mengeltaal – praag.co.za

Leon Lemmer: Die polities byderwetse bevordering van die mengeltaal Kaaps

LitNet is redaksioneel en administratief in Stellenbosch gesetel. Soos deesdae aan die Universiteit Stellenbosch (US) is niemand en niks vir LitNet te links nie. Sodra iemand of ‘n teks nie links genoeg is nie, ontstaan daar bedenkinge in LitNet-geledere. Sensuur word dan dikwels toegepas deur sulke tekste (artikels en kommentaar) sonder verduideliking of verskoning gewoon nie te publiseer nie. Dit is soortgelyk aan die beleid van Naspers, dus Media24, Netwerk24 en koerante soos Die Burger, Beeld, Volksblad en Rapport. Soos aan die US en by Naspers is daar by LitNet die neiging om alles wat nie duidelik genoeg links is nie as verregs te beskou. By hierdie drie instansies is daar die versugting om te alle tye polities “korrek”, dus byderwets, te wees. Hulle betoon lippediens aan gonswoorde soos vryheid, diversiteit en inklusiwiteit, op voorwaarde dat volgens hulle patroon gedink word. Byvoorbeeld, die huidige US, insluitende die Woordfees, laat nie regse sprekers toe nie en die De Villiers-US sal sekerlik nooit ‘n ere-doktorsgraad toeken aan enigeen wat naasteby regs is nie.

Een van die gevolge van hierdie houding is dat katvoet met Standaardafrikaans omgegaan word. Standaardafrikaans het immers danksy hoofsaaklik Afrikaanssprekende blankes tot stand gekom. In die nuwe Suid-Afrika is dit byderwets om enigiets afkomstig uit Afrikanergeledere met agterdog te bejeen. Die keersy is dat enigeen en enigiets uit nie-wit geledere met graagte omarm word. Nog ‘n gevolg is dus dat die mengeltaal Kaaps feitlik ten alle koste en kritiekloos opgehemel word. Kaaps word deesdae deur taalkundiges selfs op ‘n vergesogte manier as die oorspronklike en kerndialek van Afrikaans voorgehou, soos ek onlangs aangetoon het (Praag 11 Februarie).

Kaaps word in die plaaslike taalkundige geledere eerder as ‘n variant van Afrikaans as ‘n variant van Engels beskou, al word Kaaps uitermate met Engelse woorde besoedel en al is die sinskonstruksie soms eerder Engels of Arabies as Afrikaans. Die waarheid is dat Kaaps ‘n mengeltaal is wat êrens tussen Afrikaans en Engels geposisioneer is. Kaaps word hoofsaaklik in die Kaapstadse metropool aangetref. Die sprekers van Kaaps is feitlik uitsluitlik bruin. Polities verligtes vind dit gevolglik nodig om Kaaps so gunstig moontlik voor te stel. Dit gaan hier om lippediens aan wat by die massa in die mode is. Die massa is egter glad te dikwels nie die bakermat van wat korrek of waar of geldig is nie.

Die Afrikaanse Taalraad (ATR) openbaar ‘n oorverligte mentaliteit soortgelyk aan LitNet, die US en Naspers. Daar word openlik erken dat die ATR se agenda eerder polities as taalkundig is, naamlik om eerder versoening te probeer bewerkstellig as om bv Standaardafrikaans en taalsuiwerheid te bevorder. Die besturende direkteur van die ATR, Conrad Steenkamp, het Johannes Comestor op 1 November op LitNet uitgedaag om sy besware teen die ATR op skrif te stel. Hoewel Comestor se deeglik nagevorste teks aan LitNet besorg is, was hy weens gebrek aan enige reaksie van LitNet se kant verplig om sy antwoord op Steenkamp se uitdaging op Praag (Menings, Briewe, 13 November) te publiseer. Dit het aan Steenkamp en die ATR ‘n agterdeur gebied om glad nie te reageer nie. ‘n Mens hoef jou mos nie te steur aan wat op ‘n regse webwerf gepubliseer word nie; veral nie as jy hard probeer om nie-wittes ter wille te wees nie. Die ATR kan homself dus op die skouer klop dat hy in geen opsig pogings hoef aan te wend om in die belang van Afrikaans te verbeter nie.

Die punt wat daarmee bewys is, is dat LitNet weens politieke byderwetsheid en deur die toepassing van sensuur nie ‘n forum bied vir gesonde meningswisseling oor bv Standaardafrikaans in vergelyking met Kaaps nie. Daarenteen is my ondervinding dat Praag wel bereid is om sinvolle debatte en meningsverskille oor enige onderwerp toe te laat. In hierdie rubriek toon ek aan hoe LitNet, anders as in die geval van die pro-Standaardafrikaans- en anti-Kaapsskrywe van Comestor, bereid is om tot hoogs eensydige uiterstes te gaan ter bevordering van Kaaps en die belange van bruines. Waarop dit by implikasie neerkom, is dat LitNet polities byderwets Standaardafrikaans en die bevordering en toekoms van ordentlike of agbare Afrikaans benadeel. Dieselfde geld Afrikanerbelange. Dit is seker nie die doel wat aanvanklik met LitNet nagestreef is nie.

Dit gaan in hierdie rubriek om twee onlangse boeke. Die eerste een is Kaaps in fokus (Stellenbosch: Sun Media, 2016, xiii + 145p, R225), met Frank Hendricks en Charlyn Dyers as redakteurs. Hulle het onderskeidelik ook hoofstuk 1 en 4 in die bundel geskryf. Michael le Cordeur is die outeur van hoofstruk 6. Hierdie boek is sedert Desember in boekwinkels beskikbaar. Ek het dit onder die opskrif, “Die oorsprong van Afrikaans: Kaaps of Nederlands?” bespreek (Praag 11 Februarie).

Die ander boek is Ons kom van vêr: Bydraes oor bruin Afrikaanssprekendes se rol in die ontwikkeling van Afrikaans (Tygervallei: Naledi, 2016, xxi + 601p, R250), met WAM Carstens en Michael le Cordeur as redakteurs. Carstens het slegs die voorwoord geskryf, terwyl Le Cordeur die inleiding en vier van die 36 hoofstukke (14, 16, 19 en 23) geskryf het. Hoewel hierdie boek op Versoeningsdag, 16 Desember, bekend gestel is, is dit eers sedert die middel van Februarie in boekwinkels beskikbaar. In ‘n latere rubriek hoop ek om hierdie boek inhoudelik te bespreek. Ek het dit reeds van voor tot agter gelees. In hierdie rubriek beperk ek my aandag by wat op LitNet gepubliseer is en by algemene kwessies aangaande hierdie twee boeke. Ek begin met algemene opmerkings.

Ons kom van vêr is maande laat beskikbaar gestel. Dit is dalk nie so vreemd nie. Carstens se boek, Die storie van Afrikaans, is reeds jare laat.

Ons kom van vêr is op Versoeningsdag bekend gestel. Dit is hoogs onvanpas. Onder die dekmantel van kritiek op apartheid word blankes, veral Afrikaners, deur sommige van die bruin outeurs met oorgawe sleggesê; dermate dat ek net enkele hoofstukke per dag kon lees voordat ek oorgenoeg van hierdie soort retoriek gehad het. Van die kant van die bruin outeurs is daar geen sprake van versoening nie; ook nie van enige erkentlikheid vir wat blankes oor eeue ten bate van bruines gedoen het nie. Klaarblyklik is die standpunt waarvan uitgegaan word dat blankes skuldige misdadigers en bruines onskuldige slagoffers is; dat bruines as neo-swartes in elk geval tot daardie deel van die demografiese spektrum behoort waarin daar deur hulle vir niks om verskoning gevra hoef te word nie. Blykbaar is dit evangelie dat blankes, en net blankes, om verskoning moet vra; selfs dat ‘n bruin mens as opgeleide terroris onbevlekte ikoniese status kan verwerf omdat hy beweer dat hy sy “vryheidsvegtery” in Afrikaans gedoen het (hoofstuk 30). Le Cordeur is so ingenome met Basil Kivedo se gewelddadigheid dat hy voorspel dat hierdie hoofstuk, waarvan hy die titel foutief weergee, nog “kultusstatus” gaan bereik (p xx).

Dit is onwaarskynlik dat LitNet al ooit aan boeke groter publisiteit as aan hierdie twee verleen het. Uit wat hier onder volg, blyk die omvang van die veldtog. Die hoofonderwerpe is Adam Small, bruin mense en Kaaps. Sou LitNet bereid wees om ‘n veldtog van soortgelyke omvang ten behoewe van Afrikaners en Standaardafrikaans te loods? Myns insiens is dit hoogs onwaarskynlik.

As daar iets is wat die twee boeke duidelik maak, is dit dat dit ‘n mite is dat Afrikaners en Afrikaanssprekende bruines dieselfde kultuur het. Daar is ‘n mate van oorveueling maar daar is ook groot verskille, bv bruines se buitensporige voorliefde vir foto’s van hulleself.

LitNet 19 Desember

LitNet (afdeling Boeke en skrywers) se veldtog het op 19 Desember begin met ‘n bekendstelling van Ons kom van vêr. Blykbaar is Le Cordeur die outeur van die teks, wat op 21 Desember ook in Die Burger (p 11) en die volgende dag op Netwerk24 gepubliseer is. Dit is eintlik standaardpraktyk by Le Cordeur dat hy die waarde van sy tekste so hoog aanslaan dat hy hulle graag op meer as een plek publiseer. Sy eerste sin is ‘n verwyt: “Die storie van Afrikaans het in die verlede meestal gefokus op die taal se wit geskiedenis, terwyl die taal se bruin en swart geskiedenis misken is.” Hy en Carstens het besluit om ‘n gedenkboek, opgedra aan Adam Small, saam te stel om hierdie beweerde miskenning van die bydraes van nie-wittes hok te slaan.

Hoofsaaklik bruines is deur Le Cordeur om bydraes genader. Dit herinner aan wat Samuel Johnson in 1784 gesê het: “Who drives fat oxen should himself be fat” (James Boswell, The life of Samuel Johnson, London: Everyman, 1992, vol 2, p 527). In die geval van Kaaps in fokus is die outeurs ook oorwegend bruin. Hierdie mense mag hulleself blykbaar op grond van ras of etnisiteit onderskei (soos ook in die geval van die Swart Afrikaanse Skrywersvereniging, hoofstuk 33). Dit is ook in orde as die ANC-regering hulle om dieselfde rede bevoordeel. Slegs die blankes mag eintlik nie rasse-onderskeide tref nie.

Le Cordeur beweer “ons moes streng keuring toepas om die boek tot 35 [eintlik 36] hoofstukke te beperk.” Dit lyk asof daardie keuring hoofsaaklik deur Le Cordeur as “inhoudsredakteur” gedoen is. Vir hom as outeur was daar ruimte vir nie minder nie as vier hoofstukke. Soos in die geval van sy hoofstuk in Kaaps in fokus is daar ook hier ‘n groot mate van herpublisering (bv sy hoofstuk 23). Dieselfde geld Conrad Sidego se hoofstuk 24 en Johan Coetser se hoofstuk 36. Daar is ook ‘n hinderlike element van narsisme (“sieklike liefde vir die self” – HAT). Le Cordeur se wiskunde-onderwyser het hoofstuk 9 geskryf en sy suster, ‘n oud-skoonheidskoningin, hoofstuk 13, opgeluister met bladsye foto’s van haar in haar eertydse glorie. Hoofstuk 19 handel oor ‘n gewigtige onderwerp, Wellington se krisantevereniging, met groot prominensie wat aan Le Cordeur en sy ouers verleen word, insluitende foto’s in swart-en-wit en kleur. Op teenoorstaande bladsye (308 en 309) word sy ma, Sylvia, vyf keer by die naam genoem, plus ‘n foto van haar. Ook sy pa se name word daar vermeld en meerdere kere word hulle seun, Michael, genoem en daar is ‘n verwysing na ‘n kleurfoto van die drietal wat elders in die boek verskyn. Selfadvertering neem hier sulke buitensporige afmetings aan dat dit te dik vir ‘n daalder word. Verder: Omtrent al die gebruiklike verdagtes (in hierdie konteks) het ‘n hoofstuk geskryf, bv Christo van der Rheede, Danny Titus, Llewellyn MacMaster, Henry Jeffreys, Danie van Wyk en Nico Koopman. Franklin Sonn het nie, of kon nie, ‘n hoofstuk lewer nie, maar sy aanbeveling en foto is prominent op die flapteks.

Die Afrikaanse taalkundige Wannie Carstens se naam word eerste as redakteur genoem. Hy het as teks- of taalredakteur opgetree. Dit is moontlik dat die tekste in hierdie oorambisieuse, lywige boek baie taalkundige redigering geverg het. Byvoorbeeld, Cornelius Thomas het twee hoofstukke (10 en 31) bygedra. Van sy boek oor die 1976-onluste, wat in 1997 deur die Universiteit van Wes-Kaapland gepubliseer is, het ek geskryf: “Geen eerbare akademiese inrigting sal so ‘n slordige teks publiseer nie. Dit lyk asof (feitlik) geen redigering of proefleeswerk gedoen is nie” (Praag 21.12.2014). Ons kom van vêr kan kwalik Carstens se aansien as taalkundige verhoog. Daar is so baie taalfoute dat ek vermoed dat al die kopie nie aan hom voorgelê is nie, of dat hy nie al die honderde bladsye gelees het nie, of dat sy taalkennis tekortkominge het. Ek vestig die aandag op net enkele van die taalfoute.

Die samevatting aan die begin van elke hoofstuk word verkeerdelik ‘n “abstrak” pleks van ‘n “ekserp” genoem. Hierdie fout is onverskoonbaar. Kaaps in fokus vaar beter deur die woord “opsomming” te gebruik.

“Onder andere word eerder vir mense gebruik en onder meer vir dinge” (Dalene Müller, Skryf Afrikaans van A tot Z, Kaapstad: Pharos, 2007, p 158). Die meeste outeurs is salig onbewus van hierdie onderskeid (bv xx, 18, 30).

‘n Mens dien in pleks van op ‘n direksie, raad, komitee, ens (bv 18, 57, 77). Eerder deurslaggewende as kritieke belang (33) of rol (411). Stappe word gedoen en nie geneem nie (32). Afkeer aan moet afkeer van wees (101, 109). Onbewus oor moet onbewus van wees (123). Eerder soos volg as as volg (bv 132, 149, 206). Eerder as sodanig as as sulks (150, 491). Lojaliteit tot — eerder teenoor (151). Soomlose moet naatlose wees (158). Uit huis uit moet van huis uit wees (171). Liewer klaar wees eerder as beter klaar wees (207). Ten alle tye moet eerder te alle tye wees (213). Erkenning gee eerder as krediet kry (330) of gee (423). Uit eie reg; nie in eie reg nie (343, 481). Mindere of meerdere mate moet wees meerdere of mindere mate (385). In respek moet met respek wees (429). In gemeen moet bloot gemeen wees (432, 433). Uitstaande gedig moet uitmuntende gedig wees (435). Staan uit moet eerder val op wees (464), ens.

Een van bruin mense se sjibbolets is die gebruik van was (soos in Engels) pleks van is (bv 63, 96, 101). Ook het in plaas van hê. Sjibbolet: “Uiting of handeling wat aandui of iemand tot ‘n bepaalde klas, groep of party behoort of nie” (HAT). Vernalatig is ‘n kostelike bruin sjibbolet (185, 186, 415). Richard van der Ross praat gewoonlik uitstekende Engels en Afrikaans. Op ‘n dag het hy as rektor daardie gewraakte woord in die UWK-senaat gebruik. Niël du Plessis het opgespring en gesê: “Nie vernalatig nie. Die korrekte woord is verwaarloos.”

Van my grootste stylbesware teen die boek is die ongeërgde gebruik van bronverwysings en bibliografiese besonderhede. ‘n Dosent is veronderstel om deeglike kennis van sistematiese bibliografie te hê en sorg te dra dat die inligtingsbronne in bv vakkundige artikels, verhandelings en proefskrifte ondubbelsinnig geïdentifiseer kan word. Dit moet konsekwent (bv wat die gebruik van hoofletters betref) en so bondig moontlik gedoen word. In Ons kom van vêr is daar algehele bibliografiese chaos. ‘n Elementêre reël is dat die bibliografiese inskrywing in die taal van die bron moet wees, bv Londen as plek van publikasie vir ‘n Afrikaanse maar London vir ‘n Engelse boek. “Juta & Co Ltd” (36) moet net Juta wees. Owerheidspublikasies kom onder die naam van die land (298) en nie anders nie (bv 378, 442, 475). In Danny Titus se hoofstuk is die bronverwysings ongelooflik lomp: “February skryf (February 1994:1)” (184) en “Willemse (Willemse 2016:8)” (185), maar soms korrek: “Giliomee (2016:5)” (186). Die bibliografieë van bv Le Cordeur se artikels munt uit in die onnodige herhaling van die jaartal, wat dikwels na die outeur se naam sowel as by die bron verskaf word. Barnard (252) en Naidoo (253) se artikels is in ‘n Hofmeyer- (Hofmeyr?) bundel en Loff (253) se artikel in ‘n Coertzen-bundel gepubliseer, maar bibliografiese inligting oor hierdie twee bundels ontbreek. Ook oor Price (254) is daar nie bibliografiese besonderhede nie. Inligting wat in die bibliografie verskaf is (376-378) word onnodig in die eindnotas oor Beeld, Die Burger, Le Cordeur en Pelser (379) herhaal. Kyk hoe verskil die bibliografiese besonderhede oor dieselfde bron by Jongbloed en Rabe op dieselfde bladsy (392). Dit is slordige werk. Is Kotzé 2012a en 2012c (567) nie dieselfde teks nie?

Kortom, uit ‘n taalkundige oogpunt lyk dit vir my asof Carstens nie verdien om hierdie boek in sy CV te noem nie. En dan stel hy ‘n opvolgboek in die vooruitsig (xiv). In die openbare belang behoort sowel Carstens as Le Cordeur nie toegelaat te word om weer as redakteurs van ‘n bundel op te tree alvorens hulle elementêre bibliografiese kennis en vaardigheid onder die knie het nie.

LitNet 20 Desember

Frank Hendricks se bekendstellingstoespraak op 8 Desember vir Kaaps in fokus is op 20 Desember op LitNet (afdeling Menings) gepubliseer. Soos te wagte, kom hy met hierdie aanvegbare stelling: “Kaaps nie mindere Afrikaans nie, maar volwaardige Afrikaans is.” Kaaps is glo “progressief modern.” Voorspelbaar kla hy oor die verwonding, marginalisering en stigmatisering van Kaaps. Hiervoor en vir die “neerbuigende minagting” waarmee dit gepaard gegaan het, gee hy politiek die skuld terwyl die mengeltaalaard van Kaaps ten minste deels te blameer is. Desnieteenstaande maak Hendricks aanspraak op die “waardigheid oftewel soppangheid van Kaaps én sy sprekers.” Hy haal die oorverligte Gerhard van Huyssteen aan waarvolgens daar net lof vir die boek is. Kaaps in fokus is inderdaad in talle opsigte ‘n beter boek as Ons kom van vêr. Ek brei hier nie hierop uit nie omdat ek eersgenoemde boek reeds bespreek het (kyk die verwysing hier bo) en ek hoop om die ander boek in ‘n latere rubriek inhoudelik omvattend te behandel.

LitNet 12 Januarie

Asof daar nog nie genoeg publisiteit aan die twee boeke gegee is nie, is daar op 12 Januarie met ‘n “kettinggesprek” in vier aflewerings op LitNet (afdeling Skrywersonderhoude) begin. Frank Hendricks het met Michael le Cordeur ‘n onderhoud gevoer (12 Januarie), Michael le Cordeur met Charlyn Dyers (17 Januarie), Charlyn Dyers met Wannie Carstens (23 Januarie) en Wannie Carstens met Frank Hendricks (30 Januarie). Dit lyk asof daar ‘n broederlike, susterlike of tjommistiese verhouding tussen hierdie outeurs ontstaan het, seker veral weens hulle polities byderwetse en onkritiese aanhang van die mengeltaal Kaaps. Oor die implikasies daarvan vir die heil van Afrikaans, vir die voortbestaan van Afrikaans naas Engels, bekommer hulle hulle skynbaar glad nie.

Le Cordeur plaas die klem op politiek. Volgens hom handel Ons kom van vêr oor bruines se “betrokkenheid by die struggle teen apartheid en hoe hierdie stryd in hulle moedertaal, Afrikaans [dikwels seker eerder Kaaps], geskied het. In die proses het hulle nie net ‘n bydrae gelewer tot die bevryding van hulle mense nie, maar ook ‘n groot bydrae gelewer tot die ontwikkeling van Afrikaans, omdat hierdie stryd hoofsaaklik in Afrikaans geskied het.” ‘n Mens sou nogal graag besonderhede wou hê van hoe bv boikotte, optogte, oproer, vandalisme, sabotasie en terrorisme tot die ontwikkeling van Afrikaans as algemeen-beskaafde taal bygedra het.

Soos dikwels in die boek herhaal Le Cordeur die valse stelling dat bruines tydens apartheid stemloos was. Die waarheid is dat hulle stemreg gehad het maar hulle het boikotbedrewe in baie gevalle verkies om nie te stem nie. Adam Small word beskryf as “‘n ikoon wat nie eens vir die Hertzogprys sy beginsels prysgegee het nie.” Maar as ek reg onthou, het Small die Hertzogprys aanvaar. Of Small die Hertzogprys ontvang het of nie, die gekerm uit bruin geledere duur in elk geval voort.

Toe Le Cordeur in die jare sewentig aan die Universiteit van Wes-Kaapland studeer het, was die meeste dosente blank en die oorwig van hulle was myns insiens (en ek praat van eerstehandse waarneming) akademies-wetenskaplik beter dosente as die enkele bruin dosente. Le Cordeur verwys egter suiwer rasgebaseerd (soos by talle ander geleenthede), slegs na “wonderlike dosente soos Jakes Gerwel, Tony Links en ‘n bloedjong Frank Hendricks.” Elders noem hy ook uitsluitlik sy bruin dosente: Adam Small, Gerwel, Tony Links en Hendricks (Ons kom van vêr, p 225).

Le Cordeur kla oor die gebrek aan finansiële ondersteuning van die blanke owerheid vir die Wellingtonse klopse en krisantevereniging. Dit is egter die soort kultuurverenigings wat blankes deurgaans sonder owerheidsteun bedryf. Le Cordeur verwyt selektief (dus net van wittes te kant) benadeling waar daar geen benadeling was nie. Word bruin kultuur tans beter deur die ANC-regering ondersteun? As Afrikaans vir Le Cordeur van belang is, het hy beswaar geopper teen die drastiese inkorting sedert 1994 van die staatsubsidie vir bv die Woordeboek van die Afrikaanse Taal (WAT)? Het hy teen die toenemende verengelsing van die Universiteit Stellenbosch, sy huidige werkgewer, beswaar gemaak, of het hy, soos sy held Adam Small, eerder die verengelsingsbeleid van Wim de Villiers openlik ondersteun? Le Cordeur “pleit dat die Afrikaanse media … hul beheptheid met ‘suiwer’ Afrikaans …laat vaar ten einde nasiebou te bevorder.” Wat myns insiens absoluut duidelik is, is dat Le Cordeur ‘n ANC-aktivis asook onmiskenbaar ‘n valse profeet van Afrikaans is.

‘n Kenmerk van Le Cordeur se skrywes is dat hy homself graag tussen sy onderwerp en sy lesers opdring. Le Cordeur antwoord soos volg op die vraag, “Voorsien jy en Wannie ‘n opvolg vir hierdie boek?”: “My eerste impulsiewe antwoord (en ook die antwoord van my vrou) sal wees: Nee, asseblief nie weer so ‘n jaar waar ek dag en nag moes werk om die boek betyds klaar te kry nie. In die proses is heelwat van my ander werk en projekte afgeskeep, wat ek hierdie jaar sal moet inhaal. Hou ook in gedagte dat ‘n omvattende boek soos hierdie (600 bladsye en 36 skrywers) [en Le Cordeur is vier van daardie 36] baie, baie tyd verg en baie duur is. Ek moes self al die fondse werf.* Fondse sou dus ‘n oorweging wees. Vir eers sal ek dus moet fokus op die ander werk op hande, maar ek sluit die moontlikheid van ‘n deel 2 nie uit nie.” Kortom, Le Cordeur is ‘n hoë en baie besige boom.

[* Op LitNet (19 Desember) word genoem dat “die SA Akademie, die Jan Marais Nasionale Fonds [Het Jan Marais Nationale Fonds], die Hiemstra Trust, die SBA [Stigting vir Bemagtiging deur Afrikaans] en die ATKV” hierdie projek (finansieel) ondersteun het. Dit is die enigste plek wat ek kon opspoor waar borge genoem word en wat R250 vir ‘n boek van 600 bladsye skynbaar ‘n billike prys maak. Dit is onverskoonbare redaksionele versuim dat geen erkenning, soos gebruiklik, aan die borge in die boek gegee word nie. Relevante gedagtes is of die borge enigsins tevrede met die hoogs onvolmaakte resultaat kan wees en of hulle ‘n opvolgboek sou ondersteun.]

LitNet 17 Januarie

Michael le Cordeur gesels met Charlyn Dyers oor Kaaps in fokus. Kaaps word bestempel as “die oudste variëteit van Afrikaans.” Volgens Christo van Rensburg is Khoi-Afrikaans en Kaapse Moslemafrikaans die belangrikste subvariëteite van Kaaps. As dosent in linguistiek aan die Universiteit van Wes-Kaapland sê Dyers: “Ek vertaal … van my [Engelse] lesings in beide Kaaps en Standaardafrikaans en my studente reageer baie positief op hierdie vorm van akademiese ondersteuning.” Sy is ten gunste van Kaaps as skoolonderrigmedium. In bruin geledere is daar klaarblyklik niemand wat sterk genoeg oor Afrikaans voel, dus in so ‘n mate moedertaalgetrou is, dat daarop aangedring word dat die UWK weer ‘n Afrikaanstalige universiteit moet word nie; selfs openlike ondersteuning vir ‘n Afrikaanse Universiteit Stellenbosch is by bruines hoogs uitsonderlik.

LitNet 23 Januarie

Charlyn Dyers gesels met Wannie Carstens oor Ons kom van vêr. Volgens Carstens is dit by uitstek ‘n boek “oor [bruin] identiteit en die uitlig van [blankes se] foute van die verlede;” sekerlik nie van die foute van die huidige swart regime nie. Hy noem dit “‘n kragtige boek!” Myns insiens dalk ook, of eerder, ‘n giftige boek. Carstens: “Diegene wat my ken, weet dat ek baie hard werk aan die regstel van die foute van die verlede.” Hy hoop dat sy betrokkenheid by die boek, in die woorde van Nico Koopman, as “herstellende geregtigheid” beskryf kan word.

“My werk was grootliks die regskaaf van die teks” (!). Later verwys hy na sy/hulle (die Carstens/Le Cordeur-span] se “puntenerige skaafwerk.” Carstens het glo “‘n redelik vitterige ingesteldheid oor taal” (!). “Michael het volle vertroue in my gehad om my kundigheid [in] en ervaring oor [van] die redigering van hoofstukke in die boek toe te pas en daardie afdeling is toe aan my oorgelaat.” Daar is besluit “om die hoofstukke wel so te versorg en aan te bied dat dit gehalte verteenwoordig. As span wou ons ‘n goeie produk lewer waarop ons trots is en wat ons weet nie afskeepwerk is nie. Die bydrae wat ons wou lewer, verg respek vir die onderwerp en daarom die eis op [van] gehalte. En daarmee was ek as teksredakteur in my element! En kon ek my rol uitleef.”

Carstens dink sommige van die hoofstukke lewer “stewige” akademiese bydraes “soos ook blyk uit die verskaf van bronne ter stawing van stellings.” Hy is blykbaar heeltemal tevrede met die chaotiese bronverwysings en bibliografiese inskrywings. “Daar was begrip vir die hoek waaruit ek ‘n bydrae gelewer het. En agterna was daar ook dankbaarheid vir my ‘gekarring’ om ‘n goeie produk te lewer. Dus: ek is ongelooflik tevrede met my bydrae tot die totstandkoming van die boek en natuurlik besonder trots op die eindproduk!” Dit lyk asof dit onmoontlik is om ‘n duik in sy ego te maak.

LitNet 30 Januarie

Die vierde en laaste “kettinggesprek” is deur Wannie Carstens met Frank Hendricks oor Kaaps in fokus gevoer. Die 2012-simposium oor Kaaps waaruit die boek voortgekom het, het beoog om “die waardigheid van Kaaps en sy sprekers” te beklemtoon. In die politiek is die gelykheidsmanie, wat mense betref, veral sedert 1990/94 aan die orde van die dag. Op soortgelyke wyse word deesdae dikwels, selfs by voorkeur, beweer dat alle variëteite van Afrikaans gelyk, oftewel ewegoed, is. Vandaar Hendricks se stelling: “Standaardafrikaans is volwaardige Afrikaans en so ook Kaaps.” “Alle vorme van Afrikaans is vir my ewe reg, ewe mooi.” Dat Kaaps ‘n mengeltaal is wat erg met onnodige Engelse woorde besoedel is en dat daar in die geval van Standaardafrikaans, daarenteen, gepoog word om hom duidelik van Engels te onderskei, word glad nie deur Hendricks in berekening gebring nie. Uit die wesenlike aard van Kaaps as Engelsbesoedelde en Standaardafrikaans as nie-Engelse taal volg dit dat Kaaps en Standaardafrikaans vir sommige doeleindes onmoontlik gelyk, gelykwaardig of ewegoed kan wees, bv as verskansing teen verswelging deur Engels. Dít is die suiwer taalkundige rede waarom dit gewoon dwaas is om die toekoms van Afrikaans aan bruin mense toe te vertrou en Afrikaans op die altaar van Kaaps te plaas. Die toekoms van Afrikaans hang van moedertaalgetroues af; nie van diegene wat hulle etniese hibriditeit as model vir taalhibriditeit voorhou nie.

Hendricks is lid van die SA Akademie se Taalkommissie. Later vanjaar word die 11de uitgawe van die Afrikaanse woordelys en spelreëls (AWS) gepubliseer. Daarin word weens “regstelling” meer woorde uit die variante van Afrikaans opgeneem. Hendricks klop homself soos volg op die skouer: “Dat die Taalkommissie Kaaps as geldige voedingsbron vir Standaardafrikaans begin erken het, het dalk tog iets met my daarwees te make, maar die Taalkommissielede van die afgelope klompie jare moet as kollektief vir hierdie regstellingsinisiatief geloof word.” Hiermee word die histories onderskeid tussen die AWS as normgewend en die WAT as dokumentering van alle soorte Afrikaans egter verwater.

LitNet 8 Maart

Naas die bekendstelling van Ons kom van vêr in Kaapstad verlede jaar is dit nodig geag om iets soortgelyks ook in Pretoria te doen. Jacques van der Elst het die woord gevoer en LitNet (afdeling Boeke en skrywers) het sy teks op 8 Maart gepubliseer. Van der Elst het hom na sy aftrede as dosent op Potchefstroom in administratiewe hoedanighede by die SA Akademie en die Afrikaanse Taalraad bevind. Hy sing dus nootvas in dieselfde koortjie as bv Wannie Carstens en Michael le Cordeur. “Daar is opgekropte woede oor en soms stille aanvaarding van wat ‘n swart kol in die geskiedenis van die land is – ‘n swart kol wat nog steeds nie uitgewis is nie en wat dalk onuitwisbaar is?” Daar is glo “talle manifestasies van die swart kol.” Slawerny word steeds in bv Amerika en Suid-Afrika misbruik om blankes te veroordeel. Ek vra myself af: Waarom sou verwyte oor rasse-segregasie en apartheid ooit laat vaar word so lank daar mense soos Van der Elst is wat blankes met oorgawe diskrediteer?

Van der Elst praat van “verhale van revolusie, moord, teregstellings, polisiebrutaliteite,” maar hy uiter nie ‘n woord oor bv sabotasie en terrorisme nie. Van der Elst sonder die opgeleide terroris Basil Kivedo vir lof uit, bv “Hy het in Afrikaans ‘n kleefmyn gemonteer en gedetoneer” (485). Sou Van der Elst daardie loflied gesing het as sy vrou en kinders deur daardie einste kleefmyn uitmekaar geskiet is? Sou die skade en seerkry minder gewees het omdat kameraad Kivedo dit in Afrikaans gedoen het? Van der Elst klink soos Gert van der Westhuizen, wat polities byderwets wanpraktyke, bv sportkwotas en inkommers, ten alle koste probeer goedpraat.

Van der Elst glo sonder meer Mary-Anne Plaatjies-Van Huffel se bewering dat die NG Sendingkerk Afrikaans “gepreserveer” het. As haar hoofstuk (6) krities gelees word, is dit baie duidelik dat die NG Sendingkerk, in sy huidige gedaante as die Verenigende Gereformeerde Kerk, Afrikaans as amptelike kerktaal vir Engels verruil het. Die Ligdraer, sy lyfblad, is in 2001 gestaak. Sedert 2004 verskyn die URCSA News in die plek daarvan. Die Algemene Sinode het “in 2008 besluit dat alle amptelike berigte, hoofartikels, aktuele sake en redaksionele kommentaar voortaan in Engels in die URCSA News gepubliseer behoort te word” (80). “Met inagneming van die multikulturele en multitalige agtergrond van die VGKSA het die Algemene Sinode van die VGKSA [in] 1997 besluit dat die voertaal en skryftaal van die VGKSA op Algemene Sinode-vlak voortaan Engels sou wees … Daarna word Afrikaans slegs gebruik op streeksinodes waar Afrikaans een van die dominante spreektale is … dit wil sê, vier uit die sewe streeksinodes” (89). Kyk hoe die VGK se amptelike dokumente in hierdie eeu van Afrikaans na Engels getransformeer het (91).

By verskeie geleenthede het ek al daarop gewys dat die beoogde samesmelting van die NG Kerk en die VGK tot die einde van Afrikaans as kerktaal kan of sal lei. Met een uitsondering het ek nog nêrens gelees dat die behoud van Afrikaans as ‘n argument teen kerkvereniging gebruik is nie. Onbesonne uitlatings soos dié van Van der Elst bevorder nie die heil van Afrikaans nie. Hoe gouer alle Afrikaners ernstig en eerlik oor hulle situasie en die toekoms van Afrikaans begin besin, hoe beter. Anders word daar in die hande gespeel van iemand soos Nico Koopman. Hy is in sy noppies met die bedenklike situasie waarin Afrikaans hom in die VGK bevind; waar, volgens hom, “ander tale spontane gasvryheid geniet” (Ons kom van vêr, p 548).

LitNet 23 Maart

Wannie Carstens… te loslit om skoene te dra, dus eerder sandale

Op 18 Maart is die boek, Ons kom van vêr, nogmaals bekend gestel, hierdie keer op Wellington, met die Afrikaanse Taalmuseum en -monument as een van die borge. Een van die doelwitte was om Menseregtedag (21 Maart) te vier. Die twee redakteurs, Wannie Carstens en Michael le Cordeur, was daar, asook agt van die outeurs – almal skynbaar hoogs in hulle skik met die boek. Le Cordeur het ‘n Afrika-hempie (soos die gewoonte by bv Henry Jeffreys is) aangehad om ‘n saak daarvoor te probeer uitmaak dat hy swart is en nie bruin nie. Carstens het ewe loslit in sandale opgedaag; nie velskoene nie, want hy wil nie die indruk wek dat hy ‘n Boer is nie. ‘n Verslag oor die verrigtinge deur Willem de Vries plus talle foto’s van die byeenkoms is op LitNet (Menings, 23 Maart) gepubliseer. Dit was glo ‘n geleentheid om “mekaar [wit en bruin] te help anders maak.” In werklikheid is apartheid en by implikasie blankes, veral Afrikaners, belaglik gemaak. Daar was klaarblyklik geen erkenning vir die positiewe rol wat blankes in Suid-Afrika gespeel het en steeds speel nie.

As gespreksleier het Braam de Vries tereg gesê dat “taal een van die sterkste en blywendste merkers is van identiteit. Ons taal is ‘n manier van wees, van hoe en wat ons is.” Daarna het hy polities byderwets voortgegaan deur te praat van die “soms tragiese, pynlike, hartseer verhaal van die rol van Afrikaans van ver af tot hede.” Oor Jan Rabie het De Vries gesê: “Jan was een van ons grootste taalpatriotte en, daarom [!], een van die kwaaiste teenstanders van apartheid.” Die waarheid is egter dat Afrikaansgetroues voorheen oorwegend in konserwatiewe geledere aangetref is en dit is steeds die geval.

Mary-Anne Plaatjies-Van Huffel het tereg gesê jou moedertaal “is onlosmaaklik verbonde aan jou identiteitsvorming”. Sy het verwys na die NG Sendingkerk wat in 1924 op hulle sinode gesê het van nou af wil ons graag Afrikaans hê. Sy impliseer dat daardie kerkgenootskap en by implikasie bruines pioniers van Afrikaans was. Wat sy blykbaar doelbewus verswyg het, is dat die opvolger van die NG Sendingkerk, die Verenigende Gereformeerde Kerk, veral sedert 1994 sy rug op Afrikaans gekeer en Engels as amptelike kerktaal omarm het (besonderhede hier bo).

Patrick Mettler het tereg daarop gewys dat bruin mense nie as Afrikaners of as Afrikane aanvaar word nie. Die aangewese uitweg is myns insiens om jou groep se onderskeidende identiteit en dus jou eiesoortige kultuur te aanvaar en uit te bou. Pleks daarvan is Mettler se hoop, hoewel nie sonder vertwyfeling nie, dat al die inwoners bloot mens en Suid-Afrikaner moet wees.

Volgens die oud-skoonheidskoningin (1980), Edwena Goff (voorheen Edwinah le Cordeur), vind ons ons identiteit in taal, maar “wanneer dit kom by my taal, is ek deel van ‘n nie-rassige volk.”

Marlene le Roux beweer “die seer [wat die blankes veroorsaak het] is diep … Ons kan ook nie identiteit en rassisme skei nie … Ons moet begin dink aan ‘n gedeelde identiteit”. Maar identiteit wat die moeite werd is, is myns insiens wesenlik ‘n vorm van ononderhandelbare behoort, dus iets wat nie goedsmoeds verdun kan word om ander te behaag nie.

Herman Bailey het staaltjies ten koste van apartheid en blankes vertel. Hy sê dat daar destyds nie “geld vir studies” vir hom was nie. Tog dank hy die begin van sy loopbaan aan sy opleiding as gesondheidsinspekteur aan die Skiereilandse Technikon. Wie het vir daardie studiegeleentheid betaal? Dalk die “apartheidsregime,” wat in elk geval hierdie technikon opgerig en gesubsidieer het. In sy hoofstuk in die boek kamoefleer Bailey die feit dat sy ANC-gedienstigheid sy hoogs lonende politieke loopbaan moontlik gemaak het; só lonend dat hy op ouderdom 55 kon aftree.

LitNet 23 Maart

Die gerekende akademikus, Gunther Pakendorf, het die eerste volwaardige resensie oor Ons kom van vêr op 23 Maart op LitNet (afdeling Resensies) gepubliseer. Daarmee word die ballon van selftevredenheid oor hierdie bundel die eerste keer geprik. Maar die teks word met dieselfde foto’s van dieselfde oorbeligtes en oorverligtes opgeluister.

Pakendorf begin sy resensie met verwysing na die driedelige boek, Kultuurgeskiedenis van die Afrikaner, met CM van den Heever en P de V Pienaar as redakteurs, wat in 1945, 1947 en 1950 gepubliseer is. Pakendorf skryf: “Daar is darem ‘n hoekie elk vir ‘die bydrae van die Kaapse Maleier’ en ‘die inboorling en die ontwikkeling van die Afrikaanse kultuur,’ maar bruin en swart mense word andersins heeltemal geïnoreer.” Pakendorf verwys ook na Sarah Gertrude Millin se valse stelling dat nie-wittes in die apartheidsera “heeltemal oor die hoof gesien is”. Dit is myns insiens verstaanbaar waarom daar in die Van den Heever/Pienaar-boek min oor nie-wittes ingesluit is. Die boek handel oor die Afrikaner en sy kultuur, die “Boere-volkslewe in al sy vertakkinge”, daardie volk en nasie wat ‘n eie taal en lewensbeskouing het, soos in die voorwoord duidelik gemaak word.

Die rede waarom Pakendorf na Van den Heever en Pienaar se boek verwys, is omdat Ons kom van vêr, volgens hom, as ‘n “soort regstellende eggo” beskou kan word. Daarin “verkry die enigsins selfvoldane voorstelling van ‘die Afrikaner’ se prestasies by Van den Heever en Pienaar van destyds ‘n spieëlbeeld”. Myns insiens is ‘n groot verskil tussen die twee bundels egter dat die oorwegend bruin outeurs, anders as wat die destydse blanke outeurs met nie-wittes gedoen het, blankes glad nie “ignoreer” (Pakendorf se woord) nie. In Ons kom van vêr word blankes feitlik deurgaans teen bruines opgestel en openlik of by implikasie afgekam. Die beeld wat Van den Heever en Pienaar van die Afrikaner gepubliseer het, geskied nie ten koste van ander ras- en kultuurgroepe nie. Dít kan glad nie van die Carstens/Le Cordeur-bundel beweer word nie. Daar is deurgaans die opstelling van ek (bruin) en jy (blank, veral Afrikaner), soos Pakendorf duidelik maak met verwysing na Dirk Opperman se gedig oor ‘n gespanne huwelik.

Pakendorf dink Carstens en Le Cordeur het met hierdie boek (glo byna ‘n “lekkerleesboek”) “‘n ryk aar raakgeboor”, maar hy sê nie of dit goud of brak water is nie. Seker eerder laasgenoemde, want hy skryf: “Inderdaad is die bundel egter in sy geheel in sy benadering tot die onderhawige tema [die newetitel van die boek is: ‘Bydraes oor bruin Afrikaanssprekendes se rol in die ontwikkeling van Afrikaans’], net soos die groot gros van sy onderdele, heel eensydig, om nie te sê eendimensioneel nie.” Pakendorf verwag tereg dat “meer genuanseerd” met die onderwerp omgegaan behoort te word omdat ‘n “verteenwoordigende beeld” van die tema nie gebied word nie.

Die “UWK-faktor” is deels vir die eensydigheid in die bundel verantwoordelik. Le Cordeur het studentemaats, mede-UWK-agitators uit die jare sewentig en tagtig, veral teologie- en Afrikaansstudente, om bydraes genader. Die gevolge is “beperkte visie” of “tonnelvisie” en polities linkse “ideologiese homogeniteit.” Die deurlopende verwysings na mense soos Allan Boesak, Jakes Gerwel en Adam Small neig om ‘n soort “ritueel” te word. Byvoorbeeld, “dit gaan hier daaroor dat Small deur hierdie eensydige en dus skewe uitbeelding getipeer word as ‘n ‘bruin’ digter wat uitsluitlik versetpoësie geskryf het”. ‘n Ander ingeboude eensydigheid wat Pakendorf waarneem, is die “streeksgebondenheid” van die bundel. Die teks het by uitstek met die Wes-Kaap te make.

In die nuwe Suid-Afrika is daar allerhande nuwe aansprake op “eienaarskap”, selfs van plase wat eeue gelede nie bestaan het nie en sedertdien in baie gevalle reeds geslagte lank in blankes se besit is. ‘n Onderdeel van hierdie opportunisme is bruines se aanspraak op die uitvinding en eienaarskap van Afrikaans. Met hierdie boek wil bruines “hulle eie kleim op die taalakker afsteek en hulle deel van die eienaarskap opeis”. Vandaar die “oorbeklemtoning van Oosterse, slawe-, Maleise, Khoi-San- en Griekwa-invloede by die ontstaan van die taal en ‘n vernalatiging [! verwaarlosing] van Europese, of van wit, invloede, net soos daar in die bundel in sy geheel eerder eensydig, indien nie eksklusief nie, op ras gefokus word”.

“Dit sou egter die opset én waarde van die boek enorm [!] bestendig en verstewig het indien die perspektief breër en die visie nie so kortsigtig was nie. Sodoende sou die kerngedagtes soos in die ondertitel vervat, heel anders daar uitgesien het, meer genuanseerd en inderdaad inklusief, weg van simpel rasse-etikette en ‘n onverkwiklike wedywering oor wie nou eintlik baas is.” Wat in die bundel gedoen word, is om blankes met beheptheid oor Afrikaanssuiwerheid te etiketteer, terwyl bruines hibriditeit, taalverbastering, ‘n Afrikaans/Engels-mengeltaal, voorstaan. Pakendorf skryf: “Suiwerheid en hibriditeit … is steeds wapens in die stryd om die eienaarskap van Afrikaans.”

Hoe effentjies bruines se historiese houvas op Afrikaans is (in teenstelling met dié van Afrikaners), blyk uit Jerzy Koch (Praag 19.09.2015) se mening dat “indien die Morawiese sendelinge nie Nederlands, later Kaaps-Hollands en Afrikaans, in weerwil van die Britse koloniale beleid van verengelsing, deurgaans as voertaal op die sendingveld aangewend het nie, bruin Suid-Afrikaners vandag almal Engelssprekend sou wees.” “Die spreekwoordelike olifant in die vertrek, by name die Engelse taal en sy invloed, kan haas nie meer misgekyk word nie.” Desnieteenstaande is daar geen woord van kritiek op Engels in die hele bundel nie. Oor die ernstige bedreiging wat Engels, met die ondersteuning van die ANC-regering, vir die toekoms van Afrikaans inhou, word geen kommer uitgespreek nie.

Dit ondersteun die vermoede dat daar by die bruin elite min werklike, diepgaande lojaliteit jeens Afrikaans is. “Die ten dele werklik inspirerende narratief van die bruin gemeenskap se rol op die terrein van die Afrikaanse kultuur en taal wat in hierdie boek ontvou, word erg [!] gerelativeer deur die toenemende rol wat Engels deesdae in die akademie – by uitstek by die UWK! – die kerk, skole en in die werksplek en elders speel … Die bruin middelklas, so trots Afrikaans, stuur sy kinders meesal na Engelse skole.” Met ander woorde, hier is daar ongetwyfeld heelwat meer as net ‘n tikkie valsheid.

Leon Lemmer: Die oorsprong van Afrikaans: Kaaps of Nederlands?

Teen die einde van verlede jaar is die volgende boek gepubliseer: Kaaps in fokus (Stellenbosch: Sun Media, 2016, 145p, R225) met Frank Hendricks en Charlyn Dyers as redakteurs. Die nege hoofstukke is bygewerkte teks van voordragte wat in 2012 tydens die eerste simposium oor Kaaps aan die Universiteit van Wes-Kaapland deur “wonderlike sprekers” (p v) gelewer is.

Die eerste hoofstuk, deur Frank Hendricks, is akademies-wetenskaplik die sterkste bydrae. Kaaps word beskryf as ‘n Wes-Kaapse informele omgangspreektaal wat veral in die Kaapse Skiereiland onder die bruin werkersklas aangetref word. In ‘n poging tot twyfelagtige inklusiwiteit, word beweer dat Kaaps ook blanke sprekers het (5); iets wat hoogs uitsonderlik moet wees. Kaaps is ‘n taalvariëteit wat “diep onder Engelse invloed” staan (2). “Een van die mees opvallende kenmerke van Kaaps is die inspeel van Engels op sy Nederlands-Afrikaanse basis” (6). Hendricks skryf van “die spontane deureenhaspeling van Afrikaans en Engels” en verwys na FA Ponelis se stelling: die “ontsettend hoë mate van Engelse invloed” (7). Kaaps funksioneer soos ‘n “spons wat invloede uit ander spreekkodes soos gay-, straat-, bende- en tronktaal opsuig” (21). Kaaps word desnieteenstaande as “gelykwaardig” met ander Afrikaans-variëteite voorgehou (2, 30), asof Afrikaans wat oormatig met onnodige Engels besoedel is volwaardige Afrikaans kon wees. Kaaps bestaan inderdaad in die werklikheid in dieselfde mate as ander soorte Afrikaans maar weens sy ongeëwenaarde besoedeling met Engels kan Kaaps myns insiens onmoontlik in dieselfde mate as Standaardafrikaans gelykwaardige of doeltreffende verskansing teen verengelsing bied.

“Wat talige status betref, is Kaaps te beskou as ‘n variëteit van Afrikaans – nie as ‘n taal of taalvorm náás Afrikaans nie” (4). Ek vra: In watter mate moet ‘n taal (bv Kaaps) ‘n ander taal (bv Engels) akkommodeer (dus in sigself opneem) voordat dit ophou om bv Afrikaans te wees en eerder die aanskyn van die ander taal, bv Engels, het? Sonder om hare te kloof, skyn dit die beste te wees om Kaaps te noem wat hy is, naamlik ‘n mengeltaal. Daar behoort nie sonder meer veronderstel te word dat Kaaps ‘n variëteit van Afrikaans is nie; veral nie dat dit ‘n soort Afrikaans is wat gelykwaardig aan bv Standaardafrikaans is nie. ‘n Prominente opsig waarin Kaaps nie gelykwaardig aan Standaardafrikaans is nie, Kaaps dus nie volwaardige Afrikaans is nie, is in sy graad van besoedeling met Engels.

Standaardafrikaans is, in die woorde van CJ Langenhoven, ‘n “pêrel van groot waarde” (Praag 16.05.2015). Dit is die vlagskip van Afrikaans. As standaardtaal toring dit uit bo enige variant. “Standaardafrikaans [is] eintlik ‘n dialek wat bokant Afrikaans se dialekte staan” (Christo van Rensburg, So kry ons Afrikaans, Pretoria: Lapa Uitgewers, 2012, p 117). Evolusionêr kan Standaardafrikaans die beste uit die variante in sigself opneem. In die stryd om voortbestaan bied Standaardafrikaans die beste, eintlik enigste, doeltreffende verskansing teen Engels. In die mate van taaleenheid wat in Standaardafrikaans uiting vind, is daar krag. Diegene wat eerder om Kaaps as Standaardafrikaans pleit, bevorder verdeeldheid en handel sodoende in stryd met die beste belange (bv voortbestaan) van Afrikaans. Dit is gewoon dwaas om Afrikaansvariëteite en veral Kaaps te bevorder, soos die Afrikaanse Taalraad doen, terwyl Afrikaans as sodanig onder beleg is.

Die politieke beswaar teen Standaardafrikaans is dat dit die skepping van hoofsaaklik blankes is. In daardie opsig is Standaardafrikaans een van talle goeie dinge wat plaaslik bly voortbestaan ten spyte van die erodering wat algemeen in die nuwe Suid-Afrika voorkom. Dit is polities byderwets* om Kaaps as ‘n omgangstaal van bruines te verheerlik, des te meer omdat dit “teruggryp na die sewentiende-eeuse invloed van slawe op die vorming van Afrikaans” (6). Terselfdertyd word Standaardafrikaans as die skepping van hoofsaaklik blankes gediskrediteer of stilswyend geïgnoreer. Dieselfde gebrek aan erkentlikheid jeens Afrikanerprestasie is onderliggend aan die voorkeur wat aan die inklusiewe term “Afrikaanses” gegee word terwyl eerder die A-woord, “Afrikaners,” in orde sou wees. Taalkundig sou dit sinvol wees as almal wat die voortbestaan van Afrikaans koester, Standaardafrikaans daadwerklik steun.

[* “Politically correct” is ‘n Amerikaanse frase wat sommige dinge wat nie korrek is nie, oënskynlik korrek verklaar. Ek verkies om die frases “polities byderwets” en “politieke byderwetsheid” te gebruik omdat hulle duideliker uitdruk wat bedoel word (byderwets = trendy). Die Amerikaanse frase “affirmative action” word gewoonlik as “regstellende aksie” vertaal, terwyl die “regstelling” oordrewe en eintlik verkeerdmaking kan wees. Die frase “byderwetse verandering” is myns insiens ‘n beter vertaling, onder meer omdat verandering nie noodwendig verbetering is nie.]

Hendricks verwys na gevalle waar variëteite van Afrikaans “onder druk van die standaardvariëteit in onbruik verval het” (5; ook 10). Dit moet verwelkom word en geskied in die huidige era van massakommunikasie, met sy talle nuwe inligtingsmedia, meer geredelik as voorheen. Hendricks noem die Bo-Kaap die “bakermat” van Kaaps (5). Hy kan reg hê. Sy stelling is in elk geval nader aan die waarheid as Anne-Marie Beukes s’n waarvolgens die Bo-Kaap “die wiég” van Afrikaans sou wees (Die Burger, 21.08.2015, p 15). Hendricks skryf: “As omgangsvariëteit van Afrikaans staan Kaaps (soos ander vorme van Omgangsafrikaans) in wisselwerking met Standaardafrikaans, as gevolg waarvan Standaardafrikaans op Kaaps inspeel en Kaaps (ten minste potensieel) dien as voedingsbron vir Standaardafrikaans” (25). Kaaps beïnvloed Standaardafrikaans egter werklik en nie net potensieel nie. Hendricks verskaf ‘n lys van Kaapse woorde wat in die tiende uitgawe van die Afrikaanse woordelys en spelreëls (AWS) (Kaapstad: Pharos, 2009, 593p) opgeneem is (10). Dit dien as bewys van die evolusionêre ontwikkeling van Standaardafrikaans. Hy wil hê dat meer woorde uit Kaaps as Standaardafrikaans erken word (30).

Daar moet egter gewaarsku word teen die moontlikheid dat politieke byderwetsheid hier ‘n groter rol speel as wat streng taalkundig geregverdig kan word. Ek sê dit na aanleiding van uitlatings van die voorsitter van die Taalkommissie, Gerhard van Huyssteen. Hy maak aanspraak op ‘n wyer siening van wat Standaardafrikaans is. Eintlik beteken dit maar net dat hy polities meer byderwets (dus meer verlig of links) as sy voorgangers is. Van Huyssteen wil beweerde historiese ongelykhede regstel en dus Standaardafrikaans wyer aan Kaaps oopstel. (Die Burger, 20.04.2015, p 3). Hendricks maak gewag van die “demokratisering van Afrikaans” (31). Dit kan neerkom op politieke boetedoening ten koste van Standaardafrikaans. Byvoorbeeld, die woord “skanghagha,” wat “in die haak” beteken, is voorlopig in die AWS opgeneem. Voorlopige erkenning ondergrawe egter die histories normerende rol van die AWS (Praag 23.05.2015).

Om praktiese redes het ek tot dusver geskryf asof Kaaps ‘n homogene omgangstaal sonder variante is. “Kaaps manifesteer nie as ‘n variëteit wat gebruikmatig eenvormig is nie; trouens Kaaps is wesenlik ‘n heterogene variëteit van Afrikaans” (26). Heterogeniteit bemoeilik die moontlike standaardisering van Kaaps, maar groter homogeniteit kan uiteraard deur standaardisering bewerkstellig word. Moslem- en christen-Kaaps verskil. So ook middelklas- en werkersklas-Kaaps. Daar is ook gebiedsverskille, bv tussen die Kaaps van die Bo-Kaap en die Kaapse Vlakte (26-27). Sommige soorte of aspekte van Kaaps is makliker verenigbaar met Standaardafrikaans as ander. Sommige van hulle kan as taalskeppings verrykend op Standaardafrikaans inwerk. Hendricks verskaf hierdie voorbeeld: “Daai goose het mos ‘n pa’ woelage biene” (14), wat ek dink in Standaardafrikaans voorbeeldig gesuiwer kan word tot: “Daardie meisie het ‘n paar woelige bene.” Daar is ander verdienstelike woorde en uitdrukkings in Kaaps, bv “uitsteek” vir opdaag (14), “gooi ‘n lange” vir padgee (19), “in die krop bêre” vir onthou (19), “op iemand se kerrie werk” vir irriteer (20), ens.

In hoofstuk 2 noem Ernst Kotzé Kaaps ‘n “belangrike vorm van Afrikaans” (37). Kaapse Moslem-Afrikaans, met sy slawe-assosiasie, word deur Kotzé as die kerndialek van Kaaps beskou (37, 45). Kaaps kry op sy beurt die status van matrilek (dus oer- of oorspronklike dialek) van Afrikaans (37, 44, 45). Kaaps word daarmee as meer as “net een van die ontstaansvariëteite van Afrikaans” beskou; eintlik as dié ontstaansvariëteit (38). Kaaps kry senior status en styg in hierdie historiese konteks bo gelykwaardigheid uit. Die ontstaan van Afrikaans word deur Kotzé (primêr) aan Kaaps toegeskryf. Kaaps word dus as die “bakermatvorm van Afrikaans” (47) beskou, soos wat Anne-Marie Beukes by implikasie ook doen met haar stelling dat die Bo-Kaap die wieg van Afrikaans is. Hiermee word Afrikaans tot ‘n inheemse taal verklaar, dus verafrika, iets wat heelwat politieke gewig dra in die onverkwiklike amptelike taalsituasie waarin ons ons die afgelope twee dekades bevind.

Aan die Kaap het daar destyds “kontak-geïnduseerde” taalverandering plaasgevind (38). Naas taalkundige faktore speel sosiale faktore hierin ‘n rol (38), bv magsverhoudings (39). Dit kan “selfs gebeur dat ‘n taal prysgegee word ten gunste van ‘n ander taal wat deur sprekers met groter mag – sosiaal, militêr of kommersieel – gepraat word” (39). Die waarheid hiervan ervaar ons daagliks. Die ANC het die politieke mag en word oorweldigend deur swart mag ondersteun. Hierdie magsblok gee voorkeur aan Engels en hou nie van Afrikaans nie. Afrikaans word dus feitlik oral afgeskaal of afgeskaf. Dit is ‘n Baas-Klaas-verhouding: Klaas doen wat Baas wil hê, bv Wim de Villiers doen aan die Universiteit Stellenbosch wat minister Blade Nzimande verlang.

Wat eienaardig is, is dat Kotzé die dominansie in die Baas-Klaas-verhouding hierna agterweë laat en blykbaar Hans den Besten se hipotese oor die ontstaan van Afrikaans aanvaar. Hiervolgens vorm die aanleerders-Nederlands van die Khoi-Khoin en die slawe die hoofstroom van proto-Afrikaans, waarby die blankes se Kaaps-Hollands, dus hulle proto-Afrikaans, uit ‘n systroom aansluit (43). Ingevolge die Baas-Klaas-dinamika behoort die hoof- en systroom eerder andersom aangedui te word, dus dat Kaaps-Hollands die toon aangegee het, dus proto-Afrikaans se hoofstroom was, en die Khoi-Khoin en slawe uit die systroom hulle proto-Afrikaans so goed moontlik by Kaaps-Hollands probeer aanpas het. Wit en nie-wit het mekaar se omgangstaal sekerlik wedersyds beïnvloed maar sowel die vorm as die inhoud van proto-Afrikaans is seker in groter mate deur die sprekers van Kaaps-Hollands as deur die nie-wit aanleerders bepaal. Die nie-wittes het die blankes se taal aangeleer; nie andersom nie. Anders as in die geval van die nie-wittes was dit vir die blankes nie nodig om die sprong na ‘n vreemde taal te maak nie. Dat die Europese invloed oorheersend by die ontstaan en ontwikkeling van Afrikaans was en die invloed van die Khoi-Khoin en slawe deurgaans ondergeskik daaraan was en is, blyk duidelik as die vorm en inhoud van ‘n ouer of hedendaagse Afrikaanse teks met ‘n Nederlandse of Vlaamse teks vergelyk word. Kotzé verwys in hierdie verband tereg na bv “die opvallende Nederlandse herkoms van sommige grammatikale konstruksies” wat by Kaaps aangetref word (45).

Politieke byderwetsheid speel ongetwyfeld ‘n groot rol in die huidige neiging om die kreolisering van Afrikaans te oordryf. Ek het probeer aantoon dat die bakermat van Afrikaans veel eerder in Europa as in die Bo-Kaap is en dat Afrikaans wesenlik eerder ‘n Europese as ‘n Afrikataal is, dus ‘n Europese taal wat plaaslik aanpassings ondergaan het. ‘n Sterk saak kan daarvoor uitgemaak word dat Afrikaans, soos Vlaams, ‘n dialek van Nederlands is. Kotzé skryf van die “massiewe mate” waarin Engels hedendaagse Kaaps beïnvloed (47). Dit is myns insiens die hoofrede waarom Afrikaanssprekendes en veral Afrikaanse taalkundiges liewer die gebruik en propagering van Kaaps moet vermy as die oorlewing van Afrikaans vir hulle erns is. Byvoorbeeld, Wannie Carstens stel ‘n afkeuringswaardige voorbeeld deur net lof te hê (“In die kol! Netjies!”) vir wat Bettina Wyngaard skryf, terwyl sy haar Afrikaanse teks uittartend met onnodige Engelse woorde en uitdrukkings oorlaai (LitNet 27 Januarie; kommentaar 2 Februarie).

In hoofstuk 3 openbaar Christo van Rensburg ‘n politieke gesindheid soortgelyk aan dié van Kotzé. Volgens hom het Kaaps al voor 1652 aan die Kaap ontstaan (49, 54). “Die vroegste Afrikaans was die taalgevolg van die Khoi-Khoin se eerste kennismaking met … Seemansnederlands” (50). Dit lyk na ‘n poging om die nie-wit en Afrika-oorsprong van Afrikaans te verseker. “Kaaps is … ingeburger in elkeen van Afrikaans se variëteite” (50). “Die opspoor van … woordgeskiedenisse sal aantoon hoe groot ‘n invloed Kaaps in elkeen van Afrikaans se variëteite het. (Dieselfde geld vir grammatikastrukture)” (56). Dit is glo “eensydig” (50) en ‘n “mite” (51) dat die Khoi-Khoin “wreedaardig en oorlogsugtig” was (50). Die dood van Francisco d’Almeida en 64 van sy manskappe in 1510 by Tafelbaai deur Khoi-Khoin was, in die woorde van Schalk Pienaar, seker maar net “‘n ligte mistykie.” Van Rensburg spreek die Khoi-Khoin darem nie vry van diefstal nie.

Hy noem die Kaap ‘n “Nederlandse kolonie” (51) terwyl dit streng gesproke die eiendom van ‘n maatskappy, die VOC, was. Hy onderskei tussen Khoi-Afrikaans en die latere Veeboer-Afrikaans (52), asook tussen Voortsettingsnederlands en Aanleerdersnederlands (55). Soos Kotzé beskou Van Rensburg Khoi-Afrikaans as die hoofstroom van proto-Afrikaans, waarby Kaaps-Hollands uit ‘n systroom aansluit: “Hier word van die standpunt uitgegaan dat Afrikaans nie gesien moet word as Nederlands wat mettertyd verafrikaansing ondergaan het nie, maar eerder andersom: dit is sosiolekte van Afrikaans wat vernederlands is” (55). Myns insiens is dit ‘n polities byderwetse maneuver. Kaaps en vroeë Afrikaans word gevolglik as sinonieme beskou: “Sowat 50 jaar ná die vestiging van die Nederlandse kolonie aan die Kaap” is “Khoi … met Khoi-Afrikaans vervang” (55). “Afrikaans se taalwortels laat nie toe om te sê dit is ‘the only language of Germanic origin which is spoken exclusively outside Europe’ nie” (R Willemyns, Dutch: Biography of a language, New York: Oxford University Press, p 215) (55). Van Rensburg sluit sy hoofstuk soos volg af: “Die Afrikaanse taalgeskiedenis is in die eerste plek ‘n sosiohistoriese verhaal. Die verhaal vertel van miteskepping …, die ontsnap aan stigmatisering, en die vertel van die omstandighede van normverandering, en van verspreiding en inburgering” (57). As onderdeel van die herskrywing van die Suid-Afrikaanse geskiedenis kan sommige van die jongste neigings in die Afrikaanse taalgeskiedenis gewis ook die skepping van nuwe mites insluit.

Dit kan kwalik beweer word dat die Khoi-Khoin en slawe iets nagelaat het wat die moeite werd is. Hulle het nie uitgemunt in skeppingsvermoë nie; ook nie wat taal betref nie. Wanneer na die oorsprong van Afrikaans gesoek word, moet onder meer die volgende twee sake in gedagte gehou word. Eerstens was die vroeë blankes aan die Kaap nie Europese elite nie. ‘n Elitistiese element sou eers in 1688 opdaag in die vorm van sommige van die 180 Franse (dus nie-Nederlandse) Hugenote. Tweedens was seemanstaal sekerlik ‘n groot faktor. In albei gevalle was daar afwykings van die standaard- of Europese Nederlands. Daardie afwykings het met verloop van tyd in die nuwe omgewing van die Kaap al hoe groter afmetings aangeneem. Die taal wat gangbaar onder die blankes was, was ingevolge die Baas-Klaas-verhouding normgewend vir die Khoi-Khoin en slawe. So kry ons proto-Afrikaans.

PS Dreyer (1921-1999) het oor geskiedskrywing gesê: “Van die eerste woord af besluit jy watter klip jy vat en watter klip laat jy lê” (Pieter Duvenhage, Afrikaanse filosofie: Perspektiewe en dialoë, Bloemfontein: Sun Press, 2016, 306p, R350, p 56). Taalkundiges soos Kotzé, Van Rensburg en Carstens het in hulle vertolking van die ontstaansgeskiedenis van Afrikaans polities byderwets gekies om die nie-wit klip op te raap. Ek, daarenteen, het eerder die wit klip opgetel. Die oorsprong van Afrikaans moet eerder by Nederlands en Plat Duits as by Kaaps en Khoi gesoek word. Die ontstaan van proto-Afrikaans is myns insiens sydelings deur Khoi en Afrikaans sydelings deur Kaaps beïnvloed, dus nie op ‘n hoofstroom- of deurslaggende manier nie.

In hoofstuk 4 verwys Charlyn Dyers na Praag (59) en ‘n artikel van Dan Roodt (67) maar daar is nie inskrywings hiervoor in die gebrekkige saak- en naamregister aan die einde van die bundel nie. Sy skryf oor die verskynsel van gemengde of hibriede tale (“koëksisterende ‘maniere van praat’ … kodevermenging” – 62) veral in stedelike gebiede. Dit het skynbaar ‘n gunstige invloed op die status van Kaaps om as bv opvoedkundige mengeltaal gebruik te word (59). Hierdie verwikkeling word vertolk as ‘n “teken van sosiale omwenteling” (59). Die erkenning wat in die nuwe Suid-Afrika aan veeltaligheid gegee word, is een van die gevolge van hierdie omwenteling (60). Weens die omvang wat taalvermenging aanneem, word deesdae egter eerder van taligheid as veeltaligheid gepraat (62). Die geldigheid of sinvolheid van die begrippe tweetaligheid en veeltaligheid word bevraagteken (64).

Die viering van politieke bevryding vind onder meer uitdrukking in die “wegbreek van konvensionele taal- en spelreëls” (60). Dink bv aan wat Nathan Trantraal toegelaat word om mee weg te kom in sy Rapport-rubrieke. Dit word “karnivalisasie” genoem (60). Hierdie karnivalisering van Afrikaans ervaar ek as uittartend en afstootlik. Dit is sekerlik ‘n uitdrukking van oneerbiedigheid teenoor Standaardafrikaans. Dyers, daarenteen, verwelkom dit dat Kaaps “in taalgebruiksfere soos die media prominensie geniet” (65). Kaaps word as voortreflike taal, selfs as eerbare Afrikaans, gepropageer weens die sug na politieke byderwetsheid by diegene in beheer van die inligtingsmedia. Kaaps is glo nie “substandaard Afrikaans” nie (65). Kaaps word beskou as deel van “‘n kontinuum van variëteite wat almal onder die sambreelbenaming ‘Afrikaans’ tuis te bring is” (65). Ek, daarenteen, is geneig om die “taalburgerskap” (65) van Kaaps as ‘n variëteit van Afrikaans te ontken. Sy noem tereg dat besorgdheid oor taalsuiwerheid “dikwels kop uitsteek in tye van vinnige sosiale verandering” en “die een-nasie-een-taal-ideologie koppel nasionale identiteit aan slegs een taal” (61). Die ANC se idee van een “nasie” is dat verkieslik net een taal, die koloniale taal Engels, bestaansreg behoort te hê. In die geval van Afrikaners is die volkstaal steeds Standaardafrikaans, maar polities gedrewe pogings tot kreolisering behoort myns insiens teengestaan te word. Dit is te betwyfel of multikulturele Cockney en Brummie enigsins deur gesofistikeerde Britte bevorder sal word in die buitensporige mate wat polities byderwetse Afrikaanse taalkundiges dit met Kaaps doen. Hou ook in gedagte dat, anders as in die geval van Afrikaans, die voortbestaan van Engels glad nie bedreig word nie.

Soos in die linkse politieke diskoers word sommige tradisionele taalkundige begrippe deesdae as “blote sosiale konstrukte” afgemaak (61). Taalvariëteite word as “linguistiese kontinua” beskou (61), wat soortgelyk is aan die erkenning van ooreenkomste pleks van verskille by mense. “Die grense tussen tale en taalvariëteite op ‘n talige kontinuum, soos die grens tussen Standaardafrikaans en Kaaps, word getrek in verhouding met sosio-politieke in plaas van suiwer taalkundige faktore, en in hierdie sin is tale sosiale konstrukte” (62). Op hierdie manier word gepoog om die mengeltaal Kaaps eerbaar te maak. “Dit gaan hier om die herstel van die waardigheid van ‘n variëteit en die sprekers daarvan” (65). Op ‘n wyse soortgelyk aan tale word verskille tussen rasse en etnisiteite kennelik verwater. Minderheidstale sterf uit en taalhibridisering lei tot nuwe taalvariëteite (62). Dyers skryf nie ‘n enkele woord ten gunste van taalsuiwerheid nie. Sy pleit eerder daarvoor dat “die taalpurisme- en die taalhiërargie-ideologie” laat vaar moet word (65). As Kaaps Standaardafrikaans verdring, sou sy seker geen traan stort nie: Die uitsterf van tale word tot “‘n relatiewe begrip” afgegradeer (64). Byvoorbeeld, Kaaps bevat spore van Afrikaans, daarom kan Afrikaans maar uitsterf en kan ons ons dan verbly oor die fragmentariese voortbestaan van Afrikaans in Kaaps. Diversiteit word in taalpraktyke geïntegreer. Dit word die demokratisering van kommunikasie genoem en is die “viering van gedeelde kulture en taalkennis” (62). Die nuwe Suid-Afrika is ‘n deurmekaarspul. Daarom kan die plaaslike tale, volgens hierdie redenasie, ook maar deurmekaarloop.

Daar is myns insiens ‘n anargistiese klank in wat Dyers skryf. Sy opper nie beswaar teen die vernuwende uiterstes waartoe daar soms in die hedendaagse taalkunde geneig word nie (63-65). Kaaps is glo “‘n baie goeie voorbeeld van … geïntegreerde taalvaardigheid … Kaaps en soortgelyke variëteite behoort gebruik te word as aanvullende onderrigmedia in alle progressiewe [!] opvoedkundige stelsels” (63). In skole kan daar “meer plooibare dubbelmedium- en bilaterale benaderings” ingevoer word (64); presies die soort ding wat Afrikaans as onderrigmedium aan al die eens Afrikaanse universiteite grootliks vernietig het. Taalsuiwerheid, soos rassuiwerheid, is blykbaar uit. Moedertaal word beskryf as “grootliks bloot ‘n ideologiese konstruk” (63). Eintlik word taal as sodanig tot in die grond afgebreek. “Die rigiede begrensing van tale in ‘n veeltalige samelewing het baie min waarde” (63). Hier is die onderliggende redenasie: In die nuwe Suid-Afrika is gedwonge rasse- en etniese integrasie aan die orde van die dag. Selfs geslagsverskille word al hoe meer ontken. Waarom dan nie maar tale ook deurmekaargooi nie? Dyers skryf: “Die normalisering van alle vorme van veeltaligheid word … bepleit, sonder enige voorbehoude, op skool en in die samelewing as geheel” (65). Dan volg die kersie op die koek: “Selfs die konsep ‘taal’ is vir sommige taalkundiges problematies” (63). Dit volg dat taalkundiges dan nie meer taalkundiges kan wees nie. Dyers kla oor “die amper arbitrêre manier waarop sekere variëteite tot standaardtaal bevorder word” (63). “Vir die gesonde groei van lewensvatbare tale moet periodieke herstandaardisering [ge]handhaaf word” (63). Dit word in die geval van Standaardafrikaans gedoen, op die gevaar af dat dit polities byderwets oordoen word.

Hoofstuk 5 is geskryf deur ‘n ANC-aktivis, Hein Willemse. Hy roem daarop dat hy voorheen geskryf het oor “‘n gekreoliseerde samelewing en talige hibriditeit” (71). By Willemse is daar dieselfde neiging as by bv Nico Koopman, naamlik om sy hibriede etnisiteit as ‘n navolgenswaardige model vir ander verskynsels, bv taal en spesifiek Afrikaans, voor te hou. Die totstandkoming van Standaardafrikaans word afgemaak as “‘n bewuste etniese konstruk” (71), klaarblyklik omdat feitlik uitsluitlik blankes Afrikaans tot sy huidige vlak ontwikkel het. Die punt is dat baie van wat voortbestaan in die nuwe Suid-Afrika, ten spyte van die opsigtelike verval, aan blankes te danke is. Soos in die geval van Afrikaans sou ek hulle eerder voortreflike prestasies as sosiale konstrukte noem. Willemse beskryf die Suid-Afrika van weleer, toe blanke Afrikaanssprekendes in beheer van die politieke mag was, as “‘n etnies-chauvinistiese staat” (72).

By Willemse is daar die sleepvoetende erkenning dat Standaardafrikaans “‘n besondere prestasie is” (72) maar hy kwalifiseer sy nugtere oordeel: “Dink aan die aktiewe vernederlandsing en vergermanisering van Afrikaans en die taalfamilie-metafoor wat ‘n onderliggende Eurosentrisme blootlê” (72). Myns insiens behels dit bloot die uitbouing van wat Afrikaans wesenlik is, maar Willemse wil dit anders hê. Hy wil Afrikaans in groter mate verafrika. Hy noem dit “die verruiming van die standaardtaal” (74). Nie net Standaardafrikaans nie maar die hele Afrikaanse taalgemeenskap moet verruim word. Die ou sosiale kategorieë moet afgelê word (81), wat sekerlik beteken dat die onderskeid tussen wit, bruin en swart mense moet verdwyn. Let op hierdie formulering oor Afrikaans se standaardisering: “Dit was soms só gerig dat betekenisvolle seksies van die Afrikaanse spraakgemeenskap, meesal nie-wit sprekers, deurlopend uitgesluit is” (72). Die “soms” is in orde terwyl “deurlopend” nie net teenstrydig met “soms” is nie, maar ook oordrewe en vals is.

Willemse wil hê dat bruines op skool in hulle moedertaal onderrig word (74). As Kaaps inderdaad ‘n (mengel)taal uit eie reg is, kan ‘n mens vra hoe realisties dit is om onderrig in daardie ongestandaardiseerde medium te verlang as die owerheid nie eens onderrig in Afrikaans simpatiek gesind is nie. Hy beskou Kaaps as ‘n variëteit van Afrikaans en dink dat Kaaps waardige status kan verkry as kers by die anargistiese denker Michel Foucault opgesteek word (74). “Onderwysers behoort toegerus te word met vaardighede om ‘n bewustheid van die plek en waardigheid van niegestandaardiseerde Afrikaanse variëteite te waardeer en te bevorder” (74). Ook dat “alle leerlinge bi-dialekties (of selfs multidialekties) toegerus moet word” (75). Op hierdie manier word sake myns insiens vir sowel die onderwysers as die leerlinge onnodig bemoeilik. Kinders gaan skool toe om te leer. Op skool behoort bruines, soos blankes, minstens twee gestandaardiseerde tale, Afrikaans en Engels, te leer. Die aanleer van albei tale behoort vir Kaapssprekers redelik maklik te wees want hulle kan kwalik vreemde tale vir hierdie leerlinge wees omdat Kaaps elemente van albei tale bevat.

Willemse wil egter hê dat hierdie tale (maar by uitstek Afrikaans), soos die Suid-Afrikaanse samelewing, ‘n deurmekaarspul moet wees: “Die bruisende toekoms van Afrikaans … [reeds] in ons veeltalige stedelike strate soos dié van Kaapstad en sy townships vorm aanneem” (75). Voorts het hy dit teen Afrikanernasionalistiese geskiedskrywing wat reggestel moet word; ook wat betref die geskiedenis van Afrikaans (75). Hy verwys na die “pseudo-fonetiese spelling,” bekend as “oogdialek,” wat dikwels vir Kaapse teks gebruik word (75), bv deur Nathan Trantraal. Hier huldig Willemse die gesonde mening dat Kaaps “nie noodwendig … informele ortografieë … nodig het nie” (71), al het hyself as ANC-aktivis eens soos volg gedig: “lat die wêreld praat, pêllie, los e’ vas. / ‘n y-kei forty-seven enne hêndgrenyt / pêllie / – dan’s als ólright” (78). “Om in die soeke na swart outensiteit terug te val op informele ortografieë of Kaaps as oogdialek, is myns insiens beperkend eerder as verruimend” (81). In gedigte word Kaaps “meesal beperk en formule-agtig aan[ge]wend en daarmee [word] die stereotipes wat met Kaaps opgebou is, bevestig” (80).

Hoofstuk 6 is geskryf deur Michael le Cordeur. Hy lewer sy gebruiklike pleidooi vir Kaaps as skoolonderrigtaal: “Kaaps is volwaardige Afrikaans en behoort waar nodig (naas Standaardafrikaans) as medium van onderrig benut te word” (97). Die sprekers van Kaaps word glo op skool benadeel. Sy oplossings is groter taalinklusiwiteit (96) en transformasie van die kurrikulum (95). Die geskiedenis wat kinders leer, behoort glo ooreenkomstig die wense van ‘n ANC-aktivis soos Franklin Sonn “reggestel” te word (94). Ook soos gebruiklik het Le Cordeur hierdie teks nie net in hierdie bundel gepubliseer nie. Dit is “in aangepaste formaat” ook elders gepubliseer (83). In sy bibliografie verwys hy na 17 van sy publikasies wat van 2011 tot 2015 verskyn het (98-99). Nodelose herhaling is myns insiens hulle hoofkenmerk. Hy verwys ook na WAM Carstens en EH Raidt se boek, Die storie van Afrikaans, asof dit in 2015 gepubliseer is (97). Daardie werk is teen hierdie tyd seker die bekendste nie-gepubliseerde Afrikaanse boek. Carstens beweer reeds jare lank dat hierdie boek eersdaags gepubliseer gaan word. Die jongste is dat die eerste boekdeel teen die middel van hierdie jaar sal verskyn (LitNet 23 Januarie). Le Cordeur se verwysings dui daarop dat Carstens homself daarin in oorverligtheid oortref.

Le Cordeur wys tereg daarop dat taal ‘n draer van kulturele identiteit kan wees (83). In so ‘n geval kan bruines sowel ‘n eie onderskeibare kultuur as taal, naamlik Kaaps, hê. Maar dan moet Le Cordeur ondubbelsinnig enersyds die idee verwerp dat bruines en blankes dieselfde kultuur deel en andersyds dat bruines swart is. Hy doen egter nie een van hierdie twee nie. Onder die subhoof “Swart en bruin Suid-Afrikaners se trotse geskiedenis” (nie wittes s’n nie) skryf Le Cordeur oor die Anglo-Boere-oorlog: “Byna honderdduisend swart en bruin mense was regstreeks by dié oorlog betrokke terwyl net tussen tien- en dertigduisend wit mense as gewapende soldate aan die oorlog deelgeneem het” (84). Dit is Le Cordeur se gebruiklike waardering vir kwantiteit, bv omdat die meeste Afrikaanssprekers (as Kaaps ingesluit word) bruin is, gaan bruines volgens hom die toekoms van Afrikaans bepaal. Le Cordeur noem nie aan watter kant die (oorgrote meerderheid) swartes en bruines geveg het nie, maar juis dit (die Engelse kant) is blykbaar Le Cordeur se bron van trots.

Van Rensburg se standpunt dat Afrikaans voor Jan van Riebeeck aan die Kaap ontstaan het, word deur Le Cordeur onderskryf. Ook dat daar “talle wit sprekers van Kaaps” is (85). Maar dan skryf hy ook: “Kaaps is dus inderdaad ‘n belangrike aanduider van sowel groeps- as individuele identiteit” (93). “Talle vryburgerboere was teen die einde van 1600 [hy bedoel die einde van die 17de eeu] in die eg verbind met Khoi-Khoi-vroue of met voormalige slavinne wat alreeds Afrikaans gepraat het. Kinders het met die moeders se soort Afrikaans grootgeword. Dié Afrikaans staan vandag as Kaaps bekend” (85). Ter stawing van hierdie twee aangedikte sinne verwys Le Cordeur na Christo van Rensburg se boek, So kry ons Afrikaans (4de paragraaf hier bo), bladsy 36. Daar staan: “Die Khoi-Khoin en die vryburgerboere het teen die einde van 1600 al hoe meer met mekaar kontak gemaak, en mekaar se tale al hoe meer begin beïnvloed.” Le Cordeur is vasbeslote om die oorsprong van Afrikaans aan die Khoi-Khoin en slawe en daarmee aan Kaaps toe te skryf. Die Kaaps-Hollands van die vaders word nie genoem nie; ook nie dat hierdie vaders in die oorgrote meerderheid gevalle met blanke vroue getrou het nie. Pleks daarvan beklemtoon Le Cordeur die “bloedverwantskap” van wit en bruin (92).

Daar is heelwat anti-blanke en veral anti-Afrikaner-retoriek in Le Cordeur se teks. Klassifisering volgens ras is glo problematies (83) maar blykbaar net as dit deur ‘n blanke bewind gedoen word. Wanneer die ANC-regering dieselfde doen, bv ingevolge “regstellende aksie”, dus byderwetse verandering, waarby Le Cordeur baat, is dit blykbaar in orde. Daar kleef glo ‘n “stigma aan Afrikaans as taal van die onderdrukker” (84). “Dat verskillende groeperinge binne die Afrikaanse gemeenskap vir so lank apart van mekaar gewoon het, sou daartoe lei dat hulle ook talig verder van mekaar sou groei. Sprekers van Kaaps en sprekers van Standaardafrikaans sou mettertyd in ‘n ons-teenoor-hulle-verhouding verstrengel raak” (85). Dit is bekend dat bruines in groot getalle tydens die Britse koloniale bewind in die Kaapse Skiereiland en omstreke verengels het. Die groot Engelse komponent in Kaaps is deels ‘n erflating hiervan. Baie minder wit as bruin Afrikaanssprekendes het verengels, maar net die blankes se verengelsing word op ‘n oordrewe manier deur Le Cordeur uitgelig: “toe die meeste [!] Afrikaners in Kaapstad verengels het” (86). In hierdie tyd het die Kaapse Moslems glo Nederlandse liedere “bewaar” maar “nooit erkenning” daarvoor gekry nie (86). Afrikaans is na bewering deur “die apartheidsregering bevoordeel” terwyl Kaaps “nie die nodige erkenning” gekry het nie (87).

“Talle bruin mense is in die loop van die 1970’s en 1980’s doodgeskiet, of in hegtenis geneem en gemartel” (87; Le Cordeur se verwysing is na Carstens se ongepubliseerde boek). Redes hiervoor word nie verstrek nie. Was hierdie bruines onskuldige slagoffers? Le Cordeur verwys goedkeurend na opgeleide terroriste, soos Ashley Kriel en Basil Kivedo, en ANC-aktiviste, soos Allan Boesak en Danny Titus (87). Die standaardisering van Afrikaans (daardie “beheptheid” – 88) hou glo “ten nouste verband” met die apartheidsideologie en Afrikanernasionalisme; dermate dat Le Cordeur die valse standpunt van Gerda Odendaal, naamlik dat “other varieties of Afrikaans were not recognised,” onderskryf (87). Die “kreoolse aard” van Afrikaans word glo ontken, “terwyl die taal gesuiwer is van Khoi-, Maleisiese en slawe-invloede” (87). Wat baie duidelik uit hierdie teks en sy ander geskrifte blyk, is dat Le Cordeur weens sy politieke beheptheid kwalik in staat is om ewewigtige, akademies-wetenskaplike, vakkundige bydraes te lewer soos tereg van hom verwag kan word. Hy beklee ‘n akademiese pos waarin hy veronderstel is om akademies-wetenskaplik te funksioneer. Sy publikasies neig om ‘n potpourri van teenstrydige idees te wees.

Let op die insinuasie in die volgende formulering: “Bruin digters en skrywers wat die struggle-jare oorleef het” (88). ‘n Mens kan die afleiding maak dat party van hulle darem nie doodgeskiet of doodgemartel is nie. Kaaps word as “‘n effektiewe taalmedium van verset teen politieke onreg” beskryf en dat Kaaps “‘n draer van grootse letterkunde kan wees” (89). Met verwysing na Neville Alexander word tereg genoem dat Afrikaans deel van blanke Afrikaanssprekendes se identiteit is (91). ‘n Fundamentele kultuurverskil is dat dit nie vir bruines geld nie: “Bruin mense is nie militant by die taalstryd betrokke nie, want hul voortbestaan word nie deur die afskaling van Afrikaans bedreig nie” (91). Dit verduidelik waarom Le Cordeur openlik ten gunste van Wim de Villiers se verengelsingbeleid aan die Universiteit Stellenbosch is. Hoewel Le Cordeur dus fundamenteel verskil met Jan Marais se stigtingsvoorwaarde dat Afrikaans nie ‘n mindere plek as Engels aan die Universiteit Stellenbosch mag beklee nie, word ter wille van multikulturaliteit irrasioneel toegelaat dat hy aanbly as ‘n direkteur van Het Jan Marais Nationale Fonds.

Met die Rieldans-kompetisie wat die ATKV jaarliks by die Afrikaanse Taalmonument aanbied, word “die ware vryheid van Afrikaans” gevier. En die Klopsekarnaval roep die “duurgekoopte vryheid” van die slawe in herinnering (91). Daarna kla Le Cordeur “dat die rol van bruin mense in die ontwikkeling van Afrikaans nie werklik erken word nie” (93). Die groot mate van dislojaliteit teenoor Afrikaans by bruines, insluitende sy eie, word nie verreken nie. Le Cordeur loof eerder die oorvloedige aanwesigheid van Engels in Kaaps, “die vaardigheid om taalkodes af te wissel” (93), wat uiteraard die voortbestaan van Afrikaans bedreig. Kaaps “is a language that brings about change” (96). Inderdaad, maar sodanige verandering verbeter nie die vooruitsigte van Afrikaans nie. Polities byderwets word egter oor Kaaps volgehou: “Dié variëteit moet derhalwe al die ruimte gegun word wat nodig is en, soos [Leopold] Scholtz … aandui, sal niemand by sy volle verstand vandag die ontwikkeling van Kaaps durf teenstaan nie” (97).

In hoofstuk 7 doen Dmitri Jegels verslag oor navorsing wat in die bruin woonbuurt Manenberg by Kaapstad gedoen is. Meer as 30 gesinne is by die veldwerk betrek (109). Die inwoners is “onderdrukte mense” met “hibriede identiteite” (103). Hulle voel “uitgesluit” (101) of “gemarginaliseer” (103), onder meer omdat hulle nie tale in hulle standaardvorm magtig is nie. Vir baie van hulle is die verwerwing van Standaardengels ‘n kerndoelwit, gevolglik word hulle kinders by voorkeur na Engelse skole gestuur (103). Engels word beskou as “die instrument waardeur mens ruimtelike en sosiale mobiliteit … verkry” (109). Daar is ouers wat “verkies om (Kaapse) Afrikaans met mekaar, maar Engels met hulle kinders, te praat” (109). ‘n Respondent wil hê “haar kinders moet ‘normale’ Engels” praat (106) en oor Afrikaans: “Ek wil … die kinders moet die suiwer een praat” (106), wat duidelik Willemse en Le Cordeur se pleidooie vir skoolonderrig in Kaaps teenspreek. Ouers wil “hê hulle kinders moet ‘wit’ … Engels … en ‘suiwer’ Afrikaans leer” (107). Maar dan volg hierdie eienaardige gevolgtrekking, wat nie op Engels toepaslik gemaak word nie: “Drukgroepe vir die behoud of beskerming van Standaardafrikaans veroorsaak eerder die verdere marginalisering van hierdie gemeenskap” (110).

In hoofstuk 8 verwys Christo van der Rheede na ‘n Kaapsbenaming, “Mengels,” en dan hierdie kommentaar: “Dit is te verstane dat hierdie gemeenskap diep gekwets is deur kolonialisme en apartheid” (114). Hy skryf van die “gedwonge rasse-identiteit van die apartheidsera” (115). Hou die ANC-regering nie steeds vol met die apartheidsera se vier rassegroepe (wit, bruin, swart, Asiër) nie? Waarom word dit nie veroordeel nie? Dan die gewone refrein: “Ras, net soos identiteit, [is] bloot ‘n sosiale konstruk en nie ‘n biologiese feit … nie” (115). Die punt is dat identiteit, dus wat ‘n individu of groep is, nie bloot biologies of liggaamlik is nie maar ook, of bowenal, kultureel of geestelik is. Identiteitloosheid sou nie aanbeveel word vir enige individu of groep wat die moeite werd is nie, dus wat rede het om trots te wees of wat hy, sy of hulle is nie.

Die laaste hoofstuk is geskryf deur Anastasia de Vries, ‘n dosent wat as oud-joernalis deur Media24 op die hande gedra word. Sy kom tot die gevolgtrekking dat die koerant Son se taalgebruik nie werklik ‘n weerspieëling van Kaaps is nie. Die berigte gee uitdrukking aan “heterogene Kaaps” (125). Met voorbeelde dui sy aan dat die skrywers “meestal informele Standaardafrikaans besig waarin enkele Kaapse merkers sporadies opduik” (126). “Dis ‘n version van Afrikaans wat unedited is” (130). My mening is dat die Son-skrywers lekker loslit met Afrikaans omgaan. Enige Engelse woord kan gebruik word. Daar is (oorvloedige) “direkte ontlenings uit Engels” (132). Die gebruik van ‘n woordeboek om die juiste Afrikaanse woord te vind, is blykbaar onnodig; selfs ongewens. ‘n Fonetiese skryfwyse word soms gebruik, maar dit is “nog nie na behore bereël” nie (132). Son is ‘n toonbeeld van die kommersiële waarde wat Kaaps vir Naspers se Media24 het. Dit toon g’n snars respek of agting vir Standaardafrikaans nie.