklike bestaan van suiwer Afrikaanse universiteite. Dit is hierdie reg wat Blade Nzimande ontken. Volgens hom kwalifiseer eentalige Engelse universiteite as Suid-Afrikaanse universiteite maar nie eentalige Afrikaanse universiteite nie. Nzimande se standpunt is in ooreenstemming met wat ek die Willie Esterhuyse-wet van 2007 (Pieter Kapp, Maties en Afrikaans, 2013, p 158) noem. Dit kan soos volg geformuleer word: “Die ANC-regering befonds universitêre onderrig in Engels. As onderrig ook in Afrikaans aangebied word, moet die universiteit dit self finansier.” Carstens, anders as Nzimande, plaas die klem op (siellose) meertaligheid, wat Afrikaans as akademiese taal gaan vernietig.

Laastens verwys ek na Jaap Steyn se artikel in Rapport (10 deser) wat oor Afrikaans ook buite akademiese verband handel. By Steyn kan ‘n mens altyd reken op ‘n pro-Afrikaanse en pro-Afrikaneringesteldheid. Voorts improviseer ek op wat hy geskryf het. Steyn vestig die aandag op die kruipende verengelsing in die plaaslike samelewing. Dit is nie bloot ‘n geval dat Engels die dominante amptelike taal in die nuwe Suid-Afrika geword het nie, maar ook dat Afrikaans as sodanig al hoe meer deur Engels vermurwe word. Daar is glad te min gesonde weerstand teen taalvermening, naamlik die onnodige opname van Engelse elemente in gesproke en geskrewe Afrikaans. Byvoorbeeld, die mengeltaal Kaaps word verheerlik en die Afrikaanse Taalraad versuim skandalig maar doelbewus en polities korrek om suiwer Afrikaans enigsins te bevorder.

In die massamedia (pers, rolprent, radio, televisie, internet) word gemengde Afrikaans eerder gepropageer as teengestaan. Daar word gedink dat geradbraakte Afrikaans snaaks is. Dit is vir hierdie mense skynbaar lekker om met Afrikaans te mors. In ouerhuise, op skool en in die kerk kan hierdie neiging teengewerk word, maar dit gebeur nie noodwendig nie. Sommige predikante wend hulle juis tot verengelsing om in die mode te probeer wees; dus om oënskynlik te wen aan broodnodige aktualiteit. Die kern van die saak is dat geradbraakte Afrikaans deesdae die stempel van politieke verligtheid dra. Daarmee hoop sommige Afrikaanssprekendes om hulle openlik van die “slegte verlede” en die polities en selfs moreel gediskrediteerde Afrikaner te distansieer.

Die voorafgaande lei tot hierdie onvermydelike (maar te sag gestelde) gevolgtrekking: “dat dit twyfelagtig is of die soort Afrikaans wat so deur Engels beïnvloed word, hom teenoor Engels sal kan handhaaf.”

Les bes skryf Dine van Zyl (Die Burger, ByNaweek, 23 deser, p 11): “Dit is ‘n verskriklike onreg om mense van hul taal te ontneem … Praat Afrikaans, wil ek smeek. Praat ordentlike Afrikaans.”