Etiket: Universiteit van Wes-Kaapland

Brief: Enkele opmerkings oor Jakes Gerwel se nalatenskap

Op 13 deser het ek op die ondergenoemde artikel van Melt Myburgh gereageer deur my opmerkings na LitNet te stuur. Hierdie teks is egter nie gepubliseer nie. Ek stuur dit dus hiermee na Praag vir moontlike publikasie. Ek het die teks intussen met verdere inligting aangevul, wat ná die oorspronklike teks volg.

oo0oo

Melt Myburgh se artikel, “Jakes Gerwel se soet nalatenskap vir Afrikaans” (LitNet 9.07.2020), is in deurslaggewende opsigte selektief oor Jakes Gerwel (1946-2012). Aanvullende inligting kan ‘n meer realistiese beeld tot gevolg hê.

Ek het vir Gerwel geken. Oor sy marxistiese oortuigings was hy uitgesproke. Sy doktorale proefskrif was “deeply influenced by two contrasting strains of progressive thought, Black Consciousness writing and Marxist theory and literary criticism” (John Higgins, Academic freedom in a democratic South Africa, Johannesburg: Wits University Press, 2013, p 227). In ‘n onderhoud in Augustus 2012 het Gerwel gesê: “For me Marx’s thinking still provides the best analytical tools for understanding societies in conflict, societies of inequality, and societies seeking change” (241). Ook: “Clearly understanding the world is an important form of changing the world and Marx himself is an exemplar of that” (249).

Toe Gerwel die rektor van die Universiteit Wes-Kaapland (UWK) was (1987-1994), was Jaap Durand ‘n vise-rektor. In sy outobiografie skryf Durand: “Met sy aanstelling as rektor het hy [Gerwel] sy besonderse intellektuele vermoëns ingespan om die UWK bekend te maak as ‘the intellectual home of the left'” (Jaap Durand, Protesstem: Oomblikke van herinnering, Wellington: Bybelkor, 2016, p 191). Met ander woorde, Gerwel wou die universiteit transformeer in ‘n verlenging van sy eie politieke oortuigings. Dit druis lynreg in teen akademiese vryheid, waarvolgens ‘n universiteit soos ‘n markplein moet wees waar die vrye uitruiling van idees nie net moontlik is nie, maar ook aangemoedig word.

Durand skryf; “Jakes het die daaglikse administrasie van die universiteit, insluitende die bouprogram, aan my oorgelaat” (191). Wat het Gerwel as rektor dan gedoen? Hy het hom by voorkeur met die politiek besig gehou. Durand verwys onder meer na twee buitelandse reise wat hy en Gerwel onderneem het: na Lusaka in Zambië in 1986 en Dakar in Senegal in 1987; in albei gevalle om gesprek met lede van die ANC te voer. Hulle vernaamste kontakpersoon in die ANC was Thabo Mbeki. “Ons het nagte om met hom gesels en na video’s gekyk wat in Suid-Afrika verbode was” (191). Gerwel en Durand het in 1990 ook ‘n besoek aan Rusland gebring. Wie het die reis- en verblyfkoste vir hierdie buitelandse reise betaal? Die antwoord is: die UWK, dus eintlik die “apartheidsregime”. Hieromtrent is daar geen rwyfel nie. Durand noem daardie reise “besonderse geleenthede wat ek deur die universiteit se bemiddeling beleef het” (190). By geleentheid het Gerwel Fidel Castro se Kuba gesoek. By sy terugkeer het Gerwel gesê dat hy nie sou omgee om daar te woon nie.

Die subsidiëring van Gerwel se politieke aktiwiteite deur die “apartheidsregime” strek verder. Ton Vosloo vertel in sy outobiografie dat hy Gerwel destyds dikwels op lughawens in die buiteland raakgeloop het. “Eers baie later sou ek uitvind Jakes was so in die stilligheid ‘n koerier van die ANC, met boodskappe na kamerade in die buiteland” (Ton Vosloo, Oor grense: ‘n Lewe in die media in ‘n tyd van verandering, Jeppestown: Jonathan Ball, 2018, Amazon Kindle 3608). Ek dink dit was immoreel om van die UWK of NP-regering te verwag om uitgawes verbonde aan die politieke bedrywighede van Gerwel en Durand te dra. Maar dit toon aan die mate waarin die NP-regering universitêre outonomie eerbiedig het; iets wat sedert 1994 glad nie meer bestaan nie. Selfs Durand erken: “Die [NP-]regering het sover moontlik die indruk probeer skep dat hulle aan die UWK ‘n sekere mate van onafhanklikheid gun en dat hulle nie sonder meer sou inmeng met die besluite van die Universiteitsraad oor die algemene rigting wat die universiteit moet inslaan nie” (121).

Sedert 1994 bestaan daar plaaslik bloedweinig akademiese vryheid. Vóór 1994 het dosente dikwels luidkeels op akademiese vryheid aangedring. Net soos Afrikaansdosente deesdae ‘n gewoonte daarvan maak om nie vir Afrikaans in die bres te tree nie, lyk dit asof (feitlik) alle dosente gelate aanvaar dat akademiese vryheid iets van die verlede is. Sedert 1994 het die regering universitêre outonomie doelbewus vernietig. Universiteite word openlik met die opskorting van hulle staatsubsidies afgedreig as hulle dit sou waag om nie regeringsbevele uit te voer nie. Anders as voorheen is daar by geen universiteit sprake van daadwerklike verset teen hierdie wantoestand nie.

‘n Groot leemte in Myburgh se artikel is ‘n gebrek aan duidelikheid oor Gerwel se rol in Afrikaans. Voordat Gerwel die rektor geword het, was hy ampshalwe ‘n Afrikaansdosent. Weens sy preokkupasie met revolusionêre ANC/SAKP-politiek het hy hom egter nie geroepe gevoel om juis (of spesifiek) Afrikaansletterkunde (of -taalkunde) te doseer nie. In sy eie woorde: “I was teaching Sociology of Literature” (Higgins 250). Sy amptelike gebrek aan doseerentoesiasme vir Afrikaans as sodanig volg uit sy ideologiese verknogtheid aan die ANC/SAKP. Hy sê: “I think if the ANC had come to power through a revolutionary seizure of power, we probably only would have had English as an official language” (Higgins 240). Met die erkenning van elf amptelike tale het die ANC met ‘n draai bereik wat hy wou hê, naamlik dat Engels sedert 1994 in die praktyk as eintlik die enigste amptelike taal funksioneer.

Die skade wat Gerwel Afrikaans aangedoen het, strek veel verder. Weens sy verknogtheid aan die ANC/SAKP wou hy die UWK, wat in 1960 as ‘n etniese universiteit vir bruin mense tot stand gekom het, transformeer in ‘n universiteit vir by uitstek die meerderheid Suid-Afrikaners, dus swart studente. Swart studente, selfs diegene sonder matrikulasievrystelling/universiteitstoelating is aangemoedig om na die UWK te kom. Hulle koms het nie sonder (sterk) weerstand uit bruin geledere geskied nie. Swart studente was spoedig in die meerderheid op die kampus en het daarop aangedring dat onderrig uitsluitlik in Engels verskaf moet word, terwyl die UWK tradisioneel ‘n oorwegend Afrikaansmedium universiteit was. Ooreenkomstig die wens van die ANC/SAKP is aan hierdie eis toegegee.

Die feit dat die UWK deesdae uitsluitlik ‘n Engelse universiteit is, is by uitstek aan die ywer van Gerwel en Durand te wyte. Die verantwoordelikheid vir die verskaffing van Afrikaansmediumonderrig aan bruin studente is sodoende op die Universiteit Stellenbosch (US) afgeskuif. Die US het graag bruin en veral swart studente toegelaat maar sy verantwoordelikheid kragtens Jan Marais se stigtingsvoorwaarde, naamlik dat Afrikaans nie ‘n mindere plek as Engels mag beklee nie, is al hoe meer geïgnoreer. Anders as voorheen is nóg die UWK nóg die US deesdae bastions van Afrikaans.

Tereg word in Myburgh se artikel gewag gemaak van Gerwel se gebruik van die woord soomloos. Ek het Gerwel se aandag op die foutiewe gebruik van die woord gevestig. Teen die einde van sy lewe het hy van naatloos gepraat. Daar is dikwels teenstrydighede in wat iemand enersyds amptelik en andersyds in sy privaat of persoonlike hoedanigheid doen. Afrikaanssprekendes wat Engels as hulle huistaal verkies het, soos Adam Small en Franklin Sonn, het Gerwel verkwalik omdat hy, anders as hulle, sy kinders Afrikaans grootgemaak en hulle onderrig aan Afrikaanse skole toevertrou het. In daardie opsig het Gerwel nie toegelaat dat sy liefde vir sy moedertaal deur sy politiek verdun word nie. Hy was ook ten gunste van die behoud van twee van die vyf Afrikaanse universiteite, al het hy in hierdie opsig self so ‘n slegte voorbeeld by die UWK gestel.

Daar is gesê dat Gerwel in sy laaste jare spyt was dat hy die leiding geneem het om die UWK in ‘n eentalig Engelse instansie te transformeer. Berou het te laat gekom. Dit lyk asof die skade wat Afrikaans gely het, nie ongedaan gemaak kan word nie.

oo0oo

Ek maak van hierdie geleentheid gebruik om die bostaande teks soos volg aan te vul.

Die UWK het die voorreg gehad om vir Andries de Kock (1930-1999) meer as twee dekades lank as universiteitsbibliotekaris te hê. Hy was ‘n mens van onbesproke karakter en voortreflike professionaliteit. De Kock het in 1990 afgetree. Leon Lemmer het by ‘n vorige geleentheid na hom verwys: “Oor etniese logika, ter huldiging van Andries” (Praag 4.08.2018). Sowel Gerwel as Durand het vir De Kock geken; nie net toe hulle in die rektoraat gedien het nie, maar ook vóór dit toe hulle UWK-dosente was. Gerwel se vrou, Phoebe, het ‘n aantal jare as assistente in die UWK-biblioteek gewerk. Ek dink sy behoort net die hoogste respek vir De Kock te hê.

Durand se vrou was ook in diens van die UWK-biblioteek, maar nie soos mev Gerwel in die hoofbiblioteek nie. Randu Durand was die bibliotekaresse in die Teologiebiblioteek. In sy outobiografie noem Jaap Durand dat sy vrou ‘n “besonderse verhouding met die studente opgebou” het (p 148). Die studente het “hulle dikwels tot haar gewend … onder meer om skuiling in die biblioteek te soek” (149). Die studente waarna verwys word, is mense wat hulle aan misdadige gedrag op die kampus skuldig gemaak het, bv die uitgooi van ruite met klippe. Mev Durand het haar aan regsverydeling skuldig gemaak deur hierdie studente teen arrestasie deur die veiligheidsmagte te beskerm. Vir hierdie doel het sy die geriewe van die Teologiebiblioteek misbruik. Dit spreek vanself dat dit nie ‘n biblioteekfunksie is om die veroordeling van misdadigers te voorkom nie.

Een van die gevolge van die Soweto-opstand was dat 1976 ontaard het in ‘n buitengewoon gewelddadige jaar op die UWK-kampus. “Aan die einde van 1976 is Randu ewe hoflik in kennis gestel dat haar pos in die biblioteek afgeskaf is” (149). Hiervoor verwyt Jaap Durand vir “die baie konserwatiewe hoofbibliotekaris, ‘n sekere mnr De Kock” (149). Durand se grief het ‘n naloop gehad. Kort nadat De Kock afgetree het en Gerwel en Durand onderskeidelik die rektor en ‘n viserektor was, het Gerwel die UWK-biblioteekpersoneel na sy kantoor ontbied. ‘n Mens sou dink dat Gerwel dit andersom sou doen, dat hy na die hoofbiblioteek sou gaan as hy die personeel wou toespreek, maar dit sou nie so duidelik getoon het wie baas op die kampus is nie.

Gerwel het toe teen De Kock uitgevaar; nie omdat daar enige beswaar teen sy uitmuntende professionaliteit was nie, maar bloot omdat De Kock nie Gerwel en Durand se buitensporige entoesiasme vir die ANC/SAKP onderskryf het nie. ‘n Meer konserwatiewe of behoudende politieke ingesteldheid as sy eie is nie deur Gerwel geduld nie. Die UWK moes immers in “the intellectual home of the left” getransformeer word. Ek beskou daardie byeenkoms as uiters verwerplike kleingeestigheid van Gerwel. Dit toon duidelik dat dit vir Gerwel en Durand in die eerste plek eerder om revolusionêre politiek as akademiese oorwegings gegaan het. ‘n Biblioteek wat doeltreffend funksioneer is ‘n onontbeerlike bate op enige universiteitskampus, maar dit was in hierdie geval klaarblyklik van sekondêre belang.

Maar Gerwel se misbruik van die UWK vir nie-akademiese en spesifiek pro-ANC/SAKP-bedrywighede strek verder. Onkoste vir politieke doeleindes, gedebiteer teen die UWK, is nie ontsien nie. ‘n Opgeleide terroris, die marxis Jeremy Vearey, vertel in sy boek, Jeremy vannie Elsies (Kaapstad: Tafelberg, 2018), van sy en ander ANC-kamerade se vrylating van Robbeneiland op 9 Junie 1990; ‘n gevolg van FW de Klerk se dwase toespraak op 2 Februarie 1990. “Professor Jakes Gerwel se seremonie ‘n paar dae later vir al agt en twintig van ons in die Universiteit van Wes-Kaapland se hoofsaal was ‘n statige affêring, kompleet met ANC-leiers wat met protokolbelaaide aplomb voorgestel is as verteenwoordigers van die ‘government in waiting’. Daar was wel slagspreuke van ‘Viva ANC’ en strydliedere wat my aan die ou UWK-hoofsaal se massavergaderings herinner het, maar dit was nou baie bedaarder en formeel. Dis ‘n nuwe revolusionêre era dié, die leierskap het geland en hulle is in beheer. Dinge word nou anders as waaraan ek gewoon was, gedoen” (Kindle 1605).

Dít was die situasie in 1990 op die UWK-kampus weens die pro-ANC/SAKP-ywer van mense soos Gerwel en Durand, wat ‘n akademiese instansie tot die uiterste misbruik het ter bevordering van hulle eie politieke ideale. Vearey roem bv daarop dat hy veel meer kwaad gedoen het as wat in sy hofsaak ter sprake gekom het en wat tot sy vonnis van sewe jaar tronkstraf, waarvan vyf jaar opgeskort is, gelei het (1247). Hy en sy mede-kamerade word vereer en onthaal vir misdade deur ‘n instansie wat veronderstel is om opvoedkundig bedrywig te wees.

Wat opgeval het toe Gerwel en Durand in die UWK-retoraat gedien het, was dat Durand gepoog het om polities selfs meer radikaal links as Gerwel te wees. Dit was omdat Durand, anders as Gerwel, as blank geklassifiseer was en hy dus alles moes uithaal om te bewys dat hy onteenseglik ‘n toegewyde ANC/SAKP-kameraad is. ‘n Rol soortgelyk aan dié van Durand word tans deur André Gaum, die enigste blanke kommissaris in die ANC-regime se Menseregtekommissie, vervul.

Vanjaar, op die vooraand van Mandela-dag, 18 Julie, het die viserektor van die UWK, Vivienne Lawack, ‘n lofrede op “Tata Madiba” gelewer (Bolander 15.07.2020, p 6-7). Die UWK was glo die eerste universiteit wat ‘n eredoktorsgraad aan Mandela toegeken het; reeds in 1990. Dit was uiteraard van Gerwel en Durand te wagte. Lawack skryf: “In the mid-1980s, under the leadership of Prof Gerwel, UWC openly defied the apartheid university policies by declaring itself the intellectual home of the democratic left that openly sided with the struggles of the oppressed.”

Lawack noem ANC-kamerade wat in 1990 deur Gerwel in skyn-akademiese poste aan die UWK aangestel is sodat hulle ‘n inkomste kon hê totdat hulle in 1994 in die Mandela-kabinet opgeneem is: Kader Asmal, Dullah Omar en Zola Skweyiya. Wat is die UWK deesdae? “One of the few outstanding black institutions in our country.” Hiervolgens is die UWK steeds ‘n etniese universiteit. Voorheen was dit ‘n universiteit vir bruines. Deesdae is dit ‘n universiteit vir swartes. Wat dieselfde gebly het, is rassediskriminasie.

—Johannes Comestor

 

Leon Lemmer: Universiteit van Wes-Kaapland: Die studente-opstand van 1976

‘Ruim vergoeding vir onwettige of misdadige gedrag is ongelukkig nie uitsonderlik in die nuwe Suid-Afrika nie.’

Die bestaan van Cornelius C Thomas se boek, Wakker wakker en aan die brand: Waarneminge van ‘n studente-aktivis, UWK, 1976 (Bellville: Mayibuye Books, 1997, 181p), gepubliseer deur die Universiteit van Wes-Kaapland (UWK), is glad nie algemeen bekend nie. Ek het eers onlangs ‘n eksemplaar bekom. Die teks interesseer my omdat dit handel oor die kampus-onrus wat ek in 1976 daagliks eerstehands meegemaak het. Wat ontstellend is, is die duidelike afbeelding van ‘n petrolbom op die boekomslag, asof dit nie verdere misdadigheid sou aanmoedig nie. Dit is gewoon sosiaal onverantwoordelik om so ‘n illustrasie te publiseer. Dit gee seker ‘n aanduiding van die mate waarin die UWK sedert die jare sewentig getransformeer is.

wakker_en_aan_die_brandJakes Gerwel, die UWK-rektor in die jare negentig, noem die boek ‘n “half-gefiksionaliseerde stukkie plaaslike geskiedenis” en noem die onrus “‘n beslissende episode in die ontwikkeling van ‘n inrigting (UWK) wat ‘n groot bydrae sou lewer in die stryd teen apartheid.” Toe Kader Asmal as minister van onderwys sy dwase samesmelting van universiteite en technikons deurgevoer het, het hy die UWK en die Universiteit Fort Hare daarvan vrygestel weens die rol wat albei in die stryd teen apartheid gespeel het. ‘n Duideliker erkenning dat die ANC-regering tersiêre onderwys eerder ideologies as akademies benader, sal ‘n mens seker nie kry nie.

In soverre Thomas se teks ‘n historiese rekord is, het dit sekerlik waarde. Ek kon die gebeure herleef. Die outeur het sy eerstehandse kennis, wat kort na die gebeure neergeskryf is, aangevul met die herinneringe van ander aktiviste en bv persberigte. “Die grootste deel … is egter outentiek die angstige werk van Oktober-November 1976” (p 181). Thomas noem sy teks ‘n “kunswerk” (p 7), maar dan ‘n hoogs onvolmaakte een. Geen eerbare akademiese inrigting sal so ‘n slordige teks publiseer nie. Dit lyk asof (feitlik) geen redigering of proefleeswerk gedoen is nie.

Hein Willemse, een van die “onbesonge helde van UWK, 1976” (p 178), het die Afrikaanse voorwoord geskryf en ‘n historikus, RH du Pré, in Engels die “historical positioning” van die gebeure. Du Pré beweer verkeerdelik dat NJ Sieberhagen die eerste UWK-rektor was (p 12), terwyl dit JG (Gans) Meiring was. Du Pré is van mening dat “inferior education” voorsien is; dat “under-educating the non-white peoples” Nasionale Party-beleid was (p 12). Volgens hom was selfs die Afrikaanse universiteite vir blankes sleg: “Afrikaner universities churned out hordes of poorly-educated en poorly-prepared graduates” (p 12).

Dít het die UWK direk beïnvloed, want baie van sy dosente was van die Universiteit Stellenbosch afkomstig. Van die UWK se begin in 1960, as ‘n universiteit uitsluitlik vir bruin studente, was dit glo ‘n geval van “staffing the university with Afrikaner Nationalists who were eager to apply government policy in the education of Coloured students; and by using the security police to stop or inhibit political activity on the campus” (p 13).

“The majority of the lecturers diligently carried out Verwoerd’s blueprint of education and considered it their duty to indoctrinate students with their warped history” (p 14).

Perspektief is hier nodig. In die ou Suid-Afrika, dus onder blanke bewind, was daar nie die huidige ANC-manie dat die demografie oral en op alle vlakke weerspieël moet word nie. Engelssprekende blankes is vryelik toegelaat om in bv die handel en nywerheid uit te munt en Afrikaners in bv die landbou en onderwys. Nie net aan die UWK nie, maar ook aan al die ander universiteite (vir Afrikaans- en Engelssprekende blankes, asook dié vir nie-blankes) was daar baie Afrikaanssprekende blanke dosente. Daar was nooit sprake dat dosente aan universiteite vir nie-blankes opdrag gekry het om hulle posisie te misbruik om studente ideologies te indoktrineer nie. Die veiligheidsmagte (polisie en weermag) het ook geen (beduidende) teenwoordigheid op die UWK-kampus gehad voor die 1973- en veral die 1976-onrus nie.

In 1973 het CJ Kriel, ‘n NGK-sendeling en teoloog, Sieberhagen as rektor opgevolg, maar hy het na studente-onrus in dieselfde jaar bedank. Ek sal nooit vergeet hoe ontsteld Kriel, toe reeds bejaard, oor die studente se snode ondankbaarheid* was nadat hy sy lewe daaraan gewy het om bruines te probeer ophef en opvoed nie. In 1974 het Wynand Mouton, ‘n uitgelese fisikus en akademikus, ‘n jaar lank as rektor waargeneem. In 1975 het die eerste bruin rektor, Richard van der Ross, ‘n opvoedkundige, oorgeneem.

[*’n Voorbeeld van snode ondankbaarheid was Percy Sonn, ‘n student wat glad nie in Thomas se boek genoem word nie. Sonn was een van min studente in die regte. In die jare sewentig het die regte net ‘n departement (met twee uitstekende, toegewyde blanke dosente) gehad; dit was nog nie ‘n fakulteit nie. ‘n Buitengewoon groot deel van die biblioteekbegroting is jaarliks aan die regsversameling toegeken. Sonn het egter met die verwyt gekom dat hy soms (dalk een of twee keer?) vir sy studie op bronne van die Universiteit Stellenbosch aangewese was.]

Van der Ross was die rektor tydens die 1976-onrus en is deur die studente gewantrou omdat hy voorheen as onderwysbeplanner in diens van die Departement Kleurlingsake was. Koos du Toit het destyds as sekretaris van die Erika Theron-kommissie goeie kontak met die Departement Kleurlingsake gehad. (Dié verslag oor die Kleurlingbevolking is in 1976 ter tafel gelê. Die HAT beweer dat kleurling/Kleurling ‘n rassistiese term is. Die HAT etiketteer verbasend baie woorde as “rassisties”.) Du Toit het gesê dat in die Departement Kleurlingsake geredeneer is dat Van der Ross besig gehou moet word deur hom as UWK-rektor aan te stel omdat hy andersins (dalk) kwaad sou doen. Van sowel regerings- as studentekant was daar dus bedenkinge oor Van der Ross. Soos ook uit Thomas se teks blyk, was Van der Ross tydens die 1976-onrus voortdurend in die spervuur, want hy moes bemiddel tussen, aan die een kant, die studente en bruin personeel, wat in sommige gevalle onrus en anargie wou saai, en, aan die ander kant, die blanke personeel en Nasionale Party-regering, wat van die UWK ‘n suksesvolle akademiese inrigting wou maak.

Die boek bevat ‘n mengsel van Afrikaans en Engels. Treffende beskrywings soos die volgende een is skaars: “‘n Koerant hier, ‘n koerant daar lê oopgevlek soos ‘n slegte meid” (p 86). As die blanke bewind beskryf word, is daar tot vervelens toe die bekende retoriek van fascisme, polisie-staat, Broederbond, laager, ens. Blankes word telkens boere, pienknekke, rassiste, varke, honde, ens, genoem. Die veiligheidspolisie word beskryf as “snotgat-melkbaard boertjies in bosbaadjies” (p 67), “dom pote” (p 88), “gattas” (p 127), “diere” (p 158) of, voorspelbaar, die Gestapo (p 124). Die aktiviste heet broers, susters, kamerade, martelare, vryheidsvegters, ens, en die beloofde land Azania. Die studente het geteer op die kommunistiese idees van bv Karl Marx en die swartbewussynsretoriek van bv Frantz Fenon.

In die hoofstuk “Voorspel” verwys Thomas, soos verwag kon word, na Ingrid Jonker se gedig, “Die kind” (1960), wat handel oor ‘n (nie-wit) kind wat deur die veiligheidsmagte gedood is. Thomas dik dit aan as “die honger kind wat onder apartheid se knarsstewels sterf” (p 22; ook p 142-143). Jakes Gerwel het sy Afrikaansstudente tot vervelens toe na hierdie gedig verwys. Dit is waarskynlik ook Gerwel wat die misbruikbaarheid van die gedig onder die aandag van Nelson Mandela gebring het. Mandela het die gedig in 1994 in die parlement voorgelees. Die Burger het hierdie gebeurtenis naïef en kritiekloos as amptelike erkenning van Afrikaans geloof.

Die aanleiding vir die UWK-opstand was die onluste in Soweto in 1976. Aktiviste op die UWK-kampus het gemeen dat hulle iets moet doen om hulle solidariteit met hulle swart broers en susters, hulle “medeverdruktes”, te toon. Thomas verwys na die “Soweto-kinderopstand” (p 28, 33), terwyl dit baie duidelik is dat geslepe volwassenes die opstand haarfyn beplan en Afrikaansonderrig in swart skole as ‘n voorwendsel misbruik het.

Tydens die UWK-onrus word die studente toegespreek/opgesweep deur die politikus Peter Marais oor “Spotlight on UWC” (p 51) en Allan Boesak oor “The role of the Church in the Black Struggle.” Boesak het “resistance – passive or active-, strikes, boycotts, etc, for the good cause” bepleit (p 130). Twee Afrikaansdosente, Jakes Gerwel (p 61 – later die UWK-rektor) en Ikey van der Rheede (p 75 – later ‘n UWK-viserektor) het die studente ook opgesweep. Al vier dra hulle toespraak in Engels voor, al is net 20% van die studente Engelssprekend (p 13). Die studente se plakkate is ook by voorkeur in Engels.

In sy voordrag het Van der Rheede soms na Afrikaans oorgeslaan. Oor Afrikaans het hy gesê: “Afrika-taal pynlik gebaar in die setlaar-kombuise (en in slawe- en werkers-kwartiere) deur die verslane, dog gladdebek Wes-Kaapse nasate van die Khoi-koning Ngounema, Sheik Yusuf, Maleis-Portugese matrose, belustige Duusmanne” (p 77). Gerwel en Van der Rheede se Engelspratery toon onteenseglik die aard van die Afrikaansdepartement, wat destyds telkens deur Die Burger geloof is as die grootste Afrikaansdepartement wat daar bestaan. Die rede waarom so baie studente Afrikaans as vak gekies het, was weens die linkse politiek wat in dié klasse deur Van der Rheede en veral Gerwel gepredik is, maar hierdie feit is nooit wêreldkundig gemaak nie.

Polities uittartend het Gerwel jare later sy intreerede as Afrikaanshoogleraar in Engels gelewer. Pas het Jason Lloyd verwys na “die heersende persepsies dat Afrikaanssprekendheid agterlik en remmend voorkom” (LitNet 10 deser). Lloyd noem dat Gerwel bekommerd oor “die beeld van Afrikaanssprekendheid” was en haal hom soos volg aan: “Daar is ‘n onverfynde brutaliteit, amper ‘n agterlikheid aan die gedurige aggressiewe bitterbekkigheid en kleinlike keffery wat ongelukkig nog deur te veel toonaangewende en beeldvormende Afrikaanse forums gevoer word.” Hierdie oordrewe kritiek het gekom van die mens wat die hoofaanspreeklikheid moet aanvaar vir die transformasie van die UWK van ‘n hoofsaaklik Afrikaansmedium-universiteit na ‘n eentalige Engelse inrigting.

In 1976 was Sosiologie waarskynlik die linkste UWK-onderrigdepartement. Daardie dosente “klink okay” (p 63). Vir onderrig was daar ‘n departement sosiologie, maar daar was ook ‘n sentrum vir sosiologiese navorsing. As deel van ‘n navorsingsprojek is vraelyste soms aan studente-vrywilligers uitgedeel. Die idee was dat die studente teen ‘n vasgestelde vergoeding per voltooide vraestel bruin huishoudings sou besoek ten einde betroubare eerstehandse inligting te bekom. Pleks van eerlike veldwerk te doen, was van dié studente moreel en akademies so onverantwoordelik dat hulle na bv die swembad op die UWK-kampus gegaan en sommer self na willekeur die vraelyste voltooi het. Op grond van die inligting wat met die vraelyste ingesamel is, het die sosiologiese navorsers dan allerhande nuwe tendense in die bruin gemeenskap ontdek.

Een van die sosiologie-dosente, Basil Kivedo, het die opstandige studente in Engels toegespreek (p 74). Hy het ‘n MK-vegter geword en is daarna as die DA-burgemeester van die Breedevallei (Worcester) aangestel voordat hy deur die DA in die Kaapse provinsiale parlement herontplooi is. Kivedo het finansieel seker nie sleg gevaar vir iemand wat kwaad gedoen het deur bv die land onwettig te verlaat en opleiding as “vryheidsvegter” te ondergaan nie, maar ruim vergoeding vir onwettige of misdadige gedrag is ongelukkig nie uitsonderlik in die nuwe Suid-Afrika nie.

Onder die blanke personeel was daar diegene wat sterk standpunt ten gunste van beskawing ingeneem en wet en orde probeer handhaaf het, al moes hulle tydens die onrus daagliks gewapen na die kampus toe kom. In die administrasie was daar Johan Stassen en Pottie Potgieter (‘n reus wat op jeugdige ouderdom oorlede is) en dosente soos George Delpierre (chemie) en Pieter Pistorius (opvoedkunde – ook bekend as die skrywer PG Hendriks). Minstens twee van hierdie mense se motors is doelbewus beskadig. Hulle standvastige voorbeeld het die blanke dosente geïnspireer om sover moontlik ongesteurd met hulle klasse voort te gaan.

Die studente het op groot skaal die motors van blankes in Modderdamweg met klippe bestook. Op die kampus is baie ruite gebreek en klaskamers, ‘n hostelkamer en die kafeteria is aan die brand gesteek. Twee tydelike houtgeboue is heeltemal afgebrand. Aan die begin van die opstand en veral later was dit ‘n klein minderheid studente wat amok gemaak en die meerderheid geïntimideer het, bv deur klasse te ontwrig, onder meer deur die studente met ‘n brandslang nat te spuit. Vandalisme het sonder gewetensbesware voortgestu. Niemand het agterna verskoning gevra nie en geeneen van dié wat later groot salarisse as “strugglehelde” ontvang het, het enige poging aangewend om die skade te vergoed wat hulle aan private en staatseiendom aangerig het nie. In sy outobiografie roem Van der Ross daarop dat hy as rektor nooit met die polisie saamgewerk het wanneer gepoog is om misdadigers vas te trek nie.

Tydens die opstand was Leonardo Appies aanvanklik die voorsitter van die UWK-studenteraad, gevolg deur Henry Matthys en later Eric Theys. Leiding in die opstand het hoofsaaklik van teologie-studente uitgegaan. Hulle is veral deur Jaap Durand beïnvloed, wat jaar na jaar die naïewe gedrag van Dietrich Bonhoeffer in Nazi-Duitsland as voorbeeld vir sy studente voorgehou het. Die idee vir die Belhar-belydenis, aanvanklik geformuleer deur Dirkie Smit (1982), het van Durand gekom, maar hy/hulle kry (feitlik) geen erkenning vir die groot verdeeldheid wat hierdie belydenisskrif sedertdien in die NG Kerk veroorsaak nie.

[Lees gerus Jean Oosthuizen se onderhoud met die moderatrise van die VGK (LitNet 10 deser), waarvolgens ongekwalifiseerde aanvaarding van die Belhar-belydenis ‘n ononderhandelbare voorwaarde vir eenheid van die NGK en VGK is; asof die laste (finansieel, polities, taalgewys, bv anti-Afrikaans-elemente) wat die VGK vir die NGK gaan meebring iets is wat soos ‘n uiters gesogte artikel nagejaag behoort te word. Lidmate word glo nie deur die VGK tot Belhar-aanvaarding gedwing nie, maar daartoe begelei. Die Heilige Gees en die VGK word as vroulik geëtiketteer. Wat ingevryf word, is dat apartheid onreg, rassisme en sonde is. Die hele besigheid lyk vir my na die dogmatiese viering van liefdelose, linkse politiek.]

Russel Botman was in 1976 ‘n studenteraadslid en sy naam word ‘n aantal kere in Thomas se boek genoem (p 30, 35, 38, 39, 60, 92, 178), maar daar is geen sprake dat hy werklik veel gedoen het nie. Hy is wel op ‘n keer deur die polisie opgesluit (p 124). In Botman se CV, soos gepubliseer op die webwerf van die Universiteit Stellenbosch, staan onder “activities” die volgende (in Engels natuurlik): 1976: “Leading university students in the Human Rights Protest against the forces of Apartheid in solidarity with the Soweto Revolt.” Dit klink sterk oordrewe. Botman was klaarblyklik maar net nog ‘n ANC-kameraad wat sy CV aangedik het.

Dit was gewis nie altyd maklik om ‘n universiteit vir bruines as akademiese inrigting uit te bou nie. Afgesien van die weerstand in linkse politieke geledere was daar ook teenstand in die akademiese milieu, bv van die Universiteit Kaapstad. Bruines kon daar met die minister se goedkeuring inskryf as die studierigting nie deur die UWK aangebied is nie. Wat die UK-dekane toe gedoen het, ten einde die regeringsbeleid te ondermyn, was om bruin studente vir die skyn vir ‘n nie-UWK-studierigting (bv staatsleer) te registreer, die minister se goedkeuring te kry en dan die registrasie te verander na kursusse wat wel aan die UWK aangebied word. Die kursusse waarvoor daar skynbaar ‘n aanvraag by bruin studente bestaan het (bv staatsleer, ‘n werklike voorbeeld), is na aanleiding van hierdie slenter in baie gevalle spoedig deur die UWK aangebied. Dit het meegehelp om die akademiese aanbod van die UWK uit te bou, maar teen groot koste vir die staat.

Van der Ross is in 1987 deur Gerwel as rektor opgevolg, met Jaap Durand as viserektor. Daarna is begin om nie-bruines, selfs dié sonder matrikulasievrystelling, as studente toe te laat. Die idee was dat die UWK ‘n ope universiteit (etnies en selfs wat skoolprestasie, of die gebrek daaraan, betref), moet wees. Die instroming van swart studente het egter aanvanklik nie sonder die teenstand van baie bruin studente verloop nie. Die Nasionale Party-regering se idee van die UWK as ‘n universiteit uitsluitlik vir bruines was nie in alle opsigte sonder verdienste nie. Van 1960 tot 1986 het bruin kultuur gedy soos nooit tevore of sedertdien nie – vra maar vir Richard van der Ross en Adam Small, as hulle eerlik wil wees. (Hoewel daar oorvleueling is, is bruin kultuur sekerlik onderskeibaar van blanke kultuur, bv wat logika/manier van dink en gesindheid jeens taal betref.)

‘n Ander feit wat verswyg word, is dat feitlik al die studente (dus ook die gesubsideerde vandale, bv klipgooiers) wat aan die “apartheids-UWK” studeer het, studiebeurse van die “apartheidsregime” ontvang het. Vra maar vir (in alfabetiese volgorde): Allan Boesak, Jonathan Jansen, Nico Koopman, Michael le Cordeur, Llewellyn MacMaster, Danny Titus, Christo van der Rheede, Hein Willemse en sulke snare. Maar daar is geen dankbare erkenning hiervoor van enigeen van hulle nie. Nogeens snode ondankbaarheid.

Henry Jeffreys het die vermetelheid om blankes daarvan te beskuldig dat hulle ‘n “gevlekte verlede” het (Die Burger, 26 November, p 10), terwyl hy bruines kritiekloos met enigiets laat wegkom. Nico Koopman predik in rubriek na rubriek in Die Burger dat mense siek is en genesing/heling nodig het. Dit is baie duidelik dat hy nie sy etniese groep, bruines, in sy visier het nie, maar hom aanmatig om wittes te veroordeel. Vir die UWK-studente-opstand van 1976 het mense soos Jeffreys en Koopman net lof. Klaarblyklik hoef daardie vandale en misdadigers nie vir hulle dade verskoning te vra of die skade te vergoed nie. Hulle hoef ook nie erkentlik en dankbaar te wees vir die universiteitsgeriewe, onderrig en studiebeurse wat hulle so mildelik ontvang het nie. My diagnose is dat daar in hierdie opsig ‘n geestessiekte in (ontwikkelde) bruin geledere woed wat genesing/heling nodig het. Dit is allermins ‘n vergesogte gevolgtrekking.

Pallo Jordan, ere- en akademiese doktorsgrade

In die nuwe Suid-Afrika is waardes omgekeer. Karel Schoeman het verwys na die “omgedopte” land (Die laaste Afrikaanse boek, 2002, p 423, 431). Kwaaddoeners (bv terroriste) beklee van die hoogste poste. Geweldenaars word as voorbeeldige vredemakers en versoeners vereer. Tog word gemaak asof die misdaadgolf in die land nie verklaar kan word nie. Dít terwyl dit duidelik is dat misdaad seker die lonendste, suksesvolste en omvattendste plaaslike bedryf is. Daarenteen word mense met gesonde waardes, wat die land ontwikkel en opgebou het, vertel dat hulle vir hulle gedrag verskoning moet vra en genees moet word.

Die Universiteit van Wes-Kaapland (UWK) was tydens die “bevrydingstryd” ‘n nes van doodgewone misdadigheid, soos oproer, vandalisme en brandstigting. Sulke dade is gepleeg en blatante anti-blanke gesindheid is geopenbaar onder die dekmantel van die stryd teen apartheid. Pas het die UWK dit nodig gevind om van hierdie voorbokke elk met ‘n kanselierstoekenning te vereer, onder die voorwendsel dat hulle ook tot transformasie in tersiêre onderwys (dus die uitvoering van ANC-beleid) bygedra het. Die volgende bruines is vereer: Russel Botman (postuum), Brian Figaji, Jakes Gerwel (postuum), Jonathan Jansen, Nicholas Morgan, Brian O’Connell, Franklin Sonn en Derrick Swartz (Die Burger, 29.08, p 6; 30.08, p 5). Ek moet byvoeg dat nie almal van hulle hulle (noodwendig) aan misdade skuldig gemaak het nie. Die punt is dat die UWK nie ongekwalifiseerd trots op al hierdie alumni behoort te wees nie. Die motivering vir hierdie toekennings is eerder gedienstigheid aan ANC-politiek as gesonde akademie.

Minstens twee van die genoemde agt (O’Connell en Sonn) het al ‘n eredoktorsgraad ontvang, wat hulle skynbare onvermoë kamoefleer om op grond van navorsing ‘n akademiese doktorsgraad te verwerf. Daar moet duidelik tussen ‘n ere- en ‘n akademiese doktorsgraad onderskei word. Hierdie onderskeid is soortgelyk aan die verskil tussen die Nobel-vredesprys, wat in Noorweë ontvang word, en die ander Nobel-pryse, wat in Swede toegeken word. Die Nobel-vredesprys gaan dikwels aan wanpresteerders, bv moeilikheidmakers, wat eerder onrus stook as vrede bewerkstellig. Die ander soort Nobelpryse is veronderstel om te gaan aan mense wat werklik gepresteer het. Insgelyks word eredoktorsgrade dikwels toegeken vir nie- of wanprestasie, terwyl akademiese doktorsgrade veronderstel is om toegeken te word aan diegene wat ‘n rits grade verwerf het, daarna oorspronklike navorsing gedoen en die resultate bevredigend gedokumenteer het.

Ek moet byvoeg dat Richard van der Ross by dieselfde geleentheid ‘n toekenning ontvang het. ‘n Mens kan hom egter nie oor dieselfde kam as die ander agt skeer nie. Hy is bv heeltemal geneë om sy bruin etnisiteit te erken, terwyl (van) die ander geneig is om opportunisties swart te wil wees. Toe Van der Ross die UWK-rektor was, was die beswaar teen hom, afkomstig van bruines soos die genoemde agt, dat hy polities te gematig en te beskaaf was om geweld te bevorder. Dit is selfs teen hom gehou dat hy in ‘n blanke woonbuurt grootgeword en gewoon het en daar geleer het om ordentlike Afrikaans en Engels te praat.

Die aanleiding vir my skrywe is eintlik Pallo Jordan, daardie ANC-bevrydingstrydros wat jare lank in ANC-geledere as ‘n intellektueel beskou is, onder meer omdat hy beweer het (of daar sonder meer aanvaar is) dat hy na suksesvolle navorsing ‘n doktorsgraad verwerf het. Dit het onlangs geblyk dat hy een van baie in die nuwe Suid-Afrika is wat sy CV onregmatig aangedik het. Jordan het sy siel verkoop deur hom valslik as ‘n intellektueel voor te doen. Hy praat tereg van sy “Faustiaanse pakt” (Rapport Weekliks, 24.08, p 2). Dit plaas linksgesindes, soos Amanda Gouws, in ‘n dilemma. Ons het hier, soos haar kollega aan die Universiteit Stellenbosch (US) en die kampusgewete Anton van Niekerk dit sou stel, met ‘n paradoks te make (Die Burger, 26 Augustus, p 13). ANC-sikofante, dus kruiperige vleiers, praat prominente ANC-lede graag goed, maar hier word hulle met Jordan se onvoorbeeldige gedrag gekonfronteer. Hoe nou gemaak, as jy die ANC nie skade wil berokken nie?

Gouws het in haar rubriek (Die Burger, 25.08, p 8) ‘n interessante eierdans uitgevoer. Dit is sy wat in rubriek na rubriek vroue ophemel en mans afkraak; veral mans wat wit en polities konserwatief is. In sy boek, Maties en Afrikaans (2013), toon Pieter Kapp aan dat Gouws deurgaans teen ‘n Afrikaner- en Afrikaanse US gekant was. Soos Russel Botman gee sy voorkeur aan klasse waar sowel Afrikaans as Engels die voertaal en gedwonge rasse-integrasie die noodwendige gevolg is; ‘n opset wat teenproduktief vir optimale leer en destruktief vir Afrikaans is. Maar daar is nog ‘n tipiese Gouws-rede vir haar standpunt: “Vir Amanda Gouws het transformasie die skep van ‘n kultuur behels waar swartes en vroue tuis sal voel” (p 105-106).

Maar kom ons kyk wat hierdie dame (as dit die regte woord is) in haar rubriek skryf.

“Laat my begin deur te sê dat Pallo Jordan ‘n groot intellektueel is … Daar is geen twyfel dat hy ‘n doktorale proefskrif sou kon skryf en die titel sou kon kry nie. Maar dit gaan hier oor die feit dat hy homself hierdie titel toegeëien het sonder om die werk te doen om dit te verdien. ‘n Mens moet hom bewonder dat hy die eerbare ding gedoen het om as ‘n lid van die parlement en die ANC te bedank. Dit sê iets van sy integriteit in ‘n tyd van omtrent daaglikse onthullings oor mense wat oor hulle kwalifikasies lieg.”

Gouws, wat so graag enige konserwatiewe of behoudende politieke neiging by blankes verdoem, spreek geen werklike of duidelike veroordeling van Jordan se gedrag uit nie. Sy bewonder hom omdat hy beter as ander is deur te bedank. Dit dui glo op sy integriteit, oftewel eerlikheid, terwyl die kern van sy verknorsing juis sy jare lange self-uitgedinkte oneerlikheid is. Gouws bring ook die polities korrekte geheul met potensiaal in die prentjie, terwyl daar geen sprake van werklike akademiese prestasie by Jordan is nie. Maar dan kom sy met hierdie skokkende voorstel: “dat ‘n universiteit vir Jordan ‘n eredoktorsgraad behoort te gee.” Dus, aangesien Jordan nie deur navorsing ‘n akademiese doktorsgraad verwerf het nie, waarom nie ‘n moeitelose eredoktorsgraad aan hom toeken nie? Dus, gee aan hierdie swarte wat hy begeer, al is daar geen noodsaak daarvoor nie. Polities korrek is dit die regte ding om te doen. Blou Willem verwys in sy rubriek na Gouws se oorverligte voorstel en skryf dat aan Jordan seker die graad “doctor honoris kroeksius” toegeken gaan word (Die Burger, 9 deser, p 13).

Gouws toon aan hoe daar met die induktiewe wetenskaplike metode op grond van sommige gevalle tot veralgemenende gevolgtrekkings gekom word. Daar is talle mense, veral swartes, wat in die nuwe Suid-Afrika in hulle CV’s oor hulle formele kwalifikasies lieg en in baie gevalle daarmee wegkom. Maar Gouws besef blykbaar nie die gevaar wat daar in haar voorstel skuil nie. Moet almal wat soos Jordan ‘n doktorsgraad begeer en soos Jordan daaroor gelieg het nou ‘n akademies waardelose eredoktorsgraad kry, of wil Gouws uitsluitlik ten gunste van Jordan diskrimineer? Haar redenasie toon myns insiens baie duidelik dat eredoktorsgrade ‘n anti-akademiese onding en ‘n absurde/paradoksale universitêre skepping is.

Nie al die koerantlesers het Gouws se teks instemmend gelees nie. Die eerste een wat gereageer het, René H Truter, Bellville, gaan egter grootliks akkoord met Gouws se uitlatings. Truter loof die eerbare weg wat Jordan gevolg het en hoop “dat die Pallo-faktor ‘n rimpeleffek sal hê op die vele ander politici wat onder verdenking staan” (Die Burger, 26.08, p 12).

Oud-akademikus, Kaapland, is meer krities. Hy wys tereg daarop dat rubriekskrywers soms sukkel om ‘n onderwerp te vind wat die moeite werd is. Gouws se rubriek belig hierdie probleem. Hy bevraagteken Gouws se aanname dat Jordan oor die potensiaal beskik om ‘n proefskrif suksesvol te voltooi. Hy dink klaarblyklik aan ‘n vorige era toe akademiese standaarde gerespekteer is, want hy vertel van die volgende insident:

“Toe ek ‘n ruk gelede gevra is om as mede-eksaminator ‘n proefskrif te beoordeel wat ingegee is by ‘n Suid-Afrikaanse universiteit wat laag staan op die merietelys van navorsingsuitsette, kon ek gou vasstel (danksy ‘doktor’ Google) dat dit saamgestel is uit ‘n sewetal hoofstukke wat bloot van die internet gestroop en met weinig wysigings saamgevoeg is as ‘proefskrif’. Toe ek dit uitlig, is ek hoflik onthef van my plig as mede-eksaminator. Die ‘doktorsgraad’ is later toegeken” (Die Burger, 28.08, p 20).

Dit is onwaarskynlik dat dit ‘n fiktiewe of unieke geval is. ‘n Oud-kollega het my onlangs meegedeel dat sy ‘n aanstelling as eksaminator van ‘n magisterverhandeling aangebied is op voorwaarde dat sy ‘n slaagpunt toeken, want die kandidaat is swart en mag glo nie druip nie. Sy het die akademiese integriteit gehad om die aanstelling te weier. Die geval waarna Oud-akademikus hierbo verwys, is waarskynlik ‘n tradisioneel nie-wit (veral swart) universiteit. Die geval waarna my oud-kollega verwys, is egter ‘n tradisioneel wit en daarby ‘n eens gerekende Afrikaanse universiteit. ‘n Verdere en sekerlik ernstiger probleem is dat diegene wat op hierdie manier ‘n sogenaamde akademiese magister- of doktorsgraad verwerf het om etniese of seksistiese redes voorkeur geniet wanneer bv dosente en navorsers aangestel en later bevorder word.

Die bekende akademikus en literator, Joan Hambidge, het ook tot die debat toegetree. Sy verwys na Jordan se “fantoom-PhD” (Die Burger, 29.08, p 18). Tereg vestig sy die aandag op die rol wat emosie/sentiment, dus die sug na politieke korrektheid, in die geval Jordan speel.

“Die eis in sekere kringe dat Jordan nou ‘n eredoktorsgraad moet kry vir sy intellektuele werk, is eweneens omstrede. ‘n Eredoktorsgraad is ‘n toekenning vir lewenswerk binne ‘n gemeenskap … Hoe sou ‘n mens ‘n eregraad toeken aan iemand (en nou kyk ons net na die CV) wat jakkalsdraaie gooi? … Die emosionele verduidelikings van Jordan se optrede van akademici (soos oor sy vader se lot in die ou bestel) kan niks regmaak nie. Daar is geen leedvermaak in my skrywe nie, net die versoek dat ons akademiese standaarde in besonder troebel tye moet eer.”

Daar is dosyne universiteite in die land. Aan baie van hulle word daar meer as een gradeplegtigheid per jaar gehou. By iedere sodanige geleentheid is daar die skynbaar onweerstaanbare begeerte om meerdere eredoktorsgrade uit te deel. Die gevolg is dat feitlik enige bekende in die openbare lewe (bv politici, vermaaklikheidsterre) deesdae so ‘n akademies waardelose sertifikaat (dikwels selfs meer as een) het. Omdat die meeste van hierdie ontvangers gewoon nie die vermoë het om navorsing te doen en ‘n proefskrif suksesvol te voltooi nie, is hulle maar te gewillig om hulleself op hierdie manier in die openbaar te laat “vereer”.

Eredoktorsgrade het skynbaar die vermoë behou om ego’s te streel, maar hulle ondergrawe die akademiese aansien van sowel akademiese doktorsgrade as diegene wat hierdie eens gesogte kwalifikasie na baie jare van studie verwerf het. Eredoktorsgrade help ook om die akademiese naam van universiteite in te plof. Dit is eintlik onbegryplik waarom universiteite op hierdie manier en veral op so ‘n groot skaal en met soveel oorgawe hulle eie aansien ondermyn. Dit moedig ongetwyfeld die verlaging van akademiese standaarde aan.

Waarom moet party mense swoeg voor hulle as doktor aangespreek kan word, terwyl ander dieselfde titel op ‘n skinkbord ontvang? Waarom besluit die komitee van universiteitshoofde nie dat hierdie sotterny dadelik moet end kry nie? Die afskaffing van hierdie wanpraktyk is sekerlik wenslik. Andersins moet dit ‘n hoogs uitsonderlike geleentheid wees wanneer ‘n universiteit tot so ‘n toekenning oorgaan; dus net na buitengewone en akademies-tersaaklike prestasie deur iemand. Die ideaal is dat as iemand ‘n doktor wil wees, hy so ‘n graad op ‘n suiwer akademiese manier moet verwerf.

Wat ook uitgewys moet word, is dat daar in die nuwe Suid-Afrika die slegte gewoonte posgevat het om veral “struggle-helde”, dus onrusstokers, moeilikheidmakers, selfs terroriste, vir hulle wan- of misdadige gedrag met eredoktorsgrade te beloon. Sulke mense word dus vereer vir oneervolle gedrag; ‘n uiterste Anton van Niekerk-paradoks. Histories is die universiteit en wat daarmee saamhang, bv grade, ‘n produk van Europese beskawing. Op die kontinuum van beskaaf/onbeskaaf is universiteite, oftewel die akademie, by die beskaafde en misdaad, bv terrorisme, by die onbeskaafde pool. Dit is dus uiters onverantwoordelik van universiteite as hulle hulle moontlik tradisioneel goeie naam weggooi deur toonbeelde van onbeskaafdheid, soos terroriste, te vereer met die toekenning van ‘n sertifikaat wat deur leke met die hoogste akademiese kwalifikasie verwar kan word.

Jonathan Jansen oor sy moedertaal

'Ras/kleur is die aanjaer ('turbo') vir transformasie; verandering wat geensins verbetering hoef te wees nie."
‘Ras/kleur is die aanjaer (‘turbo’) vir transformasie; verandering wat geensins verbetering hoef te wees nie.’

deur Leon Lemmer

In die nuwe Suid-Afrika is daar baie nuwe dinge waaraan gewoond geraak moet word. Een hiervan is die kitsrektor. Hierdie term verwys na iemand wat nie oor tyd deur die range (van junior lektor tot lektor tot senior lektor tot medeprofessor tot professor) gevorder en op elke vlak behoorlik ondervinding van die akademie opgedoen het nie. Nee, hierdie mense het hulle sommer gou in ‘n pos hoër as dié van professor (naamlik dekaan, viserektor of rektor) bevind. Op daardie senior vlakke is ‘n mens veronderstel om reeds grondige ervaring van en insig in die wese van die akademie te hê. Weens gebrekkige voorbereiding kan dit kwalik van kitsgevalle verwag word.

Dit is natuurlik moontlik om buitengewoon vinnig in die akademie te vorder as iemand akademies buitengewoon briljant is. In die nuwe Suid-Afrika gaan dit egter nie hierom nie. Dit gaan veel eerder om transformasie, wat insluit dat iemand op grond van ras/kleur en geslag vinnig na die boonste vlakke kan vorder; natuurlik mits hy/sy nie wit en manlik is nie. Dit kan op vordering in die akademie ten koste van die akademie dui.

Tradisioneel blanke Afrikaanse universiteite ly seker die ergste onder die kitsrektorverskynsel. Hierby kom ‘n tweede kenmerk eie aan die nuwe Suid-Afrika, naamlik dat die blanke rektore aan Afrikaanse universiteite plek vir bruin rektore moet maak. Hier geld veral twee oorwegings. Eerstens word gepoog om die indruk te wek dat ‘n bruin rektor ‘n mindere bedreiging as ‘n swarte vir die heil van Afrikaans as onderrigtaal inhou. Tweedens funksioneer die bruin rektor as oorgangsfiguur van die vorige wit rektore na die swart rektore wat noodwendig na die bruine kom. Eers met ‘n swart rektor in die stoel sal die transformasieproses volledig verwesenlik wees. Ras/kleur is die aanjaer (“turbo”) vir transformasie; verandering wat geensins verbetering hoef te wees nie.

Wat baie duidelik by die vulling van sodanige rektorskappe behoort te wees, is dat die politieke stert die akademiese hond swaai. Wat reeds net so duidelik is, is dat ‘n bruin rektor nie met die heil van Afrikaans vertrou kan word nie. Daar is die klassieke voorbeeld van Jakes Gerwel, ‘n hoogleraar in Afrikaans, wat om politieke redes sy intreerede in Engels gelewer het en as rektor die Universiteit van Wes-Kaapland om politieke redes van ‘n oorwegend Afrikaanse universiteit tot ‘n uitsluitlik Engelse universiteit getransformeer het. Hoeveel te meer sal bruin rektore uit ander dissiplines as Afrikaans nie met oorgawe dieselfde paadjie bewandel nie? Hier onder vestig ek die aandag op drie sodanige rektore wat onderskeidelik as ‘n sielkundige, teoloog en opvoedkundige beskou word.

Daar is net een tradisioneel Afrikaanse universiteit waar Afrikaans (nog) nie (erg) agteruit boer nie en dit is die Potchefstroom-kampus. Die rede hiervoor is dat dit die enigste sodanige inrigting is wat steeds ‘n wit rektor het, maar sy pos word vir vulling in 2014 geadverteer. Aan universiteite is die stragegie om die universiteitsraad te transformeer, dus demografies meer verteenwoordigend te maak, en dan die rektorstoel teen wil en dank met ‘n nie-witte te vul.

Sedert 2009 is Cheryl de la Rey die rektor van die Universiteit Pretoria. Sy het in 1983 die graad BA behaal en eers in 1999 die doktorsgraad. Ná drie jaar as onderwyseres het sy wel deur die range van junior lektor tot professor en daarna tot viserektor gevorder. Maar sy het twee nie-akademiese voordele geniet, naamlik sowel ras/kleur as geslag. Die aankondiging van haar aanstelling as rektor is met ongeloof begroet. Sy kon dit aanvanklik self ook nie glo nie. Naas geslag onderskei ‘n ander faktor haar van die twee gevalle hieronder, naamlik dat sy Engelssprekend wil wees omdat sy naskools uitsluitlik aan Engelsmedium-universiteite (Durban-Westville en Kaapstad) studeer het. Daar moet nie verwag word dat sy uit haar pad sal gaan om Afrikaans as onderrigtaal te bevorder nie.

Russel Botman is sedert 2007 die rektor van die Universiteit Stellenbosch. Hy het in 1978 die graad BA verwerf en eers in 1994 die doktorsgraad. Hy was twaalf jaar lank predikant waarna hy in 1994 senior lektor, in 1999 medeprofessor, in 2000 professor en in 2002 viserektor geword het. Ras/kleur/transformasie (die onderwerp van sy doktorale proefskrif), dus politieke oorwegings, het skynbaar so ‘n groot rol in sy vinnige vordering in die akademie gespeel dat sy aktivistiese UDF/ANC-verlede eerder as ‘n bate pleks van, soos dit hoort, as ‘n absolute diskwalifikasie gefunksioneer het. Hy is deurgaans in Afrikaans aan die Universiteit van Wes-Kaapland onderrig, waaruit egter nie afgelei moet word dat hy enigsins met die heil van Afrikaans vertrou kan word nie.

‘Jonathan Jansen se doktorale proefskrif van skaars 200 bladsye handel oor ‘n dekade van Zimbabwe se skoolleerplanne’

Jonathan Jansen is sedert 2009 die rektor van die Universiteit Vrystaat. Hy het die graad BSc in 1979 aan die Universiteit van Wes-Kaapland voltooi en ‘n biologie-onderwyser geword. Beurse het hom in staat gestel om ses jaar lank in Amerika te studeer, waar hy aan twee uiters linkse universiteite, Cornell en Stanford, studeer en onderskeidelik ‘n magister- en ‘n doktorsgraad (eers in 1991) voltooi het. Sy doktorale proefskrif van skaars 200 bladsye handel oor ‘n dekade van Zimbabwe se skoolleerplanne. Hierna het hy vinnig gevorder tot professor in 1994, dekaan in 1997, eers aan Durban-Westville en van 2001 af aan die Universiteit Pretoria.

Hy is in Montagu gebore en is van huis uit Afrikaans en ‘n NG Sendingkerk-mens. Op grond van Jansen se ses jaar in Amerika en natuurlik opportunistiese politieke oorwegings het hy sy moedertaal versaak en Engels tot sy “eerste taal” verhef. Dan is die volgende stap maklik: As hy so goed is deur Engels te word, waarom kan almal nie maar verengels nie? Sy standpunt is dan soortgelyk aan dié van Alfred Milner (1854-1925) wat probeer het om die Transvaal te verengels. In sy aansoek om die rektorskap het Jansen egter onderneem om Afrikaans te bevorder. In sy intreerede het hy genoem dat hy iedere swart student wil dwing om Afrikaans te leer. Wat het van hierdie voorneme geword? In sy bespreking van Jansen se 2009-boek het Chris (Boetman) Louw Jansen ‘n wolf in skaapsklere genoem. Hy is nog nie verkeerd bewys nie.

Oor die rol wat ras/kleur in Jansen se bevordering gespeel het, kan daar min twyfel wees, al verkondig hy dat sy aanstelling uitsluitlik aan sy besondere akademiese voortreflikheid te danke is. In sy boek, Knowledge in the Blood (2009), vertel Jansen dat Johan van Zyl, toe die rektor van die Universiteit Pretoria en tans die uitvoerende hoof van Sanlam, glad nie in die blanke kandidate vir die dekaanspos belanggestel het nie. Die pos is toe deur Jansen gevul. Voordat Jansen as rektor in Bloemfontein aangestel is, het die destydse voorsitter van die raad van die Universiteit Vrystaat, regter Faan Hancke, verkondig dat die volgende rektor nie-wit sal wees. Sodanig was die nie-akademiese ingesteldheid weens al die politieke stof wat met die Reitz-video (2008) opgeskop is.

Op 18 September het Jansen die Percy Baneshik-gedenklesing gelewer. ‘n Verkorte,vertaalde weergawe is in Die Burger (3 deser, p 17) gepubliseer, met die volledige teks op daardie koerant se webwerf. Ek gebruik die oorspronklike teks, maar vestig die aandag op net enkele aspekte.

Jansen het dit tereg teen die sotlike strategie van bv die Afrikaanse Taalraad (ATR) om Afrikaans en die “non-English languages under one political umbrella” te bring. Hy noem dit tereg “a very superficial scheme to advance” Afrikaans. ‘n Mens vra jou af: Waarom beywer al die taalaktiviste vir Afrikaans hulle nie ondubbelsinnig vir die heil van Afrikaans nie? Waarom die dekmantel van “ander inheemse tale” gebruik as hulle eintlike doel is (of behoort te wees) om Afrikaans te bevorder?

Jansen het dit tereg ook teen “black elites trumping the value of indigenous languages in schools while their own children attend … schools in English”. Dit laat my dink aan Wannie Carstens wat op 26 September in ‘n toespraak “gedroom” het van Afrikaanssprekendes wat “spontaan” hulle kinders na Afrikaanse skole stuur. (Die volledige teks is op 27 September op LitNet gepubliseer.) Maar dan bring Carstens terselfdertyd hulde aan mense wat reeds jare lank in die ATR dien en openlik dislojaal teenoor Afrikaans is omdat hulle hulle kinders in Engelse skole geplaas het.

Ingevolge sy droom behoort Carstens moreel verplig te voel om hom met woord en daad vir die ontsetelling van dislojale Afrikaanssprekendes in die ATR te beywer. Die beste beginpunt is immers om jou eie huis in orde te kry en die ATR is een van Carstens se huise. Waarom het hy nie die ruggraat om iets daadwerkliks hieraan te doen nie? Carstens se kernprobleem is dat hy te veel deur modegiere gebuig word. Ek verpes dit dat hy feminisme-onthalwe na Afrikaans as “haar”, dus vroulik, verwys. As taalkundige stel hy hier gewoon ‘n slegte voorbeeld. Dat Carstens van sy neo-linkse politieke etiket hou, val nie te betwyfel nie. Hy verwys na diegene wat hom met Piet Croucamp en Anton van Niekerk assosieer en vervolg dan: “Ek moet erken dis nie ‘n slegte geledere om te deel nie!” (Maroela Media, 2 deser).

Waar is die ATR se voorsitter, Michael le Cordeur, se kommentaar oor Jansen se jongste uitlatings? Hy het dikwels baie te sê oor Kaaps en politieke sake, maar swyg nou oor die dwase standpunt van Jansen, terwyl dit eintlik om verdoeming smeek. Op die ATR-webwerf word daar geen ATR-standpunt oor hierdie saak gestel nie. Lesers word bloot na kommentaar in ander bronne verwys.

‘Die aanstelling van Danny Titus as die kultuurhoof van die Afrikaanse Taal- en Kultuurvereniging (ATKV) was ten minste net so ‘n onvanpaste transformasieskuif as die aanstelling van die bogenoemde drie bruin rektore’

Die aanstelling van Danny Titus as die kultuurhoof van die Afrikaanse Taal- en Kultuurvereniging (ATKV) was ten minste net so ‘n onvanpaste transformasieskuif as die aanstelling van die bogenoemde drie bruin rektore. Hoe kan iemand wat klaarblyklik geen aanvoeling vir en simpatie met die Afrikaner, sy taal en die res van sy kultuur het aan die hoof van sodanige kultuur in enige respektabele onderneming staan? Titus funksioneer soms as regter in die ANC-regering se Menseregtekommissie. Daar het hy baie duidelik sy afsku van Afrikaners laat blyk. Hy is ook een van die Afrikaans-dislojales wie se teenwoordigheid reeds lank in die ATR geduld word.

Let op wat Titus oor Jansen se jongste uitlatings oor Afrikaans te sê gehad het. Titus sê: “Afrikaanssprekendes en Afrikaans het Jansen se uitlatings ondersteun. Hy het gesê mense moet na kritiese stemme soos dié van Jansen luister. ‘Afrikaans het inderdaad ‘n groot bydrae om te maak, al is dit net om van sy skynheiligheid ontslae te raak'” (Praag, 2 deser). Let op die vermetele en neerbuigende “al is dit net” en dan word die groot bydrae wat Afrikaans kan maak direk met skynheiligheid verbind. Hoe kan so ‘n element in die boesem van die ATKV en die ATR geduld word? Myns insiens het Titus hom in albei poste as uitnemend ongeskik bewys. In die nuwe Suid-Afrika het die gewoonte in glad te groot mate onder Afrikaners posgevat om beleefdheidshalwe alle beledigings, wat (grootliks) onverdiend na hulle kant toe kom, te verduur.

Jansen verwys in sy gewraakte toespraak na die voorbeeld wat die Universiteit Vrystaat stel. Daar is ‘n “trade-off” wat onderrigtaal betref. Swart studente aanvaar die nie-moedertaal Engels en Afrikaanse studente moet ingelyks dieselfde nie-moedertaal aanvaar. Hy hou dit as billik voor. Maar hy vergeet gerieflikheidshalwe dat diegene wat Engels as moedertaal het geen opoffering hoef te maak nie. “There is no discernible tension, anymore, about using English only in meetings of residences and other public meetings … by bringing black and white students into communion as human beings, and by transforming the learning commons (especially in the residences), the hard lines around rival language – English and Afrikaans – started to dissolve.” Hoekom? Omdat van die Afrikaanssprekendes verwag word om in FW de Klerk-modus toe te gee, dus Afrikaans te versaak en Engels as die primêre universiteitstaal te aanvaar.

Waarom nie tweetalige byeenkomste of om die beurt Afrikaanse en Engelse byeenkomste nie? Waarom voorkeur gee aan die voorkeurtaal van die nuwe indringers op die kampus en die voorkeurtaal van die groep wat die universiteit gestig en uitgebou het, minag? Is die speelveld gelyk as wit studente en dosente die grootste offers moet bring? Hulle sou akademies en kultureel veel beter daaraan toe gewees het as die universiteit eentalig Afrikaans gebly het. Waarom mag daar nie van die nuwe kampusbesetters ‘n billike teenprestasie verwag word nie, naamlik dat hulle Afrikaans moet aanleer as hulle kies om daar te studeer? Dit is immers presies hierdie vereiste wat dwarsoor die wêreld gestel word: Daar word van die student verwag om by die universiteit aan te pas en nie andersom nie.

‘n Soortgelyke ongebalanseerde en onbillike situasie doen hom in die breë Suid-Afrikaanse universiteitsituasie voor. Die tradisioneel Afrikaanse universiteite moet tweetalig of verkieslik eentalig Engels word, terwyl die tradisioneel Engelse universiteite ongesteurd soos voorheen kan voortgaan. Dit is net Afrikaans wat as ‘n uitsluitingsmeganisme geëtiketteer word, terwyl Engels in die praktyk dikwels op dieselfde manier funksioneer. Daarteen opper Jansen nie beswaar nie. Hy versuim ook om te noem dat dit net van die tradisioneel wit universiteite verwag word om nie-wittes op al hoe groter skaal te akkommodeer. Die tradisioneel swart universiteite mag maar sonder beswaar ongetransformeerd eksklusief swart bly.

Dieselfde onverkwiklike onbillikheid doen hom by skole voor. Nuwe indringers mag nie toegang tot tradisioneel wit skole geweier word nie en is in die gerieflike posisie dat hulle volle toegang verkry tot geriewe wat oor dekades deur wit onderwysers en wit ouers opgebou is. Mits hulle nie-wit en veral swart is, geniet hulle die verdere voordeel dat hulle nie verplig mag word om skoolgeld te betaal nie. Dit geskied alles in die naam van geregtigheid.

Christo Viljoen, ‘n viserektor van die Universiteit Stellenbosch (1993-1998), verwys na Jansen se “wasige logika”. As Jansen se redenasie tot sy volle konsewensies deurgevoer word en almal in dieselfde mate opofferings moet maak, het ons die volgende situasie: “Géén onderwyser/dosent mag in sy (die dosent se) moedertaal doseer nie, en alle studente moet in ‘n taal anders as hul moedertaal klas loop. Met dieselfde wasige logika stel ek voor: Kom ons voer Chinees in as enigste onderrigtaal in ons skole (en universiteite?). Chinees is per slot van sake die grootste wêreldtaal met verreweg die meeste huistaalsprekers. Dan is ons afgestudeerdes voorbereid daarop wanneer China die land klaar gekoloniseer het, en álle onderwysers en dosente én studente maak die opoffering om in ‘n ander taal as hul eie onderskeidelik onderrig te gee en te ontvang. Niemand word dus onbillik bevoordeel nie” (Die Burger, 5 deser, p 13).

‘Afrikaans has, rightly, been the target of political ridicule’ – Jansen

Jansen bied sy “one major solution to the long-term resolution of the crisis in education” in die volgende gevolgtrekking aan: “This is why Afrikaans-exclusive or even Afrikaans-dominant white schools and universities represent a serious threat to race relations in South Africa … it is English and not Afrikaans that could be the ‘taal van versoening’ … What English does is level the playing fields in the historically Afrikaans universities for common engagement … Afrikaans has, rightly, been the target of political ridicule.” Sy opsomming van ons geskiedenis is: “The scars of our violent past.” Die Jansen-ideaal is: “A school system that introduces English as early as possible, ideally in the Foundation Phase … this means making English a compulsory language course for all students.” Dat so ‘n verpligte kursus in Afrikaans die behoud van die eentalige Afrikaanse Universiteit Vrystaat van weleer kon verseker het, doen hom nie meer in Jansen se wasige logika voor nie.

Kastrate in die Nuwe Suid-Afrika-koor

Farinelli, 'n beroemde kastraat uit die agtiende eeu (Skildery deur Carlo Broschi)
Farinelli, ‘n beroemde kastraat uit die agtiende eeu (Skildery deur Carlo Broschi)

deur Leon Lemmer

Kastrate het tot die einde van die 19de eeu dikwels in kore en as soliste opgetree. Hulle het hulle voorpubertydse stemtoon behou en kon note sing wat nie vir vroue moontlik is nie. Danksy oefening kon kastrate groot longkrag ontwikkel en dus lank en hard sing. Omdat hulle nie testosteroon in hulle bloed gehad het nie, was hulle beenstruktuur nie sterk nie. Hulle kon en wou nie veg nie. Pleks van hulle te verset, was hulle hoogs aanpasbaar. Hierdie buigsaamheid het meer as net hulle stemme gegeld.

Die motivering vir kastrasie was dikwels om ‘n gewaande groter saak as eie belang te dien. Dit kom neer op eie verslawing, onderwerping en bestraffing. Ná kastrasie was dit steeds moontlik om met oorgawe in ‘n koor te sing en daarvoor komplimente te ontvang, maar dit was nie moontlik om ‘n nageslag te verwek en bv leiers op te lewer nie. Tog was daar kastrate wat ná so ‘n katastrofe steeds gedink het dat hulle hulle goed van hulle taak gekwyt het; dat mense aan hulle dank verskuldig is en eerder die onomkeerbare moet aanvaar.

Kastrasie ontneem ‘n man van sy seksuele vermoëns. Sodanige aksie klink na ‘n dwase stap. Dit is egter moontlik om ook in ‘n ander sin gekastreer te word, bv om willens en wetens jou politieke mag te verloor en dan weens ‘n gebrek aan politieke testosteroon net lof vir hierdie steriliteit te hê en selfs sover te gaan om met die vyand te heul. Sodanige kastrasie geld dan nie net mans nie en kan dus ook by vroue aangetref word.

Kastrasie kan dus letterlik of figuurlik vertolk word. Politieke kastrate is diegene wat aktief meegewerk het om die blankes en veral Afrikaners van hulle politieke mag te ontneem en/of juig omdat dit deesdae die geval is. Politieke ontmanning is vir hierdie kastrate heeltemal aanvaarbaar. Sodanige toestand word nie deur hulle afgekeur nie omdat gemeen word dat die land nou in beter hande is. Hierdie kastrate probeer om mense met propaganda sag te maak en om die deugde van politieke steriliteit te besing.

In die pers was daar onlangs ‘n klassieke voorbeeld van figuurlike kastrasie. Die Universiteit van Wes-Kaapland (UWK) was sedert sy ontstaan ‘n oorwegend Afrikaanse inrigting. Onder die leiding van Jakes Gerwel as rektor en Jaap Durand as viserektor is die UWK tot ‘n eentalige Engelse universiteit getransformeer.

Die huidige rektor, Brian O’Connell, het hom soos volg hieroor uitgelaat: “Daar kan mense wees wat sê dit is onregverdig teenoor Afrikaanssprekendes, maar daardie was ‘n groothartige gebaar soos min. ‘n Opoffering deur Afrikaanssprekende studente … Hulle het gesê aangesien ons broers en susters nie toegang het tot hierdie taal nie, gaan ons hulle help deur onderrig in Engels te ontvang. Dit was amper asof studente Afrikaans opgeoffer het ter wille van goeie lesings, want wanneer jy lesings in twee tale aanbied, neem dit jou twee keer so lank” (Die Burger, 28.06.2013, p 15).

‘n Beter manier van doen vir sowel die UWK as tradisioneel Afrikaanse universiteite sou wees om, soos in die res van die wêreld, van studente te verwag om die onderrigtaal van die universiteit aan te leer as hulle verkies om juis daar te studeer. O’Connell se redenasie dui op ‘n tipiese kastraatmentaliteit.

In die politiek van die nuwe Suid-Afrika is daar baie blanke Afrikaanse mans, insluitende Broeders van weleer, wat die kastrate se hoë C’s (of is dit A’s vir Afrika?) sing. FW de Klerk se refrein is dat hy ‘n onbewysbare groter ramp as die huidige ANC-bewind voorkom het. Pik Botha het in 1994 die deuntjie gesing dat die Nasionale Party (NP) die verkiesing met miljoene stemme sou wen. Willie Esterhuyse het luid vir die ANC gesing, maar sedert sy groot vriend Thabo Mbeki die trekpas gekry het, het sy stem nogal stil geword. Marthinus van Schalkwyk is seker die hoogs betaalde koorknaap in die wêreld omdat hy passievol daaroor was dat die NP deur die ANC verswelg moet word.

In die kastratekoor is daar talle ander wat met oorgawe die lof van die nuwe Suid-Afrika besing: Roelf Meyer, Leon Wessels, Dawie de Villiers, Sampie Terreblanche, Jaap Durand, Frits Gaum, Max du Preez, JP Landman, Pierre de Vos, Wannie Carstens, ens. Sedert Anton van Niekerk se politieke testosteroon onder sy lessenaar vergruis is, sing hy ekstra hard in hierdie koor. Vergoeding bly nie agterweë nie. Vandeesweek is berig dat ‘n minister hom in ‘n etiekkomitee aangestel het (Die Burger, 30 deser, p 5). As ‘n mens se ego dors is, word publisiteit om die geringste rede gesoek.

Piet Crowcamp is die baba in hierdie groep lofsangers. Hy word maklik uitgeken omdat hy weens onbeholpenheid sy doek verkeerd aan het. Oor wat hy ‘n egte akademikus ter wille van politieke gewin aangedoen het, het hy blykbaar geen gewete nie. Dit is verblydend dat haar kollegas in die departement aanvanklik Crowcamp se opdringerige inmenging teengestaan het. Die tragedie is egter dat (sover bekend) geen akademikus vir haar daadwerklik in die bres getree het nie. Dit is gewoon ‘n skande dat die universiteit dadelik en sonder meer haar bedanking aanvaar het. Hiervoor kan daar geen akademiese regverdiging wees nie. Die motivering is suiwer op politiek gegrondves. Wat hiermee tuisgebring word, is dat al die plaaslike universiteite en hulle akademici in die ban van die ANC en sy kommunistiese minister van hoër onderwys verkeer.

Behalwe diegene wat voluit in die Nuwe Suid-Afrika-koor sing, is daar darem ook diegene wat die haglike verval om hulle raaksien en deesdae ‘n bietjie sagter sing: Tim du Plessis, Theuns Eloff, André Brink, Breyten Breytenbach, ens.

Kastrasie kan onnatuurlik beslag kry of dit kan aangebore wees. Voorbeelde van gebore kastrate wat lustig die loflied “Nelson Mandela is die volmaakte ikoon” sing, is Helen Zille, Patricia de Lille, Ruda Landman en Antjie Krog.

Weens fundamentalisme, fanatisme, dogmatisme, opportunisme, ens, is die kern van die genoemde kastratekoor goed gevestig. Nogtans word verdere nominasies van verdienstelike kandidate ingewag.

Russel Botman ontdek ‘n Reitz op Stellenbosch

Akademiese klipgooiery op Stellenbosch? Foto: Klippe op die pad tydens die sewentigerjare (uit die polisie-argiewe)
Akademiese klipgooiery op Stellenbosch? Foto: Klippe op die pad tydens die sewentigerjare (uit die polisie-argiewe)

deur Leon Lemmer

Die standaardweergawe van die gebeure in Sharpeville in 1960 is dat blanke polisiemanne sonder waarskuwing op ongewapende en vreedsaam betogende swartes geskiet het. Die geykte weergawe van die Soweto-onluste in 1976 is dat swart skoolkinders spontaan in opstand teen Afrikaans as onderrigtaal gekom het.

Nelson Mandela vertel in sy outobiografie dat duisende swartes die Sharpeville-polisiestasie omsingel het en ook: “PAC activists had done an excellent job of organizing the area” (Long Walk to Freedom, Londen: Abacus, 1995, p 280). Omdat die PAC hom vir selfs meer radikale en militante terreur as die ANC beywer het, is dit taamlik duidelik dat omstandighede doelbewus georkestreer is om ‘n insident te skep. Wat Mandela tydens sy reise in Afrika gevind het, was dat die PAC deur hierdie insident te skep baie groter aanhang en gewildheid as die ANC geniet het. Onder meer het dit as meevaller gehad dat geld en wapens eerder na die PAC as die ANC gekanaliseer is. Die ANC moes iets doen om hierdie toedrag van sake om te keer. Die “spontane” Soweto-opstand was die antwoord. Dit is voor die internasionale nuusmedia opgevoer en het geblyk ‘n reusepropagandasukses te wees. Op grond hiervan was die ANC hierna onbetwisbaar die leidende “bevrydingsbeweging”.

Hierdie soort mededinging om pro-swart propagandasukses ten koste van blankes te behaal, behoort nie tot die verlede nie. Veldtogte om blankes op ‘n onbillike manier te diskrediteer, word dikwels in die nuwe Suid-Afrika gevoer. Die geringste insident word aangegryp en opgeblaas om sodanige anti-blanke sentiment aan te wakker. ‘n Klassieke voorbeeld is die studentepret wat vier jongmans gehad het toe hulle ‘n video-opname van swart werkers in die Reitz-koshuis in Bloemfontein gemaak het. In enige normale samelewing sou dit onmoontlik wees om soveel sensasie uit so ‘n grootliks onskuldige en eintlik onbenullige gebeurtenis te tap. Die afmetings wat die anti-blanke Reitz-bohaai aangeneem het, is ongelooflik. Deesdae is daar ‘n versoeningsentrum op die kampus as blywende beswering van hierdie verskriklikheid waarin niemand gedood of beseer of werklik te na gekom is nie. ‘n Grap is immers ‘n grap, selfs wanneer dit ten koste van iemand is.

‘Aktiviste en rewolusionêre word nie net in die gebruik van oorlogswapens opgelei nie. Dikwels is daar baie groter klem op ideologiese oorlogvoering.’

Maar net soos die ANC nie wou toelaat dat die PAC op ‘n bedenklike manier groter sukses met dooie kamerade behaal nie, hou ander plaaslike universiteite nie daarvan dat die Universiteit Vrystaat (UV) met soveel sukses die Reitz-fiasko bedryf nie. Hou in gedagte dat dit deesdae dikwels aktiviste is wat deur kamerade tot in die rektorstoel herontplooi word. Die Universiteit Stellenbosch (US) wou graag die Reitz-sukses van die UV nadoen. Hiervoor moes ver in die verlede na ‘n soortgelyke nietige insident gesoek en die besonderhede daarna met groot sluheid aan ‘n blywende groot klok gehang word.

Aktiviste en rewolusionêre word nie net in die gebruik van oorlogswapens opgelei nie. Dikwels is daar baie groter klem op ideologiese oorlogvoering. Om die nuwe Suid-Afrika te verstaan, is dit noodsaaklik dat ideologie en alles wat daarmee saamhang grondig verstaan word. Wanneer Nelson Mandela ‘n nr.-6-Springboktrui aantrek, vertolk die Nasperskoerante dit, soos alles wat Mandela doen, so gunstig moontlik. Genoemde gebeurtenis word gevolglik opgehemel as ‘n versoeningsgebaar en dat Mandela ‘n groot voorliefde vir rugby het. Sy eintlike bedoeling was om die wittes te paai nadat hulle op ‘n uiters verradelike manier hulle politieke mag ontneem is.

Toe Mandela die gedig “Die kind” van Ingrid Jonker voorgelees het, het die Nasperskoerante dit vertolk as erkenning van Afrikaans op die hoogste vlak. In werklikheid is hierdie gedig heel moontlik deur Jakes Gerwel by Mandela aanbeveel. Die boodskap vestig die beeld van wittes as gewelddadig en swartes as die onskuldige slagoffers. Met die misbruik van bv rugby en Afrikaans het Mandela gepoog om tot die siel van die Afrikaner deur te dring ten einde dit te verloën.

Teen hierdie agtergrond kan die vraag gevra word: Wat kon die US doen om, soortgelyk aan die UV met die Reitz-fiasko, ‘n hou teen die wittes in te kry? Deesdae is Russel Botman, die rektor, die hooffiguur op die US-kampus. Hy is ‘n UDF/ANC-aktivis wat verskeie kere deur die “apartheidsregime” ingeperk is. Soos sy US-kollega Nico Koopman, die dekaan van die fakulteit teologie, het Botman sy akademiese opleiding aan die Universiteit van Wes-Kaapland (UWK) ondergaan. Daar het hulle onder die leiding van Jaap Durand bv die skoorsoekery van die naïewe Dietrich Bonhoeffer in Duitsland nagegaan en gespekuleer in hoeverre dit op Suid-Afrika van toepassing gemaak kon word. Daar is dus onder die dekmatel van die akademiese bestudering van godsdiens na moontlike plaaslike politieke toepassings gesoek. Hierdie manier van doen word bevrydingsteologie genoem.

‘In hierdie politiek gedrewe transformasieproses word die US se tradisionele akademiese uitnemendheid gewetenloos opgeoffer.’

Botman verkeer in sy tweede termyn as rektor. Sy bewind aan die US word deur ‘n enkele politieke ideaal, naamlik transformasie, oorheers. Vir Botman is transformasie wesenlik afrikanisering. Volgens die US-webwerf het hy op 31 Julie gesê: “Above all, we should think of ourselves as facilitators of change.” ‘n Mens moet darem omtrent ‘n dik vel hê om van buite af te kom en as misleide enkeling jou aan te matig om alles te wil verander wat beskaafde Westerlinge aan die US opgebou het. Tradisioneel was die US, naas akademiese uitnemendheid, as ‘n blanke Afrikaanse universiteit bekend. Botman se dikwels uitgesproke strewe is dat die US teen 2018, wanneer die US sy eeufees sal vier, nie as ‘n wit en nie as ‘n Afrikaanse universiteit bekend mag staan nie. In hierdie politiek gedrewe transformasieproses word die US se tradisionele akademiese uitnemendheid gewetenloos opgeoffer.

Om die UV se Reitz-sukses na die kroon te steek, moes Botman twee skynbaar heeltemal onverwante gebeure saamsnoer. Slegs ‘n geslepe propagandis sou die kloutjie so vernuftig by die oor kon bring. Die een gebeurtenis het in 2010 plaasgevind. Die derde verdieping en die dak van die RW Wilcocks-gebou op die US-kampus is in ‘n brand verwoes. Botman is goed met kampusbrande bekend, want in die vorige eeu het ondersteuners van die UDF/ANC bv twee tydelike geboue en die kantoor/laboratorium van ‘n hoogleraar in chemie op die UWK-kampus vernietig. Die verskil is dat waar die “apartheidsregime” die UWK-brandskade herstel het, die US in die geval van die Wilcocks-gebou self die herstelwerk moes doen.

RW Wilcocks was ‘n hoogleraar in sielkunde en die US-rektor van 1935 tot 1954. Hy is dus ‘n toonbeeld van die US van weleer. ‘n Gebou wat na hom genoem is, pas nie sonder meer in by die getransformeerde US waarna Botman so naarstiglik strewe nie. Wat kon gedoen word om die herboude Wilcocks-gebou ‘n transformasie- oftewel Botman- (en dus ANC-) geurtjie te gee? ‘n Mens soek eenvoudig na ‘n gebeurtenis wat in die twee dekades tussen 1935 tot 1954 plaasgevind het en waarmee die tradisionele US en dus wittes gediskrediteer kan word.

Aan die betrokke gebeurtenis word deesdae die gewigtige naam Slag van Andringastraat gegee. Op 27 en 28 Julie 1940 het US-studente, onder andere van die koshuis Dagbreek, slaags met bruin inwoners van Stellenbosch geraak. Die wangedrag het begin toe lede van die twee groepe koerante by ‘n kafee wou koop. Hulle het handgemeen geraak. ‘n Klipgooiery het gevolg waarin onder meer die ruite van die privaat koshuis Protea “deur bruin mense uitgegooi is” (Eikestandnuus, 8 deser, p 6). Daarna is ‘n huis in Crozierstraat ook met klippe bestook. Die rektor, Wilcocks, het probeer om die vrede te herstel en die US het selfs skadevergoeding aan sommige bruines betaal.

‘Enigeen wat in die jare sewentig en tagtig gebeure op die UWK-kampus meegemaak het, weet dat bruines hulle maklik tot klipgooiery wend. Botman is sekerlik goed hiermee bekend.’

Die historikus Hermann Giliomee noem die voorval in ‘n vakkundige artikel in Historia “one of the few cases in South Africa where a white riot can be said to have taken place”. In ‘n US-magisterverhandeling (2006) noem Gustav Hendrich dit ‘n “buitengewone geweldsinsident”. Die etnies gedrewe Henry Jeffreys, wie se twee groot helde Nelson Mandela en Trevor Manuel is, het die voorval in ‘n artikel in Die Burger (15.12.2012) erg oordrewe “‘n klad op die naam van geslagte van Dagbreek-inwoners” genoem. Jeffreys se kommentaar was na aanleiding van ‘n misplaaste verskoning wat ‘n uittredende primarius van Dagbreek in 2012 vir die 1940-gebeure aangebied het. (Al die inligtingsbronne in hierdie paragraaf kan maklik op die internet opgespoor word.)

Dit is glad nie duidelik dat die skuld vir die 1940-gebeure noodwendig by die wittes lê nie; sekerlik nie uitsluitlik by die wittes nie. Dit is immers nie die wittes wat die koshuis en huis met klipgooiery beskadig het en waarvoor geen skadevergoeding deur die bruines betaal is nie. Enigeen wat in die jare sewentig en tagtig gebeure op die UWK-kampus meegemaak het, weet dat bruines hulle maklik tot klipgooiery wend. Botman is sekerlik goed hiermee bekend. Daar moet egter onthou word dat die UWK-studente klippe gegooi het omdat hulle hulle vir die afskaffing van alle rassediskriminasie beywer het. Hulle het dus nie betoog ten gunste van die rassediskriminasie teen wittes wat deesdae so mildelik aan die US en in die res van die land gepleeg word nie.

In die nuwe Suid-Afrika het die gewoonte posgevat om skuld uitsluitlik op wittes te pak en dan van hulle te verwag om verskoning te vra. Soos Jeffreys dit stel: “Russel Botman het hierin ‘n geleentheid raakgesien” – net soos Botman, toe die geleentheid hom voordoen, dadelik die US van weleer met die Nazi’s geassosieer het (praag 29 April). Botman het die hoogs uitsonderlike Andringastraat-voorval aangegryp om daarvan die US se teenhanger vir die UV se Reitz te maak. In albei gevalle word ‘n enkele swaeltjie dus tot ‘n somer opgeblaas. Wangedrag en misdaad kom baie meer by nie-wittes as by wittes voor. Tog word sodanige handeling by nie-wittes nooit en nêrens, soos wat billikheids- en ewewigtigheidshalwe vereis kon word, aan die groot klok gehang nie. Nie-wittes hoef nie verskoning te vra nie, om van die betaling van skadevergoeding nie eens te praat nie.

Wat Botman vervolgens gedoen het, was om ‘n kamer ter herinnering aan die Slag van Andringastraat in die universiteitsargief in die herboude Wilcocks-gebou in te rig. “The Room is a contemporary exhibition space depicting the suppressed history of … the Battle of Andringa Street … ‘adversity often leads to new opportunities and this is exactly what happened here,’ said … Botman” (Bolander, 14 deser, p 6). Die wittes word as die skoorsoekers en geweldenaars en die bruines as die onskuldige en vreedsame slagoffers voorgestel. Botman noem die uitstalling “‘n gebaar van versoening tussen die US en die dorp se bruin gemeenskap” (Die Burger, 2 deser, p 9). Danksy Botman en heel moontlik onverdiend is die US van weleer en sy wit studente dus voortaan die skurke in die verhaal van die Slag van Andringastraat.

‘Hermann Giliomee noem dat Hendrik Verwoerd die eerste student is wat sy studie van sy eerste jaar tot sy doktorsgraad in Afrikaans aan die US voltooi het’

Op 31 Julie is hierdie herinneringskamer bekend gestel en is die voltooiing van die herboude Wilcocks-gebou gevier. Let op watter afmetings Botman se aktivistiese verbeelding aanneem: “Dis ‘n simbool van vernuwing en versoening. ‘n Plek wat akademiese uitnemendheid vier, historiese ongelykhede erken en ‘n optimisme oor Afrika se toekoms deel. Dít is waarvoor die RW Wilcocks-gebou van die US nou staan. Só het … Botman … gesê … ‘Ons het onsself afgevra wat die aard van ‘n universiteit in die 21ste eeu is … Watter waarde gaan ons toevoeg tot die gebou?’ Vandag is die RW Wilcocks-gebou ‘n ‘stap in die toekoms in'” (Die Burger, 2 deser).

Volgens die US-webwerf het Botman by hierdie geleentheid ook gesê: “Reconciliation is born of memory and cannot happen if there is denial and amnesia.” Hermann Giliomee noem dat Hendrik Verwoerd die eerste student is wat sy studie van sy eerste jaar tot sy doktorsgraad in Afrikaans aan die US voltooi het. Uit ‘n suiwer akademiese oogpunt moet iemand soos Botman nie aan selektiewe geheueverlies ly nie en behoort hy herinneringsruimte vir hierdie en baie ander akademiese (eerder as politieke) feite op die kampus skep. Verwoerd kan as ‘n uitstekende akademiese rolmodel vir studente dien.

Die joernalis Eunice Visagie beweer: “Net so min soos jy vir jou skaduwee kan weghardloop kan jy dit wat in die verlede gebeur het net ignoreer” (Eikestadnuus, 8 deser). Inderdaad, maar wat in die verlede gebeur het, kan geplooi word om ‘n agenda in die hede te pas. Volgens ‘n koerantberig en die US-webwerf is daar geen twyfel wie in die geval van die herinneringskamer die verantwoordelikheid moet aanvaar nie: “Die kamer is die geesteskind van prof Russel Botman” (Die Burger, 2 deser).

In die Botman-terminologie beteken “inklusief” dat enige groepering waarby wittes betrokke is, ook nie-wittes moet insluit. Die resultaat is “diversiteit”. Eksklusief nie-wit of swart groepe is egter vir Botman heeltemal aanvaarbaar, bv eksklusiewe swart skole en universiteite. Diversiteit is in sodanige gevalle nie nodig of selfs gewens nie. Toegepas op die US beteken dit dat die mentorprogram Rachel’s Angels, ‘n Naspers-inisiatief, eksklusief op nie-wit skoolkinders toegespits is. ‘n Wit skolier mag nie so ‘n engel wees nie.

Die African Doctoral Academy, wat Botman in 2011 tot stand gebring het, het ten doel om swartes uit swart Afrika as studente na die US te lok. Dit is glad nie die bedoeling dat nie-swartes uit bv Noord-Afrika of wittes uit bv Namibië en Zimbabwe deur hierdie akademie bevoordeel word nie. In werklikheid benadeel hierdie akademie belastingbetalende wit Suid-Afrikaners, want beursgeld wat hulle vir doktorale studie kon toekom, word eerder na swartes uit die res van Afrika gekanaliseer; dus na mense wat om etniese redes bevoordeel word, terwyl hulle in werklikheid geen regverdigbare aanspraak op bevoordeling bo wit Suid-Afrikaners kan maak nie.

Die herboude Wilcocks-gebou huisves nie net die pro-bruin en anti-wit Andringastraat-uitstalling nie, maar ook die African Doctoral Academy. Hoewel die Wilcocks-naam vir die gebou (voorlopig) behou is, het Botman die herbouing in ruime mate misbruik om dit volgens sy wense te afrikaniseer. Dit is wat hy hierbo “‘n simbool van vernuwing” genoem het. Dit is waarom Botman dit as ‘n “stap die toekoms in” geloof het. Tipies Botman is ideologiese pleks van akademiese waarde tot die gebou toegevoeg

Botman het die Slag van Andringastraat gekaap en verwring om sy ANC-politiek te dien. Sy motivering word wanvoorgestel deur dit ‘n poging tot versoening te noem. Botman se handeling is net so misplaas en eensydig soos die jaarlikse herdenking in die naam van versoening van die 1996-bomontploffing op Worcester, waarin wittes die skuldiges en nie-wittes die slagoffers was. Iets soortgelyks word nie gedoen vir bv die bomontploffing in 1983 in Kerkstraat, Pretoria, nie, waarin swartes die skuldiges en baie wittes die slagoffers was (praag 4 Februarie). Die onderliggende politiek korrekte doel is nie versoening nie, maar om, aan die een kant, nie-wittes as goed en onskuldig en, aan die ander kant, wittes as sleg en skuldig voor te stel.