Woordeboek van die Afrikaanse Taal

Brief: WAT se Willem Botha ook skuldig aan kruipsug

Willem Botha, die hoofredakteur van die Woordeboek van die Afrikaanse Taal (WAT), het pas op LitNet (16 Augustus) kommentaar gelewer. Dit was na aanleiding van Afrikaansdag wat op 14 Augustus gevier is – die dag in 1875 waarop die Genootskap van Regte Afrikaners (GRA) gestig is. Botha se reaksie gee blyke van die geykte, polities byderwetse of kruipsug-ingesteldheid wat deesdae algemeen by die hoëpriesters van Afrikaans aangetref word. Die lede van die GRA was Afrikanernasionaliste. By polities byderwetses dien

Afrikanernasionalisme deesdae as afdoende rede om hulle van die GRA te distansieer. Daarom verwys instansies soos die ATR, ATKV en ATM selde na die GRA, om van lof vir die GRA nie te praat nie.

Botha maak dit duidelik dat Afrikaans nie by die GRA ontstaan het nie maar by die Khoi-Khoin. Afrikaans is volgens hom ‘n inheemse of Afrikataal. Die Europese, bv Nederlandse, wortels van Afrikaans word, soos deesdae die mode by polities oorverligtes geword het, nie genoem nie. Om politieke redes word ‘n Afrikabeeld van Afrikaans sover moontlik voorgehou.

Botha se bedenklikste sin lui soos volg: “Vroeër is daar veral hulde gebring aan die taalstryders wat die weg gebaan het vir die erkenning en ontwikkeling van Afrikaans [dus blankes], maar vandag word die klem gelê op die belewing van Afrikaanse musiek, letterkunde en toneel.” Deesdae word die taalstryders taalbulle genoem en soos die GRA en bv Langenhoven word hulle met Afrikanernasionalisme geassosieer en hulle bedrywighede verdag gemaak, al is bv Breyten Breytenbach ‘n taalbul. Dit laat my dink aan wat ‘n digter geskryf het: ‘n Volk wat nie sy helde eer nie, gee God geen helde meer nie. Die soort alledaagse Afrikaans wat tans beleef word, is dikwels van ‘n skandalige swak gehalte, maar om politieke redes veroordeel Botha nie geradbraakte Afrikaans nie. Hy verwys glad nie na die kwaliteit van die Afrikaans wat ons tans daagliks beleef nie.

Volgens Jaap Steyn (Ons gaan ‘n taal maak, Centurion: Kraal Uitgewers, 2014) het die WAT sy aanvanklike ideaal om alle Afrikaanse woorde te dokumenteer, laat vaar toe na aanleiding van Max du Preez se kritiek besluit is om “die WAT te kuis” van beweerde “rassistiese” woorde (p 469). Steyn noem dat die jaarlikse staatsubsidie van die WAT sedert 2004 drasties ingekort is, van R2,2 miljoen tot R1,5 miljoen. In 2011 was die WAT-begroting R3,5 miljoen, waarvan net R1,1 miljoen van die staat ontvang is (470). Toe die inkorting van owerheidsfinansiering destyds bekend geword het, het die WAT dit gedwee aanvaar. Daar is skynbaar geen besef van die fundamentele boosheid van die ANC nie. Daar is toe ook te kenne gegee dat die WAT graag akkoord gaan met die ANC-regering se nuut opgelegde verpligting dat die WAT die woordeboekmakers van swart Afrikatale moet bystaan deur bv opleiding aan hulle te verskaf. In die praktyk is hierdie WAT-diens selfs na nie-Suid-Afrikaanse swart Afrikatale uitgebrei.

Die drastiese inkorting van die staatsubsidie en die opleidingsplig waaraan die WAT sedertdien onderhewig is, bring mee dat die WAT minder tyd en arbeid aan die dokumentering van Afrikaans kan bestee; ook omdat fondsinsameling baie tyd en arbeid verg. Die prys van ANC-gedienstigheid is buitensporig hoog en Afrikaans ly sekerlik skade. Maar daar is geen sprake dat die WAT kritiek op die ANC-regime lewer of hom verset teen die onverkwiklike situasie waarin hy hom
weens die ANC se anti-Afrikanervenyn en anti-Afrikaansnydigheid bevind nie. Die WAT se houding is ‘n voorbeeld van wat ek kruipsug noem. Blankes, insluitende Afrikaners, het regte waarop kompromisloos aangedring behoort te word. Die ANC-regime behoort ontsag vir blankes, veral Afrikaners, te hê; nie minagting nie. Elke keer as die ANC Afrikanerbelange doelbewus aantas, moet hy tot hierdie besef gedwing word: HKGK.

— Johannes Comestor

Leon Lemmer: Max du Preez en die HAT

Max du Preez moet elke week ‘n hele aantal skrywes vir publikasie lewer om sy lewenstandaard te handhaaf. Dit is nie altyd maklik om ‘n onderwerp te kry wat nuwerig lyk nie. Onlangs het hy byvoorbeeld gevra: “Wat is jóú vooroordele?” (Die Burger, 19 deser, p 11). Du Preez vertel van ‘n swart “jappie” wat daardie vraag beantwoord het deur te sê: “Ek haat wit mense.” ‘n Manier om hierdie soort uitlating te evalueer, is om dit rasgewys om te keer. “Dit het by my opgekom dat geen wit jappie ooit in só ‘n situasie grappenderwys sou sê ‘Ek haat swart mense’ nie.”

Wat Du Preez hiermee erken, is dat daar dubbele standaarde bestaan; dus dat wittes en swartes verskillend geëvalueer word; dat wittes polities korrek aan strenger vereistes as swartes onderwerp word. Hierteen opper Du Preez geen beswaar nie. Hy hou daarvan om nuusstories bymekaar te maak en hulle dan ter bevordering van sy ideologiese agenda te gebruik/misbruik wanneer die geleentheid hom voordoen. Op ‘n knap manier ignoreer hy gebeure wat sy agenda nie pas nie.

Onlangs was daar onrus by die Elsenburg-landboukollege. Daar is soos volg hieroor berig: “Tydens die betogings het betogers [dus nie noodwendig studente nie] en studente slaags geraak. In twee afsonderlike voorvalle het betogers studente met sambokke bygedam en ‘n betoger en ‘n student het handgemeen geraak. Die betogers het ook alle klasse en toetse ontwrig” (Die Burger, 5 deser, p 1). Die betogers wat studente met sambokke aangerand, gebaklei en klasse ontwrig het, is swart. Die studente wat aan die ontvangkant was, is wit. Teenstrydig met gesonde joernalistieke beginsels lig Die Burger sy lesers doelbewus nie oor die kleur van die betrokkenes in nie, want daardie koerant dien met oorgawe die afgod van politieke korrektheid. As ‘n witte fouteer, word sy kleur gespesifiseer. As ‘n swarte fouteer, word sy kleur verswyg. Iemand soos Nico Koopman sal dit “regstellende geregtigheid” noem.

Kom ons pas die omkeringsbeginsel (genoem in die eerste paragraaf hier bo) toe op die sambokgebeure by Elsenburg. Wat sou die reaksie gewees het as wit studente (of enige wittes) swartes met sambokke toegetakel het? ‘n Koor van verontwaardiging sou teen die rassistiese wittes opgeklink het. Die swartes sou as onskuldige, ongewapende slagoffers voorgestel gewees het. Maar omdat wittes die slagoffers was, is geen ruimte vir verontwaardiging of veroordeling in bv Die Burger toegelaat nie. Daardie reggestelde, verjuniorde joernalistekorps weet ook nie van die rol wat sambokke in die “bevrydingstryd” gespeel het nie, bv as strafuitdelingsinstrument by boendoe-howe. Lees in hierdie verband bv Anthea Jeffery se People’s War (Johannesburg, Jonathan Ball, 2009, 634p; Amazon Kindle $7,03).

Ek herinner my ‘n insident kort nadat ons ons veelgeroemde “vryheid” in die nuwe Suid-Afrika verwerf het. Swart leerlinge het ‘n tradisioneel blanke skool in die Waterberg (Naboomspruit?) verswelg. Die blanke ouers was om verstaanbare redes bekommerd oor die veiligheid van hulle kinders. Sommige ouers het met sambokke by die skool opgedaag. Nie net ouers nie, maar ook ‘n aantal van die deurlugtige menseregtekommissarisse het (waarskynlik in ‘n luukse motor) daar aangekom, onder andere Leon Wessels. Maar die blanke ouers kon vergeet van enige simpatie van die kant van Wessels of die swart kommissarisse af. In Beeld is ‘n groot bohaai opgeskop oor die blankes met sambokke, maar die sambokke is nie eens gebruik nie. Die verskil in reaksie tussen hierdie gebeurtenis en dié op Elsenburg behoort duidelik te wees.

Du Preez skryf van die swart “jappie” wat gesê het: “Ek haat wit mense.” Dit is presies die gesindheid wat die ANC die land ingedra het, al word daar deesdae van die blankes verwag om hartlik met “nasiebou” saam te werk. [In die VSA word rassebetrekkinge beduiwel omdat swartes van kleins af in hulle ouerhuise, skole en kerke opgevoed word om die blankes te haat. Lees gerus Colin Flaherty se boek, Don’t make the black kids angry (2015, 526p; Amazon Kindle $10,25).] Jeffery vertel in People’s War hoe die ANC by die kommunistiese Korea gaan kersopsteek het met die oog op die ANC se gewelddadige aanslag teen die blanke bewind in Suid-Afrika. Deel van die strategie was dat die vyand, die wit mense, gehaat moet word. Daar was nooit ‘n soortgelyke strategie aan blanke kant teen swartes nie. Die hoogheilige Desmond Tutu het bygedra tot die haatveldtog en het bv gesê: “It will be extremely difficult to love the white man” (John Allen, Rabble-rouser for peace, London: Rider, 2006, p 101). Tutu het van blankes verwag om by die WVK en elders tot vervelens toe verskoning te vra, maar hy het deurgaans geweier om self vir enige van sy talle vergrype verskoning te vra. Weer eens dubbele standaarde.

Du Preez se swart “jappie” het gesê “Ek haat wit mense” en daarmee weggekom, sonder enige vermaning van die etiese hoëpriester Du Preez. Die Afrikaanse skryfster Annelie Botes het in ‘n onderhoud met Rapport (21.11.2010) gesê sy hou nie van swart mense nie. Daarna het sy haar stelling gekwalifiseer deur by te voeg dat dit nie alle swartes geld nie. Sy het nie gesê sy haat hulle nie en swartes ook geen skade aangedoen nie. Maar sy is wit en jy moet sê wat die swartes en die polities korrektes wil hoor. Die hel het as’t ware op haar neergedaal. Naas ‘n berig in die hoofkoerant is vyf reaksieberigte en drie briewe, asook ‘n dosyn webmenings, in ‘n enkele uitgawe van Rapport-Weekliks ter verdoeming van Botes gepubliseer, aangevul met vier webartikels. Weens die koerantveroorsaakte storm is haar rubrieke beëindig en ‘n literêre prys teruggetrek. Sy was verplig om ‘n ander uitgewer vir haar boeke te vind (Praag 18.10.2012). Lees gerus haar perspektief op die gebeure in haar boek Swart op wit (Tygervallei: Naledi, 2013, 303p).

Toe Du Preez besluit het om oor vooroordele te skryf, het hy die woord in ‘n woordeboek nageslaan. Die Verklarende “Handwoordeboek van die Afrikaanse Taal [HAT] verduidelik dat ‘n vooroordeel ‘n ‘onredelike voorkeur of afkeer in iets’ is.” Du Preez se “aanhaling” het vir my verdag gelyk. “Voorkeur in” en afkeer in” is nie korrekte Afrikaans nie. Dit moet “voorkeur vir” en “afkeer van” wees. PJ Taljaard en WK Smit se Voorsetselwoordeboek (Pretoria: DeJager-HAUM, 1986) bevestig dit. Ek het aan Du Preez in die konteks van die volgende teksvers gedink: “Ek kan nie lees nie” (Jesaja 29:12). Kan ‘n mens die man nie eens met aanhalings vertrou nie?

Dit is moontlik dat die progressiewe Du Preez, wat graag saam met die tyd beweeg (selfs vóór die tyd wil wees), oor ‘n nuwer HAT-uitgawe as ek beskik. As konserwatiewe Afrikaner kan en wil ek nie saam met die tyd beweeg nie. In my HAT (4de uitgawe, 2000) staan: “vooroordeel … onredelike voorkeur of afkeer van iets” (p 1319). In sy haas het Du Preez nie reg aangehaal nie. Voor hierdie “aanhaling” het hy heeltemal korrek “afkeer van” geskryf.

Du Preez sê: “Ek kan wit Suid-Afrikaanse kermgatte nie uitstaan nie,” ook nie “Steve Hofmeyr-aanhangers” en “taalbulle” nie. Selfs nie “Blou Bul-ondersteuners” nie. Dalk is daar selfhaat in die volgende afkeer van Du Preez: “Politieke ontleders wat nooit oor hulself twyfel nie.” As beroepsdwarsneuker bly Du Preez, ondanks alles, ‘n bruikbare werktuig ter bevordering van ANC-ideologie. Saam met die plaaslike liberale Engelse pers het Du Preez met sy Vrye Weekblad sy deel gedoen om die ANC-/kommunistiese oorname van die politieke gesag te bewerkstellig. Maar aanvaar hy verantwoordelikheid vir die ondoeltreffendheid en chaos wat ons daagliks ervaar of gaan hy eerder voort om dwars te neuk en die nuwe bewindhebbers net hier en daar ligweg te kritiseer?

Dit is bekend dat Du Preez om die dood nie ‘n Afrikaner wil wees nie. Let op hoe hy die volgende gladde skuif uitvoer. Hy vertel van iemand wat gesê het: “Ek kan nie Afrikaners uitstaan nie.” Dan vervolg hy: “Sy het geweet ek is Afrikaans.” Du Preez erken daarmee dat hy Afrikaanssprekend is, maar dit is vir hom te dik vir ‘n daalder om ‘n Afrikaner te wees.

In die nuwe Suid-Afrika ontsnap (feitlik) niks aan transformasie nie; selfs nie woordeboeke nie. Ek het al voorheen genoem dat die Woordeboek van die Afrikaanse Taal (WAT) afgewyk het van sy aanvanklike opdrag om Afrikaanse woorde, frases en uitdrukkings so volledig moontlik te dokumenteer. “Rassistiese” woorde, ens, word deesdae in die WAT as sodanig aangedui of heeltemal gesensor. Die besondere skeppingskrag en vindingrykheid van Afrikaners op hierdie terrein word daarmee ‘n groot onreg aangedoen. Die WAT stel taalkundige oorwegings ondergeskik aan (opportunitiese) politieke oorwegings. Afgesien van die euwel van politieke korrektheid, word dit om praktiese redes gedoen. Soos die Afrikaanse Taalmuseum en -monument is die WAT finansieel van owerheidsubsidiëring afhanklik.

Die WAT se kleinboet, die HAT, is (sover ek weet) nie van owerheidsubsidiëring afhanklik nie. Die HAT is ook duur genoeg. ‘n Eksemplaar van die 6de uitgawe (2015, 1 616p) kos R490.50. Die HAT wil egter nie by die WAT agterbly wat die uitwys van “rassisme” betref nie. Onlangs het Albert Nothnagel (Praag 4 Julie) weer oor sy gunsteling (dalk enigste) onderwerp geskryf, te wete die woord “Afrikaner”. Hy hou daarvan dat die WAT beweer dat die algemeen erkende betekenis van “Afrikaner” as “wit Afrikaanssprekende” “rassisties en verouderd” is (Die Burger, 14 Augustus, p 9). Willem Botha, die WAT se hoofredakteur, het met trots gereageer op die WAT se verpolitisering van ‘n taalkundige saak. “Die WAT se beleid vir beledigende uitdrukkings (wat rassisme insluit) is in 1994 geformuleer” (Die Burger, 18 Augustus, p 14). Hoekom 1994? Omdat die ANC, sonder dat die blanke kiesers daartoe ingestem het, toe politieke beheer oor die land verkry het. Trotse Afrikaner, Danabaai, vra tereg: “Is dit dan ook rassisties om as ‘n Zoeloe of ‘n Xhosa geklassifiseer [of bloot só genoem] te word?” (Die Burger, 18 Augustus, p 14).

Rufus Gouws, ‘n HAT-redakteur, haal die HAT-betekenis van “Afrikaner” soos volg aan: “(veral wit) persoon (met ‘n sterk gevoel van nasietrots) wie se moeder- of huistaal Afrikaans is” (Die Burger, 21 Augustus, p 14). Dit lyk vir my beter (nader aan die waarheid) as die WAT se polities korrekte poging. Gouws vervolg: “Dat die woord [‘Afrikaner’] ook dikwels gebruik word om veral na wit mense te verwys en dat dit soms op ‘n sterk gevoel van nasietrots dui, is steeds nie te betwyfel nie. Hiervan moet ‘n woordeboek blyke gee … Die HAT se bewerking van ‘Afrikaner’ is nie volgens ideologiese oortuigings gedoen nie, maar volgens dít wat in die taal werksaam is.”

Hieruit volg dit nie noodwendig dat die HAT ideologies voorbeeldiger as die WAT is nie. “Klonkie” en “outa” word reeds in my 2000-uitgawe van die HAT as “rassisties” geëtiketteer. Sedertdien het dit erger geword. Die ander twee HAT-redakteurs (naas Gouws), Jana Luther en Fred Pheiffer, roem daarop dat die jongste HAT “beter daarin slaag om negatiewe stereotipering te vermy. Die nuwe HAT is minder eksklusief, etnosentries, seksisties … Meer inklusief, geslagsneutraal, gendervriendelik” (Die Burger, 1 deser, p 12). Hierdie woordeboek weerspieël glo ‘n “groter gesindheid van verdraagsaamheid”. Die gevolg is dat meer Kaapse en Moslemwoorde as voorheen ingesluit is. Dosente aan die Universiteit van Wes-Kaapland is toegelaat om die redakteurs in hierdie opsig te beïnvloed. In ‘n poging om hierdie toegeeflikheid te regverdig, word gesê: “Woordeboeke het ook nie deesdae noodwendig dieselfde voorskriftelike status as wat hulle voorheen gehad het nie.” Maar ‘n woordeboekkoper of -gebruiker wil darem ook nie blootgestel wees aan die subjektiewe (ideologiese) voorkeure van ‘n redakteur nie.

Oor Engelse beïnvloeding, dus anglisismes, is die HAT-redakteurs ewe toegeeflik: “… daar in taalkundekringe al van die 1980’s af gevra word dat woordeboeke gebruiksrealiteite beter moet weerspieël en onnodige sensuur moet verslap”. 7de Laan- en Son-Afrikaans word dus nie meer met dieselfde mate van afgryse as voorheen bejeën nie. So ‘n houding gaan Afrikaans myns insiens armer laat. Byvoorbeeld, E Smit skryf: “Ons kyk nou na Bravo! op kykNET. Watter taal praat party sangers en sportmense deesdae? Dis nie Afrikaans nie, ook nie Engels nie. Wat is dit? Siek. Ek wens Chris Chameleon kan hul stemwerk doen” (Die Burger, 19 deser, p 11).

Die ideologiese glybaan waarop die HAT (soos die WAT) hom bevind, blyk uit Daniël Hugo se resensie van HAT se 6de uitgawe (Rapport, Weekliks, 9 Augustus, p 13). “Die HAT neem sy opvoedingstaak baie ernstig op, soos blyk uit die talle uitvoerige waarskuwings teen die gebruik van rassistiese woorde. By die onnoembare k-woord word eers verduidelik dat dit oorspronklik in Arabies ‘ongelowige’ oftewel ‘Nie-Moslem’ beteken het. Dan volg die waarskuwing: ‘Vandag is die gebruik van die woord nie net erg beledigend en kwetsend nie, dit word inderdaad as lasterlik beskou. Wie hierdie woord teenoor ‘n ander persoon gebruik, kan gedagvaar word, en dit moet dus in alle omstandighede vermy word.'”

Eintlik is dit oordrewe om die waarskuwing aan almal te rig. Dit is veral, of spesifiek, blankes wat die “onnoembare k-woord” nie mag gebruik nie. Dit is maar net nog ‘n voorbeeld van dubbele standaarde. In die VSA mag die blankes nie die woord “nigger” gebruik nie, maar op my rak staan die Nigeriër Chika Onyeani se boek Capitalist nigger (New York: Timbuktu Publishers, 2000, 187p). Die outeur mag die onnoembare n-woord in sy boektitel en telkens in die teks gebruik omdat hy swart is. Of dit nou die k-woord of die n-woord is, swartes word toegelaat om te besluit wat hulle genoem wil wees (bv swart, Afrikaan, Afro-American) of nie genoem wil wees nie. Dit is ironies, eintlik vermetel, dat blanke woordeboekmakers besluit dat blankes rassisties is as hulle hulleself “Afrikaners” noem, terwyl daar nie werklik ‘n algemeen bekende alternatiewe woord is nie. Die benaming “Boer” (met ‘n hoofletter) is vir my aanvaarbaar, maar polities korrektes kry daaroor die stuipe. Dan Roodt se “Eurokaner” (Praag 21 deser) is ‘n uitstekende alternatief. Van Afrikaners word verwag om hulle gedwee neer te lê by ‘n multi-etniese, multikulturele benaming soos “Suid-Afrikaner” of “Afrikaan”, of om ‘n omslagtige frase soos “Afrikaanssprekende blanke” te aanvaar.

Oor die HAT-aanhaling in die voorlaaste paragraaf hierbo skryf Hugo: “Dit is nogal sterk taal vir ‘n woordeboek wat in sy voorwoord daarop aanspraak maak dat dit, buiten korrekte spelling, nie voorskriftelik wil wees nie. Vir een van die redakteurs het dié werkswyse klaarblyklik self te veel geword. By die trefwoord ‘outa’ staan die volgende geïrriteerde nota: ”n Woord wat tot die rasbeduiwelde verlede van Suid-Afrika behoort en daarom liefs te vermy.’ Was hierdie kommentaar werklik nodig? Veral nadat die woord reeds die etikette ‘verouderd’ en ‘rassisties’ gekry het, en die definisie boonop duidelik maak dat dit ‘n beleefde aanspreekvorm vir ‘n bejaarde bruin of swart man was.”

Wie sou in die vorige eeu kon dink dat ‘n mens met soveel subjektiwiteit en politieke korrektheid in Afrikaanse woordeboeke, soos die WAT en die HAT, gekonfronteer sou word? Kortom, die WAT en die HAT grawe vir Afrikaans ‘n GAT.

Afrikaans krepeer

deur Leon Lemmer

Die Afrikaanse Taalmuseum en -monument (ATM) in die Paarl verkondig deesdae dat Afrikaans sedert 1994 ‘n bloeitydperk beleef. Soos seker met alle plaaslike dinge, gaan dit glo sedert 1994 ook met Afrikaans beter as ooit tevore. Ek gaan aantoon dat dit onwaar is; dat die ATM se siening ‘n uitdrukking van politieke korrektheid en van ‘n polities gemotiveerde valse entoesiasme vir die nuwe Suid-Afrika is.

Dié beweerde taalherlewing word gepropageer op panele in die ATM se nuwe besoekersentrum. Die panele is afkomstig van die Universiteit van Wes-Kaapland (UWK) se Roots-simposium wat in 2009 gehou is. In die Jakes Gerwel-tradisie is toe op ‘n Engelse naam vir ‘n byeenkoms oor Afrikaans besluit. Dit gaan om die “viering van Afrikaans se ryke verskeidenheid” (Bolander, 4 deser, p 4); dus inklusiwiteit, diversiteit, multikulturaliteit. Volgens die ATM-webwerf “spoor dié uitstalling breedweg die geskiedenis van Afrikaans na, beginnende by sy Nederlandse/Europese wortels [die UWK se “roots”] en die Khoekhoe- [dus Khoi of bruin] en slawe-invloede daarop – ‘n geskiedenis wat daartoe gelei het dat verskeie taalkundiges Afrikaans as ‘n semi-kreooltaal bestempel.”

In ‘n vroeëre ATM-pamflet is beweer dat Afrikaans ‘n kreoolse taal is. [Kreools: “Mengeltaal ontstaan tussen ‘n Europese taal en ‘n taal in ‘n ander wêrelddeel” -HAT]. Nou word dit darem (maar steeds onwaar) afgeskaal na “semi-kreool”. Die spel waarmee die ATM deurgaans besig is, is om die nie-wit aspekte van Afrikaans oor te beklemtoon en die oorheersende blanke of Afrikanerrol, indien nie te verswyg nie, sover moontlik onder te beklemtoon, soos hier onder duidelik blyk. Vandaar die ATM se versugting: “Ons wil mense help om anders na die Taalmonument te kyk” (LitNet 27 Nov). Afrikaans en sy monument is twee voorbeelde van wat veral Afrikaners vermag het. Afrikaners het ook in baie ander opsigte presteer. Lê dit op die weg van diegene wat tans in die Paarl beheer oor ons Afrikaanserfenis uitoefen om hierdie prestasies te verdoesel omdat die ANC die Afrikaner en Afrikaans deurgaans misken en vertrap?

Die teks van die uitstalling is geskep deur die ATM in oorleg met die Iziko-museums, die Genadendal-sendingmuseum en die Stigting vir Bemagtiging deur Afrikaans. Laasgenoemde twee is bruin instansies, terwyl Iziko die Xhosa-naam vir ‘n aantal Wes-Kaapse museums is wat histories (feitlik) niks met swartes te make gehad het nie. Soos Marthinus van Bart in sy boek, Kaap van slawe (2012), aantoon, is dit Iziko wat valslik voorgee dat dit (net) die Hollanders is wat slawerny aan die Kaap bedryf het en dat dit die goeie Engelse/Britte is wat slawerny afgeskaf het (p 17, 23). Die ATM, soos die Afrikaanse Taalraad (ATR), probeer om die rol van Afrikaners en Standaardafrikaans sover moontlik te verdoesel; iets wat toegeskryf kan word aan bv die feit dat mense soos Wannie Carstens en Michael le Cordeur in albei rade dien. Daar word in die uitstalling bv spesiaal van “Afrikaans as sendingtaal” gewag gemaak. Wat van die rol van die Afrikaanse kerke, veral die NG Kerk, in die geskiedenis van Afrikaans? Dit is enorm groot in vergelyking met dié van sendinginstansies.

Die soort ding waarmee die ATM hom by voorkeur besig hou, blyk uit die twee jongste voorbeelde. Op 5 deser is ‘n “erfenissimposium ter viering van ons slawe-erfenis” gehou. En op 7 deser was dit die agste jaar dat die ATKV se rieldanskompetisie by die momument plaasgevind het. Elias P Nel en Lynette Francis was die seremoniemeesters. Japie Gouws, die uitvoerende hoof van die ATKV, het die byeenkoms aan Nelson Mandela opgedra (Die Burger, 9 deser, p 6). As sodanig is sulke byeenkomste nie noodwendig ongewens of skadelik nie. Wat hinder, is die volslae etniese eensydigheid van die ATM se bedrywighede. Waarom herhaaldelik rieldanse vir veral plattelandse bruines aanbied en nie volkspele en -sang vir Afrikaners nie? Sowel die ATM as die ATKV het hulle bestaan aan Afrikaners te danke, maar albei skram deesdae weg van die aanbieding van bedrywighede wat die indruk kan wek, of die verwyt kan ontlok, dat hulle hulle vir Afrikanerbelange beywer. Albei buig egter agteroor om bruin en swart kultuur te omarm.

Allerhande (en myns insiens dikwels ongure) ligte musiek is by die monument welkom, terwyl (tradisionele) boeremusiek selde geduld word. ‘n Mens sou verwag dat die ATM hom daarvoor sou beywer om die hoofsentrum vir bv boeremusiek en jukskei te wees. Ook om gereeld aan klassieke musiek ‘n platform te bied. Ook om eerder Afrikaanse taal- en letterkundiges, wat werklik iets nagelaat het, te huldig pleks van iets positiefs te probeer vind in wat die “slawe-erfenis” genoem word.

Enkele jare gelede is ‘n “slawefees” op Stellenbosch gehou. Die inisiatief het, soos verwag kon word, van Russel Botman, die rektor van die Universiteit Stellenbosch (US), uitgegaan. Die burgemeester het hierdie fees op die koste van die plaaslike belastingbetalers aangebied. Hans Heese, destyds die US-argivaris en die historikus wie se lot dit was om iets van hierdie “slawefees” te probeer maak, het toe beweer die slawe-erfenis kan aan iedere gebou op Stellenbosch gesien word. Ek het ‘n huisie in Stellenbosch en sal bly wees as hy kom uitwys waar hy slawe-nalatenskap bespeur.

‘n Ander belangrike instansie vir Afrikaans is die Woordeboek van die Afrikaanse Taal (WAT) in Stellenbosch. Onlangs is genoem dat die WAT jaarliks meer as R3 miljoen moet insamel omdat sy staatsubsidie afgeneem het (Die Burger, 3 deser, p 6). Ten einde finansieel te oorleef, wend die WAT hom onder meer tot foefies waarvolgens mense bv Afrikaanse woorde kan borg . Soos in die geval van die ATM, was ek as Afrikaner tradisioneel geneig om simpatiek teenoor die WAT te staan, maar politieke korrektheid beduiwel ook in hierdie geval my betrekkinge. Toe die ANC aan die bewind gekom het, is die WAT se staatsubsidie baie gou drasties ingekort. Die bestaan van die WAT is as bevoorregting geëtiketteer omdat die swart tale nie iets het wat daarmee vergelyk kan word nie. Die ANC-regering het die vermetelheid gehad om nie net baie minder geld na die WAT te kanaliseer nie, maar ook om terselfdertyd te verwag dat die WAT sy kundigheid met Afrika-tale, die plaaslikes en dié in die res van Afrika, moet deel; dus hulle met “uitdagings” moet help.

Wat my dwars in die krop steek, is dat die WAT die nuwe opset verwelkom het. Optimisties is beweer dat die WAT goed sou oorleef pleks daarvan om die ANC se anti-Afrikaans- en anti-Afrikaner-gesindheid te veroordeel. Deesdae moet heelwat tyd en energie, wat voorheen aan deskundige woordeboektake bestee is, noodgedwonge na fondsinsameling gekanaliseer word. Die WAT het polities korrek selfs verder agteroor gebuig. Daar is onderneem om woorde wat nie die toets van politieke korrektheid kon deurstaan nie, dus wat nie-wittes aanstoot kon gee, nie in die WAT te publiseer nie. Voortaan sou die WAT dus nie meer ‘n omvattende skat van Afrikaanse woorde en uitdrukkings wees nie, maar ‘n selfgesensureerde inligtingsbron. Daar is veral twee areas waarin taalskeppers met hulle vindingrykheid uitmunt, naamlik ras/kleur/etnisiteit en seks. Die WAT het met sy besluit politieke (spesifiek ANC-) gedienstigheid bo suiwer taalkundige oorwegings verhef.

‘n Ander aanduiding in die Wes-Kaap van hoe dit met Afrikaans gesteld is, kom van die Kaapstadse metropoolraad. In die nuwe Suid-Afrika gee hierdie instansie voor om drietalig te wees. Wanneer Engelse eentaligheid nie soos gewoonlik seëvier nie, is die voorkeurhiërargie: Engels, Xhosa en Afrikaans. Dít terwyl die stadsraad die meeste van sy inkomste van Afrikaanssprekendes ontvang en swartes die fondse die meeste dreineer. Daar is tans ‘n uitstalling ter ere van Nelson Mandela in die burgersentrum in Kaapstad. Die brosjure van 40 bladsye is net in Engels. Toe die aandag van die DA/OD/PAC-burgemeester, Patricia de Lille, hierop gevestig is, het sy opdrag gegee dat die teks in Afrikaans vertaal moet word (Die Burger, 27 Nov, p 6). Of dit gedoen sal word en of ‘n Afrikaanse brosjure werklik gepubliseer gaan word, sal ons dalk nooit weet nie, want dit is te betwyfel of Die Burger so sterk oor die saak voel dat hy dit sal opvolg.

Op 2 deser het Jason Lloyd in sy rubriek op LitNet oor die agteruitgang van Afrikaans aan die Universiteit Kwa-Zulu-Natal (UKZN) geskryf. Afrikaans word voortaan daar slegs as ‘n eerstejaarsvak geduld. Dit is dus nog ‘n plek waar Afrikaans nie meer floreer nie. Die bruin Lloyd redeneer net soos die mense van die ATM en ATR (waarna hierbo verwys is), dus dat ons benadering tot taalsake ooreenkomstig die politiek gemodelleer moet word. Die lot van die land word deesdae deur die meerderheid kiesers/inwoners bepaal. Oor Afrikaans is Lloyd se gevolgtrekking dat “bruines dus die toekoms van dié taal is”, want die meerderheid Afrikaanssprekendes is bruin. Soos in die politiek word kwalitatiewe oorwegings geen ruimte gegun nie.

Gerhard van Huyssteen (43) is die nuwe voorsitter van die Taalkommissie (TK) van die Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns. Deesdae is dit in die mode om hoog op te gee oor “eerstes”. Van Huyssteen is glo die jongste TK-voorsitter en Frank Hendricks (61) van die UWK is die ondervoorsitter en die eerste bruine wat in die TK-bestuur dien. Aangesien Van Huyssteen, soos Carstens, die voorsitter van die SA Akademie, aan die Universiteit Noordwes verbonde is, lyk dit asof die Taalkommissie voortaan die inklusiewe, diverse, multikulturele stempel van Carstens gaan dra. Die SA Akademie gaan op 17 Januarie ‘n seminaar in Pretoria hou met as tema “Afrikaans: Almal se taal!”

Die lyk asof Standaardafrikaans op die vooraand van (verdere) verwatering staan. Distansiëring van die tradisionele Afrikaner blyk uit Van Huyssteen se opmerking dat “laers … uitgedien” is en dat die Kaaps-woord “skanghagha” (in orde) en die Kaapse Maleierwoord “magoe” (die tweede vrou van ‘n Moslemman) as Afrikaans erken moet word. Van Huyssteen was te jonk toe Afrikaans op sy hoogtepunt was. Daarom is hy “nie bekommerd oor Afrikaans … nie” (Die Burger, 26 Nov, p 3). Op grond van eerstehandse ervaring kan Van Huyssteen nie die trotse verlede van Afrikaans vergelyk met die toestand waarin Afrikaans sedert 1994 verval het nie. Hy beweer dat die TK apolities maar polities sensitief en verantwoordelik is. Hy dink “dat Afrikaans armer sal wees sonder Kaaps” (LitNet 27 Nov). Oor die wesenlike bedreiging wat die mengeltaal Kaaps, met sy oorvloedige besoedeling met Engels, vir die toekoms van respektabele Afrikaans inhou, uiter hy polities korrek geen woord nie.

Naas die sluiting van die Departement Afrikaans aan die UKZN en die sigbare agteruitgang van Afrikaans as onderrigtal aan die universiteite te Stellenbosch, Bloemfontein en Pretoria (by al die ander universiteite is Afrikaans as onderrigtaal sedert 1994 ‘n verlore saak) was die Potchefstroomse kampus van die Universiteit Noordwes (UNW) ‘n ligbaken. Afrikaanse klasse word daar in Engels vertaal pleks van hulle te vervang met klasse wat in Engels aangebied word. Die rede vir hierdie relatiewe voorspoed van Afrikaans op Potchefstroom, of mindere agteruitgang, kan toegeskryf word aan die deurlopende teenwoordigheid van ‘n blanke rektor. Daardie era sal op 31 Mei eindig wanneer Theuns Eloff uittree. Net die Universiteit Kaapstad, wat al meer as een swart rektor gehad het, sal dan ‘n wit rektor hê. Die akademie is een van vele terreine waar swartes wêreldwyd nie by wittes kan kersvashou nie. Tog word dit deesdae wys geag dat die akademiese leiding aan ons universiteite (feitlik) deur die bank van swart rektore uitgaan. Die UNW kry volgende jaar nie ‘n bruin rektor soos die ander drie pasgenoemde historiese Afrikaanse universiteite nie, maar ‘n swart rektor, Dan Kgwadi (46). ‘n Tswana en Sewendedag-Adventis, sal dan die septer swaai in wat tot dusver as die Dopperhemel bekend gestaan het.

Die UNW het drie kampusse: Mafikeng, Vaaldriehoek (Vanderbijlpark) en Potchefstroom, met laasgenoemde as die akademiese kern. By die ander tradisioneel Afrikaanse universiteite is die vervanging van die wit rektor deur ‘n nie-witte bewerkstellig deur die universiteitsraad te intimideer en te transformeer, bv met aanstellings deur die kommunistiese minister van hoër onderwys, Blade Nzimande. In die geval van UNW is die blankes in die senaat steeds in die meerderheid. Van hulle, soos die transformasiegesinde teoloë Theuns Eloff en Johannes Froneman, het dit egter wys geag om tot die gevolgtrekking te kom dat dit nou tyd vir ‘n swart rektor is. Eloff verlaat eersdaags hier sinkende Afrikaans-/Afrikaner-skip en hoef dus nie met die destruktiewe gevolge van die nuwe opset saam te leef nie. Daarby bestendig die aanstelling van ‘n swart opvolger Eloff se beeld as ‘n oorverligte mens. Die meerderheid senaatslede het glo ten gunste van Kgwadi gestem. In daardie sin verdien die UNW die rektor wat hy op 1 Junie gaan kry. Maar die akademie en Afrikaans verdien dit nie en gaan ‘n dure prys betaal.

Toe Jonathan Jansen as rektor van die Universiteit Vrystaat aangestel is, was Herman van Schalkwyk (47), ‘n landbou-ekonoom en dekaan, akademies sekerlik die sterkste kandidaat, maar die raadsvoorsitter, Faan Hancke, het hom vooraf uitdruklik tot ‘n transformasie- (dus nie-akademiese) aanstelling verbind deur die versekering te gee dat die volgende rektor ‘n nie-witte sal wees. In 2010 het Van Schalkwyk die rektor van die Potchefstroom-kampus geword. Pas het hy weer om nie-akademiese redes die onderspit om die rektorskap gedelf; hierdie keer teen Kgwadi, wat myns insiens akademies ‘n liggewig is. Selfs taalkundig is Van Schalkwyk Kgwadi se meerdere, want afgesien van deeglike tweetaligheid (Afrikaans en Engels) is hy Sotho goed magtig. Kgwadi is Tswana en Engels magtig. Hy beweer hy gaan nou Afrikaans leer, maar dit spreek boekdele vir sy gesindheid jeens Afrikaans dat hy, wat op die platteland in die noord-weste grootgeword het, nou gaan begin om “die taal” te leer. Net dit toon reeds die revolusionêre verandering wat die Potchefstroom-kampus in die gesig staar. Kgwadi sê: “Change will have to come” (City Press 8 deser). Daardie verandering sal minstens tweeledig wees: die Potchefstroom-kampus sal verswart en verengels.

Van Schalkwyk het uitstekende akademiese kwalifikasies: ‘n baccalaureus- (1990), honneurs- (1991), magister- (1992) en doktorsgraad (1995), almal verwerf aan die Universiteit Pretoria (UP) en almal in landbou-ekonomie. Hy was dosent aan UP (1993-1996), mede-professor (1996-1997), professor (1998-2003) en dekaan (2003-2010) aan die Universiteit Vrystaat en van 2010 af rektor van die Potchefstroomse kampus. Hy het ‘n indrukwekkende navorsings- en publikasierekord. Kyk gerus sy cv op die internet.

Kgwadi het die volgende grade: BSc (Fisika en Chemie, 1990, Universiteit Bophuthatswana, Mafikeng), MSc (fisika, 1992, Ball State University, Munchie, Indiana, VSA), PhD (“physics education”, 2002, Universiteit Potchefstroom) en MPhil (“environmental law and management”, 2003, Universiteit van die Noorde/Limpopo, by Pietersburg/Polokwane). Myns insiens loop daar ‘n duidelike akademiese foutlyn deur sy formele kwalifikasies. Hy het sy baccalaureus en een van sy magistergrade aan plaaslike swart universiteite, wat nie die akademiese aansien van die tradisioneel blanke universiteite het nie, verwerf. Terwyl Van Schalkwyk vir sy magistergraad ‘n volwaardige verhandeling voltooi het, het Kgwadi sy twee magistergrade waarskynlik (veral) op grond van klaswerk (dus nie navorsing en die dokumentering van daardie navorsingsresultate nie) verwerf. In die VSA het staatsuniversiteite (meesal) nie die akademiese aansien van private universiteite nie. Daarby word Ball State University nie as een van die beste staatsuniversiteite gereken nie. Wat ook hinder, is dat Kgwadi nie deurgaans in fisika studeer het nie. Sy een magistergraad is in ‘n ander vakrigting en sy doktorsgraad is eerder oor as in fisika; dus (blykbaar) oor fisika-onderrig (‘n randeier en sagte opsie) pleks van in bv kernfisika. Vergelyk ook die tydsverloop in die jaartalle waarin Van Schalkwyk en Kgwadi hulle grade voltooi het. Van Schalkwyk is klaarblyklik ‘n akademikus in murg en been, terwyl Kgwadi periodiek ook akademies probeer vorder het.

Kgwadi se akademiese ondervinding vergelyk swak met dié van Van Schalkwyk. Kgwadi was van 1999 tot 2002 ‘n dosent aan die Vaal Technikon. In 2005 het hy rektor van die Mafikeng-kampus van die Universiteit Noordwes geword. Die hinderlikste aspek is dat Kgwadi blykbaar geen (noemenswaardige) navorsings- en publikasierekord het nie. Nog ‘n ding waarvoor ek hom verkwalik, is dat hy in Centurion (voorheen Verwoerdburg, wat eens daarop geroem het dat geen swartes in sy munisipale gebied bly nie) woon en in Mafikeng en nou Potchefstroom werk. Sodanige trekarbeid is nie bevorderlik vir optimale beroepsfunksionering nie. Ek stel dit as my oortuiging dat geen egte akademikus om akademiese redes Kgwadi bo Van Schalkwyk as rektor sou verkies het nie. “In universiteitsgeledere word ook gesê Kgwadi is akademies nie naasteby in dieselfde klas as Van Schalkwyk nie” (Rapport 1 deser). Soos in so baie gevalle in die nuwe Suid-Afrika, het ras/kleur/etnisiteit ongetwyfeld ‘n deurslaggewende rol by Kgwadi se onlangse aanstelling gespeel. Soos Jonathan Jansen, verkies Kgwadi om hierdie feit te ontken. In albei gevalle was Van Schalkwyk op hoogs onbillike wyse die verloorder. Dit is die soort gruwelike onreg waaroor geen bevrydingsteoloog ooit sy bek rek nie.

Kgwadi is vir ses jaar as UNW-rektor aangestel. Daar word beweer dat hy goeie werk as kampus-rektor in Mafikeng gedoen het. Sy nuwe situasie is egter anders, want hy gaan nou die uitvoerende hoof van die hele universiteit wees en dus nie meer tweede viool speel nie. Hy sal ook voortdurend transformasiedruk uit swart geledere ervaar. Moenie verwag dat hy hom danig daarteen gaan verset nie: “Ek meen, ek het eers my menswaardigheid as student in Amerika ontdek, dáár bevry geraak” (Rapport 1 deser). Dan beklemtoon hy ons eendersheid (“ons is almal Suid-Afrikaners”), ons “diversiteit” en “dat die universiteit toegankliker moet word vir álle Suid-Afrikaners.” Hy verwys in hierdie verband na die grondwet wat die status van 10 van die 11 amptelike tale (en veral Engels) verbeter het. Net Afrikaans het oneindig baie aan status ingeboet. Kgwadi: “‘n Taal se regte kan egter nie ten koste van mense se reg tot toegang wees nie … ‘n Instansie soos die Noordwes-universiteit met al sy hulpbronne kán nie uitsluitend of eksklusief wees nie” (Die Burger, 29 Nov, p 8). Dit is die bekende refrein wat ook by die ander tradisioneel Afrikaanse universiteite voor hulle afskaling van Afrikaans as onderrigmedium gehoor is.

As ‘n mens oor die voorafgaande in sy geheel besin, is dit waar dat Afrikaans sedert 1994 ‘n opbloei beleef, soos die ATM beweer? Is daar niks om oor bekommerd te wees nie, soos Van Huyssteen beweer? Of is Afrikaans besig om sienderoë agteruit te boer weens die hartlike samewerking van sommige Afrikaanssprekendes asook instansies wat veronderstel is om Afrikaans te bevorder?

Lees ook Skoppensboer se rubriek, ‘n Seder val in Potchefstroom.