praag.co.za

Tag: HAT

  • Leon Lemmer: Empatie as bodemlose put

    Leon Lemmer: Empatie as bodemlose put

    In hierdie rubriek is empatie die kernbegrip. Maar daar is ‘n bondel verwante begrippe. In die HAT (2015) word hulle soos volg verduidelik:

    empatie [“empathy”]: vermoë om jou in die plek van ‘n ander te stel om sy/haar reaksies en houding te begryp; vermoë om jou persoonlikheid in die voorwerp van bepeinsing te projekteer en so ‘n volledige begrip daarvan te bekom; invoeling; inlewing

    deernis [“compassion”]: diep medelye

    medelye: hartseer/droefheid oor die lot/swaarkry van (‘n) ander; deernis; erbarming; simpatie

    erbarm: medely(d)e hê met; jou ontferm oor; barmhartigheid betoon aan

    simpatie: gevoel van jammerte vir iemand wat hom/haar in ‘n slegte situasie bevind; ingesteldheid om meelewend in ‘n ander se gevoelens te deel; meegevoel; sielsverwandskap

    jammer: jy [het] medelye met iemand; jammerte: spyt, meegevoel

    meelewe: saamvoel met ander; jou indink in die toestand van ‘n ander

    meegevoel: handeling van te deel in ‘n ander se smart/lyding/teleurstelling; simpatie

    Die HAT-inskrywings het bepaal in watter vorm (bv as selfstandige naamwoord of werkwoord) die begrippe hier aangebied word. Dit is duidelik dat daar oorvleueling/ineenvloeiing van betekenis is. Al hierdie begrippe is aan graadverskille onderworpe. Hulle kan bv meer of minder en vlak of diep wees. Dit gaan hier eerder om emosie/gevoel as rede/rasionaliteit.

    In hoeverre dit moontlik is om jou in die plek van ‘n ander te stel, is moeilik om te bepaal. In die wysgerige literatuur is daar op ‘n uitgebreide skaal geredekawel oor die vraag: “What is it like to be a bat?” (Wikipedia). Thomas Nagel (gebore in 1937) het in 1974 aanleiding hiertoe gegee met die publikasie van ‘n artikel. Dit is vir ‘n mens nie moontlik om hom beduidend in te dink in hoe ‘n vlermuis die werklikheid ervaar nie omdat mense in ‘n te groot mate van vlermuise verskil. Dit is vir ‘n mens veel makliker om hom in die plek van ‘n medemens te stel omdat daar sterker ooreenkomste is. Maar elke mens verskil van elke ander mens en mense se ervaring en omstandighede is ook in meerdere of mindere mate verskillend. Dit lyk nie of “‘n volledige begrip” moontlik is soos die HAT hier bo oor empatie beweer nie.

    René Descartes (1596-1650) het oor die dualiteit van die mens besin; dat hy gees en liggaam is. Ons het hier egter met twee kenmerke van die mens te make; twee aspekte eerder as twee substansies. Die mens is ‘n funksionerende eenheid; ‘n deurleefde liggaam. Sonder gees is die liggaam ‘n lyk. Sonder ‘n brein het ‘n mens nie ‘n gees of bewussyn nie. Die mens se gees word enersyds deur bv bewustheid van gevoel en emosie en andersyds deur rasionaliteit gekenmerk. Pleks van hierdie twee dimensies te ontken, behoort hulle eerder in ewewig gehou te word. Volgens bv Charles Morris (The Aryan race: Its origins and achievements, European Freedom Publications: 1888/2019, 289p; Amazon Kindle $4,59) slaag blankes hierin vanweë hulle oeroorsprong in die praktiese geelras en die emosionele swart ras. Blankes dank hulle sukses daaraan dat hulle die insig het om wanneer nodig eerder rasioneel as emosioneel te reageer. Naas die swartes is die Asiate, volgens Morris, ook tot oordrewe emosionaliteit geneig. Byvoorbeeld, die Hindoes het “perhaps the most developed and exuberant imagination that has ever appeared upon the face of the earth” (Kindle 1266).

    Empatie is eerder emosioneel as rasioneel gegrondves. In daardie opsig kan die geskiktheid van empatie as die grondslag van gedrag (etiek/moraliteit) bevraagteken word. Dit is wat ‘n Amerikaanse sielkundige, Paul Bloom, doen in sy boek, Against empathy: The case for rational compassion (London: The Bodley Head, 2017, 284p; Amazon Kindle $12,66). “In am going to argue three things … First, our moral decisions and actions are powerfully shaped by the force of empathy. Second, this often makes the world worse. And third, we have the capacity to do better” (Kindle 157)

    Uit die boektitel blyk dat Bloom stelling teen empatie as emosionele verskynsel inneem, maar nie teen (meer) rasionele deernis nie – die eerste twee begrippe waarop die aandag hier bo gevestig is. Bloom noem ook dat die term simpatie voorheen dikwels as ‘n sinoniem vir empatie gebruik is (240). Dit dui op vloeibaarheid in die betekenis van hierdie begrippe. “[But] terms like sympathy and pity are about your reaction to the feelings of others, not the mirroring of them [as in empathy]” (554). Ons leef in ‘n tydperk wat al hoe meer deur irrasionaliteit gekenmerk word. Dit is onder meer te wyte aan die luidrugtige propaganda wat daar uit die Derde Wêreld opklink. Ná 1994 het Suid-Afrika al hoe meer onmiskenbaar deel van die Derde Wêreld geword, waarin bv demokrasie eerder om emosionele as rasionele redes aangehang word. Wat Bloom in die konteks van gedrag doen, naamlik om dit oorwegend op ‘n rasionele grondslag te plaas, is soortgelyk aan wat Jason Brennan (Praag 7.05.2017) in die geval van demokrasie gedoen het. In demokrasie regeer Jan Rap en sy maat. “Epistocracy means the rule of the knowledgeable.”

    Bloom skryf: “Empathy is like cholesterol, with a good type and a bad type” (206). Eersgenoemde noem Bloom “cognitive empathy” (of deernis) en laasgenoemde “emotional empathy” (247). Empatie kan dus deur rasionaliteit getemper word of suiwer emosioneel wees. “Empathy is more than a reflex. It can be nurtured, stanched, developed, and extended through the imagination. It can be focused and directed by acts of will” (255). Empatie is nie noodwendig sleg nie. “Empathy makes us care more about other people, more likely to try to improve their lives” (263). “It is easy to see why so many people view empathy as a powerful force for goodness and moral change” (68).

    Insgelyks is empatie nie noodwendig goed nie. Bloom argumenteer dat ons, in die geheel beskou, sonder empatie beter daaraan toe sou wees. “There is more to kindness and morality than empathy” (373). “Maximizing good results, fundamentally, is what morality is all about” (409). “What really matters for kindness in our everyday interactions is not empathy but capacities such as self-control and intelligence and a more diffuse compassion” (486). Die (veral langtermyn-)gevolge van dade (“consequentialism” genoem – 401) moet in ag geneem word (387). “Achieving long-term goals often requires inflicting short-term pain” (494).

    Dit is veral diegene wat (onregverdigbaar) by empatie (soos by skuldgevoelens in andere) baat, wat die grootste voorstanders daarvan is. Barack Obama het bv gesê: “The biggest deficit that we have in our society and in the world right now is an empathy deficit” (270). Obama wou hê dat veral die blankes nog meer ter bevoordeling van vir veral die swartes moet doen. Dit kan “empathetic correctness” (337) genoem word. “Many believe that empathy will save the world, and this is particularly the case for those who champion liberal or progressive causes … For every specific problem, lack of empathy is seen as the diagnoses and more empathy as the cure” (284). Obama kan ‘n “super-empath” (365) genoem word. In die nuwe Suid-Afrika is daar baie “super-empaths”, insluitende ‘n geil klompie oud-Broederbonders, bv Leon Wessels.

    Om die vloeibaarheid van die begrip empatie hok te slaan en dit so duidelik moontlik van soortgelyke begrippe te (probeer) onderskei, beperk Bloom die betekenis van empatie tot “our capacity … to see the world through other’s eyes, to feel what they feel” (68). “Empathy is the act of coming to experience the world as you think someone else does” (240). In die praktyk is dit kwalik haalbaar. Nieblankes kla deesdae steen en been oor hoe swaar hulle tydens apartheid gehad het. ‘n Mens sou dus verwag dat hulle hulle in die plek van bv die (soos dit dikwels gestel word) “armste van die armes” en dié in ellende kon indink. Maar selfs al sou hulle dit in ‘n mate kon doen, is daar bitter min blyke hiervan in die nuwe Suid-Afrika. Die (nieblankes, veral swart) politici en staatsamptenare op die drie regeringsvlakke (sentraal, provinsiaal en plaaslik) gee bitter min blyke van empatie. Hulle lewe eerder luuks en sommige kyk hoeveel persoonlike gewin daar uit korrupsie geput kan word. Vir diesulkes gaan dit eerder om selfverryking as dienslewering en empatie.

    Vóór 1994 was blanke bedelaars nie plaaslik op straat te sien nie. Ná 1994 het dit ‘n algemene verskynsel geword. Enersyds kan dit gewyt word aan die volslae mislukking van die NP se grondwetlike onderhandelinge en andersyds aan die blatante manier waarop die ANC op grond van ras teen blankes diskrimineer. Ek en seker ook baie ander Afrikaners het spontaan groot deernis met blanke bedelaars, maar om rasionele redes weerhou ek my daarvan om aan diesulkes bv geld te gee. Ek reageer eerder rasioneel deur enersyds De Klerk & kie se verraderlike magsoorgawe te veroordeel en andersyds die kommunistiese, terroristiese, rassistiese, korrupte, ens, ANC aan die kaak te stel.

    Om rasionele redes weerhou ek hulp aan alle bedelaars. As ek uit die goedheid van my hart bv brood sou gee aan ‘n bedelaar wat by my huis aanklop, sou dit waarskynlik nie die enigste keer wees nie, maar bloot die eerste keer. Daardie bedelaar sal my weer probeer opklop en hoe meer ek toegee, des te meer sal die versoeke/eise en bedelaars word. Ondersteuning van ‘n welsynsprojek of -instansie kan ‘n beter opsie vir die uiting van deernis wees. Maar ook hier behoort rasionaliteit in minstens twee opsigte ‘n deurslaggewende rol te speel. Eerstens, die geld wat aan ‘n welsynsprojek of -instansie geskenk word, moet (verkieslik) volledig aan welsyn bestee word en nie aan die salarisse en ander voordele van die personeel nie. Daar moet ook doeltreffendheid, dus afdoende positiewe resultate, en geen korrupsie wees nie. Tweedens is positiewe resultate as sodanig nie voldoende nie. As ‘n mens hier met die bodemlose putsindroom te make het, is dit raadsaam dat rasionaliteit oor deernis moet seëvier en jy jou liewer van samewerking weerhou. Armoede en ellende neem plaaslik eksponensieel toe en kan mettertyd tot ‘n revolusie lei, maar welsynswerk sal revolusie nie verhoed nie. Welsynswerk kan ‘n revolusie hoogstens ‘n bietjie uitgestel. Die kernprobleem is die dwase grondslag waarop die land sedert 1994 funksioneer (bv een mens, een stem, met alle stemme van gelyke waarde), met as resultaat groot aanhang vir politieke partye soos die ANC en EFF.

    “Empathy has its merits. It can be a great source of pleasure, involved in art and fiction and sports, and it can be a valuable aspect of intimate relationships. And it can sometimes spark us to do good. But on the whole, it’s a poor moral guide … if we want to be good and caring people, if we want to make the world a better place, then we are better off without empathy” (75). “The problem we face as a society and as individuals are rarely due to lack of empathy. Actually, they are often due to too much of it … we should strive to use our heads rather than our hearts” (104). “I believe our emotional nature has been oversold” (134). Dink bv aan hoe blankes geïntimideer word om skuldig oor allerhande dinge te voel; selfs gebeure van eeue gelede. Dit is dié opsig waarin ons deesdae plaaslik glo nie almal eenders is nie. Blankes word per definisie skuldig verklaar terwyl swartes na bewering niks het om oor skuldig te voel nie. Enigiets wat teen swartes gehou kan word, word uitgetippex. Byvoorbeeld, terrorisme, korrupsie en ondoeltreffendheid word nie as verwytbare euwels gereken waarvoor swartes verskoning moet vra nie.

    Dit word dikwels beweer dat swartes geneig is om (emosioneel) voorkeur aan korttermynvoordele te gee terwyl blankes eerder (rasioneel) op langtermynvoordele ingestel is. Empatie is in hierdie konteks ter sake. “Empathy is a spotlight focussing on certain people in the here and now. This makes us care more about them, but it leaves us insensitive to the long-term consequences of our acts and blind as well to the suffering of those we do not or cannot empathize with. Empathy is biased … It is shortsighted, motivating actions that might make things better in the short term but lead to tragic results in the future. It is innumerate, favoring the one over the many” (157). “Empathy causes us to overrate present costs and underrate future costs” (762).

    Die gelykheids- en oordrewe eendersverklaring van mense druis in teen ons diepste menswees. “If there ever arose a human who was indifferent to friend versus stranger, to his child versus another child, his genes got trounced by the genes of those who cared more for their own. This is why we are not naturally-born egalitarians. These parochial desires don’t ever go away, and perhaps never should go away” (142). Dit is intuïtief en natuurlik om kant vir jou eie etniese groep en ras te kies (150). “Although we might … believe that the suffering of our neighbor is just as awful as the suffering of someone living in another country, it’s far easier to empathize with those who are close to us, those who are similar to us, and those we see as more attractive or vulnerable and less scary … a white American might believe that a black person matters just as much as a white person, but he or she will typically find it a lot easier to empathize with the plight of the latter than the former” (430). “[Empathy] is a spotlight that has a narrow focus, one that shines most brightly on those we love and gets dim for those who are strange or different or frightening” (472).

    Daar is lesers wat liries oor Bloom se boek is. Daar sal seker altyd diegene wees wat voel dat hulle by die raad van ‘n sielkundige gebaat het. Vir my het die boek nie bevredig of oortuig nie. Duidelike betekenisonderskeid by woorde in alledaagse gebruik, anders as by esoteriese akademies-wetenskaplike terminologie, is kwalik haalbaar. Waarop Bloom se betoog neerkom, is dat ons pleks van (emosionele) empatie eerder deernis (“compassion”) moet hê omdat rasionaliteit glo by deernis ‘n groter rol speel. “Concern [omgee] or compassion … is a better moral guide than empathy” (322). “Compassion and concern are more diffuse than empathy” (562). “Compassion and concern don’t require mirroring of others’ feelings” (569). In elk geval: “You’re not going to feel the pain of those whose problems you see as their own fault or that you view as insignificant. It’s hard to feel empathy for whiners” (938).

    Afrika is in groter mate as enige ander kontinent sinoniem met ellende. Afrikane skryf dit by voorkeur toe aan die nalatenskap van kolonialisme. In werklikheid het die meeste Afrika-lande sedert die jare sestig ruim tyd gehad om toestande in hulle lande te verbeter. Die praktyk toon dat die meeste van hulle nie die vermoë het om dit te doen nie. Insgelyks sit Suid-Afrika reeds meer as ‘n kwarteeu met ‘n swart bewind. Soos ander “onafhanklike” Afrika-lande het Suid-Afrika sedert 1994 skouspelagtig agteruit geboer, met Eskom as ‘n sprekende voorbeeld. Daar moet nie toegelaat word dat sulke onbekwame, korrupte elemente empatie by blankes of Afrikaners wek nie. Afrikane het self die bodemlose put gegrawe. Hulle bestuur en administreer dit sodat dit onbepaalde kan voortbestaan. “Empathy is also influenced by the group” (945). Met my mede-Afrikaners, my etnies-eie mense, het ek moers baie deernis/simpatie, maar dit behoort te wees net in soverre hulle dit verdien. Sulke gevoelens word maklik binne die etnies-eie kring gewek, maar (baie) moeiliker daar buite. Dit beklemtoon die werklikheid van die ons/hulle-onderskeid. Dit is nie ‘n ydele konstruk nie.

    Bloom se onderskeid tussen (emosionele) empatie aan die een kant en (meer rasionele) deernis of omgee aan die ander kant, is egter ‘n kwessie van definisie. Hy kon kortpad gevat het deur bloot te betoog dat emosie deur rasionaliteit getemper behoort te word. Dit is onder meer nodig omdat: “Every charity, every political movement, every social cause will use empathy to motivate action” (308). “While I think empathy is a terrible guide to moral judgment, I don’t doubt that it can be strategically used to motivate people to do good things” (625). “There are positive effects of just about any strong feeling” (660). Maar dit kan gevaarlik wees as ‘n mens se emosies met jou op loop gaan sonder dat dit deur rasionaliteit getemper word. “We are better people if we disregard our gut feelings” (734).

    “We do best when we rely on reason. Michael Lynch defines reason as the act of justification and explanation … Reason is subject to bias … but at its best it can lead to moral insight” (697). “Morality is, at the very least, the effort to guide one’s conduct by reason – that is, to do what there are the best reasons for doing” (711). Maar ook rasionaliteit moet nie oorbeklemtoon word nie. Dit kan hoogs eienaardige mense tot gevolg hê, soos Paul Dirac (1902-1984), Kurt Gödel (1906-1978) en Paul Erdős (1913-1996) – “the oddball’s oddball”.

    Onderliggend is daar die kwessie van die sogenaamde goue reël: dat jy ander moet behandel soos jy self behandel wil wees. Bloom kom naby hieraan wanneer hy skryf: “Empathy makes the experience of others salient and important – your pain becomes my pain, your thirst becomes my thirst … Empathy guides us to treat others as we treat ourselves and hence expands our selfish concerns to encompass other people” (301). Dit is egter oordrewe om te beweer dat ‘n ander se pyn, dors, ens, vanweë empatie werklik ook myne word. Een van my groot krampe is juis diegene wat verkondig hoeveel pyn hulle weens die vorige plaaslike politieke bedeling, dus vanweë apartheid, ervaar het en selfs steeds ervaar. Soos gebruiklik kry blankes die skuld. ‘n Poging om bv ‘n ander se pyn te ervaar lei nie noodwendig tot beter gedrag by die empateerder nie. Dit word ook nie noodwendig verwag nie, want daar is deesdae ‘n leërskare wat eerder hulle beweerde benadeling soos ‘n kleinood masochisties as (permanente/lewenslange) slagoffers wil vertroetel.

    Die goue gedragsreël word in talle godsdienste aangetref. Byvoorbeeld: “Alles wat julle wil hê dat die mense aan julle moet doen, moet julle ook aan hulle doen” (Matteus 7:12) en “Behandel ander mense soos julle self behandel wil word” (Lukas 6:31). Immanuel Kant (1724-1804) het uitgebreid hieroor in sy deontologie/pligteleer geredekawel voordat hy (suiwer) rasioneel sy kategoriese imperatief* geformuleer het, wat eintlik maar op dieselfde as die Bybelse voorskrifte neerkom (in Engelse vertaling): “Act only according to that maxim whereby you can, at the same time, will that it should become a universal law.” Ná verloop van eeue was dit steeds nie moontlik om op hierdie goue reël te verbeter nie. [* “A categorical imperative is a directive saying what ought to be done from the perspective of pure reason alone” (The Cambridge Dictionary of Philosophy, 2nd edition, 1999, p 465).]

    Ons is van nature geneig om tussen familie en nie-familie, Afrikaners en nie-Afrikaners, blankes en nie-blankes, Afrikaanssprekendes en nie-Afrikaanssprekendes, ens, te onderskei. Hierdie binêre/tweedelige benadering van ons/hulle help ons om sin van die werklikheid te maak. Daar is diegene wat hierdie soort fundamentele begrip probeer afbreek deur alewig brûe te wil bou. In hierdie konteks is een van die gewilde maniere van doen, om mense emosioneel te betrek. Met die oog hierop word dikwels op empatie staatgemaak. Empatie sal seker nooit uit die mode raak nie, al hou dit wesenlike gevare in, soos hier bo aangetoon. “Daar kom nie ‘n einde aan die skryf van baie boeke nie” (Prediker 12:12); ook nie aan die skryf van boeke oor (en meesal ten gunste van) empatie nie. Die jongste is Kaitlin Ugolik Phillips se boek, The future of feeling: Building empathy in a tech-obsessed world (2020, 223p; Amazon Kindle $5,74).

  • Leon Lemmer: Azille Coetzee, ‘n amateur oor die ou en nuwe Suid-Afrika

    Leon Lemmer: Azille Coetzee, ‘n amateur oor die ou en nuwe Suid-Afrika

    Ek het gehoop dat hierdie beker by my sou verbygaan. Dan Roodt het ‘n uitstekende artikel oor Azille Coetzee se boek, In my vel, ‘n reis (Kaapstad: Tafelberg, 2019, 207p, R250; Amazon Kindle $20,70) gepubliseer (GroenLinks en Afrikaans – Azille Coetzee se Amsterdamse relaas, Praag 20.07.2019). Dit is die verhaal van ‘n “maklike meisie” se omgang met te veel drank en talle mans; ‘n reis op die “breë weg” wat met trots en inhibisieloos aangebied word. Dit is mos die beeld wat jy van jouself moet voorhou as jy jou van tradisionele waardes bevry het en met mening teen behoudende Afrikaners te velde wil trek. Dit bring onder meer mee dat geradbraakte Afrikaans gunstig as inklusiewe kreools voorgestel word.

    Anders as Roodt se resensie is ander besprekings van die boek feitlik deurgaans gunstig, bv Murray La Vita se onderhoud met Coetzee (Netwerk24, 9.08.2019). Coetzee sê bv: “Daar is natuurlik ‘n paar baie luide kampvegters vir Afrikaans, maar die soort Afrikanerskap en Afrikaans waarvoor hulle veg, is die een waarmee die meeste van ons baie ongemaklik voel.” Sy beweer selfs dat “seksuele geweld ook ‘n nadraai van die koloniale geweld is … Iets wat al die kulture in Suid-Afrika gemeen het, is ‘n soort macho of gewelddadige manlikheid” – asof blanke mans netso gewelddadig soos swart mans is.

    Lesers word in die resensies wysgemaak dat Coetzee se boek besondere diepte het; dat die teks selfs ‘n herlees werd is; seker sodat verdere lae van die gewaande diepte ontdek kan word. Die ergste oorskatting kom van Lindie Koorts, waarin Coetzee in die opskrif van die resensie beskryf word as “‘n skrywer wat haarself blootlê sodat ons onsself kan sien” (LitNet 14.08.2019). Die probleem is dat ek myself glad nie kan herken in Coetzee se subjektiewe, irrasionele ontboesemings nie; onder meer omdat ek die ganse apartheidsera eerstehands ervaar het terwyl sy deurdrenk is met die anti-apartheidspropaganda van die ANC en sy meelopers.

    Koorts wek nie die indruk dat sy ‘n behoudende Afrikaner wil wees nie. Haar doktorale proefskrif oor dr DF Malan, ingelewer aan die Universiteit Stellenbosch, is in Engels en haar ander publikasies maak dit duidelik dat dit vir haar, soos vir Coetzee, belangrik is om hulle van die Afrikanerdom te distansieer – hulle is Afrikaanssprekendes, maar om die dood nie tradisionele Afrikaners nie. Koorts se werkgewer is die Free State University, terwyl Coetzee in diens van Stellenbosch University is. Om in sodanige klimaat beroepsgewys te vorder, is ANC-gedienstigheid eintlik ‘n vereiste. Geen mens durf dink dat Koorts pro-apartheid is omdat sy oor DF Malan navorsing gedoen het nie. Vir Coetzee is haar rondslapery by mans ‘n prestige-saak. Terselfdertyd oorbeklemtoon sy haar militante feminisme – die man of vrou by wie sy woon, is die een wat bv kosmaak – iets waarmee sy ongetwyfeld haar anti-manskollega, Amanda Gouws, se guns probeer verseker. Sowel Koorts as Coetzee wil oorgraag bevryde, getransformeerde organismes wees.

    In haar resensie skryf Koorts meer oor haarself as oor Coetzee se boek. Koorts se uitlatings is openbarend van die groot mate waarin sy haar, soos Coetzee, van die behoudende Afrikanerdom distansieer. Dit verduidelik waarom wat Koorts skryf, gunstig in Naspers/Media24-geledere ontvang word. Coetzee se boekie word as “‘n grondverskuiwende boek” opgehemel. “Ek wil hierdie boek weer en weer lees. En aan mense uitdeel.” Koorts het gewoon nie die insig om die vlakheid eie aan Coetzee te eien nie, onder meer omdat sy net vyf jaar ouer as Coetzee (gebore in 1986) is.

    My gat se deksel was toe Gert van der Westhuizen, myns insiens een van die grootste dwase noord van die Suidpool, Coetzee se boekie beskryf het as “een van die belangrikste boeke wat vanjaar in Afrikaans sal [!] verskyn” en dat iedere Afrikaner dit móét lees (Netwerk24, 26.08.2019). Van der Westhuizen gee voor dat raskwotas vir rugby die beste uitvindsel ná moedermelk is. Sy vreeslose dwaasheid sorg dat hy sommer ook die geleentheid misbruik om te verwys na “die onnodige bohaai gegrond op ‘n ongesonde nostalgie vir die ou vlag.” In sy retoriek verwys hy na “regse boelies” en “luide konserwatiewe Afrikaners,” met Steve Hofmeyr wat by die naam genoem word. As dwaas herhaal hy Coetzee se dwaashede goedkeurend. Dit is sy manier om aan sy Naspers-werkie te bly vasklou. My dag begin sommer heelwat beter as ek Netwerk24 en die Naspers/Media24-koerante lees en daar is geen skryfwerk in van die drie Van der Westhuizens (Johann, Gert en Christi) nie. Sedert Gert se nie-onaardige artikel, “Akademici in Afrikaans” (LitNet 7.07.2015), het daar ‘n groot (opportunistiese) verskuiwing na links by hom ingetree.

    Ek het reeds ‘n bietjie oor Coetzee se boek geskryf: In my reaksie op Suidpunt se skrywe onderaan my artikel, “‘n Pleidooi vir Afrikaans op Afrikaansdag” (Praag 14.08.2019). Ek gaan dit nie hier herhaal nie. Die onverskoonbare naïwiteit in Koorts en Van der Westhuizen se resensies bring mee dat ek my verplig voel om enkele aspekte in Coetzee se boek aan te roer.

    Coetzee is behep met blanke bevoorregting. Sy gaan “gebuk … onder die skuld van witheid” (p 10). As sy sê sy is ‘n Afrikaner dan roep dit “skaamte en skuld” op (11). “As ‘progressiewe’ Afrikaner distansieer ek my van die meeste dinge wat ‘tradisioneel Afrikaans’ is omdat dit so duidelik die afdruk van die ou Afrikanernasionalisme toon. En, behalwe daarvoor, is ‘tradisionele’ Afrikaanse kultuur opmerklik uncool. Trouens, wat ís ons kultuur? Is dit al die boeretradisies (daardie two-tone hemde?), en die godsdiens? Is dit die boerekos? Is braai al wat oorbly? Die kontemporêre Afrikaner-identiteit bestaan in ‘n soort kulturele leegte” (11).

    Soos Coetzee het ek ook in die buiteland studeer. Toe ek destyds Amerika toe is, het ek in die waan verkeer dat swartes, as 10%+ van die bevolking, mos maklik in die meerderheid blankes geïntegreer kon word. Ek het gou besef dat my standpunt foutief is. By my terugkeer het my vorige departementshoof opgemerk: Jy moes waaragtig Amerika toe gaan om die vanselfsprekende agter te kom. Wat Coetzee doen, is om haar by globalisme en teen Afrikanernasionalisme te skaar. In haar gemoed breek sy Afrikanerkultuur af en dan kla sy oor haar identiteitloosheid. As ongetransformeerde Afrikaner is ek sonder skaamte of skuld oor blanke “bevoorregting”. ‘n Mens kan immers individueel en groepgewys bo die meerderheid van die bevolking uitstyg danksy kundigheid, toewyding, deursettingsvermoë, harde werke, ens.

    Wat is bevoorregting/bevoordeling? Dit is nie as ‘n mens bv ‘n plaas uit die grond opgebou het en die vrugte van jou prestasie pluk nie. Bevoorregting is wanneer jy sonder teenprestasie allerhande dinge ontvang, dus wanneer jy op ander parasiteer. Bevoorregting is wanneer jy ‘n huis van die staat ontvang, nie inkomste- of munisipale belasting betaal nie, wanneer jy bv munisipale dienste (elektrisiteit, water, riolering, vullisverwydering), onderwys, mediese dienste en televisie ontvang sonder om daarvoor te betaal. Bevoorregting is as jy op grond van rasse- en/of geslagsdiskriminasie eerder as meriete in ‘n pos aangestel of bevorder word; as jy ingevolge Gert van der Westhuizen se norme ‘n kwota in ‘n sportspan vul; as jy geld van die staat of ‘n ander instansie steel, of bv ‘n skool of biblioteek afbrand, ‘n openbare pad versper en beskadig, as inkommer onwettig die land betree, ens, en skotvry daarvan afkom, dus nie as ‘n misdadiger veroordeel word nie.

    “Die Nederlanders wéét wie hulle is. Hulle weet waar hulle vandaan kom en waarvoor hulle staan. Hul taal en kultuur is ondubbelsinnig, en skaamteloos, húlle s’n” (12). Dít kan ook van tradisionele, behoudende Afrikaners gesê word. Dit is propaganda-besoedelde mense soos Coetzee wat ronddobber op soek na ‘n ontwykende identiteit as Afrikane en wêreldburgers. Daar is die sug na ‘n inklusiwiteit en diversiteit wat teen die grein van Afrikanerskap ingaan. Regte Afrikaners geniet “die eenvoud van ‘n enkele, suiwere identiteit” (17). “‘n Mens dra swaar aan Suid-Afrika” (16). Ja, aan die nuwe, ná 1994, rommelstatus-Suid-Afrika; nie aan die beskaaf-Westerse/Europese ou Suid-Afrika van weleer nie.

    Let op hierdie onverdunde naïwiteit: “Behalwe die landswye viering van die koms van die universeel geliefde en vergewensgesinde president Mandela, was daar geen teken in mý kinderjare dat apartheid tot ‘n einde gekom het nie” (36). Was Mandela onskuldig in die tronk of omdat hy met terroristiese geweld die blanke regering omvêr wou werp? Vir Coetzee was Mandela moontlik “die enigste wonderwerk … wat ons arme ou land bymekaarhou” (43). Is rasgeïntegreerde woonbuurte, skole, universiteite, hospitale, ens, nie duidelike tekens van die einde van apartheid nie? Ten spyte van blatante rassediskriminasie gaan baie blankes in die nuwe Suid-Afrika voort om voortreflik te presteer en bewys te lewer dat alle mense nie gelyk of eenders is nie; dat daar individueel en groepgewys ‘n kwaliteitshiërargie kan wees, wat deur mense soos Coetzee verkeerdelik as die voortsetting van apartheid, gebrandmerk as blanke bevoordeling, geëtiketteer word.

    Selfs trots op die Hollandse Goue Eeu, die 17de, toe die VOC die halfwegstasie aan die Kaap gestig het, word nie deur Coetzee aan die hedendaagse Nederlanders gegun nie. Die Hollanders het uitgemunt as bv seevaarders en handelaars en tot op hede voortgegaan om voortreflik te presteer en ‘n voorspoedige land in stand te hou; iets wat die swartes hulle nie kan nadoen nie. Maar Coetzee verkies om die Hollanders/Nederlanders af te kraak oor slawerny én daarby kolonisering te reduseer tot “uitbuiting en wreedheid” asook allerhande goed “wat hulle van hul kolonies gesteel het” (42).

    Coetzee se mansvriend, C, karakteriseer haar siening van kolonialisme soos volg: “In sy kop flits ‘n bebloede tafereel. Europa wat toesak op Afrika, die Ooste, Suid-Amerika, en alles [!] in die pad verwoes met verbysterende geweld. Marteling, verkragting, onthoofding, mensejag, ontvoering, slawehandel, dwangarbeid. Honderde jare aaneen, in die naam van die ‘beskaafde’ praktyk van ‘ontdekking’, gereserveer [!] vir die Europeër met sy wit vel … Eeue later, eers ‘n paar dekades gelede, onttrek die Europeërs hulle uit die kolonies en laat samelewings agter wat aan flarde is, deurdrenk van bloed, vergruis onder gesamentlike trauma, kulture wat onherstelbaar verwring en uitgevee is. En dan skud die Westerse wêreld sy kop wanneer hierdie samelewings in chaos verval, of nie binne ‘n dekade weer op hulle voete kom nie” (47-48). Hou in gedagte dat die Suid-Afrikaanse blanke politieke bewind van ná 1910 deur die ANC en “progressiewes” soos Coetzee as “‘n spesiale soort kolonialisme” beskou word. Is ontdekkingsreise destyds vir die Europeërs “gereserveer” of was dit omdat blankes (en in ‘n mate bv die Chinese en Arabiere, maar nie die swartes nie) bv die kundigheid en ondernemingsgees gehad het om die wêreld te verken?

    Die navolgenswaardige voorbeeld wat die blanke koloniseerders in baie opsigte aan die inheemses gestel het, word glad nie verreken nie. Coetzee sou haar eerder skaar by diegene wat die blankes verwyt dat hulle bv onbedoeld pokke by die kolonies ingevoer het en nalaat om die groot verbetering te noem wat blankes aan gesondheidsdienste aangebring en epidemies in werklikheid in groot mate voorkom het. Dit is Europese koloniste wat die voorbeeld met behoorlike huisvesting, paaie, spoorweë, hawens, ens, gestel en werk aan werkloses verskaf het, bv deur kommersieel en al hoe meer wetenskaplik te boer en die inheemses in groot mate van hongersnood te vrywaar. Die inheemses sou nie die mineraalrykdom so doeltreffend soos die blankes kon ontsluit nie. Plaaslik was die swartes nie eens in staat om die rykdom van die see te benut nie.

    Nie ‘n woord word gerep oor hoe Nederland en ander eens koloniale moondhede deesdae ly onder die weerslag van kolonialisme nie; bv dat die helfte van Suriname se inheemse bevolking ná “vrywording van die koloniale juk” hulle knus in Nederland gevestig het en sedertdien die tradisionele Nederlandse leefwyse ernstig ondermyn. Coetzee skaar haar by die inkommers in Nederland: Daar is glo “‘n verbete en konserwatiewe beskerming van (koloniale) voorreg en rykdom ten koste van byvoorbeeld die vlugtelinge wat verdrink op die oewers van hierdie kontinent” (106), dus Europa. Die “vlugtelinge” wat digby Afrika verdrink, bly onvermeld. Die naaste wat Coetzee aan kritiek op die inkommers kom, is as sy noem dat, anders as voorheen, die Nederlanders se fietse deesdae gesteel word (103, 180). Sy verwyt die ANC en PAC nie vir hulle terrorisme en die voortsetting tot op hede van daardie Mandela-geïnisieerde gewelddadigheid, bv plaasmoorde, nie. Halssnoermoorde word nie verdoem nie. Let op wat Coetzee wel veroordeel: “Terug in Suid-Afrika maak nog ‘n wit boer ‘n plaaswerker of vrugtedief aan die agterkant van sy bakkie vas en sleep hom oor die grondpad tot daar min van hom oor is. ‘n Óú apartheid-trick” (48). Hoeveel keer het bakkiesleepmoorde plaasgevind en in vergelyking daarmee: Hoeveel keer is plaas- en halssnoermoorde gepleeg? Coetzee is ‘n uiters bevooroordeelde mens: giftig bevooroordeeld teen blankes en ootmoedig bevooroordeeld ten gunste van swartes.

    Die koloniseerders/blankes kry die skuld vir die chaos en verval wat na “bevryding”/politieke onafhanklik by die eertydse kolonies ingetree het. Op ‘n soortgelyke manier word die blanke politieke bewind verwyt vir die skade wat terrorisme plaaslik aangerig het. Die “heropbou” van die land is glo die taak wat aan die ANC-regering opgedra is, maar daar word nie gesê dat dit die einste ANC is wat bereid was om die land tot in die grond af te breek ten einde die politieke mag te bekom nie. Coetzee verwoord haar verwronge siening soos volg: “Ons land gaan gebuk onder honderde jare se slawerny, kolonialisme en apartheid. Suid-Afrikaanse koloniale regeringstrukture is al eeue [!] lank deurdrenk van korrupsie,* die infrastruktuur is gebou vir ‘n breukdeel van die populasie,** plus ons industrieë en boerdery is gestruktureer volgens koloniale behoeftes.*** Ek weet nie hoe enige regering hierdie situasie gaan regstel nie. Veral nie so vinnig nie”**** (106-107). Dit is hoe Coetzee “ons regering” (die ANC) verdedig (107).

    [* Vóór 1994 het korrupsie nie in noemenswaardige mate voorgekom nie. Buitensporige korrupsie is egter ‘n wesenskenmerk van die nuwe Suid-Afrika.

    ** Het nieblankes nie ook in die voordele van paaie, spoorweë, hawens, myne, Westerse/Europese stede en dorpe, skole, universiteite, hospitale, ens, gedeel nie?

    *** Het blank Suid-Afrika nie op groot skaal voedsel en vervaardigde goedere aan die plaaslike swartes en die res van Afrika voorsien nie?

    **** Suid-Afrika sal vinniger van die ná-1994 agteruitgang en verval herstel as daar minder korrupsie is en mense volgens bekwaamheid (en nie ingevolge ras en geslag nie) aangestel en bevorder word.]

    Ná 1994 het die bedenklike gewoonte posgevat om – soos Coetzee doen – die plaaslike geskiedenis tot “slawerny, kolonialisme en apartheid” te reduseer (106). Daardie drie terme dien as kodes om die blankes sleg te sê. Insgelyks word die term “demokrasie” as kode misbruik om die swart politieke bewind, dus die ANC-regering, te verheerlik, sonder dat enige poging aangewend word om die aard van hierdie soort demokrasie te kritiseer of die geskiktheid daarvan vir plaaslike toepassing te bevraagteken.

    “Die rampsalige Afrikaner[s]” beskou hulleself glo as “‘n uitverkore volk [wat] … hulself geregtig ag op grond, slawearbeid en rassemeerderwaardigheid … Dalk is hierdie meerderwaardigheidsgevoel en hardkoppige geloof in uitverkorenheid, entitlement, dus ‘n soort genetiese programmering?” (110). Die blankes het ongetwyfeld plaaslik en wêreldwyd beter as die swartes gepresteer, vandaar die blankes se standpunt dat hulle geregtig is op wat hulle versamel en bereik het; dat hulle besittings nie deur ‘n swart regering onteien/gesteel behoort te word nie. Sedert 1994 het verguising en verworpenheid by Afrikaners plek vir enige moontlike vroeëre gedagtes van uitverkorenheid gemaak.

    Maar Coetzee borduur voort in haar geykte groewe: “In Suid-Afrika dra ek swaar aan hierdie wit vel omdat dit belaai is met die status van onderdrukker, met historiese wreedheid, met dominansie en steeds met verskriklike bevoorregting” (115). Blankes is seker onder meer “bevoorreg” om nêrens in hierdie droewe, opgedonderde land seker van hulle lewens en eiendom te wees nie. “My witheid val hier [in Nederland] nie weg nie. En dit raak nie skielik beter nie. Dit raak nie los van die struktuur van witbevoorregting nie. Ek is waar ek is grootliks te danke aan my wit vel in koloniale en apartheid-Suid-Afrika. En die goeie lewe hier in Nederland is tot ‘n groot mate moontlik gemaak deur eeue se slawerny, kolonialisme en ‘n steeds voortgaande kolonialiteit” (117).

    Ek dink die kern van die saak is eerder dat Coetzee ‘n bedorwe brokkie uit ‘n welgestelde gesin is wat vier jaar lank (128), van 2013 tot 2016, in Nederland en elders in Europa kon drink en rondflenter eerder as om voltyds en aktief te studeer en navorsing te doen. Ek, daarenteen, het in Amerika sonder ‘n studiebeurs en met eie en geleende geld studeer en het die jaarlange doktorale program asook ‘n proefskrif van meer as 400 bladsye binne 18 maande suksesvol voltooi omdat studiebeurse eerder aan Suid-Afrikaanse nieblankes uitgedeel is. In my geval was die bevoorregting nie aan die blanke kant nie maar aan dié van die nieblankes. Kyk hoe tydsaam, hiperkoel en loslit kon Coetzee studeer: “In die kafees in my nuwe buurt is ek daagliks besig om die finale afrondings aan my proefskrif te doen” (119). “Ek loop vir ure deur die stad” (127). Desnieteenstaande komplimenteer sy haarself soos volg: “Harde werk en fokus, dis wat my ouers my geleer het” (121). Sy was/is myns insiens nie daartoe in staat om elke dag, heeldag, sewe dae per week, 18 maande lank, dus voltyds en aktief, te studeer en navorsing te doen nie.

    Coetzee het navorsing oor “feministiese filosofie” gedoen: “Ek vra hoe feministiese denke uit Afrika ons kan help om dekolonisering te bedink” (77). Op grond hiervan is sy as navorser aan die Universiteit Stellenbosch aangestel om Amanda Gouws met haar skynvak, wat Susterkunde genoem kan word, te help. Coetzee kan die aangewese persoon wees om in Ousiekunde te spesialiseer. Die woord ousie kom glad nie in die HAT (2015) voor nie. Wel outa, wat as “rassisties” geëtiketteer word: “n Woord wat tot die rasbeduiwelde verlede van Suid-Afrika behoort en daarom liefs te vermy” (p 945). Hoort sulke emosionele uitbarstings in ‘n woordeboek wat veronderstel is om ‘n objektief-wetenskaplike en akademiese inslag te hê? Is daar enige woorde wat weens die rasbeduiwelde hede in die HAT rassistiese status verwerf het? Die goeie nuus is dat geen verdere uitgawes van die HAT gepubliseer gaan word nie.

    Terug in Suid-Afrika vergas Coetzee haar lesers met onoortrefbare militant-feministiese vlakheid en gebrek aan insig, bv: “Een van die enigste dinge wat mense van alle kulture in Suid-Afrika deel, [is] die oortuiging … dat vroue nie op dieselfde manier as mans geregtig is op menswaardigheid en seggenskap oor hul eie liggame nie” (167).

    Coetzee is eintlik onredbaar. Na haar verblyf in Nederland wil nie net in Afrika wees nie, maar ook van Afrika wees. “Die Afrika-filosofie sê dit al vir eeue. Ek word ‘n mens deur ander mense. En dan wonder ek, watter ander wêreld sou moontlik gewees het as ons toegelaat het dat die Afrika-denke die fondamente van ons wêreldbeeld vorm, eerder as die Descartes’s van die wêreld, wat ons op ‘n manier oortuig het dat menswees ‘n individualistiese opgaaf is. Dat dit die Rede is wat van my mens maak. Maar dan dink ek ook, dalk verg ‘n lewe volgens die ubuntu-leer ‘n meer gesofistikeerde menswees as wat ons as ‘Westerlinge’ ontwikkel het” (182-183).

    Ubuntu is dikwels die somtotaal wat mense van Afrika-filosofie weet. Rasionaliteit en individualiteit het verseker dat Westerlinge suksesvoller en welvarender as die res van die mensdom is. Die ander wêreld waarna ons in die belang van alle Suid-Afrikaners behoort te verlang, is nie ‘n meer geafrikaniseerde land nie, maar eerder in baie opsigte ‘n terugkeer na die Suid-Afrika van vóór 2 Februarie 1990. My siening verskil radikaal van Coetzee se verwronge insigte, bv: “My bevoorregte posisie as wit Suid-Afrikaner is die erfenis van ‘n lang, pynlike geskiedenis waarin my voorreg op ‘n gewelddadige manier gewen is ten koste van die meerderheid mense in hierdie land” (185).

    In Coetzee se hersiene geskiedenis staan bv dat die Kasteel in Kaapstad “‘n plek van onheil en pyn [is], die grond waarop dit staan deurdrenk [is] met die bloed van duisende [!] mense” (187). Afrikaners het glo “twyfelagtige voorsate” (191). Coetzee verstaan gevolglik “hoekom sommige mense van Afrikaanse herkoms kies om eerder in Engels te leef” (193). Saam met die etiket van Afrikaanswees “kom ‘n donker verlede, ‘n verskriklike reputasie, wat soos ‘n string blikke agter my klap” (193). Hierdie mens smeek eintlik om ‘n deeglike, omvattende heropvoeding.

  • Suidpunt: Vergeetwoorde of zombiewoorde?

    Suidpunt: Vergeetwoorde of zombiewoorde?

    Stel jou voor jy moet 600 jaar se Afrikaans/Nederlands inhaal net om ‘n eenvoudige sin te skryf.

    So iets is niks snaaks vir die Latynstudent nie, want die kultuurtaal rondom Rome het sonder ‘n woordeboek so drasties verander dat mens ‘n kernwoordeskat van 2 400 woorde moet opbou, terwyl jou moderne tale maar 1 300 woorde vereis om ‘n stukkie teks te kan lees (altans,  ‘n antwoord by Quora.com). Die Lexis Latina (1985) wat aan Suid-Afrikaanse universiteite destyds voorgeskryf is, is weer geskoei op The Frequency of Latin words and their endings (1939) deur P.B. Diederich. Uit die werk van 145 skrywers van Klassieke Latyn het Diederich die woorde met die hoogste frekwensie gekies en ‘n kernwoordeskat van 1 471 woorde saamgestel (volgens hom beslaan dit omtrent 83,6 persent van al die woorde wat in hierdie Latynse letterkunde bestaan). Die res van die woordbedenksels is Nieulatyn, wat deur akademici dwarsdeur die eeue aan verskillende universiteite en leerinstellings bedink is. Maar soos ek verneem is die Thesaurus Linguae Latinae, wat woorde voor 600 n.C. versamel, nog lank nie klaar nie. En hierdie projek is al sedert 1899 aan die gang.

    Latynstudente kan in Nieulatyn sonder probleme woorde uit verskillende eeue met mekaar afwissel, terwyl jou moderne lewende tale baie gevoelig is wanneer ‘n woord, uitdrukking of frase argaïes of verouderd daar uitsien.

    Maar wat sou gebeur as ons 600 jaar se Afrikaans/Nederlandse woordeskat heeltemal ontsluit en gebruik? Die skuurdeure van die hele kollektiewe onbewuste van taal oopsluit? Dit wil sê, voortdurend ou vergeetwoorde en uitdrukkings opdiep, opgrawe, afstof en op die blinkgepoleerde embuiatafel uitstal? En wat as, wat as hierdie woorde skielik hul eie lewe weer kry?

    Aanloop

    Ek het twee Furry-boeke in een maand klaargelees: reWritten (2017) en Imperium Lupi (2017). Suidpunt, wat besiel jou? Literêre navorsing? Dít ook. Maar daar moet ‘n ander rede wees waarom ek by forum.furbase.de/ aangesluit het. O, ja – omdat ek die Weltgemeinschaft wil skud – ons is nog hier. En niemand, juis in hierdie marginale groepe (dikwels diegene wat soos verstotelinge of uitgeworpenes voel), is so geskok as ‘n behoudende Afrikaner hul boeke lees en in sy eie taal bespreek en resenseer nie. Hoe kan dit dan? Maar as selfbenoemde afgevaardigde van die Afrikaner, bedien ek my van ‘n luisterryke hoeveelheid leesstof.

    Met betrekking tot hierdie artikel het ek my egter hoofsaaklik toegespits op die taalgebruik.

    reWritten het my in vele opsigte herinner aan ‘n onderhoud met Hennie Aucamp (Gesprekke met Skrywers 1, 1971, pp. 8; 4-5). Ek haal aan:

    J.P. Smuts: In jou Standpunte-artikel skryf jy positief oor die eerstepersoonsvertellingshoek in die kortverhaal. Reken jy nie dat daar ook gevare in die ek-vertelling skuil nie?

    Hennie Aucamp: Die ek-vertelling het ‘n hele reeks valstrikke. As die skrywer nie versigtig is nie, kan die ‘ek’ die grense van sy wêreld oorskry en die werklikheidsillusie van die hele verhaal saboteer. ‘n Kindverteller moet bv. ‘n kind blý, kindertaal praat en nie grootmensinsigte aan die verhaal opdring nie.

    […]

    J.P. Smuts: Van Wyk Louw verwys op ‘n plek na aanvaarbare taalgebruik in die prosawerk. Hy noem deursigtige prosa waarin alleen die mededeling opval en nie die medium self nie, en prosa waarin ‘n mens net so bewus is van die taal as van die mededeling. Wat is jou standpunt omtrent taalgebruik in jou eie werk?

    Hennie Aucamp: Van dr. Con de Villiers het ek omtrent taalgebruik geleer: eenvoudig is nog nie eenvoudig genoeg nie. Ek wil dié kosbare raad ‘n klein bietjie anders inklee: skryf so eenvoudig as wat die taalsituasie jou dit toelaat. Want ‘moeilike’ taal is soms literêre noodsaak. Wanneer die held van ‘n roman ‘n intellektueel is, sê bv. ‘n professor, gaan hy in terme van sý bepaalde wêreld dink en redeneer. Dit sou artistieke bedrog wees om sy taal af te stem of te vereenvoudig net om die leser tegemoet te kom. Of sê ‘n skrywer wil ‘n barokke wêreld oproep, of ‘n hiper-gekultiveerde salonsfeer, dan moet sy taal mos rekening hou met sy bedoeling. En die tekens is daar dat die Afrikaanse letterkunde nie altyd ‘n “opelug-letterkunde” gaan bly nie. Nee, eenvoudige taal is nie altyd moontlik nie, maar helder denke, dit behoort taalgebruik te alle tye te rig. Selfs wanneer die lewe vanuit die gees en gemoed van ‘n versteurde mens benader word, moet daar beplanning wees, beplande wanorde.

    Ek sien ‘n duidelike ooreenkoms, al is dit miskien onbewustelik.

    In reWritten kry ons te make met ‘n vermenslikte jakkals (nie ‘n vos nie, ‘n egte Suid-Afrikaanse swartrugjakkals), die hooffokalisator, hoofkarakter en eerstepersoonsverteller, genaamd Professor Van Elsburg. Sy taalgebruik (in die Engels) is oor die algemeen redelik eenvoudig, totdat hy te doene kry met kunsmatige intelligensie. Hierdie rekenaar praat hogere en kille Engels, maar lig die hoofkarakter in presies wat die afgelope honderde jare gebeur het (totdat die mensdom verdwyn het). Jy sou nie die duidelike onderskeid opgemerk het as Professor Makwassie van Elsburg van die begin af buitengewone hogere Engels gebesig het nie. Soms verlaat die Professor (afgesien van sy “hooggeleerdheid”) hom op BASIC-English, en dis goed te verstane, aangesien teen die tweede helfte van die boek hy ‘n skokkende ontdekking maak wat sy hele lewensuitkyk verander en hom in ‘n eksistensialistiese put van wanhoop dompel. Hy kan nie sy verstandelike vermoëns oorskry nie, want hy is niks anders nie as ‘n [bestel nou die roman en vind self uit].

    Om hierdie rede was die taalgebruik goed gekies.

    Terloops, op Goodreads stuur die skrywer sy groete aan al ons PRAAG-lesers:

    Baie dankie vir jou mooi woorde! Dit was nogals ‘n verassing om ‘n Afrikaanse resensie van reWritten te vind! Ek is Afrikaanssprekend, maar die mark vir sulke tipe boeke is reeds so klein dat mens maar probeer om vir die grootste mark (VSA) te skryf. Jy / julle moet bietjie kontak maak. Dalk vir ons kom kuier by ons volgende Furry Convention 😉

    En op Twitter, die volgende plasing:

    En ook die betrokke PRAAG-artikel is gedeel op sy Twitter-voer:

    Bogenoemde is ‘n amikaal ligte snoetstampie of neusiesvryf (Furriaans: ‘nose boop’) in vrede: ons het amptelik kennis gemaak.

    Die volgende boek wat ek onder oë kry is die Furry-cum-Steampunk-cum-Romeinse verhaal genaamd Imperium Lupi. Hierdie boek het ek ook geniet met F-777 se elektroklassieke Dance of the Violins in my ore. ‘n Lywige boek wat in sy sagteband omtrent 726 bladsye dik is, op Google Play omtrent 1 776 bladsye beslaan. Hier kry ons met die derdepersoonsverteller te doen, wat duidelik meer speling het. Wanneer die karakters by die Hoofkwartiere werksaam is, blyk die taalgebruik van die verteller allermins eenvoudig. Die verteller dryf, deur die afwisseling tussen die hogere en lae woorde, openlik die spot met die karakters. Sodra ons by ‘n vinnige aksietoneel kom, is die taalgebruik opmerklik weer eenvoudig. Die hogere en oude Engels breek heeltemal met alle vereenvoudingsreëls wat Aucamp hierbo noem, vol geleentheidswoorde wat uit verskillende eeue van die taal dateer. Uit my internetgeskiedenis het ek die volgende woorde gaan naslaan by etymonline.net:

    betwixt, flotsam, deign, dolt, fistula, moniker, dearth, svelte, conciliatory, gruel, pugnacious, wry, callow (vergelyk “kaal” (soos pasuitgebroeide kuiken), maar nou wel met die betekenis “onervare”), breeches (vergelyk “broek”), ruse, gaunt, infirmary, trepidation, putrid (heart), countenance (support), gusto, traipsing, surreptitious, churn (vergelyk “karring” / NL: “karn”), ignominy, dapper (“netjies”, “smaakvol”), “cosseted in opulence”, flummoxed, scalded, decrepit, covetous, placid, “It appears […] we’re conjoined at the hip by our mutual need”, provisos, revere, “pugnacious staring match”, capacious, defected (oorgeloop na ander party, land, gebruike), “winner of the Quin Medal and all round good egg”, clomped [ens.].

    Asook my gunstelingsinne:

    “Janoah sat in the waiting room nursing an ember and staring at the single basic imperium lamp flickering overhead, her posterior mortified by the uncomfortably thin seat cushion. ALPHA wasn’t one for creature comforts. […] Set up after the war to guard against the very extravagance and corruption that had sparked the conflagration in the first place, they could not be seen as hypocrites. Still, Janoah thought, would it kill them to hire a tea-boy?”

    Let asseblief op dat hierdie boek vir ontspanning geskryf is. Sal jy ooit so iets in Afrikaans durf waag?

    Vervlakking met opset?

    Ek vra ‘n Franssprekende kollega van my by die Afrikaanse Wikipedia (wat in Noord-Ierland bly en vlot Afrikaans skryf)  of die Franse iets soortgelyks doen as die Engelse. Gebruik die Franse nog Oudfranse/ou Franse woordeskat? Mais bien sûr! kom die antwoord:

    Volgens sommige taalkundiges is argaïsmes onlosmaaklik verbonde met dialektismes aangesien dialekte die neiging het om die historiese woordeskat te bewaar. Ek stem saam.

    Daar is ‘n aantal uitstekende publikasies soos Rudolf Zimmer se Aspekte der Sprachkomik im Französischen: Studien zur Sprache des Humoristen Alphonse Allais, 1854-1905. Zimmer definieer argaïsmes volgens die terminologie van die Noorse taalkundige Leiv Flydal as «tydelike ekstrastrukturalismes» (naas ruimtelike en sosiale ekstrastrukturalismes) en beskryf hulle gebruik ter wille van ‘n bepaalde effek wat die spreker/skrywer graag wil bereik. So het argaïsmes hul vaste plek in die kerk- en regstaal. In Zimmer se publikasie word die humoristiese effek ondersoek wat bereik word as argaïese woordvorme of verhewe terme met die gewone volkstaal vermeng/gekombineer word. ‘n Voorbeeld is naguère wat as sinoniem vir l’autre jour gebruik word.

    Die gebruik van tydsvorme in geskrewe Frans (en Italiaans) verskil merkbaar van die gesproke omgangstaal.

    Die woordeskat van Frans en Italiaans (as volkstaal) kan aangevul word deur ontlenings uit Latyn – vergelyk die Franse œil/yeux en oculaire (afgelei van die Latynse oculus). Hierdie ontlenings mag in ‘n sekere sin as argaïsmes gedefinieer word.

    Die stigting van Franse kolonies in Noord-Amerika het ‘n tweede Franse taalgebied laat ontstaan wat baie kenmerke van 17de eeuse Frans bewaar het – sowel in sy uitspraak asook sy woordeskat. So hoor ons in Kanada nog die Frans wat die Sonkoning gepraat het! ‘n Soortgelyke studieveld is Kreooltale wat op Frans baseer.

    Sommige taalkundiges sal terme wat tot die skryftaal beperk bly as argaïsmes definieer (soos décéder in plaas van mourir – alhoewel daar ook subtiele betekenisverskille is tussen décéder en mourir: sien gerus Office québécoise de la langue française: Décéder et mourir).

    Heksagonale Frans het enkele Keltiese telwoorde bewaar – soos soixante-dix, quatre-vingt en quatre-vingt-dix teenoor septante, huitante, nonante (in Franssprekende Switserland en Québéc). Nie noodsaaklik ‘n argaïsme nie, maar twee verskillende tradisies wat uit Gallies en Latyn oorgeërf is.

    Ek herinner my aan ‘n Disqus-opmerking wat ek voorheen op PRAAG geplaas het:

    […]

    2. Ek kom ook agter waarom Engelse boeke as medium so gewild is, buiten die groot publikum.

    Die sinoniemwoordeboeke is uiters toeganklik. En ek sien veral Britse skrywers huiwer nie om die hogere en lagere taalgebruik met mekaar af te speel nie. So word Oerengels (‘betwixt’) afgespeel met Iers (‘hubbub’) in nog ‘n Furry-boek (van 700 bladsye+: Imperium Lupi). Sommige van die woorde moet jy digitaal dubbelklik om ‘n definisie te kry – en dan wonder mens regtig: “Duidelik gee die skrywer nie ‘n duit om oor die onwetendheid van die leser nie! En dis reg so!”

    Ook gee hulle glad nie om om Franse en Duitse leenwoorde in te voer nie. Die Duitse boeke is weer baie lief vir Franse, Engelse en veral Latynse sinne [toevallig almal gewilde vreemdetale op skool].

    Daarteenoor: Jou arme Afrikaner mag straatpraat, maar mag hoegenaamd nie van “glunderende gluurder” praat nie. Want o, word “glunder” nie as “deftig” in die HAT aangemeld nie? Vir Hollanders is dit ‘n doodnormale alledaagse woord. Jou arme Afrikaner word in die baarmoeder al gemuilband.

    Oordryf ek? Besluit self.

    Ten hul beterwete, en téén Aucamp se raad, dink die taalkundiges blykbaar anders. Blaai gerus deur Norme vir Afrikaans, vierde uitgawe, 2003, soos geskryf deur W.A.M. Carstens, vide bladsye 349 en 350, en daar kry jy die volgende voorskriftelikheid (opgesom):

    – Hoë woorde skep die indruk dat die skrywer met sy meerderwaardige kennis, hoë sosiale en kulturele status wil pronk of die aangesprokene probeer beïndruk.

    – “As ‘n mens formeler praat (of skryf) as wat die situasie vereis, dan dink die luisteraars (of lesers) jy is ‘n snob.” […] “Deftigdoende sprekers wat fouteer met hul taalgebruik, verloor geloofwaardigheid.” (Combrinck 1993a:11)

    – Taal wat te akademies of vakgerig is sal die gewone mens nie verstaan nie.” In ‘n vakverband kan ‘n mens dié soorte sinne nog aanvaar, maar nie wanneer met die breë publiek gekommunikeer word nie. In so ‘n geval kom staan die skrywer/spreker se woorde tussen hom en die aangesprokene”.

    – Streef daarom “eenvoud” en “natuurlikheid” na deur voorkeur te gee aan die eenvoudiger alledaagse woorde.

    – “Scholtz (1986d:9) het vir hierdie soort gevalle net een oplossing: ‘Probeer om altyd die kort, eenvoudige woord te gebruik. Op stuk van sake is eenvoud die vernaamste kenmerk van goeie styl. Hierby voeg Van der Walt (1992:2): “Eenvoud, ook ten opsigte van taalgebruik, is die basis van goeie smaak en styl, van duidelikheid, en dit dwing jou om self te verstaan, terdeë te verstaan, wat jy wil sê.”

    Wat jy hierbo gelees het is onverbloemde Marxistiese verdomming in sewende rat. Ek ruik al weer ‘n klasseverskil wat uitgewis moet word.

    Nou maar goed. Moet die taal so vereenvoudig word dat, verskoon die Anglisisme, “fok julle almal!”, binnekort tot die nuwe Superstandaardafrikaans verhef word? Want sonder twyfel is dit presies wat ons akademici beoog. Dit voldoen immers aan al die uitgestipte voorskrifte: dit is kort (woordbesuinigend), dit spreek van eenvoud (ook wat betref die spreker se gedagtegang), dit is kragtig, dit dra die presiese boodskap met emosie oor en dit is glashelder – dit dwing die aanhoorder om self te verstaan. Al spreek dit vanuit die ‘kommin’ stratum.

    Nee, ek ruik hier eerder minderwaardigheid teenoor die groot tale daarbuite. Soos ‘n slak moet ons mos binne ons doppe inglip, soos kakkerlakke moet ons wegskarrel, om tog nie raakgesien te word nie. Maar onthou, liewe leser, ons het ‘n skatkis ryk van die Nederlandse, Duitse en Franse woordeskat geërf in 1925, maar ons het dit alles – uit niks anders as eenvoud – weggegee! As dit al is waarvoor ons die Hollanders dankbaar kan wees  – ons kon voortbou op hul woordeskat. ‘n Mens sou die tragiek kon vergelyk met ‘n plattelandse volk wat vir eeue onwetend langs ‘n bouval gebly het, totdat ‘n Franse argeoloog eendag opdaag en met die regte papiere met daardie eeuelange verborge skatte van die ingestorte burg na sy privaatmuseum huiswaarts keer. Die plattelandse volk kan net hulself verwyt – hulle kry maar net hul verdiende loon vir hul eie eenvoudigheid en onnoselheid. Net so het ons nooit ons woordeskat ten volle gebruik nie.

    As ek na my pilhouertjie se voubiljet kyk, het die medici (gelukkig!) nie ‘n saak met die voorskriftelikheid van ons Afrikaanse akademici nie. Laasgenoemde kry net van hul eie medisyne terug: die snotklap wat hulle verdien vir hul eie eenvoud en onnoselheid. Want jy kan die mediese teks nie eenvoudiger maak nie – anders sal die dokters nie verstaan watter presiese kwaal die pasiënt van Middel X as newe-effek kan ontwikkel nie. Ons praat hier immers van lewe en dood! In die verlede het ons gesê ‘n bejaarde is mal of kranksinnig of hy is van lotjie getik. ‘n Paar jaar later het hy Alzheimers, vandag is Alzheimersiekte ‘n onderafdeling van Demensie, Demensie ‘n onderafdeling van… En net so is daar spesifieke name vir ‘n spesifieke kwaal vir ‘n spesifieke liggaamsdeel onder spesifieke omstandighede in gespesialiseerde rigtings. In die meeste gevalle is daar nie meer spesifieke Boerename daarvoor nie; die wetenskap het te snel ontwikkel.

    Al hierdie mediese terminologie en rits dodelike vermanings in hierdie voubiljet word in kinderlike onskuld en blinde vertroue oor die hoof gesien. In die meeste gevalle is die pasiënt/koper doodtevrede met die gebruiksaanwysings gedruk op die plakker van die voorskrifbotteltjie: “Gebruik tablet 2 maal per dag voor ete”.

    7 000 jaar van beskawing, 12 jaar op die skoolbanke, en dis hoe ver ons gevorder het? Spengler was reg: ‘n volk verdien wat hom toekom! Ek is, soos vele ander, egter nie tevrede nie. Ons wil weet waarom die dokter “b.d.d. a.c.” op die voorskrif skryf (bis de die, ante coenam – tweemaal daagliks, voor die maaltyd). Waarom? Want dokters maak foute, die aspirantapteker agter die toonbank maak foute [lees verkeerd], en ek maak ook foute [deur hierdie waninterpretasie en dus die foutiewe voorskrifaanwysings blindelings te gebruik]. Aangesien jy deesdae alles moet nagaan, van jou kontantstrokie by die supermark tot by die meterleser, kan jy netsowel die hele gesondheidswese ook bevraagteken.

    Die probleem is nie alleen by die geneeshere nie, die probleem is die publiek wat nie tred met die tyd hou nie. Wat staan jou as verbruiker dus te doen? Koop daardie Woordeboek vir die Gesondheidswetenskappe (2011) deur A.J. Brink en kie vandag nog, as dit kan. Op Takealot.com lees ek wel:

    Die aanbieding is nie alleen van waarde vir voor- en nagraadse studente en praktisyns in alle fasette van die gesondheidswetenskappe nie, maar ook vir vertalers, taalkundiges en joernaliste, Afrikaans- en/of Engelssprekend.

    Nou wat help dit daar is ‘n woordeboek  vir vertalers as die gewone volk in elk geval nie die voubiljette gaan lees nie? Wat is die sin daarin? Onsin! Uit my ervaring is die woordeboek ook vir die leek bedoel. Lees dit! Gebruik dit! Vind uit. Google rond. Vergewis jou van die terme en afkortings van voorskrifte, soos hier op die Nederlandse Wikipedia.

    En nou dat ons by die Nederlands is, nog in hierdie week lees ek deur die gratis e-boek Meertaligheid in de Gouden Eeuw: Een verkenning deur Willem Frijhoff, waarin die woord “roemruchte” opduik:

    Gysbert Japicks (1603-1666) was van laatstgenoemde genres wel de meest roemruchte vertegenwoordiger.

    Die WAT erken “roemrugtig“, maar plaas ‘n duidelike “verouderd” langs die woord, aangesien “roemryk” mos nou die gepaste keuse is. Hierdie voorskriftelikheid is absurd. “Roemrugtig” is duidelik net so springlewendig in 2010 met die skrywe van Frijhoff se boek, al is dit ook in Nederlands. As mens selfs NPO Radio 1 op die internet soek by http://www.listenlive.eu/netherlands.html en die kanaal aanskakel, luister jy die Afrikaans van die 1950’s. Net soos “weeluis” in Afrikaans vandag springlewendig is, al ken die Hollanders vandag hoofsaaklik net die Germanisme “bedwants”, wat “weegluis” teen die vroeë 1800’s vervang het. Niks keer die Hollanders natuurlik om die ou benaming weer te gebruik nie.

    Waarom moet Afrikaans onnodig oorvereenvoudig en agteruitstaan, nee, selfs agteruitgaan, as ander tale dit nie doen nie? Vir wie? Vir wat? Geen ander volk ter wêreld steur hulle daaraan in die minste nie. Frans, Engels, Duits en ander is nog steeds akademiese tale, hulle gebruik nog steeds woorde uit die verlede. En – die Frans kan soos die Duits soms uiters omslagtig raak, maar uiters spesifiek. Wat die Afrikaanse taalkundiges dus kwytraak in hulle blinde taalideologie om brood en spele om die hoi polloi te behaag, is absolute snert, nie prakties uitvoerbaar nie en help Afrikaans allermins om te ontwikkel en uit te styg. Afrikaans word deur oorvereenvoudiging teruggedwing na sy voormalige patois-status as Kombuistaal.

    Die Franse, Engelse en Duitsers omarm, en maak die akademiese wêreld en hul taalgebruik (jargon) déél van hul alledaagse bestaan. Die Afrikaanse akademici probeer duidelik ‘n skansmuur tussen die (hulle, die oningeligte) publiek en (ons, in hoofletters, DIE ALWETENDE GODE VAN BERG OLIMPUS WAT NIE MET DIE STERFLINGE BENEDE MENG NIE) akademie oprig. Of eerder, ‘n wig indryf.

    Ek is dit heeltemal eens met die aktrise/joernalis Elma Potgieter, soos ek haar al menigmaal aangehaal het. Sy sê tydens ‘n kykweer van Kwêla op 7 Augustus 2017 (en dit hoort op iedereen se kopkussing borduur te word):

    […] as jy nie jou taal oefen nie, dan… dan verklein jy, jy verskraal jou woordeskat. En as jy ‘n verskraalde woordeskat het maak dit van jou ‘n primitiewe mens. Want jy kan nie meer jou emosies uitdruk nie. (my beklemtoning)

    Maak die skatkis leeg?

    Die mens het ‘n probleem om die waarde van woorde te verstaan. Wat is woorde?

    In Afrikaans kan ons woorde munt. Dus, ‘n woord word soos ‘n muntstuk geslaan en in die tesourus (skatkis) gegooi. Hierdie skatkis staan bekend as ons woordeskat, waarvan die Woordeboek van die Afrikaanse Taal (WAT) die konkrete vorm daarvan is [hoewel Woordenboek der Nederlandsche Taal sonder twyfel ook ons erfenis is]. Indien woorde soos krom of blink muntstukke is wat verskillende gevoelens ontlok, dan kan ons ewe maklik ‘n munt uit die oerdae (wolf), en ‘n onlangs vereenvoudigde werkwoordvorm uit die 1920’s (koop) langs ‘n nuwe moderne selfstandige naamwoord plaas (groenteburger) om die sin te maak met “die”-lidwoord:

    “Die wolf koop die groenteburger.”

    Of, hierdie volgende trotse voorbeeldsin uit my Standerd 1-jaar, met ‘n vertwyfelde rooi vraagteken daarnaas van die klasjuffrou in my klaswerkboek:

    “Die kaaiman kou my fyn.”

    (Surrealisties gesproke is dit wel moontlik.)

    Dit beteken dus ons mag met enige muntstuk, ongeag hoe verouderd of aangeslaan, ‘n sin bou, solank dit sin maak. Elke woord is nog ‘n pyl in jou koker. Hoe meer pyle, hoe meer skietgoed.

    Jou probleem is met die moderne skrywers wat hul taal soos ‘n boom beskou: dat elke jaar daar nuwe blare bot (woorde) wat met die herfs afval, verdroog, vermolm en deur die erdwurm van tyd verorber en uitgeskei word. Ons sien dus hoe skrywers hulle elke dag moegmaak deur eendagsvlieë te skep, terwyl hordes gangbare woorde eenvoudig vergeet word wat reeds in die woordeboeke opgeneem is. Ons wonderlike akademici, soos ek reeds uitgewys het, bied ook nie veel antwoorde nie. Al wat hulle voorstel: as iets te moeilik klink, maak dit makliker. Met ander woorde, maak die skatkis sommer heeltemal dolleeg. Doen weg, geheel en al weg, met jou verlede. Verarm die Afrikaans sodat ons slegs 300 verskillende woorde met mekaar bedags praat. Soos die gromgeluide van grotbewoners uit die Steentydperk. Vergeet heeltemal van die afgelope eeue se tegnologiese vooruitgang.

    Suidpunt, ontspan my liewe dier. Gelukkig weet jy mos van beter. En die PRAAG-lesers ook.

    Ja, maar nou: voordat Afrikaans soos ‘n nuwe Latyn, Frans, Duits of Engels word – met so ‘n ruime woordeskat van 600 jaar is daar sekerlik meer uitdrukkingskrag as voorheen – kan daar nie miskien ‘n paar probleme insluip nie?

    Tog wel. Maar net ‘n paar. So tweetjies.

    Chaos vir taalaanleerders, of nie?

    Ene Johan Nijhof skryf op Quora.com:

    But there was a Japanese professor, Vondel expert, who arrived at Schiphol with much delay, and commented. “Ik vrees, ik ben een ogenblik te spade -I fear I am a moment too late”. As “spade” did not exist any more since Vondel, he made a great impression there.

    (zu spät?)

    Ek het ook gesien hoe tweedejaarstudente, Engelssprekend natuurlik, moeite het om “verouderde” Afrikaans raak te sien in van ons eerste gedigte. ‘n Groot probleem ook vir iemand wat pas Duits of Frans begin leer: dikwels is mens totaal onkundig watter taalgebruik werklik verouderd en wat nuut en gangbaar is. ‘n Mens leer die onderskeid alleen deur daaglikse omgang. In wese kan jy ‘n sin leer wat in die 1700’s laas geuiter is, en behoorlik aandag trek as jy hierdie taalfossiel oproep. Dikwels as ek ‘n sin in Duits skryf en toets, eindig my poging in ‘n boek op Google Books wat in 1830 laas geskryf is! Hoppla!

    Aan die ander kant, as mense aan hierdie taalfossiele eers gewoond is, sal niemand daarvan snaaks dink nie.

    Maar mens mag wonder wat jy met ‘n woord soos “trut” sal maak. In Afrikaans beteken dit gewoon “sukkelaar, lamsak, domkop”. Om die waarheid te sê het ek niemand in my leeftyd dit nog ooit hoor gebruik nie – dis eerder ‘n papierwoord.  In Nederlands word “trut” as vertaling gebruik vir “bitch” en “asshole” soos byvoorbeeld “kom op, trut!”. En selfs Reverso.net flits ‘n hoflikheidswaarskuwing wanneer ek heel onskuldig die woord intik… Nee, hierdie woord is springlewendig in daardie taal.

    En nog ‘n valse vriend wat ek hierdie week ontdek is bekaf. In Afrikaans beteken dit gewoonlik iemand is bietjie suur/afgehaal weens teleurstelling (soos ook te sien in die platte “jou bek hang op die grond”). In Nederlands beteken dit weer iemand is kapot, klaar, pê, uitgeput, pootuit, gaar, hondmoeg. Kramers’ Fransch Woordenboek stem saam: die Franse vertalings gee être sur les dents (op die tande [in/teen die grond?] wees), être fourbu (uitgeput wees).

    Valse vriende verwag mens sal opduik. Dit is gans normaal. Maar soms is daar ‘n ander roering onder die oppervlak wat die hele taalgeskiedenis in ‘n onverwagte wending stuur.

    Moenie slapende honde…

    Ek dink almal is teen hierdie tyd bewus van die minder mooi herkoms van “maaifoedie”. Sedert Max du Preez en die ANC in 2011 haaks oor hierdie woord geraak het (en sedert die HAT die oorsprong daarvan skaamteloos in 2009 uitbasuin), hoor mens gereeld daarvan op Radio Sonder Grense. Grensloos.

    Juffrou het my gewoonlik bonuspunte gegee vir oorspronklike navorsing, so, vergun my om maar een enkele ander voorbeeld te noem.

    Hondsvot.

    Kom ons veronderstel daar verskyn eendag ‘n koerantopskrif wat lui: “Jannie is ‘n hondsvot!” Jannie voel geaffronteerd en wil weet wat gaan vir wat. Dit eerste boek waarna mens gryp is die HAT:

    honds’vot s.nw. [~te] (w.g.) Veragtelike, niksbeduidende persoon, skobbejak.

    Niks onaardig daaraan nie. Die Van Dale sê:

    Laf en verachtelijk persoon, gierigaard, reepje op de schouders van een kapotjas.

    Maar Jannie is steeds nie tevrede nie, en gaan kyk in die WAT. Die WAT roem daarop dat hulle al in hofsake gebruik is. Dit geld op presies dieselfde beginsel as ‘n weerkundige of sterrekundige wat by ‘n hofsaak betrek word wanneer die beskuldigde of slagoffer ‘n saak “teen sonsondergang” iets moes afgehandel het, of “teen sonsondergang” vergoed sou word vir die dagloon. Wat was die presiese tyd?

    Nou kom ons kyk wat sê hulle, uit my e-WAT.

    honds’vot s.nw., |hondsvotte, hondsvotte. Soms ook hondvots. (skeldtaal, nie algemeen) Veragtelike persoon, ellendeling, niksbeduiende kêrel, sukkelaar: So ‘n hondsvot, of hy nie geld van ‘n vrou wil bedel nie!

    hondsvotsery |hondsvotsery honds’votsery s.nw. Ook hondvotsery. (verouderend)

    1 Onsin, kafpraatjies: Dit is alles sommer hondsvotsery wat hy nou daar praat (opgeteken in Franschhoek).

    2 In die segswyse maatskappy is hondvotsery (verneukery), dit betaal nie om met iem. in maatskappy te wees nie (Moorreesburg, Tulbagh).

    Dit staan ook net so geskryf in my ou leergebonde WAT Deel IV op die stapeltjie bokant my kopkussing.

    Maar iets pla. Jy weet wat ‘n hond is, maar wat is ‘n vot?

    Gaan kyk jy nou na etymologiebank.nl en doen jy bietjie naslaanwerk in Boshoff en Nienaber se Afrikaanse etimologieë (sub verbum “hondsvot”, bl. 290, 1967) tref die waarheid jou soos ‘n bliksemstraal ins Gesicht. Daar staan dit swart op wit: hondsvot = vulva canis. (Trek asem geskok in!) ‘n Woord wat ‘n mens liewers nie in vrouegeselskap sal gebruik nie.

    Is dit dan veel erger as die p-woord?

    Volgens algemene bronne op Google is daar tot dusver al twee voorvalle bekend waar die skuldige met R50 000 beboet is as jy iemand ‘n p**s noem, veral as die ontvangkant ‘n man is. Dis mos ‘n man se eer wat op die spel is [met al die moderne trans-/poligenderpolitiek vind ek hierdie redenasie, komende van ons liberale howe, nogal vreemd]. Eerroof, of eerdiewery, is maar van die mooi woorde wat in Nederlands onder crimen injuria ressorteer. As jy lank genoeg mense kwaad maak sodat hulle jou begin vloek, is dit ‘n vinnige en maklike 50K-randjie losslaan (wat gulsig weer opgevreet word deur Meneer die Prokureur se vensterkoevertjies). Tog, waarom sou ‘n regdenkende mens so los met die woord omgaan?

    Ons ken immers die Europese geskiedenis: ridders het op maat van D’Artagnan se “Ehre wem Ehre gebühret” (Wer nicht kämpft, wer nicht kämpft, Hat schon verlor’n) mekaar se oë uitgesteek oor daardie poort na die geboortekanaal. En boonop Christene! – watwou! – aartsvyandskap, tweedrag, broedertwis en hande taaibevlek met broedermoord en Christenbloed; hul siele saam met Lucifer en trawante na die ewige verderf verban, terwyl daar tog tot in alle Ewigheid géén huwelike in die hemel gesluit of kan voortbestaan nie (Matt. 22:23 e.v.)?! Huh? En al hierdie bloeddorstige waansin oor ‘n – o, okei, okei.

    Maar Troje is met die aarde gelyk gemaak, ons ken die oorsaak. Kuisheidsgordels was die valhek (of jaloerse paspoort?) tot morge op morge erfgrond, slawe, lakeie en Cornucopia. Miljoene topverkoperromans (ook die sadistiese Fifty Shades of Grey) het oor hierdie wegsteekdingetjie gehandel, en mans sal steeds ‘n fortuin onder die rooilig (of brug) betaal om daardie heilige grond te mag betree [al is dit ook vir die ligsinnige tydverdryf van 10 minute]. Kuddes onskuldige stoetbeeste moes met hul lewens boet aan die bruilofstafel, as bruidskat, en met rede. En Mata Hari (Margaretha Geertruida Zelle) sou nooit so maklik die toekoms van Frankryk in haar skoot gehad het, as dit nie vir ‘n sekere geheime wapen was wat saam met die tonne siergoud gerittel het nie. En het Suid-Afrika nie juis ‘n drakoniese Sensuurwet agter die blad juis oor hierdie einste klein krokkie wat grinnikend uit die boek koekeloer nie (dikwels maar in ‘n enkele sin van drie woorde)?

    Ek sou dus met die p-woord (as Anglisisme) glad nie so onversigtig mee omgaan nie. Deur die eeue heen weet ons nou, tot vandag toe – dit bly die mees gesogte, magtigste en gewaardeerde Wapen, ‘n troefkaart, in enige arsenaal! Ja-nee, selfs die Raad op Atoomkrag moes radeloos oor hierdie vraagstuk buig [die visepresident van die Raad op Atoomkrag was toevallig ook die voorsitter van Aksie Morele Standaarde]. As iemand dus my die p-woord sou toeslinger, sou ek sidder soos ‘n ridder, en saluéér!

    Maar nou ‘n hond s’n. Wat kan ‘n teef uit die agterstrate van Haarlem ‘n man dan nou bied, buiten ‘n hondelewe? Bedags moet sy hoofsaaklik voëlvry (maar nie vlooivry) in haar spoor trap tussen die smet en vullis, maar saans het sy geen verweer teen die rondloperbrakke van die allerlaagste kaste nie. Dit is láág, laer kan jy nie teen die grond sleep nie.

    Ek sou dus sê “hondsvot”, ‘n erfstuk van die manhaftige Wikings wat die volke langs die Noordsee ongelukkig soos viswywe leer skel het (of via Duits in Nederlands beland het), oortref die duurste en mees gewraakte Anglisisme in Afrikaans, maar omdat die betekenis deur die eeue verander, versluier, verduister, verouder en vergete geraak het sal slegs die ingewydes die donker geheim saam met hulle graf toe neem. So het sy angel verlore gegaan.

    Maar Jannie sal nooit kan bewys dat die koerant die opskrif ooit lelik bedoel het nie. Selfs al was die skrywer ook ‘n Germanis of Germaanse filoloog. En so is daar duisende woorde daarbuite met donker oorspronge. En dit is boonop ‘n drogredenasie (bekend as die etymological fallacy) om ‘n moderne woord op sy ou lees te skoei en as geldige argument in ‘n hofsaak te gebruik.

    The etymological fallacy is a genetic fallacy that holds that the present-day meaning of a word or phrase should necessarily be similar to its historical meaning.

    Konteks, konteks, konteks! Maar weer – hoe weet Jannie wat die konteks is?

    Suidpunt, wat het jy nou aangevang?!  Jy moes hierdie woord eerder met rus gelaat het!

    Wat? Dis maar ‘n enkele woordjie. Ek het bloot ‘n ou woord soos Dr. Frankenstein met ‘n donderblits laat herleef en terselfdertyd bewys hoe kinderagtig die samelewing geword het. Ek kan nie verhelp as dit ‘n ongewenste Zombiewoord word nie. Ons sien dit trouens reeds gebeur – wat ek hier noem is geen wetenskapsfiksie of toekomsmusiek nie.

    Gestel dit word nou aan die groot klok gehang, dan kry jy onmiddellik vier gevolge (soos met “maaifoedie”):

    1. Meer mense is nou skielik bewus van die woord. Ek het hom nuwe lewe gegee. Sy gebruikswaarde (of taalkundig-korrek: “woordfrekwensie”) neem toe.
    2. Mense stel skielik belang in etimologie (ongelukkig sal die meerderheid nooit, soos in die 1930’s, tot by Oudnoors en Goties vorder nie – daarvoor is hul koppe te vlak.).
    3. Dit dien as Rorschachtoets van die individu se vlak van volwassenheid. (En ‘n hele paar mense dop die toets met lof.)
    4. Jy kan self besluit of die woord gebruik mag word of nie.

    4.1. Baie sal die woord nou doodgewoon gebruik soos die Afrikaanse betekenis lettertjie vir lettertjie in die WAT en HAT staan.

    4.2. Baie sal nou skielik vroom met toeknietjies sit en die woord uit skaamte vermy (soos baie mense deesdae “boks” pleks van “doos” gebruik).

    4.3. Baie sal die woord met opset dubbelsinnig en uittartend gebruik om reaksie uit te lok.

    ‘n Laaste paar los gedagtes

    Al sit jy ook op ‘n goudmyn woorde wat terugstrek tot doer voor die Middeleeue, beteken dit steeds nie jy is besonder knap met die aanwending daarvan soos met vertaling nie. Neem nou maar die volgende voorbeeldsin uit Meertaligheid in de Gouden Eeuw (2010, p. 8).

    Oorspronklik:

    On remarquera que la langue française devient de jour en jour d’un usage plus habituel dans ce pays-ci.

     

    Letterlik (woord vir woord):

    ‘n Mens sal opmerk dat die taal Frans word van dag tot dag van ‘n gebruik meer gebruiklik in hierdie land.

    Vrye vertaling in die Nederlands deur Frijhoff:

    De Franse taal blijkt van dag tot dag meer gebruikt te worden in dit land.

    Om korrek en keurig te vertaal kan mens slegs deur voorbeelde en op eie inisiatief leer. Al wonder ek soms hoeveel millennia dit nog gaan duur voordat geleerde mense weer praat van OP die platteland (maar IN rural communities), OP die dorpe en IN die stede.

    Ek sluit af.

    Hopelik sal die nuwe belangstelling in die Afrikaans/Nederlands van ouds ook ander laat besef hoe sleg daardie hoogs irriterende en lamsakkige stopwoorde “in plek” (à l’anglaise: “in place”) klink. Ons het immers mos vaste uitdrukkings tot ons beskikking? Daardie twee woordjies bring ‘n hoogs bedonderde Grammar Nazi (ekskuus, skoolvos) in my uit. Hier volg ‘n paar foute en my verbeterings. Hopelik sal dit jou genoeg aanspoor om die woordeboek weer nader te trek om jou woordeskat uit te brei. Ons almal het dit dringend nodig.

    “Het jy ‘n veiligheidsplan [in plek]?”*

    “Het jy ‘n veiligheidsplan (gereed)?” (laat verkieslik ‘gereed’ weg)

    “Hy verduidelik dat reëlings vir kragopwekkers [in plek] is vir teatervenues.”*

    “Reëlings is egter reeds getref vir kragopwekkers by die teatervenues.”

    “Reëlings is egter reeds vir kragopwekkers by die teatervenues getref.”

    “As ons nie ‘n goeie agenda vir ons tong [in plek] het nie…”*

    “As ons geen goeie woord (op ons tong) het nie…”

    “Sy voer aan dat hoewel die nuwe munisipale regulasies nog nie in plek is nie…” * (verdomp vaag!)

    “Sy voer aan hoewel die nuwe munisipale regulasies nog nie van krag is nie…”

    “Sy voer aan hoewel die nuwe munisipale regulasies nog nie in werking getree het nie…”

    “Sy voer aan hoewel die nuwe munisipale regulasies nog nie uitgevaardig is nie…”

    “Sy voer aan hoewel die nuwe munisipale regulasies nog nie bekragtig is nie…”

    “Sy voer aan hoewel die nuwe munisipale regulasies nog nie deurgevoer is nie…”

    “Sy voer aan hoewel die nuwe munisipale regulasies nog nie ter tafel gelê is nie…” (konteks?)

    “Terug na die koop-en-verkoop-ooreenkoms – dit is dalk [in plek], maar is dit op datum? “*

    “Terug na die koop-en-verkoop-ooreenkoms – dit bestaan dalk (wel), maar is dit op datum? ”

    “Tog gaan jy lekkerder vakansie hou as jy weet dat jou lewensdekking [in plek] is”* (uiters vaag!)

    “Tog gaan jy lekkerder vakansie hou as jy weet jy het (wel) lewensdekking.”

    “Tog gaan jy lekkerder vakansie hou as jy weet jou lewensdekking is op datum.”

    “Dit beteken dat ‘n stop-en-ry nou [in plek] is en alle voertuie…”*

    “Dit beteken daar is nou ‘n stop-en-ry, en alle voertuie…”

    “maar vir ‘n jong haarstilis van Durbanville het die meetsnoere reg [in plek] geval”*

    “maar vir ‘n jong haarstilis van Durbanville het die meetsnoere in lieflike plekke geval” (gaan lees jou Bybel reg!)

    “Die Wes-Kaapse LUR van Menslike Nedersettings, Tertius Simmers, sê hy het ‘n aantal maatreëls [in plek] gestel”*

    “Die Wes-Kaapse LUR van Menslike Nedersettings, Tertius Simmers, sê hy het reeds ‘n paar maatreëls getref”

    “Huidige maatreëls [bly in plek].”* (NWU-aankondigingopskrif)

    “Huidige maatreëls steeds van krag.”

    Istis dicentibus: “Quo usque eadem?“ responde: “Quo usque eadem peccabitis?”

    [As iemand sou sê: “Hoeveel keer nog dieselfde (verwyte)?”, antwoord dan: “Hoeveel keer nog dieselfde foute?”]

  • Leon Lemmer: Max du Preez en die HAT

    Leon Lemmer: Max du Preez en die HAT

    Max du Preez moet elke week ‘n hele aantal skrywes vir publikasie lewer om sy lewenstandaard te handhaaf. Dit is nie altyd maklik om ‘n onderwerp te kry wat nuwerig lyk nie. Onlangs het hy byvoorbeeld gevra: “Wat is jóú vooroordele?” (Die Burger, 19 deser, p 11). Du Preez vertel van ‘n swart “jappie” wat daardie vraag beantwoord het deur te sê: “Ek haat wit mense.” ‘n Manier om hierdie soort uitlating te evalueer, is om dit rasgewys om te keer. “Dit het by my opgekom dat geen wit jappie ooit in só ‘n situasie grappenderwys sou sê ‘Ek haat swart mense’ nie.”

    Wat Du Preez hiermee erken, is dat daar dubbele standaarde bestaan; dus dat wittes en swartes verskillend geëvalueer word; dat wittes polities korrek aan strenger vereistes as swartes onderwerp word. Hierteen opper Du Preez geen beswaar nie. Hy hou daarvan om nuusstories bymekaar te maak en hulle dan ter bevordering van sy ideologiese agenda te gebruik/misbruik wanneer die geleentheid hom voordoen. Op ‘n knap manier ignoreer hy gebeure wat sy agenda nie pas nie.

    Onlangs was daar onrus by die Elsenburg-landboukollege. Daar is soos volg hieroor berig: “Tydens die betogings het betogers [dus nie noodwendig studente nie] en studente slaags geraak. In twee afsonderlike voorvalle het betogers studente met sambokke bygedam en ‘n betoger en ‘n student het handgemeen geraak. Die betogers het ook alle klasse en toetse ontwrig” (Die Burger, 5 deser, p 1). Die betogers wat studente met sambokke aangerand, gebaklei en klasse ontwrig het, is swart. Die studente wat aan die ontvangkant was, is wit. Teenstrydig met gesonde joernalistieke beginsels lig Die Burger sy lesers doelbewus nie oor die kleur van die betrokkenes in nie, want daardie koerant dien met oorgawe die afgod van politieke korrektheid. As ‘n witte fouteer, word sy kleur gespesifiseer. As ‘n swarte fouteer, word sy kleur verswyg. Iemand soos Nico Koopman sal dit “regstellende geregtigheid” noem.

    Kom ons pas die omkeringsbeginsel (genoem in die eerste paragraaf hier bo) toe op die sambokgebeure by Elsenburg. Wat sou die reaksie gewees het as wit studente (of enige wittes) swartes met sambokke toegetakel het? ‘n Koor van verontwaardiging sou teen die rassistiese wittes opgeklink het. Die swartes sou as onskuldige, ongewapende slagoffers voorgestel gewees het. Maar omdat wittes die slagoffers was, is geen ruimte vir verontwaardiging of veroordeling in bv Die Burger toegelaat nie. Daardie reggestelde, verjuniorde joernalistekorps weet ook nie van die rol wat sambokke in die “bevrydingstryd” gespeel het nie, bv as strafuitdelingsinstrument by boendoe-howe. Lees in hierdie verband bv Anthea Jeffery se People’s War (Johannesburg, Jonathan Ball, 2009, 634p; Amazon Kindle $7,03).

    Ek herinner my ‘n insident kort nadat ons ons veelgeroemde “vryheid” in die nuwe Suid-Afrika verwerf het. Swart leerlinge het ‘n tradisioneel blanke skool in die Waterberg (Naboomspruit?) verswelg. Die blanke ouers was om verstaanbare redes bekommerd oor die veiligheid van hulle kinders. Sommige ouers het met sambokke by die skool opgedaag. Nie net ouers nie, maar ook ‘n aantal van die deurlugtige menseregtekommissarisse het (waarskynlik in ‘n luukse motor) daar aangekom, onder andere Leon Wessels. Maar die blanke ouers kon vergeet van enige simpatie van die kant van Wessels of die swart kommissarisse af. In Beeld is ‘n groot bohaai opgeskop oor die blankes met sambokke, maar die sambokke is nie eens gebruik nie. Die verskil in reaksie tussen hierdie gebeurtenis en dié op Elsenburg behoort duidelik te wees.

    Du Preez skryf van die swart “jappie” wat gesê het: “Ek haat wit mense.” Dit is presies die gesindheid wat die ANC die land ingedra het, al word daar deesdae van die blankes verwag om hartlik met “nasiebou” saam te werk. [In die VSA word rassebetrekkinge beduiwel omdat swartes van kleins af in hulle ouerhuise, skole en kerke opgevoed word om die blankes te haat. Lees gerus Colin Flaherty se boek, Don’t make the black kids angry (2015, 526p; Amazon Kindle $10,25).] Jeffery vertel in People’s War hoe die ANC by die kommunistiese Korea gaan kersopsteek het met die oog op die ANC se gewelddadige aanslag teen die blanke bewind in Suid-Afrika. Deel van die strategie was dat die vyand, die wit mense, gehaat moet word. Daar was nooit ‘n soortgelyke strategie aan blanke kant teen swartes nie. Die hoogheilige Desmond Tutu het bygedra tot die haatveldtog en het bv gesê: “It will be extremely difficult to love the white man” (John Allen, Rabble-rouser for peace, London: Rider, 2006, p 101). Tutu het van blankes verwag om by die WVK en elders tot vervelens toe verskoning te vra, maar hy het deurgaans geweier om self vir enige van sy talle vergrype verskoning te vra. Weer eens dubbele standaarde.

    Du Preez se swart “jappie” het gesê “Ek haat wit mense” en daarmee weggekom, sonder enige vermaning van die etiese hoëpriester Du Preez. Die Afrikaanse skryfster Annelie Botes het in ‘n onderhoud met Rapport (21.11.2010) gesê sy hou nie van swart mense nie. Daarna het sy haar stelling gekwalifiseer deur by te voeg dat dit nie alle swartes geld nie. Sy het nie gesê sy haat hulle nie en swartes ook geen skade aangedoen nie. Maar sy is wit en jy moet sê wat die swartes en die polities korrektes wil hoor. Die hel het as’t ware op haar neergedaal. Naas ‘n berig in die hoofkoerant is vyf reaksieberigte en drie briewe, asook ‘n dosyn webmenings, in ‘n enkele uitgawe van Rapport-Weekliks ter verdoeming van Botes gepubliseer, aangevul met vier webartikels. Weens die koerantveroorsaakte storm is haar rubrieke beëindig en ‘n literêre prys teruggetrek. Sy was verplig om ‘n ander uitgewer vir haar boeke te vind (Praag 18.10.2012). Lees gerus haar perspektief op die gebeure in haar boek Swart op wit (Tygervallei: Naledi, 2013, 303p).

    Toe Du Preez besluit het om oor vooroordele te skryf, het hy die woord in ‘n woordeboek nageslaan. Die Verklarende “Handwoordeboek van die Afrikaanse Taal [HAT] verduidelik dat ‘n vooroordeel ‘n ‘onredelike voorkeur of afkeer in iets’ is.” Du Preez se “aanhaling” het vir my verdag gelyk. “Voorkeur in” en afkeer in” is nie korrekte Afrikaans nie. Dit moet “voorkeur vir” en “afkeer van” wees. PJ Taljaard en WK Smit se Voorsetselwoordeboek (Pretoria: DeJager-HAUM, 1986) bevestig dit. Ek het aan Du Preez in die konteks van die volgende teksvers gedink: “Ek kan nie lees nie” (Jesaja 29:12). Kan ‘n mens die man nie eens met aanhalings vertrou nie?

    Dit is moontlik dat die progressiewe Du Preez, wat graag saam met die tyd beweeg (selfs vóór die tyd wil wees), oor ‘n nuwer HAT-uitgawe as ek beskik. As konserwatiewe Afrikaner kan en wil ek nie saam met die tyd beweeg nie. In my HAT (4de uitgawe, 2000) staan: “vooroordeel … onredelike voorkeur of afkeer van iets” (p 1319). In sy haas het Du Preez nie reg aangehaal nie. Voor hierdie “aanhaling” het hy heeltemal korrek “afkeer van” geskryf.

    Du Preez sê: “Ek kan wit Suid-Afrikaanse kermgatte nie uitstaan nie,” ook nie “Steve Hofmeyr-aanhangers” en “taalbulle” nie. Selfs nie “Blou Bul-ondersteuners” nie. Dalk is daar selfhaat in die volgende afkeer van Du Preez: “Politieke ontleders wat nooit oor hulself twyfel nie.” As beroepsdwarsneuker bly Du Preez, ondanks alles, ‘n bruikbare werktuig ter bevordering van ANC-ideologie. Saam met die plaaslike liberale Engelse pers het Du Preez met sy Vrye Weekblad sy deel gedoen om die ANC-/kommunistiese oorname van die politieke gesag te bewerkstellig. Maar aanvaar hy verantwoordelikheid vir die ondoeltreffendheid en chaos wat ons daagliks ervaar of gaan hy eerder voort om dwars te neuk en die nuwe bewindhebbers net hier en daar ligweg te kritiseer?

    Dit is bekend dat Du Preez om die dood nie ‘n Afrikaner wil wees nie. Let op hoe hy die volgende gladde skuif uitvoer. Hy vertel van iemand wat gesê het: “Ek kan nie Afrikaners uitstaan nie.” Dan vervolg hy: “Sy het geweet ek is Afrikaans.” Du Preez erken daarmee dat hy Afrikaanssprekend is, maar dit is vir hom te dik vir ‘n daalder om ‘n Afrikaner te wees.

    In die nuwe Suid-Afrika ontsnap (feitlik) niks aan transformasie nie; selfs nie woordeboeke nie. Ek het al voorheen genoem dat die Woordeboek van die Afrikaanse Taal (WAT) afgewyk het van sy aanvanklike opdrag om Afrikaanse woorde, frases en uitdrukkings so volledig moontlik te dokumenteer. “Rassistiese” woorde, ens, word deesdae in die WAT as sodanig aangedui of heeltemal gesensor. Die besondere skeppingskrag en vindingrykheid van Afrikaners op hierdie terrein word daarmee ‘n groot onreg aangedoen. Die WAT stel taalkundige oorwegings ondergeskik aan (opportunitiese) politieke oorwegings. Afgesien van die euwel van politieke korrektheid, word dit om praktiese redes gedoen. Soos die Afrikaanse Taalmuseum en -monument is die WAT finansieel van owerheidsubsidiëring afhanklik.

    Die WAT se kleinboet, die HAT, is (sover ek weet) nie van owerheidsubsidiëring afhanklik nie. Die HAT is ook duur genoeg. ‘n Eksemplaar van die 6de uitgawe (2015, 1 616p) kos R490.50. Die HAT wil egter nie by die WAT agterbly wat die uitwys van “rassisme” betref nie. Onlangs het Albert Nothnagel (Praag 4 Julie) weer oor sy gunsteling (dalk enigste) onderwerp geskryf, te wete die woord “Afrikaner”. Hy hou daarvan dat die WAT beweer dat die algemeen erkende betekenis van “Afrikaner” as “wit Afrikaanssprekende” “rassisties en verouderd” is (Die Burger, 14 Augustus, p 9). Willem Botha, die WAT se hoofredakteur, het met trots gereageer op die WAT se verpolitisering van ‘n taalkundige saak. “Die WAT se beleid vir beledigende uitdrukkings (wat rassisme insluit) is in 1994 geformuleer” (Die Burger, 18 Augustus, p 14). Hoekom 1994? Omdat die ANC, sonder dat die blanke kiesers daartoe ingestem het, toe politieke beheer oor die land verkry het. Trotse Afrikaner, Danabaai, vra tereg: “Is dit dan ook rassisties om as ‘n Zoeloe of ‘n Xhosa geklassifiseer [of bloot só genoem] te word?” (Die Burger, 18 Augustus, p 14).

    Rufus Gouws, ‘n HAT-redakteur, haal die HAT-betekenis van “Afrikaner” soos volg aan: “(veral wit) persoon (met ‘n sterk gevoel van nasietrots) wie se moeder- of huistaal Afrikaans is” (Die Burger, 21 Augustus, p 14). Dit lyk vir my beter (nader aan die waarheid) as die WAT se polities korrekte poging. Gouws vervolg: “Dat die woord [‘Afrikaner’] ook dikwels gebruik word om veral na wit mense te verwys en dat dit soms op ‘n sterk gevoel van nasietrots dui, is steeds nie te betwyfel nie. Hiervan moet ‘n woordeboek blyke gee … Die HAT se bewerking van ‘Afrikaner’ is nie volgens ideologiese oortuigings gedoen nie, maar volgens dít wat in die taal werksaam is.”

    Hieruit volg dit nie noodwendig dat die HAT ideologies voorbeeldiger as die WAT is nie. “Klonkie” en “outa” word reeds in my 2000-uitgawe van die HAT as “rassisties” geëtiketteer. Sedertdien het dit erger geword. Die ander twee HAT-redakteurs (naas Gouws), Jana Luther en Fred Pheiffer, roem daarop dat die jongste HAT “beter daarin slaag om negatiewe stereotipering te vermy. Die nuwe HAT is minder eksklusief, etnosentries, seksisties … Meer inklusief, geslagsneutraal, gendervriendelik” (Die Burger, 1 deser, p 12). Hierdie woordeboek weerspieël glo ‘n “groter gesindheid van verdraagsaamheid”. Die gevolg is dat meer Kaapse en Moslemwoorde as voorheen ingesluit is. Dosente aan die Universiteit van Wes-Kaapland is toegelaat om die redakteurs in hierdie opsig te beïnvloed. In ‘n poging om hierdie toegeeflikheid te regverdig, word gesê: “Woordeboeke het ook nie deesdae noodwendig dieselfde voorskriftelike status as wat hulle voorheen gehad het nie.” Maar ‘n woordeboekkoper of -gebruiker wil darem ook nie blootgestel wees aan die subjektiewe (ideologiese) voorkeure van ‘n redakteur nie.

    Oor Engelse beïnvloeding, dus anglisismes, is die HAT-redakteurs ewe toegeeflik: “… daar in taalkundekringe al van die 1980’s af gevra word dat woordeboeke gebruiksrealiteite beter moet weerspieël en onnodige sensuur moet verslap”. 7de Laan- en Son-Afrikaans word dus nie meer met dieselfde mate van afgryse as voorheen bejeën nie. So ‘n houding gaan Afrikaans myns insiens armer laat. Byvoorbeeld, E Smit skryf: “Ons kyk nou na Bravo! op kykNET. Watter taal praat party sangers en sportmense deesdae? Dis nie Afrikaans nie, ook nie Engels nie. Wat is dit? Siek. Ek wens Chris Chameleon kan hul stemwerk doen” (Die Burger, 19 deser, p 11).

    Die ideologiese glybaan waarop die HAT (soos die WAT) hom bevind, blyk uit Daniël Hugo se resensie van HAT se 6de uitgawe (Rapport, Weekliks, 9 Augustus, p 13). “Die HAT neem sy opvoedingstaak baie ernstig op, soos blyk uit die talle uitvoerige waarskuwings teen die gebruik van rassistiese woorde. By die onnoembare k-woord word eers verduidelik dat dit oorspronklik in Arabies ‘ongelowige’ oftewel ‘Nie-Moslem’ beteken het. Dan volg die waarskuwing: ‘Vandag is die gebruik van die woord nie net erg beledigend en kwetsend nie, dit word inderdaad as lasterlik beskou. Wie hierdie woord teenoor ‘n ander persoon gebruik, kan gedagvaar word, en dit moet dus in alle omstandighede vermy word.’”

    Eintlik is dit oordrewe om die waarskuwing aan almal te rig. Dit is veral, of spesifiek, blankes wat die “onnoembare k-woord” nie mag gebruik nie. Dit is maar net nog ‘n voorbeeld van dubbele standaarde. In die VSA mag die blankes nie die woord “nigger” gebruik nie, maar op my rak staan die Nigeriër Chika Onyeani se boek Capitalist nigger (New York: Timbuktu Publishers, 2000, 187p). Die outeur mag die onnoembare n-woord in sy boektitel en telkens in die teks gebruik omdat hy swart is. Of dit nou die k-woord of die n-woord is, swartes word toegelaat om te besluit wat hulle genoem wil wees (bv swart, Afrikaan, Afro-American) of nie genoem wil wees nie. Dit is ironies, eintlik vermetel, dat blanke woordeboekmakers besluit dat blankes rassisties is as hulle hulleself “Afrikaners” noem, terwyl daar nie werklik ‘n algemeen bekende alternatiewe woord is nie. Die benaming “Boer” (met ‘n hoofletter) is vir my aanvaarbaar, maar polities korrektes kry daaroor die stuipe. Dan Roodt se “Eurokaner” (Praag 21 deser) is ‘n uitstekende alternatief. Van Afrikaners word verwag om hulle gedwee neer te lê by ‘n multi-etniese, multikulturele benaming soos “Suid-Afrikaner” of “Afrikaan”, of om ‘n omslagtige frase soos “Afrikaanssprekende blanke” te aanvaar.

    Oor die HAT-aanhaling in die voorlaaste paragraaf hierbo skryf Hugo: “Dit is nogal sterk taal vir ‘n woordeboek wat in sy voorwoord daarop aanspraak maak dat dit, buiten korrekte spelling, nie voorskriftelik wil wees nie. Vir een van die redakteurs het dié werkswyse klaarblyklik self te veel geword. By die trefwoord ‘outa’ staan die volgende geïrriteerde nota: ”n Woord wat tot die rasbeduiwelde verlede van Suid-Afrika behoort en daarom liefs te vermy.’ Was hierdie kommentaar werklik nodig? Veral nadat die woord reeds die etikette ‘verouderd’ en ‘rassisties’ gekry het, en die definisie boonop duidelik maak dat dit ‘n beleefde aanspreekvorm vir ‘n bejaarde bruin of swart man was.”

    Wie sou in die vorige eeu kon dink dat ‘n mens met soveel subjektiwiteit en politieke korrektheid in Afrikaanse woordeboeke, soos die WAT en die HAT, gekonfronteer sou word? Kortom, die WAT en die HAT grawe vir Afrikaans ‘n GAT.