praag.co.za

Tag: kreools

  • Leon Lemmer: Wannie Carstens se Storie van Afrikaans

    Leon Lemmer: Wannie Carstens se Storie van Afrikaans

    Deel 1 van Die storie van Afrikaans (Pretoria: Protea Boekhuis, 2017, 639p, R450) deur WAM Carstens en EH Raidt is op 14 November gepubliseer. Dit word aangebied as ‘n biografie van ‘n taal. Deel 1 se newetitel is: Uit Europa en van Afrika. Die tweede boekdeel, wat na verwagting volgende jaar gepubliseer sal word, handel oor Afrikaans in (Suid-)Afrika. Deel 1 beslaan 11 hoofstukke terwyl die tweede deel, wat blykbaar reeds in groot mate in manuskrip bestaan, 13 hoofstukke bevat. Die gepubliseerde bronnelys (p 525-606) sal dan met ‘n verdere een aangevul word (523).

    Aan die einde van deel 1 is daar ‘n register of indeks (611-639), wat ek as onbevredigend ervaar het. Dit is hoogs onvolledig. Byvoorbeeld, waarom is daar vir Coornhert verwysings na p 282 en 290, maar nie na p 283 en 285 nie? Dit het min sin om in die indeks ellelange lyste van bladsynommers te verskaf oor breë onderwerpe soos Afrikaans, boeke, Engels, Kaap, Lae Lande, Nederlands, ontwikkeling, taal, tale en woordeskat. Hou in gedagte dat my kommentaar op ‘n enkele deurlees van die boek gebaseer is. Ek het geen omvattende poging aangewend om gebreke op te spoor nie.

    Carstens het vir Raidt by hierdie projek betrek omdat sy reeds navorsing oor hierdie onderwerp gepubliseer het. Dit is nie sinvol geag om sodanige werk te herhaal nie. Die outeurs se benadering word as “sosiohistories” beskryf (17). In die gesamentlike voorwoord staan: Afrikaans het “‘n storie om te vertel, ‘n storie oor waar dit vandaan kom, oor wat verkeerd geloop het tydens hierdie lang reis [“Long walk to freedom“?*], hoe probeer word om reg te maak en ook drome oor waarheen dit op pad is” (17). In sy voorwoord verwys Carstens na “die politiek van en oor Afrikaans” en “die politiek oor die taal” (19). Oor wat danig verkeerd geloop het en reggemaak moet word, sal ons seker in veral die tweede boekdeel ingelig word.

    [* Nelson Mandela het valslik beweer dat hy nooit ‘n kommunis was nie. Maar selfs die titel van sy outobiografie kan aan die kommunis, Antonio Gramsci (1891-1937), ontleen wees. Gramsci wou die kultuur van samelewings ondergrawe (kulturele marxisme genoem) soos wat die ANC die blanke en spesifiek die Afrikaner se kultuur met bv politieke korrektheid ondergrawe. “This gradual process would first open the doorway to socialism, and as dependence on the state increased, to Communism, while simultaneously closing the door on self-governance and representive democracy. Gramsci called this process ‘the long march’” (Alasdair Elder, The red Trojan horse: A concise analysis of cultural Marxism, 2017, 148p; Amazon Kindle $3.41, 1032).]

    Volgens die uitgewery se webwerf handel die boek onder meer oor “Afrikaans se ongelukkige apartheidsverlede.” Dít terwyl ek toe baie gelukkiger oor Afrikaans was as tans. ‘n Fundamentele probleem blyk uit die volgende. B Neethling skryf: “The term ‘Bantu’ as in ‘Bantu speaking’ or ‘Bantu language’ is a universally accepted term with no negative connotations to it” (493). In hierdie boek word die term “Afrikatale” egter gebruik (109), omdat die woord “Bantoe” glo ‘n “kwade reuk” het (491). “Die meer korrekte taalkundige term Bantoetale word nie hier gebruik nie ter wille van historiese sensitiwiteit vir die politieke konteks in die land” (491). Die outeur(s) erken dus openlik dat voorkeur aan politieke korrektheid bo akademies-wetenskaplike korrektheid gegee word. Carstens lei hierdie projek en moet die hoofverantwoordelikheid aanvaar.

    ‘n Mens sou van so ‘n omvattende werk redelikerwys verwag dat die outeurs eerder trots sou wees op wat met Afrikaans in Afrika bereik is. My moedertaal is vir my, soos vir Petrus Leupenius (1607-1670), “die wy alle eerbiedigheid schuldig syn” (310). “In hierdie boek word probeer om in soverre moontlik wel die veelkantige storie van Afrikaans te vertel” (167). In hoeverre hierin geslaag word, sal eers na die verskyning van die tweede boekdeel vasgestel kan word. Maar ek is nie optimisties nie.

    Oor die kulturele boikot van Suid-Afrika tydens die blanke politieke bewind word beweer: “Dit spruit voort uit die Nederlanders se sterk sin vir politieke en kulturele geregtigheid” (403). Beteken dit dat blanke Suid-Afrikaners deesdae geregtigheid ervaar en dat Nederland en die meeste Nederlanders reg het deur geen beswaar te opper nie? Hierdie kulturele boikot het meegebring dat Nederlandse boeke nie ingevoer kon word nie. In skole en aan universiteite kon Nederlandse boeke gevolglik nie meer voorgeskryf word nie. Nederlands het toe plaaslik in groot mate uit veral skoolonderrigprogramme verdwyn (405). Die stand van Nederlands in Suid-Afrika is sedert ons “bevryding” in 1994 (nog) glad nie herstel nie.

    Carstens het as teks- of taalredakteur van Adam Small se huldigingsbundel, Ons kom van vêr (Tygervallei: Naledi, 2016), opgetree. In my bespreking van die boek (Praag 25 Maart) het ek verwys na “die ongeërgde gebruik van bronverwysings en bibliografiese besonderhede.” Ek het die bundel as “algehele bibliografiese chaos” beskryf. Carstens en Raidt se boek vaar nie veel beter nie. Die omvang van die bronnelys toon ‘n gebrek aan bibliografiese en praktiese sin. Slegs die bronne waarna in die teks verwys word, asook ‘n keur van die belangrikste ander bronne, hoef gelys te word. Daar word bronne in die teks genoem wat nie in die bronnelys is nie, bv Brandenburg (47) en Sayce 1880 (2015) (129) – meer voorbeelde volg hier onder. In die bronnelys is die alfabetisering gebrekkig, bv Pericliev word na Pheiffer gelys (571). Van die jaartalkronologie word afgewyk, bv by Algeo en Allen (525).

    Let op na hierdie twee bronverwysings in die teks: “Rankin 2003. The Comparative Method, bl 183-210. Weiss 2015. The comparative method, bl 127-145.” (141). Waarom het die een boektitel hoofletters en die ander een kleinletters? Hierdie onkonsekwentheid kom dwarsdeur die boek by sowel bronverwysings as in die bronnelys voor. Die outeurs hou verder glad nie konsekwent by hulle eie voorskrif vir bronverwysings nie, naamlik dat slegs die van van die outeur verstrek word (31). Byvoorbeeld, net een Van der Merwe kom in die bronnelys voor, maar sy vier voorletters word telkens in bronverwysings verstrek (bv 27, 30, 81). Bronverwysings in die teks moet akkuraat, so kernagtig moontlik (om die leesproses so min moontlik te onderbreek) en, wat styl betref, konsekwent wees en die leser in staat stel om die bron ondubbelsinnig in die bronnelys/bibliografie te identifiseer. Bibliografies faal hierdie boek in groot mate.

    Daar is druk- en ander foute: “Jacob Grimm (1785-1663)” (28); “Janson (2003: 1-10, 2011)” (36); “1786” (60, 168) word “1768” (121); “2.2.4” (61) moet 2.4.4 wees; “1765” (65) word “1785” (122); “Pott (1802-1887)” se boek “(1785-1863)” (67); “Schleicher (1821-1868)” se boek “(1661/1662)” (69) maar in die bronnelys “1874, 1877” (578) en op die afbeelding “1866” (69); “Sechaye” maar “Sechehaye” op die afbeelding (76); “om om” (83); “Encyclop[a]edia Britannica” (87, 488, 524); “Brasil[i]ë” (93); Bengaals is een van die agt tale met die meeste sprekers (100, 102), nie Frans nie (101, 102); die Europese Unie gebruik 23 tale, maar net 22 word gelys (105); Spaans het die tweede meeste sprekers (102), nie Hindi nie (110, 113); “eue”/eye (140); “The method[s] of IR are” (141); “Bloomfield (1976)” (141, 148) is nie in die bronnelys nie; “Austin 2008” (151, 527) word “Austin 2009” (154, 156, 158); “afdeling 2.2” (204) moet 2.3.1 wees; “Istaevones” (215) en “Istveone” (215) moet “Istvaeone” (191, 226) wees; “Ingevaeone” (192) en “Ingaevones” (215) moet “Ingvaeone” (215, 226, 230, 231, 232, 240) wees – daar is ook “Ingeweoons” (497); “(ii) en (iii)” (216) moet 2 en 3 (215) wees; “2.2.3” (221) moet 2.3.3 wees; “eks[p]losiewe” (223); “Mij”/mij (224); “ovorgeleverd” (233); “Van Oostrom (2004)” (236) is nie in die bronnelys nie – seker eerder “Van Oostrom 1993” (238); “monoftonge”/monotonge (239); “16de-eeuse Hollandse dialek” (272) moet 17de-eeuse wees (295, 347, 449); “afdeling 6″(274) moet afdeling 4 wees; “Maarten Luther (1783-1546)” (275); “Die Renaissance (ongeveer 13de-17de eeu)” (277) moet eerder 15de tot 17de eeu wees – “± 1500 ev” (121); “In 1550, ‘n paar jaar ná Gymnick” (281) verwys na ‘n boek wat Gymnick (1502-1568) in 1541 gepubliseer het (279); “Lommen 2012” (283) is nie in die bronnelys nie; “Jan Utenhove (1616-1566)” (284); “vande” (285, 286) maar “van de” (581); “Bredero (1585-1618)” (298) maar “Bredero (1581-1647)” (300); “1711” maar op die afbeelding “1703” (333); “Neder-duitsche” (339, 340) maar “Nederduitsche” (57, 583); “De Groot (1538-1645)” (343) maar “(1583-1645)” (314); “Inleydinge tot de Hollandse Regts-Geleertheyt” (314) word “Inleiding tot de Hollandsche rechts-geleerdheid” (343), “eiendom” (314) word “eigendom” (343), “huweliksvoorwaardes” (314) word “huwelijksvoorwaarden” (343) [afgesien van die onnodige herhaling is die deurmekaarklits van Afrikaans en Nederlands op p 314 en 343 slordig en heeltemal onaanvaarbaar]; “hoofstuk 7” (365) moet hoofstuk 6 wees; “middeleeue” (383) moet met ‘n hoofletter begin; “Grebe 2012” (425, 431) is nie in die bronnelys nie; “Odendaal 2012, 2013, 2014b” (445) is nie in die bronnelys nie; “FF Kotzé 2010, 2013, 2014b” (445) moet EF wees en is nie in die bronnelys nie; “Noord-Amerika” (445) moet Sentraal-Amerika wees; “Vlei” (451) moet met ‘n kleinletter begin; Stavorinus se opmerking (472) – waar is dit?; “die koms van die Engelse ná 1806” (473) moet in 1806 wees; “Carstens 1997” (489) is nie in die bronnelys nie; “Slippers 2013” (524) is nie in die bronnelys nie; “bronne” (166, 182, 191, 260, 328, 441) moet bron wees.

    Die teksformulering laat soms veel te wense oor: “op ‘n bepaalde gegewe oomblik in die tydsverloop” (29); “Die klem val ook op belangrike verteenwoordigers wat in die tydsverloop ‘n rol gespeel het” (33); “verder voortgesit” (47); “die klem nog steeds voortdurend geval het op” (54); “dien steeds vandag” (61, 66); “Van die ander bekende Neo-Grammatici was onder andere” (74); “Hy het eintlik eers bekendheid ná sy dood verwerf toe sy boek … gepubliseer is. Hierdie boek … is nie deur hom self gepubliseer nie” (76); “lang en uitgerekte proses” (82); “die mens via taal en met behulp van taal kommunikeer” (83); “As mense kommunikeer (= kontak maak)” (83) – eerder “inligting oordra”; “Ons gebruik taal om in die wêreld (dit is ‘n konteks van geografiese en sosiale plasing) waarbinne ons geplaas is, te kommunikeer en te funksioneer, met ander woorde take te verrig of aan ander oor te dra” (83-84); “Tale kom en gaan dus duidelik” (94); “‘n taal is wel ‘meer as’ ‘n dialek. Die verskil is slegs geleidelik” (96); “is dit duidelik dat daar duidelike ooreenkomste … is” (148); “het die verskille … mettertyd al hoe groter geword sodat daar later” (176); “ook as gevolg van … ook as gevolg van … in stand te hou en vol te hou” (185); “brei dit stelselmatig uit oor ‘n groter gebied totdat dit later in ‘n groter gebied” (223); “wil ons tog weet wat dit presies moontlik gemaak het” (228); “moes noodsaaklik saamgaan” (312) – eerder noodwendig; “Hesseling het die teorie in 1897 al weerlê” (426); “nie sigbaar merkbaar is nie” (494).

    Daar is aanvegbare stellings. “Die wêreld om en in ons bestaan in en deur taal” (38). Myns insiens speel taal ‘n rol in ons wêreldbeskouing maar die fisiese wêreld kan sonder ons en ons tale bestaan. “Die Suid-Afrikaanse Afrikatale was in die verlede beperk tot afgebakende gebiede, in politieke terme tot tuislande” (108). Ek sou eerder aanvoer dat die sprekers van Afrikatale sowel binne as buite die tuislande was.

    Teenstrydige stellings word gemaak. “Alle kinders kan hulle moedertaal met dieselfde gemak aanleer. Daar is nie maklike en moeilike moedertale nie” (104). Kort hierna word egter gesê: “Wees besorg oor diegene wat moeite het om hulle (of ‘n) moedertaal te verwerf (aanleer) én te beheer (gebruik)” (114).

    “Meertaligheid word beskou as die waarskynlikste manier om die kwyn van tale teen te werk” (105). “As Iers naas Engels bedryf word, het dié taal wel ‘n kans” (106). Teenstrydig hiermee word Engels hierna as een van die “moordenaarstale” beskryf (106). “Die kans is goed dat Iers as gevolg hiervan binne vyftig jaar heeltemal kan verdwyn” (107). “Engels het ‘n negatiewe uitwerking op meertaligheid. Die sprekers van Engels is oorwegend eentaalsprekers, mense wat min waardering het vir die aanleer van ander tale” (112).

    Engels is myns insiens vinnig besig om Afrikaans te verswelg, des te meer omdat Afrikaanssprekendes glad te geredelik in Engels met Engelssprekendes kommunikeer. Dit is gewoon dwaas dat Afrikaansinstansies soos die Afrikaanse Taalraad (ATR), die Afrikaanse Taal- en Kultuurvereniging (ATKV) en die Afrikaanse Taalmuseum en -monument (ATM) meertaligheid (wat Afrikaans kan uitsluit) bepleit pleks van te konsentreer op die bevordering van Afrikaans. Vroeër vanjaar het Rufus Gouws, die hoof van die Universiteit Stellenbosch (US) se Afrikaansdepartement gesê daar moet vir meertaligheid gestry word; nie vir Afrikaans nie. Dalk sal daar meer stryders vir Afrikaans na vore tree as hulle nie taalstryders of -bulle nie maar eerder “taalyweraars” (301) genoem word. “Languages die when their speakers give up” (107). Die US-studente moet deesdae glo wêreldburgers wees. Ek wonder of Wim de Villiers en sy meelopers besef dat “omgeveer 75% van die wêreldbevolking nie ‘n woord Engels kan praat of verstaan nie” (111).

    “Aanvanklik is die term indisch-europäisch of indo-europäisch gebruik om aan te dui wat vandag met Indo-Germaans bedoel word” (488). Daarna word die teenoorgestelde gesê: “Vandag word oorwegend voorkeur gegee aan Indo-Europees” (494) en “In die vakliteratuur word deurgaans voorkeur gegee aan [die term] Indo-Europees” (166). Dit kan wees dat die outeurs aanvanklik voorkeur aan die term Indo-Germaans gegee het (bv dit aanvanklik só tydens hulle studie leer ken het) (64, 68, 122, 142, 145, 149, 152, 195) maar later op die term Indo-Europees besluit het.

    Nederlands en Afrikaans “het mekaar in wese min hierna [1652] beïnvloed” (346). Onmiddellik daarna word ‘n streep deur hierdie verregaande stelling getrek. “Die kontak met die Europese Nederlands is nooit heeltemal verbreek nie. Uit verskeie bronne blyk dat die Kaapse taal met Europese Nederlands nie net in voeling gebly het nie, maar dat dit ondanks ‘n selfstandige ontwikkeling gedurig nuwe woorde en selfs uitspraakvorme uit Europese Nederlands oorgeneem het” (347) en “die standaardisering van Afrikaans ook sterk gesteun het op die voorbeeld van Nederlands” (403). “Vir die Afrikaanse woordeskat word teruggegaan op die Nederlandse woordeskat en daar word selfs gereken dat tot 85% [selfs 90%+ (450)] van die Afrikaanse woordeskat gewoon Nederlandse woorde is. Ook die grammatikale struktuur (sintaksis en morfologie) en klankstruktuur van Afrikaans is grootliks gebaseer op die Nederlandse model” (403; ook 449). “Die kernwoordeskat, woordvorming, woordafleiding en sinsbou [van Afrikaans] het … Germaans (Nederlands) gebly” (436). Dit volg dat Afrikaans wesenlik ‘n Europese taal is, al het hy buite Europa ontwikkel. Ook: Al het Afrikaans in Afrika ontwikkel, is sy wesenlike aard nie dié van ‘n Afrikataal nie. Afrikaans was, is en bly ‘n Indo-Europese taal wat grootliks uit Hollands en daarna uit Nederlands ontwikkel het.

    Die outeurs kom “tot die gevolgtrekking dat die vroeë Nederlands aan die Kaap ‘n geleidelike wysiging op elke gebied van die taalstruktuur ondergaan het” (485). Onmiddellik na hierdie verregaande stelling word die teenoorgestelde standpunt ingeneem. “Die byna ongewysigde sintaksis, die klankvorm van die woorde en die woordeskat dui op ‘n ononderbroke kontinuïteit van Nederlands wat geleidelik as gevolg van taalversteuring ‘n sterk vereenvoudiging, maar geen herstrukturering nie, ondergaan het” (485).

    Die ontwikkeling van Afrikaans word in hierdie boek beskryf as “die produk van (i) normale taalverandering [bv vanweë die ander omgewing waarin Hollands aan die Kaap gepraat is en die sprekers se geografiese isolasie van Europa], (ii) beïnvloeding as gevolg van taalkontak en (iii) taalversteuring” (485). Kort ná 1652 aan die Kaap het “die gebrekkige Nederlands van Europese immigrante, van Khoi-Khoin en slawe sy invloed laat geld en die gesproke Nederlands … beïnvloed. Aanvanklik was die foute en afwykings onpatroonmatig, maar reeds kort ná 1700 word duidelike vereenvoudigingstendense sigbaar” (447). Die skrywers noem dat “die Nederlanders … dit baie moeilik gevind [het] om die Khoi-taal te leer” (466). Dan word daar met hierdie kompliment gekom: “Die Khoi-Khoin het … ‘n klaarblyklike aanleg vir tale gehad en het Nederlands op hulle manier vinnig aangeleer” (467). Die outeurs sal hopelik in die tweede boekdeel gronde vir hierdie stellings verskaf. ‘n Pro-Khoi-Khoin-ingesteldheid blyk uit die volgende: “Direkte Khoi-invloed kan in die Afrikaanse woordeskat gesien word, hoewel dit beperkter is as wat ‘n mens sou verwag” (467).

    Oor taalkontak en -versteuring word verder gesê: “In die 18de eeu het tweetaligheid by [Kaapse] vreemdelinge voorgekom, byvoorbeeld by Franse en Duitsers, by Khoi-sprekers en Oosterse slawe. Dit was veral laasgenoemde se tweetaligheid en die daaruit resulterende taalversteuring wat direkte spore in wordende Afrikaans gelaat het” (474). Oor taalverandering, bv -versteuring, soos defleksie, word gesê: “Die verskynsel kom by alle vreemdelinge in min of meer dieselfde tyd voor sodat geen enkele groep [Franse, Duitsers, Khoi-Khoin, slawe] as die toonaangewende faktor uitgesonder kan word nie” (477).

    Ook in ander opsigte het die slawe heel moontlik geen deurslaggewende invloed op Afrikaans uitgeoefen nie. In die boek word twee verskynsels uitgelig as taalversteurings wat deur die slawe se Maleis en Kreools-Portugees veroorsaak is (481): Eerstens reduplikasie, bv nou-nou, stuk-stuk, maar daar word erken dat “daar ook sekere aanknopingspunte [hiervoor] in Nederlands bestaan” (482) en tweedens “objekskonstruksie met vir” (482), maar geen voorbeeld hiervan word verskaf nie.

    “Alle sprekers aan die Kaap het in die interne ontwikkeling van Afrikaans ‘n indirekte rol gespeel … ‘n Direkte invloed van bepaalde bevolkings- en taalgroepe kan net by hoë uitsondering met sekerheid uitgewys en bewys word” (485). Hier word seker en dan tereg na die relatief klein invloed op Afrikaans van die Franse, Duitsers, Khoi-Khoin en slawe verwys. Die blanke Hollandssprekendes, daarenteen, het sekerlik ‘n deurslaggewende direkte invloed op Afrikaans uitgeoefen.

    Tereg word geskryf van “die Europa-penwortel” (166), “die hoofwortel van Afrikaans – sy Europese verlede” (167). In die boek word Afrikaans se storie 4 000 jaar vC begin by die Proto-Indo-Europese gemeenskap in die steppegebied in die omstreke van die Swart en die Kaspiese See (173). Die “bloedlyn” van Afrikaans het daar begin (179). Hierdie mense het oor eeue uit die steppe/grasvlakte van Asië weswaarts tot in Europa verskuif. Denemarke en Schleswig-Holstein in Duitsland word as die wieg van die Germaanse tale beskou (182). Uit Oergermaans het Noord-, Oos- en Wes-Germaans ontwikkel (204). Wes-Germaans word in Noordsee- (Engels, Fries) en Kontinentale of Binne-Germaans verdeel (216). Binne-Germaans word in Neder-Germaans, Middel-Germaans (bv Middelduits) en Opper-Germaans (bv Opperduits) verdeel. Middel- en Opperduits vorm saam Hoogduits (die Middel- en Suid-Duitse dialekte), waaruit Duits ontwikkel het. Uit Neder-Germaans het Nederduits (die kus- en suidelike dialekte) ontwikkel, waaruit Nedersaksies (bv Platduits) en Nederfrankies gespruit het. Nederfrankies word in Oos- en Wes-Nederfrankies verdeel. Uit laasgenoemde het Nederlands en daarna Afrikaans ontwikkel (222). Oud-, Middel- en Nieu-Nederlands word onderskei (229, 273). Opper/Hoog en Neder is geografiese verwysings na onderskeidelik hoërliggende of bergagtige en laer liggende Europese gebiede (224).

    Die genealogie of biografie van Afrikaans word in die boek in die vorm van ‘n lang storie aangebied. Dit is seker waarom die outeurs skryf dat hulle “die skip na Afrika” haal (227) en nie ‘n vliegtuig nie. Teen 1775 kon Kaaps-Hollands tereg Afrikaans genoem word (440, 448). Dit hinder my dat in die vroeë Kaapse geskiedenis na Nederland, Nederlands en Kaaps-Nederlands (448) verwys word terwyl Holland (letterlik houtland – 503) eers in 1814 Nederland geword het en daar in 1652 “nog nie ‘n algemeen gebruikte standaardtaal” (449), te wete Nederlands, bestaan het nie. “Standaardnederlands [het] in die loop van die 17de en 18de eeu sy beslag gekry” (338). “Algemeen beskaafde Nederlands [is] op die grondslag van die beskaafde Amsterdamse uitspraak en taalgebruik” gebaseer (286). Dwarsoor die wêreld is dit die taalgebruik van die elite wat die standaardtaal deurslaggewend bepaal en nie die massa of gepeupel nie. Die besware dat Standaardafrikaans die resultaat van rassediskriminasie (bv ‘n apartheidsproduk) is, is dus misplaas.

    Volgens P Baldi gee ‘n taal uitdrukking aan ‘n bepaalde kultuur en beskawing (172). Die kreolisering van ‘n taal sal dus, volgens R Romberg, aanleiding tot die skepping van ‘n nuwe kultuur gee (434). ‘n Mens kan dus redeneer dat die omskepping van Hollands in Kaaps-Hollands en daarna in Afrikaans (mettertyd Standaardafrikaans) uitdrukking aan die Europees gefundeerde kultuur en beskawing van blankes gee. Daarteenoor gee die neiging tot die kreolisering van Afrikaans met nie-Europese, Oosterse elemente en die latere oordadige vermenging van Afrikaans en Engels in Kaaps uitdrukking aan ‘n ander kultuur, te wete dié van bruin mense. Dit verduidelik dan nie net kultuurverskille tussen blankes en bruines nie, maar ook hulle verskil in benadering tot Afrikaans; dat Afrikaans deel van die kulturele kern van Afrikaners is terwyl bruines se verbintenis tot Afrikaans veel losser en selfs opsioneel is.

    In hierdie verband skryf die outeurs: “Aangesien die evolusie van die taal met die wording van ‘n veelrassige bevolking in die destydse Nederlandse kolonie aan die suidpunt van Afrika vervleg is, en meer nog omdat die taal ná 1875 toenemend deur wit Afrikaners as hulle besit opgeëis is, het die taal en sy ontstaansgeskiedenis ‘n emosioneel omstrede twisappel van polemieke in akademiese kringe, spraakgemeenskappe en politieke groepe geword en gebly” (166). Dit lyk asof die outeurs in die tweede boekdeel met ‘n ander vertolking gaan kom as dié in die vorige paragraaf.

    Die outeurs onderskei tussen pidgin en kreool. Pidgin is “‘n gemeenskaplike kommunikasiemiddel in ‘n meertalige gemeenskap,” bv Fanagalô, wat geen moedertaalsprekers het nie. Pidgin het ‘n vereenvoudigde grammatikale struktuur en ‘n beperkte woordeskat. ‘n Kreoolse taal, daarenteen, het wel moedertaalsprekers en kan ‘n voormalige pidgin wees (433). In die HAT word ‘n kreoolse taal beskryf as ‘n mengeltaal wat ontstaan het “tussen ‘n Europese taal en ‘n taal in ‘n ander wêrelddeel”, asook “enige taal wat die vermenging van meer as een taal is.” Die kern van kreolisering is dus vermenging, verbastering of hibriditeit en Kaaps en Kaapssprekers is sprekende voorbeelde hiervan.

    Hugo Schuchardt (1842-1927) het aangevoer dat kreoolse tale “in geen opsig minderwaardig” is nie (75). Volgens DC Hesseling ontbreek “die tipiese kenmerke van kreolisering in Afrikaans” (426). Carstens en Raidt stem blykbaar hiermee saam: “Uit die literatuur oor die onderwerp kom dit voor asof Afrikaans nie werklik ‘n kreoolse taal is nie” (432). Dit volg dat die mengeltaal Kaaps (wesenlik) nie Afrikaans is nie. ‘n Mens vra jou ook af: Waarom word Afrikaans dan in minstens een van die ATM se pamflette as ‘n kreoolse taal beskryf? Carstens en Raidt krabbel dan terug met hierdie kwalifisering: “dat Afrikaans wel aan [sommige van] die eienskappe van kreoolse tale voldoen” (432). MF Valkhoff stem hiermee saam (435). FA Ponelis noem dat die kreoolse kenmerke van Afrikaans “van ‘n beperkte aard is” (434). TL Markey het elf kenmerke onderskei. Volgens Ponelis voldoen Afrikaans ten volle aan net twee en gedeeltelik aan ‘n verdere twee van hierdie kenmerke (434).

    Carstens en Raidt kon “geen bewyse vir ‘n Kreools-Portugese substraat vind nie … Afrikaans het dus nóg uit ‘n pidgin nóg uit ‘n vorm van Kreools-Portugees ontwikkel … die kernwoordeskat, woordvorming, woordafleiding en sinsbou [van Afrikaans] het in hierdie proses Germaans (Nederlands) gebly” (436). “Let daarop dat nie alle Maleise en Kreools-Portugese woorde via die slawe in Afrikaans gekom het nie. Aangesien baie van dié woorde reeds voor 1650 deel van die Nederlandse seemanstaal was, het sommige van hulle as deel van die oorgeërfde Nederlandse woordeskat aan die Kaap ingeburger geraak” (468). Die veelgeroemde invloed van die slawe op Afrikaans word dus hiermee afgeskaal. Desnieteenstaande gaan die ATM op 5 Desember nogeens ‘n openbare lesing oor die slawe se rol in Afrikaans aanbied (LitNet 20 November).

    As deel van taalsuiwering is daar destyds ‘n stryd teen basterwoorde gevoer; eintlik leenwoorde wat nie as eg Nederlands beskou is nie (281, 282). Maar daar is ook teen taaloorwoekering gewaarsku (283). Hendrik Spieghel (1549-1612) “wys daarop hoe Nederlands ontsier word deur die menigte Franse basterwoorde en dat dié ingewortelde misbruik die ondergang van die Nederlandse taal sal veroorsaak as daar nie ingrypende veranderings in die taalgebruik kom nie” (287, ook 289). Weens verengelsing kan dieselfde lot Afrikaans tref. Wat ek egte basterwoorde sou noem, word eufemisties deelwoorde genoem, soos “gesettled, gehandicapt … teamwerk … voetbalmatch” (396). Kaaps munt uit in sulke Afrikaans+Engelse basterwoorde. Weens die euwel van politieke korrektheid word Kaaps en sy sprekers nie net kritiekloos aanvaar nie, maar deur Afrikaansinstansies en bv -dosente geloof omdat hulle glo Afrikaans praat; selfs dat die toekoms van Afrikaans van hulle afhang.

    M van Oostendorp vra tereg: “Bij hoeveel procent buitenlandse woorden kan je de Nederlandse taal niet meer een zelfstandige taal noemen?” (398). My indruk is dat dit vir polities korrektes min skeel as al die kernwoorde in ‘n Kaapse sin, of selfs die meerderheid Kaapse woorde, Engels is. Hulle sal steeds net lof daarvoor hê. As daar algemeen en sonder omhaal van woorde van vulgêre Latyn gepraat kan word (231), waarom nie ook van Kaaps as vulgêre Afrikaans nie?– as voortgegaan word om Kaaps as ‘n Afrikaansvariëteit pleks van as ‘n mengeltaal te beskou. Of waarom word Kaaps nie ‘n straattaal genoem soos ‘n soortgelyke mengeltaal (Engels, Arabies, Turks, Sranan Tongo/Surinaams) in Nederland nie? (377).

    Ek vind dit interessant dat “een mengvorm van Standaardnederlands en lokaal dialect,” “‘n soort tussentaal,” Verkawelingsvlaams genoem word (372). “Die term ‘verkaweling’ is ‘n term vir ‘n stuk grond wat in boupersele verdeel is en bewoon word deur jonger gesinne met kleiner(er) kinders. Hierdie gesinne praat dan ‘n soort tussentaal met mekaar” (512). Toegepas op Suid-Afrika sou ‘n mens voorheen van Lokasie-Afrikaans kon praat, maar in die HAT staan daar:”lokasie”: “(rassisties) Vroeër, algemene benaming vir ‘n woonbuurt vir gekleurdes – tans heeltemal ongebruiklik.”

    In die tweede helfte van die vorige eeu het Nederlands al hoe meer verengels. In hierdie eeu het daar ‘n kentering gekom, “‘n terugswaai na groter standvastigheid” (401). In 2015 is ‘n manifes oor die Nederlandse taal gepubliseer. “Hierdie manifes, wat saamgestel is deur ‘n aantal invloedryke persone in die Nederlandse tersiêre sektor, druk die bekommernis uit oor die invloed wat (‘n taal soos) Engels kan hê op die gehalte en volhoubare gebruik van Nederlands in die onderwys en aan universiteite” (399). In hierdie konteks word van taalverloedering, ‘n vorm van nie-normale taalverandering, bv -vereenvoudiging, gepraat (399). Redes daarvoor is gebrekkige skoolopleiding en sprekers wat minder taalbewus is (516). In Nederlands beteken verloedert om agteruit te gaan (400). Taalverloedering het dus die negatiewe betekenis van taalagteruitgang. In Suid-Afrika bestaan daar sedert 1955 ‘n Vryheidsmanifes wat politieke oogmerke het. Al is dit dringend nodig, is ons ligjare weg van ‘n Afrikaansmanifes omdat daar geen erns met taalsuiwerheid en taalgetrouheid gemaak word nie. In die woorde van G van Istendael kan ‘n mens sê dat baie Afrikaanssprekendes, wat Afrikaans betref, “blaakt van intellektuele luiheid” (373). Daar is iets soos taaldissipline (300) maar dit word al hoe moeiliker om tekens daarvan in veral gesproke Afrikaans op te spoor. Wat bitter nodig is, is gesaghebbende normatiewe invloede (445).

    “Nederlanders het in die algemeen taaltrots” (379). Dít voed “‘n sterk kultuur van vertaling” (386). Nederlanders verkies om in hulle eie taal te lees. Kan ons met dieselfde oortuiging sê dat Afrikaanssprekendes verkies om eerder Afrikaans as Engels te lees? Is daar ‘n sterk aandrang dat leesstof nie (net) in Engels nie maar in Afrikaans beskikbaar gestel moet word? Dui dit nie onder meer op ‘n gebrek aan taaltrots nie? J du P Scholtz skryf: “Die ingrypendste vreemde invloed op die Afrikaanse woordeskat is ongetwyfeld dié van Engels” (473). Die outeurs verwys na: “Die anglisering en veramerikaansing van die Afrikaanse kultuur ten koste van die historiese Nederlandse [en Afrikaanse] kultuur” (415). “Tweetaligheid en nalatige taalgebruik het honderde anglisismes veroorsaak wat ondanks alle skooldril in die omgangstaal wyd aanvaar en gebruik word” (473). As tweetaligheid onsuiwere Afrikaans bevorder, hoe kry Afrikaansinstansies en -individue dit reg om eerder vir meertaligheid as spesifiek vir Afrikaans te stry?

    Op die uitgewery se webwerf word gesê dat die outeurs ‘n inklusiewe benadering voorstaan. Dit kan onder meer ‘n aanslag op Standaardafrikaans insluit. JM van der Horst “stel die vraag of die tyd nie aangebreek het om weg te beweeg van die standaardvariëteit van die taal nie” (513). Daar word selfs na destandaardisering (dus nie herstandaardisering nie) verwys: “Destandaardisering is die proses waarvolgens die aard van die standaardvariëteit van ‘n taal aangepas word om ‘n groter sprekerspoel te verteenwoordig” (516), dus inklusiwiteit. Destandaardisering is ‘n afbreekproses en die teenoorgestelde van standaardisering, wat ‘n opbouproses is. Destandaardisering sál selfdood vir Afrikaans wees. In sy huidige situasie is die eenheid wat net in Standaardafrikaans gevind kan word noodsaaklik vir oorlewing. Desnieteenstaande roem Afrikaansinstansies, soos die ATR, ATKV en ATM, daarop dat hulle eerder Afrikaansvariëteite soos Kaaps, dus Afrikaansverdeeldheid, as Standaardafrikaans en Afrikaanseenheid bevorder.

    Weens die sug na politieke korrektheid, bv inklusiwiteit, propageer die genoemde Afrikaansinstansies nooit taalsuiwerheid nie. In hierdie verband veroorloof die outeurs hulle ‘n spottende verwysing na die Genootskap van Regte Afrikaners (GRA): “Die ‘Genootskappers’ (1875 en later) en ander taalliefhebbers het angsvallig teen nuwe anglisismes gewaak en alles in hulle vermoë gedoen om die ou ingewortelde ‘vreemdelinge’ deur egte Dietse [Nederlandse/Teutoonse/nie-Engelse] woorde te vervang” (396). Die strewe na taalsuiwerheid vind uiting in pogings “om die vreemde woorde deur inheemse terme te vervang” (267). Dit dui op taalwaardering en die daarstel van taaleenheid (281). Spieghel het bv ‘n beroep op professore gedoen “om die volkstaal te suiwer, te verryk en te versier” (289). Doen hedendaagse Afrikaansprofessore dit? Samuel Ampzing (1590-1632) “was ‘n sterk teenstander van die gebruik van vreemde (leen)woorde, soos uit Latyn en Frans, in Nederlands. Die invloed van hierdie tale het hy as ‘verderfelijk’ beskou omdat dit die ‘schone Nederlandse taal vervuilden’” (309). “Die opbou van ‘n algemeen beskaafde Nederlands moes noodsaaklik [noodwendig] saamgaan met die strewe na taalsuiwering … Deur nuwe woordskeppings het hulle op verskillende terreine probeer om die groot hoeveelheid vreemde woorde deur egte Nederlandse woorde te vervang” (312). Dus, taalsuiwering is opbouend en beskawend. Is albei laasgenoemdes nie hoogs nodig in (Suid-)Afrika nie?

    Tot sy eer het die Vereenighde Oosindische Compagnie (VOC) “‘n suiwer Nederlandse taalgebruik aan die Kaap sterk aangemoedig” (347, ook 472). “Die taalbeleid van die Kompanjie … was verantwoordelik vir die vinnige verdwyning van die Franse taal aan die Kaap” (470). Die slawe is “op allerlei maniere aangemoedig om Nederlands te leer. Hulle kon byvoorbeeld hul vryheid koop as hulle Nederlands kon praat en in die NG Kerk aangeneem was” (468). Spieghel skryf van “de Enghelse die tóch een schuimtaal hebben” (289). Daarmee word bedoel dat Engels ‘n ontleende taal is (291), dus baie leenwoorde het. Afrikaans is weens verengelsing besig om, soos Kaaps, ‘n skuimtaal te word en Afrikaansinstansies en -dosente verroer (in die openbaar) nie ‘n vinger daaroor nie. Volgens Joost van den Vondel (1587-1679) “het die strewe na taalsuiwerheid reeds rondom 1650 duidelik vrugte getoon: ‘Wat onze spraeck belangt, die is, sedert weinige jaren herwaert, van bastertwoorden en onduitsch allengs geschuimt, en gebouwt’” (314, ook 347).

    Voorheen het ek na hierdie werk verwys as die bekendste ongepubliseerde boek in Afrikaans. Jaar na jaar het Carstens beweer dat die boek eersdaags sy verskyning sou maak. Die teks het oor jare tot stand gekom en is in wisselende mate bygewerk. Die boek dra die letsels van sy geskiedenis. “Hierdie deel van die boek is grootliks in die tydperk Maart-Junie 2013 geskryf, maar wel gekontroleer en aangepas in November 2015, asook in Junie 2017” (490). 2015 word die hede genoem (386). Daar word na die 2009-uitgawe van die AWS verwys (108); nie na die 2017-uitgawe nie. Van ‘n 2013-artikel word anglisisties gesê: “publikasie in proses” (557).

    My teks is reeds te lank. Ek gaan dus nie in besonderhede die taalfoute in die boek uitwys nie. Dit is egter ‘n riem onder die hart dat na ‘n taal as “hom” verwys word (238), gedagtig aan Carstens se gewoonte om na Afrikaans as “haar” te verwys. In die plek waar ek gewerk het, is van die eerste dinge wat skrywers ingeprent is dat hulle nie woorde soos “weer”, “ook” en “kan” onnodig moet gebruik nie. Daar is waarskynlik geen ander Afrikaanse boek waarin “weer” so dikwels onnodig en in baie gevalle misleidend gebruik word soos in hierdie een nie. Vir my as leser het dit mateloos geïrriteer. “Weer” moet sover moontlik uit die teks geweer word. “Ook” behoort ook afgeskaal te word. Die teks sal wen aan duidelikheid as “soos” in baie gevalle met “namate” vervang word. ‘n Mens kan maar net hoop dat die manuskrip van die tweede boekdeel gesuiwer word van die gebreke wat die eerste deel kenmerk.

    Die outeur(s) skryf: “Ons lewe … met die onvolmaaktheid saam” (164). Maar die peil van ‘n manuskrip bepaal in groot mate die gehalte van ‘n publikasie. Ek dink die verskyning van hierdie boek is voorafgegaan deur groot redaksionele smart by die uitgewery. Naspers/Media24 het, soos Demas, die materiële wêreld liefgekry en sy voorliefde vir Afrikaans versaak. Daardie uitgewery sou nie ‘n waarskynlik onlonende projek soos hierdie een aangepak en deurgevoer het nie. Nicol Stassen en Protea Boekhuis verdien ons hoogste dank vir die uitnemende rol wat hulle in die publikasie van Afrikaanse boeke speel. Hulle verdien egter deeglik afgeronde manuskripte; nie soos hierdie een en dié van Ena Jansen se Ons Japie (Praag 4.09.2016) nie.

  • Afrikaans was eens ‘n koninklike en handelstaal in Europa

    Dis nogal opvallend watter prominente rol Nederlanders, maar ook deesdae taalkundiges van die Potchefstroomkampus van die NWU, speel om die “kombuistaalteorie” van Afrikaans te bevorder! Eers was daar Valkhoff wat met sy boekie New light on Afrikaans and Malayo-Portuguese in die sewentigerjare die eerste skoot geskiet het. Toe ene Hans den Besten wat insgelyks beweer het dat die struktuur en woordeskat van Afrikaans aan Maleis en Koikoi ontleen is.

    roodt_dan_wikiAlles dui egter daarop dat Afrikaans oor baie eeue heen “suiwer” gebly het, asook dat die taal eens ‘n hoë status as handels-, regs- en hoftaal in Noord-Europa geniet het.

    Die geskrewe tradisie van Afrikaans is min of meer 800 jaar oud. Hoewel daar vandag na ons taal wat in die Middeleeue gepraat is as “Middelnederlands” verwys word, moet ons onthou dat nóg die staat Nederland nóg die taal “Nederlands” destyds bestaan het. Daarom het ons Middeleeuse digteres en briefskryfster Hadewijch die volgende in ‘n brief geskryf sonder om veel te wonder wat haar taal genoem word:

    “Maer die rechte gheloeveghe hi sal weten dat die goetheit sijns liefs meerre es dan sijn sneven.”

    In moderne Afrikaans lui dit so: “Maar die regte gelowige hy sal weet dat die goedheid van sy liefde meer is as sy dood.” Ons kan onmiddellik aflei dat “sneven” iets met doodgaan of sterf te make het. Trouens, die woord “sneef” as sinoniem vir “sneuwel” bestaan steeds in moderne Afrikaans en kan in die HAT opgekyk word.

    Hadewijch het in die Hertogdom van Brabant gewoon wat dele van teenswoordige België en Nederland ingesluit het; vandaar die benaming “Brabants” wat aan die taal van daardie streek gegee is. As ons egter verby die verskille in spelling kyk, kan ons sien hoe min ons taal oor 800 jaar verander het!

    Trouens, min ander tale ter wêreld kan hulle daarop roem dat hulle oor soveel eeue hul “reinheid, sterkte en hoogheid” behou het. Laasgenoemde drie terme verteenwoordig die opdrag van die Sweedse Akademie wat die wêreldberoemde Nobelpryse uitdeel, om die “Sweedse taal se reinheid, sterkte en hoogheid” (Svenska språkets renhet, styrka och höghet) te handhaaf.

    Soortgelyk aan die verskille in spelling tussen Hadewijch se Middeleeuse Brabants en Afrikaans, verskil die Sweedse spelling ook van Afrikaans, maar ons kan sien dat al drie woorde (reinheid, sterkte en hoogheid) presies dieselfde is.

    Ongeveer 95% van die woordeskat of leksikon van Afrikaans stem ooreen met dié van Nederlands, daarom is die twee tale onderling verstaanbaar. Afrikaans is egter geensins “vereenvoudigde Nederlands” nie. Vele Afrikaanse woorde kom ooreen met terme in Duits en die Skandinawiese tale, soos ons so pas vanuit die Sweedse voorbeeld kon aflei. Meer nog: Hoewel die eerste taalbeweging Afrikaans ter ere van ons vasteland vernoem het, kon ons dit ewe seer “Eurokaans” of “Nederduits” genoem het, want min mense besef watter merkwaardige ooreenkomste daar tussen die grammatika, idiome en woordeskat van verskeie Nederduitse dialekte en dié van Afrikaans bestaan.

    Die woordjie “vir” wat ons aanmekaar gebruik, is afkomstig uit die Holsteinse dialek van Nederduits waar hulle dit “ver” spel (die Nederlanders sê “voor” en in Hoogduits is dit “für”). Net so bestaan die term “dörnat” in Holsteins (“deurnat” in Afrikaans), terwyl Hoogduits “durchnaß” gebruik.

    Waarom staan die NG Kerk van Afrikaners as die “Nederduitse Gereformeerde Kerk” bekend en nie as die “Nederlandse Kerk” nie? Waarskynlik het die kerkvaders in die sewentiende eeu gevoel dat “Nederduits” ‘n beter beskrywing van die oorsprong van hul lidmate was as bloot “Nederlands”. Die Duitse dialek wat in die noordoostelike hoek van Duitsland, die deelstaat Mecklenburg-Voorpommere, asook die eiland Rügen, gepraat word, toon juis die grootste ooreenkomste met Afrikaans.

    Op die Noord-Duitse eiland Rügen word selfs die beroemde Afrikaanse dubbele ontkenning aangetref! Die ongelukkige is egter dat die Nederduitse dialekte van Noord-Duitsland met hul fassinerende sleutels tot die herkoms van Afrikaans as gevolg van die tweede wêreldoorlog grotendeels uitgesterf het. Ongeveer driemiljoen mense praat nog Nederduitse dialekte, vergeleke met honderdmiljoen wat Hoogduits, die taal van die Suide, magtig is.

    Daarom verteenwoordig Afrikaans nie net die taal van byna 400 jaar se geskiedenis in Suid-Afrika nie, maar ook ‘n voorafgaande 300 jaar se Europese geskiedenis toe Nederduits die lingua franca en handelstaal van die Hansa-stede was. Nederduits of dan Proto-Afrikaans, is in die 1300s reeds as regstaal deur die Deense konings gebruik. Tot en met die uitbraak van die vernietigende dertigjarige oorlog in Noord-Europa (1618-1648), was Nederduits ‘n groter taal as Engels, Frans, Russies of Spaans, tale wat vandag as wêreldtale gereken word.

    Afgesien van J. du P. Scholtz en Edith Raidt, was daar oor die afgelope aantal dekades feitlik geen taalkundiges met insig in die verwikkelde Europese herkoms van Afrikaans nie. Boonop het hulle hul navorsing verrig in die tyd voor die internet toe al die inligting oor die Noord-Europese dialekte nie so geredelik soos vandag beskikbaar was nie. Die woord “mooi” word in die Hamburgse dialek gebruik (terwyl in Hoogduits “schön” gangbaar is) en selfs in ‘n intensiewe vorm as “mooi-mooi”.

    Sulke herhalings (“plek-plek”, “gou-gou”, ens.) noem taalkundiges “reduplikasie”. Dit is een van die elemente van Afrikaans wat die kreoliste aanvoer om te beweer dat Afrikaans ‘n kreoolse taal is, wat so ‘n neiging vanweë “taalkontak” met Khoisan, Xhosa, Maleis, Portugees of wat ook al ontwikkel het. Dít terwyl die V.O.C. sy amptenare verbied het om inheemse tale aan te leer! Intussen is reduplikasie ‘n algemene verskynsel en is daar ‘n Kanadese taalkundige aan ‘n Amerikaanse universiteit wat voorbeelde van regoor die wêreld versamel. Veral in Nederduits en die Skandinawiese tale wemel dit van reduplikasie. Die Sweedse woord vir “ouma” is “mormor”, letterlik “moedermoeder”.

    Weens Afrikaans se “eenvoudige” grammatika, vergeleke met Nederlands en Duits, word daar ook aangevoer dat dit ‘n teken van kreolisme sou wees. Weereens is die grammatika van Sweeds feitlik ewe eenvoudig as dié van Afrikaans, ‘n Noord-Europese taal wat nooit in kontak met Afrika of Maleisië was nie, maar wel met Nederduits (ook Platduits genoem), wat die groot aantal Afrikaans-Nederlandse woorde in Sweeds verklaar.

    Sover ek weet, is geen fonologiese studie nog onderneem om presies vas te stel hoe Afrikaans in die Noorde van Europa in die ou Hanse-handelsgebied inpas nie. Afrikaans val heelwat sagter op die oor as Nederlands of Hoogduits, sonder ‘n geleende Franse “R” vanuit die keel en klink daarom meer soos Nederduits of Sweeds.

    Nog ‘n opvallende verskil tussen Nederlands en Afrikaans is die woord “baie” wat ons gedurig gebruik en wat glo uit Maleis afkomstig is. Die Hollanders sê “zeer” en “veel”. Dis een van die trofeë in die kreolis se ornamentekas. Ongelukkig vir kreoliste het ‘n redelik onlangse PhD-proefskrif in die VSA, Apperception and Linguistic Contact between German and Afrikaans (2011) bewys dat twee soortgelyke woorde in sowel sewentiende-eeuse Nederlands as Nederduits bestaan het. Daarom het die Afrikaanse woord deur appersepsie – en nie soseer ontlening nie – onmiddellik aan die Kaap inslag gevind.

    Daar is geen faset van die Kreoolsteorie wat nie in een of twee akademiese artikels met verwysing na Nederduits of sewentiende-eeuse Nederlands vermorsel kan word nie. Want Afrikaans verteenwoordig ‘n samesmelting van Noord-Europese dialekte wat langsaam oor honderde jare plaasgevind het.

    As sodanig is Afrikaans ‘n kleinood vir sowel Suid-Afrika as Europa. Gegewe die afgang van Nederduits, veral ná die tweede wêreldoorlog toe sprekers van Noord-Duitse dialekte deureenvermeng is, verteenwoordig Standaardafrikaans vandag ‘n lewende monument aan daardie verskeidenheid dialekte wat in die provinsies van die Lae Lande, maar ook die prinsdomme en stede van Noord-Duitsland, gepraat is.

    Afrikaans is nóg ‘n “gemorstaal” soos die Potchefstroomse dosent Hans du Plessis in 2006 daarna verwys het, nóg ‘n “bastertaal” soos die nie-taalkundige Breyten Breytenbach in 1973 tydens sy marxistiese fase kwytgeraak het. Veel eerder is dit ‘n taal wat na vorm en struktuur veel suiwerder as Engels of vele ander Europese kultuurtale gebly het.

    Nie verniet nie het die Australiese taalkundige en self ‘n kenner van Germaanse tale, Bruce Donaldson, opgemerk:

    Because of a perceived threat to the separate identity of Afrikaners vis-à-vis their English-speaking compatriots, there is a longstanding fear of those international loanwords with cognate forms in English such that they are now regarded as dispensable anglicisms with preference being given to indigenous synonyms. This phenomenon has lead to an overall impression of the vocabulary of Afrikaans being more Germanic than that of Dutch. Many ingenious neologisms, but above all loan translations from English, further contribute to the overall puristic impression of the vocabulary, lugreëling ‘air conditioning’, rekenariseer ‘to computerize’, toebroodjie ‘sandwich’; droogskoonmaak ‘dry cleaning’, muurpapier ‘wall paper’, paneelklopper ‘panel beater’. (König, E., red. The Germanic languages, bl. 503)

    Die feit dat Afrikaans vandag onder uiters negatiewe politieke omstandighede en die oorheersing van ‘n Engelse staatstaal oorleef, getuig verder van sy adellike grootsheid wat van die 1300s tot vandag toe voortleef en nog wag om deur skrywers en veral taalkundiges ontdek te word.


  • Totale aanslag op Afrikaans

    Terwyl die frase “totale aanslag” deesdae weer veld wen onder kenners om die allesomvattende konflik te beskryf waarin Afrikaners hulself bevind, is PRAAG oor die afgelope weke deur verskeie individue genader wat hul misnoeë uitgespreek het oor die ongekende ondermyning van die Afrikaanse taal wat tans plaasvind.

    Provinsiale onderwysdepartemente wil Afrikaanse skole beëindig deur model-C-skole met lokasieskole saam te smelt. In Gauteng word Afrikaanse skole reeds die afgelope paar jaar gedreig dat hulle na Engels toe moet oorskakel om swart leerlinge aan te trek.

    Akademiese publikasies in Afrikaans sal nie meer vir staatsubsidie kwalifiseer nie omdat hulle nie “internasionaal toeganklik” is soos Engelse publikasies nie. Die meerderheid Afrikaanse akademici publiseer reeds in Engels uit vrees dat hul Afrikaanse publikasies nie deur die owerheid en die NRF (National Research Foundation, ou RGN) erken sal word nie. Tot dusver word ‘n klein aantal Afrikaanse tydskrifte egter steeds vir publikasie erken, maar indien al die akademici na Engels oorskakel, sal dié tydskrifte in elk geval wegkwyn en tot niet gaan.

    Dit is algemeen bekend dat neurolinguïstiese programmering internasionaal deur die VSA, Brittanje en Israel se geheimedienste gebruik word om hele bevolkings te beïnvloed. ‘n Kundige met wie PRAAG gesels het, meen dat dit ook in Suid-Afrika aangewend word om “Afrikaners mak en gedienstig te hou”. Hy sê: “Daar was nog nooit soveel plaasmoorde en geweld soos tans nie. Ook word daar op alle gebiede teen Afrikaners gediskrimineer. Maar daar is beswaarlik enige verbale kritiek wat deur Afrikaners uitgespreek word. Hoe verklaar ‘n mens dit? Die Afrikaanse taal self word egter deur geheimedienste as ‘n probleem gesien omdat hulle nie volkome beheer het oor wat in Afrikaans gesê en geskryf word nie, anders as in Engels waar hulle oor wêreldwye netwerke beskik en na willekeur bevolkings kan opsweep of manipuleer. Dis daarom nie verbasend dat hulle poog om Afrikaans nou die doodskoot te gee nie.”

    Volgens inligting tot PRAAG se beskikking, is die Nederlandse regering ook besig om ‘n akademiese aanslag op die Afrikaanse standaardtaal te befonds. Engelse taalkundiges aan die Universiteit van Kaapstad word deur Nederland betaal om in akademiese tydksrifte ‘n argument daarvoor uit te maak dat Standaardafrikaans eintlik die “taal van negentiende-eeuse rassiste” is wat van Afrikaans ‘n “witmanstaal” wou maak. Daarom moet Afrikaans soos ons dit ken afgetakel of uitgefasseer word ten gunste van Kleurlingafrikaans of ‘n stedelike soort Engels-kreools wat ‘n paar Afrikaanse woorde sal bevat en as die “nuwe Afrikaans” bekendgestel sal word. Taalkundiges aan die Universiteit van Stellenbosch, waaronder dr. Gerda Odendaal, is reeds met ‘n projek besig om Afrikaans te “herstandaardiseer”. Steun vir dié projek is ook deur die hoof van RSG, Magdaleen Kruger, uitgespreek.

    Aan die Universiteit van Potchefstroom, waar prof. Hans du Plessis in 2006 Afrikaans as ‘n “gemorstaal” beskryf het, word daar ook gewerk aan ‘n politieke projek om beheer oor Afrikaanse instellings soos die Akademie en die Taalkommissie aan meer Engels-georiënteerde kleurlinge oor te dra. So iets sou die invoer van ‘n nuwe standaardtaal of Engels-kreools vergemaklik. Prof. Wannie Carstens, voorsitter van die Afrikaanse Taalraad, het verlede jaar op LitNet in ‘n lang artikel die Naspersideoloog Leopold Scholtz aangehaal wat gesê het:

    “Afrikaans moet die instrument van aanvaarding en transformasie wees […].”

    Onder “transformasie” word ‘n revolusionêre verandering in Suid-Afrika, maar ook ‘n revolusionêre wysiging van Afrikaans in die rigting van Engels-kreools verstaan, wat die taal as ‘n minder belangrike onderdeel van Britse en Suid-Afrikaanse Engels sal vestig.

    Afrikaans moet dus nie net van buite deur middel van diskriminerende maatreëls en die marginalisering van die taal onderdruk word nie, maar ook van binne gerysmier en “getransformeer” word om meer soos Engels en die gemengde taal van die Kaapse vlakte te klink.

  • Is jy ‘actually’ Afrikaans?

    Skoppensboer het ‘n broertjie dood aan kreoolse Afrikaans, Engfrikaans, Mengels (een Kaapse kreoolsdigter noem dit só) en ander vorme van geradbraakte taal wat daagliks ons ore pynig.

    Hoewel Skoppensboer weens sy volgehoue boikot van DSTV en ander vyandelike media, geen blootstelling aan KykNET het nie, kry van die aanbieders blykbaar soms so ‘n awesome kreoolse buikloop op die kassie, volgens berigte. Op YouTube het Skoppensboer al vir die aanbiedster Elma Smit van KykNET-Dabreek-faam hoor sê dat die sing van Die Stem deur Steve Hofmeyr “nie so ‘n big deal is nie”.

    As sy nie af en toe so “opslip” nie, praat Elma Smit egter nog Standaardafrikaans. Die produksiebestuurder kan haar net af en toe bietjie betig.

    skoppensboer_251_150Daar is actually erger, baie erger. Nou die dag klik Skoppensboer (sy Twitter-kode is @skoppensbo3r, vir diegene wat belangstel) op ‘n skakel op Twitter en beland by ‘n potgooi waarin Casper de Vries, Marianne Thamm en nog twee ander optree. Behalwe dat geen van die deelnemers iets van belang te sê had nie, behalwe anekdotes oor hul eie saai lewetjies, praat almal deur die bank kreools. Casper de Vries vloek soos ‘n matroos, maar geen van sy gekruide taal is so aanstootlik soos sy kreools nie.

    Tydens die gesprek of die dele wat Skoppensboer lukraak uitgekies het deur oor die twee uur lange klankgreep te skeer, word daar uitgewei oor mense wat Afrikaans cool en aanvaarbaar vir Engelse gemaak het. Dit spreek vanself: hoe meer Afrikaans soos Engels begin klink, hoe meer cool en aanvaarbaar raak die taal.

    Marianne Thamm, wat gereeld op Daily Maverick gal braak oor Afrikaners, praat actually Afrikaans. Benewens haar half-Portugese, half-Duitse afkoms, reklameer sy ook op die program dat sy ‘n lesbiër met ‘n swart kind is. Of dalk twee swart kinders, Skoppensboer het dit nie so deeglik nagevors nie. Volgens Marianne Thamm het sy van Bob Marley se sperms by die spermbank gaan kry om haar mee te bevrug, vandaar die feit dat sy as blanke ‘n swart kind het. Blykbaar het sy dit vir haar kind ook gesê. Marianne Thamm praat nie net kreools nie, sy leef haar kreools uit.

    Thamm is een van Rapport se rubriekskryfsters, wat seker vir ons vertel hoe Naspers se toekomstige utopie vir Suid-Afrika lyk: blanke vroue sal swart kinders van bekende of onbekende swart mans vanuit die spermbank baar terwyl hulle verhoudings met ander vroue kweek. Dis geen wonder Hillary Clinton dink Wladimir Poetin is ‘n Nazi nie, want dié man glo heteroseksuele gesinne is normaal! Volgens Suid-Afrikaanse norme, is elkeen van ons wat nie met ‘n persoon van ‘n ander ras of geslag of albei “in ‘n verhouding verkeer nie” of sommer net op straat met hulle paar nie, ‘n “Nazi”.

    Thamm meen dat die swetsende Casperrasper, soos hy na homself verwys, Afrikaans vir haar aantreklik gemaak het, tesame met Antjie Krog, Karen Zoid en ‘n paar ander. Casper de Vries kan nie Afrikaans praat nie. Hy kan ook nie Engels praat nie. Die man – selfs dít is moontlik die verkeerde selfstandige naamwoord, “skepsel” klink beter – is ontdaan van enige vermoëns of talent behalwe ‘n soort vertraagde narsisme. “Ek is vertraag, daarom is ek cool,” is sy motto, met apologie aan Descartes.

    Skoppensboer wil nog Sewendelaan, daardie ander gedrogtelike viering van kreoolse Afrikaans, hier opbring. Nee, Skoppensboer begin nie in anglisismes spreek nie, hy bedoel dit letterlik, om “‘n kat te skiet” soos Skoppensboer en sy skoolvriende altyd gesê het. Alvorens hy egter by Sewendelaan kom, nogmaals oor Thamm en kie.

    Skoppensboer bespeur hier ‘n nuwe of dalk ou verskynsel: Rooinek-kreole soos Thamm (in haar eie woorde is sy ‘n “baster” of “mongrel”) is aangestel as hekwagters by Afrikaans en Afrikaners. Hulle sal bepaal wie mag praat en wie nie. Casper de Vries, Deon Maas, Piet Kopdoek en die hele bende Boerehaters wat óf kreools praat óf hul in liederlike anglisismes uitdruk, is die enigstes wat mág praat. Die res van ons verkeer onder sensuur. Ons word doodgeswyg of selfs doodgemaak deur die wandelende terreurbendes op die plase of in die voorstede.

    Die model vir wat ons beleef, is uiteraard die ou Sowjetunie. Afrikaners is tot “vyande van die staat” verklaar. Slegs Engels of kreools mag oor die radio of TV gepraat word; Standaardafrikaans word as “rassisties” beskou, synde “suiwer”. Skoppensboer wens egter dat Stalin en die CHEKA of NKVD net vir een dag kan terugkom. Gee die duiwel wat hom toekom: hoewel ‘n Georgiër, het Stalin darem vir Russies omgegee.

    Op daardie dag sou Skoppensboer vrywillig by die CHEKA aansluit en as ywerige “chekisti” in sy voertuig spring, gewapen met iets soos ‘n pompaksiehaelgeweer of AK-47. Die eerste plek waar hy sou aandoen, sou die ateljee van Sewendelaan wees waar hy sou losbrand op al wat draaiboekskrywer, regisseur of kreoolssprekende akteur is, sonder aansien des persoons of onderskeid tusen ras of geslag, en ‘n bloedbad daar ontketen wat die huidige Gasa na ‘n vulletjie sal laat lyk.

    Dan die Afrikaanse departement van Potchefstroom waar prof Wannie Carstens met sy subsidies van die Nederlandse regering fluks besig is om akademiese artikels te borduur waarin die leuen verkondig word dat Afrikaans “deur slawe geskep” en eintlik maar kreools is. Sy kollega, Hans du Plessis, skepper van die Griekwa-psalms en nog ‘n fanatiese kreolis wat Afrikaans by die Voortrekkermonument as ‘n “gemorstaal” beskryf het, sal Skoppensboer summier teen ‘n muur laat staan. Die staccato-musiek van sy Kalasjnikof sal beide “akkademici” soos stukke wasgoed wat van die draad af val, laat ineenstort en net ‘n abstrakte rooi skildery teen die wit Potch-muur agterlaat.

    Daarna Bloemfontein waar die oordeelsdag vir Jonathan Jansen en die Kruiperkaners waarmee hy hom omring, sou aanbreek. Die CHEKA kom om die suiweringsveldtog voort te sit. Skoppensboer is seker die loodse van die Rooivalk-helikopters op Bloem sou hieraan wou meedoen. Gewapen met missiele en 20mm-kanonne in die neuse van hul helikopters, sou ons afswiep op die Kovsie-kampus. Op die neus van die helikopter sou, soos in die fliek Apocalypse Now, geskryf staan, dog in Afrikaans: “Die dood kom van bo.” Uiteraard daarmee saam die Walkurelied van Richard Wagner wat uit luidsprekers basuin. Soete wraak. ‘n Missiel sou die hele boonste vloer van die Administrasiegebou of waar die vieslike Jansen ook al skuilhou, uitwis en hom en sy brilletjie vir ewig hel toe stuur, waar hy hoort. Die Reitz-koshuis sou in ere herstel word en Die Stem sou verpligtend vir alle ontgroeningspraktyke op die kampus gemaak word.

    Die Karoo uit ‘n voortsnellende Rooivalk-helikopter moet ‘n pragtige gesig wees. Al die pad Kaap toe. Genadiglik is Russel Botman nie meer met ons nie. Hoewel die feit dat hy sy afspraak met ‘n Kalasjnikof teen die muur misgeloop het, moet as iets van ‘n betreurenswaardige tragedie beskou word.

    Soos Leon Lemmer al hier op praag aangetoon het, bestaan daar op Stellenbosch ‘n hele horde mense – een en almal polities korrekte kreoliste – wat ‘n marteldood verdien. Soos André P. Brink dit in een van sy prulboeke beskryf, waar ‘n rassistiese Kaapse boer met ‘n sambok twee kleurlinge dwing om ‘n slavin te verkrag, sal Skoppensboer en sy kamerade op pad ‘n paar veroordeelde plaasmoordterroriste uit die tronk gaan haal en hulle saamvat, om daar met sambokke te slaan dat hulle Anton van Niekerk, Amanda Gouws, Marlene van Niekerk en diverse Kruiperkaners, asook alle aanhangers van kreolisme, tot die dood toe met warm strykysters folter.

    Indien ons hele geboue moet platskiet om die euwel finaal uit te wis, sal die Rooivalke weereens onder begeleiding van die Walkurelied tot dié skoonmaakaksie oorgaan.

    Skoppensboer voel dat Standaardafrikaans nie net bevorder moet word nie; ons moet kreools en kreoolspraters en kreoolsaanhangers met geweld beveg. Kom ons neem ‘n blaadjie uit die linkses se boek en wis hulle almal uit.

  • Afrikaans krepeer

    Afrikaans krepeer

    english-onlydeur Leon Lemmer

    Die Afrikaanse Taalmuseum en -monument (ATM) in die Paarl verkondig deesdae dat Afrikaans sedert 1994 ‘n bloeitydperk beleef. Soos seker met alle plaaslike dinge, gaan dit glo sedert 1994 ook met Afrikaans beter as ooit tevore. Ek gaan aantoon dat dit onwaar is; dat die ATM se siening ‘n uitdrukking van politieke korrektheid en van ‘n polities gemotiveerde valse entoesiasme vir die nuwe Suid-Afrika is.

    Dié beweerde taalherlewing word gepropageer op panele in die ATM se nuwe besoekersentrum. Die panele is afkomstig van die Universiteit van Wes-Kaapland (UWK) se Roots-simposium wat in 2009 gehou is. In die Jakes Gerwel-tradisie is toe op ‘n Engelse naam vir ‘n byeenkoms oor Afrikaans besluit. Dit gaan om die “viering van Afrikaans se ryke verskeidenheid” (Bolander, 4 deser, p 4); dus inklusiwiteit, diversiteit, multikulturaliteit. Volgens die ATM-webwerf “spoor dié uitstalling breedweg die geskiedenis van Afrikaans na, beginnende by sy Nederlandse/Europese wortels [die UWK se “roots”] en die Khoekhoe- [dus Khoi of bruin] en slawe-invloede daarop – ‘n geskiedenis wat daartoe gelei het dat verskeie taalkundiges Afrikaans as ‘n semi-kreooltaal bestempel.”

    In ‘n vroeëre ATM-pamflet is beweer dat Afrikaans ‘n kreoolse taal is. [Kreools: “Mengeltaal ontstaan tussen ‘n Europese taal en ‘n taal in ‘n ander wêrelddeel” -HAT]. Nou word dit darem (maar steeds onwaar) afgeskaal na “semi-kreool”. Die spel waarmee die ATM deurgaans besig is, is om die nie-wit aspekte van Afrikaans oor te beklemtoon en die oorheersende blanke of Afrikanerrol, indien nie te verswyg nie, sover moontlik onder te beklemtoon, soos hier onder duidelik blyk. Vandaar die ATM se versugting: “Ons wil mense help om anders na die Taalmonument te kyk” (LitNet 27 Nov). Afrikaans en sy monument is twee voorbeelde van wat veral Afrikaners vermag het. Afrikaners het ook in baie ander opsigte presteer. Lê dit op die weg van diegene wat tans in die Paarl beheer oor ons Afrikaanserfenis uitoefen om hierdie prestasies te verdoesel omdat die ANC die Afrikaner en Afrikaans deurgaans misken en vertrap?

    Die teks van die uitstalling is geskep deur die ATM in oorleg met die Iziko-museums, die Genadendal-sendingmuseum en die Stigting vir Bemagtiging deur Afrikaans. Laasgenoemde twee is bruin instansies, terwyl Iziko die Xhosa-naam vir ‘n aantal Wes-Kaapse museums is wat histories (feitlik) niks met swartes te make gehad het nie. Soos Marthinus van Bart in sy boek, Kaap van slawe (2012), aantoon, is dit Iziko wat valslik voorgee dat dit (net) die Hollanders is wat slawerny aan die Kaap bedryf het en dat dit die goeie Engelse/Britte is wat slawerny afgeskaf het (p 17, 23). Die ATM, soos die Afrikaanse Taalraad (ATR), probeer om die rol van Afrikaners en Standaardafrikaans sover moontlik te verdoesel; iets wat toegeskryf kan word aan bv die feit dat mense soos Wannie Carstens en Michael le Cordeur in albei rade dien. Daar word in die uitstalling bv spesiaal van “Afrikaans as sendingtaal” gewag gemaak. Wat van die rol van die Afrikaanse kerke, veral die NG Kerk, in die geskiedenis van Afrikaans? Dit is enorm groot in vergelyking met dié van sendinginstansies.

    Die soort ding waarmee die ATM hom by voorkeur besig hou, blyk uit die twee jongste voorbeelde. Op 5 deser is ‘n “erfenissimposium ter viering van ons slawe-erfenis” gehou. En op 7 deser was dit die agste jaar dat die ATKV se rieldanskompetisie by die momument plaasgevind het. Elias P Nel en Lynette Francis was die seremoniemeesters. Japie Gouws, die uitvoerende hoof van die ATKV, het die byeenkoms aan Nelson Mandela opgedra (Die Burger, 9 deser, p 6). As sodanig is sulke byeenkomste nie noodwendig ongewens of skadelik nie. Wat hinder, is die volslae etniese eensydigheid van die ATM se bedrywighede. Waarom herhaaldelik rieldanse vir veral plattelandse bruines aanbied en nie volkspele en -sang vir Afrikaners nie? Sowel die ATM as die ATKV het hulle bestaan aan Afrikaners te danke, maar albei skram deesdae weg van die aanbieding van bedrywighede wat die indruk kan wek, of die verwyt kan ontlok, dat hulle hulle vir Afrikanerbelange beywer. Albei buig egter agteroor om bruin en swart kultuur te omarm.

    Allerhande (en myns insiens dikwels ongure) ligte musiek is by die monument welkom, terwyl (tradisionele) boeremusiek selde geduld word. ‘n Mens sou verwag dat die ATM hom daarvoor sou beywer om die hoofsentrum vir bv boeremusiek en jukskei te wees. Ook om gereeld aan klassieke musiek ‘n platform te bied. Ook om eerder Afrikaanse taal- en letterkundiges, wat werklik iets nagelaat het, te huldig pleks van iets positiefs te probeer vind in wat die “slawe-erfenis” genoem word.

    Enkele jare gelede is ‘n “slawefees” op Stellenbosch gehou. Die inisiatief het, soos verwag kon word, van Russel Botman, die rektor van die Universiteit Stellenbosch (US), uitgegaan. Die burgemeester het hierdie fees op die koste van die plaaslike belastingbetalers aangebied. Hans Heese, destyds die US-argivaris en die historikus wie se lot dit was om iets van hierdie “slawefees” te probeer maak, het toe beweer die slawe-erfenis kan aan iedere gebou op Stellenbosch gesien word. Ek het ‘n huisie in Stellenbosch en sal bly wees as hy kom uitwys waar hy slawe-nalatenskap bespeur.

    ‘n Ander belangrike instansie vir Afrikaans is die Woordeboek van die Afrikaanse Taal (WAT) in Stellenbosch. Onlangs is genoem dat die WAT jaarliks meer as R3 miljoen moet insamel omdat sy staatsubsidie afgeneem het (Die Burger, 3 deser, p 6). Ten einde finansieel te oorleef, wend die WAT hom onder meer tot foefies waarvolgens mense bv Afrikaanse woorde kan borg . Soos in die geval van die ATM, was ek as Afrikaner tradisioneel geneig om simpatiek teenoor die WAT te staan, maar politieke korrektheid beduiwel ook in hierdie geval my betrekkinge. Toe die ANC aan die bewind gekom het, is die WAT se staatsubsidie baie gou drasties ingekort. Die bestaan van die WAT is as bevoorregting geëtiketteer omdat die swart tale nie iets het wat daarmee vergelyk kan word nie. Die ANC-regering het die vermetelheid gehad om nie net baie minder geld na die WAT te kanaliseer nie, maar ook om terselfdertyd te verwag dat die WAT sy kundigheid met Afrika-tale, die plaaslikes en dié in die res van Afrika, moet deel; dus hulle met “uitdagings” moet help.

    Wat my dwars in die krop steek, is dat die WAT die nuwe opset verwelkom het. Optimisties is beweer dat die WAT goed sou oorleef pleks daarvan om die ANC se anti-Afrikaans- en anti-Afrikaner-gesindheid te veroordeel. Deesdae moet heelwat tyd en energie, wat voorheen aan deskundige woordeboektake bestee is, noodgedwonge na fondsinsameling gekanaliseer word. Die WAT het polities korrek selfs verder agteroor gebuig. Daar is onderneem om woorde wat nie die toets van politieke korrektheid kon deurstaan nie, dus wat nie-wittes aanstoot kon gee, nie in die WAT te publiseer nie. Voortaan sou die WAT dus nie meer ‘n omvattende skat van Afrikaanse woorde en uitdrukkings wees nie, maar ‘n selfgesensureerde inligtingsbron. Daar is veral twee areas waarin taalskeppers met hulle vindingrykheid uitmunt, naamlik ras/kleur/etnisiteit en seks. Die WAT het met sy besluit politieke (spesifiek ANC-) gedienstigheid bo suiwer taalkundige oorwegings verhef.

    ‘n Ander aanduiding in die Wes-Kaap van hoe dit met Afrikaans gesteld is, kom van die Kaapstadse metropoolraad. In die nuwe Suid-Afrika gee hierdie instansie voor om drietalig te wees. Wanneer Engelse eentaligheid nie soos gewoonlik seëvier nie, is die voorkeurhiërargie: Engels, Xhosa en Afrikaans. Dít terwyl die stadsraad die meeste van sy inkomste van Afrikaanssprekendes ontvang en swartes die fondse die meeste dreineer. Daar is tans ‘n uitstalling ter ere van Nelson Mandela in die burgersentrum in Kaapstad. Die brosjure van 40 bladsye is net in Engels. Toe die aandag van die DA/OD/PAC-burgemeester, Patricia de Lille, hierop gevestig is, het sy opdrag gegee dat die teks in Afrikaans vertaal moet word (Die Burger, 27 Nov, p 6). Of dit gedoen sal word en of ‘n Afrikaanse brosjure werklik gepubliseer gaan word, sal ons dalk nooit weet nie, want dit is te betwyfel of Die Burger so sterk oor die saak voel dat hy dit sal opvolg.

    Op 2 deser het Jason Lloyd in sy rubriek op LitNet oor die agteruitgang van Afrikaans aan die Universiteit Kwa-Zulu-Natal (UKZN) geskryf. Afrikaans word voortaan daar slegs as ‘n eerstejaarsvak geduld. Dit is dus nog ‘n plek waar Afrikaans nie meer floreer nie. Die bruin Lloyd redeneer net soos die mense van die ATM en ATR (waarna hierbo verwys is), dus dat ons benadering tot taalsake ooreenkomstig die politiek gemodelleer moet word. Die lot van die land word deesdae deur die meerderheid kiesers/inwoners bepaal. Oor Afrikaans is Lloyd se gevolgtrekking dat “bruines dus die toekoms van dié taal is”, want die meerderheid Afrikaanssprekendes is bruin. Soos in die politiek word kwalitatiewe oorwegings geen ruimte gegun nie.

    Gerhard van Huyssteen (43) is die nuwe voorsitter van die Taalkommissie (TK) van die Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns. Deesdae is dit in die mode om hoog op te gee oor “eerstes”. Van Huyssteen is glo die jongste TK-voorsitter en Frank Hendricks (61) van die UWK is die ondervoorsitter en die eerste bruine wat in die TK-bestuur dien. Aangesien Van Huyssteen, soos Carstens, die voorsitter van die SA Akademie, aan die Universiteit Noordwes verbonde is, lyk dit asof die Taalkommissie voortaan die inklusiewe, diverse, multikulturele stempel van Carstens gaan dra. Die SA Akademie gaan op 17 Januarie ‘n seminaar in Pretoria hou met as tema “Afrikaans: Almal se taal!”

    Die lyk asof Standaardafrikaans op die vooraand van (verdere) verwatering staan. Distansiëring van die tradisionele Afrikaner blyk uit Van Huyssteen se opmerking dat “laers … uitgedien” is en dat die Kaaps-woord “skanghagha” (in orde) en die Kaapse Maleierwoord “magoe” (die tweede vrou van ‘n Moslemman) as Afrikaans erken moet word. Van Huyssteen was te jonk toe Afrikaans op sy hoogtepunt was. Daarom is hy “nie bekommerd oor Afrikaans … nie” (Die Burger, 26 Nov, p 3). Op grond van eerstehandse ervaring kan Van Huyssteen nie die trotse verlede van Afrikaans vergelyk met die toestand waarin Afrikaans sedert 1994 verval het nie. Hy beweer dat die TK apolities maar polities sensitief en verantwoordelik is. Hy dink “dat Afrikaans armer sal wees sonder Kaaps” (LitNet 27 Nov). Oor die wesenlike bedreiging wat die mengeltaal Kaaps, met sy oorvloedige besoedeling met Engels, vir die toekoms van respektabele Afrikaans inhou, uiter hy polities korrek geen woord nie.

    Naas die sluiting van die Departement Afrikaans aan die UKZN en die sigbare agteruitgang van Afrikaans as onderrigtal aan die universiteite te Stellenbosch, Bloemfontein en Pretoria (by al die ander universiteite is Afrikaans as onderrigtaal sedert 1994 ‘n verlore saak) was die Potchefstroomse kampus van die Universiteit Noordwes (UNW) ‘n ligbaken. Afrikaanse klasse word daar in Engels vertaal pleks van hulle te vervang met klasse wat in Engels aangebied word. Die rede vir hierdie relatiewe voorspoed van Afrikaans op Potchefstroom, of mindere agteruitgang, kan toegeskryf word aan die deurlopende teenwoordigheid van ‘n blanke rektor. Daardie era sal op 31 Mei eindig wanneer Theuns Eloff uittree. Net die Universiteit Kaapstad, wat al meer as een swart rektor gehad het, sal dan ‘n wit rektor hê. Die akademie is een van vele terreine waar swartes wêreldwyd nie by wittes kan kersvashou nie. Tog word dit deesdae wys geag dat die akademiese leiding aan ons universiteite (feitlik) deur die bank van swart rektore uitgaan. Die UNW kry volgende jaar nie ‘n bruin rektor soos die ander drie pasgenoemde historiese Afrikaanse universiteite nie, maar ‘n swart rektor, Dan Kgwadi (46). ‘n Tswana en Sewendedag-Adventis, sal dan die septer swaai in wat tot dusver as die Dopperhemel bekend gestaan het.

    Die UNW het drie kampusse: Mafikeng, Vaaldriehoek (Vanderbijlpark) en Potchefstroom, met laasgenoemde as die akademiese kern. By die ander tradisioneel Afrikaanse universiteite is die vervanging van die wit rektor deur ‘n nie-witte bewerkstellig deur die universiteitsraad te intimideer en te transformeer, bv met aanstellings deur die kommunistiese minister van hoër onderwys, Blade Nzimande. In die geval van UNW is die blankes in die senaat steeds in die meerderheid. Van hulle, soos die transformasiegesinde teoloë Theuns Eloff en Johannes Froneman, het dit egter wys geag om tot die gevolgtrekking te kom dat dit nou tyd vir ‘n swart rektor is. Eloff verlaat eersdaags hier sinkende Afrikaans-/Afrikaner-skip en hoef dus nie met die destruktiewe gevolge van die nuwe opset saam te leef nie. Daarby bestendig die aanstelling van ‘n swart opvolger Eloff se beeld as ‘n oorverligte mens. Die meerderheid senaatslede het glo ten gunste van Kgwadi gestem. In daardie sin verdien die UNW die rektor wat hy op 1 Junie gaan kry. Maar die akademie en Afrikaans verdien dit nie en gaan ‘n dure prys betaal.

    Toe Jonathan Jansen as rektor van die Universiteit Vrystaat aangestel is, was Herman van Schalkwyk (47), ‘n landbou-ekonoom en dekaan, akademies sekerlik die sterkste kandidaat, maar die raadsvoorsitter, Faan Hancke, het hom vooraf uitdruklik tot ‘n transformasie- (dus nie-akademiese) aanstelling verbind deur die versekering te gee dat die volgende rektor ‘n nie-witte sal wees. In 2010 het Van Schalkwyk die rektor van die Potchefstroom-kampus geword. Pas het hy weer om nie-akademiese redes die onderspit om die rektorskap gedelf; hierdie keer teen Kgwadi, wat myns insiens akademies ‘n liggewig is. Selfs taalkundig is Van Schalkwyk Kgwadi se meerdere, want afgesien van deeglike tweetaligheid (Afrikaans en Engels) is hy Sotho goed magtig. Kgwadi is Tswana en Engels magtig. Hy beweer hy gaan nou Afrikaans leer, maar dit spreek boekdele vir sy gesindheid jeens Afrikaans dat hy, wat op die platteland in die noord-weste grootgeword het, nou gaan begin om “die taal” te leer. Net dit toon reeds die revolusionêre verandering wat die Potchefstroom-kampus in die gesig staar. Kgwadi sê: “Change will have to come” (City Press 8 deser). Daardie verandering sal minstens tweeledig wees: die Potchefstroom-kampus sal verswart en verengels.

    Van Schalkwyk het uitstekende akademiese kwalifikasies: ‘n baccalaureus- (1990), honneurs- (1991), magister- (1992) en doktorsgraad (1995), almal verwerf aan die Universiteit Pretoria (UP) en almal in landbou-ekonomie. Hy was dosent aan UP (1993-1996), mede-professor (1996-1997), professor (1998-2003) en dekaan (2003-2010) aan die Universiteit Vrystaat en van 2010 af rektor van die Potchefstroomse kampus. Hy het ‘n indrukwekkende navorsings- en publikasierekord. Kyk gerus sy cv op die internet.

    Kgwadi het die volgende grade: BSc (Fisika en Chemie, 1990, Universiteit Bophuthatswana, Mafikeng), MSc (fisika, 1992, Ball State University, Munchie, Indiana, VSA), PhD (“physics education”, 2002, Universiteit Potchefstroom) en MPhil (“environmental law and management”, 2003, Universiteit van die Noorde/Limpopo, by Pietersburg/Polokwane). Myns insiens loop daar ‘n duidelike akademiese foutlyn deur sy formele kwalifikasies. Hy het sy baccalaureus en een van sy magistergrade aan plaaslike swart universiteite, wat nie die akademiese aansien van die tradisioneel blanke universiteite het nie, verwerf. Terwyl Van Schalkwyk vir sy magistergraad ‘n volwaardige verhandeling voltooi het, het Kgwadi sy twee magistergrade waarskynlik (veral) op grond van klaswerk (dus nie navorsing en die dokumentering van daardie navorsingsresultate nie) verwerf. In die VSA het staatsuniversiteite (meesal) nie die akademiese aansien van private universiteite nie. Daarby word Ball State University nie as een van die beste staatsuniversiteite gereken nie. Wat ook hinder, is dat Kgwadi nie deurgaans in fisika studeer het nie. Sy een magistergraad is in ‘n ander vakrigting en sy doktorsgraad is eerder oor as in fisika; dus (blykbaar) oor fisika-onderrig (‘n randeier en sagte opsie) pleks van in bv kernfisika. Vergelyk ook die tydsverloop in die jaartalle waarin Van Schalkwyk en Kgwadi hulle grade voltooi het. Van Schalkwyk is klaarblyklik ‘n akademikus in murg en been, terwyl Kgwadi periodiek ook akademies probeer vorder het.

    Kgwadi se akademiese ondervinding vergelyk swak met dié van Van Schalkwyk. Kgwadi was van 1999 tot 2002 ‘n dosent aan die Vaal Technikon. In 2005 het hy rektor van die Mafikeng-kampus van die Universiteit Noordwes geword. Die hinderlikste aspek is dat Kgwadi blykbaar geen (noemenswaardige) navorsings- en publikasierekord het nie. Nog ‘n ding waarvoor ek hom verkwalik, is dat hy in Centurion (voorheen Verwoerdburg, wat eens daarop geroem het dat geen swartes in sy munisipale gebied bly nie) woon en in Mafikeng en nou Potchefstroom werk. Sodanige trekarbeid is nie bevorderlik vir optimale beroepsfunksionering nie. Ek stel dit as my oortuiging dat geen egte akademikus om akademiese redes Kgwadi bo Van Schalkwyk as rektor sou verkies het nie. “In universiteitsgeledere word ook gesê Kgwadi is akademies nie naasteby in dieselfde klas as Van Schalkwyk nie” (Rapport 1 deser). Soos in so baie gevalle in die nuwe Suid-Afrika, het ras/kleur/etnisiteit ongetwyfeld ‘n deurslaggewende rol by Kgwadi se onlangse aanstelling gespeel. Soos Jonathan Jansen, verkies Kgwadi om hierdie feit te ontken. In albei gevalle was Van Schalkwyk op hoogs onbillike wyse die verloorder. Dit is die soort gruwelike onreg waaroor geen bevrydingsteoloog ooit sy bek rek nie.

    Kgwadi is vir ses jaar as UNW-rektor aangestel. Daar word beweer dat hy goeie werk as kampus-rektor in Mafikeng gedoen het. Sy nuwe situasie is egter anders, want hy gaan nou die uitvoerende hoof van die hele universiteit wees en dus nie meer tweede viool speel nie. Hy sal ook voortdurend transformasiedruk uit swart geledere ervaar. Moenie verwag dat hy hom danig daarteen gaan verset nie: “Ek meen, ek het eers my menswaardigheid as student in Amerika ontdek, dáár bevry geraak” (Rapport 1 deser). Dan beklemtoon hy ons eendersheid (“ons is almal Suid-Afrikaners”), ons “diversiteit” en “dat die universiteit toegankliker moet word vir álle Suid-Afrikaners.” Hy verwys in hierdie verband na die grondwet wat die status van 10 van die 11 amptelike tale (en veral Engels) verbeter het. Net Afrikaans het oneindig baie aan status ingeboet. Kgwadi: “‘n Taal se regte kan egter nie ten koste van mense se reg tot toegang wees nie … ‘n Instansie soos die Noordwes-universiteit met al sy hulpbronne kán nie uitsluitend of eksklusief wees nie” (Die Burger, 29 Nov, p 8). Dit is die bekende refrein wat ook by die ander tradisioneel Afrikaanse universiteite voor hulle afskaling van Afrikaans as onderrigmedium gehoor is.

    As ‘n mens oor die voorafgaande in sy geheel besin, is dit waar dat Afrikaans sedert 1994 ‘n opbloei beleef, soos die ATM beweer? Is daar niks om oor bekommerd te wees nie, soos Van Huyssteen beweer? Of is Afrikaans besig om sienderoë agteruit te boer weens die hartlike samewerking van sommige Afrikaanssprekendes asook instansies wat veronderstel is om Afrikaans te bevorder?

    Lees ook Skoppensboer se rubriek, ‘n Seder val in Potchefstroom.

  • Die Afrikaanse Taalraad en Trantraal-mengeltaal

    Die Afrikaanse Taalraad en Trantraal-mengeltaal

    Die Kaapse Klopse. Hulle praat ook 'n 'variëteit van Afrikaans'
    Die Kaapse Klopse. Hulle praat ook ‘n ‘variëteit van Kaaps’.

    deur Leon Lemmer

    Daar word dikwels beweer dat die mens in Afrika ontstaan het. Daar is egter groot eenstemmigheid dat beskawing, dus gesofistikeerde of ontwikkelde kultuur, hetsy Westers of Oosters, op ander kontinente ontwikkel het. Daar is selfs diegene wat dink dat die beste mense wat oorspronklik in Afrika gewoon het, die insig gehad het om pad te gee en daarna elders ‘n beter heenkome gevind het. Hedendaagse afstammelinge van slawe het al ongekwalifiseerde dank uitgespreek dat hulle voorgeslag uit Afrika na bv Amerika vervoer is.

    In die geskiedenis van Afrikaans is daar die kombuistaalteorie waarvolgens Nederlands aan die Kaap skeef en krom deur nie-wittes (bv in kombuise) gepraat is en dat die oorsprong van Afrikaans hiernatoe teruggevoer kan word. Maar net soos tussen die ontstaan van die mens en die uitbouing van beskawing onderskei word, moet tussen die ontstaan van Afrikaans as geradbraakte Nederlands en die uitbouing van Afrikaans as ‘n taal uit eie reg onderskei word.

    Dit lei tot ‘n politieke probleem, want die ontstaan van proto-Afrikaans word (hoofsaaklik) aan bruines toegeskryf. Daarenteen is die standaardisering, uitbouing en voortbestaan van Afrikaans (hoofsaaklik) aan wittes te danke, bv die Genootskap van Regte Afrikaners, asook die woordeboeksamestellers en almal wat Afrikaans in sy algemeen-beskaafde gedaante gepraat en geskryf het. Standaardafrikaans word gevolglik veralgemenend as ‘n witmenstaal en bv Kaaps as ‘n bruinmenstaal beskou.

    Tot in die vorige eeu was gepubliseerde Afrikaanse teks wat deur nie-wittes geskryf is, hoogs uitsonderlik. Die kombuistaal wat nie-wittes in die 17de of 18de eeu gepraat het, sou nie in die vorm van Afrikaans in die 21ste eeu oorleef het as dit nie vir die deurlopende taalkundige arbeid van blanke taalkundiges en blanke taalgebruikers was nie. Politiek korrek word daardie gestandaardiseerde taal nie meer algemeen-beskaafde Afrikaans genoem nie (al is dit steeds presies wat dit wesenlik is) maar Standaardafrikaans.

    Prof. Wannie Carstens van die Potchefstroom-kampus
    Prof. Wannie Carstens van die Potchefstroom-kampus

    Die Afrikaanse Taalraad (ATR) gebruik die hedendaagse plaaslike politiek as toonbeeld vir hoe daar met taalsake omgegaan moet word. Die eerste voorsitter van die ATR, Wannie Carstens, het van die ATR ‘n versoenings- en meertaligheidsraad pleks van ‘n Afrikaanse taalraad gemaak (Praag 17 Maart). In sy boek Vereeniging (Kaapstad: Umuzi, 2010) stel Leon Wessels homself voor as ‘n soort Johannes die Doper wat as dié voorbereider van die nuwe Suid-Afrika gefunksioneer het. Wessels word dus deesdae as ‘n grondwet- en menseregtekenner gereken. In die konteks van die Carstens-ATR se meertaligheidsmanie skryf Wessels: “Afrikaners kan nie taalregte namens ander taalgemeenskappe opeis nie – hulle moet dit self doen” (p 331).

    Ten spyte van Wessels se goeie raad gaan Carstens se opvolger as ATR-voorsitter, Michael le Cordeur, voort met hierdie paternalistiese meertaligheidspreokkupasie. Le Cordeur is tans as ‘n opvoedkundige aan die Universiteit Stellenbosch verbonde. Wat van hom nogal ‘n eienaardige opvoedkundige maak, is dat hy net die hoogste lof het vir sy vier klasmaats wat in 1976 die Hoërskool Bergrivier in Wellington afgebrand het. Le Cordeur voer tans om etniese en politieke redes ‘n veldtog ten gunste van Kaaps. Ná al die jare het die ATR egter nog geen poging aangewend om hom ondubbelsinning aan die kant van Standaardafrikaans te skaar nie.

    Uit vrees dat die Kaapsgesindes aanstoot kon neem, het die ATR nog nie eens vir suiwer Afrikaans voorbrand gemaak nie. Die verengelsing van Afrikaans gaan ongebreideld voort sonder dat die ATR ‘n vinger verroer. Die Afrikaanse skryf- en veral omgangstaal neig gevolglik al hoe nader aan die mengeltaal Kaaps. Iemand soos Nico Koopman verheerlik hibriditeit. Wat hy blykbaar probeer sê, is dat die etniese hibriditeit van bruines as model vir nuwe Suid-Afrikaners moet dien. Ingelyks kan die hibriede Kaaps die modeltaal in die nuwe Suid-Afrika word. Die uiteinde sal ‘n daadwerklike hibriede nasie wees. Daarvolgens is om bruin te wees en Kaaps te praat in die mode en dui hierdie verskynsels op die toekoms. Insgelyks, om wit te wees en Standaardafrikaans te praat, is om uit die mode te wees en tot die verlede te behoort.

    Dit kan gebruik word om te verduidelik waarom taalhibriditeit al hoe meer vastrapplek kry in wat eens Afrikaans was. Etnies gedrewe bruines is blykbaar geneig om hierdie bedenklike verskynsel te verwelkom. Dit is egter die dood in die pot vir Afrikaans. Net taaldislojale Afrikaanssprekendes sou so ‘n verwikkeling verwelkom. Ongelukkig is dit die onverkwiklike waarheid dat daar by baie bruines ‘n tradisie van taalontrouheid, dus dislojaliteit, teenoor Afrikaans is. Van moedertaal- en identiteitstrots is daar by diesulkes glad te dikwels nie sprake nie. Insgelyks ontbreek ‘n gesonde afkeur van Engels as leeftaal. Byvoorbeeld, Jonathan Jansen, die rektor van die Universiteit Vrystaat, het Afrikaans as sy moedertaal vervang met Engels as sy “eerstetaal”. Deesdae is Engels dus onbeskaamd sy voorkeurtaal.

    In die nuwe Suid-Afrika is die ANC se fanatieke voorkeur vir die koloniale taal Engels die oorheersende taalwerklikheid. Dit is voor die hand liggend dat Standaardafrikaans die enigste variëteit van Afrikaans is waarmee die bedreiging van Engels suksesvol die hoof gebied kan word. Hiervoor is ‘n verenigde front nodig; ook in die ATR. Die voorstanders en beoefenaars van Standaardafrikaans doen moeite om Afrikaans as ‘n taal te bevorder wat duidelik onderskeibaar van Engels is. Die beoefenaars van Kaaps, daarenteen, breek die onderskeid tussen Afrikaans en Engels af deur met oorgawe onnodige Engelse woorde in hulle taal toe te laat; dermate dat dit soms na opsetlike uittarting vir voorstanders van algemeen-beskaafde Afrikaans lyk. Hierdie gesindheid van bruines steun nie op geldige taalkundige gronde nie. Dit is veel eerder die uitdrukking van politieke beswaardheid teen wit Afrikaanssprekendes.

    Le Cordeur beweer Standaardafrikaans is nie “‘n meer korrekte (‘suiwer’) vorm van Afrikaans … nie. Net so is Kaaps nie ‘swak Afrikaans’ nie, dis ‘n ander variëteit” (Die Burger, 8 deser, p 19). Hy is so onentoesiasties oor Standaardafrikaans dat hy hierdie woord met ‘n kleinletter skryf. Ek dink nie dit dui suiwer op onkunde by hierdie nie-taalkundige nie; dalk eerder op moedswilligheid. Op 31 Julie het Le Cordeur op LitNet geskryf: “Die Afrikaanse Taalraad bevorder nie net standaardafrikaans nie, maar Afrikaans met al sy varieteite, en standaardafrikaans is maar net een varieteit.” Let op die verkleinerende “maar net een”. In werklikheid is Standaardafrikaans ‘n grootse prestasie. Dit is “maar net een” van die Afrikaner-prestasies wat die land die onwikkeldste en suksesvolste in Afrika gemaak het.

    Daar is politiek onderliggend aan Le Cordeur se standpunt. In die politiek is alle mense gelyk verklaar, al is daar ooglopende kwalitatiewe verskille. Na analogie daarvan beweer Le Cordeur dat Kaaps en Standaardafrikaans gelykwaardig is. Toegegee, net soos alle mense eenders of gelyk is in die sin dat hulle daar is, bv asemhaal, is Kaaps en Standaardafrikaans gelykwaardig as slegs die feit dat albei bestaan in ag geneem word. In die bestaanstryd teen Engels kan daar egter geen sprake wees dat Kaaps, wat deurspek met Engelse woorde is, suksesvol as skans gebruik kan word nie. Ten minste in hierdie opsig is Kaaps en Standaardafrikaans nie gelykwaardig nie.

    Nathan Trantraal met sy digbundel 'Chokers en survivors'
    Nathan Trantraal met sy digbundel ‘Chokers en survivors’

    Dit is nie net ‘n geval dat Kaaps geen skans teen die oorheersing van Engels bied en dus nie met die toekoms van Afrikaans vertrou kan word nie. Kaaps funksioneer inderdaad as ‘n vermurwer van Standaardafrikaans. Ek volstaan deur na ‘n enkele deelnemer aan die huidige debat oor Kaaps te verwys. Op 3 Julie is Joan Hambidge se resensie van Nathan Trantraal se digbundel op LitNet gepubliseer. Onderaan het Annemarie van Niekerk geesdriftig soos volg gereageer: “DIE poësie event van die jaar”, “in your face poetry”, “suffering” en “‘n high five vir Nathan”. In ‘n onderhoud met Trantraal het Van Niekerk gepraat van “choke-poetry”, “community” en “free wyn” (Rapport, 4 deser). Sou sy sulke geradbraakte Afrikaans in haar reaksie op ‘n teks in Standaardafrikaans gebruik het?

    Die titel van die Trantraal-bundel is Chokers en Survivors. “Vir Antjie Krog is dit ‘n bundel ‘om sidderend van regop te sit!’ … Krog beklemtoon dat ons nog nooit so iets in Afrikaans gelees het nie” (Joan Hambidge se resensie op LitNet, 3 Julie). Die eintlike vraag is: Is dit Afrikaans? Van die 18 letters in die titel word net twee (dus 11%) vir Afrikaans gebruik. Dit is die soort “Afrikaans”-variëteit wat Le Cordeur in sy hoedanigheid as voorsitter van die ATR met groter geesdrif as Standaardafrikaans bevorder. Die ironie is dat Trantraal tereg ontken dat sy Kaaps Afrikaans is: “Afrikaans en Kaaps issie dieselle taal ie … ek for instance het ‘n barely functioning Afrikaans vocabulary, maa ek is nogal eloquent in Kaaps” (Onderhoud met Annemarié van Niekerk, Rapport, 4 Augustus).

    Dit is nie net nie-Afrikaanse, bv Engelse, woorde wat kwistig in Kaaps gebruik word nie. Selfs die sinsbou is dikwels nie-Afrikaans, bv Engels of Arabies. Le Cordeur erken self dat “Kaaps dikwels die Arabiese sinkonstruksie” volg (Onderhoud met Naomi Meyer, LitNet, 8 Augustus). ‘n Mens vra jou af: Op grond waarvan sou die ATR hom dan geroepe voel om by monde van Le Cordeur Kaaps, ‘n nie-Afrikaanse taal, dus ooglopend ‘n mengeltaal, te bevorder? Nie-Afrikaanse tale val streng gesproke buite die ATR se bevoegdheidsgebied. Die antwoord op laasgenoemde vraag kan eintlik net in etniese en politieke oorwegings gevind word.

    Hoe diep die ATR in die politiek versink het, blyk uit sy politiek gekleurde missie, naamlik “om Afrikaans en Afrikaanssprekendes te bemagtig, te bevorder en te beskerm”. ‘n Baie beter en daarby taal-toegespitste leuse sou wees: “Om Afrikaans altyd, oral en suiwer te benut.” Omdat die ATR met ‘n politieke (en in die besonder ANC-) geur deurtrek is, het Le Cordeur, in sy hoedanigheid as voorsitter, Nelson Mandela amptelik namens die ATR met sy verjaardag op 18 Julie gelukgewens.

    Vrouedag wat die optog van vroue, wat hardegat oor die paswette was, na die Uniegebou in 1956 gedenk, is op 9 deser deur die ATR op Wellington gevier. Dit is gedoen sonder om te noem dat paswette nie deur die “apartheidsregime” uitgedink is nie. Plaaslik is paswette ‘n nuutjie waarmee die eerste Britse goewerneur aan die Kaap, graaf George Macartney, in 1797 vorendag gekom het.

    Pas het die ATR dit nodig gevind om inskrywings vir die Europese Unie se Sol Plaatje-poësiekompetisie te werf. Hierdie kompetisie het baie sydelings met Afrikaans te make. Die hoofmotivering vir die ATR se entoesiasme is waarskynlik omdat Plaatje as ‘n stigter van die ANC beskou kan word. Het die ATR al iets gedoen om te verseker dat die Universiteit Sol Plaatje in Kimberley ‘n Afrikaanse universiteit sal wees? Sekerlik nie.

    Genoemde sake toon waarmee die ATR hom die afgelope tyd besig gehou het. Afrikaansdag, die herdenking van die stigting van die Genootskap van Regte Afrikaners (GRA) in 1875 in die Paarl, word jaarliks op 14 Augustus in bv die boekhandel gedenk. Dit behoort elke jaar dié hoogtepunt op die kalender van die ATR te wees. Soos gebruiklik het die ATR vanjaar geen poging aangewend om Afrikaansdag te vier of selfs daarvan melding te maak nie. Daarvoor is daar minstens twee redes. Eerstens word die GRA deur die ATR as ‘n etnies eksklusiewe groep beskou. Gideon Malherbe het klaaglik versuim om sy kombuis- en tuinhulp by die GRA se stigtingsbyeenkoms te betrek. Tweedens bevestig die nie-erkenning van Afrikaansdag dat die ATR eerder ‘n politiek gedrewe liggaam as ‘n egte en eerbare Afrikaanse taalraad is.

    Die nuwe Suid-Afrika funksioneer wesenlik kwantitatief. Kwalitatiewe verskille word dus by voorkeur geïgnoreer of selfs ontken. Omdat die meeste sprekers van Afrikaans deesdae bruin is, word sonder meer aangeneem dat die toekoms van Afrikaans in hulle hande moet wees. Dít terwyl Afrikaans en tewens die land in sy geheel uitstekend onder blanke (dus minderheids-) leiding ontwikkel het. Die skryfkuns, alfabet, manuskripte en gedrukte teks, bv boeke, is beskawingsprodukte. Hulle hoort in die domein van die ATR. ‘n Mens sou dus verwag dat die ATR 6 April jaarliks met oorgawe as Beskawingsdag sou vier. Politieke gestremdheid veroorsaak dat die ATR dit nooit doen nie. Beskawingsdag was voorheen as Van Riebeeck-dag bekend, maar in die nuwe Suid-Afrika word name mos graag verander.

    In die naam van diversiteit dien daar ‘n verteenwoordigende getal bruines in die direksie van die ATR. In die praktyk verseker dit die steriliteit van die ATR. Drie van hierdie bruines het elk ‘n hoë politieke profiel, naamlik Le Cordeur, Danny Titus en Christo van der Rheede. Wat hierdie drie verder gemeen het, is dat hulle nie Afrikaanse taalkundiges is nie. In soverre hulle voorgraads met Afrikaans in formele studie kennis gemaak het, is hulle deur veral Jakes Gerwel aan die Universiteit van Wes-Kaapland beïnvloed. Dit beteken dat hulle siening van Afrikaans met UDF/ANC- en kommunistiese ideologie deurdrenk is (Praag 3.12.2012). Die steriliteit van die ATR is dus begryplik.

    Wat nodig is, is dat al die ATR-direksielede aan minstens twee vereistes moet voldoen. Eerstens moet hulle gesindheid teenoor Afrikaans bo verdenking wees. Dit spreek dus eintlik vanself dat hulle verbintenis tot onderrig in Afrikaans vir hulle eie kinders ononderhandelbaar moet wees. Tans dien daar elemente in die ATR wat sienderoë verkies dat onderrig eerder in Engels as Afrikaans aan hulle kinders verskaf word. Tweedens moet ATR-direksielede se formele Afrikaanse taalkennis op peil wees. Hulle moet dus geskoolde taalkundiges wees. Sodanige raadslede moet verder op ‘n nie-etniese grondslag gekies word. Die huidige kwotastelsel is uit die bose. Pleks van, soos tans, Afrikaans polities te dien, sou die ATR Afrikaans dan na behore taalgewys kon dien.

    Terugverwysend na die eerste paragraaf hierbo is daar in die VSA die manie onder swartes dat wittes eintlik nie oor swartes mag skryf nie. Swartes beweer dat net hulle waarheidsgetrou oor die ervaring van swartes kan skryf. In die debat oor Kaaps het hierdie fundamentalisme nou ook kop uitgesteek. Net outentieke, nie-wit sprekers van Kaaps mag glo in Kaaps skryf (dus nie Marlene van Niekerk nie) en die duidelike voorkeur is dat net hulle menings oor Kaaps mag uitspreek. Die wesenlike aard van hierdie sotterny is reeds in 1784 deur Samuel Johnson uitgewys toe hy opgemerk het: “Who drives fat oxen should himself be fat” (James Boswell, The Life of Samuel Johnson, Londen: Everyman, 1992, deel 2, p 527).

    Uit die huidige debat blyk dit duidelik dat daar talle variëteite of subsoorte van Kaaps bestaan, bv straat-, bende- en klopsetaal en onkiese of kru of onbetaamlike variasies, waarvan Trantraal ‘n meester blyk te wees. Dit bevestig ten minste dat ons hier nie met algemeen-beskaafde of Standaardafrikaans te make het nie. Die onpraktiese maar etnies en politiek gedrewe Le Cordeur reken dat skoolhandboeke in hierdie ongestandaardiseerde groep mengeltale, kollektief Kaaps genoem, beskikbaar gestel moet word sodat die sprekers van Kaaps nie (verder) benadeel word nie.

    Waar gaan die streep getrek word? Moet skoolhandboeke in Tsotsitaal daarna volg? Waarom nie ook pleit vir handboeke in die soort geradbraakte Engels wat kenmerkend van sommige bruines is nie? Waarom ‘n saak probeer uitmaak vir nie-Standaardafrikaans, maar nie ook vir nie-standaard Engels nie? Die antwoord is: Omdat gestandaardiseerde Engels deur hierdie elemente geag en gestandaardiseerde Afrikaans deur hierdie selfde elemente geminag word. Daarmee is ons terug by wat ek hierbo, in die woorde van Jaap Steyn, taalontrouheid genoem het. Hierdie dislojaliteit teenoor Afrikaans is sekerlik politiek gemotiveerd. Kortom, die huidige voorsitter van die ATR, Le Cordeur, se veldtog ter bevordering van Kaaps is wesenlik opsetlike geringskatting van Standaardafrikaans en grondliggend minagting van Afrikaners.

    Ek het die bostaande teks voltooi voordat Leopold Scholtz se jongste rubriek (Die Burger, 16 deser, p 12) ter hand gekom het. Scholtz verduidelik dat in die stryd teen veral Frans daar in België na Standaardnederlands gereik is pleks van die verskillende Vlaamse dialekte te koester. Dit stem ooreen met my pleidooi vir Standaardafrikaans hierbo. Scholtz: “Elke Europese taal … het naas streektale en dialekte ook ‘n standaardvorm. Die behoefte aan dié standaardvorms bestaan deurgaans.” Omdat die omstandighede in België en Suid-Afrika verskil, wil Scholtz egter nie die knoop deurhaak en die vraag in die opskrif, “Voldoen Kaaps aan vereistes?”, beantwoord nie. Hy wil hê dat “die bruin intellektuele self moet antwoord.” Hy raak die spoor dan al hoe meer byster met die volgende stelling: “Niemand by sy regte verstand sal in beginsel teen die ontwikkeling van Kaaps kan wees nie.”

    Plakkaat van die Kaapse Son
    Plakkaat van die Kaapse Son

    Wat skuil agter Scholtz se terugdeinsing? Die antwoord is voor die hand liggend: Die Burger se dogma dat bruines nie vervreem mag word nie en dus dat die “bruin stem” gehoor moet word. Dit volg dat die sprekers van Kaaps oor Kaaps uitspraak moet lewer, net soos Samuel Johnson se vet osse net deur vetsakke aangeja mag word. Die Burger wil bruines feitlik ten alle koste ter wille wees; nie net omdat dit politiek korrek is nie, maar ook omdat die getal koerante wat verkoop word die allerheiligste heilige koei geword het. Dit is in selfs groter mate waar sedert sy Naspers-susterkoerant Son (in Kaaps wat oorvloediglik met Engelse woorde aangedik word) so ‘n groot aanhang onder veral bruin lesers ten koste van Die Burger opgebou het.

    Ek is by my regte verstand en het hierbo ‘n duidelike saak uitgemaak waarom Kaaps nie die voertuig vir die behoud van Afrikaans teen die aanslag van Engels kan wees nie. Net Standaardafrikaans kan daardie funksie vervul. Die bevordering van die mengeltaal Kaaps deur die ATR druis lynreg in teen die heil van Afrikaans. Dit is politieke en nie-taalkundige oorwegings wat die ATR dryf. Die Afrikaanse en Afrikanerorganisasies wat die ATR tot dusver gesteun het, sal ernstig oor hulle voortgesette deelname moet besin. Die ATR sal óf grondig hervorm moet word óf met ‘n ander liggaam wat Afrikaans doeltreffend bevorder, vervang moet word; iets soos ‘n Herstigte Afrikaanse Taalraad.