Brief: Afrikaans: Om ‘n ystervark te streel

In twee briewe redeneer Johannes Comestor dat Afrikaans nie na behore deur Afrikaansinstansies bevorder word nie. Die Europese wortels van Afrikaans word verswyg, die klem val op meertaligheid pleks van Afrikaans en taalsuiwerheid word skromelik verwaarloos.

Op 17 Maart het ek die volgende teks na LitNet gestuur. Dit is op 19 Maart gepubliseer.

Afrikaans: Drie werklikhede

Johannes Comestor

Etienne van Heerden het gesê: “As redakteur moet ek LitNet nooit sien as ‘n spreekbuis vir wie ook al nie. Ek moet dit nooit gebruik as ‘n manier om bepaalde idees te verkondig nie” (Fred de Vries, Rigtingbedonnerd, Kaapstad: Tafelberg, 2012, p 295). LitNet is ‘n kulturele webwerf (294), ‘n “kuber-Nkandla”, waar almal welkom is (293). Slegs menings wat rassisties of lasterlik is, word uitgesluit (295).

Sedert 1994 het Afrikaans baie aan status ingeboet. Pleks van een van twee amptelike tale te wees, is Afrikaans een van elf amptelike tale. Pleks daarvan dat Afrikaans in dieselfde mate as Engels amptelik en in die openbaar gebruik word, is Engels feitlik die enigste de facto amptelike taal wat van owerheidsweë bevorder word. Wat opval, is dat Afrikaans deesdae nie net baie minder as voorheen in die openbaar gebruik word nie, maar ook dat dit al hoe meer in onsuiwerheid verval; dat ‘n mengsel van Afrikaans en Engels geskryf en veral gepraat word. Dit lyk asof daar by baie Afrikaanssprekendes nie meer taaltrots is nie. Daar word gestreef na die korrekte gebruik van Engels maar met Afrikaans kan daar maar gemors word.

Daar is skynbaar nêrens ‘n geskikter platform as LitNet om besorgdheid oor die stand van Afrikaans uit te spreek nie. Daarom is Etienne van Heerden se versekering dat menings soos myne publiseerbaar is, ‘n riem onder die hart. In hierdie artikel lug ek my standpunt oor drie aktuele werklikhede van Afrikaans. Die norm waaraan al drie voldoen, is dat hulle eerlike (hopelik selfs geldige) menings is.

Afrika-tale

Ten einde Afrikaans in die huidige plaaslike politieke klimaat meer aanvaarbaar te probeer maak, word dikwels sonder meer (opportunities) beweer dat Afrikaans ‘n Afrika-taal is. Maar Afrikaans is nie in dieselfde mate as die tale vir swartes, bv Xhosa of Tswana, ‘n Afrika-taal nie. Afrikaans is ‘n Euro-Germaanse taal wat deels in Europa en deels in Afrika ontstaan het. Die oorsprong van Afrikaans is Hollands, ‘n Europese taal. Die wortels van Afrikaans is dus veral in wat tans Nederlands en Duits genoem word, tesame met (geringe) beïnvloeding deur bv Oosterse tale soos Maleis. Met hierdie tale as grondslag is Afrikaans plaaslik, dus in Afrika, ontwikkel. Anders as egte Afrika-tale kan daar vir Afrikaans dus nie op meer aanspraak gemaak word nie as dat dit deels ‘n Afrika-taal is. “Afrikaans: taal met Nederlands as basis, maar wat onder invloed van veranderde omstandighede en verskillende uit- en inheemse tale tot ‘n onafhanklike taal in Suid-Afrika ontwikkel het” (HAT). Dit sluit onafhanklikheid van Engels in.

Die voortbestaan van Afrikaans word deur ‘n enkele taal, Engels, bedreig. Erkenning dat Afrikaans deels ‘n Afrika-taal is, verswak dus nie sy posisie in vergelyking met Engels wat ‘n nie-Afrika- en Euro-Germaanse taal en boonop dié koloniale taal is nie.

Wanneer daar in uitsonderlike gevalle van owerheidsweë toegewings vir Afrika-tale gemaak word, bv by die toekenning van onderwysstudiebeurse, moet daar nie sonder meer aanvaar word dat Afrikaans by hierdie bevoordeling ingesluit is nie, want – só word verkeerdelik geredeneer – Afrikaans is mos ‘n Afrika-taal. Diegene wat oor die voortbestaan van Afrikaans besorg is, behoort iedere keer wanneer daar oor Afrika-tale gepraat word, vas te stel of Afrikaans, as deels ‘n Afrika-taal, in- of uitgesluit word.

Meertaligheid

Afrikaans word dus nie noodwendig ingesluit wanneer na Afrika-tale verwys word nie. Dieselfde geld wanneer meertaligheid ter sprake is; Afrikaans kan uitgesluit word.

Neville Alexander skryf: “I have no doubt that the generations born in the 2020s and after will be completely trilingual, in that all children, besides being fluent in their home language, will – if this language is not English – also learn English and another important South African language, usually from the Nguni or the Sotho cluster” (Thoughts on the new South Africa, Auckland Park: Jacana, 2013, p 163). By Afrikaansinstansies het dit die gebruik geword om Alexander te loof omdat hy meertaligheid bepleit het. Die Afrikaanse Taalmuseum en -monument (ATM) vereer Alexander deur sy jaarlikse openbare voorlesing oor Afrikaans na hom te vernoem. Maar Alexander het Engels (en Duits) bo Afrikaans verkies en – soos aangetoon – nie noodwendig Afrikaans by sy pleidooi vir meertaligheid ingesluit nie.

Adam Habib verwys na die Universiteit van die Witwatersrand (Wits) se beleid van “competencies to be developed in indigenous languages among staff and students” (Rebels and rage, Jeppestown: Jonathan Ball, 2019, Amazon Kindle 1932). ‘n Nuwe taalbeleid is onlangs deur Wits aanvaar. “Given the limited institutional resources available, the first step in this plan was to change all letterheads, business cards and signage to reflect three languages: English, isiZulu and Sesotho. Language courses specialising in conversational isiZulu and Sesotho have also been established” (2070). Aan Wits word Afrikaans dus uitgesluit nie net wanneer na inheemse tale verwys word nie, maar ook by meertaligheid. Die Afrikaansdepartement aan Wits, waarvan NP van Wyk Louw eens die hoof was (1958-1970), is reeds jare gelede afgeskaf.

Daar is Afrikaansinstansies wat soms die indruk wek dat hulle meer en sterker pleidooie vir meertaligheid as vir Afrikaans lewer. Die klem moet klaarblyklik eerder na die bevordering van Afrikaans verskuif word omdat meertaligheid Afrikaans kan uitsluit. Dus, ‘n toekomstige meertalige Suid-Afrika sonder Afrikaans is iets wat Afrikaansinstansies geensins behoort te bevorder nie. “As Afrikaans in Suid-Afrika sterf, is dit weg, anders as die geval met Engels” ( Hermann Giliomee, Die Burger, 14.03.2019, p 4).

Taalsuiwerheid

Sedert 1994 word (feitlik) geen poging aangewend om taalsuiwerheid by Afrikaanssprekendes te bevorder nie. As daar in hoogs uitsonderlike gevalle op taalsuiwerheid aangedring word, word dikwels teëgewerp dat geen taal suiwer is nie. In iedere taal is daar bv leenwoorde wat as deel van die standaardtaal erken word. Maar as daar taaltrots is, is die gebruik van nie-erkende woorde uit ‘n ander taal onaanvaarbaar. Byvoorbeeld, dit is onnodig om die Engelse woord “issue” in Afrikaans te gebruik omdat ons die Afrikaanse woord “kwessie” het. In die geval van Afrikaans is daar woorde waarmee (feitlik) enigiets wat in bv Engels uitgedruk kan word, gesê kan word; of daar kan, soos voorheen gebruiklik was, woorde geskep word wat met idiomatiese Afrikaans versoenbaar is. Dit is die rede waarom Afrikaans ‘n taal uit eie reg wás; geskrewe en gesproke Afrikaans kon sonder kennis van ‘n ander taal, veral Engels, verstaan word. Geradbraakte loslit-Afrikaans behoort nie ‘n opsie te wees nie omdat dit nie ‘n volwaardige taal is nie; in dié sin dat dit nie sonder kennis van ‘n ander taal, in die praktyk veral Engels, verstaan kan word nie.

Wanneer die geskiedenis van Afrikaans in die toekoms geskryf word, sal die (doelbewuste) versuim van Afrikaansinstansies om taalsuiwerheid te bevorder, heel moontlik geïdentifiseer word as een van die vernaamste redes waarom Afrikaans ondergegaan het. Sedert 1994 het die owerheid – soos sommige van sy voorgangers, bv Charles Somerset en Alfred Milner – Engels tot die primêre taal in Suid-Afrika verhef. Terselfdertyd het Afrikaansinstansies oogluikend toegelaat dat Afrikaans al hoe meer verengels; dermate dat daar later nie meer sin in was (of sal wees) om dit as wesenlik ‘n ander taal as Engels te beskou nie.

Die rede waarom taalsuiwerheid uit die agenda van Afrikaansinstansie gelaat word, is klaarblyklik die sug na politieke korrektheid, maw politieke oorwegings weeg vir hulle swaarder as taaloorwegings. Byvoorbeeld, taalsuiwerheid word opgeoffer ten gunste van versoening. Daar word gesê dat die meeste sprekers van Afrikaans bruin is. Op grond hiervan word geredeneer dat die toekoms van Afrikaans deur bruin mense bepaal gaan word. Kaaps word as ‘n variëteit van Afrikaans beskou en daar word van die veronderstelling uitgegaan dat (die meeste van) hulle Kaapssprekers is. Dit is nie noodwendig die geval nie, of baie (dalk die meeste) is (goed) bekend met en dalk ook in groot mate in staat tot Standaardafrikaans. Wat nodig vir die bevordering van Afrikaans is, is dat Afrikaansinstansies alle Afrikaanssprekers tot taalsuiwerheid aanmoedig; nie polities inkorrek net Kaapssprekers nie, maar alle Afrikaanssprekendes. Geradbraakte Afrikaans kom immers deesdae in toenemende mate voor nie net by bruin mense nie maar ook by blankes.

Die visie van die Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns is onder meer “die bevordering van die gebruik en die gehalte van Afrikaans” (LitNet 23.01.2019). Dekades het verloop sedert daar laas deur hierdie instansie ‘n pleidooi vir taalsuiwerheid gelewer is. In uitsonderlike gevalle het taalkundiges soos Willem Botha, die hoofredakteur van die Woordeboek van die Afrikaanse Taal, en Tom McLachlan, voorheen ‘n prominente lid van die Taalkommissie, hulle in die onlangse verlede ten gunste van taalsuiwerheid uitgespreek, maar sonder om Kaaps as geradbraakte Afrikaans te identifiseer en, in soverre dit Engels is, te veroordeel.

Ek het ‘n nuttige meningswisseling met ‘n huidige lid van die Taalkommissie gehad: Phillip Louw, “Afrikaans se gideonsbende” (LitNet 11.08.2017, plus meningswisseling van 21 Augustus tot 4 September), maar hy wou nie die rubikon na die veroordeling van die groot Engelse komponent in Kaaps oorsteek nie. Dit sou glo op verpolitisering van ons gesprek neerkom, asof daar oor die behoud van Afrikaans in die nuwe Suid-Afrika vry van die politieke opset besin kon word. Louw spreek hom eerder teen verengelsing in die algemeen en dus ten gunste van meertaligheid uit, terwyl my bekommernis Afrikaansgesentreerd is. Ek is beswaard oor die verengelsing van Afrikaans, onder meer, dalk veral, weens die koestering, om politieke redes, van Kaaps deur bv Afrikaanstaalkundiges en -letterkundiges. Ek beveel aan dat LitNet-lesers die genoemde Louw/Comestor-meningswisseling (her)lees, want daarin kom inligting voor wat ek nie hier herhaal nie.

Die punt is: Afrikaans het ‘n eerbare toekoms as ‘n taal uit eie reg slegs as Afrikaansinstansies en alle Afrikaanssprekendes wat taaltrots het, sonder versuim pleidooie lewer vir en daadwerklike pogings aanwend om suiwer(der) Afrikaans te praat en te skryf.

*********

 

Afrikaansinstansies wat voorgee om Afrikaans te bevorder, het waarskynlik kennis van my skrywe geneem maar nie ‘n enkele een het daarop gereageer nie. Ek het gevolglik op 28 Maart ‘n verdere skrywe na LitNet gestuur. Dit is nie gepubliseer nie. Soos gebruiklik het LitNet nie die beleefdheid om te sê dat my teks in sy geheel gesensor is nie; nog minder wat die redes vir hierdie aantasting van my vryheid van uitdrukking is.

Afrikaans wankel na die slagbank

Johannes Comestor

Afrikaans laat my aan die volgende teksvers dink: “Red dié wat na hulle dood toe gesleep word, dié wat val-val op pad is om doodgemaak te word as jy nie keer nie” (Spreuke 24:11). ‘n Vorige vertaling het meer dramaties verwys na “dié wat na die slagbank wankel.”

Die Universiteit Stellenbosch (US) het onlangs die pos van Dekaan, Fakulteit Opvoedkunde, geadverteer. Die vereistes wat aan kandidate gestel word, is onder meer: “Bewese ervaring van doeltreffende funksionering binne ‘n veeltalige en multikulturele omgewing. Uitstekende mondelinge en geskrewe vlotheid in minstens Engels” (Sake-Rapport, 10.03.2019, bl 07). Die verlangde veeltaligheid sluit Engels in maar nie noodwendig Afrikaans nie. Die US is voorheen dikwels as die bakermat van Afrikaans beskou. In die akademiese konteks kon daardie etiket met heelwat geldigheid aan die US geheg word. Toe Engelssprekende studente, asook studente wat onderrig in Engels verkies, nog die minderheid was, het die US egter besluit om voorkeur aan Engels as onderrigtaal te gee. Aan die US word die gebruik van Afrikaans reeds jare lank deurlopend afgeskaal.

Die nuwe rektor van die Universiteit Pretoria, Tawana Kupe, ‘n gebore Zimbabwiër, se ideaal is om daardie inrigting ‘n “Pan-African university” te maak. Hy het hom ten gunste van die onlangse afskaffing van Afrikaans as onderrigmedium uitgespreek. Kupe is heel moontlik nie eens Afrikaans magtig nie. Wat hy beoog, is “to develop an African language to challenge the currency of English” (Daily Maverick, 27.03.2019). Vir Kupe gaan dit om die gebruik van Engels en die verdere ontwikkeling van ‘n swart Afrika-taal; nie om die benutting van Afrikaans as ‘n reeds ontwikkelde akademies-wetenskaplike taal nie. Kupe se meertaligheid sluit Afrikaans uit.

Ook aan die Universiteit van Suid-Afrika (Unisa) en die Universiteit Vrystaat is Afrikaans as onderrigmedium onlangs afgeskaf. Die Universiteit Johannesburg, voorheen die Randse Afrikaanse Universiteit, word glad nie meer as ‘n Afrikaanse universiteit beskou nie. Daar is diegene wat die hoop bly koester dat Afrikaans op ‘n enkele kampus, Potchefstroom, behoue sal bly, al is Afrikaans op die twee ander kampusse van die Noordwes-Universiteit (NWU) deur Engels verswelg. Die aanvaarde beleid van die NWU is egter dat blanke studente so spoedig moontlik ‘n minderheid op die Potchefstroom-kampus moet word, sodat Afrikaans ook daar in die slag kan bly.

Dit lyk asof Afrikaans as akademiese taal aan universiteite gedoem is. ‘n Skandalige waarheid is dat Afrikaanssprekendes in baie gevalle die leidende rol in hierdie afskaling en afskaffing van Afrikaans gespeel het. Deels as kettingreaksie hierop word Afrikaansmediumskole al hoe minder en kan hulle mettertyd verdwyn.

Buite skool- en universiteitsverband word daar ook glad te min Afrikaanstrots geopenbaar. Soos tatoeëring, wat tradisioneel met matrose en kwaaddoeners geassosieer is, het geradbraakte Afrikaans, wat voorheen verwerplik geag is, hoog mode geword. In sy distopiese roman oor die Suid-Afrika in wording, skryf Eben Venter: “Die Afrikaners het soos die Jode hulleself aan ‘n magtige diaspora uitgelewer en die bloedrivier vir goed verlaat, maar anders as die Jode het hulle selfs hulle taal soos mufbrood op die water weggegooi, snel drywend en stroomaf sodat van die woorde binne die taal, woorde wat almal eens op ‘n tyd onthou het, al vinniger wegvloei en onderwater begin verdwyn. Dan onder dan bo die water soos vingervissies, soms kon jy hulle spatgeluid net nog onderskei, maar soos die geringste waterlewe het hulle ook verdwyn om nooit meer gesien of gehoor te word nie, vinniger en in groter getalle, sodat hulle teenwoordigheid altyd geringer geword het, altyd maar vaer totdat daar g’n enkele taal of tyding meer van hierdie woorde se bestaan oorgebly het nie” (Horrelpoot, Kaapstad: Tafelberg, 2006, bl 219).

Ek het onlangs die aandag op drie werklikhede van Afrikaans gevestig (LitNet 19 Maart): (1) Afrikaans is nie ‘n inheemse of Afrika-taal in dieselfde sin of mate as die moedertale van swart mense nie. (2) Pleidooie vir meertaligheid sluit nie noodwendig Afrikaans in nie. (3) Vir die voortbestaan van Afrikaans as ‘n taal uit eie reg naas Engels is veldtogte ter bevordering van taalsuiwerheid noodsaaklik.

Dus, dit is fundamenteel verkeerd om (1) die herkoms van Afrikaans, in soverre dit Europees is, te probeer wegsteek; (2) pleidooie vir veeltaligheid te lewer pleks van die heil van Afrikaans voorop te stel; en (3) alle variëteite van Afrikaans, ook dié wat erg Engelsbesoedel is, sonder meer as heilsaam te propageer. Dit is as ‘t ware soos om ‘n ystervark te probeer streel. ‘n Misplaaste sug na politieke korrektheid, wat teen die belange van Afrikaans indruis, is onderliggend aan al drie hierdie euwels. Afrikaans is ‘n voortreflike bate waarop Afrikaanssprekendes ongekwalifiseerd trots behoort te wees.

Instansies wat as missie die bevordering van Afrikaans het, moet myns insiens in hierdie drie opsigte hulle strategie aanpas sodat hulle aksies openlik en onmiskenbaar die heil van Afrikaans bevorder. Dit is nie in al drie opsigte die geval by enige van die leidende Afrikaansinstansies nie, bv die ATKV, ATM, ATR, FAK en die Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns.

Die reaksie op my vorige skrywe was teleurstellend. Nie ‘n enkele van hierdie instansies het hom verwerdig om te reageer nie; ook nie ‘n enkele lid van die Taalkommissie nie. Dit gaan hier uitsluitlik om die bevordering van Afrikaans. Dít behoort van die uiterste belang vir hierdie instansies en persone te wees.

Ek het hierdie artikel met ‘n teksvers begin. Ek sluit met twee teksverse af: “Maar ek hou my doof, ek hoor niks, ek hou my stom, ek maak my mond nie oop nie. Ek het geword soos ‘n man wat niks hoor nie en wat niks het om te antwoord nie” (Psalm 38: 14-15).

********

Kommentaar

As ‘n pleidooi soos die bostaande, wat suiwer op die heil van Afrikaans ingestel is, publikasie deur ‘n webblad soos LitNet geweier word, kan dit op ‘n hoogs ontstellende verskynsel dui: dat Afrikaansinstansies dermate deur politieke korrektheid gekaap is, dat die agteruitgang – pleks van die vooruitgang – van Afrikaans deur hulle bevorder word. LitNet kan inderdaad as die hoofpleitsbesorger van Kaaps beskou word; daardie “variant van Afrikaans” wat so oordadig met Engels besoedel is dat dit nie sonder kennis van Engels verstaan kan word nie.

Maar dít is die soort Afrikaans wat guns by LitNet vind. Pleks van my skrywe te publiseer, het LitNet eerder gunstige publisiteit aan die DAK-byeenkoms verleen. Ek verwys na Izak de Vries se artikel, “Afrikaans: Waarheid en versoening onder een DAK” ( LitNet 3 April). Hierdie byeenkoms het op 30 en 31 Maart plaasgevind. DAK gee voor om inklusief te wees, maar is na “drie Khoisan-ikone” vernoem: Doman, Autshomao en Krotoa. Afrikaans is glo deur die blankes/Afrikaners gekaap, wat impliseer dat nie-blankes die eintlike skeppers van Afrikaans is. Ek het nie hierdie byeenkoms bygewoon nie. Wat volg, is gebaseer op wat De Vries berig.

Die ANC-aktivis, Hein Willemse. was een van die sprekers. Hy gee graag voor dat Afrikaners Afrikaans gesteel het op ‘n manier soortgelyk aan hoe Afrikaners glo grond van die swartes gesteel het. Willemse is ‘n Afrikaansdosent wat die feitlik onmoontlike vermag het deur die Tydskrif vir Letterkunde in ‘n oorwegend eentalige Engelse vaktydskrif te transformeer. Maar hy is nie hieroor gekritiseer by hierdie byeenkoms wat veronderstel is om Afrikaans te bevorder nie. Hy word ook nie hieroor deur die polities korrekte Afrikaansinstansies, asook Afrikaanstaalkundiges en -letterkundiges, tot orde geroep nie. Willemse se Afrikaansontrouheid, sy dislojaliteit teenoor Afrikaans, asook sy vooropstelling van sy politieke dogmas, word oorgesien. Daarmee word die agteruitgang en moontlike ondergang van Afrikaans bevorder.

In dieselfde polities korrekte Afrikaansgeledere word die uitgesproke marxis, Neville Alexander, wat as veroordeelde misdadiger tronkstraf op Robbeneiland uitgedien het, hemelhoog geprys, onder meer omdat hy meertaligheid bepleit het. Alexander het nie voorkeur aan Afrikaans gegee nie en hom eerder as Engelssprekend voorgedoen. Adam Small word polities korrek as ‘n Afrikaans-ikoon voorgehou, maar sy doelbewus gekose huistaal was Engels en nie sy moedertaal, Afrikaans, nie. Dieselfde geld Jonathan Jansen, wat graag oor Afrikaans uitsprake lewer, maar hy word geensins afdoende verkwalik vir die afskaffing van Afrikaans as onderrigtaal aan die Universiteit Vrystaat nie. Danny Titus het tydens sy studie in Nederland sy werkstukke in Engels gelewer, nie in sy moedertaal, Afrikaans, nie. Hy verkies Engels as sy huistaal maar dan word hy toegelaat om ampshalwe die mees uitgesproke ATKV-woordvoerder oor Afrikaans te wees. Enigeen wat die heil van Afrikaans op die hart dra, behoort ander Afrikaans-ikone as Willemse, Alexander, Small, Jansen en Titus (asook Michael le Cordeur – kyk hier onder) te soek. Hulle dank hulle vermeende en skynbaar onaantasbare ikoniese status nie aan hulle Afrikaansgetrouheid nie, maar aan ‘n nie-taaloorweging, naamlik dat hulle almal bruin is.

Willemse etiketteer Afrikanernasionaliste se Afrikaans as ‘n koloniale taal. Daar is ‘n teenstrydigheid hierin. Daardie nasionaliste wou juis van die Engelse koloniale juk ontslae raak. Die Kaap was in elk geval slegs van 1803 tot 1806, tydens die Bataafse bewind, ‘n kolonie van Holland. Van 1652 tot 1795 was dit ‘n besitting van ‘n maatskappy, die VOC. Suid-Afrika was by uitstek ‘n Engelse kolonie (1795-1803, 1806-1910). Engels is dié koloniale taal in Suid-Afrika. Engels eerder as Afrikaans is die taal waaraan baie van die bruin elite voorkeur gee. Maar dan is dit sommige van hulle wat tydens byeenkomste, soos dié van DAK, probeer voorskryf wat Afrikaans is en behoort te wees.

Die olifant in die huidige Afrikaansruimte, naamlik geradbraakte taal, word doelbewus misgekyk. Die naaste wat in De Vries se berig hieraan gekom word, is ‘n verwysing na “die jag op sogenaamde anglisismes,” dus ‘n geringskatting van die bedreiging wat Engels vir Afrikaans se voortbestaan inhou. Engels is sedert 1994 de facto die enigste amptelike taal en die ANC-regering sou die land graag wou transformeer sodat Engels die enigste nasionale taal is. Dit is onderliggende ANC-gedienstigheid wat veroorsaak dat daar skynbaar geen kritiek hierop tydens die byeenkoms uitgespreek is nie.

Tot vervelens toe word voorgegee dat bv die Khoi-Khoin- en slawe-invloed op Afrikaans deur die blankes/Afrikaners ontken word. Die beperkte invloed uit daardie oorde is egter selfs tydens die hoogbloei van apartheid erken, soos sedert 1975 in klip en beton in die Afrikaanse Taalmonument in die Paarl vergestalt word. Waarteen Afrikaners tereg beswaar opper, is die huidige manie om Afrikaans tot ‘n nie-blanke uitvinding te verklaar wat daarna deur blankes gekaap/gesteel is. Die historiese waarheid dat blankes die leeue-aandeel in die daarstelling, ontwikkeling en amptelike erkenning van Afrikaans gespeel het, kan nie met reg ontken word nie.

Een van die nuwe vorme wat die verkleinering en afkraking van die rol van blankes in die uitbouing van Afrikaans aanneem, is om die ontstaan van Afrikaans tot lank voor 1652 te dateer. Hans du Plessis het in aansluiting by Christo van Rensburg hieroor by die DAK-konferensie gepraat. Volgens Van Rensburg het Afrikaans in 1595 ontstaan. Hoekom? Omdat die eerste Nederlandse skip onder die bevel van Cornelis de Houtman toe om die Kaap gevaar en die bemanning in Mosselbaai aan land gegaan het. Of daar kontak met die Khoi-Khoin gemaak is en hoedanig die kontak was, word nie in WAM Carstens en EH Raidt se 2019-boek gesê nie. Ook nie hoe die destydse (taal)gebeure in Mosselbaai taal in die omgewing van Tafelbaai kon beïnvloed nie. Dit is werklik ‘n verregaande en lagwekkende poging om na strooihalms te tas ten einde blankes se inisiatief met Afrikaans verdag te maak. Seker by geen ander taal word daarop aanspraak gemaak dat dit op so ‘n absurde manier ontstaan het nie.

Deesdae is die gewoonte dat as ‘n mens nie van iets hou nie, dit ‘n konstruk genoem word. Standaardafrikaans is volgens Du Plessis nie net ‘n konstruk nie maar die somtotaal van al die variëteite van Afrikaans. In werklikheid is Standaardafrikaans egter ‘n konstruk omdat ‘n keuse uit daardie variëteite gemaak is en steeds gemaak word. In hierdie konteks kon Du Plessis sy afkeuring van Kaaps in soverre dit Engels is, uitgespreek het, maar hy het dit klaarblyklik nie gedoen nie. In plaas daarvan het hy polities korrek die volgende stommiteit kwytgeraak: Afrikanernasionalisme het die Afrika-hart uit Afrikaans geruk. Die vernederlandsing van Afrikaans het glo Afrikaans verarm. Ek sou eerder die teenoorgestelde beweer: Hollands/Nederlands het Afrikaans verryk. Afrikaans kan hom nie van sy Nederlandse grondslag losmaak nie. In talle opsigte kwalifiseer Afrikaans steeds as ‘n dialek van Nederlands.

Braam Hanekom het gekom met die eienaardig gedagte dat die NG Kerk in die Wes-Kaap op grond van taal en ingevolge die Belhar-belydenis met die VGK kan verenig. Hierdie naïewe mens besef nie in watter mate die VGK verengels het en Afrikaansdislojaal is nie. Die vereniging van die NGK met die VGK sal die gatslag vir Afrikaans as kerktaal wees. Kan Hanekom hom voorstel dat ‘n sinode van ‘n verenigde NGK/VGK Afrikaans as voertaal sal duld?

Michael le Cordeur, in ‘n Afrika-hempie getooi, het beweer dat Afrikaans swaar dra aan die Nasionale Party se bewind, terwyl dit in werklikheid die bloeitydperk van Afrikaans was. Om Afrikaans ‘n witmanstaal te noem, is glo om dit te stigmatiseer. Dus, wat met blankes geassosieer word, is sleg. Hoekom? Seker omdat blankes in Le Cordeur se oë verwerplik is. ‘n Moskee in die Bo-Kaap is volgens Le Cordeur dalk ‘n groter hoeksteen vir Afrikaans as die Taalmonument. Het iemand Le Cordeur gekonfronteer oor sy openlike ondersteuning van die verengelsing van die Universiteit Stellenbosch? Klaarblyklik nie, maar dan word wat hy oor Afrikaans te sê het, steeds ernstig bejeen en onkrities aangehoor.

Anton van Niekerk het die skuld vir die verengelsing van die Universiteit Stellenbosch (US) aan die studente probeer toeskryf; dat hulle nie sterk genoeg oor Afrikaans as onderrigtaal voel nie. Daarmee verdoelsel hy sy eie skandalige aandeel, soos gedokumenteer deur Pieter Kapp, in die bevordering van die verengelsing en die afskaling van Afrikaans aan die US. Hiervoor is hy nie voor stok gekry by hierdie byeenkoms nie, wat skynbaar in eensydigheid en valsheid uitgemunt het.

Afrikanernasionalisme is tydens hierdie byeenkoms verdoem, maar geen woord van kritiek is teen swart nasionalisme geuiter nie. Apartheid, wat wesenlik op blanke selfbehoud ingestel was, word sonder meer verwerp, maar die terrorisme en ander dade van geweld wat deur die terreurbendes van die ANC/UDF en PAC gepleeg is ten einde die politieke mag te bekom, word veronderstel om voortreflik te wees.

Aan Afrikaans word die negatiewe etiket van verdrukking geheg. Terreurdade wat deur ANC-kamerade in Afrikaans gepleeg is, word egter getakseer asof aan sulke onbeskaafdheid ‘n positiewe etiket geheg moet word. Die ANC-terroris, Basil Kivedo, het bv voorheen vertel hoe hy “sabotasie in Afrikaans gepleeg het, hoe ek in Afrikaans die kleefmyn gemonteer en gedetoneer het.” Jacques van der Elst, as uitvoerende hoof van die Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns, het goedkeurend na Kivedo se Afrikaanse terrorisme verwys. Die talle opsigte waarin die stryd om die behoud van Afrikaans ontaard het, is ontstellend en saai vertwyfeling oor die oorlewingsmoontlikhede van Afrikaans. Ander instansies en mense as dié wat deesdae luidrugtig menings oor Afrikaans uiter, moet liefs op die voorgrond tree en ‘n stryd ten bate van eerbare, suiwer Afrikaans voer.

Die teks van Hein Willemse se voordrag is op 4 April op LitNet gepubliseer. Ek het dit nie nodig gevind om enigiets te verander aan wat ek hierbo na aanleiding van De Vries se weergawe geskryf het nie. Wat Willemse en diesulkes skryf, word deur LitNet as publiseerbaar geag. Wat ek skryf, word egter van LitNet-lesers weerhou. Behoort dit ‘n bron van trots vir LitNet te wees? Word Afrikaans op hierdie manier ten beste gedien?

—Johannes Comestor

 

Suidpunt: Hoe ons meer Europeërs e.a. by die Afrikaanse kultuur kan betrek

Nadat ek Dr. Roodt se video gekyk het, dink ek steek daar tog waarheid in om met Europeërs sake te doen. Was dit nie immers ‘n Deen wat in 2017 op GoFundMe.com ‘n ruime skenking van €500 gemaak het, met die pragtige woorde:

You don’t have to thank me. As a matter of fact I want to thank you, you’re the one doing the actual work. So thank you.”

En dit bloot omdat Dr. Roodt ‘n Pro-Afrikaanse toer deur Europa wou maak! Die mikpunt was €2.000,00 , en baie ander het vurig bygedra (wat juis ‘n bydraende faktor kon wees – veral as iemand spesiaal uit Bloemfontein gery het net om ‘n €50- en €70-noot te kom gee).

Kyk mens egter na Pienaarsig se Animal Rescue (https://www.gofundme.com/pienaarsig-animal-rescue), wat sedert 25 Julie 2018 gelys is, het niemand tot op datum (2 Maart 2019) ‘n halwe sent daarin gestort nie: ‘n koeëlronde nul. Pienaarsig is ‘n township (lokasie vir die ouer garde) by Nieu-Bethesda. Die mikpunt was ook €2 000. Vergelyk mens hiermee die €1,444 wat binne slegs drie dae ingesamel is vir Dr. Roodt, staan jy verstom. Dis ‘n wonderwerk!

Waarom sal ons met Europeërs wil saamwerk?

Maar die Afrikaner stel nie belang in skenkings nie. Hy weet hoe Europeërs dink: hulle is bereid om geld voor te skiet, maar, anders as by die Chinese owerheid, soek hulle resultate of sekere kulturele/maatskaplike aanpassings volgens hulle eie voorwaardes. Self sal die Europeërs nie die werk wil doen nie, want hoe sal die Derdewêreldland ooit op sy eie twee bene kan staan? Europa is egter geen engel nie; hy sal eenvoudig sy reëls verskerp om sy eie landbouers te beskerm, ten koste van Suid-Afrikaanse boere – of het ek dit nou mis? Die Chinese meng egter nie by die politiek in nie, of so sê Jeffrey de Visser op Quora:

While the West are concerned about “developing” Africa, China is actually developing it – they’re building the roads, railways, malls and other such projects with economic value. While the West is concerned about doing things “right” and telling African leaders what they can and cannot do, China doesn’t care about that and leaves the ethical dilemmas where they belong: with Africans. Is China colonising Africa? Definitely not – but the West is definitely trying to keep a finger in the pie, with decreasing levels of success. That provides opportunities for the Chinese.

Maar daar is sprake van swak vakmanskap en storting van minderwaardige oorskotprodukte, geen innovering en onoorspronklikheid wat klakkeloos vanaf Japannese bloudrukke gekopieer is, goedkoop invoere wat die eie plaaslike nywerhede lamlê, maar bowenal: van rustof wat vir die geldhulp/arbeid verruil word. Ek kry onlangs in die pos ‘n koevertjie met Der Südafrika-Deutsche gedagteken 31 Desember 2018. Op die agterkant in die regterhoekie onder sien ek die volgende beriggie:

Sie Südafrikaner wundern sich, über die geplante Erhöhung der Strompreise, ja? Na, lesen Sie:

7,2 Millionen Tonnen Kohle, die aus Richards Bay Harbor für China bestimmt sind.

36 chinesische Schiffe warten auf die Ladung von Kohle im Hafen von Richards Bay.

Wo ist der Mangel jetzt, Eskom?

Jedes Schiff braucht etwa 36 Stunden um geladen zu werden.

Durchschnittlich 200.000 Tonnen Kohle pro Schiff.

Es ist Grad A Anthracit.

Der Informant sagt auch, dass Eskom über riesige Kohlevorrätte verfügt.

Wird Bilder senden, sobald sie ankommen.

(Informationen gesendet als erhalten.)

Wir erhalten leider bisher keiner Bilder und keine weiteren Informationen.

—-

Vryelik vertaal:

As Suid-Afrikaners wonder julle seker oor die beplande elektrisiteitstariefverhoging, nie waar nie? Goed, lees verder:

7,2 miljoen ton steenkool is vanuit die Hawe van Richardsbaai na China op pad.

36 Chinese skepe wag in die Richardsbaaise Hawe om volgelaai te word met steenkool.

Waar is die steenkooltekort nou, Eskom?

Dit duur omtrent 36 uur om ‘n enkele skip vol te laai.

Gemiddeld 200.000 ton steenkool per skip.

Dit is eersteklas antrasiet.

Die informant sê ook dat Eskom oor ‘n reuse steenkoolvoorraad beskik.

Sal foto’s stuur, sodra hulle aankom.

(Inligting verbatim weergegee.)

Teen druktyd het ons ongelukkig nog geen verdere beelde of inligting ontvang nie.

Fopnuus? Of ‘n rokie waar daar ‘n veldbrand woed? Die Wahrheit ist irgendwo da Draußen.

Maar, kom ons veronderstel dit is waar. Dan sit die Afrikaner dus tussen twee vure, eintlik drie: aan die een kant het jy ‘n land met ‘n rooi vlaggie wat jou hulpbronne soek vir sy eie mense se gewin, aan die anderkant het jy Westerse regerings wat die Afrikaner tot in die grond sal vertrap as dit moet, suiwer om politiek. En dan het jy Rusland, wat jou met ope arms inwag terwyl jou grond braak lê vir ander om te vat. Eurasiafuture.com voer op 4 Augustus 2018 aan Rusland speel ‘n baie snaakse skaakspel met die Afrikanervraagstuk:

Russia could gain a lot from this inflow of investment into such a strategic sector as agriculture, especially since it would be driven by people who have decades’ worth of experience putting their skills to use with proven results. Furthermore, Russia’s soft power would skyrocket in the Western countries where Boer awareness campaigns are concentrated, as would the appeal of its immigration-land reform policy that would have been responsible for delivering these farmers from danger. The country would be fulfilling its humanitarian responsibilities and also bringing development to its own people as a result, making this a mutually beneficial approach that couldn’t seemingly be any more perfect.

Nevertheless, Russia can’t control how other countries, especially its BRICS strategic partner South Africa, view its actions, and Moscow’s assistance to the same Boers whom many Africans loathe might undermine its soft power as it quietly returns to the continent given the perception that millions of people have of them as “racist pigs”. In addition, South Africa would almost surely object to Russia de-facto legitimizing the Boers’ narrative of racist victimization, which could complicate their bilateral relationship even further after last year’s unexpected nuclear deal setback and possibly even provoke Pretoria to take the lead in opposing the recent expansion of Moscow’s influence in Africa depending on how offended it becomes”.

[…]

Of course, in winning an important soft power battle among pro-Trump Americans, Russia does not want to alienate South Africa’s government by passively facilitating the narrative that whites are in danger by remaining in South Africa as the section of Andrew Korybko’s analysis from a previous section clearly indicates. The key here is for Russia to support the migration of white South African farmers to Russian soil while simultaneous to this, China can offer assistance to Pretoria in helping black South Africans to cultivate the redistributed land formerly owned by white South Africans.

This could allow Russia to play the role of “hero” in the eyes of the American right, while allowing China (a country largely disliked by the pro-Trump American right), a fellow BRICS partner of both Russia and South Africa to play the role of economic saviour in helping South Africa to develop its agricultural economy in a new era. This itself fits in with China’s goal of expanding BRICS connectivity initiatives throughout Africa. As a permanent member of the BRICS, South Africa is as good a place to initiate such an agricultural development scheme as any.

Ausgefuchst!

Nou ja, politiek is vuil, en so is mag. Kultuur – in die besonder, taal – kan egter ‘n verlengingstuk van mag wees, of bloot ‘n simbool. En pleks daarvan om op die bose regerings te fokus, fokus ons eerder op die goedhartige en goedgesinde burgery.

Dit help egter nie mens maak sakke vol geld deur met oorsese lande ruilhandel te dryf, maar jou eie kultuur gaan ten gronde nie. Dan kan jy netsowel die status quo handhaaf soos wat dit is: supermarkte koop van regoor die wêreld die mees gesogte invoergoedere, maar doen niks in die guns vir Afrikaans nie. Ook nie om die invoer-/uitvoerland se kultuur te bevorder nie, buiten miskien die Belgiese sjokolade as produk self.

Gestel jy vra jou Sweedse werkgewers of jy by hulle ‘n gedrukte Sweedse Bybel kan (oor)koop – dit is ‘n vreemde versoek in ‘n hoogs gesekulariseerde land, aangesien jy met e-Sword tot drie vertalings daarvan gratis kan aflaai. En tog sê dit iets. Op soortgelyke wyse sê dit ook veel van jou as jy ‘n Afrikaanse groete- of verjaarsdagkaartjie (maak dit ‘n Steve Hofmeyr-CD) aan die Europeër skenk, byna in dieselfde liga as wat ‘n Japannees of Koreaan vir jou ‘n kraanvoël-sleutelhouertjie gee. Of as ‘n Hollander vir jou ‘n hele pakkie vol egte watertand stroopwafels (“120 stuks”) stuur; daardie hoogs verslawende kaloriegoed moet subiet herdoop word: Hollandse heroïen. Jy kry nooit genoeg daarvan nie.

Jy moet verstaan dat daar in Swede en Holland, nou al jarelank ‘n “ons-het-geen-kultuur” heers, net soos in Kanada (hoe dúrf jy sê Paw Patrol is geen kultuur nie?!), waarteen Denemarke vir jare bestand gebly het.  Ironies genoeg egter van Denemarke is sy koekies wat mens op die supermarkrakke vind, waarop nêrens ‘n enkele woord Deens aangebring is nie. In Denemarke self sal mense jou gou-gou in Engels antwoord as jy probeer Deens praat, want watse nonsens is dit dan dié? Jy verstaan Engels, ek verstaan Engels, jy vat te lank om ‘n Deense woord te vind, en eintlik mors jy net ons albei se tyd. So! Die Yslanders, wie se taal selfs die Duitsers (wat vir geen Russies wegskram of stuit nie) beskou as moeilik, is weer te bly as iemand probeer; hulle is maar net 300 000 op ‘n eensame eilandjie in die Noordsee. Hoe meer siele, hoe meer vreugde.

Maar, om iemand se taal sonder halfhartigheid te probeer praat [en produkte daarvan koop] wys darem jy gee om vir hul tradisies, jy wil die persone beter leer ken, jy wil jou tyd afstaan om ‘n taal te leer ken wat jy vir baie jare lank nog sal gebruik vir die oor-en-weer-uitruil van inligting. Jy verwag dus goeie betrekkinge die volgende paar dekades vorentoe. En die Europeërs bou op vertroue en sekerheid (en natuurlik wie teen die billikste prys die beste werk kan lewer). En jy wil jou verstaanbaar maak. Die een hand was die ander: die Afrikaner leer Sweeds, die Sweed leer Afrikaans. Oulik. Albei baat daarby.

So laat ons kyk wat ons aan die saak kan doen om die kloof te dig.

Duolingo

Die Afrikaanse professore en hoofstroommedia, lyk dit my, ken net een pad. Naamlik Deep Throat, dis nou William Mark Felt, se woorde: “follow the money”.  Dalk omdat hulle glo geld kan selfs die duiwel laat dans. Fout! Jou gewone mens wat reeds deur die kultuurorganisasies en al wat stelsel ontnugter is (want wat is die afgelope 25 jaar bereik?), het hul voorgeneem om nie ‘n sent verder uit te gee nie. Die enigste mens wat Jan Intellek vertrou, is homself. Oor goud, het Warren Buffet gesê: “It doesn’t do anything but sit there and look at you.” Iemand moet nog steeds die werk doen; geld doen nie die werk nie. Geld is bloot ‘n wortel voor die neus.

En wat mens die kwaadste maak: die gebedel bly by “ons mense”.  Daar word géén moeite gedoen om die mark en afsetgebied uit te brei nie; vir my seker die toppunt van alle onnoselheid. As ‘n Euro 16 keer harder as 1 Rand kan werk, beteken dit immers jy as Suid-Afrikaner moet 16 keer harder werk om ‘n Euro te ewenaar. Jy weet voor jou heilige siel die Afrikaner het nie die geld nie. Jy weet mos die bruin mense en die swart mense het nie die geld of noodwendig die belangstelling nie. Die banke bied natuurlik eindelose moontlikhede om daardie probleempies die hoof te bied, maar ook die eindelose rentetjies terugbetaalbaar en ‘n kontrak wat met die bloedrooi stempel op sy geldmag-Engels sê: “We own your ass.” So sit, sit ons. Arme ons.  Se maai: waar daar nie ‘n mark is nie, skép jy een. En waar beter as die buiteland wat by ons elkeen individueel in persoon kom belê?

Ek moet wel byvoeg: uit ervaring verkies die aanleerders om eerder niefiksie in Afrikaans te lees as noodwendig die fiksie. En dit moet ons fokusgebied wees.

Maar vir die een of ander rede, afgesien van die Woordfees en ander kunstefeeste wat presies dieselfde nut tot markuitbreiding het as prostitusie onder ‘n brug, moet daar altyd ‘n webwerf gestig word wat nie, soos PRAAG, met advertensies werk nie, maar borge. Daardie borge word dikwels uit Afrikanergeledere leeggemelk – geld wat op ander maniere aangewend kon word. Advertensies en reklame word ten duurste geloods om aandag te trek op die nuweling wat almal se probleme gaan oplos. Onderhoude op TV en radio volg. ‘n Hele drama wat uitloop op vier bedrywe: opgang,  blinken, verzinken, vergeten. Later verdwyn die webwerf saggies sonder dat iemand opgemerk het in stilte. Vir die soveelste maal.

As dit nié borge is nie, dan is dit miskien ‘n gulde manier waarop belasting weggewerk word, ek praat onder korreksie. Want iets maak nie vir my sin nie!

Dis asof hierdie groep in ‘n gebou vasgekeer is. Paniekbevange word ure se moeite ingeploeg, honderde werksure onnodig gesteel, kyk net hoe tap die sweet!, ‘n tonnel word dwarsdeur die ingevoerde Italiaanse teëls geboor, dwarsdeur die aardkors tot in China gegrawe…  terwyl die kamerdeur se knop net gedraai moes word. Dit was nog heeltyd oop.

Ek het dit in die verlede ook al teëgekom: “Ons moet nuwe intensiewe vorme bedink! Ons moet nuwe uitdrukkings kry! Ons moet nuwe vergelykings skep!” Al in die rondte, al in die rondte, ‘n polka, ‘n salsa, ‘n briekdans, ‘n foxtrot. Maak onsself net moeg. Nee, ons moet net mooi niks! Jy moet net ‘n slag jou oë oopmaak: die werk is reeds vir jou gedoen sedert die Eerste Afrikaanse Taalbeweging. Wat ons wel kort is ‘n kroniek, ‘n geskiedenis, ‘n lys wat reeds gedoen en bereik is. Die antwoord is voor die hand liggend.

Want my liewe PRAAG-leser: waarom moet die Afrikaner in 2019 altyd van voor af die Groot Trek kaalvoet oor die doringbesaaide Drakensberg deurmaak as daar reeds ‘n geteerde N1 vol slaggate Lufthansa (net die beste!) is wat funksioneer en jou nie eens ‘n blou sent kos nie? Neem nou maar Duolingo.

Duolingo is ‘n taalaanleerprogram waarin enige taal wat beskikbaar is geleer kan word, vir dié wat wil. Dit is gratis, hy het ook sy eie toepassing (apparatus digitalis) vir jou foon en ook hulle maak geld met advertensies. Die hele webwerf word in stand gehou deur sy bydraers, die publiek. Jy teken in en kan onmiddellik begin met watter taalkursus jy wil, op jou tyd. Jy vertaal woorde en frases [jy kan kies of jy die woorde wil intik, en of jy die woorde in blokkies wil rondskuif in die regte volgorde], kry terugvoer, maar kan ook vrae vra en kommentaar lewer. Die rekenaar merk elke vraag, voordat jy na die volgende vraag aanpak. Maak jy ‘n fout, word die vraag aan die einde van die les weer herhaal. Die gemeenskap is baie vriendelik en hulpvaardig, want almal het presies dieselfde doel en elkeen weet iets. Jy kan mense beloon met Lingots, die “geldeenheid” wat jy met oefeninge verdien, waarmee jy ietsie by die winkel kan koop. Al die grammatika-inligting kan jy ook vooraf gaan kry by https://duonotes.fandom.com .  Maar die eintlike leerproses is die vrae wat jy of ander tydens die oefeninge (ge)vra (het).

Die meeste sinne word uitgespreek [net ‘n paar het robotstem-sinne]. Daar is nie ‘n taal wat nie onder die 300 000-kerf (taalaanleerders) het nie.  So, Afrikaans sal oornag ‘n groot aanhang kry. Miskien nie soveel soos Sweeds (1,07 miljoen) en Hollands (1,31 miljoen) nie, maar tog baie. Deens is na hoeveel jaar steeds by 538 000 aanleerders, en Noors by 785 000 – die getalle groei maar stadig. Duits staan op 7,13 miljoen aanleerders, Frans op 12,7 miljoen en Spaans op 21,8 miljoen, soos op 2 Maart 2019. Dis steeds meer as wat enige universiteit kan behartig.

Boonop dag ek Afrikaans is dan so maklik?

Die enigste paar probleme is die volgende:

  1.       Die meeste bydraers is anoniem of het skuilname. Vir ‘n professor wat sy stempeltjie op iets wil afdruk is dit nie baie… aanloklik nie.
  2.       Die bydraers moet  duisende sinne en vrae skep om vertaal te word, op stelselmatige wyse. Dit kan nogal tydrowend wees.

3.       Die meeste gebruikers soek hulpbronne. Nou moet ek vir jou sê die Sweedse aanlynhulpbronne ( https://forum.duolingo.com/comment/5723209 ) is self nogal beperk, en selfs hul etimologiewoordeboek (bloot ‘n afgetaste boek!) is vir my nogal nie op die standaard wat etymologiebank.nl handhaaf (wat elke liewe Nederlandse en Afrikaanse etimologiewoordeboek se inskrywings bevat) nie. Die goeie nuus is wel dat die Afrikaanse universiteite al hul ou bronne besig is om beskikbaar te stel. Ek het trouens ‘n lys vakwoordeboeke opgestel, waarvan mens ‘n paar sommer regstreeks kan gaan besoek. Soos die ou Eskomwoordeboek van 1986 – jy hoef dus nie meer van ‘n “inverter” te praat nie, maar ‘n 15-kVa-wisselrigter (soos ook opgeneem in die WAT). ‘n Mens kyk net snaaks na “load shedding” wat destyds die afskuwelike leenvertaling “lasafwerping” toebedeel is. Gelukkig het ons vandag die woord “beurtkrag” [hoewel ek die woord “beurtwater” nie voor my oë kan verdra nie – as mens destyds van “leibeurt” kon praat, waarom vandag nie “waterbeurt” nie?].

  1.       Duolingo maak dit ontsettend moeilik om woorde en sinne na Notepad te kopieer, wat vroeër nie so was nie. Ek leer frases uit my kop deur vanaf papier te memoriseer of na ou antwoorde te kyk. Deesdae skryf ek die Franse vrae in ‘n oefeningboek met die hand uit. Die Sweedse kursus tik ek oor.
  2.       Dit hang grootliks van die bydraers af of die sinne nuttig of nutteloos is, sonder om die lesse kurkdroog en vervelig te laat. Soms kry jy onsinnige sinne by die Engelse Duolingo soos “Äpplet är under björnen. – The apple is under the bear.” Of: “Mina föräldrar tycker inte om att du äter myror. – My parents do not like that you eat ants.”  Ander kere weer nogal nuttig: “Vargen springer mot renen. – The wolf runs toward(s) the reindeer.” ‘n Mens sou miskien ‘n bietjie meer kultuur in die tekste wou kry, miskien meer frases uit reisgidse of tegniese jargon wat almal gebruik, meer as net die diere soos die elk en die wolf. Die logo van Sweeds op die “Language Courses for English Speakers” is die Stadsaal Stockholm met blou agtergrond, terwyl Holland ‘n Kinderdijkwindmeul is (blou agtergrond) en Duitsland die Brandenburgpoort (swart agtergrond). By Afrikaans sou die Taalmonument die vanselfsprekende keuse wees – hoewel swart, koraalrooi, kerriegeel, ligblou en olyfgroen die enigste keuse agtergrondkleure is om van te kies. Gewoonlik strook daardie kleur met die vlag van die land waar die taal die meeste gepraat word. Toevallig het die huidige Suid-Afrikaanse vlag al vyf.
  3.       Vir die groter tale, by name Spaans, Portugees, Frans en Duits (https://stories.duolingo.com/ ), is daar 120 luisteroefeninge elk met verhale wat grafies afspeel, waarna jy ‘n veelkeusevraag moet beantwoord, of woorde invul. Die Duits is vir my lekker, maar die Frans is natuurlik hondmoeilik. Ek sou graag so iets in Afrikaans wou hê, maar weer…
  4.       Jy sal ‘n beginselvaste professor of groep mense moet kry wat genadeloos Anglisismes bestry en die Standaardafrikaans hooghou by die Engelse weergawe, anders gaan enige antwoord later reg wees. Maar mens moet nou ook nie so verstok raak dat mens nie die antwoorde toelaat wat op vier verskillende wyses in Engels uitgedruk kan word nie. Jy moet ook onthou dat mens Hollanders en Duitsers en Spanjaarde het wat ook via Engels leer [of mense wat reeds Duits of Hollands magtig is], wat moontlik vrae gaan hê oor “Valse vriende”.
  5.       Dit gebeur elke keer dat dieselfde vraag oor en oor deur gebruikers gestel word, omdat elke vraag sy eie besprekingsblad het. Die bydraers/moderatore moet bontstaan om hierdie vrae te beantwoord, indien nodig. Manalleen kan niemand alles doen nie. Verder kry jy ook die hansworse wat seks in die sinne wil insien, ens. ens. ens. Soms is dit gewaagd en dubbelsinnig, maar waar die kommentaar té eksplisiet raak (want daar is ook 12-jariges en jonger wat jy daarteen moet beskerm), moet die kommentaar geskrap word.
  6.       Dit is uiters moeilik om die gees van ‘n taal in Engels aan die gebruikers oor te dra. By die Frans op die Duitse Duolingo word sinne egter dikwels gekies wat maklik in Duits vertaal.
  7.   Duolingo kan jou net tot op ‘n punt help. ‘n Aptytwekker wees. ‘n Hulpmiddel in ‘n wêreld waar handboeke peperduur of ontoeganklik is. Ek bedoel, as Navajo, een van die nutteloosste tale daarbuite, behalwe vir die versyfering tydens die Tweede Wêreldoorlog, op Duolingo aangebied word, seer sekerlik moet daar vir Afrikaans ‘n plekkie gegun word.  Maar ongelukkig is al die doeltale nie in of vir al die tale (waarin geleer word) beskikbaar nie. Latyn vir Engelssprekendes word beoog om 7 Januarie 2020 in Beta-modus geloods te word; iets waaroor ek bitter bly is. Waarom die Duitsers nog nie een op die been gebring het nie, is vir my ‘n raaisel: dit is tog hul derde geliefdste vreemdetaal naas Engels en Frans.
  8.   Dit voel my dikwels of ons dieselfde woorde tot in ewigheid gaan gebruik, terwyl Schaum’s Outline Series French Grammar deur Mary E. Coffman baie vinniger met mens beweeg, en al die 394 oefeninge van 1973 regtig met elke oefening moeiliker word.
  9.   Nog ‘n groot probleem is dat jy nie “vorentoe” kan blaai nie. Jy is op jou vlak (“level”) vasgevang, totdat jy genoeg oefeninge voltooi het, of ‘n toets aflê wat jou tot 22 vlakke vorentoe laat hop.

As ons ooit ‘n groot gros mense in aanraking met Afrikaans wil bring, dan moet Duolingo sonder verwyl gebruik word. Onmiddellik. Ek is egter bevrees dat die aanleerder daarna die taal moet oefen met moedertaalsprekers – of dit nou op Language Exchange is, aan ‘n penmaat skrywe, of ‘n tegniese Wikipedia-artikel in die sandput moet aanmekaartimmer, dit kan nie daar gelaat word nie. Maar nou het iemand ‘n Afrikaanse kernwoordeskat opgebou: wat nou? Wat is volgende? Wat staan hom nou te doen. Dit behandel ek volgende.

En hier staan ek nou, voor die groot aansoekvorm: https://incubator.duolingo.com/apply .

Wie sal mens die eer gee om die eerste aansoekvorm in te vul?

Vertalings: ‘n noodsaaklike euwel?

Ek is een van daardie mense wat agterstevoor om werk. Ek het eers uit Duits vertaal, voordat ek Duits werklik leer lees het. Hoe werk dit? Ek het vir my ‘n Wikipedia-artikel gekry (destyds was ek mal oor luislange, vandag laat die goed my koud) en het op ‘n dag net daar en dan besluit om hom te vertaal. Ek het my Trümpelmann-woordeboek nadergetrek en elke liewe woordjie nageslaan wat ek nie kon uitmaak nie. Soms moes ek my ou Unabridged Collins ook nadertrek. Ek het my nie gesteur aan die uitgange nie, ook nie die lidwoorde nie. Verder het ek swaar gesteun op ‘n veeltalige kosmopoliet wat toe nog in Londen gebly het, wat na my vertalings gekyk het. Daarna het nog twee artikels gevolg.  Ja, ek het destyds ook Google Translate gebruik (soms Duits-Engels, soms Duits-Nederlands). Dit was in die jare voordat ek seker linguee.de en reverso.net begin raadpleeg het.

Onder die vorige hofie het ons reeds gesien werk Duolingo (letterlik twee-taal?) op die vertaal-tegniek. ‘n Woord of sin verskyn – jy moet vertaal.

Dit gaan seker nou simpel klink, maar wat is die nut van vertaling?

Vertalings kan ook boekvorm aanneem, en daaroor wil ek nou gesels. In Rigtingbedonnerd (2012:187-188) deur Fred de Vries lees ons die volgende:

Ná ons eerste gesprek het ek gereeld vir Roodt raakgeloop. By ‘n bekendstelling van sy roman Moltrein in Pretoria. By die bekendstelling van Kontrei in die Boekehuis in Johannesburg. Die boeke wat sedert 2000 by sy uitgewery, Praag, verskyn het, se voorkoms is eenvoudig maar smaakvol: wit omslag, blou letterwerk, geënt op die ontwerp van die Franse uitgewery Les Éditions de Minuit. Hy wil die Afrikaners laat kennis maak met wêreldliteratuur, sê hy. Daarom het hy Un An van die Fransman Jean Echenoz vir Praag in Afrikaans laat vertaal, asook Im Krebsgang van die Duitser Günter Grass.

Hy het ook die regte probeer verwerf vir ‘n Afrikaanse vertaling van JM Coetzee se roman Disgrace, maar daar het niks van gekom nie (die boek is later deur Fanie Olivier vir Struik vertaal en uitgegee as In oneer). Maar dit is wel tekenend van sy visie dat literatuur, taal en politiek onlosmaaklik aan mekaar verbonde is. Disgrace is in Suid-Afrika verguis omdat Coetzee ‘n pessimistiese beeld van die nuwe Suid-Afrika skets wat indruis teen die idee van ‘n Reënboognasie wat lank populêr was. “Die boek behandel belangrike kwessies”, sê Rood in ons tweede gesprek, hierdie keer in die deftige Hyatt Hotel in Rosebank. “Dinge soos aanvalle op wit boere en bedenkinge oor die nuwe Suid-Afrika. Die boek kan goed werk in Afrikaans, veral onder die titel ‘Skande’. Afrikaners het die nuwe bedeling as ‘n skande ervaar.”

Is dit die eerste keer in my lewe dat ek lees van vertaalregte wat geweier kan word? Ek besit twee vertalings van Die Aneïs in Afrikaans, en niemand het ooit oor die verskillende interpretasies gekla nie. Naomi Morgan (2017/2018?) én André P. Brink (1994) én J. P. L. Krige (1957) het almal Die klein prinsie van Antoine de Saint-Exupéry (1943) vertaal of tot verhoogteks verwerk. Goed om te weet, want ek sit met die Hollandse De kleine prins op my boekrak, vertaal deur Laetitia de Beaufort-de Hamel in 1951 (die 21ste herdruk hiervan in 1994). Skynbaar was haar vertaling vlekkeloos en onverbeterlik, wat eintlik vreemd is as jy dink dat elke stem ‘n teks anders sal benader. So ook met Disgrace.

Tot sover het veral Protea-uitgewers en Praag nogal moeite gedoen om Europese boeke te vertaal.

My grootste probleem met vertalings, om uit te reik na ander volke, is dat dit teenproduktief kan werk. As jy byvoorbeeld die Afrikaanse vertaling van ‘n boek gelees het, waarom sou jy, byvoorbeeld, die Frans wil leer? Dieselfde geld vir Afrikaans ook.

As leermetode, wanneer jy met die oorspronklike én vertaalde uitgawe voor jou sit, kom jy ook nooit in kontak met die oorspronklike doeltaal nie. Voor jy jou oë uitvee, het jy jou so in die taal verdiep waarmee jy reeds gemaklik is, dat jou doeltaal agterweë bly, voer Alex Rawlings aan in sy boek, How to speak any language fluently (2017:152-153).

My antwoord daarop: Ja en nee.

Ja: Dit het weliswaar met my gebeur toe ek Die Stunde des Schakals (2010) probeer lees het. In ons biblioteek is die Engelse vertaling (The Hour of the Jackal) beskikbaar, wat met die befondsing van die Goethe-Institut vertaal is. Nou sit jy die twee boeke naas mekaar, albei met sy eie liniaaltjie, maar ek het so gekonsentreer op die Engels dat ek nooit by die oorspronklike Duits uitgekom het nie. Albei boeke was egter vir my nuut, want ek het nog nie die Engelse teks deurgelees nie.

Nee: Ek ken The Jungle Book en The Second Jungle Book tot so ‘n mate uit my kop (jy kan dit al resiteer!) dat ek hoegenaamd nie meer in die Engelse weergawe belangstel nie.  Jy konsentreer ook nou hoe die Deense, Afrikaanse en Latynse weergawes klink van The Hobbit, self ‘n voorgeskrewe boek wat ek in Graad 8 (Standerd 6) gehad het. Die eintlike probleem is bv. met Latyn (Hobbitus ille) om die woorde van ‘n sin in boksies te verpak, soos “enkelvoud-manlik-akkusatief-selfstandige naamwoord” en “eerstepersoons-enkelvoud-hede-aktief-indikatief-werkwoord”; om dus die hele taal uitmekaar te haal, wat nogal tydrowend kan wees, al is daar ‘n briljante webwerf soos https://www.frag-caesar.de/ beskikbaar, of aflaaibare programme soos Legible Latin.

Vertalings is ook daarvoor berug om nuanses in te boet (om die “betekenis” korrek oor te dra, maar nie met die regte “gevoelswaarde” nie; dink byvoorbeeld aan die barokagtige mooiskrywery teenoor die moderne gebruik van slegs drie woorde); om swak of oorbodige sinne en soms paragrawe weg te laat (hulle word dus nooit vertaal nie); en, om weer uit Rawlings op dieselfde bladsye aan te haal wat die leermetode aanbetref: “[…] like doing a Sudoku with the answers on the opposite page”.

Maar dit weet ek mos, want ek vertaal self in my vrye tyd vir Wikipedia: vertalings mag nie soos vertalings klink nie. Ek stem ook nie met Rawlings saam nie – waarom kry mens dan “fraseboekies”? Natuurlik gaan jy in die tweetalige Wat en Hoe?-taalgidse vir reisigers kyk na “Is er post voor mij?” met die antwoord regs “Ist Post für mich da?” Met sulke sinsnedes en vaste uitdrukkings kom jy vinniger aan die gang, selfs sonder grammatikalesse. Dit is donkiewerk om alles uit jou kop te leer, maar dit is gelukkig bruikbaar.

Een nut van vertalings is wel dat hulle as modelantwoord kan dien, omdat jy waarskynlik in die toekoms weer met dieselfde frase te doene gaan kry, of weer sal gebruik.  Jy lees Omsingel die laer van die heiliges klaar en vergelyk die teks met die oorspronklike. Jy leer dus hoe om gemaklik met die taal om te gaan. Reverso.net en Linguee.de werk presies dieselfde: jy sien die een frase aan jou linkerkant, jy sien die duidelike nuanseverskille aan jou regterkant afhangend van die konteks, soos oorgedra deur professionele vertalers. Die gesoute vertaler sal wel wéét wat die gemiddelde Afrikaanse leser nie weet van die vreemde kultuuragtergrond nie, en daarom kan voetnotas of woordelyste agter geplaas word om die leser beter toe te lig. Laat ek drie voorbeelde aanhaal uit “Probleme opgelewer deur kulturele verskille vir vertalingsekwivalensie in Afrikaans-Russiese, en Russies-Afrikaanse tekste” (Johan Lubbe &Theo du Plessis, 1999:144):

In die volgende voorbeeld begaan die vertaler ‘n fout omdat sy nie ingelig is oor die gebruik van die Afrikaners om mekaar se hande te neem terwyl hulle voor die ete God dank nie:

‘Nog iemand kom binne juis wanneer Hattingh vir hom beduie dat hy moet aansit, in dieselfde werkklere as die ander: eers wanneer George sy uitgestrekte hand neem, kan hy in die dowwe lig aan die gelaatstrekke en bewegings uitmaak dat dit ‘n meisie is’ (Schoeman, 1972: 7).

[…]

Die Russiese vertaling van hierdie greep is verkeerd, want die vertaler het nie die situasie reg verstaan nie, en as resultaat het George in die vertaling die meisie se hand geneem terwyl hy haar groet.

Die volgende voorbeeld handel eweneens oor ‘n Afrikaanse gewoonte wat in Russies onbekend is:

‘… tant Miemie het van hulle vergeet waar sy oor haar geweekte beskuit sit en slobber en mevrou Hattingh telkens met ‘n nuwe woordestroom in die rede val’ (Schoeman, 1972: 44).

[…]

In Rusland word die gewoonte om jou beskuit of koek, of enigiets in tee of koffe te doop as ‘n teken van slegte opvoeding beskou. Die vertaler het hierdie detail in die vertaling weggelaat, miskien om tant Miemie nie te aanstootlik te laat lyk nie. Hier volg nog ‘n voorbeeld wat aantoon dat die verskil in gewoontes ‘n misverstand kan veroorsaak:

‘Hoe weet hy dit, hoe weet hy hoe sy daar tussen die varings gestaan het, ‘n boerevrou met grys hare, terwyl sy die bediende opdragte gee?’ (Schoeman, 1972: 48).

[…]

In Rusland is daar nie ‘n gewoonte om varings in tuine te plant nie. Hierdie plant kom net in woude voor. Maar in die verhaal handel dit oor ‘n plaas, en die Russiese leser sal miskien nie mooi verstaan hoekom ‘n boervrou op ‘n plaas tussen varings staan nie.

Dit kan woordeboeke hoegenaamd nie doen nie, ook nie  VivA Vertaal nie, want daarvoor is die ruimte beperk. Maar woordeboeke is weer baie netjies volgens die alfabet gesorteer, wat beteken jy kan na hartelus self nuwe en vreemde frases stelselmatig uitsoek en deurwerk waarvan jy tot nou toe salig onbewus was, terwyl die bovermelde webwerwe bloot vir jou die vertaling uitskop van die frase waarvan jy reeds bewus is.

Die allergrootste voordeel van vertalings? Spoed! ‘n Kind het nóú inligting oor die leeu op Wikipedia nodig, want môre is die skooltaak se keerdatum; hy sal miskien bereid wees om die Engelse blad deur te lees as die Afrikaanse leesstof nie beskikbaar was nie, maar sodra sy Afrikaanse potlood opgetel word, is vertaling skielik nie meer so maklik nie. As Google Translate nie so lekker na Afrikaans wil vlot nie (soos ons maar alte goed weet!), verloop twee tot vyf uur wat hy andersins binne slegs vyf tot vyftien minute kon afgehandel het.  Of, dit word eenvoudig moeder se deurnagwerk.

Maar nou sal baie veeltaliges ook vir jou sê: ”Ek lees al so gemaklik Frans of Duits of Russies dat ek dikwels ‘n vertaling onnodig ag – as ek dit kan doen, kan ander ook mos?” Nou kom die teenantwoord: afgesien van die kulturele geletterdheid, afgesien van die spoed, afgesien van die onkundigheid, hoe sal ander weet watter werke daardie tale te bied het as die leek nooit ‘n voorsmakie daarvan in sy eie taal gekry het nie?

Vraag: moet mens nie liewer die oorspronklike werk koop in stede van die vertaling nie? Tot voordeel van die Afrikaans, baat die vertalings die plaaslike uitgewers vir ‘n kort tydjie (want ons sien, anders as by Laetitia de Beaufort-de Hamel se vertaling van De kleine prins, selde, indien ooit, ‘n herdruk in Afrikaans), voordat iemand maar weer die proses van vooraf moet begin. Dit is hoekom ons sit met die ritse op ritse op ritse boeke wat uit die Frans in die 1960’s en 1970’s in Afrikaans vertaal is, maar niemand ooit lees nie, want jy kry dit nie meer nie.  Die Afrikaanse vertaler van 2019 weet immers sy werk is wat die geld betref ook nie juis lonend nie, en daarom is die vertaling dikwels maar ‘n liefdeswerkie by ‘n privaatuitgewer. As mens egter vir die een of ander rede nie ‘n uitgewer wil rykmaak nie, en in toeganklikheid glo (om die Afrikaanse taal te laat floreer), is daar altyd Wikisource.org wat jou die geleentheid bied om ‘n vertaling van, byvoorbeeld “De l’Universalité de la langue française” (1784) deur Antoine de Rivarol, of van Markies De Sade se werke, in enige taal oor te sit, ook in Afrikaans. Solank die vertaalde teks net gratis, verniet en toeganklik op Wikisource bly, want wie weet hoeveel internasionale wetgewing jy andersins sou verbreek!

Vertalings duur ook dikwels lank (omdat die boeke eers laat ontdek word) en teen die tyd wanneer die vertaling verskyn, is die oorspronklike blitsverkoper ou nuus. Om jou ‘n idee te gee: Ek het Steve Feasey se Changeling: Zombie Dawn (uitgegee 2011) ‘n paar Sondae gelede gelees, en hierdie slotroman van die pentalogie het eers sewe jaar ná die oorspronklike publikasiedatum in Denemarke verskyn, getiteld Formskifter:Dødehæren. Ek dink nie daar is ‘n Nederlandse vertaling beskikbaar nie. Aan die ander kant het Prof. Dr. Naomi Morgan se vertaling, Omsingel die laer van die heiliges eers 17 jaar ná die oorspronklike Le Camp des Saints (1973) verskyn, en tog, tot vandag toe, is die werk, net soos Oswald Spengler, steeds brandaktueel – omdat die prosesse hulself oor en oor en oor herhaal en uitspeel.

Ander kere droog die geld op, of daar is weinig belangstelling van die leserspubliek se kant af. Ek dink aan Pieter Aspe se boeke waarvan daar drie, vier(? ) vertalings in Afrikaans verskyn het, en toe ook nie weer nie. Wat sou verkeerd geloop het? Weet iemand?

Maar hoekom ek deesdae eintlik die oorspronklike werk bo die vertaling verkies is suiwer om simboliese redes.

Kyk, op Google Play (se “verkoopstaat”) en Amazon.com wéét die verkoper wie die koper is: jou naam en jou nasionaliteit verskyn. Dit wil sê, jou rekeningnommer verskyn, plus nog “Suid-Afrika”. Dit wys vir die verkoper dat hier wel mense in Suid-Afrika is wat in die boeke belangstel. Hoe meer mense boeke in vreemde tale lees, hoe beter die indruk wat dit skep.

Daar bly egter die goue middeweg, naamlik resensies of Wikipedia-opsommings in Afrikaans (byvoorbeeld Schwarzbuch WWF , en by Omsingel die laer van die heiliges het ek die oorspronklike taal naas die vertaling in die aanhalings gebruik). Ek het verlede maand by libris.kb.se sommer uit ledigheid rondgesoek na boeke oor die Afrikaner in Sweedse biblioteke, en een getiteld Bron över Blood River deur Kajsa Norman het met ‘n skrikwekkende omslag na my gegluur. “Nog ‘n ondermynende boek oor Afrikaners?”, het ek gewonder, en na die volgende blad beweeg. Maar toe ek 28 Februarie op PRAAG soek na die sleutelwoorde “Rian Malan” (wie is hierdie vent? Dalk verlangse familie van die nou swygsame Yvonne Malan?), verskyn Leon Lemmer se resensie reg voor my. Hoewel die resensie nou die Engelse vertaling van Norman se boek behandel, werk dit op dieselfde beginsel: binne vyf tot vyftien minute weet jy die hoofpunte. Die resensie gaan óf my belangstelling verder prikkel (die oorspronklike weergawe in Sweeds van Leopard Förlag is wel op Google Play te koop teen R243,29, aansienlik duurder as die Engelse vertaling – R126,70) om die taal verder te leer (want dalk is daar nog sulke werke waarvan die publiek salig onbewus is), óf afstoot. Dieselfde sou mens met Vargattacken (2018) deur Lars Berge kon doen.

Ek stel my veral ten doel om die boeke doelbewus in Afrikaans te resenseer; soms op Goodreads, soms op PRAAG. As die boek nog in geen ander taal vertaal is nie, of jy haal sinne uit die boek aan in sy oorspronklike taal, is dit vir my ‘n bonus. Gou sal die Europeërs insien: “Hierdie boek word so ver as Suid-Afrika gelees. My magtig, het hy spesiaal so duur betaal net om die oorspronklike Sweeds te lees? Haai, siestog, miskien moet ons prysdiskriminasie [Derdewêreldlande betaal aansienlik goedkoper as eerstewêreldlande] toepas.” Gaaf, goedkoper boeke = groter leesverskeidenheid = kultuuruitbreiding.

Ek moet ook byvoeg dat ‘n jong Fin onlangs by die Afrikaanse Wikipedia ‘n draai by ons gemaak het. Hy sê hy verstaan Afrikaans goed, en vir ‘n tiener is sy Afrikaans ook nie sleg nie, en daarom het ek vir hom ‘n paar boeke op Google Play aangeraai wat hy kan deurlees (skadelose boeke deur Jaco Jacobs) om die taal verder te oefen. As jy iemand se belangstelling kan prikkel met onderwerpe waarvan hy hou, dan is ons reeds oor die hond se rug. As hy enige vrae het, of vashaak, kan hy ons kontak. Hy hoef nie die boeke te koop nie – net die voorskou deurlees. So was die een hand die ander.

Wikipedia

Reeds op 9 April 2007 skryf Dr. Roodt die volgende :

Dit is daarom van die uiterste belang dat Afrikaners vir hulle ‘n gebied in die kuberruim moet afbaken. Ten dele is dié proses reeds aan die gang, maar dit moet versnel en verhewig word. Die totale Afrikanergeskiedenis, -kultuur, en -letterkunde behoort vrylik op die internet beskikbaar te wees.

Een manier op dit reg te kry, sou wees om die Afrikaanse weergawe van die sogenaamde Wikipedia uit te bou. Laasgenoemde is ‘n gratis aanlyn-ensiklopedie wat deur vrywillige samewerking in elkeen van die vernaamste tale ter wêreld tot stand gekom het. Tans verkeer die Afrikaanse Wikipedia in die 46ste posisie wat die aantal gepubliseerde artikels daarin betref, dus nie baie hoog op die lys nie. Myns insiens behoort alle bestaande Afrikaanse kultuurorganisasies en akademici saam te werk om so ‘n Afrikaanse ensiklopedie tot een van die grootstes op die internet uit te bou. Afrikaans kan maklik een van die top twintig Wikipediatale, naas Engels, Duits, Frans, Spaans, ens. word. Afrikaanse boeke waarop daar nie meer kopiereg bestaan nie, behoort ook stelselmatig op die internet opgelaai te word.

Dit was twee jaar en vier maande voordat ek self by Wikipedia aangesluit het.  Slegs in een opsig sal ek met die aanhaling verskil: fokus eerder op die gehalte van die artikels as die hoeveelheid. Die Sweedse artikels is dikwels net vyf sinne, wat die gehalte van die ensiklopedie regtig verswak.

Ek gaan nie te veel vanuit die binnekring skryf nie, want dan gaan ek boekdele vul. Sommer puntsgewys hoe dit ons help met die voornemende Afrikaanse aanleerders:

  •         Ons kry gereeld besoekers: Finne, Swede, Brasiliane, Russe, noem maar op. Ek het reeds geskryf oor die Fin.
  •         Die groot verleentheid, maar ook die grootste geleentheid by Wikipedia is juis dat ons almal daarso skryf oor ons eie belangstellings. Dit kan nogal neuk as jou eie belangstellings die volgende insluit, terwyl jou doodgewone skoolkind egter na die allerjongste Suid-Afrikaanse werkloosheidsyfers en inligting rondom Mosambiek soek: die Groot Katte, dieresiektes, Goties, Middelnederlands, Middelhoogduits, vergelykende taalkunde(d.w.s. die Junggrammatiker, die filologie voor Ferdinand de Saussure se “betekenaar”/”betekende” gebruiklik geraak het – want ek is daarvan oortuig dit was die vernaamste dryfveer agter soveel woordeboeke), Afrikanermitologie (soos “Die Vloek van Boontjieskraal”, “Waar ruwe rotse”, ens.), nuutskeppings en taalfossiele, Afrikaanse wetenskapsfiksie, lys van vertalings in Afrikaans;  die wêreldwye belangstelling in Duits as vreemdetaal; Latyn; die doeltreffendste taalaanleermetodes; woordherkoms; oorklankingskuns; vertaalkuns; taalpolitiek; wolwe; die Furry Fandom (as subkultuurverskynsel) en voorheen ook luislange. Dit is wêrelde ligjare uit mekaar. Aan die anderkant bied dit juis die nismark waarna mense soek. Die taalaanleerders soek dikwels nuwe inligting, of in ‘n ander doeltreffende vorm aangebied, wat hulle, en sóós hulle, nog nooit in hul eie taal gelees het nie.
  •         Alle Wikipedias het ‘n geselshoekie. Die Duitse “Auskunft” en die Nederlandse “Taalcafé” gebruik ek nogal gereeld. Maar in die verlede het ek iets in F.F. Odendal se Aspekte van taal  (s.j.) gelees omtrent Yslands wat die afgelope eeue nooit verander het nie. Om sy stelling op die proef te stel, het ek die Yslanders op die Yslandse Wikipedia sommer reguit gaan vra of dit wel so is. Een vrou het gesê haar kind, wat 17 jaar oud is, kan Oudyslands met gemak lees, buiten die paar spelfoute. Verstommend. ‘n Ander keer het ek die rekenaarspeletjie X-files: Resist or Serve op YouTube gekyk, en hier het ek ‘n klomp Russiese dialoog gehoor en graffiti teen die muur gesien in ‘n ou uitgediende Sowjetstrafkamp naby Toengoeska; Google het niks hieroor opgelewer nie, en ek wou steeds weet wat daar staan. By die Russiese Wikipedia was daar twee Russe wat met liefde my gehelp het om hierdie snaaksighede te ontsyfer – een trouens ‘n Russiese Jood.  Ek wens net meer buitelanders wil vir ons op die Afrikaanse Wikipedia vrae kom vra. Want tot dusver het niemand eintlik nie.
  •         Een veeltalige kosmopoliet by ons, wat gereeld van plek na plek reis, bewerk gereeld sy eie persoonlike Duits-Afrikaanse woordelysie. Dit is veral nuttig noudat Trümpelmann en Erbe (1983) se woordeboek stagneer het.
  •         Daar is ‘n Duitser woonagtig naby Berlyn wat by ons in 2008 aangesluit het. Hy het reeds bietjie Nederlands geken, maar het aanvanklik net donkiewerk gedoen: sjablone bewerk, artikels kategoriseer, ensovoorts. Eers vanaf 2011 het hy met geradbraakte Afrikaans op die besprekingsblaaie begin skryf. Soos ons hom aan meer bronne blootgestel het, hy meer Afrikaanse radio geluister het, en ons sy taalfoute reggemaak het, het sy Afrikaans verbeter. Eers onlangs het sy Afrikaans regtig uitstekend geraak – soms beter as ons s’n! Hy het my eenkeer gevra om vir hom ‘n eNuus-video op YouTube te transkribeer, want hy kon die bruin verslaggewer se Afrikaans glad nie verstaan nie (dit gebeur heel dikwels dat die palatalisasie ‘n struikelblok vir taalaanleerders is). Dit is ‘n man wat glad nie die voorreg gehad het om voltyds Afrikaans te leer nie; hy het ook verlede jaar Suid-Afrika die eerste keer besoek tydens Wikimania in Kaapstad, voordat hy op die N2 deurgereis het tot in die Oos-Kaap (P.E.) – maar hy het veel bereik binne 10 jaar. Ek beny sy geduld! Hy kon nie soos die Duitserin Alex Karel (RSG-potgooi op 10 Oktober 2010) ‘n intensiewe tweeweeklikse kursus voltooi nie. Oor hierdie laasgenoemde potgooi sal ek gou die volgende opsom, want dit is nie meer op RSG se webwerf beskikbaar nie:
– Alex is ‘n “gereelde besoeker” aan Suid-Afrika.

– Binne ‘n jaar of twee het sy die taal baasgeraak.

– In 2004 het sy die eerste woorde aangeleer: op die paaie, soos “Stadig!”, of in die trein, op die stasie, op die plakkate. Motief: “Engels is nie die enigste taal wat ek in Suid-Afrika moet praat nie”.

– In 2007 het sy die digitale Die Burger, wat jy sal onthou destyds nog gratis was en nie alles onder een dak by Netwerk24 nie, begin nadertrek om “‘n bietjie te lees”, “te verstaan”, “maar dit was net ‘n paar woorde”

– In 2008 tot 2009 het sy twee kursusse gedoen (twee weke se formele onderrig! Maar waar? RSG sê nie.)

– Sy het ook RSG se potgooie geluister (“lekker luistergoed”).

– Daar was die lus om Afrikaans te leer (motivering)

– Die Afrikaanse grammatika is nie te moeilik nie.

– Sy het ‘n kollega in Duitsland wat Nederlands praat (sy praat met Alex in Nederlands, Alex antwoord in Afrikaans)

– Sy dink glad nie Afrikaans is ‘n “vinnige taal” nie [d.w.s. as mens stadig praat sal Duitsers begryp sonder enige moeite nie; daarmee stem ek heelhartig saam! Duits op spoed het ek op die Navy NCIS-DVD’s self beleef.], want daar is die leksikale afstand, soos “die kontreitale”. Soos die dialekte in Nedersakse vs. Beiere: niemand verstaan mekaar nie, die Hoogduits is die standaardtaal om die kommunikasie te vergemaklik. En om sake in Afrikaans nog te vererger is daar die Brabbelmix (waar Afrikaans en Engels vermeng word), wat nie in Duitsland bestaan nie. [Gaaf! Nog ‘n rede om Standaardafrikaans suiwer te hou. Uit die mond van ‘n Duitserin.]

– “Wat het Afrikaans vir jou beteken?”, vra Fonnie du Plooy. Haar antwoord: “Die selfbewussyn het verhoog” (sy bedoel seker die selfbeeld); “taal is ‘n sleutel tot kommunikasie” vir die “verstaanbaarkeit” (haar enigste ander fout tydens die onderhoud was toe sy haar verspreek het met “genoek”, maar toe gou blitsvinnig verander het na “genoeg”).

– “As jy Afrikaans met my praat, dink jy in Afrikaans, of vertaal jy uit Duits?” vra Fonnie du Plooy. Dis ‘n mengelmoes, antwoord sy. Dr. Ernst Kotzé sê hy moet in Japannees eers in Afrikaans dink, terwyl die woorde in Duits nou al sommer vanself kom.

Die Afrikaanse Wikipedia kan dus ook vir buitelanders die geleentheid bied om hul Afrikaans te oefen en in die proses ‘n bydrae lewer tot ons taal. Dit het sy nadele (ons is nie altyd streng nie), maar ook sy voordele (baie nuttige arbeid). Masjienvertalings word outomaties uitgevee – niemand duld dit nie.

Woordeboeke

Soms val ‘n woordeboek uit die hemel sommer “doef!” op my lessenaar. Soos Langenscheidts Taschenwörterbuch Schwedish-Deutsch/Deutsch-Schwedisch (1958, 5de oplaag 1965) teen R5,00. ‘n Mens sou nou dink hierdie woordeboek sal al my probleme oplos om Sweeds aan te leer, want ek hoef nie in Engels  meer te dink waar die sinsbou opmerklik verskil van die kontinentaal-Europese Wes-Germaanse tale nie. So maklik is dit egter nie: so kom ek nou die dag op die woord “skottepengen” af wat wel in Duits bekend staan as “Schußgeld”. As dit nie nog ‘n leenwoord uit die Duits self is nie! Jy weet alte goed dit beteken “geld wat aan ‘n professionele jagter uitbetaal word vir die pesdier(e) wat hy geskiet en van kant gemaak het”, maar dit kos nogal rondsoek om die juiste woord in Afrikaans te kry – en uiteindelik moet jy maar volstaan met “beloning”.

Die feit bly staan: dit is juis daardie rondsoek wat onnodig tyd kos. Vir sowel die taalaanleerder as die moedertaalspreker. As jy vir twee tale moet dink, is ‘n tweetalige woordeboek geen luukse nie.

My enigste beswaar is net dat woordeboeke, wat seker een van die grootste geskenke is tussen volke, dikwels nie deur albei partye ewe veel waardeer word nie. As mens kyk na die vertalings uit Afrikaans in Frans begin ek al hoe meer dink die Afrikaner lui die klokkie by die verkeerde adres. Kyk mens egter na die Afrikaans-Duitse woordeboeke, het die Afrikaner en die Duitser ewe veel moeite in die verlede in die projek gestort. Kortom: ek verkeer onder die indruk die Franse leer geen ander taal buiten miskien Engels uit noodsaak en Latyn en Duits (om ‘n trappie hoër as die gepeupel te wees) as simbool. Aan die ander kant het die Franse in die verlede en in die hede en in die toekoms, steeds boeke en tekste geskryf wat ‘n groot invloed op die Weste gehad het en sal hê; daarby kan die Afrikaner steeds sonder twyfel baat vind.

Ek voel egter net daar is sekere volke wat net meer “bereid” sal wees om Afrikaans aan te leer as ander, en dit is met hulle waarmee ek gemaklik sal saamwerk (om ook, op hul beurt, hul taal en kultuur te verbrei). Woordeboekskryf is ‘n ontsaglike moordende, tydrowende en omslagtige werk wat nie vinnig geskied nie; dit begin dikwels by woordelysies wat kernwoordeboeke word, en uiteindelik groot woordeboeke. Afgesien dat mens voltyds 11 jaar nodig het om ‘n ordentlike woordeboek saam te stel (dikwels in woordeboekspanne), sal jy agterkom woordeboeke verskil nie drasties van die vorige uitgawes nie, juis weens die arbeidsintensiteit daarvan.

Wikiwoordeboek kan ‘n verskil maak, hoewel ek uit die besoekerstatistiek bevind dat by die allerbeste Wikiwoordeboek, die Franse een, daar selde, indien ooit, die vreemde tale besoek word. Dieselfde met die Afrikaanse Wikiwoordeboek, dieselfde met die Duitse Wikiwoordeboek.  Daar is ‘n groter waarskynlikheid dat ‘n buitelander by die Afrikaanse Wikiwoordeboek die lemma “befok” (met permissie gesê) se betekenis sal verlang, wat nie in WAT, of HAT of Verklarende Afrikaanse Woordeboek as lemma opgeneem is nie, en tog as tussenwerpsel, byvoeglike naamwoord en bywoord byna alledaags (én in die voorgeskrewe poësie op universiteit; daarvan is ek getuie!) gebesig word, as om byvoorbeeld ‘n Sweedse woord na te slaan.

Die moderne Wikiwoordeboeke, veral die Franse een, help ontsettend baie as jy nie weet hoe om ‘n woord te verbuig of uit te spreek nie. Jy kan ook met Kiwix.org hierdie woordeboeke, net soos die Wikipedias, aflaai (dit gaan wel ‘n rukkie duur, want die goed is groot).

Verder moet ons ook onthou dat die vertalings in die woordeboeke slegs riglyne of modelantwoorde is. Om aanvanklik letterlike vertalings as groentjie te lewer is heeltemal toelaatbaar, almal doen dit – maar daarna moet jy jou kneukels knak en so oorspronklik en so duidelik met die woord binne konteks omgaan as wat jy kan. Elke liewe vertaling se konteks en woordkeuse bly uniek, en daarom kan die woordeboek nie altyd vir jou die regte antwoord gee nie.

Ondertiteling van YouTube-video’s

Daar is ook ander plekke waar jy betrokke kan raak, wat miskien minder arbeidsintensief is, maar tog die druppel word wat die 10 ℓ-gieter volmaak. Ek dink aan transkribering vir kort video’s. Dit is so lastig om ‘n liedjie te hoor, of nuus, maar nie te weet wat daar aangaan nie. Ek het byvoorbeeld vir ‘n paar Nederlandssprekendes gevra om handjie by te sit met die volgende uittreksel, en toe die volgende in die kommentaarbalk geplaas:

https://www.youtube.com/watch?v=TkhTEOHBXOQ

Rocky: Hier zijn de lichtjes, versieren maar!

Chase: Ja!

Skye: Ja! Kom op dan!

Wij gaan met de Kerstboom verder, falalalala – woef-woef-woef-woef!

Elke pup, en lab. en herder, falalalala-woef-woef-woef-woef!

Kerst zit vol met leuke dingen, falala-lalala-woef-woef-woef!

Dus gaan wij dit Kerstlied zingen, falalalala – woef-woef-woef-woeeef!

Onsinnig? Kinderagtig? Nee, daar sal weer ‘n Kersfees wees, iemand sal weer hierdie “aanbeveelde” video sien, iemand sal wonder wat gesing word. As jy moet weet, die Nickelodeon-DVD’s op my rak het geen onderskrifte nie (wat die Frans ‘n nagmerrie maak). Maar as mens met die Nederlanders “saamwerk” maak jy jou as Afrikaanssprekende sigbaar. Dit wys jy is ernstig oor die taal wat jy aanleer, en dit wek simpatie. Boonop kom jy gou agter dat van die Nederlandssprekendes ook self nie weet wat daar gesing word nie!

Jy sal ook by elke reklameblad vir Nederlands by die onderskeie universiteite sien dit is Afrikaans aanverwant, m.a.w. “leer asseblief Nederlands as jy ook Afrikaans wil leer ken”. Nou ja! “Leer Afrikaans as jy Nederlands wil ken” kan ons ook aanvoer.  Jy kan jou veral toespits op die Afrikaanse video’s, want die meeste buitelanders vind Afrikaans nie altyd besonder foneties nie (en dit is Afrikaans ook nie).

Tot slot

Ek glo vas Duolingo behoort die grootste gros toekomstige Afrikaanssprekers van regoor die wêreld in te katrol, sonder om die Afrikaner ‘n sent uit die sak te jaag. Ek dink ons het lank genoeg betaal vir platforms en organisasies wat niks tot uitvoering bring nie. Die probleme wat ons van Amerikaners, Duitsers, ens. by daardie gemeenskapsgeskepte projek te wete sal kom, wys die skuiwergate uit wat in die verlede misgekyk is.

Volgende aan die beurt kan Wikipedia, Wikiwoordeboek en Vertalings (wat almal toeganklik en vry is), onderskrifte en ‘n stroopwafel die weg oopbaan vorentoe. Natuurlik moet ons nie vergeet van die vrye, toeganklike en onafhanklike Afrikaanse media wat nié, soos sekere herstigte koerante, agter ‘n betaalmuur wegkruip nie.

Leon Lemmer: ‘Die opkoms en ondergang van die Afrikaners’?

In 2018 is Jean Oosthuizen se boek, Die opkoms en ondergang van die NG Kerk, gepubliseer (Praag 28.10.2018). Vanjaar het ‘n bundel opstelle van Hermann Giliomee verskyn, The rise and demise of the Afrikaners (Cape Town: Tafelberg, 2019, 360p, R350). Albei bring ‘n ontstellende, aktuele boodskap: Afrikanerkultuur is (vinnig) besig om in sy swernoot te gaan. Drie van die pilare waarop die Afrikanerdom gebou is – die NG Kerk, die Nasionale Party en die Broederbond – het ingetuimel of is besig om tot niet te gaan. Die implikasie is dat nie net die kultuur (bv Afrikaans) van hierdie etniese groep besig is om in sy peetjie te gaan nie, maar hierdie etniese groep as sodanig; dus dat daar vorentoe nie meer mense gaan wees wat as Afrikaners herkenbaar sal wees nie. Op die voorkant van die boek word die historikus, Tony Judt (1948-2010), soos volg aangehaal: “The Afrikaners are one of three ethno-nations that may disappear in the 21st century.” Giliomee opper die moontlikheid van “the end of the Afrikaners as a community over the next twenty-five years” (p vi). Hoe verdwyn die Afrikaners? As hulle bv nie meer blank is nie en verengels het of uitgemoor is.

Die genoemde twee boektitels weerspieël wat aan’t gebeur is: ‘n Mens sou dink dat ‘n boek wat in Suid-Afrika oor Afrikaners en daarby deur ‘n Naspers-uitgewery gepubliseer word, óók in Afrikaans sou verskyn; indien nie uitsluitlik in Afrikaans nie, soos vroeër dikwels die geval was. Toe ek die aankondiging van die publikasie van Giliomee se boek lees, het ek gewonder of daar ook ‘n Afrikaanse weergawe is. Uit die boek blyk duidelik dat daar nie planne vir ‘n Afrikaanse uitgawe is nie. Daar is 16 opstelle, waarvan 13 voorheen in Engels, een in sowel Engels as Afrikaans en een net in Afrikaans gepubliseer is. Die voorheen ongepubliseerde opstel is die teks van ‘n voordrag wat eerder in Engels as Afrikaans aan die Universiteit Leuven in België gelewer is. Die enkele opstel wat voorheen net in Afrikaans verskyn het, is ‘n Rapport-artikel wat vir opname in hierdie bundel in Engels vertaal is. Om 14 opstelle uit Engels in Afrikaans te vertaal en hulle dan te publiseer, is egter nie die moeite werd geag nie.

Giliomee is een van die bekendste vegters vir Afrikaans. Dat hy dit nodig vind om deesdae hoofsaaklik in Engels te publiseer, toon hoe Afrikaans sedert 1994 as akademiese taal agteruitgegaan het; selfs in groot mate aan universiteite in onbruik verval het. Hoofstuk 10 is voorheen in Engels in Tydskrif vir Letterkunde gepubliseer. Met ‘n Afrikaansdosent en ANC-aktivis, Hein Willemse, as redakteur, is hierdie vaktydskrif in ‘n oorwegend Engelse tydskrif getransformeer. In die jongste uitgawe is daar geen artikels in Afrikaans nie; wel Engelse artikels deur Afrikaanssprekende outeurs soos Willemse, Breyten Breytenbach, Elizabeth Snyman asook Steward van Wyk, ‘n Afrikaansdosent. Tydskrif vir Letterkunde het ‘n trotse Afrikaanse geskiedenis. Vir my is hierdie vaktydskrif se huidige gedaante ‘n steen des aanstoots, maar skynbaar opper niemand anders besware daarteen nie.

Ek het verskeie van Giliomee se vorige boeke gelees, bv Die Afrikaners: ‘n biografie (2004), Die laaste Afrikanerleiers: ‘n Opperste toets van mag (2012) en Hermann Giliomee: ‘n Outobiografie (2016). Hulle is ook in Engels gepubliseer. Kindle-weergawe van al drie is beskikbaar. Daarin blyk Giliomee se geneigdheid om te herhaal, selfs woordeliks, wat hy in vorige boeke gepubliseer het. Sy jongste boek is in vier min of meer chronologiese afdelings verdeel. ‘n Mens kon dus dink dat hy hierdie opstelle met die oog op latere bundeling geskryf het. Maar dit is duidelik nie die geval nie. Die gevolg is dat (woordelikse) herhaling hier selfs in groter mate as in sy vorige boeke voorkom, bv oor NP van Wyk Louw in hoofstuk 2 en 3. Dit is ‘n geval van herhaling binne hierdie bundel en ook herhaling van wat reeds in sy ander boeke staan. Hoofstuk 9 is glad te lank en erg herhalend en moet eerder herskryf word. Oor die Afrikanervolk het Van Wyk Louw geskryf: “One loves it … because it constitutes a mere possibility” (76). Dalk geld dit ook vir ‘n Afrikanervolkstaat.

As ‘n kostebesparingsmaatreël het die slegte gewoonte posgevat om nie meer indekse in boeke te publiseer nie. Giliomee se vier genoemde boeke is welkome uitsonderings. George Claassen het die indeks vir sy jongste boek saamgestel. ‘n Naamindeks is ‘n maklike takie, maar bv Willie en Jan Hofmeyr is deurmekaar geklits. By Chris Brink staan 316-319, maar dit moet wees 317-320, 321. Dit lyk asof die bladsynommers van die teks op ‘n laat stadium verander is en die indeks nie hierby aangepas is nie, bv Laponce, Jean 317-319 moet 318-320 wees. Om ‘n saakindeks saam te stel, vereis meer kundigheid as ‘n naamindeks. Dit is disfunksioneel om bloot ‘n lang lys bladsynommers te verskaf by ‘n onderwerp wat dikwels voorkom, bv African National Congress, apartheid en National Party. Claassen vaar beter by die inskrywing vir Afrikaans, waar ander onderwerpe bygebring word, maar dit is die enigste geval. Die name en sake genoem in die eindnotas is glad nie in die indeks opgeneem nie. ‘n Welkome ingewing is dat die eindnotas nie per hoofstuk nie maar deurlopend genommer is, wat naslaanwerk vergemaklik.

Oorspronklik is die opstelle van 1983 tot 2018 gepubliseer. Vir ‘n behoorlike waardering van Giliomee se werk is dit noodsaaklik dat die tyd waarin elkeen van die opstelle geskryf is, in ag geneem word. Ek het die publikasie-jaartal aan die begin van elke hoofstuk aangebring. Dit blyk dat Giliomee ‘n buitengewoon goeie insig in tydgenootlike gebeure gehad het, hoewel uiteraard nie altyd nie. In 1984 het hy naïef-liberalisties geskryf: “It is quite possible that a black government in South Africa will guarantee the personal safety of whites and that it may even administer the country fairly efficiently” (160). Hy voeg darem by: “But there should be no illusion about the cost to various segments of the white middle class: half the white civil servants may lose their jobs; and white farmers will sacrifice most of their subsidies, and, in the border areas, control over their land” (160). Maar FW de Klerk het in 1992 valslik belowe dat geen blanke sy werk sou verloor nie en dat blanke boere se kaart en transport veilig is.

Daar word verwys na die opofferings wat die blanke middelklas sal moet maak, maar dié van die arm blankes is veel groter. In sommige gevalle is hulle letterlik tot die bedelstand verlaag. Die NP se welgestelde grondwetlike onderhandelaars, wat verraad teenoor die blankes gepleeg het, woon egter knus in die nuwe Suid-Afrika omdat hulle dit kan bekostig om hulle apartheid te koop. Giliomee het blykbaar aanvanklik in die euforie van die nuwe Suid-Afrika gedeel, want hy skryf in 1995 van die “ruling Afrikaner group” wat glo min of meer vrywillig hulle politieke mag afgestaan het, “to be replaced by a stable, inclusive democracy” (237). In werklikheid is die blankes uit hulle toekoms verneuk; nie deur egte Afrikaners nie, maar deur ‘n klein groepie Afrikaanssprekende blankes. Ons sit nie met ‘n bestendige, inklusiewe demokrasie nie maar met ‘n ondoeltreffende, korrupte regering, wat die bekwaamste inwoners met minagting soos tweedeklasburgers behandel. Die absurditeit van die magsoorgawe blyk uit die volgende: “A ruling ethnic minority with a deep attachment to a ‘homeland’ could neither be forced to give up power nor would it willingly do so” (240). “Political power [was] an essential safeguard for their survival as a nation” (243). Sonder Afrikaners se instemming of toedoen is hulle politieke mag verraderlik van hulle ontneem; skynbaar vir altyd.

Giliomee skryf duidelik, vloeiend en interessant. Dit is een van die opsigte waarin hy ‘n navolgenswaardige voorbeeld aan akademici stel. Ek sou Giliomee nie as oorverlig of konserwatief beskryf nie. Voorheen het ek êrens genoem dat hy geneig was om die verkeerde vriende te hê, bv toe hy by die tydskrif, Die Suid-Afrikaan, betrokke was. Ek het groot waardering vir hom as taalstryder vir Afrikaans. Maar ek kan dit steeds nie kleinkry dat Jakes Gerwel en Jaap Durand, nadat hulle Afrikaans as onderrigmedium aan die Universiteit van Wes-Kaapland (UWK) vernietig het, in 2006 na die Vlottenburg-beraad genooi is om te help besin oor die toekoms van Afrikaans aan die Universiteit Stellenbosch (US) nie. Wat daardie twee ANC-kornuite gedoen het, is om die historiese verantwoordelikheid van die UWK vir Afrikaanssprekende bruin studente op die US af te skuif.

Ek gaan nie Giliomee se jongste boek hoofstuk vir hoofstuk saamvat of bespreek nie. Ek beperk my aandag eerder by ‘n aantal temas. Om ruimte te bespaar, word die konteks van elke aanhaling dikwels nie gegee nie. Iedere aanhaling weerspieël dus nie Giliomee se eie mening nie. Hy hou by sy standpunt dat die woord “apartheid” die eerste keer in 1929 gerekordeer is (x, 32). Ton Vosloo noem egter dat Jan Smuts hierdie woord reeds in 1919 in ‘n toespraak gebruik het (Praag 31.08.2018). Vosloo beweer dit seker op grond van dokumentasie.

“There is no ‘natural’ form of race relations” (5). Rasse-integrasie is sekerlik nie meer natuurlik as rasse(onder)skeiding wanneer soort soort soek nie. “People will react differently to different political situations … The significance of the cultural mix as a determinant of political identity has probably been vastly overemphasised. It is more likely that adaptations in a group’s culture follow or accompany rather than precede changes” (6). “Democratic politics shaped culture and ideology rather than the other way round” (31). Byvoorbeeld, die blankes/Afrikaners het nie vóór 1994 skielik verlig geraak nie. Die mandaatlose magsoorgawe in 1994 druis in teen die grein van Suid-Afrika se (blanke/Afrikaner-) geskiedenis. Vóór 1994 het dit sekerlik primêr om oorlewing gegaan. Sedert 1994 is die blankes/Afrikaners blykbaar gedoem tot ondergang (bv weens magsmisbruik en verswelging), soos die boektitel aandui. JBM Hertzog “believed that if the African vote was not taken away, white civilisation in the longer run would be handed over to the ‘tender mercies of barbarism'” (20). Die oplossing is nie om die blankes/Afrikaners (fundamenteel) te verander nie, maar eerder om die huidige politieke opset te verander. Hertzog het gesê: “As soon as someone pretends to be something different from an Afrikaner [eg a hanskakie] we lose all respect for him” (13).

Reeds in 1910 was die houding van die bruin elite jeens Engels duidelik: “to perfect themselves in English … the most universally useful” (11). Met Afrikaans kon maar weggedoen word of dit kon vryelik met Engelse woorde besmet word. Anders as in die geval van Engels was en is daar in bruin geledere min agting vir korrekte of suiwer Afrikaans. Die stelling, “the Coloureds are Afrikaners who speak the Afrikaans language and nothing else” (15), is twak. Ook dat bruin mense (presies) dieselfde identiteit as Afrikaners het (26). Barend du Plessis het gedwaal toe hy van bruin mense gesê het: “They speak the way we do. They believe the way we do [Muslim?]. They live the way we do” (27-28). Die rede vir die Nasionale Party-regering se rasseklassifikasie was nie bloot verskille in velkleur/pigmentasie nie, maar veral kultuurverskille; dus verskillende maniere van dink en doen by die verskillende etniese groepe. “It was based not on race or colour alone, but on colour ‘paired … with language, tradition and lifestyle'” (45). “Whereas segregation worked with the notion of race, the essence of apartheid was the family, the community and the ethnicgroup formed by both racial descent and the volkseie – the beliefs, customs, language and history of a community” (33-34). In 1994 het ‘n bruin mens die waarheid oor die indringing van swartes in die Wes-Kaap gepraat: “The Xhosa of Transkei and the ANC are the real settlers here” (30). Deesdae oorheers swartes selfs in die parlement in Kaapstad.

In hoofstuk 2 argumenteer Giliomee dat die apartheidsbeleid van die Nasionale Party (NP) sy oorsprong eerder in die suide as die noorde van die land gehad het. Voorheen sou noorderlinge seker hieroor ‘n stryd aangeknoop het. Deesdae word apartheid in so ‘n oordrewe mate gediskrediteer dat dit eerder suiderlinge sou wees wat beswaar teen Giliomee se vertolking opper. Hy bevind hom op dun ys wanneer hy veralgemenend skryf: “On the racial issue, the north tended to be dogmatic, rigid and uncompromising, with a strong overlay of racism. The south was much more ambiguous and very often hypocritical … The southern Nationalists were racial pragmatists, sceptical of utopian solutions or biblical justifications of racial discrimination. They wanted to defend white supremacy by keeping different options open” (38-39). Met groter sekerheid skryf Giliomee: “Contrary to the main assumption in the literature, the northern Afrikaner Broederbond and intellectuals influenced by Nazi thinking, in fact, contributed relatively little to the making of the apartheid plan” (40). Wat as voorbeeld en rigsnoer vir apartheid gedien het, is die Amerikaanse Suide (37, 44, 57). Vóór die Amerikaanse swart burgerregtebeweging in die 1960’s “South Africa regards itself as USA in the making” (39).

Die verskil tussen die Afrikaanse kerke se sendingwerk, insluitende die skoolonderwys wat hulle aangebied het, en dié van die Engelse kerke word uitgewys. Die Afrikaanse kerke het gestreef na aparte etniese kerkgenootskappe, moedertaal-onderwys en die behoud van inheemse kultuur. Die Engelse kerke wou swart skoliere en lidmate verwesters, veral verengels, en het dus voorkeur aan Engelsmedium-onderrig gegee. Die Afrikaanse kerke het uitdrukking aan die wese van apartheid gegee deur die kultuureie voorop te stel; dus outentieke selfsyn oftewel identifisering met jou etniese groep (43, 115). Vandaar “eiesoortige ontwikkeling” (45). “In 1947, DF Malan, leader of the NP, remarked that ‘it was not the state but the church that took the lead with apartheid'” (44). Maar op ‘n kritieke tydstip in Afrikanergeskiedenis, naamlik in 1986, het die NG Kerk apartheid afgesweer en het dit (skielik) onskriftuurlik, rassisme en sonde geword (255).

Bantoe-onderwys is op die kultuur van iedere betrokke groep gebaseer (116). Volgens Hendrik Verwoerd “biological descent, along with culture, was an immutable attribute of social identity” (124). Tydens apartheid het skoolonderwys en die owerheidsbesteding daaraan skouspelagtig toegeneem. Van 1954 af is moedertaalonderrig gedurende die eerste agt jaar aangebied (130), maar in 1976 is dit tot die eerste vier jaar teruggesnoei (131). In 1960 is vyf staatsuniversiteite vir nie-blankes gestig (126), gevolg deur talle ander. “The lost generation was perhaps not quite as lost as it was claimed to be” (117). Mamphela Ramphele het in 2012 erken “children under apartheid’s ‘gutter education’ were better educated than children are today” (118). ‘n Groot deel van die fout by ANC-onderwys vir swartes is “[the] less than professional performance characteristic of many teachers to this day” (135). “Black activists aspired to a unified system of education and a common citizenship – in their eyes, the very opposite of the thrust of Bantu Education” (135).

Die klem is op kultuur geplaas. “The Afrikaners were prepared to grant (the Afrikaans word, gun, is much stronger) everything to blacks that they demanded for themselves. Like the Afrikaners, Africans would have their own schools, churches, residential areas, homelands and governments on which they could put their own cultural imprint” (49). Nie een van hierdie voordele word deesdae aan die blankes/Afrikaners gegun nie; nie eens ‘n eie tuisland nie. Die vraag kan dus gestel word: Watter stelsel was of is die mees onderdrukkende, dié van die NP- of dié van die ANC-regering? “English-speaking South Africans shared the NP’s determination to maintain white domination [ie apartheid] … [Arthur] Keppel-Jones [1909-1996, Praag 16.03.2014] … argued that the main concern of whites in general was ‘not to be submerged in the oncoming tide of [the] black race. If they were to remain a separate people then they must retain their dominant position'” (56).

Oor Algerië se “bevrydingstryd” skryf Giliomee dat die blanke Algeryn, Albert Camus (1913-1960), ten gunste van ‘n “negotiated solution” was. “He rejected the FLN demand for Algerian independence and sovereignty because in his view that meant the destruction of the pied-noir [Algerian white] community” (60-61). “Die keuse waarvoor die blanke Algeryne gestel is, verskil nie wesenlik van die lot van blankes in Suid-Afrika nie; daar is hoogstens ‘n graadverskil: ‘the Suitcase [ie to flee] or the Coffin [ie to die]'” (Praag 27.01.2019). Die Serwiërs is teen die einde van die jare negentig voor ‘n soortgelyke onbillike keuse gestel: “capitulation or war – a slave or a grave” (61; Praag 12.05.2018). NP van Wyk Louw het geskryf “full democracy meant an equality reached ‘over the dead body of a whole volk.’ And if the Afrikaners became a powerless minority, ‘they would be as helpless as a Jew was in Germany'” (64). Afrikaners was “the core of our society” (75). Al lyk dit asof dit nie nou waar van Afrikaners is nie, het Piet Cillié geskryf: “A people worth its salt will not in the long run submit to [an] alien government” (73). Ek wil eerder vir Cillié glo as vir Giliomee, wat die Afrikaners karakteriseer as “a small and basically insecure group” (255).

Afrikaans is “the most tangible cultural manifestation of the Afrikaner people” (76). Volgens André P Brink (1935-2015), “Afrikaners and Afrikaans would have a right to survival only if they remain true to its multi-racial history and heritage” (77). Breyten Breytenbach huldig ‘n soortgelyke standpunt: “The problem of his people staying could only be solved ‘within a Black socio-cultural field of reference’. Afrikaners were a ‘bastard people’ with a ‘bastard language’ whose destiny was ‘to decompose’ in order to come together in new forms. The overriding priority was not survival or securing individual rights in a post-apartheid South Africa but the realisation ‘of one South African cultural identity'” (77). Hierdie twee linkse skrywers bepleit per slot van sake dat weens afrikanisering daar maar kompos van Afrikanerkultuur gemaak kan word. Net so min as wat daar sprake is van ‘n Suid-Afrikaanse nasie wat al die inwoners insluit, kan daar myns insiens vir Afrikaners so iets soos ‘n enkele Suid-Afrikaanse kulturele identiteit wees. Grondliggend aan Brink en Breytenbach se standpunt is die oortuiging dat “the volk became something evil in the eyes of their own intelligentsia” (77). Sulke intelligentsia is geneig om Afrikaners en Afrikaans voor te stel as meer verbasterd as wat hulle is. Giliomee vestig die aandag daarop dat grootskaalse verbastering in die Spaanse en Portugese kolonies plaasgevind het, maar glad nie in dieselfde mate in die Britse en Hollandse kolonies nie (272-273).

Donald (let wel: nie David nie) Horowitz (albei gebore in 1939) “stressed that the struggle in multi-ethnic societies is primarily between groups over relative group worth and capacity … Like individual self-esteem, collective self-esteem is achieved largely by social recognition” (84). Die ANC se amptelike uitgangspunt is dat alle etniese groepe in Suid-Afrika gelyk, bv ewe veel werd, is. Die blankes moet nie daarop aanspraak maak dat die land onder blanke leiding skouspelagtig ontwikkel het nie, want dit sou glo nie sonder bv swart arbeid moontlik gewees het nie. Maar daardie ontwikkeling het sedert 1994 onder swart leiding plek vir deurlopende agteruitgang gemaak, wat steeds momentum opbou. Dit blyk dus dat swart leiding minder doeltreffend as blanke leiding is. Om die aandag daarvan af te trek, hamer die ANC op die “pyn” wat die blanke politieke bewind vir swartes veroorsaak het en word erkenning van blankes se bekwaamheid weerhou. Daar word voorgegee dat bv Afrikaners niks het om op trots te wees nie, dat hulle skuldig moet voel oor wat hulle vermag het, dat Afrikaans liewer nie moet voortbestaan nie, ens. Toe Afrikaans vóór 1994 naas Engels ‘n volwaardige amptelike taal was, was dit “a symbol of group worth” (86).

Thabo Mbeki het Maleisië se rasgebaseerde beleid van regstellende aksie, sy New Economic Policy (NEP) van 1971, as navolgenswaardige voorbeeld vir Suid-Afrika voorgehou (84). Die Maleiers kon nie prestasie-/kwaliteitsgewys met die Chinese meedring nie, gevolglik is besluit dat die Maleiers brutaal bevoordeel moet word. Daar was/is naakte afguns: “It is the Chinese who will continue to live in huge houses and regard the Malays as only fit to drive their cars” (85). “After more than thirty years of the NEP, the majority of Malay businessmen were still not able to stand independently. ‘They only want government contracts, but if there are no government contracts they will fail’ … The main message that the Malays as ‘majority race’ should have understood was to work harder and depend less on handouts” (85). Naas korrupsie is die kanker in die Suid-Afrikaanse ekonomie sedert 1994 ‘n soortgelyke beleid van die rassistiese bevoordeling van swartes en die gelyklopende benadeling van blankes.

Die Maleise federasie het in 1963 tot stand gekom, maar Singapoer het in 1965 daarvan weggebreek. Maleisië het tans ‘n bevolking van 32 miljoen met die oorgrote meerderheid wat Moslem Maleiers is. Singapoer, daarenteen, is hoofsaak ‘n stadstaat bestaande uit 63 eilande, wat net 130 vierkante kilometer groot is en ‘n bevolking van 5.6 miljoen huisves, waarvan 74% Chinese is. Die verskil is dat Singapoer sedert hy ‘n onafhanklike republiek geword het, uitsonderlik welvarend en baie meer ontwikkeld as Maleisië en die naburige Indonesië is. Die ANC het die Maleise beleid ter bevoordeling van swartes gekies. Wat Afrikaners behoort te doen, is om die voorbeeld van Singapoer, wat wesenlik ‘n hoogs suksesvolle Chinese tuisland is, te ontgin, iets waaroor ek nog in besonderhede wil skryf. ‘n Afrikanertuisland sal hoogs suksesvol wees terwyl ‘n ANC-regeerde of swartmag-oorheersde Suid-Afrika ‘n kolossale mislukking is.

Ná die 1914-Rebellie is die Helpmekaarvereniging gestig; ‘n instansie waarmee Afrikaners mede-Afrikaners bygestaan het. Dit het om selfbemagtiging gegaan; nie om bakhandstanery nie (88). JD Kestell (1854-1941) het hieraan treffend uitdrukking gegee met die oproep: “‘n Volk red homself” (91). In 1939 is die Reddingsdaadbond met ‘n soortgelyke oogmerk gestig (94). “The English-dominated private sector generally saw no need for assisting Afrikaner economic advancement … Some influential voices in the English-speaking community deplored Afrikaner efforts to mobilize economically on an ethnic basis” (94). Wat doen die ANC-regering in teenstelling met die Afrikaners? Hulle gebruik/misbruik staatsfinansies, waartoe blankes ‘n enorme bydrae lewer, om hulleself en hulle mede-swartes te bevoordeel. “Fedmyn [Federale Mynbou] received no ‘hand-out’, but bought every share in Genmin [General Mining] at market prices” (101). Dít is “missing in most of the high-profile post-1994 black empowerment deals” (102). Die volgende uitspraak van Anton Rupert is hier toepaslik: “No self-respecting group or nation [or volk] would work for others for ever” (107). “There developed among Afrikaners a strong sense that corporate successes were a collective ethnic achievement that reflected well on both the corporation and the community from which they sprang” (114).

Suiwer rassisties is die oorgrote meerderheid poste in die openbare sektor sedert 1994 feitlik oornag met swartes gevul, met katastrofiese gevolge vir doeltreffende dienslewering. Vergelyk dit met wat destyds in die blanke sektor gedoen is. “The rise of Afrikaners to the upper ranks of the civil service since 1910 was exceptionally slow” (96). Ná 1948 “there was no ?Slegs tegniese vertraging?purge of English-speakers … the vast majority of senior English-speaking servants retained their posts” (97). Afrikaans is in 1948 nie tot eintlik die enigste amptelike taal verhef soos wat die ANC sedert 1994 met Engels doen nie. Die NP-regering het op ‘n tweetalige staatsdiens aangedring (97). Wat het die ANC-regering gedoen? “The [racist] replacement of approximately 120 000 predominantly white civil servants between 1994 and 2001” (96). Al die “pyn” wat dit veroorsaak het en steeds veroorsaak kom nooit in die openbare diskoers ter sprake nie. Volgens FW de Klerk se belofte in 1992 sou geen blanke mos sy werk verloor nie.

In die tyd van John Vorster (1915-1983, staatshoof 1966-1978) is steeds besef, “‘it’s them or us’ and that Afrikaner nationalists would not get any better treatment from their black nationalists opponents if they were to seize power” (141). ‘n Kernaspek van die NP se tuislandbeleid word dikwels nie afdoende verstaan nie: Die NP-beleid was nie “to make territories independent but to make nations independent” (142). “So politics for Vorster was a naked struggle to safeguard and maintain the power of a people and in particular that of one’s own people” (142). “Afrikaner nationalism [was] the driving force of the government, apartheid merely its instrument” (160). Hiedie beleid word deur die ANC in die vorm van swart nasionalisme voortgesit, bv die bevoordeling van nie-bankes (én die benadeling van blankes), maar by uitstek spesifiek die obsene bevoordeling van swartes. “Afrikaners would lose most by ceding control over the state” (168).

In PW Botha (1916-2006) se tyd as staatshoof (1978-1989) is die NP-beleid verwater tot “‘share’ power in a symbolic rather than real way” (149). “We can make many concessions to non-whites as long as whites have the main say in politics” (163). Botha “advocated the division, not the sharing, of power” (177). “There will be no surrender of power” (183). “Botha was reluctant to walk the road of political rights for blacks” (180). Geen groep (behalwe die blankes) moet toegelaat word om ander groepe te oorheers nie (187). “Botha’s entire career was directed at preventing blacks from gaining first a foothold in, and then control over, government” (196).

FW de Klerk (staatshoof 1989-1994) se strategie het ontaard in: Belowe magsdeling aan die blanke kiesers maar verkwansel die politieke mag op ‘n mandaatlose, verraderlike manier aan die ANC/swartes. Teen 1983 het net 55% van die Afrikaners steeds die NP ondersteun (152). “In a 1986 poll only 3 per cent of Afrikaners (and 8 per cent of English-speakers) were prepared to accept a unitary state with one parliament and one vote for every person” (257). In 1987 “a mere 3 per cent of Afrikaners and 11 per cent of [white] English-speakers wanted a single mixed Parliament with the majority in control” (170). “By 1987 four-fifths of Afrikaners stated in a national poll that under black majority rule the physical safety of whites would be threatened and white women would be molested. In 1990, two months after negotiations started, 49 per cent of whites agreed with the statement that there was reason to fear for their own safety and that of their family in the future” (244). Teen 1992 het net sowat die helfte van die Afrikaners die NP gesteun (168). Daar is geen moontlikheid dat die meerderheid blanke kiesers in 1992 ten gunste van magsoorgawe gestem het soos De Klerk valslik beweer nie. Die fout/skuld lê primêr by hom. “The lack of any strategic vision on the leadership’s part, coupled with tough bargaining by the ANC negotiators, produced the outcome very few had expected and many feared: largely untrammelled majority rule in a unitary state” (249).

In die jare tagtig is evolusionêre politieke verandering (177) of inkrementalisme voorgestaan (175). Met sy 2 Februarie 1990-toespraak was FW de Klerk se naïewe uitgangspunt dat alles sommer gelyktydig reggetrek kon word. Die gevolg was dat hy feitlik volledig misluk het. Vóór en aan die begin van die grondwetlike onderhandelinge was daar ?Slegs tegniese vertraging?allerhande goeie voornemens om van die Westminster-model weg te breek ten einde meerderheidsoorheersing te voorkom. Dit is bv magsdeling of konsosionasionalisme in ‘n federale stelsel (‘n konstellasie van state – 181) genoem. “Simple majoritarianism has failed to produce a democratic outcome in any deeply divided society” (176). Daarom was die ideaal “‘self-determination’ for each population group on their ‘own affairs'” (182). Ook: “Abolishing all discrimination on the basis of colour or race” (194), terwyl rassediskriminasie ten koste van blankes spoedig een van die kernaspekte van die ANC se beleid geword het.

Pallo Jordan het voorspel die ANC-regering “would adopt a policy of ‘liberatory intolerance’ towards organisations based on race or ethnicity” (210). In die praktyk geld hierdie ANC-onverdraagsaamheid slegs blanke instansies. Swartes mag hulle maar in eksklusief swart liggame organiseer. Swartes as ras is ook Jordan se uitgangspunt wat Afrikaans betref: “The future of Afrikaans is assured – if for no other reason than that it is the language of many black people” (213). Die soort nie-rassigheid waaraan die ANC voorkeur gee, naamlik demografie-gebaseerde rassisme, is ook deur Jordan geformuleer: ‘n “Non-racial democracy [that] used policy to make structures in all walks of life ‘racially representative'” (216). ‘n Sosioloog, Pierre van den Berghe, het reeds in 1979 geskryf: “‘Majority rule’ in Africa can thus easily become a veneer for racial domination” (216).

Ek is ontevrede oor sommige uitlatings van bv ‘n rektor soos Wim de Villiers, wat veronderstel is om ‘n aanvoeling vir die akademie te hê maar universiteitwees nie verstaan nie, en ‘n dosent soos Anton van Niekerk, wat onderrig in die wysbegeerte as doseeropdrag het maar nie ‘n fontein van wysheid is nie. Die literator Breyten Breytenbach het homself op ‘n soortgelyke manier in die politiek ontbloot. Oor apartheid het hy gesê: “The structure must be shattered by violence … Apartheid had cut the Afrikaners off from the people in their own country and had led them to betray their identity” (202). “He rejected constitutional devices or safeguards that would tie down a future black government … The present ?Slegs tegniese vertraging?[1984] government could be replaced by one that was totalitarian in a different way, ‘more hegemonic but minus the racism'” (203).

Volgens die ANC “[any] mechanisms to curb the power of the majority could serve to buttress existing privilege … the ANC’s commitment to non-racialism made minority or group rights superfluous” (211) – iets wat Willie Esterhuyse sonder meer onkrities onderskryf het. Daar is glo “the brotherhood of all men” gevolglik moet “all forms of group thinking” verwerp word (211). Aan ‘n gehoor van Matie-studente het Breytenbach gesê: “It was not necessary to renounce their Afrikanerskap to become South Africans” (205). Later het hy geskryf: “Whites should not be afraid of majority rule. Negotiations could prevent the tyranny of an absolute majority and the marginalisation of minorities” (211). “It is not true that the ANC only ‘pretends’ to be non-racist while its driving force actually is a black nationlism … We have no right to suspect them operating under false pretences” [!] (215).

Teen die tyd dat Breytenbach in 1991 na Suid-Afrika teruggekeer het, het sy deuntjie oor die ANC verander: “He would write bitterly of the ANC’s betrayal of the revolution. He had not fought for a new hegemony with ‘the same mechanisms, the same sadness'” (217). Sy vriend Frederik van Zyl Slabbert was meer realisties: “A White person had a right to maintain ‘his cultural rights, his way of life, his language’, and ‘to have his children educated in his own way’. He pointed out that there were few, if any, historical precedents for the peaceful transfer of power from a minority to a majority. Black liberation was impossible without white security” (206). Hiervolgens het FW de Klerk weens grootskaalse droogmakery die onmoontlike reggekry.

“Ethnonationalism – and here Afrikaner nationalism represents a salient case – enjoys a great advantage as a form of political mobilisation: it combines profound emotional attachment to the ethnic group or nation with a strategy to promote the interests both of the individual and of the ethnic group as a whole” (220). In die nuwe Suid-Afrika behoort etniese nasionalisme dus die Afrikaners tot verset aan te vuur. Die ANC-regering “monopolises national symbols and values” (220) en kom daarmee weg, bv wat die volkslied en landsvlag betref. Gelukkig laat Steve Hofmeyr hom nie intimideer nie. Hy sing steeds “Die Stem” by openbare byeenkomste. Maar die ANC en agterna-kruipende instansies soos sportliggame verbied die vertoning van die vorige landsvlag, sonder dat hulle enige reg daartoe het om ons verlede te misken. Swartes neem glo aanstoot by die aanskouing van die vorige landsvlag maar die “pyn” wat die nuwe volkslied en landsvlag in Afrikanergeledere veroorsaak, word summier geïgnoreer.

Waaraan Afrikaners deesdae behoefte het, is “to control their environment in order to gratify their need for a national identity and for security” (221). Die Afrikaner behoort sy volk te beskou “as part of the extended self. Personal and national identity have been merged: the nation and the [past/future] homeland have become part of the extended self … to lose one’s homeland ‘is to risk the fragmentation of the self, an eventuality which people will resist with their lives'” (221). Die belange van etniese minderheidsgroepe mag nie maar word deesdae geïgnoreer – “as if the historical reasons why people have formed national groups are somehow fallacious or spurious” (228-229). Tydens die Unie (van 1910 af) en tydens die blanke republiek (1961-1994) is daarin geslaag om twee etniese groepe (Afrikaners en blanke Engelssprekendes) in al hoe groter mate harmonieus te laat saamleef. In die nuwe Suid-Afrika behoort daar naas afrikanisering ruimte vir verwestering te wees (230), maar in die praktyk oordonder swart mag alle minderheidsbelange. Suid-Afrika is nie ‘n nasiestaat nie (232). Daar is nie so iets soos ‘n Suid-Afrikaanse nasie nie. Daar is bloot ‘n bevolking waarin swartes die oorweldigende en polities oorheersende meerderheid is.

Die grondwetlike onderhandelinge het heeltemal ander resultate opgelewer as wat FW de Klerk in 1990 voorsien of voor die 1992-referendum aan die blanke kiesers belowe het. “The NP entered the negotiations in 1990 from a position of strength and with a reasonably confidant assumption that it could engineer a constitution that would severely restrict the power of the majority and thus diminish democratic uncertainty. Its negotiating proposals made provision for a rotating presidency as the kingpin of an intricate scheme that would carefully limit the power of the majority and that of the minority (or minorities). The NP ended the negotiations in 1996, having failed to secure any of its major political and cultural objectives. Instead of non-elected negotiating parties drawing up the constitution over a prolonged period of time (as the NP proposed), an elected constituent assembly did so (as was the ANC’s position). Instead of a power-sharing cabinet and rotating presidency within a federal system (NP), there would be a largely unitary state and majority decision-making in both the executive and legislative branches. These branches would effectively be fused and dominated by the largest party in the typical Westminister style (ANC)” (259).

“Economically the NP got its way when the ANC accepted the market system and property rights” (259). In werklikheid is die ANC-regering se gedrag deurweek met sosialisme en kommunisme, gevolglik word die eiendomsreg van blankes deesdae bevraagteken, vandaar die ANC se beleid van onteiening sonder vergoeding. Een van die NP-onderhandelaars, Leon Wessels, is liries oor die 1996-Grondwet, wat glo die beste ooit is. FW de Klerk was hieroor nogal skepties en het dit sterk oorweeg om teen die aanvaarding van die Grondwet te stem, maar hy was teen daardie tyd, 1996, al so gewoond aan toegee aan ANC-eise, dat hy ook in hierdie geval toegegee het.

Volgens artikel 25 van die Grondwet, wat op alle eiendom betrekking het – “property is not limited to land” – mag daar nie arbitrêr op eiendom beslag gelê word nie, moet die vergoeding “just and equitable” wees, maar die oorheersende maatstaf is “public interest” wat insluit “the nation’s commitment to land reform.” Daar is nie ‘n Suid-Afrikaanse nasie nie, maar soos gebruiklik vertolk die ANC hierdie voorskrif uit die oogpunt van swartes sodat niks/bokkerol ook as “just and equitable” vergoeding kwalifiseer. Boere het glo die grond waarop hulle boer van die swartes gesteel. Maar ‘n plaas is veel meer as die oorspronklike barre aarde. Enige redelike (Westerse) mens sou redeneer ‘n regering soos die ANC, wat swartes bevoordeel en blankes benadeel, maar volgens eie evaluering die hoë morele grond beklee, sal die blanke boere teen markwaarde vergoed vir alles wat die plase meer as barre aarde is. Maar nee, alles wat op die barre aarde deur blankes tot stand gebring is, moet gratis in die hande van swartes val. Dít is “just and equitable” op die Afrika-manier.

Oor kulturele sake het die NP-onderhandelaars net so sleg gevaar. Daar is nooit daadwerklik erns hiermee gemaak nie. “The recognition of eleven languages looked like a barely concealed formula for making English the sole official language, and the ANC refused to grant either mother-tongue education or single-medium schools [and universities] unconditionally” (259).

“We are left with two main questions. Why did the NP concede so much in the negotiations ending up not with power-sharing but with majority rule? Why did its white constituency accept majority rule, which more than 90 per cent had firmly rejected in polls taken in the late 1980’s?” (260). ‘n Kort antwoord op die eerste vraag is dat buitengewoon onbekwame mense op ‘n buitengewoon onbekwame manier die onderhandelinge gevoer het. “De Klerk lacked the necessary toughness to face down the ANC” (261). Van hom kan gesê word: “You failed to defend like a man” (266). ‘n Kort antwoord op die tweede vraag is dat die meeste blankes steeds nie swart meerderheidsregering aanvaar nie en dat daar by hulle (hopelik) ‘n goeiende ongedurigheid oor die huidige opset is. Een van die maniere waarop ‘n blanke opstand in die jare negentig ontlont is, is die valse “promise that the new government would consider a volkstaat council consisting of right-wingers to research and deliberate on such a plan” (263). Een van die ANC-kornuite wat ‘n hoofrol in hierdie valse belofte gespeel het, is Jaap Durand (Praag 14.01.2017) en De Klerk het saamgespeel. “De Klerk rejected [Constand] Viljoen’s demand for a volkstaat (ethnic state) for Afrikaners within the boundaries of the South African state” (290).

“Race and ethnic affinities decisively determine voters’ preferences. Hence, power-sharing was necessary to avoid the alienation of minorities and to provide a safe basis for investment. But the NP was unable to stand up to the ANC position that race and ethnicity had been tainted by apartheid and that no formal recognition should be given to these identities” (260). “The truth is that the NP has suffered a shattering defeat with respect to both power-sharing and cultural self-determination … There are no ways in which the status of Afrikaans as an official language can be enforced” (266). “The NP leaders failed pitifully with respect to securing minority rights, especially language rights and control over schools. This failure must largely be attributed to poor strategic planning and the absence on the part of the NP of any non-negotiable principles” (267).

Maar dan is dit De Klerk wat gesê het “he was not in the business of ‘reforming himself out of power'” (285). “The NP had agreed to majority rule. He knew that its leadership had no mandate for this” (288). “It is extremely doubtful that a clear majority of the white electorate would have given De Klerk and his party a yes vote in the referendum of [17] March 1992 if it had known that majority rule would be the outcome of the negotiations” (292). “Thus majority rule was introduced without the voters’ approval and without the voters knowing the form of the future constitution. In striking contrast, a referendum was held in Northern Ireland in 1998 only after the new constitution had been negotiated … It reflects badly on the [South African] press that it failed to highlight this aspect of the negotiations” (289).

Baie mense besef steeds nie hoe baie Nelson Mandela gelieg het nie, bv sy bewering dat hy teen swart meerderheidsoorheersing is (283, 284) terwyl dit in werklikheid dié ideaal was waarvoor hy glo bereid was om te sterf. Om blankes te paai, het hy gelieg dat hy nooit ‘n kommunis was nie. In werklikheid het hy eens ‘n leidende rol in die plaaslike kommunistiese party gespeel (275, 277, 278). “He considers anti-communism a sickness, contracted from attendance at missionary schools or listening to government propaganda” (279). Dit was die Suid-Afrikaanse Kommunistiese Party wat Mandela gesteun het, voor die ANC dit gedoen het, toe hy sy entoesiasme vir geweld wou uitleef (278). Dít is die mens wat deesdae as ‘n ikoniese vredesduif en versoener voorgestel word.

In die voorlaaste hoofstuk skryf Giliomee oor Wim de Villiers se verdraaide siening van die Universiteit Stellenbosch en sy geskiedenis. “What astonishes me most about [De Villiers’] review of SU’s first century is that not a single word is uttered of what can be seen as its greatest accomplishment during its first century, namely its resistance against British imperial ideology and the establishment of an indigenous intellectual tradition” (299). Myns insiens is De Villiers se gees veels te klein om ‘n snars hiervan te begryp. “In 1918, when SU opened its doors, JFW Grosskopf wrote that the university must keep abreast of humanity’s intellectual heritage and traditions. At the same time it should guard against idolising that which was international at the cost of what was uniquely South African” (299-300). Dus, die US “should guard against elevating the national and the universal as the highest good” (305). In hierdie opsig faal nie net De Villiers skouspelagtig nie, maar ook Chris Brink, een van sy voorgangers (Praag 9.02.2019).

Giliomee verwys na “SU’s virtual abandonment of Afrikaans as a language of tuition. He [De Villiers] states that instead of a volksuniversiteit, SU wants to become a ‘world-class university'” (301). In hierdie verband is die De Villiers-US gepreokkupeer met waar in die wêreldrangorde die universiteit hom deesdae bevind. Maar daar word tereg opgemerk: “The ranking system perverts the true function of the university, namely to transfer the knowledge and skills graduates will need in the communities they will one day serve” (301, 314). Die US moet in die eerste plek ‘n Suid-Afrikaanse eerder as ‘n Afrika- of wêrelduniversiteit wees en hy mag sekerlik ‘n nie-ANC-gedienstige én onverminderd ‘n Afrikaanse universiteit wees. Kontrasteer die anti-Afrikaansgesindheid van Chris Brink en Wim de Villiers met dié van die befaamde US-regsgeleerde, JC de Wet (1912-1990 – “South Africa’s most influential jurist and teacher of law” – Wikipedia): “He refused to have his works translated into English as a way of forcing English jurists to learn Afrikaans” (307). De Wet was die teenoorgestelde van ‘n hanskakie. Ek huldig sy nagedagtenis.

In die laaste hoofstuk skryf Giliomee soos volg oor Afrikanerhistorici: “They stressed that concerns with culture constituted a crucial element of nationhood. What a scholar of Eastern and Central European history [George Schopflin] has written is true of the twentieth-century Afrikaners: ‘A culture is the sum total of the subjective perceptions of a community; the rules by which it orders its life; its sense of a common past and shared future, and its socially constructed picture of the world'” (307). Dit is Afrikanerkultuur wat nie meer aan die US welkom is nie. In 2017 het die JS Gericke-biblioteek weens Wim de Villiers se heksejag op Afrikaners stil-stil die Universiteit Stellenbosch Biblioteek geword. In 2018 het die HB Thom-teater die Adam Small-teater geword; seker onder meer omdat Small Engels as sy huistaal gekies het en hy ten gunste van die verengelsing van nie net die Universiteit van Wes-Kaapland was nie, maar ook die verengelsing van die US en Universiteit Pretoria.

Vorige Afrikanerstaatshoofde (Malan, Verwoerd, Vorster) is voorheen met gebouname gehuldig, maar daarvan is reeds jare gelede ontslae geraak. Desmond Tutu en Russel Botman is die soort mense wat deesdae in benamings gehuldig word; selfs die vigslyer Nkosi Johnson (1989-2001). ‘n Moontlike volgende stap is dat die US-biblioteek bv die Mandela-, Biko- of Boesak-biblioteek word. Eiename word ter verfraaiing gebruik/misbruik asof die US ‘n ANC-boetiek is. Die laaste drie US-rektore (Chis Brink, Russel Botman, Wim de Villiers) was/is uiters swaar polities dragtig terwyl hulle ampshalwe veronderstel is om akademies dragtig te wees.

Wat seker nie algemeen besef word nie, is dat sowat 60% van die plaaslik gepubliseerde boeke in Afrikaans is. “Afrikaans remains the dominant literary language in South Africa” (308). Die ANC-regering doen alles in sy vermoë om Afrikaans te onderdruk. Waarom? “Afrikaans [is] the symbol of Afrikaner identity” (305). “Without investment in the production of a new generation of Afrikaans-speakers in Afrikaans schools and universities, the language wil inevitably decline and perish” (310). “Afrikaans [is the] bearer of a particular intellectual tradition” (311), gevolglik word die voortbestaan daarvan deur die ANC teengestaan. Die ANC-regering wil hê die eens Afrikaanse universiteite moet verengels om die toestroming van swart studente te fasiliteer, wat terselfdertyd sy beleid van gedwonge rasse-integrasie bevorder. Afrikaans as onderrigmedium word afgeskaal en uiteindelik uitgefaseer omdat owerheidssubsidiëring vir onderrig in sowel Afrikaans as Engels weerhou word (311). “While rejecting the idea of single-medium Afrikaans universities, it [the ANC] approves of single-medium English universities” (317).

Die uitroeiing van Afrikaans vind nie net plaas weens die verengelsing van eens Afrikaanse skole en universiteite nie. “Afrikaans theatre suffered a major blow when the government abolished the state-financed arts councils” (309). Maar die ANC se strategie is nie net teen Afrikaans gemik nie, maar eintlik teen enigiets wat Westers is. Dit is waarom bv al die plaaslike simfonie-orkeste al hoe meer sukkel om te oorleef.

Die standaarde aan eens blanke skole en universiteite is (aansienlik) hoër as by die tradisioneel swart inrigtings. Daar is dus ‘n toestroming van swart skoliere en studente na die eens blanke inrigtings, wat ‘n uitbouing van die ANC se beleid van verpligte rasse-vermenging is. Hierdie situasie bevorder nie akademiese uitnemendheid nie. ANC-kruipsug het tot gevolg gehad dat “universities have lowered their admission standards drastically” (315). Terselfdertyd is daar ‘n daling in die gehalte van skoolonderrig én die ANC-aandrang dat baie meer (swart) studente tot universitêre studie toegelaat moet word. Die regering wil selfs as dié klaringshuis vir studente se toelating tot al die universiteite wees. En wat doen die universiteite/rektore? Hulle steun die ANC se dwase beleid.

Meer as die helfte van jong swartes is werkloos. “Some went to university simply to keep themselves occupied. Many black students support their families. Especially those who live in the rural areas. Every year universities have to write off millions of rands as a result of students not paying their fees. About half of the black students leave university without a qualification” (315). Dit kom neer op sowel die misbruik van die universitêre stelsel as bedrog. Wat doen die universiteite hieromtrent? Niks, want dit is (hoofsaaklik) swartes wat hieraan skuldig is. Rektore soos Chris Brink en Wim de Villiers wil te graag nog meer swart studente tot universitêre studie toelaat.

“It is baffling that the universities in general have made such a poor effort to retain Afrikaans as a medium of instruction while also … failing to promote scholarly work in Afrikaans” (318). Op nagraadse vlak vind daar feitlik geen klasonderrig meer in Afrikaans plaas nie. ‘n Kanadese kenner van die verskynsel van tweetaligheid, Jean Laponce, het reeds in 2006 voorspel: “Afrikaans will survive on the SU campus but only as a decoration” (320). Dít toe die oorgrote meerderheid Maties Afrikaans as onderrigtaal verkies het. Dit is heel moontlik steeds die geval. Die obsene nuwe Suid-Afrikaanse werklikheid is dus: As swartes in die meerderheid is, word daar volgens hulle wense gehandel. As swartes in die minderheid is, handel instansies soos die US ook volgens wat swartes verlang. “Although blacks form only 11 per cent of the undergraduate student body at SU, the university has decreed that all lectures are to be available in English. Afrikaans is only used if the majority in the class demands it and if an Afrikaans-speaking lecturer is available” (324).

Dit lyk nie asof die howe geregtigheid jeens Afrikaans laat geskied nie. In die geval van die Universiteit Pretoria het die hof beslis “Afrikaans tuition constitutes a form of privilege” (321) en by die Universiteit Vrystaat “that parallel medium promoted racism” (322). In die geval van die Universiteit Stellenbosch was die uitspraak: “There was no evidence that this [the language policy] would lead to the displacement of Afrikaans” (322). In 2016 het die De Villiers-US egter ‘n taalbeleid aanvaar “in terms of which English would become the predominent language of instruction and medium of communication” (321). Sover bekend het Wim de Villiers nog nooit erken dat Jan Marais se US-stigtingsvoorwaarde, dat Afrikaans nie ‘n mindere plek as Engels mag beklee nie, doelbewus nie nagekom word nie.

Afrikaans as onderrigmedium staan die sterkste op die Potchefstroom-kampus, nie aan die Noordwes-Universiteit in sy geheel of aan enige ander Suid-Afrikaanse universiteit of op enige ander kampus nie. Maar ook in die geval van Potchefstroom is daar die rasgebaseerde (of rassistiese) plan “that most students have to be black within four years” (322), wat (noodwendig) meebring dat Afrikaans mettertyd deur Engels ondergeploeg sal word.

Vir Afrikaans, veral in skole en aan universiteite, is die toekoms nag, maar daardie toekoms is nie swart of bruin nie. “More than half of coloured children receive their school education in English although the home language of 80 per cent of the community in 2016 was Afrikaans” (323). Dit gaan my verstand te bowe dat Giliomee sy bespreking hiervan en ook sy boek met die volgende sin afsluit: “The future of Afrikaans is literally in coloured hands, and so is the future of the Afrikaners” (324). Dit is ‘n onderskrywing van die joernalis Pieter Malan se standpunt, wat op 23 Augustus 2017 in Rapport gepubliseer is. Myns insiens is swart of bruin nie die nuwe wit nie. Dit is die Afrikanervolk wat homself en sy kultuur, insluitende Afrikaans, moet red.

Leon Lemmer: Chris Brink oor die wese van die universiteit

Chris Brink het weer sy opwagting in die plaaslike pers gemaak: In die Daily Maverick op 9 Januarie 2019. Hy skryf dat hy aan agt universiteite op drie kontinente werksaam was en baie ander universiteite besoek het. Hy beskou homself dus as ‘n kenner van universiteite. Hoewel sy artikel veral oor sy onlangse besoek aan die University of Johannesburg (UJ – voorheen die Randse Afrikaanse Universiteit, RAU) handel, was die motief vir sy skrywe moontlik om lesers en kopers vir sy jongste boek te werf en sy politieke oorverligtheid te herbevestig. Hy het onder meer die biblioteek en die departement wiskunde besoek en is gunstig beïndruk. Die UJ is glo baie beter as die RAU, waar hy in die jare sewentig ‘n student was. Die studente weerspieël nou die demografie en die UJ het “a microcosm of post-apartheid South Africa” geword. Volgens sy insig vergoed hierdie nuwe gedaante blykbaar vir nietighede soos die verandering in onderrigtaal van Afrikaans na Engels en die voorkeur wat aan swart studente en personeel bo (bekwamer) blankes gegee word.

Brink (gebore in 1951) het ‘n akademiese pos in Australië beklee toe hy as die rektor van die Universiteit Stellenbosch (US, 2002-2007) aangestel is. Daarna was hy die visekanselier van Newcastle University (2007-2016) voordat hy hom as afgetredene in Franschhoek gevestig het. Hy het dalk te veel vyande op Stellenbosch weens sy anti-Afrikaner en anti-Afrikaans gesindheid. Sedert 2018 kan hy CBE (Commander of the most excellent order of the British Empire) agter sy naam skryf. Onderhoude vir die rektorskap is in 2001 deur US-raadlede gevoer. “Vir sommige het Brink se finale uitspraak in die onderhoud dat hy ‘n sterk ondersteuner van US as Afrikaanse universiteit is en dat hy die onderrig en navorsing deur medium van Afrikaans wil versterk en uitbou, die deurslag gegee. Minstens twee Raadslede het op grond hiervan hulle steun van [Rolf] Stumpf [die ander kandidaat] na Brink verskuif, wat hom die pos met 11 stemme teen 9 besorg het” (Pieter Kapp, Maties en Afrikaans: ‘n Besondere verhouding, 1911-2011, Pretoria: Protea Boekhuis, 2013, p 76).

In ‘n dokument gedateer 18.05.2001, wat Brink met die oog op sy aanstelling as rektor opgestel het, skryf hy: “Ek sien US as sentraal binne ‘n ‘Afrikaanse Renaissance'” (76). “In ‘n onderhoud met Die Matie en ‘n gesprek met personeel net nadat sy aanstelling bekend gemaak is, het hy herhaaldelik [so valslik soos Jonathan Jansen aan die Universiteit Vrystaat] die versekering gegee dat Afrikaans veilig in sy hande is en dat hy Stellenbosch as universiteit van eerste keuse vir alle Afrikaansmagtiges van alle bevolkingsgroepe sien. Stellenbosch kan in en deur Afrikaans transformeer” (77). Op 14 November 2002 het Brink op ‘n Konvokasievergadering die versekering gegee dat die US “nie op die glybaan van verengelsing is nie en dat hy altyd sy verbintenis met Afrikaans sal behou” (88; ook 115). Vóór dit het hy egter reeds “‘n groter akkommodasie van Engels … bepleit. Hy het selfs sover gegaan om die stelling te maak dat hy op kampus onder die studente ewe veel Afrikaans en Engels hoor” (79). Twee jaar later, in 2004, het Brink egter erken dat 73% van die US-studente Afrikaans as huistaal het (79).

Kapp stel dit onomwonde dat dinge vir Afrikaans ná 2002 skeef geloop het (127). Op 14 November 2002 het Kapp hierdie profetiese woorde geuiter: “Die US moet leer dat die reguit en eerlike pad op die lang duur die enigste pad is waarop jy jou karakter en integriteit behou” (128). Brink het Kapp en/of die Konvokasie hiervoor “ernstig verkwalik” (169). Met verloop van tyd het Brink al hoe meer sy ware kleure, bv sy voorkeur vir Engels bo Afrikaans, gewys. In Junie 2004 het hy soos volg vertel hoe Afrikaanssprekendes by veranderde omstandighede moet aanpas: In die Oos-Kaap was die Kaapse groen papegaai voorheen van geelhoutbome afhanklik vir kos. Noudat hierdie bome uitgeroei is, moet die papegaai leer om van iets anders te leef. Wat Brink geïmpliseer het, is: “Maties moet leer om van iets anders as Afrikaans te lewe” (102).

In 2005 het die situasie aan die US al in so ‘n mate versleg “dat Afrikaans as ‘n struikelblok vir uitnemendheid beskou” is (118). By die Konvokasievergadering aan die einde van 2005 het Brink duidelik gemaak wat vir hom belangriker as Afrikaans is. “Die US staan voor ‘n keuse tussen twee risiko’s … die een na isolasie en die ander na ‘n glybaan ten opsigte van onderrigtaal. Die risiko van isolasie is veel groter en gevaarliker as die risiko van ‘n glybaan” (122). Later het Brink selfs afkeurend na “die US se ingeteelde akademiese standaarde” verwys (157). In 2006 het hy ‘n boek met die titel, No lesser place: The taaldebat at Stellenbosch, gepubliseer. “Die boek handel in werklikheid minder oor die taaldebat op Stellenbosch en meer oor ‘n uiteensetting en bespreking van wat die skrywer die Neo-Afrikaners noem en hulle ‘ware oogmerke’ om ‘n volkstaat of the mind (‘n volkstaat van die gees) op Stellenbosch as ‘n kulturele Orania te skep” (136). Brink verwys na “‘Neo-Afrikaners’ wat, vanweë die angs weens verlies aan mag, nou Afrikaans in ‘n laer wil intrek waar dit geïsoleerd van die res van Suid-Afrika, van die Universiteit Stellenbosch ‘n Afrikaner-enklawe wil maak, wat die skrywer as ‘n volkstaat van die gees beskryf” (137). Uit die voorafgaande is dit duidelik dat Brink sowel anti-Afrikaner as anti-Afrikaans gesind is; nie anti-Brits of anti-Engels nie – vandaar sy aanvaarding van die CBE-betitelling.

Jare lank het die US die volgende beleid gehad: “Dat alle studente in die fakulteite as kredietdraende deel van hulle graadkursusse óf ‘n taalvaardigheidstoets in Afrikaans en Engels moet aflê óf verpligte taalvaardigheidskursusse in Afrikaans en Engels moet volg” en “Dat dosente wat nie oor voldoende kennis van Afrikaans of Engels beskik nie, verplig moet word om kursusse te volg wat hulle op ‘n peil sal bring om al twee tale gelyk te behandel in hulle onderrig” (143). “Brink het hierdie gevestigde standpunte as ‘n opdwing van Afrikaans soortgelyk aan wat met die Soweto-opstande gebeur het, beskryf” (143). “Dit was duidelik dat die Rektor die US se personeel die grootste moontlike vryheid wou gee om [die] onderrigtaal by variërende omstandighede aan te pas en dat hy dit as diskriminasie beskou het dat daar van nie-Afrikaanssprekendes verwag kan word om Afrikaans magtig te word terwyl Afrikaanssprekendes feitlik deur die bank Engels magtig is” (144).

Wat Afrikaans betref stem Brink se môre- of vóór-aanstellingspraatjies en sy aand- of ná-aanstellingspraatjies glad nie ooreen nie. Russel Botman het hom as US-rektor opgevolg en voortgegaan om Engels as onderrigmedium te bevorder en Afrikaans af te skaal. Omdat Botman die eerste “swart” US-rektor was, is daar blykbaar nie duidelike, sterk verbintenisse tot Afrikaans van hom vereis nie. Hy het hierdie situasie tot die uiterste toe tot nadeel van Afrikaans uitgebuit. Botman is as US-rektor deur Wim de Villiers opgevolg. “Toe die US se aanstellingskomitee, voor sy aanstelling as rektor, ‘n onderhoud met De Villiers gevoer het, het De Villiers beweer dat die posisie van Afrikaans aan die US ingevolge sy oortuiging ‘ononderhandelbaar’ is (Eikestadnuus, 19.11.2015, p 1). Voor die einde van sy eerste jaar as rektor, op 12 November 2015, het De Villiers egter, met die ondersteuning van sy bestuurspan, aangekondig dat hy Engels met ingang 2016 ‘die primêre taal van kommunikasie en administrasie’ aan die US wil maak. De Villiers wou hiermee die voorkeurtaal van die minderheid op die kampus dié onderrigtaal van die US maak ten koste van die meerderheid, te wete die Afrikaanssprekendes en ander wat Afrikaans (goed) magtig is. Die US-raad het vir ‘n wyle weerstand gebied maar versuim om De Villiers se gedrag as blatante kontrakbreuk te takseer” (Praag 3.06.2018). Kortom, De Villiers het dieselfde laai as Brink uitgehaal en albei het daarmee weggekom, tot nadeel van Afrikaans.

The soul of a university

Op 1 Julie is die volgende boek van Chris Brink gepubliseer: The soul of a university: Why excellence is not enough (Bristol University Press, 2018, 408p; Amazon Kindle $28,36). Die angel is in die newetitel. Een van die resensente beskryf die boek as “a brutal and honest analysis of the crisis facing universities” (Kindle 25). Dié brutaliteit word hoofsaaklik op apartheid, dus Afrikaners, en die US en Afrikaans uitgehaal. ‘n Ander resensent vind “uncompromising integrity” in die boek (30). Wat moraliteit betref het ek reeds verwys na die verskil tussen wat Brink vóór sy aanstelling as US-rektor belowe het en wat hy daarna in woord en daad gelewer het. Die epigraaf kan vertolk word as in skille teenstelling hiermee: “The supreme good open to man is to know the true, to do the good, and to delight in both” (Boethius of Dacia, De summo bono, ca 1270s) (36).

Brink skryf: “I was only the seventh rector of Stellenbosch University since 1918, the first rector to be appointed from outside the university, the first who was not an alumnus, and the first who had never been a member of the Broederbond or any of the Afrikaner cultural organisations” (6687). In ‘n mate verduidelik dit waarom Brink so min begrip vir US-tradisies getoon het en hy so baie vyande as US-rektor gemaak het.

Aan die begin noem die outeur dat hy die meeste van die teks geskryf het terwyl hy die visekanselier van Newcastle University in Engeland was. In ‘n eindnota verwys hy bv na ‘n afdeling wat ‘n situasie in 2012 skets (6214). Die boek het dus oor jare tot stand gekom en is ‘n deeglike stuk werk. Vergelyk die akademies-wetenskaplike gehalte daarvan gerus met dié van ‘n ander oudrektor, Jonathan Jansen (bv Praag 15 en 22.07.2017). Brink se tema is “the idea of a world-class civic university” (135). Brink beskou die burgerlike/”civic” aard as die siel (of kern, essensie, wese) van die (ideale) universiteit (145). In Platoniese sin “the universities in which we live and work are each but an imperfect imitation of the real idea of a university” (575). Anton van Niekerk is een van diegene wat deur Brink vir sy samewerking bedank word (140). Hierdie vriendskap dateer sekerlik uit die tyd toe hulle kragte saamgespan het om Afrikaans aan die US af te skaal.

Brink is wesenlik ‘n wiskundige. Een van die grootste bates van die boek is die uitnemende mate waarin hy in duidelike taal wiskundige geletterdheid by die lesers bevorder. Hy beklemtoon deurgaans die betekenis- (bv kwaliteits-) verskraling en misleiding wat die versyfering of kwantifisering van inligting kan meebring. Hy is ook onderlê in die filosofie, veral logika en die antieke Griekse wysbegeerte, asook in begripsontleding en terminologiese vastigheid soos aangetref in die linguistiese wysbegeerte. Sy akademies-wetenskaplike vorming is stukke beter (bv meer fundamenteel) as dié van sy twee plaaslike opvolgers, Russel Botman, wat beroepsonderrig in die teologie ontvang het, en Wim de Villiers, wat beroepsonderrig in die geneeskunde deurloop het. Brink verstaan verskynsels soos ideologie, politiek en propaganda veel beter as die twee wat hom as US-rektor opgevolg het. Al drie is polities uiters linksgesind, maar Brink is geestelik (bv akademies-wetenskaplik) beter toegerus en daarom in staat om meer skadelik vir Afrikaners en Afrikaans te wees.

Brink beklemtoon bv dat universiteite “international entities” is (185) en “truth knows no boundaries and no national identity” (179). Op die keper beskou is sulke stellings nie (sonder meer) verwerplik nie, maar ‘n mens weet dat hy hulle teen Afrikanernasionalisme, asook die “parogiale” US van weleer, gaan gebruik; asof die plaaslike etnies-eie, bv Afrikaanse Kultuurgeskiedenis (eintlik Afrikanerkultuurgeskiedenis, eens ‘n volwaardige navorsings- en onderrigdepartement aan die US) nie akademies-wetenskaplike status verdien nie. Ons besef dat die waarheid in die nuwe Suid-Afrika en wêreldwyd ondermyn word; dus dat daar in die samelewing iets soos “post-truth” is (158) en dat daar op die universiteit die verpligting rus om die waarheid te soek en rasionele kennis te versprei wat deur die studente geleer word (151). Maar dan kom Brink met ‘n hoogs oordrewe stelling wat sy misleide siel blootlê: “The Trumpeters have discovered that contradicting yourself is a way of validating any opinion” (191).

“There are two key questions we should always ask about our academic work. The first is: what are we good at? The second is: what are we good for? The first question is about excellence: who is expert at what? The second question is about purpose: how do we respond to the needs and demands of society?” (191). “The central thesis of this book is that universities should pay attention to the question of what they are good for with the same rigour and determination as they pursue the question of what they are good at … We have self-indulgently been focusing on the former” (204). Tradisioneel het die universiteit op navorsing (kennisproduksie) en onderrig (kennisverspreiding) gekonsentreer. Hierdie twee funksies beïnvloed mekaar wedersyds. Verder: “Teaching is not an end in itself, but a means to an end, which is learning” (2326). Brink wil hê dat gemeenskapsdiens net so ‘n belangrike funksie vir die universiteit moet wees; nie as ‘n addisionele derde, aparte funksie nie (5012), maar as navorsing en onderrig waarby die samelewing baat, bv mense se lewensgehalte verbeter. Aan sulke goeie dade word die frase “sosiale verantwoordelikheid” deesdae dikwels gekoppel. “In principle, the exercise of social responsibility is not place-bound, but since charity starts at home, it is often locally focused” (1112).

In die praktyk veroorsaak so ‘n benadering egter dat by voorkeur navorsingsprojekte befonds word wat tans “relevant” vir die samelewing is terwyl fundamentele navorsing wat langtermynvoordele bied agterweë kan bly. Dink ook aan die talle “kort kursusse” wat sedert 1994 plaaslik (uitsluitlik in Engels) deur universiteite aangebied word. Dit word gedoen sodat veral die ANC-kaders wat in die owerheidsektor ontplooi is sertifikate kan verwerf en hulle dan kan sê dat hulle aan bv die US studeer het. Universiteite baat finansieel hierby maar hulle akademiese aansien daal. Sodanige kursusse kan veroorsaak dat die onderrig wat die universiteit aan sy graadstudente verskaf daaronder ly.

“I also have severe concerns about the fashionable idea of ‘merit’, and the accompanying socio-political construct of a meritocracy” (224). Michael Young se redenasie is: “If not everybody can have merit then the meritocracy would be just a new kind of aristocracy, because it excludes some people through no fault of their own” (3486). Dit lyk vir my na ‘n drogredenasie. ‘n Meritokrasie kan almal insluit wat aan die gehaltevereistes voldoen. Omdat die wêreld nie ‘n paradys van regverdigheid is nie, sal sommige uitgesluit word al is dit nie weens hulle eie toedoen nie. Byvoorbeeld, ‘n mens kan wat gene betref dit gelukkig of ongelukkig tref (3493). As kulturele marxis hou Brink van die gelykverklaring van mense eerder as die Bybelse waarheid dat party mense baie en ander min talente ontvang het.

Hy erken ook nêrens die wesenlik hiërargiese aard van die universiteit nie. Veralgemenend: Voorgraadse studente is nie die (akademiese) gelyke van nagraadse studente nie; lektore is nie die (akademiese) gelyke van professore nie, ens. Die rektor was tradisioneel veronderstel om akademiese leiding aan die universiteit in sy geheel te verskaf. Deesdae vervul hy eerder die rol van bestuurder van ‘n sake-onderneming en hoofkruiper by die regering. Die akademiese personeel vervul die kernfunksies van die universiteit (navorsing en onderrig), wat die rede is waarom die universiteit bestaan. Die administratiewe personeel voer ondersteuningfunksies vir die akademie uit en is veronderstel om nie die gelyke van die dosente te wees nie, maar in die praktyk word dikwels toegelaat dat klerke die botoon oor dosente voer.

“Instead of acquiring a good education on the basis of merit, we have reached the stage where we gain merit on the basis of a good education. This becomes a problem when the ‘good education’ is not equally available to all – which it isn’t, when it must be bought” (315). By implikasie spreek Brink hom hier ten gunste van Jacob Zuma se gratis tersiêre onderwys uit, wat absurd is as daar nie ook gratis skoolonderwys is nie. Plaaslik is die praktyk egter dat dit hoofsaaklik blankes is wat vir skool- en tersiêre onderwys betaal. Betaling mag nie van swart skoliere vereis word nie, selfs nie wanneer swartes eens blanke skole bywoon nie. Universitêre studiebeurse word ook by voorkeur aan swartes toegeken. Sodanige situasie noodsaak strenger toelatingsvereistes terwyl Brink en die plaaslike universiteite eerder hierdie vereistes verslap en terselfdertyd teen blankes diskrimineer.

As liberalis begeer Brink ‘n regverdige wêreld, maar daar was nog nooit so iets nie. Weens finansiële redes kon ek nie ‘n geneesheer of ingenieur word nie, maar ek het my daarna geskik en aan Unisa studeer. Dwarsdeur my beroepsloopbaan moes ek aanhoor hoe mense kla dat hulle nooit die geleentheid gehad het om aan ‘n universiteit te studeer nie terwyl hulle dit deur afstandsonderrig en deeltyds aan Unisa kon doen. Bygesê: Die huidige Unisa is nie die akademiese skaduwee van die Unisa van weleer nie. Ek kwalifiseer nie vir lidmaatskap van ‘n private klub nie en woon nie op ‘n eksklusiewe gholflandgoed nie, omdat ek dit nie kan bekostig nie. Maar ek aanvaar my situasie sonder griewe. Ek voel nie benadeel nie en brand nie uit jaloesie sulke luukse plekke af nie.

Wat studente betref is die universiteit nie vir almal nie. Soos dit in die Britse Robbins-verslag (1963) gestel word, ‘n universiteit “should be available to all who are qualified by ability and attainment” (772). Dit is noodsaaklik om te erken dat baie mense te dom is om aan ‘n universiteit te studeer. By wyse van spreke: ‘n Mens kan nie ‘n slak leer om klavier te speel nie (Praag 2.11.2013). ‘n Universiteit het “entry standards” en “exit standards” (2122). Brink is ten gunste van die verslapping van die toelatingsvereistes vir studente, want wat volgens hom van meer belang is, is die deurlatingsvereistes. “What matters, in terms of both quantity and quality, is not entry, but exit” (2860).

Dit bring ons by “standaarde” waarteen Jonathan Jansen sulke heftige besware het. Brink skryf: “If quality is the answer to the question ‘Is it good?’, then standards give the answer to the question ‘Is it good enough?’ A standard is a threshold of some kind, in higher education as in other domains” (2115). Wat Brink nie verreken nie, is dat nie net ‘n oorwig nie maar ‘n kritiese gewig van nie-presteerders in ‘n klas die akademiese vlak en omvang van die onderrig nadelig beïnvloed. Daar word ook gekom met die argument dat alle skoliere nie dieselfde geleenthede gehad het nie; dat ‘n eksamenpunt van bv 50% deur ‘n swarte net so goed of beter as die 80% van ‘n blanke student is, ens. Brink praat dit goed en noem dit “to reset the quality indicators for students” (3002). “We had to change the understanding of what quality means” (3012). Dalk ‘n voorbeeld van “post-truth”?

Die klem verskuif van bewese prestasie (wat gemeet kan word) na potensiaal (wat nie noodwendig verwesenlik word nie). “The difficulty is that while attainment is easy to measure, being based on past performance, potential is impossible to measure, being based on future performance” (2260). Soos ek dit by geleentheid aan ‘n rektor gestel het: Wys vir my ‘n aspirant swart student of dosent waarvan gesê word dat hy nie potensiaal het nie. Deesdae word ander menings egter gehuldig. Almal is gelyk. Almal het potensiaal. Gee hulle net die kans om hulleself te bewys, ens.

Brink opper baie besware teen die manier waarop universiteite in ‘n hiërargie van goed tot sleg geplaas word. “Rankings create a reality, more than they represent a reality” (4259). “Rankings are a perfect manifestation of the post-truth society. They give the appearance of certainty and avoid the complexities of truth” (231). Dit is veral koerante wat hierin die leiding geneem het. Die publiek wil graag ‘n maklik verstaanbare kwaliteitsordening van universiteite hê. Brink toon oortuigend die gebreke van die bekendste rangordenings aan; bv dat arbitrêr besluit word watter eienskappe in ag geneem word en watter gewig aan elkeen toegeken word. Maar ‘n mens wonder tog of daar nie groter berusting by Brink sou gewees het as hy die visekanselier van Oxford of Cambridge was en nie dié van die minder gerekende Newcastle University nie.

Soos in die geval van meriete hinder die begrip kwaliteit noodwendig ook vir Brink. “Following Boethius of Dacia, I hold that ‘good’ has at least two dimensions: good as in excellent and good as in virtuous. On the latter, less explored axis, quality is inseparable from equality. Likewise, equality is inseparable from diversity, which leads me to conclude that quality needs diversity” (238). Goed (in die sin van uitstekend) is myns insiens ‘n minder vae begrip as deug, wat gevolge betrek waarin moraliteit en emosie ‘n rol speel. Brink spring van kwaliteit (of goed) as uitstekend en deugsaam na gelykheid en diversiteit. Dit lyk vir my na ‘n drogredenasie. Hier gee Brink uitdrukking aan sy politieke voorkeure. Dit sou hom immers in staat stel om te beweer dat die US van weleer nie goeie of kwaliteitsonderrig kon verskaf nie omdat daar nie gelykheid en diversiteit was nie. In die konteks van gelykheid en diversiteit dink hy aan die ras, etnisiteit en geslag van die studente en dosente. Maar in sy tyd as US-rektor was daar wat onderrigmedium betref groter taaldiversiteit as tans.

Op kampusse was daar tydens apartheid in veel groter mate as tans ‘n diversiteit van idees. Stemme teen apartheid is toe deurgaans gehoor terwyl enige regse geluide deesdae glad nie op bv die US-kampus geduld word nie. ‘n Openbare voorlesing of debat oor bv “What if there were no whites in South Africa? (Praag 5.11.2017), is heeltemal toelaatbaar maar nie een oor hoedanig die land sonder swartes sou wees nie. Nog ‘n tema wat ek graag vir openbare bespreking op enige of alle universiteitskampusse aanbeveel is: Hoe sou Suid-Afrika in 1994 of deesdae gelyk het as nie die NP nie maar die ANC in 1948 aan die bewind gekom het? Dus, wat sou die uitwerking van korrupte, onbekwame roofbou op die land gewees het as dit oor 70 pleks van 25 jaar voortgewoeker het? Dit lyk asof daar meer waardering vir die NP-regering en veel minder vir die ANC-regering moet wees.

Brink het dit teen ‘n eendimensionele, liniêre benadering. Hy opper geldige besware hierteen, maar sodra meerdere dimensies ingebring word, neig die voorstellings om ingewikkelder te word en help dit die outeur om sy polities gemotiveerde siening van die universiteit aanvaarbaar te probeer voorstel. “The antidote to one-dimensionality is more dimensions. I advocate an academic landscape, the two axes of which are excellence and purpose. The excellence axis is our response to the question of what we are good at; the axis of societal purpose is our response to the question of what we are good for. As in any landscape, the two axes are conveniently thought of as being orthogonal: at right angles to each other” (245). In ‘n ortogonale opset is daar nie ‘n hiërargie of voorkeur nie; net soos ‘n landskap sowel vertikale as horisontale dimensies toelaat. “We can talk of excellence and purpose, knowing the true and pursuing the good” (251).

“‘Pure’ research may transform the subject, but ‘applied’ research transforms the world” (897). “Applied research will mine the results of pure research for applications” (951). Wat Brink verlang, is dat naas die fundamentele navorsing wat uit individuele nuusskierigheid of weetgierigheid in ‘n bepaalde vak/studierigting/dissipline gedoen word, daar ook plek vir toegepaste navorsing moet wees wat deur ‘n groep navorsers onderneem word ten einde die samelewing te dien. In die praktyk is sulke navorsing dikwels van ‘n nie-dissiplinêre aard (251) en “problem-oriented and solutions-driven” (1887). Nie-dissiplinariteit kan verskeie vorms aanneem, bv “cross-disciplinary,” “interdisciplinary,” “multidisciplinary” en “transdisciplinary” (4907).

“In the same way as we all strive to be a ‘world-class’ university on the axis of excellence, we can all strive to be a ‘civic’ university on the axis of societal purpose. ‘Civic’ is nicely ambiguous: it can refer to your interaction with your city or region, but it can also refer to your responsibility to civil society – local, national or global” (258). Ek dink nie iedere universiteit streef na wêreldklasstatus nie. Soos Brink dit elders stel: “Some universities strive for an international footprint, others build a campus culture at home” (2183). Die strewe na wêreldklasstatus is iets wat hoofsaaklik by globaliste soos Brink prominent is. Die eens Afrikaanse universiteite het die akademies-wetenskaplik regverdigbare strewe gehad om Afrikaners te dien. Dit is so dat bv wiskunde of die antieke Griekse wysbegeerte wêreldwyd wesenlik dieselfde behoort te wees, maar onderrig daarin hoef nie in ‘n globale konteks te geskied nie. Soos Brink self aandui, kan die aandag op plaaslike behoeftes toegespits wees.

In hierdie rubriek het ek nou liniêr nog nie verder as Brink se oorsigtelike proloog gevorder nie (tot by Kindle 269); selfs nog nie eens die inleiding behandel nie. Maar die voorafgaande uiteensetting gee tog ‘n aanduiding van die kern van wat Brink te sê het; des te meer omdat ek wat in die proloog staan met inligting uit die res van die boek aangevul het. Teen die einde van sy proloog skryf Brink: “This book is one of advocacy” (266). Hy toon tereg aan dat universitêre kwessies ingewikkeld kan wees. Dit stel hom in staat om sy ideologiese voorkeure te verdoesel, behalwe wanneer dit by die “apartheidsregime” kom. Dan word sy vooroordele duidelik uitgestal met die oog op internasionale konsumpsie.

“Academic excellence must respond to the challenges facing civil society” (266), bv die uitdagings oftewel die baie dinge waarmee die ANC-regering nie raad het nie, wat dikwels teruggevoer kan word tot eie onvermoë/onbekwaamheid. “In an increasingly fractured world, we need to combat isolationism with the simple truth that your problem will no longer stop at my border, nor mine at yours. It is up to us to demonstrate that the world can still benefit from wandering scholars” (272). Daar is egter baie kwessies wat eerder plaaslik as globaal ter sake is. Bitter min akademici is “wandering scholars” of trekvoëls. Eintlik stel Brink homself hier as navolgenswaardige voorbeeld op.

Dit het min sin om die res van die boek in besonderhede te bespreek. Die ruimte ontbreek, gevolglik net enkele fragmentariese verwysings. Brink sluit sy inleiding soos volg af: “The soul of the university can be characterised by the dimensions of excellence and societal purpose. Not only will this re-emphasise the societal value of truth and rational argument, it will also reinforce the kind of universalism that transcends national boundaries” (342). Brink is dus weer die akademiese trekvoël wat landsgrense wil oorsteek. Toe hy in 1999 ‘n betrekking in Australië aanvaar het, het hy dieselfde paadjie bewandel as baie verkramptes wat dit nie in die nuwe Suid-Afrika kon uithou nie. Dalk het sy vroeëre Boer-DNS toe die oorhand gehad. Toe Brink in 2007 Engeland toe is, het hy uit Stellenbosch gevlug omdat Afrikaners dinge vir hom te warm gemaak het. Toe is daar nog met oorgawe en oor ‘n breë front ten gunste van Afrikaans baklei. Tans is slegs enkele stryders ten bate van Afrikaans oor.

“The two fundamental principles of the standard model [for universities] are academic freedom and institutional autonomy” (970). “The strength of universities lies in institutional autonomy and academic freedom” (4305). As wat die universiteit ingevolge navorsing en onderrig doen (deurslaggewend) deur die samelewing bepaal word, word die vryheid van die akademici ingekort. Die outonomie van die universiteit ly daaronder as toegelaat word dat die staat voorskriftelik in akademiese sake inmeng. Hierdie twee pilare waarop die universiteit steun, kan dus ernstig ondergrawe word as samelewingsbehoeftes, wat deur Brink beklemtoon word, die agenda van die universiteit bepaal.

In Suid-Afrika misbruik die ANC-regering tot die uiterste toe sy hefboom van owerheidsubsidiëring om universiteite na sy wil te buig. Brink verwys na ‘n gesonder benadering: “The unexamined assumption behind state funding, which really means taxpayer funding, is that higher education is a public good, and therefore the public should pay for it” (1003). “Conceptually, the idea of state funding for the university does not fit well with the ideas of institutional autonomy and academic freedom, since there is inevitably a tension when you vigorously assert your independence from your paymaster” (1010).

Die tragedie is dat geen plaaslike universiteit met oorgawe aandring op akademiese vryheid en institusionele onafhanklikheid nie, al is daar nog ‘n geringe mate van lippediens aan akademiese vryheid. ‘n Sprekende voorbeeld van die gesindheid wat heers, is die De Villiers-US se onvoorwaardelike instemming tot die vermeerdering van die regeringsverteenwoordigers in sy Raad. In werklikheid is alle regeringsaangestelde raadslede ‘n onding. Regeringswaarnemers sonder stemreg is al wat ‘n outonome universiteit in sy Raad behoort te duld. In vergelyking met die NP-regering dra die ANC-regering ‘n veel kleiner persentasie by tot die begroting van universiteite, maar eis terselfdertyd veel groter inspraak/inmenging as wat die NP-regering hom ooit aan skuldig gemaak het.* Daar is bv ‘n komitee wat die plaaslike universiteite besoek en die mag het om onderrig in studierigtings te verbied wat nie aan sekere vereistes voldoen nie; nie noodwendig akademies-wetenskaplike vereistes nie; bv ook vereistes soos dat die studente- en dosentekorps genoegsaam getransformeerd, dus verswart, moet wees. Onderrig in die regte is bv al om hierdie rede aan meerdere universiteite opgeskort.

[* Oor die aarts-ANC-kameraad Jaap Durand het ek voorheen geskryf: “Durand gee ‘n sekerlik heeltemal onbedoelde groot kompliment aan die ‘apartheidsregime’ wanneer hy skryf: ‘Die regering het sover moontlik die indruk probeer skep dat hulle aan die UWK ‘n sekere mate van onafhanklikheid gun en dat hulle nie sonder meer sou inmeng met die besluite van die Universiteitsraad oor die algemene rigting wat die universiteit moet inslaan nie’ (121). Die NP-regering het die outonomie van universiteite sover moontlik eerbiedig. Dit is waarom mense soos Durand en Gerwel met so baie politiekery ten koste van die akademie weggekom het. Vergelyk dit met die huidige tragiese situasie waarin die ANC-regering weier om enige universitêre onafhanklikheid te erken en die rektore, sonder ‘n enkele vermeldingswaardige uitsondering, hulle daarin berus” (Praag 14.01.2017).]

“The university must be able to take its own decisions on how to conduct itself. It should be self-governing and not beholden to anyone. It will not issue instructions to any other part of society, but neither will it take them. It should be free from the state, free from the church, free from the military, free from the press, free from strictures of culture or language” (977). Brink gaan hier oorboord met vryheid. Daar is bv baie Protestantse en Rooms-Katolieke universiteite, asook baie wat ‘n bepaalde kultuur of taal handhaaf en uitbou. Brink verwys in hierdie konteks na “the protection of a minority culture or the preservation of a small language” (5525), wat meebring dat sowel Afrikanerkultuur as Afrikaans as universitêre missies kan kwalifiseer. Die betrokke universiteit besluit self oor sy kenmerkende aard en daardie studente en dosente aanvaar dat navorsing, onderrig en leer (in meerdere of mindere mate) in hierdie konteks gedoen word.

Daar bestaan “different missions for different universities” (1068). ‘n Afrikaanse Afrikaneruniversiteit het dus sekerlik bestaansreg. Daar word bv verwys na “a national humanities college whose major purpose is to develop and preserve its unique national language” (2392). Brink erken dit in ‘n mate as hy oor die universiteit skryf: “As an outonomous institution, it may choose to align itself with, and even promote, a community, a culture or a religion [or a language], but in its academic function it should not be subordinate to any of these” (977). “Culture is a separate strand of engagement – when a university associates itself with a certain community, be that a community of culture or practice or religion or language, irrespective of geography” (1118).

Pas nadat Brink na Martin Heidegger (1889-1976) as die Nazi-gesinde rektor van die Universität Freiburg verwys het (ook 5532), skryf hy: “The question of [university] purpose needs to pass the test of whether it benefits society as a whole, or is only narrowly focused on a particular section of society, perhaps to the detriment of others. In South Africa, Stellenbosch University had for most of the 20th century a very clear sense of purpose, which was the cause of Afrikaner nationalism. It pursued that purpose through the medium of apartheid, which had a big impact on society – but not a beneficial one” (2226). Dit is ‘n kenmerkende gemeenheid van polities linksgesindes om apartheid met naziisme te assosieer.

Brink veroordeel Afrikanernasionalisme maar het hy al dieselfde met swart nasionalisme gedoen? Apartheid word sonder meer en erg oordrewe as sleg beskou. Brink gun nie bestaansreg aan die US as Afrikaanse Afrikaner-universiteit nie, maar het hy al ‘n woord van veroordeling geuiter teen etniesgedrewe swart universiteite plaaslik en bv in Amerika, bv Howard University in Washington DC? Dit is net ‘n etniese Afrikaner-universiteit wat hy taboe verklaar omdat dit volgens hom blykbaar noodwendig sleg moet wees. “Stellenbosch served Afrikanerdom. But to what effect? In positioning itself as a Volksuniversiteit, Stellenbosch served as the maternity ward of apartheid and the intellectual muse of the Broederbond” (5532). In dinge soos Afrikanernasionalisme, apartheid en die Broederbond as bevorderaars van Afrikanerbelange vind Brink niks goeds nie.

Hoofstuk 4 drup van die gif wat Brink versprei. “This chapter has a more personal slant” (2785). Die teks handel oor “the personal circumstances and social conditioning of the author which may impact on their [his] judgement” (2785). “Any opinion on what constitutes the good is unlikely to be objective” (2779). Hy vertel dan van sy tyd in die 1990’s as dosent in die departement wiskunde aan die Universiteit Kaapstad (UK). Hy kom met die geykte wanvoorstelling dat swartes volgens Hendrik Verwoerd nie wiskunde nodig het nie en net vir hande-arbeid geskik is. “The non-teaching of mathematics … [became] one of the tools of oppression deployed by the apartheid regime” (2806). Wat hy nie (duidelik) sê nie, is dat Verwoerd se opmerkings betrekking gehad het op swartes in blank-geregeerde Suid-Afrika. In die swart tuislande kon swartes ingevolge die beleid van afsonderlike ontwikkeling tot die hoogste sport in enige beroep vorder. Dit is waarom daar van 1960 af teen groot koste staatsuniversiteite spesiaal vir swartes geskep is. Fort Hare is deur die NP-regering van ‘n Skotse kerkgenootskap oorgeneem en voortreflik uitgebou. Die Universiteit van die Noorde/Turfloop (tans Limpopo) en dié van Zoeloeland is uit die grond opgebou en is deur talle ander universiteite vir swartes gevolg.

Brink vertel wat hy en sy UK-kollegas gedoen het om die wiskunde van swart studente op peil te probeer kry. Wat hy nie noem nie, is dat hierdie studente reeds wiskunde as vak op skool gehad het. Hoërskole vir swartes soos Lovedale en Healdtown in die Oos-Kaap en Adams College in Amanzimtoti, Natal, het voor en tydens apartheid wiskunde as vak aangebied. Fort Hare het reeds sedert 1960 ‘n departement wiskunde sowel as ‘n departement toegepaste wiskunde. Om te bewys dat ek weet waarvan ek praat: In die jare sestig was prof GJ Janse van Rensburg aan die hoof van die departement wiskunde en prof S Linde aan die hoof van die departement toegepaste wiskunde. Waar sou hierdie studente vandaan gekom het as hulle nie wiskunde op skool gehad het nie? Brink kla oor “the neglects of Bantu education” waarvolgens studente “not have had any kind of exposure to anything mathematical for years” (2889). Behoort Brink as wiskundige nie veel eerder uit te vaar teen die vrot wiskunde wat sedert 1994 tot op hede in swart skole aangebied word nie?

Tydens apartheid “the university landscape was a fragmented one” (2806) omdat daar verskillende universiteite vir die verskillende etniese groepe (blankes, bruines, Asiate en swartes) was. Dit is nie al waarteen Brink dit het nie. “South African universities had already been differentiated by language” (2806). Daar kan myns insiens min twyfel wees dat Brink (soos sy opvolgers as US-rektor, Russel Botman en Wim de Villiers) voorkeur aan Engels as die enigste onderrigmedium aan Suid-Afrikaanse universiteite gee. Hy lys die name van die talle universiteite wat vir swartes geskep is en noem dit (met snedige verwysing na George Orwell) “apartheid-speak” (2812). Vir hierdie universiteite “[the] blacks were supposed to be grateful” (2839). Hoekom nie? Dit het aan derduisende swartes universitêre onderrig van ten minste redelike gehalte teen hoogs billike koste gebied. Sonder hierdie universiteite sou ‘n breukdeel swartes tydens apartheid grade verwerf het.

Brink vervolg, met onverminderde snedigheid: “In addition, to be absolutely clear that everybody should be in their own box, the University of Durban-Westville was for Indian students, and the University of the Western Cape [UWC] was for (so-called) coloured students” (2812). Hoe min Brink werklik van die destydse universitêre opset weet en in watter mate hy sy mes in het vir die Boere se taal (sy moedertaal) blyk uit die volgende sin: “The University of the Western Cape was originally established as an Afrikaans-medium university” (2820). Die waarheid is dat die Universiteit van Wes-Kaapland (UWK) vanaf sy begin in 1960 ‘n Afrikaans- én Engelsmedium universiteit was. Dit is twee ANC-aktiviste, Jakes Gerwel, as rektor, en Jaap Durand, as viserektor, wat die UWK tot ‘n eentalig Engelse UWC getransformeer het (Praag 14.01.2017). Brink verwys na Gerwel wat die UWC tot “the intellectual home of the left” verklaar het” (2839). Dit is natuurlik strydig met die akademiese vryheid waaraan Brink voorgee om geheg te wees. Hy opper geen beswaar teen Gerwel se aantasting van die wese van die universiteit nie, klaarblyklik omdat linksheid met sy politieke oortuigings ooreenstem. ‘n Afrikaanse Afrikaneruniversiteit, daarenteen, is volgens Brink uit die bose.

Hierna skryf Brink oor sy tyd as rektor aan die Universiteit Stellenbosch. Die US word dadelik gekarakteriseer as “the maternity ward of apartheid” (2916). Die US “has produced many Springboks for the national rugby team. Less well known is a fact which is also less pleasant. Stellenbosch was the birthplace and intellectual home of apartheid” (2916). “Perhaps the ultimate socio-political experiment in bivalent thinking was apartheid, where the law of excluded middle was enacted in legislation, so that everybody who was not white must be black, and nobody was both” (4676). In Stellenbosch “Victoria College became, in 1918, the University of Stellenbosch, dedicated to Afrikaans and Afrikanerdom” (2932). Dan vertel hy dat Onze Jan Hofmeyr pleks van Jan Marais die US se stigtingskenker is en voorgeskryf het dat Afrikaans ten minste gelyke status met Engels aan die US moet hê. Ek het reeds die aandag op hierdie growwe en onverskoonbare fout gevestig (Praag 19.01.2019). Brink skryf ook dat Grieks en Latyn verpligte vakke vir teologiestudente aan die US was (3052). Dit was Grieks en Hebreeus.

Die herdenking van Jan Marais se dood na verloop van ‘n eeu in 2015 en die US se eeufees in 2018 is gekenmerk deur ‘n doelbewuste gebrek aan erkentlikheid jeens Marais deur die De Villiers-US. In 2018 is Marais hier en daar as skenker genoem, maar die Afrikaans-voorwaarde daarvan is verswyg omdat die US op die pad na verengelsing is. In 2018 het die US eerder moeite gedoen om Nelson Mandela en Albertina Sisulu ‘n eeu na hulle geboorte te huldig pleks van Marais . Die manier waarop die nagedagtenis van Marais in 2015 en 2018 deur die US behandel is, skrei ten hemele. Dan kom ‘n oudrektor van die US, naamlik Brink, met die verregaande ongeërgdheid dat hy nie eens weet wie die grondlegger van Afrikaans as onderrigtaal aan die US is nie. Hy sal De Villiers se renons in Afrikaans eerder onderskryf as veroordeel. De Villiers is immers ‘n mede-“wandering scholar” wat ook op drie kontinente akademies bedrywig was.

Die US, volgens Brink, “became the standard-bearer for a narrow ethnic nationalism, proclaiming itself as the ‘white Athens of the South'” (2939). Ten einde die US as dié apartheidswieg te karakteriseer, skryf hy: “DF Malan was a Stellenbosch resident” (2939). Hy weet klaarblyklik nie dat Malan aan die Victoria College studeer het nie. “HB Thom, rector during the 1960s and one-time leader of the Broederbond, declared Stellenbosch to be the Volksuniversiteit of the Afrikaners” (2945). Brink sal ongetwyfeld saamstem met die onlangse naamsverandering van die HB Thom-teater na die Adam Small-teater. Dat Small akademies ‘n veel kleiner gees as Thom was, maak vir diesulkes nie regtig saak nie.

“In a generous mood, one might say that during apartheid the Afrikaners wanted to give to black people exactly what they had so intensely desired for themselves – an ethnic university. Each perceived ethnic group would have its own. But the idea went wrong because the gift was not wanted. The liberal tradition, which most Afrikaners of the 20th century did not agree with, nor cared to explore, articulated ‘the principle that the university is a place where men and women, without regard to race and colour [or indeed other markers of group identity] are welcome to join in the acquisition and advancement of knowledge.’ Instead, mainstream Afrikaner thinking considered a university as a manifestation of group identity. Therein lay the basis of Stellenbosch University’s leading role in apartheid” (2945).

Om politieke redes het Brink ‘n lae dunk van die akademiese gehalte van die US van weleer: “A self-perception of excellence which was, unfortunately, more a reflection of the cultural insularity of the Afrikaner world than a realistic measure of the academic quality of the university” (2982). Ek het ‘n spesmaas dat die akademies-wetenskaplike gehalte van die dosente, alumni en studente toe beter was as wat dit tans is. Brink het die US meer divers, dus meer nie-blank, probeer maak: “A concerted recruitment effort to raise the student diversity profile. Over a period of five years we raised the representation of coloured/black/Indian students at Stellenbosch University by 70% in terms of numbers, and from 19.7% of the total student population to 28.3%” (2996). “My view was that Stellenbosch needed more diversity, and so recruiting more black students and staff made good academic [political?] sense” (3234).

Terwyl Brink die US-rektor was, is die rektor se “Uitstygtoekennings” ingestel (3012), wat tot op hede bestaan. In die praktyk is dit (feitlik) niks anders nie as om op ‘n gekamoefleerde manier meer studiebeursgeld na nie-blanke studente te kanaliseer. Op hierdie manier word blanke studente benadeel, maar wat eerder beklemtoon word, is dat erg benadeelde – uiteraard weens blanke boosheid – nie-blanke studente se studie- en verblyf aan die US befonds word. Dan word die aandag gevestig op die omstandighede van sensasionele gevalle waaroor te graag in die pers geskryf word, bv ‘n ongehude moeder met ses buite-egtelike kindertjies wat maatskaplike werkster wil word, of ‘n outjie wat aan vigs dood is maar verder in die geneeskunde wou studeer.

In die Verenigde Koninkryk word dit eufemisties “fair access” genoem: “The idea that a good university should make a conscious effort to recruit, fund, educate and graduate a substantial number of students from disadvantaged backgrounds” (2996). “‘Fair access’ … is the idea that prospective students should be judged not just in terms of the arithmetical fact of their school-leaving results, but in terms of the context within which those results were obtained. This is a line of thought I propounded myself when at Stellenbosch. The medical school provides a good case study. During my term of office, we crossed an important threshold when more than 50% of the intake for the medical degree came from previously disadvantaged groups – essentially black, ‘coloured’ and Indian students” (3261) – deur blatant-rassisties te diskrimineer teen blanke applikante wat hoër punte op skool behaal het.

As opperste liberalis borduur Brink entoesiasties voort op frases verwant aan “fair access.” “Fair share is about resources and resource allocation. It is founded on the belief that those who need more should get more. The intention is that those who are most disadvantaged should receive greater benefit, and more effort should go towards creating opportunities for them. Subscribing to this intention means accepting the principle that a fair distribution of resources may be an unequal one, because you would want proportionately more resources to flow to where the need is greater” (3289).

“Fair play is about process, and the notion of even-handedness, but it is really a sporting metaphor. It is about playing the game, and about a level playing field” (3289). As ‘n mens op ‘n ander manier as Brink daarna kyk, bv plaaslik uit die oogpunt van blankes, is daar in werklikheid nie “even-handedness” nie en word die speelveld nie gelyk nie maar juis doelbewus ongelyk gemaak, vandaar bv die uitsonderlike gevalle van blanke studente wat deesdae daarin slaag om toegang tot studie in die geneeskunde aan die US te verkry. Dít sal nie vir Brink hinder nie. Hy gaan in dieselfde trant voort om ook “fair go” en “fair say” op sy misleide manier te probeer regverdig (3297). Later kom hy by Nelson Mandela as student uit. Mandela erken self dat hy ‘n vrot student was: “My performance as a law student was dismal” (3345). Dit is dus absurd om bv ‘n universiteit na Mandela te vernoem. Maar Brink heg sy eiesoortige betekenis aan Mandela se loopbaan as student. “There can be little doubt about the intellectual ability of Nelson Mandela, and even less doubt about his merit” (3345).

In Suid-Afrika kom die ANC se transformasie en die Britte se “fair access” dus neer op rasgebaseerde bevoordeling van nie-blankes en die doelbewuste benadeling van blankes. Brink, daarenteen, beweer: “Widening participation did not come at a cost to the previously advantaged” (3281). “The Bill of Rights enshrined in the South African constitution allows the concept of fair discrimination” (3274). Die Militêre Akademie op Saldanha, wat by die US geaffilieer was en steeds is (ten spyte van die drastiese daling in akademiese gehalte sedert 1994) is deur die rasbehepte ANC-regering feitlik oornag getransformeer van ‘n blanke tot ‘n feitlik uitsluitlik swart onderneming. Brink loof hierdie Akademie as ‘n US “change agent” (3058).

Wat het sedert die jare negentig ná die afskaffing van etniese universiteite in Suid-Afrika gebeur? Die swartes het steeds bykans eksklusief hulle etniese universiteite, bv Fort Hare, Transkei, Limpopo, Venda en Zoeloeland. Daarteenoor is nie ‘n enkele eens blanke universiteit meer eksklusief blank nie en in alle gevalle reeds oorheersend swart, bv Johannesburg University, of op pad om oorheersend swart te word. Aan al die plaaslike universiteite het Engels die eksklusiewe of oorheersende onderrigtaal geword. Swart studente kan kies of hulle aan ‘n eens blanke of aan ‘n tradisioneel swart universiteit wil studeer. Realisties gesproke het blanke studente nie daardie keuse nie omdat die tradisioneel swart universiteite steeds ‘n sterk etniese stempel dra.

Aan die eens blanke universiteite is swartes, selfs waar hulle nog in die minderheid is, met behulp van die ANC-regering en blanke kruipsugtige meelopers besig om hulle ras, etnisiteit en kultuur aan hierdie inrigtings op te dring; selfs met geweld. Onrus gestook onder swart studente kan deesdae die akademiese bedrywighede aan enige plaaslike universiteit ontwrig omdat hulle verspreid oor al die universiteite aangetref word. Die tradisioneel blanke universiteite het voor 1994 in groot mate vry van onrus gefunksioneer.

Die tradisioneel swart universiteite is vry om hulle leergange na goedunke te afrikaniseer. Die Westerse oriëntasie van eens blanke universiteite word egter nie met rus gelaat nie. Druk word uitgeoefen dat hulle ook al hoe meer geafrikaniseer moet word.

Watter een is die beter opset? (1) Toe daar vir elkeen ‘n etniese universiteit was en ‘n keuse van Westerse of Afrika-oriëntasie bestaan het asook ‘n keuse van onderrigtaal (Afrikaans of Engels); of: (2) Universiteite wat almal in meerdere of mindere mate geafrikaniseer word en feitlik uitsluitlik Engels as onderrigtaal gebruik. Ek verkies eersgenoemde en Brink laasgenoemde opset. Onthou, universiteite is veronderstel om eerder leer- as agitasie- en anargiesentra te wees. Harmonie en rustigheid word deur monokulturaliteit bevorder en gevolglik ook die leer-ervaring. Brink, daarenteen, in sy Visie 2012 vir die US, “welcomes a diversity of people and ideas” (2968). Op die rasvlak het diversiteit skouspelagtige vordering gemaak weens die toestroming van swartes (ook uit die buiteland) na al die plaaslike universiteite. Van ‘n diversiteit van idees is daar op al die universiteitskampusse egter veel minder sprake as tydens apartheid. “Apartheid was social engineering on a grand scale, including prescriptions and proscriptions on higher education” (3221). Die ANC se transformasie, bv van universiteite, met as grondslag gedwonge rasse-integrasie asook swart bevoordeling en blanke benadeling, kwalifiseer sekerlik ook as “social engineering” maar die eenogige Brink versuim om sodanige negatiewe etiket daaraan te heg.

As dit hoe is, skryf Brink: “Few would deny that a good higher education sector needs a diversity of universities … a diversity of people … but more importantly a diversity of ideas and talents. I hold the view that diversity has an inherent educational value” (3375). “Diversity is not a sufficient condition for quality, but it is necessary, in the sense that without allowing diversity into our frame of reference we will not attain true quality” (3381). Brink gaan maak ‘n draai by die American Declaration of Independence se stelling “all men are created equal” (3404). Dit is in sekere opsigte die waarheid, bv dat alle lewende babas asemhaal, maar in ander opsigte is dit vals omdat ons weet dat party mense slim en ander dom gebore word en dit is juis intelligensie wat in die konteks van die universiteit van deurslaggewende belang is. As wiskundige erken Brink darem: “Like all axioms, the value of equality is a basic assumption rather than a self-evident truth … not all individuals have equal intellectual ability” maar dan volg hy dit op met “we are [all] equal as humans” (3410) – soos blyk uit die dwase stelsel van een mens, een stem?

In Desember 2002 was daar ‘n gebeurtenis waaraan Brink hom verkneukel as onomstootlike bewys dat die US nie meer ‘n Afrikaner- of blanke universiteit is nie. Die US “became the venue for the quadrennial conference of the African National Congress … Here was an event which could be seen as closing a circle of history … The conference was diversity made manifest” (2975). Vóór dit het Brink egter geskryf: “This week-long event is attended by thousands of delegates, with white faces the exception (2975), dus ‘n profetiese blik op hoe al die plaaslike universiteitskampusse eersdaags gaan lyk. Is dit “diversity made manifest” of eerder die teenoorgestelde? Kan Praag-lesers raai wie sommige van daardie hoogs uitsonderlike wit gesiggies by daardie ANC-byeenkoms was? Die Burger het die volgende oggend ‘n foto gepubliseer van kamerade Chris Brink en Jaap Durand op pad na die openingsbyeenkoms. Dit is die einste Durand wat ‘n entoesiatiese ondersteuner van die ANC se terrorisme was, insluitende terrorisme teen blankes. Dit het hom laat skryf: “Ongelukkig vir hulle [struggle-aktiviste] het die polisie en weermag die wit gebiede in groot mate teen grootskaalse ontwrigting beveilig.” Durand het dit “absoluut gek” gevind dat wit mans in die nag tydens die onrus vrywillig blanke woonbuurte gepatroleer het (Praag 14.01.2017).

Brink maak dit duidelik dat Afrikaans in die US-konteks nie belangrik in sy globalistiese benadering tot universiteite is nie: “Finally, although it does not fit the narrative of this book, for completeness I should mention the issue of Afrikaans at Stellenbosch” (3079). Ek haal volledig aan die bietjie wat Brink die moeite werd vind om in ‘n enkele paragraaf oor sy moedertaal te skryf: “While many ‘Coloured’ people still spoke Afrikaans, very few ‘African Black’ people did, and they found a campus with an Afrikaans identity unconducive to study and culturally unwelcoming – particularly when those most vociferous in fighting for Afrikaans were Afrikaners. It was difficult , therefore, to disentangle the ideal of promoting Afrikaans as a language from the trappings of racial identity. The difficulty was compounded by the fact that for many Afrikaner alumni Stellenbosch was not only their university but the centre of their universe. Many of them perceived transformation as nothing but an attack on Afrikaans, and spineless political subservience on the part of the university management. There was therefore a lot of resistance to change among the Convocation (the body representing alumni), starting with the implementation of the new taalbeleid (language policy) of 2002. That resistance rumbled on for another decade or so after I had left in 2007, until eventually Convocation battled Council in court, and lost” (3079). Onder blanke Afrikaanssprekendes kan ‘n mens jou kwalik ‘n meer deurtrapte vyand van Afrikaners en Afrikaans en volkome verloopte Afrikaner as Brink voorstel.

Samevattend: Vir die universiteit bepleit Brink betrokkenheid by die gemeenskap, dus “engagement with civil society as an academic core function. It is called a civic university” (5703). Die voorafgaande idees van Brink “brings us to a fundamental conclusion: for a good university, responding to the question of societal purpose should be just as important as responding to the question of academic excellence” (5738). “The quality question – is this a good university? – should be about both excellence and purpose” (5814). “Globally, universities form a landscape which transcends languages, cultures, religions and national boundaries” (5814). Daarna word ‘n universiteit soos die US van weleer nogeens vir veroordeling uitgesonder. Hy verwys onder meer na items wat ek weens beperkte ruimte en die ingewikkelde aard daarvan nie hierbo in besonderhede bespreek het nie. “The idea of a Volksuniversiteit as the manifestation of some kind of national or cultural identity runs contrary to the soul of the university as well as the historical record. It does not fit the original idea of the universitas magistrorum et scholarium; it does not fit the ‘republic of letters’ in the age of enlightenment; it does not fit the Humboldtian idea of Freiheit der Lehre und des Lernens; and it does not fit the Newmanesque Platonic idea of a university” (5814).

In die pas gepubliseerde boek van Hermann Giliomee, The rise and demise of the Afrikaners (Cape Town: Tafelberg, 2019, 360p, R350) staan: Tony “Leon even received a complaint from Dr Chris Brink, SU Vice-Chancellor, when he spoke up for the right of students to receive their tuition in Afrikaans at Stellenbosch. Brink accused Leon of meddling in the internal affairs of the university” (p 317). Ten spyte van al die argumente wat ek teen Brink se standpunt ingebring het, sal hy ten opsigte van die wese van die universiteit – verwys na die titel van sy boek – ‘n ongeredde siel bly.

Dan Roodt: Stellenbosch is soos goud: ‘n vloek vir die Afrikaner

Volgens ‘n vriend het die digteres Ina Rousseau Stellenbosch iewers ‘n “klein skilderytjie” genoem. Dié frase kom egter nie voor in haar beroemde gedig “Sondag op Stellenbosch”* waarin landelike rus vooropgestel word nie. Ook DJ Opperman het Stellenbosch op ‘n keer in ‘n TV-onderhoud as “pastoraal” beskryf. Met sy skatryk magnate en veelbesproke, eertyds Afrikaanse universiteit oefen dié dorp egter ‘n geweldige invloed op Afrikaans en die Afrikaner uit.

‘n Mens hoef maar net Leon Lemmer se artikels op dié webblad te lees om dit te besef. Terwyl die ANC-revolusie die res van die land, veral Pretoria en Johannesburg, maar ook Bloemfontein en ander kleiner plekke, met volle geweld en radikalisme getref het, is Stellenbosch grotendeels ongeskonde gelaat. Dit oorleef as ‘n soort idille van ‘n Afrikanerwêreld wat was en ietwat ironies deur Ina Rousseau hier onder beskryf word: “Die grootmense praat voetbal; kinders staan/
verveeld op stoepe rond, eet stukkies koek.”

‘n Transvaler het ná die ontdekking van goud in die ou ZAR gesê: “Die ontdekking van die Witwatersrandse goudvelde is die eerste bylslag aan die wortel van ons onafhanklikheid.”

Goud was ‘n wonderlike geskenk aan die Transvaal, maar ook ‘n vloek wat tot oorlog met Brittanje sou lei. Die Uitlanders sou hulle in die Goudstad vestig, waar hulle tot vandag toe voortgaan om ons en ons taal te ondermyn. Iewers in ‘n toespraak het Thabo Mbeki dit as’t ware bevestig: dat hy en die Uitlanders nou in beheer was. “Never again shall you be called Uitlanders,” het hy aan die welgestelde Engelse inwoners van Johannesburg gesê.

In die huidige tydvak is Stellenbosch soos goud: Afrikaans word nog steeds daar gepraat en sover ek verstaan, kan mens steeds sekere vakke aan die Universiteit van Stellenbosch in Afrikaans loop. Die dorp, geleë aan die voet van die Helderberg met sy wingerde daar rondom, is verruklik. Elke student wat sy universiteitsdae op Stellenbosch deurbring, is bevoorreg.

Met sy Kaaps-Hollandse geboue en eeue oue geskiedenis, verteenwoordig Stellenbosch ‘n unieke stuk Afrikaneridentiteit: Ons is Nederlanders, Duitsers en Franse wat inheems aan die land geraak het en ons spreektaal as kultuurtaal ontwikkel het.

Eintlik voel ek jaloers op elke Matie: Pleks van ‘n studentikose verblyf in ‘n manskoshuis waar ek dalk met Christo Wiese, Johann Rupert, Jannie Mouton, Koos Bekker of Markus Jooste (wel, Jooste is nou minder gewild, maar op ‘n stadium was hy die land se mees flambojante magnaat en perde-eienaar) bevriend kon geraak het, moes ek in Braamfontein tussen Jode en Engelse aan die Universiteit van die Witwatersrand studeer. Daar het ek die koue winde van Boerehaat en minagting aan eie bas ervaar. Bietjie later het ek in die letterlike Europese koue moltreine en ronkende RATP-busse gehaal om aan die Universiteit van Parys se berugte agtste kampus (Paris VIII-Vincennes) in die destydse kommunistiese dorp St. Denis my studies in die filosofie voort te sit. My dosente was wêreldberoemd, maar die plek was vol graffiti en die lesingsale se stoele dikwels stukkend. In teenstelling met die Calvinistiese netheid en orde van Stellenbosch.

Nietemin is ek vandag bly dat ek nooit aan Stellenbosch gestudeer het nie. My studentedae sou sorgvryer, eenvoudiger, meer Afrikaans-nasionaal gewees het, maar dalk sou ek soos Anton van Niekerk, Willie Esterhuyse, Wim de Villiers, Philip Spies of enige van die “Stellenbosse denkers” wat Leon Lemmer só gereeld op dié blad kritiseer, geraak het.

Soos dit vir my lyk, het hulle Afrikaans en Stellenbosch soos ‘n goue geskenk ontvang. Hulle neem dit as vanselfsprekend aan; daarom kan hulle ook voorstel dat dit afgeskaf word of tot “Kaaps” omvorm word. Terloops, selfs die emiritus-professor van Afrikaanse taalkunde aan Potchefstroom, Wannie Carstens, wat Afrikaans as ‘n “kreoolse taal” sien, het aan Stellenbosch gestudeer.

In Afrikaans en aan Stellenbosch is hulle geborge, daarom voel hulle gerus om enige grondwetlike of finansiële geborgenheid vir ons taal vir hul eie belang en om polities korrekte redes te verwerp. Wat my betref, aan die ander kant, is ek nog nooit — behalwe in my kinderdae — deur Afrikaans geborge nie. Meesal moes ek my weg in die vyandelike Rooitaal, of in Frans, vind. In Stockholm praat ek geradbraakte Sweeds, in Warskou het ek geleer om op Pools dankie te sê, “dziękuję”. Hoewel ek feitlik my lewe lank (behalwe my jare in Parys, Frankryk) in Johannesburg woon, voel ek my ‘n volslae vreemdeling hier. Eintlik voel ek my meer in ballingskap hier as byvoorbeeld in Frankryk. (Ten minste, en ondanks ongebreidelde immigrasie en islamisering, is daar nog iets samehangends Fráns aan Frankryk, veral op die platteland.) Al waarmee ek my egter hier kan identifiseer, is die Afrikaanse naam (maar wat deur die munisipaliteit verengels is as “Joburg”) en ‘n mooierige ou gebou hier en daar in die middestad, wat dikwels deur ‘n Afrikaanse argitek ontwerp is, maar wat nou besig is om tot ‘n derdewêreldvlak te verval.

Dalk ken ek minder skinderstories oor die gesiene mense van Stellenbosch. Maar in die Afrikaansvyandige Johannesburg en in Europa het ek veel meer van die vyand se denke geleer: die kommunisme en marxisme in al sy gedaantes, die noodsaak vir rasvermenging, die Westerse beskawing wat moet plekmaak vir die “mengkultuur”, ‘n gewilde (en selfs polities linkse) Sweedse term. Kennelik begin Stellenbosch toenemend soos Johannesburg dink, maar dis blykbaar ‘n langsame proses, al tastend in die duister en gelei deur ‘n onhebbelike Afrikanerkonformisme. Met dié verskil: die Stellenbossers wil nou konformeer teenoor die denke van die Afrikaner se vyande… en voel selfs gesofistikeerd as hulle dit klakkeloos na-aap.

Vandag skryf Leon Lemmer die woorde:

My verbintenis met die Afrikanervolk is ononderhandelbaar. Daar kan geen sprake wees dat ek daarvan afskeid gaan neem nie. Spies is op twee maniere op soek na ‘n toekoms: deur die omstandighede in die land te verander én deur die Afrikaner te verander.

Met sy gevoel kan ek my eenhonderdpersent vereenselwig. Vir seker gaan ek nie afskeid neem van my Afrikanerskap om ‘n spul skatryk en bedorwe Stellenbossers — eintlik ís daar ‘n “Stellenbosse mafia”! — ter wille te wees nie. Ek gaan ook nie die taal wat ek praat verander om in te pas by die “Kaapse plan” om van Afrikaans ‘n nuwe kreools te maak wat vir bepaalde bruin “intellektuele” aanvaarbaar sou wees nie. As boetedoening vir apartheid, moet Standaardafrikaans geslag word. Nee, nee, en nogmaals nee!

Trouens, die hele “bruin probleem” in Afrikaans is iets wat grotendeels op Stellenbosch uitgedink is. Hier in die Transvaal is daar ook bruines, maar omdat hulle self ‘n minderheid is, word hulle ewe erg deur die heersende ANC-swartmag verdruk en kom hulle dikwels in Eldoradopark, Eersterust en ander plekke fisiek daarteen in opstand. Geen noordelike bruine sou vir ‘n oomblik verwag dat die Afrikaner sy taal sou moes prysgee vir een of ander verwronge polities korrekte “nasiebou”-projek nie.

Die Transvaalse bruine is feitlik onbeskaamd rassisties en vele verwys na ons ANC-heersers as “kaffers”, behalwe hulle word nooit daarvoor Gelykheidshof toe gesleep nie. Die punt is egter: anders as wat die Stellenbosse mafia propageer, is daar geen behoefte, nóg by Afrikaners, nóg by die bruin gemeenskap, om tot “een volk” te versmelt nie. Om Bart Nel te parafraseer: “Ek is ‘n Afrikaner, en ek is nog hý.”

Huis Afrikaans is veel groter en mooier en waardevoller as wat Stellenbosch ooit kan wees. Ek verstout my om te sê: Indien Stellenbosch môre afbrand, sal Afrikaans en die Afrikaner steeds bestaan. Sonder Stellenbosch mag ons selfs gedy, want die soort denke wat voortdurend uit die US en omgewing sypel, is omgewe van ‘n onwelriekende geur van verraad. Ons wat lojaal teenoor volk en taal is, herken dit vir wat dit is: die soveelste hensoppery, oorgawe aan Engels en Engelsheid. Waarvoor? Om ons vyande te plesier?

By verre die meeste Afrikaners woon steeds in die Transvaal. Al droom ons van ‘n nuwe republiek in die Suid-Kaap, of die Noord-Kaap, oorleef ons steeds hier tussen die mynhope van Johannesburg, die fabrieke van die Oos-Rand, die kwasi-Amerikaanse chaos van snelweë en pakhuise wat die sentrum van dié provinsie by Midrand tipeer. Pretoria met sy voorstede en buurtwagte wat patrolleer, is paraat, asof in voorbereiding op die Suid-Afrikaanse burgeroorlog wat soveel mense voorspel. Die afskuwelike en niksseggende naam wat die ANC aan die middelpunt van Transvaal gegee het, Gauteng, benoem op ‘n manier die geweld en verval waaraan ons elke dag blootgestel word. Tesame met, natuurlik, Engels. Want Johannesburg is in beheer. Dis steeds die Ewige Uitlander wat regeer. Die ANC en veral die SAKP was skeppinge van die Uitlander, van die linkse Engelssprekende wat ons land en ons kultuur verwerp en poog om ‘n ander in die plek daarvan te stel, ‘n soort Afro-Engeland waar jy jou lewe nie seker is nie, maar steeds ‘n duur Mercedes mag ry of ‘n Louis Vuitton-handsak met R300 000 se omkoopgeld aan kontant daarin van Bosasa mag ontvang.

Die paradoks is daarom: die toekoms van Afrikaans lê nie by die verlinkste Stellenbosssers, wat halfdronk van die wyn en die welvaart van hul witterige en steeds eurosentriese provinsie oor die kim staar nie, maar by ons hier “aan die buitekant”. Ons is die ontheemdes en onterfdes, die verdruktes en verwerptes. Wits het ‘n swartman na die Universiteit van Pretoria oorgeplaas wat alle Afrikaans vanaf 1 Januarie 2019 op daardie kampus verbied het. Dis ons werklikheid, mooi swart en wit, nie die halfwas-Afrikaans met Engels wat stadig oorneem soos op Stellenbosch nie.

Ek geniet Leon Lemmer se skrywes terdeë en sonder hom sou ek veel minder geweet of verstaan het van wat op Stellenbosch aangaan, die treurige ondergang wat daar met die samewerking van die Afrikanermafia op die dorp gepleeg word. Maar dalk heg ons te veel waarde aan Stellenbosch, die dorp wat dalk te “vermoeid van al die rus”, soos Ina Rousseau sê, mag wees om weerstand te kan bied.

Die Transvaal was deur ons geskiedenis die toneel van opstand en rebellie. Dit is hier waar Paul Kruger die streep getrek het. Ons moet ook nie die Hollanderonderwysers vergeet nie; dit is hulle wat vir ons ‘n suiwer identiteit los van Engels gegee het, anders as in die Kaap waar die lyn tussen Afrikaner en Engelsman dikwels vaag is.

Verraad oor ‘n glasie wyn staan my nie aan nie; ek drink nie eens meer wyn nie. Alkohol is gif. So dikwels as daar neerhalend na die “regse Afrikaner” verwys word, word brandewyn en Coke mos bygesleep.

Ons moet net onthou waar die brandewyn vandaan kom. Op ‘n nugter dag sal ons dalk besef dat die bedwelming vanuit Stellenbosch iets is wat ons van ons sal moet afwerp indien ons ooit vry wil wees. Of bloot net wil oorleef, want die juk van die vyand raak by die dag swaarder.

*Sondag op Stellenbosch
(Ina Rousseau)

In hempsmoue lê mans koerant en lees,
die vrouens raas en maak komkommerslaai
terwyl hul toesien dat die vleis nie brand —
half-elf word daar ‘n kerkdiens uitgesaai.

Smiddags na die rus kom vragte mense aan
uit Wellington, Grabouw en Klapmuts op besoek.
Die grootmense praat voetbal; kinders staan
verveeld op stoepe rond, eet stukkies koek.

Saans lui die kerkklok luider; dogters keer
humeurig met hul naweektassies terug;
die vrouens gaan die wasgoed vir die meid sorteer,
die mans maak gou ‘n visstok heel, en sug.

Die kinders sit aan somme nors en swoeg;
mans wonder waar hul skoon slaappakke is —
die vrouens moet die tafel dek vir môre vroeg;
die mans gaan slaap, vermoeid van al die rus.

Leon Lemmer: ‘Afskeid van ‘n volk: Op soek na ‘n toekoms’?

Philip Spies was adjunkdirekteur: toekomsnavorsing by die Buro vir Ekonomiese Ondersoek en direkteur van die Instituut vir Toekomsnavorsing aan die Universiteit Stellenbosch (US). Op LitNet het hy hom uitgespreek teen Russel Botman se Hoop-projek. Pieter Kapp vestig bv die aandag op “die opvallende afwesigheid in die Hoop-projek [van] kultuurgerigte projekte” en “die mees opvallende afwesigheid is dat die rol van Afrikaans as onderrigmedium doelbewus verkleineer word in die projek. Die beeld word steeds geskep van Afrikaans as ‘n struikelblok eerder as ‘n geleentheid” (Pieter Kapp, Maties en Afrikaans: ‘n Besondere verhouding, 1911-2011, Pretoria: Protea Boekhuis, 2013, p 217-218). Spies is ook gekant teen die taalbeleid wat die US-raad op 22 Junie 2016 aanvaar het. Hy is bv ‘n voorstander van moedertaalonderrig en ‘n derde Afrikaanse taalbeweging. Spies is die voorsitter van die loodskomitee van Gelyke Kanse, wat die US-taalbeleid in die hof gaan betwis. Aan sy pro-Afrikaansgesindheid hoef ‘n mens nie te twyfel nie.

My verbintenis met die Afrikanervolk is ononderhandelbaar. Daar kan geen sprake wees dat ek daarvan afskeid gaan neem nie. Spies is op twee maniere op soek na ‘n toekoms: deur die omstandighede in die land te verander én deur die Afrikaner te verander. – Leon Lemmer

Philip Spies

Op LitNet blyk dit egter ook dat hy Jeremy Vearey (Praag 26.05.2018) se toespraak tydens die US-Konvokasie-byeenkoms in November 2018 geniet het, dat hy hom daarvan weerhou om Wim de Villiers se uitsprake oor Afrikaans te veroordeel en dat hy saamstem met die hibridiese oorsprong van Afrikaans. Sy ingesteldheid is om Afrikaans meer kreools voor te stel as wat dit is, inklusiwiteit vir Afrikaans te bepleit en niks teen Kaaps of sterk ten gunste van taalsuiwerheid te skryf nie. Hoewel alles nie wit of swart is nie, moet ‘n mens myns insiens liewer nie twee here probeer dien nie. As ‘n mens te hard probeer om gematig en ewewigtig te wees, word Afrikanerskap verdun en die beste belange van Afrikaans nie gedien nie. Wat egter duidelik is, is dat Spies ‘n meer behoudende en dus ‘n beter gesindheid as bv Anton van Niekerk teenoor Afrikaners en Afrikaans het. Dit is opvallend dat dosente soos Spies, wat met die ekonomiese werklikheid van die nuwe Suid-Afrika gekonfonteer word, ongeneë is om soos Van Niekerk met studeerkamer-gekraamde utopiese droombeelde van hierdie droewe land vorendag te kom. Spies skryf: “Die land is vinnig besig om agteruit te boer en … hierdie agteruitgang [het] reeds in die 1990’s begin” (boek genoem in die volgende paragraaf, p 184).

Die volgende boek van Spies is pas gepubliseer: Afskeid van ‘n volk: Op soek na ‘n toekoms (Tygervallei: Naledi, 2019, 239p, R240). ‘n Mens kan sinies oor toekomsnavorsing wees omdat die toekoms nog nie bestaan nie en dus nie geken kan word nie. Maar dit is moontlik om op grond van wat oor die hede en verlede bekend is, met toekomsprognoses eerder as -voorspellings vorendag te kom (p xi). “Toekomsvrae vereis ‘n prognose-benadering en nie ‘n voorspel-benadering nie” (11). Die strategie van die ANC word soos volg verwoord:

“Die homogenisering van Suid-Afrikaners is ‘n toekomsvisioen wat die skep van ‘n nuwe, brawe nasionale orde veronderstel: eers ‘n stelselmatige proses van kultuur- en taalsuiwering en dan die ontwerp en skep van een taal en een kultuur vir ‘n Suid-Afrikaanse nasie” (x).

Sedert 1994 homogeniseer die ANC “deur te fokus op magsentralisasie, een beskouing van sake, een party, een taal, een kultuur” (103). Die aktualiteit van die boek vir Afrikaners en Afrikaans behoort duidelik te wees. Die outeur is goed ingelig en wat hy te sê het, word duidelik oorgedra. Daar is egter ruimte vir verbetering in sy gebruik van voorsetsels. Verder word daar oor “diktatorskap” geskryf (85, 86, 94, 95) – eers op bladsy 238 word dit “diktatuur” – en van “fyke” (151, 152) pleks van “fuike”. Dit is eienaardig dat hierdie foute nie tydens die redigering reggemaak is nie.

Die eerste hoofstuk begin met ‘n reël uit C Louis Leipoldt se gedig “Vrede-aand”, wat oor die Anglo-Boere-oorlog handel: “Ons het ons nasie in die see gesink” (1). Wat in 1899 tot 1902 gebeur het, is in 1990 tot 1994 herhaal, met dié wesenlike verskil dat Afrikaners in eersgenoemde geval die oorlog verloor het terwyl in laasgenoemde geval ‘n klein groepie Afrikaanssprekende politici verraad ten koste van die Afrikanerdom, blanke bevolking en Westerse beskawing gepleeg het. “Wat voorheen ondenkbaar was, het daarmee die nuwe normaal geword: ‘n Swart regering het oorgeneem, met ‘n swart president … ‘n Afrikanerland het in 1994 binne die bestek van ‘n dag in ‘n Afrikaland verander” (5). Om van apartheid afskeid te neem, was volgens Spies ‘n goeie besluit (5). “Wie kon in die duister van 1984 dink dat [dit] sal gebeur wat in 1994 gebeur het?” (178). Hy verwys ook na die “uitnemende Grondwet” (99). “In Februarie 2018 [Cyril Ramaphosa se verkiesing tot president] het Suid-Afrika skielik in die rigting van nuwe moontlikhede in die politiek gekantel wat mense hoop gee” (179). Spies streef na ‘n “inklusiewe, volhoubare Nuwe Suid-Afrika” (6) en is klaarblyklik optimisties (“moenie ophou om te droom” nie – 180), wat seker goed is as afdoende redes daarvoor gevind kan word. Ydele hoop kan blyk “die brandstof vir optimisme” te wees (238). Dit lyk vir my asof Spies die moeras probeer dreineer terwyl hy “reeds tot by [sy] heupe tussen die krokodille staan” (204).

Dwarsdeur die boek is daar dinge waarmee ek graag saamstem, maar daar is ‘n neiging tot oorgematigheid of weifeling, wat veroorsaak dat wat hy bereik weens ambivalensie ongedaan gemaak word. Spies is ten gunste van “jukskeibrekende denke” (9) maar hy weerhou hom van radikaliteit. Hy wil die land hervorm en Afrikaners “omvorm” (9), maar sonder om te erken dat die land op ‘n fundamenteel dwase grondslag funksioneer en die ANC inherent boos is. In die Kaapse idioom skryf hy tereg, “Afrikaners het ‘onder hulle-se kooie ingeduik'” (7). Dus, sonder die broodnodige verset het Afrikaners grootliks uit die openbare oog verdwyn. Maar dan ook: “Min wil vandag ‘n Afrikaner genoem word” – hulle het liewer deel van “die nuwe ‘ons'” geword (7). Tog is daar steeds baie Afrikaners wat kompromisloos teen die huidige opset gekant is. Hy verwys na Nelson Mandela wat “verklaar het dat oorheersing van een groep oor ‘n ander ‘nooit weer sal gebeur nie'” (8). Sonder om te sê dat Mandela gelieg het, skryf Spies bloot dat rassediskriminasie steeds bestaan.

Hierbo word met “Afrikaners” (vanselfsprekend) blankes bedoel. Soos met Afrikaans wil Spies die begrip “Afrikaners” meer inklusief maak. Albei het glo ‘n “hibriede oorsprong” (16), pleks van die geringe graad van kreolisering en verbastering in gedagte te hou. Hy streef na ‘n “ras-ontkoppelde Afrikaner-identiteit” (27). “Swartes verwys graag na mede-swartes as hulle “broers en “susters”. Spies verwys na bruin Afrikaanstaliges as “neefs en niggies” (27; ook 230). In die konteks van Afrikanisering word Afrikaners ‘n eiesoortige “Afrikastam” genoem (16, 17), terwyl die Afrikanerdom veel meer as dit, naamlik ‘n Afrikanervolk of -nasie, was en behoort te wees. “‘n Nasie [is] ‘n identifiseerbare samelewing volgens kultuur, taal, waardes, gewoontes en etniese karakter” (82). Die “paradys geskep uit volkswil” wat in die vorige eeu plaaslik tot stand gekom het, was volgens Spies ‘n “skynparadys” omdat dit deur “insmelting en homogenisering” tot niet gegaan het (19).

Soms kom Spies op ‘n voortreflike manier met die waarheid vorendag. “Afrikaner-Ekonomiese Bemagtiging (AEB) was die voorloper van SEB (Swart Ekonomiese Bemagtiging). Die verskil is egter dat AEB binne twintig jaar vrugte afgewerp het omdat Afrikaner-selfhelp deel van AEB was, terwyl SEB sover hoofsaaklik die regerende elite wat naby die staatskas lewe, bevoordeel het” (23).

Hy rol hierdie pêrel uit: “Die Britte was absolute meesters in stylvolle neersien en subtiele neerhalendheid op alle mense” (39). Engelssprekende blankes is gewoonlik net Engels magtig. “Waarom sal [sulke] Engelssprekendes enige ander taal praat want die ‘minderes’ (dit wil sê almal wat anders is as hulle) moet hulle mos tegemoet kom?” (162). Ook die volgende waarheid: “Die apartheidsorde het ná 1948 die Afrikaners (en ook die meeste [blanke] Engelssprekendes) se geskiedkundige beskouings en praktyke afgerond en geïnstitusionaliseer tot hulle logiese konsekwensies” (42).

Afrikaans is op pad na ontheemding, “aangevuur vanuit eie geledere” (25). Oor die waarheid van hierdie uitspraak kan daar geen twyfel wees nie. Dit is ‘n groepie blanke Afrikaanssprekende politici wat gruwelik versuim het om die status van Afrikaans in die Grondwet te verskans. Dit is Willie Esterhuyse wat besware teen vyf Afrikaanse universiteite geopper het. Dit is Chris Brink en Wim de Villiers wat hulle vir ‘n Engelse eerder as ‘n Afrikaanse US beywer, ens. Diesulkes verkies die “reeds gevestigde ontsnappingsroete van Anglisasie” (21).

Tydens apartheid is uitsprake deur internasionale organisasies soos die Verenigde Nasies en Unesco gebruik om die opset in Suid-Afrika te kritiseer. Noudat die blankes/Afrikaners ‘n polities magtelose minderheid is, kan daardie uitsprake teen die huidige bewind gebruik word, maar dit word glad nie in afdoende mate ontgin nie. In 2002 het Unesco ‘n “Universal Declaration on Cultural Diversity” uitgereik waarin staan: “Kulturele diversiteit verbreed die strekwydte van keuses vir almal … om ‘n meer bevredigende intellektuele, emosionele, morele en spirituele bestaan te verseker” (157). Desnieteenstaande pleeg die ANC-regering ongebreidelde kulturele homogenisering, bv afrikanisering en verengelsing.

In 2007 was daar die volgende Unesco-uitspraak: “Om kultuur sentraal te plaas in ontwikkelingsbeleid is ‘n noodsaaklike belegging vir die toekoms … die uiteenlopendheid van ‘n samelewing [moet] in ag geneem … word” (27). Die ANC-regering is egter uitsluitlik op die bevordering van die belange van swartes ingestel. Kosmopolitisering en afrikanisering het geestelike en liggaamlike blanke (insluitende Afrikaner-) diaspora/verstrooides tot gevolg. “Binnelandse diskriminasie en groter buitelandse geleenthede [het] Afrikaans-wees gewoon te duur gemaak” (28); vandaar die grootskaalse emigrasie.

“Akademiese studies van kulturele verskille, soos volkekunde, het in onguns verval weens die rol daarvan in die apartheidsbestel – en dit ten spyte daarvan dat internasionale ontwikkelingsagentskappe, soos Unesco, kultuur as sleutel-instrument vir beplanning propageer” (173). Russel Botman was byna gek van verontwaardiging toe daar bewyse ontdek is dat die eertydse departement volkekunde aan die US instrumente gehad het wat akademies-wetenskaplik verskille by mense kon vasstel (Praag 29.04.2013). Sodanige kennis het nie gestrook met Botman se polities gebaseerde geloof in mense se gelykheid en eendersheid nie. In die wetenskap behoort daar egter ruimte te wees om sowel ooreenkomste as verskille by mense na te vors en die resultate vryelik bekend te maak.

Vir die blankes wat in Suid-Afrika aangebly het, het “die samelewing … ‘n bron, nie ‘n tuiste nie,” geword (29). ‘n “Nuwe soort Afrikaans-wees” ontstaan “waarin wit, bruin en swart Afrikaanssprekendes hande vat en saamspeel” (29). Spies argumenteer “dat kulturele ontwikkeling ‘n basis vir die ontwikkeling van ‘n nuwe, meer insluitende Suid-Afrikaanse gemeenskap kan word … Die betekenis en belang daarvan lê egter ver anderkant die idee van ‘n geslote wit Afrikanervolk” (30). Net soos die ou Suid-Afrika kwalik in die nuwe Suid-Afrika herkenbaar is, sal Spies se getransformeerde Afrikaner en inklusiewe Afrikaans myns insiens, indien nog enigsins ‘n herkenbare Afrikaner en Afrikaans, nie ‘n gesogte of aanvaarbare Afrikanerskap en Afrikaans wees nie. “Hoe pas jy aan sonder om in elk geval van die aanpassing te sterf?” (48).

Soos Willem (Wimpie) de Klerk (1928-2009), een van die oorverligte wysneuse wat nie meer die gevolge van sy gedrag hoef te trotseer nie, dit reeds in 1994 gestel het:

“Vroeër het ons die Afrikakultuur probeer verwesters. Ons uitgangspunt was Eurosentries. Nou is ons in die proses waar Afrosentrisme voorop gaan staan. My stelling is dus dat die skep van ‘n nuwe kultuur vir Suid-Afrika, Afrikanisering van ons kultuur beteken … Nou moet [Westerse kultuur] ‘n Afrikakultuur word met Westerse tradisies daarin saamgevoeg … ‘n Europees-getinte Afrosentriese kultuur” (aangehaal deur Attie van Niekerk, Anderkant die reënboog, Kaapstad: Tafelberg, 1996, p 4).

Westerse kultuur word dus niks meer nie as ‘n (oppervlakkige) pigmentasie/tint van die oorheersende afrikanisering. Willem de Klerk en sy broer, FW, het nog nooit verskoning gevra vir die klaarblyklik onherstelbare skade wat hulle Afrikaners en Afrikaans aangedoen het nie.

Die toegewings waarin die De Klerks en diesulkes gespesialiseer het, het “uiteindelik geen dividende opgelewer” nie (Spies 46). “Reeds in 1979 skryf Arnheim ‘n toekomsprognose hieroor: ‘Is Suid-Afrika dan uiteindelik verdoem tot rewolusie? Sekerlik as die huidige beleid van wit toegewings vir swartes voortgesit word, of verskerp word. Slegs twee alternatiewe bly oor: swart oorheersing of wit oorheersing” (46; vertaal uit MTW Arnheim, South Africa after Vorster, Cape Town: Howard Timmins, p 183 – Praag 17.02.2018). “Die belofte van ‘n beter lewe vir almal was ‘n hersenskim” (53). Wanneer die ANC van “almal” of “the people” praat, het hy in elk geval gewoonlik net swartes in gedagte. Suid-Afrika is ‘n skyndemokrasie waarin die ANC se eiebelang, veral dié van die topkaders, oorheersend is (88).

“Met transformasie in die Nuwe Suid-Afrika se groepdominerende politieke konteks word bedoel die Afrikanisering van alle aspekte van die sosiale orde in die land, die stelselmatige oordrag van alle bates wat nog onder ‘n wit minderheid funksioneer na die swart meerderheid, en die verengelsing van gemeenskapsinstellings. Soos apartheidsimplementering in die 1950’s word transformasie deurgevoer tot sy logiese konsekwensies, en dit is om die dominante politieke groep mateloos te bevoordeel” (84). Met ander woorde, dit is nag vir Afrikaners en Afrikaans. Myns insiens kan die prognose van ‘n toekomskundige nie werklik iets hieraan verander nie, want dit sou die verandering/transformasie van die wesenlike aard van swartwees noodsaak. In ‘n verswelgende meerderheid is die uitlewing van swartwees uiteraard meer skadelik vir blankes as wanneer swartes ‘n minderheid is. “Met ‘meerderheidsoppermagtigheid’ word bedoel dat die meerderheid so dominant is dat dit onafhanklik besluite deurvoer, afgesien van die standpunte, waardes en regte van minderhede” (88). In 2012 het Jacob Zuma dit soos volg in die parlement geformuleer:

“Ons het meer regte omdat ons die meerderheid is. Julle het minder regte omdat julle die minderheid is … dit is hoe ‘n demokrasie werk” (91).

Wat die nuwe Suid-Afrika nie is nie, blyk uit die volgende woorde van die Amerikaanse digter, Walt Whitman (1819-1892): “Die grootsheid en rykdom van ‘n land is gesetel daarin dat dit ‘n veilige tuiste en ‘n goeie lewe vir vrye, selfversorgde, vlytige burgers bied … ‘n land waarin vaardige mense ‘n gemeenskap bou” (107). Spies onderskryf “die reg om welvarend te word as vergoeding vir vlytigheid” (102). Die ANC-regering matig hom egter die reg aan om blankes se besittings sonder vergoeding te onteien; dus te steel. Ook: “Die regering tap die grootste deel van sy inkomste uit die bronne van minder as tien persent van die bevolking. Dié tiende het ekonomiese mag, maar weinig politieke mag” (103). Is dit (Afrika)geregtigheid? Die mense wat inkomstebelasting betaal, is minder as dié wat maatskaplike toelaes ontvang (96). “In die geval van Sassa se kindertoelae kan dit voordelig raak om meer kinders in die wêreld te bring” (126). Dit help die ANC om meer stemme van die kiesers te kry. Die politieke mag is gesetel in die gepeupel wat ‘n finansiële las vir die staat is en nie in diegene wat ‘n ekonomiese bate is nie.

Wat in Suid-Afrika “demokrasie” genoem word, is gebaseer op een mens, een stem van gelyke waarde. Dit is ‘n hoogs ongewenste regeringstelsel, maar dit is wat aan Suid-Afrika opgedring is en waarin glad te veel (nie-denkende) mense berus. Spies verwys na die afhanklikheidsindroom by die begunstigdes, die bakhandstaners, van staatstoelaes. “Hulle staan bakhand vir Sassa-uitbetalings, vir enige los werkies, vir verniet huise en vir verniet dienste. Deur hulle getalle-oorwig in die politiek stel hulle onvolhoubare politieke eise aan die fiskus,” die staatskas (188). “Bakhandmense se vermoë om te ontvang is veel groter as hulle vermoë om te produseer, want hulle leef in ‘n afhanklikheidskultuur. Vir die volhoubaarheid van ‘n samelewing se ontwikkeling moet daar ‘n wisselwerking [balans] wees tussen ontvang en gee … ontwikkeling is die produk van ontwikkelde mense wat die begeerte en vermoë tot selfverbetering en gemeenskapsverbetering het” (149).

“Hoe meer huise gebou word, hoe groter gaan die vraag na huise word en hoe groter die tekort aan huise. Hoe beter die voorsiening van opvoedkundige dienste, mediese dienste en gemeenskapsdienste in stedelike gebiede is, hoe groter gaan die behoefte [aan] en eise daarvoor word, omdat dit mense gaan naderlok totdat die stede dit nie meer kan hanteer nie. Waar die korttermyn-oplossing in beter dienslewering lê, lê die langtermyn-oplossing vir die behuisings- en diensteprobleme van Suid-Afrikaanse stede in die ontwikkeling van die platteland en by die ontwikkeling van ons buurlande” (220).

Maar die inkommers kom nie net uit die buurlande nie. Hulle kom in groot getalle uit bv Somalië in Noord-Afrika. Dit maak van Suid-Afrika se inkommerprobleem onder meer ‘n Afrika-ontwikkelingsprobleem. Inkommers kom egter ook uit Indië, Pakistan en Bangladesj, wat dit nie net ‘n Indiese subkontinent-ontwikkelingsprobleem maak nie, maar ook daardie lande se oorbevolkingsprobleem. Kortom, dit is nag solank Suid-Afrika met ‘n ondoeltreffende regering sit wat ondoeltreffende grensbeheer toepas en twyfelagtige (bv korrupte) immigrasiebeamptes en -amptenare het.

Desnieteenstaande bak Spies ydele mooi broodjies soos: “Die grootste uitdaging is om gemeenskapsontwikkeling aan die gang te kry – om beter gemeenskappe te bou, om aan die ongeveer ses-en-twintig miljoen armoediges in die land hoop te gee dat dit binne hulle bereik is, en veral binne hulle eie vermoë om self hulle algemene lewensomstandighede te verbeter. Dit is nodig dat daar ‘n gees van selfvertroue, optimisme, selftrots en selfsorg in al die land se gemeenskappe ontstaan. Hulle moet bevry word van hulle afhanklikheidsindroom en ‘n gevoel van minderwaardigheid wat negatiewe reaksies oproep” (105). Ek wil vir Spies dieselfde vraag vra as dié wat ‘n hengelaar gevra het toe hy ‘n meermin gevang het: Hoe?

Voor die “eerste demokratiese verkiesing” in 1994 het Nelson Mandela beweer die land se grootste bate is sy mense; klaarblyklik omdat hy wou hê die meeste kiesers moet vir die ANC stem. ‘n Beter formulering is: “Vaardige mense [is] ‘n land se grootste bate … Vaardige mense is ‘n bate vir ‘n samelewing en onvaardiges ‘n las” (108). “‘n Land se ontwikkeling en die volhoubaarheid van sy samelewing [hang] in ‘n groter mate van die vermoëns en karakter van sy mense af … as van die omvang van sy natuurbronne en die grootte van sy ekonomie” (107). “In die een-en-twintigste eeu word ‘n gemeenskap se vooruitgang nie meer deur die grootte van sy natuurbronne bepaal nie, maar deur die gehalte van sy mense en die goeie ordening van sy samelewing” (122). In albei gevalle skiet die nuwe Suid-Afrika ver tekort. “Die gehalte van mense – hulle opleiding, karakter, kultuur en toewyding – [gaan] ‘n land se toekoms … bepaal” (144). Dus, in die opsigte wat saakmaak, is mense nie gelyk en eenders nie. Nogeens: “Ons toekoms gaan gebou word op die gehalte van ons mense en samelewing” (146). “Suid-Afrika moet ‘n land word [dus, dit is nog nie so nie] waarin vaardige en toegewyde mense ‘n lewenskragtige samelewing kan bou” (147).

Oor “die instroming van arm Afrikane na Suid-Afrika” skryf Spies: “Die enigste [!] oplossing vir hierdie instromingsprobleem is ruimtelik-gebalanseerde ekonomiese ontwikkeling” (126). Totdat daar geen lewensruimte oor is vir diegene wat hier hoort nie? Dink aan die bestaande tekort aan grond vir behuising en landbou, asook watertekorte. Dalk is doeltreffende grensbeheer met Trump-mure en geëlektrifiseerde heinings wat gepatroleer word eerder nodig (Praag 29.12.2018). Die enigste muur waarna Spies verwys – behalwe heel teen die einde (218) – is:

“Die skrif is … aan die muur vir Afrikaans” (164).

Al het Nelson Mandela beweer dat hy teen sowel wit as swart oorheersing baklei het, het ons sedert 1994 in toenemende mate politieke swart oorheersing. “‘n Oorheerser-samelewing is een waarin of die politieke of die ekonomiese bestel dominant is in die reël van mense se lewens en strewes” (158). In so ‘n samelewing is daar ‘n lingua franca, dus ‘n transkulturele gebruikstaal (158). In Suid-Afrika het die ANC besluit dat Engels hierdie funksie moet vervul en hy kom daarmee weg sonder dat sterk teenstand gebied word. Nie-Engelssprekendes, bv Afrikaners, word daarmee “ondergeskiktes in die ‘huis’ van die gebruikstaal” (159). Volgens die Sapir-Whorf-hipotese is bv Engels as algemene gebruikstaal gevaarlik omdat “die struktuur van ‘n taal mense se denke en die kultuur wat die taal onderhou, beïnvloed” (159); “dat die struktuur van ‘n taal mense se denke en kenmerkende gedrag beïnvloed” (172). Byvoorbeeld, hanskakies soos Chris Brink en Wim de Villiers dink en handel nie soos Afrikaners nie. Afrikaners wat Engels goedskiks as gebruikstaal aanvaar, doen dit op die gevaar af dat hulle hanskakies word. Op die lange duur sal Engels dan dié kultuurtaal van Suid-Afrika word (160).

Spies skryf oor die Universiteit Stellenbosch: “Uiteindelik het die universiteit ook deel gevorm van die apartheidspolitiek van sy diensgemeenskap, waaroor hy vandag sy kop in skaamte laat sak” (160). Dit is hanskakies soos Chris Brink en Wim de Villiers wat hieroor skuldig voel en hiervoor verskoning vra. Waaroor hulle veel eerder skaam moet wees, is dat Jan Marais se stigtingsvoorwaarde, dat Afrikaans nie ‘n mindere plek as Engels aan die US mag beklee nie, skromelik geminag word. Spies beweer nie sonder oordrywing nie: Afrikaans was ‘n “afgeforseerde lingua franca van die wit Afrikanerstaat” (161). Waarom word dieselfde nooit van die ANC se beheptheid met Engels as eintlik die enigste amptelike Alfred Milner-afgeforseerde taal gesê nie? Spies erken: “Afrikaanse universiteite het reeds boedel oorgegee en is stelselmatig besig met [kulturele] seppuku terwyl hulle vir boetedoening besig is met kulturele sterilisasie en verengelsing” (229). Hierdie universiteite probeer hulle van hulle “volkskuld” suiwer (21). Seppuku is ‘n “Japanese kulturele selfmoord deur buikoopsnyding, ook bekend as hara-kiri” (21).

Afrikaans word geëtiketteer as ‘n “kreoolse boorlingspreektaal” (161). “Afrikaans was en is nie ‘n eksklusiewe wit-bestting nie. Dit is die pasgemaakte produk van ‘n kreolisering waardeur wit-, bruin-, Asiër- en swartmense se praat-met-mekaar deurlopend aangepas is sodat hulle mekaar se doen en late kon verstaan” (167). Naas Afrikaners praat mense van ander etnisiteite ook Afrikaans, maar dit impliseer nie dat die aard van Afrikaans dermate deur hulle beïnvloed is dat Afrikaans in wesenlike mate gekreoliseer is nie. Byvoorbeeld, Fanagalo is voorheen op ‘n uitgebreide skaal gepraat maar het weinig invloed op Afrikaans uitgeoefen.

“Afrikaans het as gevolg van mense se kulturele behoeftes gevorm en het deur politiek ‘n sekere status in Suid-Afrika gekry” (161). “Vandag is Afrikaans ‘n verleentheid vir voormalige Afrikaanse sake- en onderriginstellings wat daaruit gebaat het” (161). Koos Bekker se Naspers is die prominentste voorbeeld hiervan. Hy wou nie eens toelaat dat ‘n geskiedenis van Naspers se eerste eeu gepubliseer word nie. Die nuwe benaming, “Naspers”, was vir Bekker ook te naby aan die vorige benaming,”Nasionale Pers”.

“Engels staan … nou weer, soos voorheen, bo aan die maatskaplike hiërargie van Suid-Afrika” (162). “Sedert die 1800’s was die koloniale taal Engels bo aan hierdie hiërargie wat aan Engelssprekendes die selfvoldane status van afgerondheid en algehele meerderwaardigheid verleen het” (162-163).

“Ná 1948 het Afrikaans ‘n verhoogde status geniet vanweë die land se politiek, maar ná 1994 is dit van die politieke troon gestoot. Op die oomblik staan Afrikaans miskien nog tweede in die land se taalhiërargie, maar dit sal vir seker nie so bly nie. As inheemse taal gaan dit in die nabye toekoms in presies dieselfde posisie wees as al die ander inheemse tale van Suid-Afrika … volgens … die elite [het] slegs die koloniale taal Engels administratiewe, geregtelike en kommersiële waarde” (163). Afrikaans “staan in ‘n kruisvuur binne die persepsie-doodsakker van illegimiteit en oudedoosheid – soos gehoor kan word as sommige van die cool jongergeslag-Afrikaanssprekers ontsnap met terugsluk-Afrikaans en Engelse invoegings in gesprekke en voordragte … In die ervaring van hierdie skrywer is dit alreeds die geval by sommige van die jongergeslag-predikante van die NG Kerk wat graag vir effek heelwat Engels in hulle bediening gebruik [ook 232]. So ook by die cool kunste-gemeenskap” (164). Sommige van hierdie predikante het hulle opleiding aan die erg verengelste en kultuurmarxistiese US-fakulteit teologie ontvang. Sulke predikante sal nie weerstand bied teen die hereniging van die NG Kerk en die Verenigende Gereformeerde Kerk (VGK) nie. As dit gebeur, sal Afrikaans as kerktaal ernstig benadeel word.

Later skryf Spies:

“Taaldissipline is vandag vir vele sprekers nie meer (in die nuwe jargon gestel) ‘n issue [kwessie] nie. Veral die jonger geslag Afrikaanssprekendes in die kunste praat tweetalig, bokspringend soos losgelate kalwers, ‘n geradbraakte mengsel van Engels en Afrikaans. Afrikaanssprekendes se kommunikasie in die sosiale media is hoofsaaklik in Engels. Afrikaanse koerante is ook stelselmatig besig om taaldissipline heeltemal oorboord te gooi” (229). “Indien hierdie selfgeskepte proses van taalerosie voortduur, sal Afrikaans as hoëvlak-gebruikstaal binne twintig jaar verdwyn. Dit sal ten beste eindig waar dit aan die einde van die negentiende eeu begin het – ‘n kreoolse gebruikstaal wat deur minderwaardige sprekers gepraat word, en daarom nie good form is om dit in ‘goeie’ geselskap te gebruik nie” (164).

Dit is kenmerkend van die bruin elite dat wanneer hulle in die openbaar is of iets moet skryf, hulle Engels verkies. Hulle kom bv as Afrikaanssprekende eerstejaar-studente by die universiteit aan maar beskou hulleself spoedig as eintlik Engelssprekend. Die polities byderwetse gewoonte bestaan, ook by Spies, om vir onderrig in Afrikaans by die US ten bate van bruin studente te pleit. Dit het meer sin om eerder die behoefte aan onderrig in Afrikaans by Afrikanerstudente voorop te stel, omdat hulle in baie groter mate as bruines Afrikaanslojaal is.

Spies is bewus van die taalerosie-verskynsel, veral wat die toenemende gebruik van Engelse woorde in die Afrikaanse spreektaal betref. Van Afrikaners en bruin mense kan nie sonder meer beweer word, “ons praat dieselfde taal” (168), nie. Tog bepleit Spies ‘n inklusiewe Afrikaans, dus die insluiting van die brouseltaal Kaaps by Afrikaans, wat die dood in die pot vir ‘n egte, eerbare, waardige, ordentlike Afrikaans sal wees. So ‘n inklusiewe Afrikaans sal die gebrek aan selfrespek van Afrikaanssprekers bevestig, asook hulle minderwaardigheid in vergelyking met Engels. Engels is ‘n eiesoortige taal uit eie reg terwyl dit nie van geradbraakte Afrikaans gesê kan word nie. Gebrek aan respek vir jou moedertaal weerspieël ‘n gebrek aan selfrespek, bv as jy toelaat dat jy oordonder word met retoriese propaganda wat ongegronde skuldgevoelens by jou wek. “Die wit minderheid is vandag ‘n sagte teiken omdat hulle skuldig voel” (188). “Die waarde van ‘n land as tuiste vir mense word bepaal deur die respek van daardie land vir hulle taal en kultuur” (164). By die ANC-regering is daar bitter min tekens van respek vir Afrikaners en Afrikaans. Die huidige stand van sake is “dat Engels die verhewe taal is en ander tale net as spreektale aanvaarbaar is” (164).

Die voorkeur vir die koloniale taal (Engels) bo ‘n kultuur- en moedertaal (bv Afrikaans) by onderrig en opvoeding, word ‘n dwase benadering genoem (166).

“Een van die belangrikste redes waarom Benede-Sahara-Afrika vandag so sukkel om op dreef te kom, is omdat onderrig en opvoeding by hierdie volke hoofsaaklik deur middel van ‘n (koloniale) tweede taal geskied … Kennis-inheemding deur middel van moedertaalonderrig was saam met politieke bemagtiging die grondslag van die opkoms van ‘n nuwe geslag goed opgeleide wit Afrikaanssprekendes wat vanaf die 1950’s groot sukses behaal het in die sakewêreld en die professies. Toegewyde Afrikaanse onderwysers en lektore [dosente] het die stand en status van wit Afrikaanssprekendes gelykgestel met dié van hulle wit Engelssprekende landgenote” (167).

Sedert 1994 is Afrikaners polities ontmagtig en doen die ANC-regering alles in sy vermoë om met die hartlike samewerking van bv hanskakies, Afrikaans as onderrigmedium te onderdruk. Die oorlewingskanse van Afrikaans lyk gevolglik nie belowend nie.

FW de Klerk het polities aan swart mag oorgegee. Spies doen dieselfde met Afrikaans: “Afrikaans se toekomstige lewenskrag hang nou [sedert 1994] af van hoe dit aanvaar en ontwikkel gaan word deur bruin- en swartmense. Die rede hiervoor is demografie” (169). Dus, kwantiteit seëvier oor kwaliteit. Hy gaan verder: “‘n Mens moet begrip hê vir die dilemma wat veroorsaak het dat voormalige Afrikaanse universiteite almal nou na Engels-onderrig oorskakel … Afrikaans dra ‘n swaar politieke las as die administratiewe taal van apartheid [as ‘n mens ANC-propaganda sluk]. Akademiese verengelsing is dus (in al sy kilheid) goeie korporatiewe strategie” (169). Spies is heeltemal te tegemoedkomend jeens ‘n hanskakie soos Wim de Villiers.

Omdat hy die politieke propaganda wat teen Afrikaans versprei word, sluk, kom Spies tot dieselfde absurde gevolgtrekking as instansies soos die Afrikaanse Taalraad (ATR) en die Afrikaanse Taal- en Kultuurvereniging ATKV), wat veronderstel is om Afrikaans te bevorder maar dikwels eerder die teenoorgestelde doen: Pleks van Afrikaans as sodanig te bevorder, moet Afrikaans, volgens diesulkes, (slegs) saam met die plaaslike inheemse tale bevorder word. “Afrikaans kan net gesuiwer word van hierdie verlede as Afrikaanssprekendes dié wantroue kan aanspreek deur uit te reik na ander kulture in Suid-Afrika – onder meer deur te help om ander inheemse tale ook tot kennistale te ontwikkel. Die toekoms van Afrikaans-onderrig lê nie in grondwetlike regte nie, maar in Afrikaanssprekendes se agting vir ander en hulle diensbaarheid vir ander kulture” (171), selfs al is daar by swartes (amptelik/openlik) min tekens van agting vir hulle eie tale. Dus, net soos agter die beweerde behoeftes van bruin studente geskuil word wanneer voorbrand vir onderrig in Afrikaans gemaak word, moet Afrikaans in breër verband bevorder word deur terselfdertyd swart tale te bevorder. My standpunt is dat daar kompromisloos uit eie reg vir Afrikaner- en Afrikaansbelange geveg kan en moet word.

Sonder om op grond van ras te diskrimineer, het universiteite in die nuwe Suid-Afrika die reg om in Afrikaans te doseer. Daarmee word die hooggeprese diversiteit van sowel ras/etnisiteit as taal bevorder, as studente kan kies of hulle in Afrikaans of Engels wil studeer. Maar sodanige keuse word nie meer aan enige universiteit vreedsaam geduld nie. Die swartes eis ‘n enkele onderrigtaal, Engels, die koloniale taal. “Wat ons deur die taalstryd in Suid-Afrika ervaar, is ‘n neo-koloniale beweging” (170). Daarmee word taaldiversiteit omvergewerp en Afrikaanssprekendes benadeel. Brian O’Connell het as rektor van die University of the Western Cape die nuut verwerfde Engelse eentaligheid van die inrigting met ‘n drogredenasie probeer regverdig deur te beweer dat die swartes erkentlik en dankbaar is dat Afrikaanssprekende studente hulle hierdie opoffering van Engelseentaligheid laat welgeval. Hierdie beleid word “kultuursanitering” genoem, “bedoelende die byeenbring van verskillende rasse wat hulle kulturele bagasie by die huis moet los” (173). In die praktyk beteken dit egter dat dit die nie-swartes is wat hulle kultuur moet opoffer. Vandaar die gesanik oor bv die eurosentriese aard van leerplanne en die noodsaaklikheid van afrikanisering.

Die wiel het gedraai. “Weg van die apartheidsgeskiedenis wat vandag Afrikaans polities onaanvaarbaar gemaak het, lê ‘n toekoms waarin dit nie meer die taal van die onderdrukker gaan wees nie, maar die taal van die onderdrukte. Die meeste Afrikaanssprekendes lewe vandag van die maatskaplike en ekonomiese potskraapsels van die land” (174). “Toe deure is ‘n maklike uitweg om verskille te bestuur, want dit is dan nie nodig om jou moeg te maak met andersoortiges nie. ‘n Oop deur vereis verdraagsaamheid, begrip, empatie – en veral om te leer van ander se manier van dinge doen” (176-177). “By Suid-Afrikaners moet ‘n nuwe bewustheid ontstaan van mekaar se menswees – van mekaar se waardes, taal, kulturele praktyke en kulturele verskille” (177). Dit klink mooi, maar in die praktyk is dit net die blankes wat verskoning moet vra en aanpas en veral nooit moeg mag raak om goed te doen nie, al dien dit as aansporing om hulle verder te veroordeel. “‘n Suksesvolle, ontwikkelde Suid-Afrika sal altyd ‘n onverklaarbare, onvoorspelbare wonderwerk wees” (178). Die Suid-Afrika van weleer was ‘n wonderwerk en nie onverklaarbaar nie, want dit was te danke aan blanke kundigheid, harde werk, deursettingsvermoë, toewyding, ens. Ná verloop van ‘n kwarteeu is die nuwe Suid-Afrika volgens (feitlik) alle aanduidings gewoon nie ‘n wonderwerk nie, maar ‘n groter wordende ramp en tragedie.

In die voorlaaste hoofstuk skryf Spies: Die primêre hindernis is dat die land op die oomblik geen samelewing het nie” (186), om van ‘n nasie nie te praat nie.

“Miskien kan Suid-Afrika eendag, ver in die toekoms, ‘n nasie word, maar vir eers is dit onwaarskynlik … Suid-Afrika is nie ‘n nasie nie, maar sy mense kan wel ‘n span word” (201). “Suid-Afrikaners kan gewoon maar net nie met mekaar klaarkom nie” (186).

Dit is weens die groot etnies-kulturele verskille. Die oplossing is nie om daardie verskille te onderdruk, dus die samelewing te homogeniseer soos tans nie, maar juis om ruimte vir die uitlewing van iedere etniese groep se kultuur te skep. Op hierdie manier kan van die bevolking (‘n klomp mense) nie ‘n nasie nie maar wel ‘n funksionerende samelewing gemaak word (182). Maatskaplike patologie is prominent. “Maatskaplike patalogie is ‘n begrip wat verwys na toestande in die bevolking wat disorganisasie en verbrokkeling in gemeenskappe veroorsaak. Armoede, kriminaliteit en korrupsie is tipiese voorbeelde hiervan” (187). Die tragedie is dat dit hoofsaaklik voorkom by die ras-/etniese groepe wat tans polities in beheer van Suid-Afrika is. Terselfdertyd is “demografiese proporsionaliteit” egter tot die kern van die ANC se beleid verhef. Spies noem hierdie gehamer op demografie tereg “rassisties” (187).

Spies dink dat politici “op die kort termyn ingestel is. Politici is inderwaarheid die vyande van Suid-Afrika se toekoms” (189). In die politiek gaan dit “oor die behoud van die vermoë om finansieel voordelige politieke posisies te behou … Ingeoefende professionele politici sal altyd hulle eie belange voorop stel in al hulle optredes en besluite” (190). Ek is dit roerend met hom eens, maar wat hy nie verreken nie, is ‘n spesifieke kenmerk van die oorgrote meerderheid plaaslike politici en kiesers. As toekomskundige behoort dit hom te bekommer dat swartes in groter mate as blankes eerder op die hier en nou as die toekoms ingestel is.

Ek haal vervolgens aan uit Attie van Niekerk se boek, Anderkant die reënboog (Kaapstad: Tafelberg, 1996):

“Afrika se gerigtheid op die verlede, die afwesigheid van ‘n toekomsvisie en die gevolglike gebrekkige toekomsbeplanning, die houding dat tyd nie gemors kan word nie omdat tyd eintlik net bestaan as iets gebeur, is reeds dekades gelede … beskryf. Hierdie gerigtheid op die verlede [bv slawerny, kolonialisme, imperialisme, rassediskriminasie, apartheid] waarin Afrika vasgevang is, word dikwels as een van die redes genoem waarom ontwikkeling in Afrika nie slaag nie. Daarteenoor beroem die Weste hom op toekomsgerigtheid en beplanning” (p 42). “Dit is die gees van die moderne Weste. Begrip van die natuurlike orde moet lei tot beheer oor die natuur – ook beheer oor ons menslike natuur [bv voortplanting] – en dit moet vooruitgang meebring” (58). “Beheer en vooruitgang is nie die dryfvere van die Afrikabeskawing nie” (59). (Praag 8.04.2017).

Suid-Afrika “benodig transformerende leierskap” (Spies 191). Ek sou eerder sê “hertransformerende leierskap. “Die politiek van die land word gekenmerk deur selfdienstigheid en is ver verwyder van die kiesers” (197). “Politici verkies om eerder diens aan hulle party te lewer as aan die mense wat hulle moet dien … Sulke politici is die vyande van Suid-Afrika se toekoms, want hulle ondersteun die vervreemding van Suid-Afrikaners … Toekomsgerigte [her]transformerende leierskap is dringend nodig” (198). “Méér aandag moet [ge]gee [word] aan die belange van diegene wat gedurende ‘n vernuwingsproses kan verloor” (199). Sedert 1994 word daar egter eerder gepoog om te verseker dat veral die blankes al hoe meer verloor en die swartes al hoe buitensporiger baat.

Samevattend skryf Spies: “Suid-Afrika se toekoms word bedreig deur ongelykheid, armoede en ‘n gebrek aan samehorigheid” (209). “Suid-Afrikaners se vryheidstryd is vandag ‘n ontwikkelingstryd. Volhoubare ontwikkeling is net moontlik in Suid-Afrika deur die moeilike roete van samelewingsbou te volg. Dit vereis dat alle Suid-Afrikaners oor grense heen hande vat en daaraan deelneem – en dat die bouwerk met geduld, aanpasbaarheid, respek, nederigheid en baie hoop en moed aangepak moet word. Die beginsel is dat mense die begeerte moet hê om iets positiefs te doen, en ook geleenthede moet kry om dit te doen, sonder bevoordeling of beperkings” (210).

“Elke mens en elke vereniging, instelling en onderneming in Suid-Afrika kan ‘n bydrae maak om die land weg te stuur van die dreigende afgrond waarheen dit op pad is. Rasse-diskriminasie en demografiese proporsionaliteit behoort in hierdie benadering geen hindernis te wees nie” (211); bedoelende dat sulke verskynsel glad nie geduld moet word nie. Maar dan skryf Spies ook: “Omvattende deelname aan ‘n ontwikkelingspel kan uiteindelik dié suiwerste uitdrukking van demokrasie word” (209), terwyl ek dink dat die soort demokrasie wat ons tans het, heeltemal ongeskik vir ‘n land soos Suid-Afrika is. “Minderheidsgroepe [sal] altyd aan meerderheidsdominansie onderworpe wees” (235).

Die laaste hoofstuk het as opskrif: “Afrikanertoekoms in hierdie onsekere land.” “‘n Wit Afrikaner-identiteit [het] vir sommige mense erg onfatsoenlik geraak” (224). Dink aan ‘n geval soos Anton van Niekerk. Blanke Afrikaners “verwys na ‘n klein minderheidsgroep wat sy eie kultuur en taal afsonderlik wil handhaaf in ‘n Afrika-land … Dit [is] te danke aan wilskrag, selfrespek en deursettingsvermoë,” asook harde werk (225). Spies dink dat 1994 “die einde van ‘n toekomsdroom vir ‘n Afrikanervolk” was (226). “Die Afrikanervolkstaat met eie organisasies, simbole en kerk was van meet af teen heersende wêreldtendense en ander binnelandse politieke strominge opgestel. Veral ook nadat dit geformaliseer is in die beleid van apartheid/afsonderlike ontwikkeling wat dit ten doel had om die volkstaat teen ‘n getalle-oorwig te beskerm” (226-227).

“Kan die Afrikaner-identiteit in die toekoms oorleef op slegs eienskappe soos diensbaarheid, taal en kulturele bande, etos en beginsels? Op die oomblik is dit te betwyfel, want dit sal beteken dat wit Afrikaners na ‘n ander soort Afrikanerskap moet strewe” (227). “Met ‘etos’ word bedoel die fundamentele sentimente wat die waardes, oortuigings, gebruike en praktyke in die samelewing bepaal en rig” (97). Weens veranderde omstandighede sedert 1994 moet ons as Afrikaners verander en/of die opset aanpas waaronder ons sonder ons toedoen beland het. Spies plaas myns insiens te veel klem op Afrikaner-verandering, bv dat Afrikanerskap inklusief, dus nie eksklusief blank nie, moet wees en dat Afrikaans op ‘n soortgelyke manier inklusief moet wees. Daarmee kan Afrikanerskap en Afrikaans uitgehol word tot verskynsels wat skaars as die ware jakob herkenbaar sou wees en nie die moeite werd sou wees om na te streef en voor op te offer nie. Die alternatief is om die huidige omstandighede met bv die Afrikaner se historiese kragdadigheid te verander sodat die lewe soos vóór 1990 weer leefbaar word. Dit is die strategie waaraan ek voorkeur gee.

Volgens Spies “is die ou Afrikanerkultuur saam met die Afrikaner se wit-identiteit … aan die verkrummel” (228). ‘n Ewewigtige balans moet glo gevind word tussen “enersyds die liefde, uitlewing en beskerming van ‘n eie [uitgeholde/afgewaterde?] identiteit en andersyds waardering en respek vir die insluitende identiteit van Suid-Afrikanerskap” (227-228). “‘n Mens sien [egter] eerder ‘n splitsing in Afrikanergeledere tussen diegene wat weerstand bied om ‘n afsonderlike identiteit te behou [die ware Afrikaners] en diegene wat alles van hulle identiteit weggegooi het en aangename, inskiklike mense geword het” (228), soos die hanskakies, hensoppers en kruipsugtiges.

“Taal is ‘n integrale element van kultuur … As jy ‘n taal doodmaak, dan sterf die kultuur daarmee saam” (228). ‘n Mens sou dink dat Spies, na aanleiding van wat hy hier bo oor geradbraakte Afrikaans geskryf het, sterk ten gunste van suiwer(der) Afrikaans, dus Afrikaans ontdaan van onnodige Engelse woorde, na vore sou tree. Maar dit is nie die geval nie. Dit is Afrikaners as blankes wat glo Afrikaans as ‘n “wit-taal” beskou, wat veroordeel word, terwyl hulle heel moontlik slegs hulle afkeer van veral die brouseltaal Kaaps geopenbaar het. “Terwyl wit Afrikaners besig is om al hierdie dinge met Afrikaans te pleeg [!], lééf ander Afrikaanssprekendes die taal soos hulle dit reeds vir byna vier eeue gedoen het” (229). In hierdie eienaardige eierdans gee Spies skynbaar voorkeur aan die “Afrikaans” van nie-blankes bo dié van blankes. Kaaps word spesifiek genoem (229). “Afrikaans het nog nooit in hierdie gemeenskappe stilgestaan en wag vir uitsprake van taalkundiges nie. Dit [Afrikaans] is nie vir hulle in ‘n akademiese hok vasgekeer nie, net ‘n immerwordende praktiese taal soos dinge wat hulle ervaar uitdrukking kry in woorde” (229-230).

Spies vra tereg: “Kan daar sonder ‘n land, sonder geloof, sonder ‘n taal, sonder ‘n kultuur, sonder grond, en sonder ras-identiteit nog so iets soos ‘n Afrikaner wees? Sal dit dan nie net ontheemde, nihilistiese, wit lywe van voormalige Afrikaners wees wat soos zombies in Suid-Afrika voortbestaan nie?” (232-233). Om so ‘n situasie te vermy, is ‘n “herontdekking van die betekenis van Afrikaner-wees” nodig (233). “Dit is wesenlik nie-rassig” (233). Dít is die kern van Spies se verdunning van Afrikanerskap; eintlik die doodbloei daarvan: “‘n Nuwe Afrikanerskap en ‘n Nuwe Afrikaanse identiteit … wat ras-ontkoppel is” (234). Sy ideaal is ‘n “ontwikkelende Suid-Afrikaanse samelewing waarin elke kultuur en taal nie onder die dominansie van ‘n ander kultuur en taal staan nie, omdat daar onderlinge respek, erkenning en begrip vir mekaar is” (234). Maar in die geval van Afrikanerkultuur en Afrikaans sal daardie saligheid klaarblyklik eers betree kan word nadat Afrikanerkultuur uitgehol en Afrikaans bv tot ‘n brouseltaal soos Kaaps getransformeer is. “Passiewe onderdaanskap en die afbreking van jou taal en kultuur is nie ‘n keuse vir eerbare mense met selfrespek nie” (238). Juistement. Spies moet blanke Afrikaners dus nie voor so ‘n skynkeuse probeer stel nie.

“Afrikanerskap kan net gehandhaaf word en gedy indien dit werklik betekenis vir almal in die land inhou, dit wil sê, ‘n bate is vir die Suid-Afrikaanse samelewing in sy geheel” (235). Maar dit is reeds sedert 1652 die geval, al word dit om politikeke redes nie deur die nie-blankes en hulle blanke meelopers erken nie. Die titel van Spies se boek is: Afskeid van ‘n volk: Op soek na ‘n toekoms. My verbintenis met die Afrikanervolk is ononderhandelbaar. Daar kan geen sprake wees dat ek daarvan afskeid gaan neem nie. Spies is op twee maniere op soek na ‘n toekoms: deur die omstandighede in die land te verander én deur die Afrikaner te verander. In hierdie proses wil hy die Afrikaner in so ‘n mate transformeer dat hy in ‘n te groot mate ont-Afrikaner word. Die prys vir (onbevredigende) oorlewing is te hoog.

Vir my is daar drie oorlewingsmoontlikhede. Die eerste is om te emigreer; om Afrika agter te laat. As ek alleen gaan, sal ek my Afrikanerskap en Afrikaanswees onverminderd behou. As my bestaande nageslag my vergesel, sal hulle ook hulle Afrikanerskap en Afrikaanswees behou, maar die middeljariges in groter mate as die jongeres. By my toekomstige geslagte sal hulle Afrikanerskap en Afrikaanswees egter toenemend uitgedoof wees.

Die tweede moontlikheid is om my vir ‘n Afrikanertuisland in Suid-Afrika of elders te beywer. Dit moet groter as ‘n posseël wees en ook aan baie ander vereistes voldoen, soos die Suid-Afrika van weleer aan daardie vereiste voldoen het. Hierdie problematiese onderwerp het ek reeds dikwels aangeroer (bv Praag 24.09.2016). ‘n Afrikanertuisland is ‘n moontlikheid wat Spies glad nie ernstig oorweeg nie.

Die derde moontlikheid is om, anders as Spies, eerder die land reg te trek as om die wese van Afrikanerskap en Afrikaanswees deur kastrasie te skend. Byvoorbeeld, as die eienaars hulle sake-onderneming verkwansel deur aandele daarin te verkoop, sorg hulle dikwels dat hulle beheer oor minstens 51% daarvan behou. Dit is die minimum resultaat wat die 1990/94-onderhandelinge vir die blankes moes opgelewer het. Die meerderheid blanke kiesers was bereid om die politieke mag te deel maar het vanselfsprekend begeer om in beheer te bly. Die onderhandelinge is uitermate verbrou. Die minimum waarop nou aangedring moet word, is dat die blankes (desnoods saam met die bruin mense en Asiërs) 50% van die politieke mag moet hê. Dit sal ‘n meer ewewigtige situasie skep, wat ‘n voorspoediger land tot gevolg kan hê. Nêrens verdoem Spies demokrasie in die vorm wat dit plaaslik aangeneem het nie. Een mens, een stem van gelyke waarde het chaotiese gevolge vir Suid-Afrika en gaan die voortgesette agteruitgang van die land verseker. Rassediskriminasie, gedwonge integrasie en tweedeklas-burgerskap in hulle huidige aggressiewe vorme moet verbode wees.

Van die kernveranderings wat aangebring moet word, is dat iedere etniese groep toegelaat én aangemoedig moet word om sy kultuur uit te lewe. Dit sal bv eie woongebiede en eie skole en universiteite tot gevolg hê, wat in 1992 plegtig deur FW de Klerk belowe is, maar waarvan niks tereg gekom het nie. Van owerheidsweë behoort ook alles moontlik gedoen te word om die voortbestaan van Afrikaans te bevorder. Sulke veranderings sal die nuwe Suid-Afrika meer leefbaar vir Afrikaners maak. Spies en andere kan nou aan my dieselfde vraag vra as wat ek aan hom gestel het: Hoe? Wat kan Afrikaners doen om Suid-Afrika reg te trek? Dit is natuurlik iets wat in 1990/94 gedoen moes gewees het. Dit is nou oneindig moeiliker om die situasie te verbeter omdat elemente wat geensins daarop geregtig was nie ‘n kwarteeu lank baie meer ontvang het as wat hulle verdien.

My kort antwoord is dat nagegaan moet word wat groepe wat veranderings in ‘n land begeer het, voorheen alles gedoen het om suksesvol te wees. In hierdie verband moet die geskiedenis van bv die ANC en ander kommunistiese groepe ook nagegaan word en noukeurig gelet word op wat hulle gedoen het om sukses te behaal. Wat die ANC homself tydens sy “bevrydingstryd” veroorloof het, kan Afrikaners hulle ook veroorloof, hoewel Afrikaners hulle in sommige opsigte daarvan sal weerhou om moreel so laag soos die ANC te daal. Uit daardie suksesvolle metodes en strategieë sal Afrikaners dus ‘n keuse moet maak en hulle waar nodig moet aanpas en met eie metodes en strategieë aanvul. Maar sodanige kennis sal niks oplewer sonder bekwame leierskap en sterk gemotiveerde volgelinge nie. Die huidige apatie sal plek moet maak vir die kragdadigheid wat so kenmerkend van Afrikaners was. Dít is die soort oudedoosheid wat moet herlewe. Dan sal die Afrikanerdom en Afrikaans ook kragtig en pragtig herlewe.

Leon Lemmer: John Barrow as sosio-politieke kommentator

John Barrow (1764-1848) was van 1792 tot 1794 verbonde aan die Britse ambassade in Peking/Beijing, China, toe George Macartney (1737-1806) die ambassadeur was. Van 1797 tot 1798 was Macartney die goewerneur aan die Kaap tydens die eerste Britse besetting. Barrow was van 1797 tot 1804 aan die Kaap en was aanvanklik Macartney se private sekretaris. Barrow was veronderstel om beter betrekkinge tussen veral die Boere en die swart inwoners te bevorder, ‘n taak waarvoor hy uitnemend ongeskik was. Hy het plaaslik verskeie reise onderneem en die volgende boek daaroor gepubliseer: An account of travels into the interior of Southern Africa in the years 1797 and 1798 (1802/2015, 432p; Amazon Kindle $1,14). In 1799 het Barrow met Anna Maria Truter (1777-1857), wat plante geskilder het, getrou. Hulle het sewe kinders gehad. Barrow het in 1800 ‘n huis in Kaapstad gekoop omdat hy hom hier wou vestig. In 1802 het Brittanje en Frankryk egter die Vrede van Amiens gesluit waarvolgens die Kaap weer Hollandse besit sou word; vandaar die Bataafse bewind aan die Kaap (1803-1806). Dit het Barrow se planne gefruik. Hy het gevolglik na Engeland teruggekeer.

Barrow se eerstehandse kennis van China het veroorsaak dat hy telkens bv rysverbouing aan die Kaap aanbeveel het. Die oorblyfsels van die Hollandse bewind aan die Kaap het hy afgekraak en die Britse manier van regeer – eintlik alles wat die Britte gedoen het – geloof. Byvoorbeeld: “The Dutch of late years had entirely neglected this excellent piece of ground; but the spirit of improvement that has always actuated the minds of the English in all their possessions abroad, will no doubt show itself at this place, and convert the public garden [in Cape Town] into a place not only ornamental to the town but useful to the country” (Kindle 246). Dit is Barrow se mentor, Macartney, wat die Britse Ryk gekarakteriseer het as “a vast Empire, on which the sun never sets.” Hierdie vooroordeel het Barrow op die Boere geprojekteer en hulle sover moontlik afgekraak. Terselfdertyd het hy die nie-blanke inwoners verheerlik. ‘n Mens kan wonder waarom hy dan met ‘n Hollandssprekende blanke vrou getrou het.

Hierdie gaping by Barrow tussen wat geskryf en hoe geleef word, is soortgelyk aan hedendaagse, Afrikaanssprekende, blanke Stellenbossers soos Willie Esterhuyse en Anton van Niekerk. Volgens Esterhuyse het “Afrikaans as wetenskaplike publikasietaal … ‘n baie beperkte en krimpende toekoms” (Netwerk24, 8.12.2018), iets wat deur hom eerder verwelkom as teengewerk word. Om jou vir Afrikaans as akademiese taal te beywer, is volgens Esterhuyse “strategies én takties outyds” (Netwerk24, 19.12.2018). Van Niekerk het hom nie net daadwerklik vir die verengelsing van die Universiteit Stellenbosch beywer nie; hy het ook, soos Wim de Villiers, geen goeie woord vir Afrikaners nie.

Volgens Van Niekerk, soos by Barrow, is die Boere in vergelyking met die swartes baie sleg: “Vergete is alles wat ons weet van die pyn wat ‘Afrikanerskap’ in die verlede in hierdie land aangerig het” (“Om met vuur te speel,” Netwerk24, 20.12.2018). Wat Van Niekerk onderskeidelik aanprys en vergeet, is swart Afrika-nasionalisme en -terrorisme. “Die fase in die geskiedenis van ‘Suid-Afrika’ waaroor ons eintlik nie in staat is om ooit weer ons koppe op te tel, en ten opsigte waarvan ons die Allerhoogste moet dank dat daar nie uit onverbloemde wraaklus teen ons opgetree is nie, is egter presies die periode waarin ‘Afrikaners’ aan die bewind was.” In werklikheid was dit die goue era van Afrikaans en Europese beskawing, toe Suid-Afrika die voorspoedigste en ontwikkeldste land in Afrika wás. Toe was daar geen sprake van staatskaping, rommelstatus, ongebreidelde korrupsie, ondoeltreffendheid en ‘n mislukte staat nie.

Van Niekerk verwys na “die verstikkende en onverdraagsame eenvormingheid van Afrikanernasionalisme … ‘n voorskriftelike en uitmergelende Afrikaner-nasionalistiese ideologie,” asof Afrikaners sedert 1994 welwillende, vredeliewende, moord- en misdaadlose vryheid en selfbeskikking ervaar. “Vingerswaaiende leiers” is deur vuisswaaiende leiers vervang, maar die naïeweVan Niekerk verwelkom dit. As na uitnemende voorbeelde van volkome verloopte Afrikaners gesoek word, hoef daar nie verder as Esterhuyse, Van Niekerk en De Villiers gesoek te word nie – volgens elkeen se openbare beeld, wat van hul private leefwyse kan verskil. Daar is dikwels ‘n element van skynheiligheid by die uiters linkses. Fanatieke pogings word aangewend om heiliger as heilig te probeer wees. Koos Malan het verdoemende kritiek op Van Niekerk se betoog gelewer (Netwerk24, 9.01.2019).

In die eerste hoofstuk noem Barrow dat twee Britse offisiere, Andrew Shillinge en Humphrey Fitzherbert, in 1620 Saldanabaai en omgewing – “the whole continent near adjoining” – tot Britse gebied verklaar het, “for the better prosecution of … trade to the East Indies” (87). Hy gee die posisie aan as 34 breedtegraad, dus Tafelbaai, wat eens Saldanabaai genoem is. Die huidige Saldanabaai se breedtegraad is 33. Die Britse regering het egter nie hierdie anneksasie bekragtig nie. Volgens Barrow het Jan van Riebeeck die VOC-verversingspos in 1650 aan die Kaap gevestig (107, 114). Dit is voorafgegaan deur ‘n Portugese nedersetting by die mond van die Groot Visrivier, wat egter later ontruim is ten gunste van ‘n handelspos by Delagoabaai/Lourenço Marques/Maputo (114, 2221). Die 1620-poging tot anneksasie is nie in my skoolgeskiedenisboeke genoem nie; moontlik sodat nie gedink moet word dat die Britte hier hoort nie.

Daar is egter beweerde vroeëre gebeure aan die Kaap wat ek nog nêrens elders teëgekom het as in die volgende deeglik nagevorste boek nie: Don Jordan and Michael Walsh, White cargo: The forgotten history of Britain’s white slaves in America (Edinburgh: Mainstream Publishing, 2007, 322p; Amazon Kindle $3,44). Is dit te wyte aan onkunde by (plaaslike) historici, of word dit as fopgeskiedenis beskou, al verskaf die outeurs deurgaans bronverwysings? Een van die verwysings is na Frank Welsh se boek, A history South of Africa (1998), bedoelende A history of South Africa.

Aan die begin van die 17de eeu wou die Britte van hulle prisoniers – “the lewd and idle” – ontslae raak. “Sir Thomas Smythe [1558-1625, the first governor of the East India Company] led the search for a site and initially considered South Africa rather than America. A letter written to Smythe in 1609 by one of his agents, Thomas Aldworth, put the case for a site at the Cape of Good Hope. Aldworth had anchored in Table Bay while he was en route for India and liked what he saw. An earlier European visitor had carved a huge cross on the steep mountain overlooking the bay … the natives seemed friendly. Aldworth reported enthusiastically to Smythe that the Cape had ‘courteous and tractable folk’ and was just the place to send convicts. The area could take ‘one hundred English convicts a year’, he estimated” (Kindle 934).

“Always cautious, Smythe decided to send just ten convicts to see how they fared … James Crosse … [was] the men’s leader in the Cape. Crosse and the other nine were duly landed at Table Bay and presented with what Smythe’s men deemed sufficient for their survival: ‘half a peck of turnip seeds’, a few other seeds, ‘and a spade to dig the ground’. Unsurprisingly, the experiment was a failure. Crosse and the other convicts had been left with no arms with which to protect themselves and they were terrified when they saw tribesmen from the local Khoi people in the distance. Maybe they had heard how Portuguese traders had once been massacred here after falling out with the Khoi; [eg. Francisco de Almeida (1450-1510) and 64 of his men in March 1510]. The convicts hid and managed to evade the natives. Somehow, they reached a rocky island just off Table Bay [Robben Island] … Here, the ten Englishmen eked out a miserable existence, probably living on shellfish or the seals that baked on the shore. Eventually, a visiting ship took pity on them and took them off. Three of the convicts got back to England” (942).

“Smythe tried once more. He ordered another group of convicts to be sent to the Cape aboard one of his India-bound ships. When it reached Table Bay and anchored, the convicts begged the captain to hang them rather than leave them in Africa. He couldn’t oblige. Following orders, they too were dumped on the shore … Another passing ship took them off within a couple of days. Nearly two centuries would pass before England would again send convicts to the Cape” (951).

In sahistory.org.za staan: “1605: First attempt by sailors of the English East India Company to annex the Cape on behalf of Britain.” “1615: Sir Thomas Roe attempts to land some deported Britsh criminals at the Cape, but those who are not drowned or killed by Khoikoi are soon removed from the Cape and the scheme is abandoned.” In 1631 het die Britte glo vir die Khoi-Khoi Autshumao/Harry na Batavia geneem sodat hy kon leer om as tolk aan die Kaap op te tree. As ‘n mens, soos Christo van Rensburg, begeer dat die geskiedenis van Afrikaans (en Kaaps/Engelsbesoedelde Afrikaans) voor 1652 ontstaan het, is 1631 ‘n sinvoller datum as 1595, wat deur Van Rensburg gepropageer word (Praag 15.12.2018). In 1644 het 250 skipbreuklinge van ‘n Hollandse skip vier maande aan die Kaap vertoef en in 1647 nog ‘n aantal vir ‘n jaar lank.

Barrow verwys na die Khoi-Khoin as Hottentotte. Die Hollanders “soon discovered the predominant passion of this weak and peaceable people for spirituous liquors, and that a bottle of brandy was a passport through every horde. With this and tobacco, iron, and a few paltry trinkets, they purchased a part of the country and of their stock of cattle, and then took the rest by force” (120). Op hierdie manier het die Khoi-Khoin, volgens Barrow, hulle grond, vee en vryheid verloor. “[The Hottentots] were soon reduced to the necessity of becoming their [the Dutch’s] servants” (134). “To encourage the native Hottentots in useful labour, by giving them an interest in the produce of that labour, to make them experience the comforts of civilized life, and to feel they have a place and a value in society, which the miserable policy of the Dutch government denied to them, would be the sure means of diminishing, and, in time, of entirely removing the necessity of slavery” (581). Marthinus van Bart het egter aangetoon dat dit juis die Khoi-Khoin se tradisie van nie-werk of leeglê was wat aanleiding tot die invoering van slawe gegee het (Praag 15.12.2018). Barrow beweer: “Few negroes, in fact, have been imported since the capture [1795], and those few by accident, or by special permission” (581). Oor die eerste Britse besetting van die Kaap skryf Van Bart egter: “In die sewe-en-‘n-half jaar van dié bewind aan die Kaap is meer slawe hierheen ingevoer as in enige ander tydperk van dieselfde lengte.”

In teenstelling met die huidige verheerliking van die plaaslike bruin mense, insluitende die Moslems of Kaapse Maleiers, skryf Barrow: “The most active and docile, but the most dangerous [eg “revengeful”] are the Malays. They are faithful, honest, and industrious; but so impatient of injury, and so capricious, that the slightest provocation will sometimes drive them into fits of frenzy during the continuance of which it would be unsafe to come within their reach” (588).

Dalk het die Hollandse bewind nie so sleg aan die Kaap gevaar nie: “There are no beggars in the whole colony; and but a few who are the objects of public charity” (615). Vergelyk dit met die nuwe Suid-Afrika waar ‘n mens om elke hoek en draai deur bedelaars lastig geval word in ‘n land waarin daar baie meer ontvangers van staatstoelaes as betalers van inkomstebelasting is.

Daar was ‘n (onoorbrugbare) kloof tussen die Hollands- en Engelssprekendes, soortgelyk aan die huidige kloof tussen blankes/Afrikaners en swart mense. “Few of the [Dutch] male inhabitants associate with the English, except such as hold employment under the government. This backwardness [!] may be owing in part to the different habits [cultures] of the two nations, and partly, perhaps, to the reluctance that a vanquised [!] people must always feel in mixing with their conquerors. No real cause, however, of complaint or disaffection, could possibly [!] be alleged against the English government at the Cape” (643). In werklikheid was daar geen sprake van dat die Hollandse boere deur die Britte oorwin is nie – hulle het eerder sover moontlik weg van die regering getrek – net so min as wat die swartes ooit die blankes in Suid-Afrika oorwin het. Die swartes het in 1994 politieke beheer oor die land verkry weens die verraad van ‘n klein groepie Afrikaanssprekende blankes.

In Suid-Afrika is agteruitgang sedert 1994 aan die orde van die dag, maar daar word voorgegee, bv deur Anton van Niekerk hier bo, dat daar baie dinge is waarvoor ons dankbaar moet wees. Barrow het ‘n soortgelyke laai uitgehaal: “Four years of increasing prosperity [since 1795], of uninterrupted peace and domestic tanquillity, have been the happy lot of the inhabitants of the Cape of Good Hope … subversion of all order, had industriously been propagated by the ill-disposed, among the ignorant [!] part of the colonists, both in the town and country districts” (656).

Van die tweede hoofstuk af skryf Barrow oor sy reise die binneland in. Ek skryf agtereenvolgend oor die Khoi-Khoin, Khoi-Khoin se taal, San, swart mense en die Hollandse boere. In die aanhalings, onder elkeen van daardie hoofde, word daar ook na ander bevolkingsgroepe verwys. Let daarop dat ek die gekuurde/ontsmette, polities korrekte terme vir die drie nie-blanke bevolkingsgroepe gebruik. Die tradisionele terme kom net in die aanhalings voor. Akademies-wetenskaplik kan ek dit nie verhelp nie. Dit is immers ‘n onbegonne taak om in die aanhalings al die terme wat deur sommige as aanstootlik geag word, met gekuurdes te vervang of om hulle telkens met afkortings (H-woord, B-woord, K-woord) minder aanstootlik te maak. Die boodskap wat Barrow oordra, is in elk geval pro-nieblank en sterk anti-blank/Boer. In die meeste gevalle weerhou ek my van kommentaar. Ingeligte, kritiese lesers sal bv die oordrywings, eensydighede en valshede van Barrow (redelik) maklik herken.

Khoi-Khoin

Volgens Barrow is die Khoi-Khoin se eie oorspronklike naam vir hulleself nie die Hollandse benaming “Hottentotte” nie, maar “Quazquae” (1816). “The original inhabitants of the country being a sort of Troglodytes, as indeed the savage Hottentots of the interior in some degree still are” (718). “There is not in the whole extensive district of Graaff Reynet a single horde of independent Hottentots, and perhaps not a score of individuals who are not actually in the service of the Dutch. These weak people, the most helpless, and in their resent condition, perhaps the most wretched, of the human race, duped out of their possessions, their country, and finally out of their liberty, have entailed upon their miserable offspring a state of existence to which that of slavery might bear the comparison of happiness … Their numbers of late years have rapidly declined. It has generally been observed, that wherever Europeans have colonized, the less civilized natives have always dwindled away, and at length totally disappeared” (1727).

Barrow skryf oor ” their extreme poverty, scantiness of food, and continual dejection of mind, arising from the cruel treatment they receive from an inhuman and unfeeling peasantry, who, having discovered themselves to be removed to too great a distance from the seat of their former government to be awed by its authority, have exercised, in the most wanton and barberous manner, an absolute power over these poor wretches, reduced to the necessity of depending upon them for a morsel of bread. There is scarcely an instance of cruelty said to have been committed against the slaves in the West-India islands, that could not find a parallel from the Dutch farmers of the remote parts of the colony towards the Hottentots in their service. Beating and cutting them with thongs of the hide of the sea-cow or rhinosceros, is a gentle punishment, though these sort of whips which they call shambos [sambokke] are most horrid instruments, tough, pliant, and heavy almost as lead. Firing small shot into the legs and thighs of a Hottentot, is a punishment not unknown to some of the monsters who inhabit the neighbourhood of Gamtoos river” (1734).

“Instant death is not unfrequently the consequence of punishing these poor wretches in a moment of rage. This is of little consequence to the farmer; for though they are to all intents and purposes his slaves, yet they are not transferable property. It is this circumstance which, in his mind, makes their lives less valuable and their treatment more inhuman … the coolness and tranquillity displayed at the punishment of his slave or Hottentot, is highly ridiculous, and at the same time indicative of a savage disposition to unfeeling cruelty lurking in his heart. He flogs them, not by any given number of lashes, but by time; and as they have no clocks nor substitutes for them capable of marking the smaller divisions of time, he has invented an excuse for the indulgence of one of his most favourite sensualities, by flogging them till he has smoked as many pipes of tobacco as he may judge the magnitude of the crime to deserve” (1747).

“By a resolution of the old [Dutch] government, as unjust as it was inhuman, a peasant was allowed to claim as his property, till the age of five-and-twenty, all the children of the Hottentots in his service to whom he had given in their infancy a morsel of meat. At the expiration of this period the odds are ten to one that the slave is not emancipated. A Hottentot knows nothing of his age; he takes no note of time” (1753). “The Hottentot girls in the service of the colonists are in situations too dependent to dare to reject the proffered embraces of the young peasantry” (1775).

“Low as they are sunk in the scale of humanity, their character seems to have been very much traduced and misrepresented. It is true there is nothing prepossessing in the appearance of a Hottentot, but infinitely less so in the many ridiculous and false relations by which the public have been abused. They are mild, quiet, and timid people; perfectly harmless, honest, faithful; and, though extremely phlegmatic, they are kind and affectionate to each other, and not incapable of strong attachments. A Hottentot would share his last morsel with his companions. They have little of that kind of art or cunning that savages generally possess. If accused of crimes of which they have been quilty, they generally divulge the truth. They seldom quarrel among themselves or make use of provoking language. Though naturally of a fearful and cowardly disposition, they will run into the face of danger if led in by their superiors; and they suffer pain with great patience. They are by no means deficient in talent, but they possess little exertion to call it into action: the want of this was the principal cause of their ruin. The indolence of a Hottentot is a real disease, whose only remedy seems to be that of terror. Hunger is insufficient to effect the cure … they will willingly fast the whole day, provided they may be allowed to sleep … With them the word is, to eat or to sleep. When they cannot indulge in the gratification of the one, they generally find immediate relief in flying to the other” (1816).

“The person of a Hottentot while young is by no means void of symmetry. They are clean-limbed, well-proportioned, and erect” (1884). Some of the women, when young, and previous to child-bearing, might serve as models of perfection in the human figure … in their gait they are not altogether devoid of grace” (1890). “[The Hottentots’] eyelids …are rounded into each other exactly like those of the Chinese, to whom, indeed, in many other points, they bear a physical resemblance, that is sufficiently striking” (1884; ook 3298, 3333). Die Khoi-Khoin en San is nie altyd duidelik onderskeibaar nie. Barrow verwys na “the real Hottentots, or Bosjesmans” (3339) en na die “Maroon Hottentots, called Bosjesmans” (4438), asook na “the Bosjesmans … and other Hottentots” (4569). “The Bosjesmans, though in every respect a Hottentot, yet in his turn of mind differs very widely from those who live in the colony” (3346). Barrow vermoed “a common origin” by die Khoi-Khoin en die San (3291). Daar is ‘n teorie dat hulle voorkoms (deels) aan Chinese skipbreuklinge toegeskryf kan word.

“Notwithstanding the inhuman treatment that the Hottentots experience from the Dutch farmers, the latter could very ill want the assistance of the former; and, were they sensible of their own interest, and the interest of their posterity, instead of oppressing, they would offer them every encouragement” (1951). “Should the present system of oppression continue, the time is not far distant when their own children must take upon them the charge now committed to Hottentots … Broken up and dispersed as the tribes of this nation now are, few of their ancient usages are retained among them” (1958).

Oor sy besoek aan Namakwaland skryf Barrow: “A dozen years more, and probably a shorter period, will see the remains of the Namaaqua nation in a state of entire servitude. Such are the effects of an encroaching peasantry, sanctioned by the low policy of a [Dutch] government that could descend to employ agents to effect the purchase of whole herds of cattle for a cask of brandy … The government having fixed no limits to their colony, nor their subjects to their avarice, the latter found it still more convenient to settle themselves in the midst of the harmless Namaaquas, who considered them as the most acceptable neighbours in the world. For a bottle of brandy, which cost sixpence, they willingly exchanged an ox; and such is still the infatuation of this people for the noxious liquor, that they will even now exchange a sheep for the same quantity of it” (4555).

Khoi-Khoin se taal

Die Khoi-Khoin “are very far from being a stupid people. They learn the Dutch language with great facility” (1918). “The great point in which their invention appears to have been exercised, is in the construction of their language. Of all the methods that have been adopted in language, by different nations, for the purpose of expressing objects, and conveying ideas, in a clear and unequivocal manner, that which has been hit upon by the Hottentots, is certainly the most extraordinary. Almost all their monosyllables, and the leading syllable of compound words, are thrown out of the mouth with a sudden retraction of the tongue from the teeth or the palate” (1925).

“All languages in their infancy consisted probably of simple or monosyllabic sounds, but as these could convey only a very limited number of ideas, recourse was had to inflexion of voice and composition of the simple sounds to make the vocabulary more copious. The division of such simple sounds into their elements, and by the various combinations of these elements to form an almost unlimited number of new sounds, was one of the most wonderful inventions in the history of man, and much beyond the genius of a Hottentot. He has done, however, all that he found to be necessary by a very few compound words, and by the clacking with the tongue” (1931).

“The vocables were adopted in imitation of the sounds proceeding from the different objects they were meant to express” (1938). “The genius of a language is generally discoverable in the application of new words to new ideas. The Hottentots who had never seen nor heard the report of a gun before their unfortunate connection with Europeans, had a new word to invent in order to express it. They called it kaboo” (1945).

“The Dutch peasantry in the distant districts speak it [Khoi] and many of them are so very much accustomed to the use of it, that they introduce into their own language a motion of the organ of speech sufficiently distinct to show from whence they procured it” (1951). Dus, sommige Hollandse boere het Khoi gepraat en sommige van die Khoi-Khoin het Hollands gepraat. Dit volg dat hulle mekaar se moedertaal kon beïnvloed. Wat duidelik uit Barrow se reisbeskrywings blyk, is dat die Hollandse boere in die binneland uiters geïsoleerd gelewe het, maar dat hulle met mede-Hollanders op die roetes en tydens besoeke aan Kaapstad en dorpe soos Swellendam en Graaff-Reinet kontak gehad het. Selfs meer geïsoleerd as die Hollandse boere het die Khoi-Khoin in aparte stamme gelewe. “From living together in particular clans, and, in later times, from mixing with different people, the Hottentots of one district differ very considerably from those of another” (1816).

Die punt is dat daar in Barrow se teks niks is wat daarop dui dat die Khoi-Khoin ‘n buitengewone vaardigheid in taalskepping gehad het nie. Die Hollands wat aan die Kaap en in die binneland mettertyd Afrikaans geword het, is deurslaggewend deur die blankes, as die elite (ten minste in vergelyking met die nie-blankes – al word die Hollandse blankes erg ingat deur Barrow voorgestel), ontwikkel. Christo van Rensburg se Khoi-Afrikaans “was geen groot volksbeweging wat Hollands gou aan die Kaap laat verkrummel het nie” (Praag 15.12.2018). Oor die Khoi-Khoin, tydens sy besoek aan Namakwaland, skryf Barrow: “I could have no conversation with these people through the means of my Hottentots, the language spoken by one being perfectly unintelligible to the other; nor could they speak or understand a word of Dutch” (4493). “Though the Namaaqua Hottentots vary but very little in their persons from the other tribes of this nation, their language is widely different” (4569). “The different families of Hottentots all speak a different language, which, however, is very obviously perceived to have been derived from one common origin” (4677). Volgens Van Rensburg is die bakermat van Afrikaans in die binneland en nie in bv die Bo-Kaap in Kaapstad nie. In die ontstaan en lewensvatbaarheid van Afrikaans het die blanke boere ongetwyfeld die deurslaggewende rol gespeel. ‘n Mens wonder in hoeverre Van Rensburg en diesulkes kennis geneem het van geskiedkundige verslae, bv reisbeskrywings soos dié van Barrow, voordat hulle met hulle polities byderwetse vertolkings voor ‘n dag gekom het.

San

“The Bosjesmans … seem to be the true aborigines of the country, unmixed with any other tribes of people” (1897). “By their habits and manner of life, [they] are justly entitled to the name of savage – a name, however, of which, it is greatly to be feared, they have been rendered more worthy by the conduct of the European settlers. They are known in the colony by the name of Bosjesmans, or men of the bushes, from the concealed manner in which they make their approaches to kill and to plunder. They neither cultivate the ground nor breed cattle, but subsist, in part, on the natural produce of their country, and make up the rest by depredations on the colonists on one side, and the neighbouring tribes of people that are more civilized than themselves, on the other” (2789).

Van ‘n boer word gesê: “Should he depart to the distance of five hundred yards from his house, he is under the necessity of carrying a musket” (2965). Boere is deesdae weer terug in daardie situasie. “To bear a life of such constant dread and axiety, a man must be accustomed to it from his infancy, and unacquainted with one that is better” (2965). Joachim van Plettenberg (1739-1793, goewerneur aan die Kaap 1771-1785) het op die verste punt van sy reis in die omgewing van die Sneeuberg ‘n baken geplant. Die San “had thrown down and broken in pieces the monument” (3040). Die skending, vernietiging en verwydering van monumente is steeds met ons.

“The principle object of our present journey [was] that we might be eye-witnesses of the manner in which the farmers conducted their expeditions against these miserable set of beings. I thought it, however, a necessary step to make a previous stipulation with the commandant, that the extent of hostilities against these savages should be that of surrounding one of their kraals; that after this had been done, we should act only on the defensive, and he was enjoined to deliver to his people a most serious charge, not to fire a single shot unless it should be found absolutely necessary for their own personal security; for that the sole object of our journey was to bring about, if possible, a conversation with some of the chiefs of this people” (3196). “On their promises I could place no sort of dependence, knowing that, like true sportsmen when game was sprung, they could not withhold their fire” (3230). “A Dutch peasant, though sufficiently expert at this sort of service [eg surrounding a kraal], always depends more upon his Hottentots than himself” (3210).

Die Boere met hulle gewere “was so directly hostile, as perfectly to justify their shooting a volley of arrows among us” (3250). Barrow vertel dat eers die San-kinders en daarna die vroue beskuitjies by hulle kom haal het en heelwat later die mans, wat met tabak gelok is. “The conclusion of the business, however, must have appeared to them very different from what, on former occasions, they had always experienced, when those who escaped from immediate death were incessantly pursued and fired upon, and their wives and children seized and carried away into slavery” (3250). “Numbers of Bosjesmans women are now in the colony, who were taken from their mothers when infants, and brought up by the farmers, who, from the day of their captivity, have never had any intercourse whatsoever with their countrymen, nor know, except from report, to what tribe or nation they belong” (3304).

Hierdie San “insisted on their innocence, by asserting that their horde, so long as they composed a part of it, had never committed depredations on the colonists, but had always remained about the spot we found them, where they subsisted by the chase [of game], and upon the roots of the earth. Appearances certainly were much in their favour” (3256). “They were desired to tell all their countrymen they should happen to see, that whenever they should desist from stealing the cattle of the colonists, and should come to any of the farm-houses without bow and arrows, or other weapons, and say they were in want, as many more sheep should be given to them than they could possibly obtain by plunder” (3263).

“When all … means of subsistence fail them, and they are certainly very precarious, they are driven to the necessity of hazarding a toilsome and dangerous expedition of plunder into the colony. Such a mode of life naturally leads to habits of cruelty. The disposition of the Hottentot [San] race is mild and manageable in the highest degree, and by gentle usage may be moulded into any shape; but the treatment of the farmers towards them has been very flagitious, that their cruelty even admits of palliation. Though in the eye of political justice it may be considered as a crime for a starving family, driven by imperious want to the necessarity of taking [stealing] the property of another who has perhaps more than he can possibly use, yet in the law of nature the offence is venial: but the Bosjesmans for their conduct have not only the plea of nature and humanity, but also that of retribution. They were driven out of their own country, their children seized and carried into slavery, by people on whom they now commit their depredations [crimes], and on whom they naturally take every occasion of exercising their revenge” (3367) – ‘n standpunt soortgelyk aan dié van Anton van Niekerk hier bo. “The condition to which this people has been reduced, has entirely subdued that timid and pusillanimous mind which characterizes the Hottentots [San]” (3381).

“The nature of their language is the same as that of the Hottentots, though they are not able to understand each other. In the latter, the action of the tongue against the roof of the mouth, or the teeth, is seldom used on more than one syllable of a word. In the language of the Bosjesman, there is scarcely a syllable enunciated without it; and this action is performed by them much more forcibly than by the Hottentots. Notwithstanding the difficulty for an European to acquire such a language, several of the Sne[e]wbergers speak it as fluently as the natives, from their having been committed, in their infancy, to the care of Bosjesmans nurses” (3430).

“It were greatly to be wished, that the peasantry would see the policy of putting an end to their expeditions against this miserable people, and adopt in their place a lenient mode of treatment. They might not, perhaps, succeed in reclaiming them at once from their rooted habits of life; but their hatred towards the colonists, which aims at their lives, might certainly be abated. The first step towards it would be to abolish the inhuman practice of carrying into captivity their women and children … The condition of those who are made prisoners by the farmers, is, in fact, much worse than that of slavery; for, not being transferable property, they have no claims upon their interest” (3430).

“Forty years ago, it appears from living testimony, the Bosjesmans frequented the colony boldly and openly begged and stole and were troublesome, just as the Kaffers now are; but they never attempted the life of anyone. They proceeded not to this extremity until the [Dutch] government had unwisely and unjustly suffered the peasantry to exercise an unlimited power over the lives of those who were taken prisoners. It failed, at the same time, to fix any bounds to the extent of the expeditions made against them, which certainly ought not to go beyond the limits of the colony … This, however, would not answer the object of the farmer, which is that of procuring children” (3444).

Swart mense

In die meeste geskiedenisboeke word beweer dat die blankes en swartes op min of meer dieselfde tyd, 1652, hulle opwagting in wat nou Suid-Afrika genoem word, gemaak het; die blankes in die suidweste en die swartes in die noordooste. Die HAT (2015) is blykbaar besig met die herskrywing van hierdie geskiedenis, maar let daarop dat hierdie inskrywing by “San” versag word deur na “Suider-Afrika” te verwys: “groep jagterversamelaars van Suider-Afrika wat minstens sedert die einde van die laaste ystydperk (10 000 VHJ [vC]) dié gebied bewoon het, maar wat met die koms van swart beesboere en landbouers uit Midde-Afrika van die vyfde eeu HJ [nC] en Europese setlaars van die 17de eeu af mettertyd na die onherbergsamer uithoeke van die gebied verdryf is” (p 1102). Wat moontlik geïmpliseer word, is dat die swartes sowat tien eeue voor die blankes in Suid-Afrika aangekom het. Wat belangrik is, is nie wie eerste hier aangekom en roofbou (bv die uitroeiing van wild, oorbeweiding en brandhoutstroping) toegepas het nie, maar watter etniese groep die land ontwikkel het deur bv infrastruktuur te skep.

Toe Barrow in Graaff-Reinet aangekom het, het die Boere optrede teen die swartes geëis wat die Oosgrens, die Groot Visrivier, oorgesteek en hulle in die kolonie gevestig het. Barrow noem hierdie Boere “anarchists” (1335). “The first business, therefore, of the landrost, after his arrival at the Drosdy, was to stop the preparations of the farmers for making war against the Kaffers, by letting them know that it was his intention to pay a visit to the chiefs of that nation, and to prevail on them, if possible, to return quietly and peaceably into their own country beyond the settled limits of the Great Fish river. This, no doubt, was an unwelcome piece of intelligence … to those of the intended expedition, who were to share … the plunder of the Kaffers’ cattle, which, in fact, and not any laudable motive for the peace and welfare of the district, was the mainspring that operated on the minds of those who had consented to take up arms against them. To the avaricious and covetous disposition of the colonists, and their licentious conduct, was owing a serious rupture with this nation in the year 1793, which terminated with the almost total expulsion of the former from some of the divisions of the district … the Kaffers retired within their proper limits, yet few of the colonists returned to their former possessions, particularly those in the Zuure Veldt; a circumstance, no doubt, that induced the former once more to transgress the fixed boundary” (1335).

Daar kan geen twyfel wees oor die kant waarby Barrow hom geskaar het nie. “Till the scandalous rupture between the peasantry and the Kaffers, occasioned entirely [!] by the injustice and tyranny of the former, Zuure Veldt was one of the best-peopled divisions in the district, but has been since that time entirely abandoned” (1986). “The Kaffers were not to be considered in the same light as the Bosjesmans … but, on the contrary, as a mild, rational, and in some degree civilized people, who had always afforded protection to such travellers in their country as had made proper applications to their sovereign for it. The story [!] of some Dutch farmer [singular] being murdered in Kaffer-land, where he had gone for the sake of exchanging trinkets for cattle, had got hold of their minds” (1993).

Barrow skryf soos volg oor die swart mense wat hy duskant die Groot Visrivier teëgekom het: “A party of women were the first who advanced to salute us, laughing and dancing round the waggons, and putting on all the coaxing [begging] manners they could invent; in order to procure from us tobacco and brass buttons. Good temper, animation, and a cheerful turn of mind, beamed in all their countenances. We found them to be modest without reserve; extremely curious without being troublesome; lively but not impudent; and sportive without the least shadow of being lascivious. Their personal charms were not of a very captivating nature, though, getting over the prejudice of colour, which was that of a dark glossy brown, verging on black, some of them might have been accounted handsome” (2013). “A Kaffer woman is chaste and extremely modest … Instances of infidelity are very rare; and, when they do occur, are accidental rather than premeditated” (2472). Anders as aan die begin van hierdie paragraaf, skryf Barrow later, dalk met verwysing na die mans: “They seldom attempt to sing or to dance, and their performances of both are miserably bad” (2574).

“The men, on the contrary, were the finest figures I ever beheld: they were tall, robust, and muscular; their habits of life had induced a firmness of carriage, and an open, manly manner, which, added to the good nature that overspread their features, showed them at once to be equally unconscious of fear, suspicion and treachery” (2028). ‘n Swart hoofman het verduidelik dat sy stam die Groot Visriviergrens oorgesteek het omdat die Boere dit eerste in die teenoorgestelde rigting gedoen het. “What this chief stated in his reply was perfectly correct. The Dutch peasantry have not only gone into the Kaffer country since the year 1793, to hunt for the larger sort of game, particularly the hippopotamus, that abounds in all the great rivers of that country, but all those who dwell near the extremity of the colony, upon the Great Fish river, have always used, and still continue to consider, the Kaffer side of the river as their own, have sown, and planted, and driven over their cattle to graze. Some of their habitants of Bruyntjes Hoogte … had taken possession of the choicest part of their country” (2069).

“They had the audacity to petition Sir James Craig to grant them as an indemnification for their losses by the Bosjesmans and the Kaffers, a small piece of ground … This piece of ground is only about five-and-forty miles beyond the present boundary. The dating and impudent falsehood on which the letter was founded were easily seen through by Sir James Craig, and their petition was very properly rejected” (2077). “Such are the views of those people, who have neither sense of honour, regard for truth, or feelings of justice or humanity to direct their proceedings” (2083).

“The chiefs were told that if some few of the colonists had been so imprudent as to transgress the treaty [border], they had done it contrary to the express orders and without the knowledge of government: that the colony was now in the possession of a great and powerful sovereign, the king of England: that one of his first chiefs had deputed us to say that the established boundary should be observed on the part of the colonists; but that he expected also that all those chiefs, who had spread themselves over the country of the colonists, with their families, and dependants, and cattle, would, without any further delay, quietly and peaceably return into their own country; and as a proof of the good intentions and friendship of the English government towards the Kaffer nation, we were now on our journey to their great chief, or King Gaika, carrying for him a present from the English governor at the Cape” (2083).

Barrow formuleer en onderskryf Gaika se standpunt soos volg: “It is a common idea, industriously kept up in the colony, that the Kaffers are a savage, teacherous, and cruel people; a character as false as it is unmerited. Their moderation towards the colonists, and all white people, has shown itself on many occasions; and if the inhabitants of the bordering parts of the colony had any sense of honour or feelings of gratitude, instead of assisting to propagate, they would endeavour to suppress, such an idea. They know very well that in the height of a war into which this people was iniquitoust driven, the lives of all their women and children that fell into the hands of the Kaffers were spared by them, whilst their own fell promiscuously by the hands of the colonists” (2340).

Om aan te toon hoe die gedrag van die Boere en swartes verskil, word beweer dat ‘n Genuese skip in 1796 tussen die mondings van die Boesmans- en Sondagsrivier gestrand het en deur die Boere geplunder is pleks van die skipbreuklinge te help (2347). In 1797 het ‘n Amerikaanse skip tussen die mondings van die Keiskamma- en Beekarivier gestrand. Die swartes het die skipbreuklinge gehelp en slegs die knope van hulle klere af gesteel. “They were deprived of no other parts of their property; and they were conducted in safety to the residence of some of the colonists, from whom a demand was made of five rixdollars for the captain and an equal sum for the whole of the crew, as full compensation for their trouble” (2361). Een van die beginsels waarop swart mense se kultuur berus is: “For theft there is no other punishment than that of restitution” (2479). Waarom dan deesdae onteiening sonder vergoeding? Dit is sowel immoreel as strydig met die belange van die land.

“It is to him [Gaika] I am principally indebted for the little information I am enabled to give concerning the Kaffer nation” (2376). “The Kaffers having always been represented as agriculturists, we were a little disappointed in not meeting with gardens and cultivated grounds about their habitations, not a vestige of which had anywhere appeared” (2396). Gaika verduidelik toe dat hulle die afgelope twee of drie jaar in oorloë gewikkel was. “They had consequently been under the necessity of suspending their pursuits of agriculture; that in times of peace they always planted millet [sorghum – 2595, 2657], and several kinds of vegetables” (2396). “They seem however to be much more inclined to the pastoral than the agricultural life” (2499). “There are perhaps few nations, besides the Kaffers, that have not contrived to draw some advantages from the possession of a sea-coast. They have no kind of fishery whatsoever either with nets or boats” (2520). Die San, daarenteen, het wel die vermoë om vis in bv die riviere te vang (3545).

Oor die swarte as mens skryf Barrow: “From the nature of his food, which is chiefly milk, his manners are mild and gentle … In time of peace, he leads the true pastoral life: his cattle is his only care: he rarely kills one for his own consumption, except on some particular occasion” (2423). “There is perhaps no nation on earth, taken collectively, that can produce so fine a race of men as the Kaffers: they are tall, stout, muscular, well made, elegant figures … their rest is not disturbed by violent love, nor their minds ruffled by jealousy … The countenance of a Kaffer is always cheerful; and the whole of his demeanour bespeaks content and peace of mind” (2451).

“Had not Nature bestowed upon him the dark-colouring principle that anatomists have discovered to be owing to a certain gelatinous fluid lying between the epidermis and the cuticle, he might have ranked among the first Europeans” (2458). “A Kaffer … could not be pronounced deficient in talent. The experiment of giving him a suitable education has not yet been made; but there are perhaps no unlettered people on the face of the earth, whose manners and opinions have more the appearance of civilization than those of the Kaffers” (2486).

“The Kaffers most certainly are not the Aborigines of the southern angle of Africa … it would be absurd to consider them as indigenous to the small spot they now possess. To speculate upon their origin, it might not perhaps be far from the mark to suppose them to have sprung from some of the tribes of those wandering Arabs known by the name of Beduins” (2533).

“Not the smallest vestige of a written character is to be traced among them; but their language appears to be the remains of something far beyond that of any savage nation. In the enunciation it is soft, fluent, and harmonious; has neither the monotonous mouthing of the savage, nor the nasal nor guttural sounds that prevail in almost all the European tongues. It is as different from that of the Hottentots as the latter is from the English. In a very few words, and these are generally proper names, they have adopted the palatial clacking of the tongue used by the Hottentots. The mountains and rivers in the country, for instance, still retain their Hottentot names; a presumptive proof that the Kaffers were intruders upon this nation. It is singular enough that the Kaffers, as well as the Hottentots, should have obtained a name that never belonged to them … A [Kaffer], among the Indians [Arabs], is an infidel, a pagan … The Kaffers call themselves Kousszc [Xhosas]” (2603).

Hollandse boere

Op sy reise is Barrow, danksy hulle welwillendheid, meesal deur Hollandse boere vergesel omdat hulle perde, osse en waens en die roetes geken het, geweet het waar water is en Barrow se bas teen die inboorlinge beskerm het. “We had to depend entirely on the information of the farmers as to the road and most convenient halting places” (4202). “Some of the farmers it was absolutely necessary to take along with us, as none of our own party were acquainted with a single step of the country” (2006). “They were also a considerable addition to our strength, in case of an attack from a savage tribe … of Bosjesmans” (1034).

Maar wat het Barrow van die Boere gedink en geskryf? “A farmer thinks he cannot proclaim a more meritorious action than the murder of one of these [Bosjesman] people. A boor from Graaff Reynet being asked … if the savages were numerous or troublesome on the road, replied, he had only shot four, with as much composure and indifference as if he had been speaking of four partridges. I myself have heard one of the humane [!] colonists boast of having destroyed with his own hands near three hundred of these unfortunate wretches” (1041).

Die Hollandse boere word as lui slapgatte uitgebeeld. “It is indolence alone that has hitherto prevented the colonists from leading their vines along standards, in which case they would not only improve the quality of the grape, but would also receive a double quantity from the same ground” (814). “Hitherto there have been few speculators among the Dutch planters: the spirit of improvement and experiment never entered into their minds; and it may be a matter of doubt, had not the French Protestants … introduced and cultivated the vine, whether at this time the whole colony would have produced a single leaguer of wine” (820). In werklikheid het Jan van Riebeeck die eerste wingerdstok in 1655 geplant en die eerste plaaslike wyn is in 1659 geproduseer. In 1685, tydens Simon van der Stel se bewind, het die wynlandgoed Groot Constantia tot stand gekom; dus vóór die koms van die eerste Hugenote in 1688. “The poorest peasant [from the interior], on his annual visit to the Cape, never fails to lay in, among other articles of purchase, a cask of sopie [brandy], amd this as little rest day or night till it be exhausted” (4403).

“A true Dutch peasant, or boor as he styles himself, has not the smallest idea of what an English farmer means by the word comfort. Placed in a country where not only the necessities, but almost every luxury of life might by industry be procured, he has the enjoyment of none of them” (937). “The boor … is absolute master of a domain of several miles in extent; and he lords it over a few miserable slaves or Hottentots without control … Unwilling to work, and unable to think; with a mind disengaged from every sort of care and reflection, indulging to excess in the gratification of every sensual appetite, the African peasant grows to an unwieldy size” (950). “Scarcely any two neigbours are found to be on good terms with each other, but are embroiled perpetually in quarrels and disputes about the extent of their farms, or the privilege of a spring or a water-course” (957). “The farmers seem to have no idea of digging wells, or of opening a spring to let it run” (4258).

“The women of the African peasantry pass a life of the most listless inactivity. The mistress of the family, with her coffee-pot constantly boiling before her on a small table, seems fixed to her chair like a piece of furniture. This good [!] lady, born in the wilds of Africa, and educated among slaves and Hottentots, has little idea of what, in a state of society, constitutes female delicacy … The young girls with their hands before them as listless as their mothers. Most of them, in the distant districts, can neither read nor write, so that they have no mental resources whatsoever” (979). “To the cold phlegmatic temper and inactive way of life may perhaps be owing the prolific tendency of all the African peasantry. Six or seven children in a family are considered as very few; from a dozen to twenty are not uncommon; and most of them marry very young, so that the population of the colony is rapidly increasing” (986).

Barrow erken darem ‘n fundamentele of DNS-verskil tussen die liggaamsbou van Khoi-Khoin vroue en Hollandse blanke vroue omdat “different predispositions exist inherent in the person of each” (4590). Bewustheid van die verskil word skynbaar versterk deur die volgende stelling: “It seems to be a fact well established, that the lion prefers the flesh of a Hottentot to that of any other creature. He has frequently been singled out from a party of Dutch” (4635). Dalk tog nie: “The latter [Dutch] being disguised in clothing, and the former [Hottentot] going generally naked, may perhaps account for it” (4635). “The men are in general much above the middle size, very tall and stout, but ill made, loosely put together, awkward and inactive. Very few have those open ingenuous countenances that among the peasantry of many parts of Europe speak their simplicity and innocence” (992).

“They affect to be very religious, and carry at least the devotion of religion fully as far as the most zealous bigots” (1006). “Rude and uncultivated as are their minds, there is one virtue in which they eminently excel – hospitality to strangers” (1013). “If the economy of the African farmers’ house be ill managed, that of his land is equally bad. The graziers indeed, in many places, are not at the trouble of sowing any grain, but exchange with others their cattle for as much as may be necessary for the family consumption. But even those who have cornfarms near the Cape, seem to have no kind of management. They turn over a piece of ground with a huge mis-shapen plough, that requires eight or ten horses, or a dozen oxen, to drag it along” (1020). “The Dutch peasant … bestows no kind of labour on the ground [eg manure and water] but that of throwing in the seed: the rest is left to chance and the effects of an excellent climate” (1027). “Living nearly in a state of nature, with the advantage of having at all times within their reach a supply of food, procured without bodily exertion or the fatigue of labour, they sometimes attain the greatest possible size to which the species seems capable of arriving” (1211).

“Could the farmers near the Cape be once prevailed upon to sow turnips, which may be produced here equally-good as in Europe, to plant potatoes, and cultivate the artificial grasses, the quality of the beef and mutton might be very materially improved … but the adoption of such a system would require more labour and activity, and more attention, than the body and mind of a Dutch farmer seem capable of supplying: his avarice, though great, is yet overcome by the habits of indolence in which he has been educated” (1081).

“The zebra has obtained the character of being so vicious and ungovernable, as never to be completely tamed; perhaps only from some very imperfect and injudicious trials. The success of an attempt to domesticate animals that are naturally fierce or timid, would require more perseverance and patience, more labour, and more address, than seem to fall to the share of a Dutch peasant” (1136). Ten spyte van Barrow se beterweterigheid, “zebras have never been truly domesticated” (Wikipedia). “If the Dutch have been too indolent to domesticate the qua-cha [kwagga] and the zebra, it is less a matter of astonishment that no attempts have been made on the fierce and powerful buffalo. Any other nation, possessing the Cape for one hundred and fifty years, would certainly have effected it” (1570). Barrow sit die pot weer mis. “The African buffalo has never been domesticated, unlike its Asian counterpart, the water buffalo” (Wikipedia).

Springbokke is deur die Boere geskiet vir hulle vleis en velle: “clothing for their slaves, and, at the time of the capture by the English [1795], for themselves also and children. The poverty and miserable condition of the colony were then so great, that all their numerous flocks and herds were insufficient to procure them decent clothing” (1273).

Oor Graaff-Reinet skryf Barrow: “Its appearance is more miserable than that of the poorest village in England. The necessities of life are with difficulty procured in it; for, though there be plenty of land, few are found industrious enough to cultivate it” (1376). “A hog is a species of animal scarcely known in the district. No reason but that of indolence can be assigned for the want of it. To feed hogs there would be a necessity of a planting, and to this they seem to have a mortal antipathy. It is great exertion to throw a little corn into the ground for their own bread” (1411). “The same reasons that prevent them from breeding hogs, operate against their keeping poultry: these would require grain, and this labour” (1418).

“The information of the peasantry on any subject, and in all countries, should be received with a degree of caution. Those of Africa, I have generally observed, are much disposed to the marvellous” (1542). Wat Barrow skryf, behoort deurgaans krities oorweeg te word. Hy skryf meer betroubaar oor die natuur as oor mense. Oor etniese groepe het hy bepaalde vooroordele gehad en hulle dus met verskillende maatstawwe beoordeel.

Oor Zwartkopsbaai by Port Elizabeth skryf Barrow: “The farmers give themselves at this place no trouble to manure the land … How little they esteem manure is very evident from the heaps of dung piled up about the houses in those places where the cattle, in order to preserve them from beasts of prey, are pent up at nights … The beds of some of these kraals were twelve feet [!] deep of dung, unmixed with any other material; and this is not the only nor the least offensive nuisance with which the hovel of a Dutch peasant is usually surrounded” (1632).

“There never perhaps were a set of men so void of resources in overcoming difficulties as the Dutch farmers of the Cape. The inanity of mind, and the indolent habit of body, are not even surmounted by self-interest. Their ignorance cannot be a matter of wonder, but we often find in Europe unlettered men possessed of great talents and ingenuity” (4424).

 

Dan Roodt: Engels is die antitese van Afrikanerskap, repliek aan Jeanelle Greyling

Geagte Jeanelle Greyling,

Toevallig vang my oog die enigsins uitlokkende opskrif van u rubriek in Beeld, “Engels ook nodig vir Afrikanerskap”. Dis die tipe sin wat teen my hele wese indruis, wat ‘n bespotting van ons hele geskiedenis maak.

Ek stem saam met Andries Hendrik Potgieter wat, toe die Engelse Natal bereik, liewer weggetrek het omdat hy “nooit Brits wou word nie”. Hy het ook gesê dat hy van die see wou wegkom, want “waar die see is, is Engelse”. Hy het uitgewyk Noorde toe, en het onder andere Potchefstroom gestig, wat na hom vernoem is.

Anders as Iere, Skotte en Walliesers, is Afrikaners deur Engelse verower, maar ons het ons taal behou. Soos Hennie Aucamp en vele ander gesê het, verteenwoordig dít die wese van ons identiteit.

Afrikanerskap is geheel en al onversoenbaar met Engelsheid. Jaap Steyn, nog ‘n groot Afrikaner wat meer as enigiemand anders gedoen het om die taalstryde van die verlede op te teken, was ook bekommerd dat Afrikaners se Engels reeds “te goed” is.

My eie kinders het nooit ‘n woord Engels tuis gehoor nie; ons het nimmer enige poging aangewend om die Rooitaal aan hulle oor te dra nie. Wel het ek soggens op pad skool toe gepoog om aan hulle Frans te leer, waarin hulle nie belanggestel het nie, iets waaroor hulle nou baie spyt is. Nietemin het hulle elkeen ‘n onderskeiding in Engels-“Huistaal” aan hul Afrikaanse hoërskool ontvang. Vir my is dit geen aanduiding van hul taalvermoë nie — waarmee sekerlik niks skort nie — maar van die mate waartoe Afrikaners onder die ANC-terroristebewind so omgewe is van Engels dat ons gedwing word om moedertaalsprekers van die taal te word.

U verhaaltjie van die Egiptenaar is eintlik niksseggend. U reaksie op die eentalige spreker van Arabies verraai egter meer aangaande uself as oor hom. In Junie vanjaar was ek in ‘n hotel in Pole waar die man agter die toonbank insgelyks slegs Pools kon praat. Ek het ook Engels probeer, Frans en selfs geradbraakte Duits, maar hy kon slegs sy moedertaal praat. Eerder as wat dit vir my na ‘n probleem gelyk het, soos vir u, was dit vir my verfrissend. Dit het my selfs hoopvol gestem. Eureka! Hier was ‘n uithoek van Europa waar Engels nog nie ingedring het nie!

Engels is soos onkruid; dit neem oor en verdring ander plante. Twintig jaar gelede kon min mense in Parys, selfs in toeristiese dele, Engels praat. Deesdae is Franse en dikwels ook die Noord-Afrikaanse immigrante waarvan ons so baie hoor, gretig om met toeriste Engels te praat. Dis nie meer Frankryk nie; dit raak nou Disneyland met ‘n replika van die Eiffeltoring.

U skryf: “Dié van ons wat Engels magtig is, kan dus ons sterre dank, want die hele wêreld is vir ons toeganklik.”

Watter illusie is dit nie! Ek kan amper sê: Net iemand soos u wat aan ‘n plattelandse universiteit soos dié van Potchefstroom in Afrikaans gestudeer het, kan so ‘n stommiteit kwytraak. As u net Afrikaans en Engels ken, is die wêreld beslis nie vir u toeganklik nie. Die meeste opgevoede Europeërs praat vier of vyf tale: Duits, Frans, Italiaans, Spaans, dalk Russies of ‘n Skandinawiese taal. Dit is die “meertalige sprekers” waarvan u praat, nie Afrikaners in ons land wat gedwing word om Engels te aanvaar omdat ons polities en kultureel oorheers is en word nie.

Wat weet u van Korea of Japan? Dis twee welvarende Oosterse lande waarvan die produkte die wêreld oorspoel en in menige Westerse tale bemark word, maar wat elkeen oor ‘n eie, byna hermeties verseëlde kultuur beskik. Om Japannees of Koreaans te bemeester, is soveel meer van ‘n uitdaging as Engels, die taal wat jy saam met jou eerste pakkie kougom inkry.

Nog iets: In alle Europese tale word ‘n magdom boeke oor en weer tussen daardie tale vertaal, selfs uit Oosterse tale. Behalwe in Engels. Die Engelse leser wil liefs ‘n speur- of liefdesverhaal lees. Of ‘n “sakeboek” in die trant van: “Hoe om vinnig ryk te word.” Daarom bly Engelse salig onbewus van wat daar in ander tale gepubliseer en gedink word… Maar vir u verteenwoordig Engels “die sleutel tot die heelal”.

U skryf:

“Ons moet daarteen waak om die jeug in te perk omdat ons bang is ons kultuur gaan verlore.

Vanweë ons emosionele band met Afrikaans sal Engels altyd ons tweede taal bly. Die verwerwing van dié taal is egter noodsaaklik vir diegene wat wil tred hou met die res van die wêreld se vooruitgang.”

“Die jeug in te perk…?” Bestaan daar nog so iets in Suid-Afrika? Met ‘n dwelmhandelaar of twee op die straathoek van elke skool, prostitusie (letterlik en figuurlik) ‘n eerbare beroep en internetpornografie vir elfjariges? In watter dekade leef u presies?

“Vooruitgang” is ‘n groot woord. Ons kan seker gaan kers opsteek by Hegel en sy Russies-Franse dissipel Alexandre Kojève, en dit van daar af neem. Met al die Eskom-grappies kan ons dalk ook vra: “Wat het ons voor kerslig gehad? Elektrisiteit.” Ons probleem, asook dié van ander wêrelddele, is eerder: agteruitgang, verval, verlaging van opvoedingstandaarde, e.d.m. Daarvoor gaan die grote Engels ons niks help nie, want die agteruitgang in Engelstalige lande is juis soveel sneller as in daardie state wat meer van die Angel-Saksiese Empaaier geïsoleer is.

Probeer gerus, soos ek vir ‘n paar maande vanjaar gedoen het, in ‘n plattelandse Franse dorpie gaan woon en in Engels kommunikeer. Ten eerste sou dit uiters onbeskof wees, om mense in hul idilliese, gekoesterde bestaan waar hulle en hul voorouers al eeue lank woon, met Engels aan te val. Ten tweede praat mense gewoon nie Engels nie. Hul kultuurtaal, opvoedingstaal, wetenskapstaal, kommunikasietaal, universiteitstaal, ens., ens., is Frans en sal vir die afsienbare toekoms Frans bly.

Tensy mev. Theresa May besluit sy is nou moeg vir die Brexit-debakel en sy Frankryk binneval en verower en Engels die enigste amptelike taal maak, soos die ANC in Suid-Afrika gemaak het! Hoewel, met die verdeeldheid wat tans in Engeland heers, kan ek my kwalik voorstel dat ‘n nuwe oorlog teen Frankryk ‘n groot sukses gaan wees…

Terloops, vele van my Afrikaanse vriende sê altyd: “Ek praat net Engels in selfverdediging.” Dis vir my gesond; dit getuig van standvastigheid en van ‘n geborgenheid in jou eie kultuur.

En Brexit gaan vir seker ‘n invloed op die toenemende hegemonie van Engels as kommunikasietaal in Brussel hê. As Engeland nie meer lid van die Europese Unie is nie, is daar nog enige rede om Engels te gebruik? Ek voorspel dat die taalnasionalistiese Franse dan hul stemme gaan begin dik maak om Frans ‘n hoër status te gee. Daarbenewens verteenwoordig Duitssprekendes byna 100 miljoen EU-inwoners. Waarom moet Duitsers en Oostenrykers vir lief met Engels neem as hulle bloot hul eie taal kan gebruik, die taal waarin die moderne wetenskap, ingenieurswese en kwantumfisika uitgedink is? Die Britte koop tog Duitse motors, nie die omgekeerde nie?

Eintlik is Afrikaans, Nederlands en Duits standaardtaalvariante van dieselfde taalkontinuum wat uit letterlik dosyne dialekte bestaan… Dit is moontlik om dieselfde boek in Duits, Nederlands en Afrikaans te lees en telkens nuwe elemente daarin te ontdek. Onlangs het ek dit besef toe ek die Nederlandse vertaling van Spengler se Ondergang van die aandland begin lees het. Geen Duitse boek vertaal ooit goed na Engels nie… behalwe miskien Das Kapital?

Anders as die Nederlanders en die Skandinawiërs, wat Engels ook gretig aanleer, beskik Afrikaners, Franse, Duitsers en Russe oor ‘n geskiedenis van konflik met Engeland. Is dit voorstelbaar dat die Russe ooit hul taal met sy grootse letterkunde, operas en wat nog, vir Engels sou prysgee?

Dit bring my by ‘n verdere punt: hoewel sommige Afrikaners (soos u en ander joernaliste) tans sterk onder Engelse of Angel-Saksiese invloed verkeer, was dit nie altyd so nie. In die verlede was ons politici, skrywers, akademici en wetenskaplikes trots op hul Europese herkoms en het moeite gedoen om met hul eweknieë in Europa te skakel. Jan Rabie het tydens sy verblyf in Parys in die 1950s soveel Franse boeke gekoop dat hy dikwels nie geld vir kos had nie, en koolblare by die mark gaan optel het om sop van te kook, om nie van honger om te kom nie. Het ons honger na Europa nou ‘n honger na Engels geword?

Die Afrikaner is óók, en by uitstek, Eurokaner… Ons het dit tydens die Anglo-Boereoorlog gesien toe die hele Europa kant gekies het téén Engeland. Vandag gebeur dit weer, want al hoe meer Europeërs word met afgryse vervul deur hierdie o so Engelse bestel, met sy korrupsie, plaasmoorde, taal- en rassediskriminasie. Telkens as ek Europa toe gaan, kom ek Europeërs teë wat hier vir militêre diens wil aanmeld om ons van die ANC en sy Engelse hanteerders te bevry!

Die “nuwe” Suid-Afrika, hierdie gewelddadige Klein Engeland, het hom tot vyand van die Weste verklaar. Ons kultuur verbied en onderdruk hy in die naam van sy afkeer van “eurosentrisme”. Hoe lank nog voordat ons Afrikaners, tesame met ons mede-Westerlinge, teen hierdie haatdraende kwasi-Engelse bewind met sy rassehaat, taalhaat, kultuurhaat, elke haat wat daar is, opstaan?

Engels is die antitese van Afrikanerskap. Dis so simpel soos dit, soos ‘n Vlaamse vriend altyd sê. En dis nie ‘n anglisisme nie, eerder ‘n gallisisme, aussi simple que ça.

My pleidooi sou wees dat ons liewers van Engels moes vergeet. As ek daar in Pole of in Frankryk vedwyn, of selfs in Stockholm tuisgaan, probeer ek vergeet dat ek Engels ken. Ek poog eerder om ‘n paar woorde van die plaaslike taal aan te leer, die mense beter te leer ken. In die geval van Frans is dit vir my lekker om byna heeltemal met die plaaslike inwoners te versmelt en om deur hulle as ‘n eweknie of ‘n gelyke aanvaar te word.

Engels is geen kortpad na kennis of ervaring nie. Inteendeel, dit weerhou baie Afrikaners van ‘n meer intieme omgang met ander tale en kulture. Ons word soos Amerikaanse toeriste wat net harder skree as hulle nie deur die plaaslike inwoners begryp word nie.

Daar is ook niks so vervelig soos ‘n Engelse boekwinkel nie. As jy een Exclusive Books of WH Smith gesien het, het jy almal gesien. Dit sê iets oor die oppervlakkigheid van Engelse. Dít wat Nietzsche en ander Europese intellektuele in die negentiende eeu oor Engelse geskryf het, geld steeds: hulle is oppervlakkige sedeprekers. Ervaar ons dit nie ook elke dag in ons land nie? Die aanhoudende gesanik en sedelesse van Engelse (en hul Afrikaner-na-apers natuurlik).

Dog ook: snobisme. Daar is min dinge wat Engelse so beïndruk soos geld. Lees: baie geld. Is dit daarom toevallig dat snobisme so ‘n wesentlike kenmerk van die Suid-Afrikaanse samelewing geword het?

Op die Europese Vasteland het mense agting vir vernuf, kultuur, kennis, styl. Dit gaan nie bloot om rykdom en vertoon nie. Die gemiddelde ANC-politikus of -tenderpreneur jaag ook maar eintlik die Engelse droom na: om ryk en vernaam te wees, iemand waaroor die poniepers in Londen sou skinder.

Saam met Hendrik Potgieter sou ek kon uitroep: Dank God dat ek nie Engels is nie! Afrikaans en my half-Europese identiteit as Afrikaner het vir my soveel deure oopgemaak, insigte gegee, my verryk en my oortuig dat ‘n mens altyd dieper na ‘n probleem moet kyk.

Ongelukkig is dit so dat baie Afrikaners vandag, juis vanweë Engels, oppervlakkig, vulgêr en snobisties geraak het. “Ek ry ‘n BMW,” soos oorle Johannes Kerkorrel gesing het. Nie dat dié arme siel ‘n begrip van enigiets gehad het nie, want hy wou ook maar graag ‘n Engelse Johannesburger wees. En moenie so seker wees dat die half-Engelse Afrikaner steeds ‘n “emosionele band” met sy taal koester nie. By die reünies van my matriekjaar is ek altyd verstom oor hoeveel van die stoere Boere wat destyds sulke swak punte in die Engelse klas gekry het, hul bloedjies na St. Johns, St. Stithians en dergelike meer gestuur het sodat hulle deesdae met Afrikaans sukkel! Maar goed, dis Johannesburg. In Pretoria is dit heeltemal anders gesteld. Johannesburg en Pretoria is soos twee stede in verskillende lande, met verskillende tale en kulture. Wanneer werp Pretoria die juk van Johannesburg af?

In Afrikaans het debat helaas verdwyn. Op tipies Engelse wyse word daar in die blaaie van Beeld, Die Burger en ander Nasperspublikasies vandag vir ons gepreek. Die nuwe evangelie van ANC-gedienstigheid word aan ons verkondig. Daar is niks van die Nederlandse, Franse of Italiaanse voorliefde vir argumenteer, meningsverskil en “oop gesprek” soos Van Wyk Louw dit getipeer het nie.

Diegene wat verskil, word gesnobeer. Geen teenargument word aangebied nie, maar hulle verwys neerhalend na jou “grys skoene” en ander sinnelose slagspreuke wat hulle by Engelse gehoor het.

Om Engels magtig te wees, vervul my helaas met geen “dankbaarheid” nie. Ek het my jeug verspil tussen Engelse op die Wits-kampus en dat ek min of meer sonder letsels en sonder om ‘n dwelmverslaafde te word daaruit ontsnap het, is ‘n wonderwerk. Ek het niks by dom Engelse geleer nie en moes heelwat dinge afleer. Eers toe ek die Europese denktradisie kon bemeester, het dit vir my gevoel asof ek vir die eerste keer mens word. Die helder, skoon lug van my aangenome Franse departement, Cantal, die ou kastele en ruïnes, die aristokratiese sweem wat oor alles hang, dít alles laat my my as Afrikaner beter verstaan.

Die Afrikaner is ‘n Protestantse aristokraat wat steeds, na soveel eeue, vervolg word…

Ons is Amsterdam, maar ook La Rochelle. En die Hanse. Daar waar ek vroeër vanjaar gestaan het, op die stadsplein van Bremen, die Hansestadt, met die bankadvertensie op die bushalte in die plaaslike dialek, wat lyk op Afrikaans, dít het iets in my geroer. Vanuit die Lae Lande met hul kanale en die Oossee met sy Hansestede het ons gekom en aan die Kaap het ons en ons taal uitgespoel. Maar Germane het ons gebly. (Al dig Breyten Breytenbach nou ook wát oor “Ek is Germaans en wreed”; ek wonder wat sê hy nou oor die wreedheid van die swartman?)

Engels is ‘n saai kreools; dis vol Franse woorde wat verkeerd uitgespreek word. Veel eerder sou ek meer Duits wou geken het, of Pools of Sweeds magtig wou wees. Of Italiaans of Spaans. In my motor luister ek knaend Italiaanse liedjies. Dis so vrolik en sjarmant, so anders as die gehyg en gekreun van Amerikaanse kletsrymers of die dekadente nihilisme van Britse popsangers. Wat wou Pink Floyd en die Beatles regtig vir ons sê, behalwe dat dit ‘n lyding is om Engels te wees? Engelse hou van niemand nie, geen ander volk nie, selfs nie eens van ander Engelse nie. Hulle munt uit in meer of minder subtiele beledigings. Ongelukkig is die Afrikaner met sy byna Skandinawiese opregtheid en ongekunsteldheid kwalik teen Engelse beledigings bestand.

Wat u sê oor Afrikaners wat Engelse onderwysers in vreemde lande word, is eintlik afgryslik. Want u laat na om te noem dat hulle weens hul velkleur nie in Suid-Afrika werk kan kry nie. Vanweë die nivellering wat die verderflike Britse en Afro-marxiste op ons land afgedwing het, is alle onderwys en onderwyssalarisse tot ‘n derdewêreldvlak verlaag. Afrikaanse onderwysers moes eintlik R100 000 per maand verdien het, soos vele van hul Noord-Europese eweknieë. Dan sou elkeen in ons land ‘n leraar by sy plaaslike Afrikaanse skool wou geword het, pleks dat hy of sy ontheemd rondflenter agter ‘n paar dollar aan.

Dis nog iets van Engelse: hulle is altyd ontheemd en ontwortel, swerwers na nêrens. Die “ewige Engelsman” wat vandag in Suid-Afrika, môre in Australië en oormôre in Kanada of die VSA gaan bly. Hy beskik oor geen werklike vaderland nie.

Die Afrikaner is van ‘n ander stoffasie. Hy is geanker, gewortel, geplant. Dit pols deur ons Europese bloed; “bloed en yster, bloed en grond”, soos FPK in hul liedjie “Brand Suid-Afrika” sing. Of “Ons vir jou Suid-Afrika!” soos CJ Langenhoven dit in “Die Stem” verwoord het. Noudat ons land afgeneem is en binnekort ons plase, is ons taal voorlopig al wat oorbly. Dis ons ark waarmee ons dié stormagtige oseaan sal moet bevaar.

Die moderne Britse Ryk het as ‘n seerowersprojek teen Spanje onder Elizabeth I begin. Daar sal altyd see- en struikrowers wees.

Daarom sal ons ark voortdurend bedreig word. Ek vra u egter mooi, moenie met u ode aan Engels, die rol van seerower speel nie.

Leon Lemmer: Christo van Rensburg oor die geskiedenis van Afrikaans

Die taalkundige, Christo van Rensburg (1938-2018), het in die huidige dekade twee boeke gepubliseer wat polities byderwets die rol van nie-blankes in veral die ontstaan van Afrikaans oorbeklemtoon. Dit het meegebring dat hy ‘n gewilde spreker was by byeenkomste van Afrikaansinstansie wat deesdae oorgraag die geskiedenis van Afrikaans wil herskryf/”regstel” deur die rol van blankes, veral Hollanders en Afrikaners, af te skaal. Waarna gemik word, is ‘n onderskrywing van die Nederlandse taalkundige, Hans den Besten, se oordrewe 1987-stelling: “Was dit nie vir die agentskap van die inheemse Khoekhoen (Khoi-Khoin) en ingevoerde Afrika- en Asiër-slawe-arbeid nie, sou daar geen Afrikaans gewees het nie” (Aangehaal deur Danny Titus in WAM Carstens & Michael le Cordeur, reds, Ons kom van vêr, Tygervallei: Naledi, 2016, p 195). Die onderliggende byderwetse politieke motivering hiervoor is voor die hand liggend.

So kry ons Afrikaans

Die eerste boek van Christo van Rensburg wat hier ter sake is, is So kry ons Afrikaans (Pretoria: Lapa Uitgewers, 2012, 159p, R165). Die voorwoord is deur Michael le Cordeur, in sy hoedanigheid as voorsitter van die Afrikaanse Taalraad (ATR), geskryf. Ingevolge die ATR se oriëntasie was “dit nodig dat die verhaal oor die ontstaan van Afrikaans opnuut nagevors word sodat die volle (gedeelde) geskiedenis van Afrikaans en die mense wat Afrikaans praat, vertel kon word. Op hierdie wyse probeer ons wegbeweeg van die geskiedenis wat ons as Afrikaanse gemeenskap verdeel het … Die doelwit was om eens en vir altyd die misverstande oor waar Afrikaans vandaan kom, finaal by te lê” (p 9). Die politieke motivering vir die herskryf van Afrikaans se geskiedenis blyk dus duidelik. “Met hierdie werk wil die ATR opnuut die veelfasettige afkoms van Afrikaans beklemtoon en die nou byna afgesaagde gesegde dat Afrikaans ‘n witmanstaal is, finaal in die kiem smoor; omdat ons hier die navorsing aanbied wat bewys dat Afrikaans die eiendom is van almal wat Afrikaans praat” (10).

Le Cordeur verwys hier na CJ Langenhoven (1873-1932) se stelling oor Afrikaans: “Hij is die enigste witmanstaal wat nie onmiddellik oor die see kom nie” (JC Kannemeyer, Langenhoven, ‘n lewe, Kaapstad: Tafelberg, 1995, p 269). Dit is duidelik dat Langenhoven Afrikaans met Engels gekontrasteer het. Hy het hiermee erken dat Afrikaans ook plaaslike wortels het. Langenhoven beweer nie dat Afrikaans uitsluitlik die taal van blankes is nie. Le Cordeur se frase, “Afrikaans die eiendom is van almal wat Afrikaans praat,” klink na ANC-retoriek, soos dat die land aan almal behoort en blankes se eiendom dus sonder vergoeding onteien mag word. Le Cordeur se dislojaliteit jeens Afrikaans het duidelik geblyk toe hy hom ongekwalifiseerd ten gunste van die verengelsing van die Universiteit Stellenbosch (US) uitgespeek het. Dít het terselfdertyd die ATR gekarakteriseer omdat die ATR hom nie van Le Cordeur gedistansieer het nie.

Van Rensburg stel die inheemse perspektief voorop. Hy begin sy eerste hoofstuk deur te vertel hoe die Khoi-Khoin die verbyvarende skepe waargeneem het. Getrou aan sy opdraggewer (die ATR) se standpunt, skryf hy: “‘n Taal soos Afrikaans bestaan uit al sy variëteite” (p 11). Maar hy wend geen poging aan om te besin oor die mate waarin die mengteltaal Kaaps Afrikaans is nie. Kaaps is ‘n brousel van hoofsaaklik Afrikaans en Engels. Dit behoort as ‘n tussentaal eerder as ‘n variant van Afrikaans beskou te word. Die Académie française bevorder Standaardfrans en nie enige variant daarvan nie. Die Académie verskans Frans ook aktief teen veral verengelsing (Wikipedia). Al word die voortbestaan van Frans nie bedreig nie, is dit ‘n gesonde benadering. Dit spreek van etniese en taaltrots.

Anders as by Frans word die voortbestaan van Afrikaans bedreig. Desnieteenstaande gaan Afrikaansinstansies, veral die ATR en die ATKV, voort om Afrikaansvariëteite en by voorkeur Kaaps te bevorder. Pleks van taaleenheid met Standaardafrikaans as grondslag aan te moedig, word taalverdeeldheid bevorder terwyl daar juis in eenheid krag is. Standaardafrikaans is die enigste vorm waarin Afrikaans agbaar kan oorleef. Dit is immers saamgestel uit die Afrikaansvariëteite, insluitende Kaaps in soverre dit nie Engels is nie. Taalsuiwerheid word egter deur geen Afrikaansinstansie aktief bevorder nie. Geradbraakte Afrikaans, veral weens verengelsing, neem toe en niks word gedoen om hierdie verwording van Afrikaans teen te werk nie.

Kaaps word voorgestel as ‘n aanvaarbare vorm van Afrikaans, gevolglik neig al hoe meer nie-Kaapssprekers ook om ‘n mengsel van Afrikaans en Engels te praat. As Afrikaans net in geradbraakte vorm oorleef, is dit nie die moeite werd om vir die voortbestaan daarvan te veg nie. Eerbare Afrikaans is ‘n taal uit eie reg wat duidelik van Engels onderskei kan word. Polities oorverligtes beweer Afrikaans floreer steeds en hulle vestig dan die aandag op die aanwesigheid daarvan op radio en televisie, in liedjies en in opvoerings by bv kunstefeeste. Maar op die gehalte van daardie Afrikaans word nie ag geslaan nie. Kaapssprekers het al dikwels erken dat hulle hulle brouseltaal gebruik om Afrikaners te tart. Polities korrek word hierdie laakbare gedrag nie deur Afrikaansinstansie gekritiseer nie. Dit dui op die gebrek aan sowel selftrots as etniese trots, insluitende taaltrots, by baie blanke Afrikaanssprekendes.

Van Rensburg vertel hoe sommige Khoi-Khoin Aanleerdershollands gepraat het as gevolg van kontak met matrose op Hollandse skepe. Maar daardie matrose was nie noodwendig Hollanders nie. Die groot stede aan die Noord- en Baltiese See, bekend as die Hanse-liga, het voor en tydens Van Riebeeck se tyd eeue lank die handel in daardie gebied oorheers. Naas Hollands is bv Duits en Skandinawiese tale sekerlik deur baie van die matrose gepraat. Dit geld ook vir die vroeë koloniste aan die Kaap: “Die meeste immigrante in daardie tyd was Duitsers” (34). Van Rensburg beweer dat Hollands “stadigaan ook onder die Khoi-Khoin ‘n moedertaal geword het” (18). Hy noem dit Khoi-Afrikaans (20). Dit hinder my dat Van Rensburg van Nederlands in Van Riebeeck se tyd praat terwyl Holland eers in 1814 Nederland geword het. Ook dat hy van die begin af van Afrikaans in die Khoi-Khoin-konteks praat en nie van bv proto- (eerste, oer-) Afrikaans nie.

Hy spreek by implikasie ook sy seën oor die ATR-benadering uit deur te skryf: “Die naam ‘Kaaps’ vir die voortsetting van hierdie Khoi-Afrikaans is al dikwels daarvoor gebruik” (20). Oor die Kaapse hawegebied skryf Van Rensburg: “Die Afrikaans van die eerste [oorgelewerde] teks is daar gepraat. Dié Afrikaans word Kaaps genoem” (36). Sodanige stellings voed die gewilde hedendaagse stommiteit dat Afrikaans deur die Khoi-Khoin en van 1658 af deur die slawe in bv kombuise aan die Kaap geskep is en daarna deur die blankes oorgeneem of gesteel is. Naas Khoi-Afrikaans praat Van Rensburg van Slawe-Afrikaans (27). Dit was seker net enkele Khoi-Khoin wat verstaanbaar met taal (eerder as gebare) met die matrose kon onderhandel: “Die Khoi-Khoin het nie in groot getalle met die Nederlanders [Hollanders] kontak gemaak nie. Die meeste Khoi-Khoin het in die binneland gewoon” (18). Van Rensburg se Khoi-Afrikaans was geen groot volksbeweging wat Hollands gou aan die Kaap laat verkrummel het nie.

In die 17de eeu het daar nie net Hollandse skepe om die Kaap gevaar nie, maar ook bv Engelse skepe, waarvan die matrose nie noodwendige almal Engelse was nie. Maar die Khoi-Khoin het daar op ‘n manier soortgelyk aan Aanleerdershollands seker ook Aanleerdersengels leer praat. Volgens Van Rensburg het Afrikaans in 1495 ontstaan (148) – volgens sy 2018-boek moet dit 1595 wees (17) – dus meer as ‘n halfeeu voor die koms van Jan van Riebeeck vanweë enkele Khoi-Khoin wat met matrose Hollands probeer praat het (148). Ek wag nog op ‘n oorverligte taalkundige wat beweer dat Kaaps in sy Engelsbesoedelde vorm lank vóór 1652 deur die Khoi-Khoin aan die Kaap gepraat is.

Die Engelsbesoedeling van Kaaps dateer egter eers van 1795 of veral 1806 af, dus van die eerste of tweede Engelse besetting van die Kaap. Van Rensburg erken by implikasie dat sy hipotese dat Afrikaans vyftig jaar voor Jan van Riebeeck se koms deur die Khoi-Khoin gepraat is, “nie in opgetekende vorm oorgelewer [is] nie” (20); dus dat sy stelling nie op gedokumenteerde inligting berus nie; dus bronlose spekulasie of verligte wensdenkery is. Die skaarste aan betroubare inligtingsbronne (bv “Besonderhede oor hoe die slawe gepraat het, is maar skraps” – 55) bied ruimte vir vertolkings in pas met wat tans om etniese en ideologiese redes in polities korrekte geledere verlang word. Dit kan op miteskepping neerkom (92).

Van Rensburg verwys na vryburgerboere (29) terwyl baie vryburgers nie geboer het nie maar op ander maniere, bv deur die beoefening van ambagte, hulle brood verdien het. “Omtrent die helfte van die vryburgers was boere” (30) (in sy 2018-boek, hier onder, word dit ‘n derde – 50). Die eerste burgers is in 1657 vrygestel. “Nuwe taalenergie kom los. Dit het met Afrikaans gou ná die koloniste se aankoms gebeur” (29). Daar kon kwalik so vroeg sprake van Afrikaans gewees het. Die geografiese isolasie van die Kaap weens die groot afstand en die swak verbindings met Holland en die res van Europa sou mettertyd noodwendig plaaslik veranderinge, bv vereenvoudiging, in die Hollandse spreektaal en nog later die skryftaal meebring, maar hiervoor is nie-blanke beïnvloeding nie noodsaaklik nie.

Taalveranderinge en -aanvullings was nodig om doeltreffender uitdrukking aan die plaaslike omstandighede, wat aansienlik van dié in Europa verskil, te gee. In ander Hollandse oorsese gebiede, bv wat tans as Indonesië en Suriname bekend staan, het dieselfde gebeur. Dit lyk dus oordrewe om soos Den Besten te beweer dat daar geen Afrikaans sonder die invloed van die Khoi-Khoin en die slawe kon wees nie. Afrikaans was wesenlik ‘n aanpassing of dialek van Hollands/Nederlands wat mettertyd danksy die aanvaarding daarvan deur baie blankes tot ‘n taal uit eie reg ontwikkel het. Dit is moontlik gemaak danksy die arbeid van feitlik uitsluitlik blanke taalkundiges, bv die skrywers van grammatika-handleidings en die opstellers van woordeboeke. “Die Nederlandse aandeel aan Afrikaans kon nog altyd erken word, soos vandag ook” (66).

Miteskepping vind tans algemeen in die herskrywing van Suid-Afrika se geskiedenis plaas. Jan van Riebeeck het oor die Kaapmans/Khoi-Khoin geskryf dat hulle “pretenderen’ dat hulle “dit Caepse lant van allen eeuwen” besit (151). Dít is die oorsprong van die titel van Hermann Giliomee se boek oor die bruin mense: Nog altyd hier gewees (2007). Dat nie-blankes ‘n (geringe) rol in die ontstaan van Afrikaans gespeel het, word reeds baie lank erken. Byvoorbeeld, hierdie feit vind sedert 1975 sigbare uitdrukking en erkenning in die Afrikaanse Taalmonument in die Paarl (94). “Ná ‘n eeu was daar min verskille tussen Khoi-Grensafrikaans en Veeboer-Grensafrikaans” (47), maar “die [blanke] veeboere se Afrikaans [het] nie ‘n Khoi-onderbou gehad … nie” (48). Oor hierdie twee soorte Grensafrikaans skryf Van Rensburg: “Dit was nie maklik om die … twee uitmekaar te hou nie” (54). “Ná ‘n eeu was daar baie min verskille tussen Khoi-Grensafrikaans en Veeboer-Grensafrikaans” (47). “Baie van die kenmerkende taalpatrone van Khoi-Grensafrikaans is gedeel met die veeboere se Afrikaans en het lateraan Standaardafrikaans geword” (48). Daar word beweer dat “die bakermat van Afrikaans juis dáár in die binneland lê” (55), waarmee die aandeel van blankes erken word. Dít klink meer aanvaarbaar as die hedendaagse gewoonte om die Bo-Kaap in Kaapstad tot die bakermat van Afrikaans te verhef, soos bv Anne-Marie Beukes, in haar hoedanigheid as voorsitster van die ATR, gedoen het; dus om uitsluitlik of by voorkeur die aandeel van bruin mense te erken.

Van Rensburg tref ‘n onderskeid tussen Moslemafrikaans (of Bo-Kaaps – 86) en die taal van ander sprekers van Kaaps (87). Daar word verskeie kere verwys na die dislojaliteit wat baie bruin mense teenoor Afrikaans openbaar. Achmat Effendi het bv verkies om sy verkiesingsveldtog vir ‘n setel in die Kaapse parlement in Engels te voer (87). Nadat die Kaap in 1795 en weer in 1806 ‘n Engelse kolonie geword het, het die sprekers van Kaaps al hoe meer verengels. “Kaaps het nou ook ‘n duidelike invloed getoon van die Engels wat die hooftaal van Kaapstad geword het” (88). “Engelse invloed [was] al van vroeg af deel van Kaaps” (115-116).

Die geskiedenis word deesdae in verskeie opsigte herhaal. Byvoorbeeld, tydens die Bataafse bewind (1803-1806) het Jan Willem Janssens tydens sy besoek aan die grensgebied agtergekom dat die inwoners self vir orde en hulle veiligheid gesorg het. “Die regerings … het nie werklik in hulle sake belang gestel nie” (66). In die nuwe Suid-Afrika doen ‘n soortgelyke situasie hom voor.

In 1822 het Charles Somerset met sy verengelsingsbeleid begin (87). “Die plattelandse gebiede, Stellenbosch, Paarl en Franschhoek, het dieselfde patroon van verengelsing as in die sentrale Kaapse gebied gevolg. Dit het gebeur ten koste van Afrikaans. Buite die Kaap was die tempo van verengelsing net stadiger” (88). Die onderrigtaal van die Universiteit Kaapstad en die Universiteit van Wes-Kaapland (UWK) is deesdae uitsluitlik Engels. Die Universiteit Stellenbosch (US) verengels al hoe meer ten koste van Afrikaans. Al verskil is dat dit aan die US stadiger as aan die UWK geskied.

Sedert 1902 het Alfred Milner se verengelsingsbeleid veroorsaak dat mense teen wil en dank Engels in bv winkels moes praat (112). Deesdae is dit dieselfde storie. Anders as voorheen verstaan die assistente in bv die plaaslike Woolworth-winkel nie eens Afrikaans nie, wat nog te sê van dit praat. Vanoggend het dieselfde met my in die plaaslike poskantoor gebeur. “Daar [is] ook te maklik met die verengelsingsbeleid van Milner saamgewerk” (112). Dieselfde kan aan bv die US van die ANC se voorkeur vir Engels gesê word. Van Rensburg verwys na “die onsensitiewe afdwing van Engels deur nuwe bewindhebbers” (137).

Wat vir Afrikaans in die nuwe Suid-Afrika van wesenlike belang is, is nie hoe hy ontstaan het nie. Die vraag is veel eerder hoe hy kan oorleef. Deel van dié oorlewingstrategie moet wees om die kankers wat Afrikaans kan vernietig, te identifiseer en hulle uit te roei. Dit moet nie net gaan om die erkenning van soveel sprekers moontlik wat “Afrikaans in al sy variëteite” praat nie. Die gehalte van Afrikaans is van deurslaggewende belang. “Die beeld van ‘n taal verander positief as prestasies van gehalte daaraan gekopppel word” (111). “Kwaliteitswerk in Afrikaans het gehelp om Afrikaans sy sprekers se voorkeurtaal te maak” (112).

Van Kaapse Moslemafrikaans word gesê: “Soms kan kenmerke van hulle Afrikaans ook in hulle Engels gehoor word” (127). Andersom is dit natuurlik nie ‘n kwessie nie. Daardie “Afrikaans” is deurspek met Engels. “Kaaps is ook glad nie meer net ‘n praattaal nie” (128). Byvoorbeeld, Rapport en LitNet staan deesdae oorgraag ruimte aan geskrewe Kaaps af. “Engels was eintlik die taal waarmee hulle [Moslems/bruin mense] aan die Kaapse gemeenskapslewe deelgeneem het, en is die voorkeur as skryftaal en kultuurtaal” (127). Piet Uithaalder/Abdullah Abdurahman se “Kaaps illustreer daardie variëteit se lang kontak met Engels” (129).

“Dit is interessant om die keuse van Kaaps [in Adam Small se] literêre werk te sien as ‘n protes teen die gebruik van gestandaardiseerde Afrikaans” (30). Die linkse Antjie Krog het al erken dat haar doelbewuste gebruik van geradbraakte Afrikaans dieselfde doel dien. Van Rensburg verwys na tale wat heeltemal deurmekaargeklits word (54). In soverre Kaaps ‘n mengeltaal van sowel Afrikaans as Engels is, behoort dit onomwonde as ‘n hedendaagse euwel geïdentifiseer, veroordeel en bestry te word omdat dit Afrikaans in sy oorlewingstryd ondermyn. In hierdie opsig behoort Afrikaansinstansie soos die ATR en ATKV hulle beheptheid met politieke korrektheid af te skud. By hulle behoort dit om suiwere taaloorwegings te gaan.

In laaste instansie berus die toekoms van Afrikaans myns insiens by die taalgetroues, die lojales, dus by diegene wat ‘n passie vir veral Standaardafrikaans het, trots daarop is en dit uitleef. Van Rensburg verwys na “geborgenheid in Afrikaans” (142). “Taalintegriteit [moet] nie ingeboet word nie” (138). “Standaardafrikaans [is] eintlik ‘n dialek wat bokant Afrikaans se dialekte bestaan” (117). Ek hou van hierdie polities nie-korrekte hiërargie. “‘n Bodialektiese standaardtaal … dwing dialekte … na die standaardtaal” (125). Dit is waarom dit so belangrik is dat die massa-inligtingsmedia (pers, rolprent, radio, televisie en internet) Standaardafrikaans kompromisloos moet uitdra. In die praktyk is dit egter glad nie die geval nie.

Daar moet nie toegelaat word dat Afrikaans (op groot skaal) deur Engels vermurwe word nie. “In variëteite waar die remmende invloed van Standaardafrikaans nie so sterk gevoel word nie, kan Engelse invloed die maklikste gesien word. In Kaaps, waar Engelse invloed die langste geskiedenis het, het dit al deel van die eie taaltradisie geword” (139). Watter etniese groepe by die ontstaan van Afrikaans betrokke was, is deesdae van mindere belang. Die vervloë vermoë om Hollands skeef en krom te praat, was nie ‘n uitsonderlike kreatiewe prestasie van nie-blankes nie. Aan wie veel eerder afdoende erkenning gegee moet word, is aan diegene wat Afrikaans ontwikkel, gestandaardiseer en uitgebou het; dus Afrikaners.

Daar is bv die rol wat die Genootskap van Regte Afrikaners (GRA) gespeel het, asook diegene wat vertaalwerk (bv die Bybel in Afrikaans) gedoen, spelreëls opgestel, asook grammatikaboeke, woordeboeke en skoolhandboeke saamgestel en gepubliseer het. Van Rensburg verwys hierna en ook na skrywers wat romans, gedigte, verhoogstukke en liedjies (ook die Psalms en Gesange) in Afrikaans geskryf het. Dan is daar ook die Afrikaanse koerante, populêre en vaktydskrifte, rolprente, radio- en televisie-uitsendings. Die rol wat dosente en navorsers in die Afrikaanse letter- en taalkunde gespeel het, is nog nie na behore erken nie. In baie gevalle kan hulle “taalidealiste” genoem word (120). ‘n Nie-politiek-korrekte feit wat Van Rensburg nalaat om te noem, is dat dit hoofsaaklik blankes (en veral mans) is wat hierdie arbeid so voortreflik verrig het.

Van Afrikaans gepraat

Die volgende boek van Christo van Rensburg is onlangs gepubliseer: Van Afrikaans gepraat (Pretoria: Lapa Uitgewers, 2018, 155p, R250). ‘n Engelse weergawe, Finding Afrikaans, het terselfdertyd verskyn. Die teks is ‘n verwerking en aanvulling van sy 2012-boek. Hy herhaal bv sy gewilde stommiteit: “Khoi-Afrikaans dateer van 1595 af” (17).

Die klem val steeds op wat nie-blankes tot Afrikaans bygedra het. Terselfdertyd word die bydrae van Afrikaners onderbeklemtoon. Die ontstaan van Afrikaans word ingeklee as die wisselwerking van ‘n mengelmoes van tale en etnisiteite. “Al hoe meer mense het steeds by die Kaap aangedoen, en al hoe meer tale is hier gehoor” (20). “Werk in die Ooste [bv in wat tans as Indonesië bekend staan] was ‘n uitkoms vir Europeërs wat van heinde en verre bymekaargeraap is” (24). Van Rensburg verwys na “die transtaligheid en die multikulturele lewenswyse” aan die destydse Kaap (44). Maar dit is die bydrae tot Afrikaans van die Khoi-Khoin en die slawe wat beklemtoon word. Byvoorbeeld oor die Maleise slawe: “Hulle het baie [?] ander woorde en taalverskynsels ook in die Kaap laat wortel skiet” (27). In die onderlinge kontak het “daar naas die bestaande Khoi-Afrikaans ook ‘n Verversingsposafrikaans aan die Kaap tot stand gekom” (44).

In taalsake, soos in baie ander opsigte, neem die elite die leiding. Die Nederlandse taalkundige, GG Kloeke, het in 1950 van die standpunt uitgegaan dat “Afrikaans deur die hoë sosiale klasse aan die Kaap gevorm” is (45). Van Rensburg, daarenteen, soek en vind die oorsprong van Afrikaans by die laagste sosiale klasse. Waaraan hy nie genoeg aandag skenk nie, is dat Afrikaans nooit tot ‘n taal uit eie reg, met algemene en amptelike erkenning, sou ontwikkel het as die nageslagte van die vroeë blanke sprekers (Hollanders en ander Europeërs, bv Duitsers en later Franse, bv die Hugenote van 1688 af) nie beslag aan die plaaslike omvorming of aanpassing, bv vereenvoudiging, van Hollands gegee het nie.

Oral ter wêreld lê die elite se taalgebruik die grondslag van die standaardtaal. Dít is nie (nog) ‘n benadeling wat plaaslik deur die blankes ten koste van die nie-blankes uitgedink en toegepas is nie. Van Rensburg neem egter standpunt teen Standaardafrikaans ten gunste van Kaaps in: “Gestandaardiseerde Afrikaans was die medium waardeur die landsregeerders so veel regte van die mense wat Kaaps praat, aangetas het” (77). Sy ongedurigheid met Standaardafrikaans strek verder: “Standaardafrikaans is niemand se moedertaal nie. Dit is ‘n kode vir gebruik in besondere gevalle. Niemand praat presies so nie. Daarteenoor is dialekte natuurlike tale” (118). Maar die verbrokkeling van Afrikaans in dialekte het nie die krag van die eenheid wat noodsaaklik vir die oorlewing van Afrikaans is nie. Hoe meer die meerderheid Afrikaanssprekendes die Standaardtaal navolg en verengelsing teenstaan, hoe gunstiger sal Afrikaans se toekoms word.

Afrikaans se fundamentele verwantskap met Europese tale, soos Hollands/Nederlands en Duits, word deur Van Rensburg grootliks agterweë gelaat. “Hollands [was] nooit die algemene spreektaal aan die Kaap … nie” (19). Selfs die invloed van die Hollandse skryftaal word afgeskaal: “Die veeboere se leesvaardigheid was uiters beperk, wat Bybelinvloed sou beperk het” (65). Polities korrek gaan dit vir hom om inklusiwiteit, diversiteit en verinheemsing. Dieselfde klein groepie erkende Afrikaanse woorde word telkens herhaal om die invloed van bv die Khoi-Khoin en die slawe te illustreer. “Wanneer ondersoekers soek na die antwoord op die knaende vraag waarom alle mense nie hulle taal eenders gebruik nie, kom hulle by die hart van Afrikaans uit” (p 9). Afrikaans word voorgestel asof dit in groter mate as ander tale onder ‘n swetterjoel variëteite gebuk gaan terwyl met die oog op oorlewing taaleenheid in die vorm van Standaardafrikaans eerder bevorder moet word.

Dat Oosterse (dus nie-blanke) eerder as Westerse (dus blanke) invloed op Afrikaans begeer of gesoek word, blyk uit Van Rensburg se bespreking van die woord baie. “Die Afrikaanse woord baie het duidelike Oosterse wortels” (36). Dit word teruggevoer na die Maleise woord bannyak of banjak. “Die gebruik van die variante van baie deur sprekers van al Afrikaans se variëteite wys hoe wyd vroeë Maleise invloed versprei het” (37). Van Rensburg noem darem: “Daar moet gerus ook na die Platduitse woord bannig gekyk word, is al gesuggereer … [Daar] is data beskikbaar oor die voorkoms van bannig in Duitsland, maar daarin is niks te vind wat naastenby met baie of sy variante ooreenkom nie” (36). Van Rensburg gee gevolglik voorkeur aan die Maleise herkoms van baie. In Gerhard van Huyssteen se rubriek is onlangs egter uitgewys dat die Platduitse herkoms meer waarskynlik kan wees. Ook dat die Franse woord bien aan die Latynse woord bene ontleen is en goed, mooi of ‘n klomp beteken (Netwerk24, 28.09.2018).

Politieke korrektheid is aan die orde van die dag. Van Rensburg verwys na Francisco d’Almeida wat in 1510 in Tafelbaai aan land gegaan het. “In ‘n skermutseling met die Khoi-Khoin het hy en byna 100 lede van sy geselskap die lewe gelaat” (15). Hulle was nie die eerste of laaste blankes wat in Suidelike Afrika deur inboorlinge om die lewe gebring is nie. “Vir die seevaarders uit Portugal was dit ‘n aanduiding om die Kaap te vermy, hulle het aangedikte [!] verhale oor die wreedheid van die Kapenaars onder die seevaartgemeenskap versprei, en self uit die Kaap weggebly” (15). Later word dit “die Portugese seevaarders se bangmaakstories” genoem (17). Maar daar word ook vertel hoe die Khoi-Khoin die vryburgers se beeste gesteel en gesaaides verniel het (52). Inheemse steel- en moordsug ten koste van Europeërs het reeds vóór 1652 hulle opwagting gemaak en is steeds met ons.

Van Rensburg probeer om Hollandse invloed op die taalsituasie aan die Kaap af te skaal en by implikasie die aandeel van blankes in veral die vroeë of voorgeskiedenis van Afrikaans. “Die seelui het ‘n ander soort Hollands as die administrasieamptenare gepraat, en die groot aantal soldate ook … Daar was nie geleenthede dat hulle invloed op die soldate en matrose se taalgebruik kon uitgeoefen het nie” (48). Hier het standverskille en verskillende Europese tale ‘n rol gespeel. Die beweerde invloedloosheid van die taal van die plaaslike Vereenighde Oostindische Compagnie- (VOC-) bewind moet egter bevraagteken word. Hollands was van 1652 tot 1795 en van 1803 tot 1806 die enigste amptelike geskrewe taal aan die Kaap. Owerhede kan taalgewys hoogs invloedryk wees. Dink aan die vooruitgang wat Afrikaans sedert 1948 tydens die Nasionale Party-bewind gemaak het en die ingrypend nadelige invloed wat die ANC-regering sedert 1994 op Afrikaans het.

Van Rensburg verwys na “die vermeende Europese herkoms van Afrikaans” (140). Die wesenlik Hollandse/Nederlandse aard van Afrikaans, word deur Van Rensburg die “herkomsmite” genoem. Daarmee word glo beweer: “Afrikaans kom uit die buiteland” (109). Die waarheid is: Afrikaans kan nie sonder meer ‘n Europese of ‘n Afrika-taal genoem word nie. Dit is deels ‘n Europese en deels ‘n taal wat plaaslik deur veral blankes ontwikkel is. Diegene wat dít doen, word egter deur Van Rensburg daarvan beskuldig dat hulle “verdelend oor Afrikaans … oordeel” (109). Inklusiwiteit geniet by hom voorrang; onder meer die goedkeurende insluiting van Kaaps by Afrikaans, wat die dood in die pot vir ons moedertaal gaan wees of dalk reeds is, as ‘n mens met kommer waarneem hoe geradbraak omgangs-“Afrikaans” geword het.

“Verbygangers wat opmerkings oor die vryburgerboere se taal gemaak het, het vertel van hulle swak Nederlands [Hollands]. Maar hoe kon dit anders? Onder die vryburgers van die eerste dekades was daar een Pool, een Italianer, een Skot, twaalf Engelse, ‘n paar Dene en Noorweërs en sowat 40 Swede. ‘n Aantal vrygestelde slawe uit Afrika en die Ooste was ook vryburgers. Hulle almal moes ‘n kommunikasietaal tweedehands aanleer … Sowat 175 Franse Hugenote het in 1688 hier as ‘n groep aangekom. Hulle het Nederlands [Hollands] maar swak gepraat, soos aanleerders … Die meeste vroeë immigrante was Duitsers” (52-53). Van Rensburg gee hoog op oor die rol wat die Khoi-Khoin se aanleerderstaal (Afrikaans of seker eerder Hollands) in die geskiedenis van Afrikaans gespeel het. Maar uit wat in hierdie paragraaf staan, kan afgelei word dat die aanleerderstaal van die blanke koloniste insgelyks invloedryk kon/moes gewees het. Die groot aantal Duitsers en Skandinawiërs bevestig die invloed van die Hanse-liga, waarna hier bo verwys is.

Karel Schoeman het in ‘n 2014-publikasie beweer sommige van die eerste vryburgers was “half opgewerkte mans” nadat hulle enkele jare vir die VOC aan die Kaap gewerk het (49). “In 1658 het die eerste slawe in die Kaap aangekom om die onwillige [lui?], oorwerkte [!] en skaars arbeiders aan die Kaap te vervang … Slawe-eienaars sonder inisiatief [?] het ‘n permanente stempel op die kolonie afgedruk en sosiale verhoudings het ook ‘n durende knou gekry” (28). Dwarsdeur die boek word die identifisering van mense as blank of nie-blank vermy. By die Khoi-Khoin was daar ‘n tradisie van nie-werk of leeglê, wat aanleiding tot die invoer van slawe gegee het.* In hierdie sin kan nie-blankes eerder as die blankes die skuld vir die destydse slawerny aan die Kaap gegee word. Hou ook in gedagte dat daar nie-blanke slawe-eienaars was* waarop die karakterisering van “sonder inisiatief” (ook) van toepassing gemaak kan word.

[* In sy boek, Kaap van slawe (Tokai: Historical Media, 2012, 204p, R267), noem Marthinus van Bart dat die Koina/Khoi-Khoin “vanweë hul eeue-oue nomadiese veeherderskultuur nie swaar hande-arbeid wou verrig en pal op een plek wou woon nie” (p 115); ook dat “heelparty” Asiate en vryswartes slawebesitters was (106; ook 108). Ek noem vervolgens enkele ander interessanthede in Van Bart se boek.

“In 1663 is ‘n openbare kerkskool [aan die Kaap] gestig waar wit, bruin en swart slawekinders saam godsdiensonderrig ontvang het. Die wit kinders wie se ouers dit kon bekostig, moes skoolgeld betaal, maar die bruin en swart kinders het gratis onderrig (pro Deo) ontvang” (13). Hierdie einste soort rassediskriminasie ten koste van blankes is steeds met ons.

ANC-kruipsug bring mee dat die plaaslike geskiedenis deesdae wan voorgestel word. Die Iziko-Slawemuseum in Kaapstad “beeld ‘n weersinwekkende verhaal van die ‘Dutch’ se slawevergrype dramaties uit. Die Britte word as die bevryders van die slawe geskets” (17) terwyl die Britte die grootste slawehandelaars was. Nick Merriman skryf: “England, and later Great Britain, got fat on the backs of slaves, becoming the biggest slave-trading nation of earth” (70). “Gedurende die Eerste Britse Bewind [1795-1803] het Britse slawehandelaars die monopolie van die slawehandel op die Kaapse seeroete gehandhaaf. In die sewe-en-‘n-half jaar van dié bewind aan die Kaap is meer slawe hierheen ingevoer as in enige ander tydperk van dieselfde lengte” (85). Hier bo dien “Dutch” as kode vir Afrikaners/Boere. Slawerny word deur die Iziko-Slawemuseum uitgebeeld as gelykstaande aan “the apartheid of the Nats” (184). Die Britte het selfs slawehandel in blankes bedryf: “Van 1600 tot 1699 is meer Iere as Afrikane in slawerny gedwing en in die Amerikas verkoop” (57). Sowat 1 300 Britse en Ierse weeskinders en jeugmisdadigers is teen 1837 aan die Kaap as wit slawe verkoop (91, 143).]

Soos in sy vorige boek wek Van Rensburg weer die (valse) indruk dat nie-blankes Afrikaans geskep het. Hierdie vroegste Afrikaans word uiters verwarrend Kaaps genoem en in die middel van die 17de eeu (dus in Van Riebeeck se tyd) gesitueer en in die konteks van die Moslems, dus slawe, vermeld. Die eerste slawe het in 1658 in die Kaap aangekom. ‘n Mens kan die afleiding maak dat die Moslemslawe, volgens Van Rensburg, dadelik begin meehelp het om Afrikaans te skep; blykbaar met ‘n hupstootjie van die klein getal Khoi-Khoin wat met verbyvarende matrose en die pas aangekome setlaars taalkontak gehad het. “Die slawe het ‘n trotse literêre skryftradisie hier voortgesit” (38).

“Kaapse Afrikaans het gou nóg so ‘n taal geword wat met Arabiese tekens geskryf is, vandaar die naam Arabiese Afrikaans wat ook daarvoor gebruik word (naas Moesliemafrikaans). ‘n Vernugtig aangepaste Arabiese skryfstelsel is van 1815 af gebruik om godsdiensgeskrifte in Kaaps te skryf … Die gebruik om Afrikaans in Arabiese skrif te skryf, het vir nog meer as ‘n eeu aangehou, tot in 1945” (39). “Dit is opvallend dat die oudste teks in [samehangende] Afrikaans [1673] in Khoi-Afrikaans opgeteken is, en die eerste boek in Afrikaans [1856] is ook in ‘n Kaapse [Moslem]dialek geskryf” (41; ook 25, 40, 76). “Teen 1838 is die meeste van die slawe aan die Kaap in die Skiereiland gebore en moedertaalsprekers van die gevestigde dialek van Afrikaans, Kaaps” (42).

Van Rensburg “onderskei tussen die [hedendaagse] Kaaps van Moesliemsprekers en dié van ander sprekers van [hedendaagse] Kaaps” (41). “Kaaps, waarin beide Khoi-Afrikaans en Slaweafrikaans, asook ander tale [bv Maleis en Portugees] geïntegreer is, speel ‘n baie belangrike rol in Afrikaans se geskiedenis. In ‘n veeltalige kontaksituasie het Kaaps gefloreer. Hierdie dinamiek kan raakgesien word in die manier waarop Kaaps steeds gepraat word” (43). Die mooi klinkende woord “dinamiek” sluit die afkeurenswaardig oordrewe gebruik van Engelse woorde in. Maar Van Rensburg hou blykbaar hiervan. Eenogig het hy waardering vir die “keurige Afrikaans” wat bv sportmense deesdae praat (131) terwyl ek my dikwels daarvoor skaam.

“Letterkunde van ‘n besonder hoë kwaliteit is later in Kaaps geskryf. Die bekroonde Adam Small [1936-2016] was die baanbreker. Sy Kaaps het deur die hele land bekend geword, en ongelukkig [!] het baie lesers, ook skoolkinders, verby die verset daarin gelees. Sy verse en dramas tel onder die beste wat Afrikaans kon opgelewer” (77). Dit is oordrewe lof, soortgelyk aan dié van Wim de Villiers wat Small onlangs “one of our greatest thinkers” genoem het (LitNet 26.11.2018). Small het meerdere kere beurse vir studie in die wysbegeerte in sowel Londen as Oxford ontvang, maar kon nooit ‘n doktorale proefskrif suksesvol voltooi nie. Wat opval, is dat Van Rensburg (en natuurlik ook De Villiers) nêrens soortgelyke lof vir werklike groot Afrikanergeeste, soos NP van Wyk Louw, uitspreek nie.

“Beïnvloeding deur ander tale is die eerste teken van die aanslag op trekgemeenskappe se taal” (94). Dit is wat gebeur wanneer Afrikaners immigreer. Byvoorbeeld, in Engelstalige lande word Afrikaners se moedertaal binne enkele geslagte deur Engels verswelg. Maar Afrikaanssprekendes wat in Suid-Afrika aanbly, kan hulle moedertaal suksesvol teen sodanige verswelging verskans deur Afrikaans so suiwer moontlik te gebruik en veral Kaaps te bestry in soverre dit Engels is. Diegene wat emigreer, redeneer: “Oorlewing is belangriker as identiteit” (94). Afrikaners wat verkies om in Suid-Afrika te bly woon, behoort sowel oorlewing as die behoud van hulle identiteit/kultuur na te jaag. Een van die (onfeilbare) maniere om dit te doen, is selfbeskikking, verkieslik in ‘n eie etniese tuisland.

Van Rensburg se politieke transformasie blyk duidelik uit die volgende: “Afrikaans was die sleutelwoord om die Afrikanerdom se geïdealiseerde en verlore glorie [na die Anglo-Boere-oorlog] te herstel [veral van 1948 af]. Hierdie ywer het ekstreme afmetings aangeneem. Daar kon moeilik van nasionalisme gepraat word sonder om ook van Afrikaans te praat. Die gevolg daarvan? ‘n Merk wat nie maklik uitgewis word nie” (128). “Van die begin van daardie [20ste] eeu af het nasionalisme groot aantrekkingskrag vir Afrikaanssprekendes [eerder: Afrikaners] gehad, en die nasionale gedagte het Afrikaans op sy beurt vir hom toegeëien. In die tweede helfte van die twintigste eeu het dit toenemend ‘n remskoen geword. Afrikaans moes van toe af wys dat hy die taal van Suid-Afrikaners is, wat dit erns met hulle taal bedoel” (130-131). “Betrokkenheid by Afrikaans moet betrokkenheid by Suid-Afrikaners word” (130).

Hiermee word die net myns insiens te wyd gespan en die prys word te hoog. Dit is ‘n wanvoorstelling om te beweer dat Afrikaners Afrikaans as uitsluitlik die eiendom van blankes beskou het. Wat wel waar is, is dat suiwer of ordentlike Afrikaans as die kern van die Afrikanerdom beskou kan word en dat Afrikaners ongetwyfeld die leeue-aandeel in die ontwikkeling van Afrikaans gehad het. Om die plaaslike geskiedenis van vóór 1994 as fundamenteel boos voor te stel – “‘n Merk wat nie maklik uitgewis word nie” – is kenmerkend van diegene wie se pro-Afrikanergesindheid (-gees, insluitende rasionaliteit) deur transformasiepropaganda verpulp is. Kultureel is Afrikaners fundamenteel eerder Afrikaners as Suid-Afrikaners. Dit is slegs in burgerlike opsig, dus as inwoners, bv as belastingbetalers, dat Afrikaners voortgaan om Suid-Afrikaners te wees. Diegene wat die Afrikaner by voorkeur in breër kontekste, bv as Suid-Afrikaner of Afrikaan, plaas, doen dit in ‘n poging om die identiteit van die Afrikanerdom te verwater.

Hoe buitensporig Van Rensburg getransformeer is, blyk verder duidelik uit ‘n bedenklike opmerking soos die volgende: “Dit was vir die apartheidsregering baie maklik om Afrikaans as ‘n apartheidstaal te stigmatiseer” (137). “Apartheidsregering” en “apartheidstaal” is albei hoogs oordrewe, propagandistiese begrippe. Sowel die blanke regering van destyds as Afrikaans het in oorweldigend baie opsigte kenmerke en funksies wat niks met die politiek te make het nie. “Die wêreld van Afrikaans van voor 1994 het ingrypend verander. Afrikaanse taalregte het voorregte geword” (147). Van Rensburg skryf dit sonder om beswaar te opper. Afrikaans het daarvolgens net nog ‘n onverdiende voorreg van (voorheen) bevoorregte blankes geword; dus nie iets onontbeerliks wat met toewyding en opoffering daargestel is nie; asof menseregte nie taalregte insluit nie.

Hy sal nooit daartoe instem dat Kaapssprekers tereg gewys word oor hulle buitensporige en onnodige gebruik van Engels nie. “Party van die opvolgers van Afrikaans se vroeë taalaktiviste het ongelukkig die rol van ‘n waghondbrigade met vermanings van ‘moenie so skryf nie’ en ‘moenie so praat nie’ begin speel” (133). Van Rensburg verkies eerder taalanargie. Let op hierdie tipiese verligte maar dwase opmerking van Van Rensburg: “Maar hoekom moet ‘n stryd met Engels aangeknoop word? Afrikaanssprekendes ken saamleef met ander groot tale … Die tyd van regte opeis teen Engels behoort lankal verby te wees” (145). Volgens hom moet Afrikaners dus nie vir groter taalsuiwerheid en die voortbestaan van Afrikaans stry nie; dus nie taalbulle wees nie, al is “Engels goed geposisioneer … om Afrikaans te beïnvloed” (145) en selfs te verswelg.

Dít is Van Rensburg se houding terwyl hy weet dat morsige Afrikaans al hoe meer voorkom: “In Gespreksafrikaans, dwarsoor die Afrikaanse gebruikerspektrum, by alle sprekers, op alle terreine, kan Engelse invloed uitgewys word. Dit neem nog steeds toe … Engels verryk ook, bedreig nie net nie. Verryking kan waardeer word, solank taalintegriteit nie ingeboet word nie. Taalintegriteit het te make met ruimte vir die ontwikkeling van die eie. En selfvertroue om die eie taal te gebruik waar dit nodig is. En selfs om trots te wees op wat die Afrikaanse taalinstrument kan vermag. Maar so iets kan nooit afgedwing word nie!” (146). Deur ruimskoots uit Engels oor te neem, boet Kaaps (en omgangs-Afrikaans) ongetwyfeld taalintegriteit in en ontmoedig dit eie taalkreatiwiteit. Die slegte voorbeeld wat Kaapssprekers in hierdie opsig stel, word al hoe meer deur nie-Kaapssprekers, insluitende blankes, nagevolg, gevolglik word die taaltrots van Afrikaanssprekendes ondermyn.

Van Rensburg verkondig “dat al Afrikaans se variëteite gelyk is” (137). In watter sin? In die sin dat hulle almal (in meerdere of mindere mate) bestaan. Maar hulle kan nie gelyk in invloed of belangrikheid wees nie, want party het bv baie en ander het min sprekers. Wat van deurslaggewende belang is, is dat bv Kaaps nie die oorlewing van suiwer of ordentlike Afrikaans in dieselfde mate as Standaardafrikaans kan verseker nie. Eintlik kan die brouseltaal Kaaps eerbare Afrikaans glad nie in sy stryd om naas Engels te oorleef, help nie, juis omdat Kaaps reeds eeue lank Engelsbesoedel is en al hoe meer só word. Van Rensburg skryf dat Khoi-Afrikaans, wat hy uitermate vertroetel, “steeds deel van Kaaps” is (17). Daarom sal hy Kaaps nie verwerp nie; selfs nie bloot in die groot mate wat Kaaps Engels is nie. Hieroor en om talle ander redes, wat ek hier bo probeer aantoon het, is dit my oortuiging dat Afrikaans deur die publikasie van hierdie boek eerder benadeel as bevoordeel word. Dít is allermins ‘n gunstige getuigskrif vir ‘n Afrikaanstaalkundige.

Suidpunt: ‘Lojale verset’ in ‘n neutedop. Deel I.

Opstand is net so noodsaaklik in ‘n volk as getrouheid. Dit is nie eens gevaarlik dat ‘n rebellie misluk nie; wat gevaarlik is, is dat ‘n hele geslag sonder protes sal verbygaan.

Hierdie woorde begroet die leser in Lojale verset. Ek vind dit vreemd dat PRAAG nog nie ‘n uitvoerige mening oor hierdie boek van N.P. van Wyk Louw gegee het nie. Moontlik omdat ons nie hoef nie: die geesstraal immers uit al ons artikels. Aangesien hierdie boek nog geen resensiegekry het op Goodreads.com nie, en nog minder in die Wes-Kaapse openbarebiblioteke uitgeneem word, het ek dit goedgedink om hierdie boek van 1939 tegaan afstof. Ek gaan elke hoofstuk (lees: opstel, brief) enetjie vir enetjie behandel.En so uitvoerig moontlik, juis omdat ek weet hierdie boek is sedert 1975 nieweer herdruk nie. Ek gaan hierdie werk in twee helftes behandel, waarvan diestuk wat jy nou lees, Deel 1 is. Ons spring weg met die eerste hoofstuk. Diebladsynommers strook met die herdruk van 1975.

SUID-AFRIKA AS OU LAND (Desember 1938)

N.P. van Wyk Louw glo glad nie in die tipiese “opgaan, blinken, en verzinken” van kulture en samelewings soos Oswald Spengler glo nie. So iets is te oorvereenvoudigend.

Af en toe kan daar ‘n volk of ‘n kultuur wees wat ,,opkom, bloei en vergaan”; maar ‘n volk kan ook baie jeugde hê, en lande soos Italië of Ierland, van die oudste beskawings van Europa, kan bloedjonk wees, wanneer Suid-Afrika, met sy driehonderdjarige geskiedenis as blanke staat, ‘n middeljarige geesteslewe toon. Alles is by ons gevestig, en oral sien ons ou, gevestigde manne aan die hoof. ‘n Mens kan maar na elke gebied van die volkslewe kyk – oral is dit dieselfde. Dertig jaar gelede wat ons ‘n nasie van jongmense. Op elke draai was daar jongmense wat gelei het, in die politiek: die jong kwaai nasionaliste, die jong generaals van die oorlog; in die taalstryd: die jonger kwaaieres. (p. 2)

Die skrywer glo hierdie revolusionêr opstand het onder die jeug juis ‘n heersersreg getoon – en al het hulle die oorlog verloor, was hulle nog lank nie uitgewoed nie – hulle sal hul regte stormenderhand verower. En die tweede opstand volg skaars 14 jaar later. En skaars 8 jaar later nog ‘n keer.

Maar dit het met ons gegaan soos met alle revolusies – die bereik van die onmiddellike doel (wat altyd te naby gestel word) het die konserwatisme meegebring. (p. 2)

Die jonges van gister sit in Louw se tyd nou aan die hoof. En uit hierdie revolusioniste is te gou ‘n kanon geskep deur kultuurorganiseerders en op ‘n voetstuk (die “klassieke”) geplaas. (p. 3)

Dit is moeilik vir die jonger geslag om by ons aan die woord te kom. Miskien is dit oral moeilik, en dit sal vir hom sleg wees as hy sommer dadelik die profetemantel omgehang kry. Maar baie dikwels word sy mooiste woorde eenvoudig doodgeskreeu dat een van die gevestigdes kan praat. (p. 4) […] Ek het hier die letterkunde as voorbeeld genoem, omdat dit die naaste aan my staan; maar op elke gebied gaan dit so: ons kultuurwêreld is soos ‘n staatskantoor op die beginsel van langer dienstyd opgebou… en juis die kultuur erken geen voorrang buiten die bekwaamheid nie. (p. 4)  […] Die jeug moet by ons op alle gebiede aan die woord kom, nie omdat hy die wysheid sou besit nie (die wêreld kry dit nogal reg om sonder die wysheid te beweeg), maar om die lewe vir homself te kry. Dit is geen jeugverheerliking nie, geen Messias-verwagting uit die jeug soos die kommunistiese heilsverwagting uit die proletariaat en die Nazi se heilsverwagtinge uit die boerestand nie. Dit is geen singery van enige Giovinezza-lied nie. Ek weet maar alte goed dat ‘n groot deel van ons Afrikaanse jeug onder die heersende invloede oud gebore is, dat hy sonder ‘n enkele fanatisme of oordrywing leef, en direk van die kindsheid na die middeljarigheid oorgaan. Maar ‘n sterker lewe is nog by hom moontlik en nie by die oueres nie. (p. 4) […] Die pad moet nie vir die jeug gelyk gemaak word nie, maar hy moet ten minste die geleentheid kry om te kan “veg”. Sy stryd uit te veg, en nie dié van ‘n vorige geslag nie. […] Die jeug moet die kans kry om meer lewe onder ons te bring – die jeug met al sy verwarring, sy soek en sy onsekerheid. Hy kan dit doen, want sy lewensvorm is dié van die lewe self. (p. 5)

Hier is my siening:

1. Die meeste Afrikaanse skrywers begin daadwerklik eers op 40 skryf. Dalk omdat die skoene nou goed ingetrap is, genoeg belasting betaal is, genoeg lewenservaring opgedoen is, of omrede mens nou gatvol raak vir dieselfde deuntjie van die ou ingesete ooms (die muise met die megafone op die TV) wat glo hulle het, op hul gevorderde ouderdom, al die wysheid en pag. Dan sal hierdie “jeug” (soos diegene uit die Grensoorlog) effens uit irritasie die waarheid op papier begin neerskryf. Jy kan seker soos Lauren Southern op 21-jarige leeftyd met borrelende selfvertroue [“Barbarians: How Baby Boomers, immigration, and Islam screwed my generation“] ook begin skryf, maar weer: is daardie werk van 90 bladsye regtig goed genoeg afgerond?

Anders is daar miskien net ‘n genre wat ontbreek in Afrikaans en jy besef bloot: indien ek nie hieraan iets gaan doen nie, gaan niemand nie. Party begin al vroeër, en sommige skrywers, soos Jaco Jacobs, skryf sy eerste boek (Pretpark) reeds aan die einde van matriek (1998?), maar is veel later (2003) uitgegee. Sy eerste gepubliseerde boek, Troetelgedrog, verskyn in 2001, op 21-jarige ouderdom.[http://web.archive.org/web/20140724000538/oulitnet.co.za/youngwriters/jaco_jacobs_a.asp Hyself sê êrens in 2004]:

Vergeet geriefshalwe van teorieë oor die aard en funksie van letterkunde. Die feit is, die Afrikaanse letterkunde sien op die oomblik goed middeljarig, selfs bejaard, daar uit. Ek is nie besig met ‘n geringskatting van ons ouer skrywers nie, maar daar is besig om ‘n groeiende gat in ons letterkunde te ontstaan, ‘n black hole waar ‘n hele generasie nie saampraat in die gesprek wat die letterkunde veronderstel is om te wees nie. […] Uitgewers van Afrikaanse boeke moet dringend aandag gee daaraan om jong Afrikaanse stemme, oor die wye kulturele spektrum van Afrikaanssprekendes heen, aan te moedig om van hulle te laat hoor. Ja, dit gaan geld kos. Dit gaan moeite en beplanning verg om jong stemme se aandag te trek en uiteindelik publiseerbare manuskripte uit hulle te kry. Dit gaan bemarking verg om hierdie boeke by die regte mark uit te bring. Dit sal beteken dat die Afrikaanse boek meer bewus moet word van sy omgewing, van die wêreldletterkunde en van ander mediavorme soos die internet, rockmusiek en tydskrifte. En nee, dis sekerlik nie so eenvoudig soos dit klink nie.

Andersins is daar die kitsloon (kompetisies, kitsroem) wat deur die uitgewers as wortel voor die neus van die voornemende skrywers gehouword.  Want verlede jaar (27 November2017) skryf RSG oor sy [https://www.rsgplus.org/kuns/drama/twee-eerstepryse-rsg-sanlam-dramakompetisie/Sanlam Radiodramakompetisie]:

Volgens Kobus Burger, RSG se uitvoerende regisseur: drama, is dit die toename in jonger skrywers verblydend. “Dat ‘n derde van die top15-finaliste vir die Jong Skrywer-prys gekwalifiseer het, dui daarop dat al hoe meer jonger skrywers inskryf. Dit is die meeste aantal Jong Skrywers-inskrywings wat ons tot nog toe ontvang het.”

Die “jong skrywers” verwys hier na enigiemand van tussen 16 tot 30 jaar. Van ‘n werklike “beweging” en “vernuwing” onder die Afrikaanse jeugskrywers as geheel, is daar, wat my betref, allermins sprake.

2. Die jeug kan waarskynlik nuwe lewe inblaas, maar weer – wie is die lesers? Wie is die kritici? Persoonlik het ek twee jeugromans al teëgekom wat sterk Jungiaanse ontwikkeling by die intrige betrek – Groete van die Hiëna en Die hart van Zeebak (albei nou wel deur “ouer” skrywers, maar laat ek my sin voltooi): albei is boeke waar die hoofkarakters in hul eie onbewuste beland en met karakters te doen kry wat letterlik argetipes is. Nie literêre trope nie, argetipes. Jungiaanse argetipes. Die karakter verkry uiteindelik individuasie omdat hy deur hierdie argetipes in sy onbewuste rondgejaag word na “die volgende vlak van bewussyn”. En dan wakker word. Maar nêrens word die woord “Carl”, “Gustav” of “Jung” in hierdie tekste eksplisiet genoem of teëgekom nie (daarvoor is die boeke gans subtiel geskryf), en juis daarom weet die resensente nie wat om daarmee te maak, of hoe om die boek te benader en waardeer nie. Op die ou einde kry die werk net ‘n swak resensie. In die land van die eenoog.

Het die jong studente wat die boeke resenseer het enigiets verstaan? Nee. Het die professore dit begryp? Nog minder. Nou met alle respek, moet hierdie tipe boeke elke keer vergesel word met ‘n handleiding? Want klaarblyklik is nóg die publiek, nóg die akademici, nóg die kritici daarvoor opgewasse?

3. Juis weens hierdie onvermoë vermeld by punt nommer 2, sou jou jeugdige eerder verkies om sy opstand in Engels uit te woed, nie weens (self)sensuur in die Afrikaanse leefruimte soseer nie, maar moontlik om meer internasionale lesers te betrek met meer pampoenpitte tussen die ore. Die deursnit  skrywer soek erkenning en begrip. As hy werklik vindingryk is, en ‘n renons in Engels as die taal van die establishment het, sal hy seker Frans of Duits oorweeg.

KULTUURLEIERS SONDER KULTUUR (Februarie 1939)

Ek is verheug om ‘n geesgenoot te vind – want duidelik sien N.P. van Wyk Louw ook ‘n gevaar in Afrikaanse kultuurorganisasies. [http://praag.co.za/?p=44075  Vir my is dit die geld wat vermors word op vakansieweelde ], terwyl ons nou nog sedert 1950 wag op ‘n TWEEDE, HERSIENE Afrikaans-Franswoordeboek. Vir Louw is dit iets soortgelyk: jy hoor dikwels net die ganse blaas in die brouery. Kultuurorganisasies het reeds in die 1930’s vorm sonder inhoud geword.

Vir hom is kultuurorganisasies eintlik onprakties in Suid-Afrika waar die inwoners so yl verspreid is – dit is nie Wes-Europa hierdie nie. Tog erken hy ook hierdie organisasies is noodsaaklik om kultuur te help versprei [sy opstel is natuurlik ‘n goeie 56 jaar voor die internet geskryf]. (p. 6)

Die eerste gevaar is stagnering – kultuurorganisasies het dikwels vooropgestelde idees [of ‘n puntekaart?] wat enige ontwikkeling verstar. Volgens Louw kan die Afrikaner nie wil stagneer bloot om byvoorbeeld ‘n “Voortrekker” van die gelyknamige beweging te word nie. Ons lewensuitkyk is nie meer dié van die Voortrekkers uit die 1800’s nie, en selfs die taalvraagstukke van 1925 sien reeds verouderd daaruit (uit sy perspektief in 1939). Nee, elke geslag het die voorreg EN PLIG om te kan skep soos enige voorafgaande geslag. As hierdie kloppende lewe van daardie vryheid deur enige organisasie of staat geknel word, sal die kultuur self sterwe, of hy sal na baie jare eers daardie bande verbreek [soos die Middeleeue eenmaal verbreek is] (p. 7- 8).

Jou tweede probleem is die “kultuurmens” [wat die kultuur weliswaar ontwikkel] vs. die “organisasiemens” [wat op al wat ‘n raad is wil dien vir die roem en die skyn op sy CV]. Die kultuurmens hou hom dikwels nie op met kultuurorganisasies nie, want hy sit met ‘n verantwoordelikheid op die blanko papier reg voor hom. En hy weet hoe sulke organisasies van binne lyk.

Die kultuurorganisasies spits hom weer toe op die hoi polloi: ‘n organisasiemens is dol op vergaderings, debatsaandjies, administrasie, reël, possies en baantjies, kaartjiesknip – maar hy/sy lees nie eens nie. Of, indien wel, nie indringend nie. Bid jou aan hierdie persoon word ‘n (KULTUUR)LEIER of voorsitter van ‘n kultuurorganisasie! (p. 9-10).

Ek gaan hard probeer om nie aan die ATKV te dink nie.

Louw glo ook:

By professore, onderwysers en ander manne van die vak moet u ook onthou dat hul vak – Afrikaanse literatuur, wysbegeerte of kuns – vir hulle ‘n werktuig is soos die boer se ploeg vir hom is; en om billik te wees, moet u by sulkes dan vra: “Het hy ander gebiede van die geesteslewe buitekant sy vak om (bv. ander literature) waarin hy belang stel, leef hy dieper of wyer as wat sy broodwinning vereis, of het die amp en die toeval hom ‘kultuurmens’ gemaak? ” Daar bestaan nie so ‘n ding as ‘n professionele “kultuurmens” nie. (p. 11)

En, mens kan ‘n goue draadjie deurtrek – KUNSTEFEESTE!

In die organisasie van die kultuur het die ‘organisasiemens’ ‘n voorsprong en kry hy eerder die leiding in die hande. En dit voer uiteindelik daarheen dat die kultuur glip uit die nette van wie hom van buite af wou vang; dat die verrigtings en feeste van daardie organiseerders niks met die kultuur of die skoonheid te doen het nie; en dat die “bestes” van die volk hulle daarvan begin afwend of die verrigtings bywoon nog alleen omdat hulle dit as plig beskou om die “saak” te ondersteun. Maar hierdie sekondêre soort ondersteuning, uit plig, nie uit behoefte nie, sal uitsterf by ‘n volgende geslag wat nie die Afrikaner se stryd om erkenning meegemaak het nie. […] Maar as ons die dag sover gekom het, sal ons die “kultuurmense”, ‘n volk se natuurlike aristokrasie, vir ons saak verloor, en dan sal geen hoeveelheid massapropaganda ons van ondergang red nie. (p. 12)

Wie dra die skuld? Die kultuurmens self, omdat hy nie by sulke klugte betrokke wil raak nie. Maar sy onbetrokkenheid is ook met rede: dit voel vir die kultuurmens dikwels asof hy moet redeneer met die grotbewoners in Die Staat deur Plato. Die grotbewoners het net die skadubeelde teen die muur gesien – die kultuurmens was buite in die sonlig – en om nou te kibbel en te twis met onkundiges is tydverspilling en nutteloos. Maar juis omdat hy die fakkeldraer is van die kultuur, moet hy tot die stryd en kryt toetree en nie van die organisasie onttrek nie. (p. 13)

Nee, dankie Oom Louw. Ek wil nie soos Dr. Dan Roodt by die Woordfees in 2005 as persona non grata geweier of weggejaag word nie. Mens wil nie, soos Loeloeraai gesê het, jou adel verwerp en verraai om jou diens aan wilde barbare te verkoop vir skulpies en klippies wat hulle om jou nek kon hang nie (Langenhoven, 1941-druk:50).

Daar is ander maniere. Ek kan eerlike resensies lewer op Goodreads.com (sodat mense leer hoe om krities en oplettend te lees!), ‘n Wikipedia-artikel uit Frans of Duits of Russies [wat ook al] in Afrikaans probeer vertaal, en bydra tot PRAAG.

DIE ARISTOKRATIESE IDEAAL (April 1938)

As daar een ding is wat ons kultuur vandag nodig het, dan is dit die wedergeboorte van die aristokratiese ideaal. Die kenmerk van ons tyd is die opkoms van die massa en massawaardes. Alles dreig om gepeupel te word. Die moderne nywerheid verskaf kos en geriewe in hoeveelhede wat geen vroeër eeu gehad het nie, en die mediese wetenskap hou aan die lewe wat maar enigsins nog kan asemhaal. Hierdeur het die negentiende eeu ‘n ongekende toename in die bevolking in alle lande gesien. Geboortebeperking by die intelligentste deel van die mense het hierdie bevolkingstoename hoofsaaklik ten gunste van die vrugbare massa minder intelligentes laat plaasvind. Stoflik en in getalsterkte het die massa dus ‘n voorsprong gekry soos nog nooit tevore in die geskiedenis nie. Toe het die algemene skoolplig en die algemene stemreg van die negentiende eeu hom nog die geestelike en politieke wapens in die hand gegee. Hy word koning, keiser, nog meer as keiser: die stem van die massa word werklik die stem van God. Die stemme van die leiers: van die profeet, van die boetprediker, van die groot enkelinge, die kultuurskeppers, klink klein en verlate in daardie gedurige dreuning op. (p. 15)

Louw wys onder meer na die koerante en tydskrifte wat ‘n beroep op die massawaardes en -intelligensie doen. Die gemiddelde mens “sien” in hierdie blaaie SY leiers, SY kultuur, SY smaak, SY insig, SY begeertes. Die kultuur word massakultuur, en die meerderheid van die mensdom, selfs baie van die bestes, word, in ‘n nuwe sin van die woord, massamense. (p. 15)

Hoe lyk die massamens (p. 16)?

* die persoonlikheidsideaal is om “die lekker kêrel” te wees, die allemansvriend

* die egte demokraat

* die man wat nooit anders as die res is nie en juis orals wil inpas

* hy haat die grense wat tussen mens en mens staan (wat hy beskou as trots en afsydigheid)

* gewildheid is die enigste maatstaf – ‘n gedig/boek/liedjie wat almal geniet, is “mooi”.

* iemand met die ewige soeke na goedkeuring en aanprysing van almal

* iemand wat glo “die wil van die massa” moet seëvier

* iemand wat glo in die vooruitboer van die massa

* hy is met baie minder tevrede as die volmaaktheid

Dus, ‘n adolessent wat voor die groepsdruk geswig het? Iemand wat nooit sy tienerskoene ontgroei het nie? Geen wonder die Afrikaanse hoofstroommedia het so ‘n pueriele aanslag nie.

Die Egte Aristokrate lyk so (p. 16-17):

* vir hulle gaan dit nie om trots of bloot dwars te wees nie

* hulle het ‘n egte verantwoordelikheidsgevoel teenoor ‘n mens self

* hulle koppel nie hul selfwaarde aan wat mense van hulle dink nie

* hulle probeer die hoogste geestelike skatte veilig deur die massa dra

* daar is geen “Streben” soos by die massamens nie, want die Aristokraat is reeds sy tyd vooruit.

* hulle steur hulle nie aan kitssukses of die tydelike sukses onder die menigte nie, maar wel of die werke enige pit het aldan nie

* hulle het geen rus voordat volmaaktheid binne die grense van die taak self bereik is nie

* hulle is nie verwaand nie, want hul werk is (“binne”) volksgerig [uit liefde vir die volk], hoewel hul geestelike waardes “buite” die massa staan. Ek dink die skrywer het met “buite” eintlik “verhewe” bedoel.

* hulle is die sintese en die versoening van die gemeenskapslewe en individualisme.

Nou het Suidpunt ‘n vraag: Wat maak mens dan van die utilisme of die nutsbeginsel wat aanvoer “die grootste geluk/nut aan die meeste mense”? Hoe diensbaar is ‘n Aristokraat as hy aan die verwagtinge van die massa nie slegs voldoen nie, maar ook oorskry? As iemand ‘n webwerf sou begin waar skoolkinders in Afrikaans gehelp word, wat onderwerpe so deeglik en so wyd moontlik bespreek, maar tog in eenvoudige taal geskryf, wat tienvoudig beter sou wees as die Encyclopædia Britannica, is die persoon nou ‘n Massamens of ‘n Aristokraat? Want hy wil tog die vooruitgang van sy mense sien. En “sy mense” is meestal nog in “die menigte” vasgevang. Is hy nou veel beter as ‘n Louw wat hom hoofsaaklik by die lettere bepaal?

‘n Aristokraat sou egter ook kon terugkap: “Nee, ek is nie in ‘n ivoortoring vasgekeer nie, en nog minder kraai ek koning op my eie mishoop. Waarom moet Latyn byvoorbeeld geskrap word as die menigte dit nie wil neem nie? Besef mense nie hoeveel eeue se kennis, wysheid en skatte is in daardie taal opgeneem nie? Nee, ek skryf vir die 0,001%, en basta. Latyn sal weliswaar nooit gesonke kultuurgoed word nie, maar die hoop beskaam nie. Eendag sal iemand terugkeer.”

Maar my liewe magtig, oom Louw, het oom nog nooit van geld gehoor nie? Het oom nie geweet tydskrifte en skrywers kan hul siele vir geld “soos sakkies suiker” verkoop en van daar die nivellering nie? Klaarblyklik het u tog, want…

GELYKMAAK EN RANGORDENING (Januarie 1939)

Die 19de eeu in Wes-Europa en die Wes-Europese kultuurkring was die eeu van gelykmaak. Dit het begin met die leuse van die Franse Revolusie: vryheid, gelykheid en broederskap. Die vryheid, só het gou geblyk, was vryheid vir die grootkapitalis om sy eie werksaamheid grensloos te ontplooi en vryheid vir die gewone mens om in daardie wêreld van onbeteuelde konkurrensie, geldmag en massapropaganda rond te val of in te pas soos hy kon; die broederskap was maar alte dikwels dié van Kain jeens Abel, in ‘n eeu wat die masjien- en snelvuurgeweer, gifgasse en duikbote uitgevind het en wat die kanonne van Europa op die verste uithoeke van die aarde laat bulder het – o.a. om Sjinese broers te dwing om die invoer van opium “vry” te stel. Maar uit die gelykheid, die enigste van die groot drietal wat wesenlik onwaar is, het daardie eeu ‘n waansin laat ontstaan waarvan die wêreld baie stadig sal genees. (p. 18)

Hy benadruk: “Die mens en alle menslike sake ken alleen die ‘ongelykheid’” (p. 18).

Vir N.P. van Wyk Louw is dit onmoontlik om gelykheid te regverdig: nie alleen is daar die natuurlike hulpbronne en natuurrampe wat die mens op een of ander stadium van mekaar ongelyk maak nie, maar ook die agterlike vs. skeppende volke, idiote vs. bomenslike genieë, die temperamentverskil, verskil van belangstelling, van kultuurmoontlikhede, maar ook van rypheid (jeug en ouderdom). Dan is daar ook bloot iets soos kans en geluk: soos iemand wat reeds in ‘n ryk familie gebore word, of iemand wat weet hoe om met geld te woeker, of ‘n arm boer wat heel toevallig op ‘n klont goud of petroleum op sy plasie afkom.

Hy stel dit eksplisiet: van vroueregte en ‘n klaslose stelsel wil hy nie weet nie: “Hulle is almal broers, die liberale demokrate, “filantrope”, kommuniste en pedagogiese gelykmakers, en almal kinders van een vader: die 19de-eeuse gelykheidsgedagte.” (p. 19).

Oor die hele Kommunistiese petalje stel hy die volgende: “Die uitwis van die “standsverskille” binne die fabriek sou nie ‘n uitbuiter nie, maar die werk self vernietig” (p. 19). Ek meneer, jy meneer, en wie gaan die wa smeer?

Ook wonder N.P. van Wyk Louw of “die verskil in funksie die maatskappy egter ekonomiese verskille regverdig”. Hy vind dit onmoontlik om die beloning tussen ‘n bankier, ‘n hoofamptenaar, ‘n Beethoven te bepaal. “Die bankier en die hoof sou dalk hier ‘n bietjie naby aan die ongeskoolde werkers wees” (p. 19).

Hy vind die eensydige “idealisme” van Hegel, maar ook die materialiste van La Mettrie tot by Moleschott en Haeckel, toon almal “die neiging om alle verskeidenheid in die wêreld te negeer en sy rykdom tot ‘n enkele soort te probeer herlei. Dit is vorme van die neiging om gelyk te maak: gelykmaak na ondertoe of na boontoe, maar tog gelykmaak” (p. 20).

Die skrywer verwerp die nivelleringsdrang en stel eerder nuwe stelsels voor wat altyd nader aan die innerlike rangordening van die mensdom sal kom. Daar moet eerder ‘n suiwerder en sterker bouwerk (hiërargie) ontstaan van die polêre verhoudings: Leierskap en volgelingskap, aristokrasie en volk. Hy sien in die wetenskap reeds ‘n wegbeweeg van die radikale oorvereenvoudigings van die 19de eeu (dus, spesialisering), en om die verskillende range van die werklikheid (stof, lewe, psige en gees) in eie reg te erken en te ondersoek. Waarom nie ook in die kultuur nie? (p. 20-21)

Die nasionale kultuur beskik ook oor ‘n piramidevorm: die breë basis van die menigte, tot by die skerp toppunt van die hoë skoonheid wat bo uitglans. Volgens hierdie skema is die dagbladpers HEEL ONDER. Bo-op volg die tydskrifte vol ligte leesstof – “die kinders se prentstories, die versmade en populêre moordverhale, ens., daarna die knap, deeglike of vermaaklike romans; en dan die beste en blywendste wat in die volk geskrywe word.” (p. 21) Die basis en die toppunt en die middel van die piramide het mekaar almal nodig.

Dit is hierdie “geheel” wat al die leesstof waardevol maak. Maar ook hier het die massamensskrywer met sy groot oplae probeer, weens gewildheid as enigste literêre maatstaf, om sy werk die kroon van die Afrikaanse letterkunde te maak. Onder die vaandel “volkskuns”. Daarteenoor het die estetici populêre geskrifte weer as waardeloos geag. Dit is vir Louw verkeerd: sowel die massalektuur as aristokratiese kuns het sy eie plekkie. Want gewilde lektuur kan taalbelangstelling prikkel.

Ook hier moet grense bewaar word en die waarde van die verskeidenheid erken word. Ook ‘n volkskultuur word in organiese rangordening opgebou.

Dit wil my voorkom of die skrywer tussen April 1938 (die vorige hoofstuk) en Januarie 1939 (wat jy tans lees) ‘n veel minder dichotomistiese wêreldbeeld gekry het. Maar nou: wat van die Aristokratiese ideaal van die vorige teks? Vir al die kwaad wat die Afrikaanse hoofstroommedia die Afrikanerdom aangedoen het, moet ons eenvoudig hierdie prulpers maar verduur? Ek dink glad nie so nie.

‘N TONEELOPVOERING IN KAAPSTAD (Maart 1937)

Louw was hoogs geïrriteerd deur die uitgevrete hoëlui wat vermaak by die teater gesoek en hul daar wangedra het. Die uitgesoekte gehoor, uitgesoek volgens geld, stand en geleerdheid, kon hul nie vereenselwig met die tragiek op die verhoog nie. Vir hierdie pyn en lyding het hulle geen begrip nie. Hul banaliteit spreek uit die lag op die verkeerde plekke, ‘n geproes, ‘n gestamp in die ribbes. Die ernstige stuk is ‘n spottery van gemaak, moontlik uit vrees dat hul “rus deur die smart aangetas [sou] word.” (p. 23)

Diegene wat smart ken, rusteloos is, leeg, of honger, of soekende siele, weduwees en wewenaars, iemand wat om iets onbereikbaar treur: daardie mense VERSTAAN wat op die verhoog aangaan. Waarskynlik juis diegene wat ‘n kaartjie nie kon bekostig nie. Dit is vir hulle wat die werk eintlik geskryf is. (p. 23)

C. Louis Leipoldt het êrens in sy een digbundel (Uitgesoekte gedigte vir Jong Suid-Afrika, aan skole voorgeskryf) gesê dit is lewenservaring (“ondervinding”) wat mens kuns werklik laat waardeer. Skoolkinders is daarom nog nie almal ryp genoeg om sy digkuns te verstaan en waardeer nie. Intelligensie alleen is nie goed genoeg nie. N.P. van Wyk Louw is dit duidelik mee eens.

REKLAME VIR DIE LITERATUUR (September 1936)

Jy sal miskien onthou hoe ek by my skryfstuk [http://praag.co.za/?p=45656 “Ek is nou klaar met Afrikaanse tydskrifte”] die volgende stukkie van Aucamp (7 Oktober 1987) aangehaal het:

Dis ook Uys [Krige] wat voortdurend waarsku teen die onoordeelkundige gebruik van die kwalifikasie “groot” binne die Afrikaanse kritiek. ‘n Mens hoor te dikwels van boeke wat ”briljant”, ”verbluffend”, of  ‘n ”kragtoer” is, waar hierdie boeke hoogstens verdienstelik is. Die Afrikaanse boek mag uiteindelik hieronder ly – ‘n publiek wat keer op keer mislei word, gaan ophou koop. ‘n Hollandse vriendin wat ál die pieke in Afrikaans meegemaak het, weier om langer Afrikaanse poësiedebute te koop of selfs te lees. Elke keer die ”fanfare”, sê sy, en as jy die bundel oopmaak, dan maar weer ‘n ”pubergeklodder”.

Trompetgeskal: September 1936 (ja, 51 jaar en 1 maand tevore!) was nie veel anders nie. 2016 en 2026 weliswaar ook nie veel anders nie, want dieselfde geykte verkooptegniek werk vir die massamens al die afgelope dekades. Of, eeue. Selfs vandag nog.

Ek bedoel, dit voel asof daar van elke Afrikaanse boek doelbewus ‘n “Limited Edition” gemaak word – doelbewus sodat almal die gedrukte weergawes moet gryp terwyl dit nog in voorraad is [en die pryse onbekostigbaar duur is] en nooit weer herdruk sal word nie. Maar elektroniese boeke en tweedehandse boekwinkels is mos geduldig, so waarom die haas?

Wat wel vreemd[?] opval is N.P. van Wyk Louw se teenkanting van die advertering van Afrikaans, soos die goeie woordjie wat Prof. dr. T.J. Haarhoff by Oxford gedoen het, IN DIE BUITELAND. Vir Louw is dit onvanpas:

Hulle vergeet dat die buitelander ook kritiese vermoë het, ook agteraf glimlag oor komieklike geesdrif – as hy baie beleefd is. Laat ons bly wees oor wat by ons in ‘n kort tyd gedoen is, maar erken dat ons nog min vir die uitvoerhandel het. (p.26)

Vergelyk hierdie “advertensie” met die volgende scenario (p. 27-28):

Gesteld hier kom nou in ons land ‘n geleerde wat een van die minder bekende tale en letterkundes, sê maar die Turkse of Hongaarse, wil adverteer; hy vertel ons iets van strominge en persone daar, lees vir ons stukkies vertalings voor wat in ons eie taal geen literêre waarde het nie, bring ons niks nader aan die taal self nie as deur te sê dat dit mooi is vir dié wat dit verstaan… dan gaan ons ook maar met ‘n ongestilde honger of met ‘n jammer hart huis toe. Sy eie mense moet net nie glo dat die Turke of Hongaarse saak veel by ons bevorder is nie.   Van dieselfde aard is die bewuste ywer om boeke uit ‘n mens se taal in ander tale oorgesit te kry. Ook ander klein lande ken dit. (Greshoff het êrens een van sy beste opstelletjies oor hierdie soort gedoente in Holland geskrywe.)* Die beste werk is meestal onvertaalbaar. En of ‘n swak boek nou in twee of drie tale gelyk doodgaan, in plaas van in die oorspronklike alleen, verhoog ook nie die prestige van die land so baie nie.   [http://historisch.groene.nl/nummer/1932-01-09/pagina/18#4/-2.46/-72.42 Jan Gresshof. 1932. Staatsgevaarlijk comité. De groene Amsterdammer. 9 Januari: 18 ]  

So iets het Jan Rabie (1989. Buidel. Kaapstad: Human & Rousseau, bl. 83-86) ook aangeraak:

5. Party werke is moeiliker om te vertaal; daar is selfs werke wat onvertaalbaar genoem word. […] 8. Traddutore traditore? Is vertaler verraaier? Nee, as die vertaler albei tale goed ken. […] 14. Vertalings van eie werk: Bolandia 3: Waar jy sterwe het maklik in Engels vertaal en had sukses; romantiese, algemene taal. Maar Bolandia 2: Die groot anders-maak, my mees geslaagde roman, was onverstaanbaar oorsee omdat die Hottentot-Afrikaans daarin onverstaanbaar elders is. In Engels bv. bestaan iets soos Rooihuid-Engels, maar Hottentot-Engels nie. Dit is dus ‘n goeie teks wat nie vertaal kon word nie omdat dit té Afrikaans is.   15. En weet u, soms wil ek my teks eintlik onvertaalbaar hê. Ja, dis die gevoel wat ek soms oor my gekastyde taal kry. Om in ‘n oorvol, oorluide, oorveralgemeende wêreld ‘n klein hoekie onvervreembaar my eie te hê.   16. … En las seker ook by toekrampende ouderdom, of seergemaakte trots omdat my boeke nie méér aandag in oorsese vertalings gekry het nie. Hoe ook al, soms voel ek in my ‘n intense behoefte om my Afrikaans vir myself te hou, om my boeke so verinnig, plaaslik, Afrikaans as moontlik te skryf dat hulle eintlik onvertaalbaar moet bly.   17. Miskien ook uit irritasie wanneer die soveelste eentalige neul: “Why don’t you translate your book for Onrast?” Dit is juis op so ‘n oomblik dat ek ook die beneukte blydskappie voel: Goed so, laat my boek so Afrikaans wees dat jy dit in Afrikaans moet lees. Is Poppie Nongena met sy heerlike babelsheid van taalgebruik nie mens-verwarmender as ‘n naastenbye vertaling van ‘n vertaling in een taal nie?   18. Wel, klink dit te negatief? Dalk wil ek maar net sê: Party skrywers hou nie daarvan om hul eie werk in ‘n selfvertaling te herkou nie. Hulle verkies nuwe werk.

Maar 82 jaar ná Louw se opstel en amper 30 jaar ná Rabie s’n, raak mens tog bekommerd as Sweedse, Deense, Noorse en Nederlandse boeke by dosyne oor en weer vertaal word, terwyl Afrikaans steeds êrens in die hoekie van vergetelheid bly lê en stof vergader (soos ‘n boekie deur ene Louw wat ek nou op PRAAG bespreek en verlede maand teen R5,00 by ‘n Hospieswinkel op Hermanus gekoop het!). Ek voel sulke beskeidenheid doen die mensdom ‘n oneer aan. Dan kon mens netsowel oorspronklik in Frans en Duits geskryf het. Of, nou ja, in Engels.

Wat die BINNELANDSE REKLAME BETREF, is ek met die volgende veel meer eens (p. 28):

Maar heelwat ouer as die buitelandse propaganda vir die literatuur is die binnelandse. So gans en al sonder werklike waarde soos die vorige is dit nou nie. Wanneer dit ‘n volk moet leer om sy eie te begryp en te waardeer, is dit gewone opvoeding. Maar nêrens staan die opvoeding so naby aan die sonde nie. By geeste van die tweede rang word dit gou net verheerliking van wat die eie volk gemaak het, en by die derde en laer range verheerliking van vriende en boeties, die kwaksalwery van klieke. […] En hierdie sonde is tog so maklik. Wanneer ‘n groepie skrywers saamspan om wederkerig mekaar aan te prys en elke woordjie van mekaar as wysheid en skoonheid voorstel – kan hulle dan nie, wanneer hulle eenmaal die openbare aandag getrek het, so met ‘n los skrum die onsterflikheid bestorm en verower nie? Die publiek self lees mos nie noukeurig nie, stel nie soveel belang in skrywersgedoentes nie, is maar meestal bly om van ánder presies te hoor wie “die beste skrywer of digter” is – al is dit maar vir die saampraat. En mettertyd kan pers, radio, tydskrif en boek dieselfde storietjie herhaal; niemand vra waar dit oorspronklik vandaan kom nie, en almal glo dit omdat “almal” dit sê. Baie reputasies is al so opgebou. Dit is waar dat geen reklame ‘n slegte werk lank hoog kan hou nie, en dat alleen dinge wat deur lang jare die bestes in ‘n volk bevredig werklik bly leef.

Wat Louw hierbo skryf, is werklik niks nuut nie:

Illud autem lepidissimum, cum mutuis epistolis, carminibus, encomiis sese vicissim laudant, stulti stultos, indoctos indocti. Hic illius suffragio discedit Alceus, ille huius Callimachus: ile huic est M. Tullio superior, hic illi Platone doctior. Nonnumquam etiam antagonistam quærunt, cuius æmulatione famam augeant. Hic scinditur incertum studia in contraria vulgus, donec uterque dux re bene gesta victor discedit, uterque triumphum agit. Rident hæc sapientes, ut, veluti sunt, stultissima. Quis enim negat? Sed interim meo beneficio suavem vitam agunt, ne cum Scipionibus quidem suos triumphos commutari. Quamquam docti quoque interim dum hæc magna cum animi voluptate rident, et aliena fruuntur insania, non paulum mihi debent et ipsi, quod inficari possunt, nisi sint omnium ingratissimi.

Overgesetsynde (J.L. de Villiers, 2002-vertaling, pp. 96-97)

[oor Digters, dus, skrywers]

:

Maar die grootste grap is hulle wedersydse briewe, verse en lofprysinge; een dwaas wat ‘n ander dwaas ophemel. So sê A dat B ‘n Alkaios is, terwyl B sê dat A Kallimagos is, of B dink dat A ‘n beter skrywer as Cicero is, daarom sê A dat B geleerder as Plato is. En soms soek hulle na ‘n opponent vir ‘n kragmeting waardeur hul groter naam kan maak. Die weifelende skare is in vyandige kampe verdeel, tot albei leiers selftevrede vertrek om hul oorwinning te gaan vier. Verstandige mense lag hieroor, want niemand sal ontken dis nie die toppunt van dwaasheid nie. Intussen maak ek dit vir hierdie mense moontlik om ‘n heerlike lewe te lei, en hulle sal dit nie eens vir die triomftogte van die Scipio’s wou verruil nie. En die ander, geleerd soos hulle is, het die plesier wat hulle hieruit en uit hulle makkers se waansin put, grootliks aan my [Dwaasheid] te danke – ontken hulle dit, is hulle die ondankbaarste mense op aarde.

Knap gedaan, Desiderius Erasmus (‘Encomium Moriae (Tot lof van Dwaasheid)’, gepubliseer in 1511, dus, ruim 425 jaar vóór Louw se opstel. Wat vir jou sê: deur die eeue heen word mense steeds met dieselfde slenter gevang).

Dis presies wat LitNET is; trouens, die meeste Afrikaanse letterkunderedaksies is. Dis ‘n gepraat-praat-praat, gekibbel, omkopery, gestryery, bakleiery, repliek op repliek, en op die ou einde gaan dit maar eintlik oor watter boeke die meeste geld uit die meeste gepraat maak wat op daardie oomblik relevant is of wat aandag sal trek op Google Trends. Dit gaan daaroor om mense aan die kyf te hou, dit gaan suiwer om publisiteit.

Die beste medisyne wat Louw kan voorskryf (p. 29), is kritiek (WAT? NOG?!) wat skerp en streng moet bly, en jaloers moet waak oor die intellektuele status van ons nasie. Verder: “Die hoogste geestelike lewe van ‘n mens of van ‘n volk is heeltemal onafhanklik van erkenning.” (vergelyk: Die Aristokratiese ideaal)

Verder moet die skrywer ook nie geboelie en in ‘n blik gedruk word om stukke te skryf in die styl wat die publiek of uitgewer van hom verlang nie. Die skrywer sal dan nie ryper kan word nie (p. 29).

Louw sluit sy betoog af met die woorde:

Laat ons bly wees dat die loon by ons kuns maar klein is; dan bly die makelaars daarvan af weg. Maar ook deur geen ander voordeel hoegenaamd mag ons tot ophemeling verlei word nie. Laat liewer dan alles buiten wetenskaplike studie stilbly. (p. 29).

DIE EWIGE TREK (Oktober 1938)

Daar bestaan twee dwalinge volgens Louw rakende die Voortrekkers (pp. 30-31):

1. Soms word die Trekkers tot onnavolgbare heldegestaltes gemaak. Heel gerieflik word die nakomelinge (weens hul selfopgelegde ‘onvermoë’) dan van die plig onthef om self heldhaftig te wees.

2. Ons is net soos die Trekkers, en as ideale modelbeeld moet hierdie innerlike en uiterlike kenmerke bestendig word. Soos in die stuk “Kultuurleiers sonder kultuur” (Februarie 1939) staan hier reeds:

Ons kan nie dinge wat tydgebonde aan die Voortrekkers was, aanvaar as die les wat hulle vir ons te leer het nie, en ons sal nooit weer in hierdie land in alle opsigte soos Voortrekkers kan dink, voel en handel nie. As ons dit kón doen, dan het húlle nie hul historiese sending in hierdie land voltooi, d.w.s. ons pionierstadium laat afloop nie.

Louw bedoel hier nie die herdenking van die Slag van Bloedrivier nie. Dit is ook nie die punt van sy opstel nie.

Louw sonder die “waagspel” en die “volkome ewewig van die argumente wat in albei rigtings gevoer kon word” uit. Agterna beskou lyk dit altyd tog so eenvoudig hoe die Groot Trek, die Tweede Vryheidsoorlog, en die keuse tussen Afrikaans en Nederlands as voertaal en kultuurtaal sou inslaan en verloop het. Stel jy egter jouself voor hierdie vraagstukke, op daardie tydstip, is dit glad nie meer so vanselfsprekend of eenvoudig nie (p. 32).

Ek gaan nie die laasgenoemde beweging, die taalbeweging behandel nie – ek het dit reeds in drie artikels op PRAAG behandel. Maar kortom: “die wysheid van die dwase en vermeteles het geseëvier en die dwepers het weer die geskiedenis gemaak” (p. 33).

Oor die Anglo-Boereoorlog: “Vandag kan ons insien: as ons nie geveg het nie, sou die Afrikaanse volksgevoel van slapheid en feitlik van skaamte gesterf het, want wie behoort dan graag tot ‘n volk wat sy nek buig as dit nuttig is om nederig te wees? Maar uit die trots van die driejarige stryd teen ‘n wêreldmag is die nuwe Afrikaanse nasionalisme gebore wat nie langer te kere was nie.” (p. 34)

Wat die Groot Trek aanbetref, kon almal as keuse in die Kolonie gebly het om ‘n verenigde mag te vorm teen die Engelse; of, die geskiedenis kon verloop het soos dit wel aan ons bekend is (p. 35).

Die meeste mense kies selde redelik.  En dikwels uit fanatisme – oor taal, oor vryheid.  Jy sou dit ook so kon insien. Of, dit is ‘n hele komplekse sameloop of samevatting van al die individue se keuses wat op daardie stadium gemaak is; ook diegene wat in Kolonie agtergebly het [en later tog ‘n rol sou speel] (p. 36-37).

Nou bly die vraag oor – vra Louw – moet mens altyd die ekstremiste, die dwepers aanhang, want hulle maak tog die geskiedenis? Kan ons die irrasionale rasionaliseer? Nie altyd nie – want by verskeie keuses is daar aan alle kante dwepers. Dwepers [wat geplant is?] kan egter ook ‘n volk verdeel (p. 38).

Maar mens kry ook die verantwoordelike ‘sieners’ wat die hele waagspel (en verantwoording) ten volle besef, maar ook die hele aaneenlopende proses in sy geheel in oënskou neem. En die ewewig van die argumente (die ‘pro’ en die ‘contra’) in die krisis van die volk sterk en ten volle begryp (p. 39).

BURGER EN KUNSTENAAR (Mei 1939)

N.P. van Wyk Louw het nou eenmaal ‘n gly in politieke gatkruipers, of “strewers” wat die hoogste sport van die amptenary stertswaaiend probeer bereik op welke maniere ook al. En die kuns dan op hul manierlike/fatsoenlike/doodse/verstokte wyse as sodanig probeer ondermyn.

As die leser tussen die reëls kyk, is sy brief (wat ironies genoeg, afgekeur is!) nie alleen ‘n skimp op sensuur van die owerhede nie, maar beslis ook op die polities-korrektheid van die kripvreter [sal mens die privaatsektor ook hierso byvoeg?]. En op wat nie in die openbaar se belang is nie. Enigiets in die kuns wat die “strewer” kan laat twyfel in sy doelwit [om die hoogste sport te bereik deur oor lyke te loop], of wat sy gewete aankla, word sover moontlik vermy, of selfs geteiken. Hierdie brief vind ek uiters relevant in die huidige Suid-Afrika – van hoogleraars tot amptenare wat teen hul beterwete die staatskultus aanbid.

Die bourgeois gaan resloos op in die georganiseerde lewe, vrees vir die kolle krag van die emosie; geestelike versigtigheid; vashou aan die bekende, aan die menings van erkendes en aansienlikes (p. 44). ‘n Burgerlike sê vir homself (p. 44):

Ek ken my krag; ek kan vooruit kom, hoog klim, en iets geniet – al kan ek ook niks anders nie; al sal my onsterflikheid dan net wees dat my naam op ‘n aantal hoekstene in ons land staan of aan ‘n sleepboot in Tafelbaai gegee word.

Dus, eiebelang vs. volksbelang.

Want jou tipiese “burgerlike” (lees: gatkruiper) se waardeoordeel word deur titulatuur beïnvloed:

Dit spreek dan vanself dat die burgerman ewig en altyd ‘n “streber” is, dat hy vooruit wil kom. Na almal bó hom sien hy as moontlike helpers op; na mense onder hom kyk hy met ‘n bietjie minagting (as hulle self nie vooruitkom nie) of met vriendelike aanmoediging. En daardie rangordening van die posisies word ‘n soort Jakobsleer waarlangs engele van vreugde neerdaal of verdwyn. Kyk maar na ‘n groot staatskantoor: as die minister die môre binnekom en glimlag, dan glimlag die sekretaris, en die ondersekretaris lag… en die glimlag daal af totdat die seuntjie wat posseëls opplak, fluit-fluit sy spuutjies saamsuig; of anders daal die donkerheid van bo af, en uiteindelik skop die loopjongens die brakkies van die waterbakke in die gange af weg. Dis soos ‘n ry spieëltjies wat een straal voortplant. Om nie eens te praat van die moeitevolle klassifiseer van uitnodigings in “dié wat ‘n mens moet aanneem”, of “kan aanneem” of “nie durf aanneem nie”. Hierdie soort “strewe” is die antitese en die dood van die geestelike rusteloosheid. Dit is hierdie burgerlikheid wat vir ons ‘n blou-potlood-kultuur aan die gee is; en dit gee ook aan ons hele geestelike lewe daardie kleindorpse voorkoms. (p. 42) […] Wanneer hy [die burgertipe] tussen twee opinies moet kies, is die opinie van die hoër geplaaste vanselfsprekend die ‘waarste’.  (p. 41)

Ons sien hierbo dus weer ‘n verwysing na houtgeruste “Suid-Afrika as ou Land” (Desember 1938) – waar daar gerustheid is, is daar geen vooruitgang in die kuns nie. Maar ook sien ons dat die besluite/opinies hoegenaamd nie gegrond op die redelikheid of die rede is nie. So asof die hoeveelheid inkomstebelasting wat jou meerdere betaal iets met ervaring te make het. Ons ken daardie denkfout: Argumentum ad verecundiam [beroep op gesag].

‘n Mondvol. Boonop haat die bourgeois (wat streef na DIE ORDE) die kuns, juis omdat hy die geobjektiveerde kultuurwaarde nie het nie, en die kuns amper soos ‘n Rorschachtoets is van sy eie booshede. En die pseudo-kunstenaar weet net watter knoppies om keer op keer te druk om sensasie uit te lok (p. 43). Dink maar aan die (onsmaaklike) kaalgat-skilderye van Jacob Zuma.

DIE ONSTERFLIKHEID VAN DIE KUNS (Oktober 1938)

Vita brevis, ars longa. Of nie?

Louw glo nie in die onsterflikheid van die kuns nie. Moontlik is hierdie verskynsel/strewe bloot simptomaties wanneer klassieke boeke/kuns weer verken word, soos tydens die Renaissance. Daar kom ook tye wanneer die mens hom kragdadig radikaal onhistories voel en hom volksvreemd van die verlede losmaak – en nie die “onsterflike” kuns kan waardeer nie. Onsterflikheid word ook gekortwiek as jou werke deur die eeue heen deur mot en roes middeldeur gehap word. En dan die volk: wat as die lesers en sprekers van die taal eenvoudig net soos mis voor die son verdwyn? (p. 45-46).

Tog is hierdie onsterflikheid [eerder: tydloosheid!] van die kuns ‘n mite wat die kunstenaar kan besiel/opsweep/aandryf. Politieke heersers soek dikwels kuns wat in hul ryk/land as voorbeeld vir ander moet dien. Totdat die ryk saam met die standbeelde tot ‘n val kom (p. 46).

Maar die onbereikbare word tog as die moeite werd beskou om na te streef. Dikwels sterf hierdie kunstenaar sonder roem, om eers na hul dood bekendheid te verwerf. Maar steeds is dit hierdie MITE wat die mens buite sy eie grens dryf (p. 46-47).

Dit is ook onwaar dat jy die publiek bloot hoef te oortuig (belieg?) jou perdedrolle is sitroene. Jy kan hard probeer om jou werk op te vysel, ‘n koerantman omkoop, asook ‘n toegewinkie hier en daar deur invloedryke kritici afbedel, die destydse en hedendaagse voorskryfmark probeer beïnvloed, maar ook vriende kan hard probeer [soos oorle’ Koos Prinsloo († 1994) wat deur ‘n vriendin steeds kunsmatig aan die lewe gehou word], maar êrens gaan die volk tog kort voor lank van jou werke moet vergeet. In die geskiedenis sal dit maar net as nog ‘n vergeefse kantaantekeninkie geskribbel word. Volgens Louw het so iets trouens gebeur met Robert Montgomery, wie se The Omni-presence of the Deity nie minder nie as 11 keer herdruk is – vandag is hy vergete, en niemand ken selfs meer sy naam nie (p. 29, ‘n terugverwysing na “Reklame vir die Literatuur”).

Ook vraag en aanbod tussen die eietydse volk, uitgewers, resensente en die skrywer kan nie onsterflikheid waarborg nie (p. 49; en wéér ‘n terugverwysing na “Reklame vir die Literatuur”) – dit is te veel onderworpe aan die aktuele grille en geite en verouder vinnig. Hier is nie sprake van tydloosheid nie, maar wel van ‘n TYDPERK.

Die enigste rigsnoer wat dus oorbly is SKOONHEID (p. 50).

Of die versteekte kosmos (en verantwoording) binne die kunstenaar wat ontwaak  (p. 51).

En tog, wil Suidpunt in die jaar 2018 vra: Hoe word ons onthou van die strominge en skrywers van die Dertigers? Die Sestigers? Die Grensliteratuur? Die Multi-Kulti-1990’s? Die betrokke letterkunde? Die postmoderne herbesoek van die Anglo-Boereoorlog teen die millenniumwending? Die Postkoloniale Desillusie? Die Distopiese Romans? Gayliteratuur? Depressiewe-polssny-wroeg-en-oopskryf-probleemboeke-vir-niksvermoedende-prikkelbare-pubers-sedert-1980-tot-op-heden-der-dagen?

Baie maklik, ek het pas die antwoord hierbo gegee: deur die kunsmatige kategorisering deur die letterkundiges self. Die naamgee aan elke “letterkunde epog” en die gevolglike etikettering. Een enkele benaming ruk sommer al die betrokkenes (skrywers en hul apologete) soos ‘n koeksel hare uit ‘n stinkende afvoerpyp op.

[Word vervolg.]

DA se hoë prestasiepunt aan Lesufi wys dié party se minagting vir Afrikaans

Hoe harder Panyaza Lesufi teen Afrikaans veg, hoe hoër is die prestasiepunt wat die DA aan dié omstrede Gautengse LUR vir onderwys en kampvegter téén Afrikaans toeken.

Solly Msimanga, die DA se premierskandidaat vir Gauteng, gee aan Lesufi byna ʼn onderskeiding met ʼn punt van 75% nadat die DA hom in 2016 met 60%, en in 2017 met 70% ‘beloon’ het.

Luidens mediaberigte gebruik Msimanga selfs die heuningkwas om Lesufi se ‘deugde’ mee te beskryf. Volgens hom het Lesufi ʼn ‘duidelike visie’ oor waarheen hy met Gauteng se onderwysdepartement op pad is en hy speel ʼn ‘groot rol’ om onderwys in Gauteng te ‘moderniseer’.

Die VF Plus “vind dit verstommend gegewe Lesufi se onverbloemde stryd teen Afrikaans en Afrikaanse skole in Gauteng en beskou dit as ʼn klap in die gesig van elke Afrikaanssprekende persoon in dié provinsie”.

“Wit en bruin Afrikaanssprekendes moet kennis neem van die DA se steun aan Lesufi,” meen adv. Anton Alberts van die VF Plus. “Dit dien as bewys hoe belangrik dit vir kiesers is om ʼn party te steun wat opkom vir hul belange en om nie bloot vir ʼn groter opposisieparty te stem wat selfs die ANC se siening oor sekere sake deel nie.”

Die probleme by die Hoërskool Overvaal vroeër vanjaar, wat ook die maaksel van Lesufi was, het daartoe gelei dat die VF Plus ʼn privaatlid-wetsontwerp ingedien het om protesoptogte en -aksies binne 500m van skole en ander instellings waar minderjariges teenwoordig is, te verbied.

Dit is reeds in die Staatskoerant gepubliseer en is verlede maand by die parlement se portefeuljekomitee oor polisie ingedien vir bespreking.

Leon Lemmer: ‘Afrikaans: ‘n Visie vir 2030’

Danny Titus is tans die hoof van korporatiewe aangeleenthede by die Afrikaanse Taal- en Kultuurvereniging (ATKV). Voorheen was hy die ATKV se hoof van kultuursake. Blykbaar het die besef deurgedring dat Titus geen werklike begrip van of simpatie met Afrikanerkultuur het nie. Hy kon hom nie namens die oorgrote meerderheid ATKV-lede, naamlik blanke Afrikaanssprekendes, sinvol oor hulle kultuur uitlaat nie. Wat opval, is dat die ATKV deesdae met oorgawe wroeg oor transformasie, oftewel ANC-gedienstigheid.

Dit herinner aan die Afrikaanse Handelsinstituut, wat ná 1994 verkies het om eerder die AHi te wees, dus sy Afrikaansheid weg te steek, en daarna om liewer sy naam (in die meeste gevalle) te verander na SBi – Small Business Institute. Hermann Giliomee noem dat die AHi “nie die bevordering van Afrikaans as een van sy funksies beskou nie” (Die Afrikaners, Kaapstad: Tafelberg, 2004, p 627). Giliomee haal ‘n oudpresident van die AHi, Franklin Sonn, soos volg aan: “Ek is nie ‘n Afrikaner nie, ek was nog nooit een en ek wil ook nie een word nie” (627). Ek kan Sonn verseker dat Afrikaners dit met hom roerend eens is. Hierdie ANC-aktivis en -kameraad kwalifiseer glad nie vir Afrikanerskap nie. ‘n Ander AHi-president wat ‘n wig tussen hierdie instituut en Afrikaners en Afrikaans ingedryf het, is die oorverligte Stef Coetzee (1949-2018), wat as rektor van die Universiteit Vrystaat (1997-2002) hom buitensporig passievol vir transformasie beywer het.

Insgelyks verkies die ATKV hierdie verkorting as sy naam, blykbaar nie bloot omdat dit korter is nie, maar omdat sy historiese Afrikaansheid daarmee verdoesel word. In die praktyk bevorder die ATKV deesdae by voorkeur die mengeltaal Kaaps en nie ordentlike of suiwer Afrikaans nie. Die ATKV is veral nie ‘n uitgesproke ondersteuner van Standaardafrikaans nie. Hierdie instansie weerhou hom deurgaans van wat absoluut noodsaaklik vir die sinvolle voortbestaan van Afrikaans is, naamlik pleidooie en veldtogte vir groter taalsuiwerheid in Afrikaans. Sy polities korrekte strategie is om nie sy nuwe hoofsimpatiegroep, die bruin mense met hulle voorliefde vir hulle brouseltaal Kaaps, aanstoot te gee nie.

Sedert Augustus 2013 is Karien Brits, wat ‘n magistergraad oor die Tswana-taal voltooi het, die ATKV se bestuurder van taalaangeleenthede. In ‘n radio-uitsending oor Afrikaans (30.09.2018) het Brits die indruk gewek dat sy polities selfs meer radikaal links as Gerda Odendaal is. [Oor hierdie radiogesprek, lees Leon Lemmer se reaksie onderaan sy rubriek oor die Afrikaner-Broederbond (Praag 23.09.2018). Oor Gerda Odendaal, lees die Lemmer-rubriek: “Gerda Odendaal oor die herstandaardisering van Afrikaans” (Praag 2.02.2014).]

Danny Titus

Titus het euwelstatus in Afrikanergeledere (bv Praag 7.10.2015 en 7.09.2017). Onlangs het hy dit gestand gedoen met sy uitlatings oor “Afrikaans: ‘n Visie vir 2030” (voortaan AV30 genoem) (Netwerk24, 5.11.2018). Die opskrif van die artikel is: “Moenie die verlede herhaal.” Dit impliseer dat die verlede sleg was, anders sou herhaling nie ongewens gewees het nie. “Suid-Afrikaners moet ophou om vyande van mekaar te maak.” Vredevors Titus beweer dít is wat AV30 doen. Hy noem dan twee kenmerke van die slegte verlede, wat uiteraard veral aan Afrikaners toegeskryf word: “die vergrype van apartheid” en die (onnodige) destydse waarskuwings oor “die Rooi Gevaar.” ‘n Ander destydse euwel is glo die ontmensliking weens die Veiligheidspolisie, die paswette en die NG Kerk, met as beweerde salige teenvoeters Nelson Mandela en ANC-terroriste.

Toe Mandela in 1994 president word, het die Totale Aanslag van die Rooi Gevaar glo “‘n groot grap geword.” Die wesenlike kommunistiese aard van die ANC word hiermee deur een van die hoofamptenare van die ATKV – en daarby sy luidrugtigste aktivis – ontken. “Die derduisende troepies het gevra of alles nodig was.” Die veiligheidsmagte waaroor Titus hom so neerhalend uitlaat, is dieselfde mense waarvoor hy en sy medestudente destyds so skytbang was dat hulle begin weghardloop het as hulle gehoor het dat die polisie op pad na die UWK-kampus was.

Ons moet glo nie vyande soek nie, al is dit presies wat Titus soos gebruiklik doen. “Die Mandela-era bly steeds die templaat vir talle Suid-Afrikaners oor hoe ons mekaar kon vind en die land uit sy moeras na goeie regering kon neem.” Die moeras van die blanke of Afrikaner se politieke bewind word hier gekontrasteer met die goeie regering van die ANC. Daar is in werklikheid redelike eenstemmigheid dat Suid-Afrika vóór 1994 heelwat beter regeer is as wat sedert 1994 die geval is. Die Mandela-era was oënskynlik beter as wat daarna gevolg het bloot omdat selfs die ANC nie dadelik alles kon verbrou wat sedert 1652 plaaslik opgebou is nie. Daar word graag beweer dat Mandela swart-wit versoening bevorder het. In werklikheid het Mandela bloot die verontwaardigde blankes probeer paai oor die hemelskreiende verraad van magsoorgawe pleks van die plegtig beloofde magsdeling.

“Groot was my verbasing verlede week toe ek ‘n dokument [AV30] lees wat sê vir die Afrikaanse gemeenskap sedert 1994 is die ‘aanpassing om te beweeg vanaf die binnekring van mag na ‘n stand van bykans politieke magteloosheid, ingrypend en selfs traumaties.'” Die onderwerp moes uiteraard die Afrikanergemeenskap gewees het. Oor Afrikaners se trauma het ek reeds geskryf: “Kulturele trauma en die Afrikanerdom” (Praag 13.10.2018). Iemand soos Titus is sedert 1994 buitensporig bevoordeel, gevolglik put hy eerder vreugde en welvaart as trauma uit die nuwe Suid-Afrika. Dat Afrikaners gegrief oor die ANC-owerheid se miskenning van Afrikaans asook die agteruitgang van (ordentlike) Afrikaans is, skeel vir Titus blykbaar min.

Een van Titus se besware teen AV30 is van ‘n kwantitatiewe aard. Soos die ANC so graag doen, verhef Titus kwantiteit bo kwaliteit. “Dit is natuurlik onsinnig, want die meeste Afrikaanssprekendes was nie in die binnekring van die mag nie. Die verwysing na die ingrypende en selfs traumatiese politieke magteloosheid is nie my indrukke van talle Afrikaner-organisasies, kollegas en vriende nie.” Wat Titus hier doen, is om die mengeltaal Kaaps sonder meer as Afrikaans te beskou, sodat dit kan volg dat die meerderheid Afrikaanssprekendes bruin is. Hy maak ook die skuif van Afrikaanse na Afrikaner-organisasies.

Die ATKV wás vóór 1994 ‘n Afrikaner-organisasie wat Afrikaans, insluitende taalsuiwerheid, bevorder het. Die ATKV het weens transformasie ontaard in ‘n Afrikaanse sowel as nie-Afrikaanse organisasie wat taalsuiwerheid nooit openlik bevorder nie; eerder die brouseltaal Kaaps. Soortgelyke ontaarding is ook by ander eens Afrikaner- en Afrikaanse instansies waarneembaar, hoewel dikwels nie in dieselfde buitensporig oordrewe mate as by die ATKV nie.

Ek vra my af: Behoort die ATKV nie eerlikheidshalwe die AHi se voorbeeld te volg deur sy naam te verander en Afrikaans daaruit weg te laat nie? Ek is in my siel oortuig dat die benaming Meertalige Multikulturele Vereniging (MMV) baie duideliker uitdrukking gee aan wat die ATKV sedert 1994 geword het: meertalig, bv Afrikaans en Kaaps; multikultureel, bv christelik en Moslem. Die letternaam MTMKV kan ook oorweeg word. Al is dit langer as MMV, het dit die voordeel dat MK daarin voorkom, wat kan help om die soort medeburgers te lok waarna enige egte ANC-gedienstige instansie behoort te streef.

AV30 “praat verder van die ‘ingrypendheid van wegbeweeg vanaf die verlede en die eise wat elke dag bring, is so sterk en oorweldigend.’ Daar is nie kans om vorentoe te kyk vir die Afrikaanse taal se behoud en bevordering nie, aldus die dokument. Daarom dan ‘n nuwe visie, ‘n strategie en projekte. Liewe krismis! Wat van al die bestaande projekte? Wat ‘n terugwaartse stap. En dit nogal in die naam van Afrikaans. Die wegbeweeg van die verlede ingrypend? Terug na die vyandsbeelde?”

Wat is dit wat aan Titus se getransformeerde siel knaag en hom so negatief stem oor ‘n opregte poging, soos AV30, om Afrikaans te bevorder? Myns insiens is die kern van Titus se misnoeë dat dit drie Afrikaanssprekende blankes is wat daardie dokument oor Afrikaans opgestel het. Aangesien die meerderheid Afrikaanssprekendes, volgens Titus se siening van Afrikaans, bruin is, moet bruines volgens sy insig vanselfsprekend by enige Afrikaansprojek betrek word. Die bruines moet verkieslik ook in die meerderheid wees, sodat die heil van Kaaps pleks van Standaardafrikaans gedien kan word; dus ‘n opset soos in die raad van die Afrikaanse Taalmuseum en -monument: Naas die direkteur, Michael Jonas, “vyf bruin lede, een swarte, een Indiër en een blanke. Bruin mense oorheers die raad teen ‘n koers van ses uit nege” (Praag 12.08.2018). Daarby is die enigste blanke raadslid nie ‘n taalkundige nie, maar ‘n sosioloog en terselfdertyd ‘n militante ANC-aktivis. Myns insiens is dit die soort opset wat Titus vir Afrikaans verkies bo die drie blanke Afrikaanssprekendes wat AV30 opgestel het. Wat vir Titus ook onvergeeflik is, is dat Kaaps nie as die gesalfde toekoms van Afrikaans in AV30 opgehemel word nie. Trouens, Kaaps word nie eens genoem nie.

Jaco Kirsten

In sy boek, Maties en Afrikaans: ‘n Besondere verhouding, 1911-2011 (Pretoria: Protea Boekhuis, 2013, 261p, R150), skryf Pieter Kapp: “Leopold Scholtz se stelling dat vir bruin mense Afrikaans ‘n instrument is, maar vir Afrikaners ‘n deel van hulle identiteit, is iets wat nie geïgnoreer kan word nie” (p 186). Hiervolgens is Afrikaans vir Titus bloot iets wat soms bruikbaar kan wees, maar andersins opsioneel is, bv as skoolonderrigmedium vir sy kinders. Vir Afrikaners, daarenteen, is Afrikaans ‘n noodsaaklike deel van hulle identiteit; myns insiens die kern van hulle kultuur. Om hierdie rede is daar baie groter erns en opregte besorgdheid oor Afrikaans by Afrikaners as by bruin mense.

Kapp noem: “Die bruin middelklas verengels vinnig” (186). In die AV30-dokument (p 4) word die “vinnige verengesing van die bruin middelklas” ook genoem. Kapp skryf verder: “Min bruin Afrikaanssprekendes is bereid om in die openbaar ongekwalifiseerd standpunt vir Afrikaans in te neem” (186). Bruines maak egter alewig aanspraak op die reg om by alles betrek te word wat met Afrikaans te make het. As blankes dan besorgdheid oor die stand en toekoms van Afrikaans uitspreek, is die kenmerkende reaksie uit bruin geledere dat alles wel met Afrikaans is. Dit geskied in die bruines se klimaat van die opsionaliteit/ontbeerlikheid/versaakbaarheid van Afrikaans en natuurlik ook omdat die bruin elite die ANC as bevryders verheerlik, wat insluit bevryding van Afrikaners se politieke mag asook die prominensie van (ordentlike) Afrikaans.

Jaco Kirsten

Dit bring my by die joernalis, Jaco Kirsten. “Tydens Kirsten se optrede op die Woordfees [in Stellenbosch in 2010] het ‘n bruin joernalis hom dit verkwalik dat hy gesê het dat Engafrikaans [bv Kaaps] hom grief. Dit impliseer [glo] dat suiwer Afrikaans diskriminerend is en deur Afrikaners gebruik word om hul wit bevoorregting te verskans” (186). Dit is die soort substansielose, retoriese twak waarmee ‘n mens deesdae om iedere hoek en draai gekonfronteer word.

Kirsten antwoord: “Wie se skuld is dit dat die aktiviste vir Afrikaans tans oorwegend uit wittes bestaan? Is dit Afrikaners se skuld of diegene s’n wie se vooroordeel opregte bedoelings verdag maak? As mense se agterdog (of is dit afkeer?) jeens Afrikaners groter as hul liefde vir Afrikaans is, moet mens jouself afvra of sulke mense nie self ‘n soort kulturele apartheid wil bevorder nie. Asof hulle ‘n taal die rug sal toekeer eerder as om hande te vat met Afrikaners. Kulturele spiteful-geit, enigiemand? Ek wens opreg dat ‘n paar pro-Afrikaanse bruin kommentators in die openbaar sal vra: ‘Hoe kan ek ‘n bydrae lewer?’ In plaas van: ‘Ag, dis al weer die Boere wat kerm,’ of die al hoe meer verdagte: ‘Dis eintlik ons taal!'” (186-187).

Dit is veral die Afrikaanstaalkundige, Christo van Rensburg (1938-2018), wat sedertdien nuwe stukrag gegee het aan die versinsel dat bruin mense Afrikaans geskep het. Ek moet Van Rensburg se jongste boek nog bespreek: Van Afrikaans gepraat (Pretoria: Lapa Uitgewers, 2018, 155p, R250). Mense soos Danny Titus en Christo van der Rheede word na een Afrikaansbyeenkoms na die ander genooi om “saam te praat” oor Afrikaans asof hulle Afrikaanslojaal is en gesaghebbend tot die gesprekke kan bydra. In werklikheid het hulle doelbewus verseker dat hulle kinders Engelse skole bywoon. Ek noem hulle en ander diesulkes valse profete van Afrikaans. Vir Afrikaans is daar geen heil te vinde as hierdie soort meelopers betrek word nie. Uit wat hier bo oor Titus se artikel gesê is, is dit baie duidelik dat hy, wat AV30 betref, besig met boikottaktiek is; iets wat so kenmerkend van die politiek van bruines in veral die jare tagtig was.

Ander reaksies

Voordat ek die AV30-dokument in besonderhede bespreek, gee ek ‘n aanduiding van die ander reaksies. AV30 is ‘n uitvloeisel van ‘n beraad van Afrikaanse instansies wat in 2017 plaasgevind het. Die AV30-gespreksdokument, gedateer 1 September, is vroeër vanjaar op die internet gepubliseer. Dit is aan die begin van November in Clubview tydens ‘n opvolgbyeenkoms van Afrikaanse instansies bespreek. Wat ontstellend is, is die geringe belangstelling wat die AV30-dokument en hierdie byeenkoms ontlok het. Min nabetragting kan op die internet of elders opgespoor word. Afrikaans as sodanig wek deesdae kommerwekkend min belangstelling in die hoofstroom-inligtingsmedia. Hou gerus dop hoe bitter min berigte oor Afrikaans en nog minder reaksies daar op Netwerk24 is. Wat was die reaksie van die Afrikaanse koerante op AV30? “Ek hou my doof, ek hoor niks, ek hou my stom, ek maak my mond nie oop nie” (Psalms 38:14).

Tydens die Clubview-byeenkoms is tot die gevolgtrekking gekom dat daar slegs in drie van die nege provinsies, naamlik die Wes-Kaap, Noord-Kaap en Gauteng, ‘n groot genoeg konsentrasie van Afrikaanssprekendes is om die oorlewing van Afrikaans aldaar as ‘n realistiese moontlikheid te beskou. Die oorlewing van Afrikaanse skole kan deur privatisering moontlik gemaak word. Afrikaanse skole word nie en sal na verwagting ook nie deur die owerheid bevorder word nie. In hierdie verband is na Namibië verwys, waar die staatskole verengels het en daar min privaat Afrikaansskole voortbestaan.

Die ANC-bewind word tereg gekarakteriseer as sosialistiese staatsnasionalisme. Uit hierdie oord kan geen steun vir Afrikaans verwag word nie. Die ANC-regering is so ondoeltreffend dat hy nie eens in die basiese behoeftes van sy ondersteuners voorsien nie. Afrikaners as nie-ondersteuners van die ANC is dus op eie inisiatief en privaat hulpbronne aangewese vir wat hulle ten behoewe van mede-Afrikaners en Afrikaans wil vermag.

Hierdie gevolgtrekkings onderskryf wat in die AV30-dokument (p 9) staan: “Enige formele staatshulp of staatsfinansiering aan Afrikaanse taal- en kultuurgebaseerde openbare instellings soos skole, aftreeoorde, verenigings en klubs sal die uitsondering of heeltemal afwesig wees” en op bladsy 10: “Gemeenskappe sal toenemend na hul eie belange in hul woonbuurt of dorp moet omsien.”

AV30-dokument

Die AV30-dokument is deur Bertus de Villiers, Deon Geldenhuys en Heinrich Matthee opgestel. Die teks en illustrasies beslaan 16 bladsye. Albei Titus se aanhalings kom van die eerste bladsy en nie een van die twee is akkurate weergawes nie. Baie van die inligting in AV30 het nie direk met Afrikaans te make nie en dien veel eerder as agtergrond of breër konteks. Besware wat geopper kan word, is eerstens dat nie omskryf word wat onder Afrikaans verstaan word nie. Dit is myns insiens noodsaaklik dat die brouseltaal Kaaps uitgesluit word omdat daar geen heil te vinde is in ‘n stryd om die behoud van ‘n taal wat nie duidelik van Engels onderskei kan word nie. ‘n Noodlottige gevolg is dat die noodsaaklikheid van suiwer(der) Afrikaans glad nie in AV30 genoem word nie. Geen pleidooi vir taalsuiwerheid word gelewer nie terwyl dit noodsaaklik is dat Afrikaans uit eie reg, dus as wesenlik ‘n nie-Engelse taal, naas Engels moet voortbestaan.

In AV30 word die potpourri/mengelmoes-benadering van nóg vis nóg vlees gevolg: “Die breë Afrikaanse taal- en kultuurgemeenskap bestaan uit verskeie subgroeperinge aangesien Afrikaans een taal is met vele subkultuurgemeenskappe. Vanweë die historiese uniekheid van die Afrikaanse taal en kultuur is daar ‘n wye verskeidenheid groepe wat elk ‘n eiesoortige bydrae tot die Afrikaanse taal en kultuur maak – byvoorbeeld die Kaapse Klopse, kunstefeeste, AfriForum, Orania en die ATKV se unieke bydraes. Die Afrikaanse taal en kultuur is ‘n model van veelheid eerder as eenheid. ‘n Pragmatiese benadering kan meebring dat verskeie Afrikaanse taal- en kultuurbelangegroepe uit verskeie gedeeltes van die land hul prioriteite rondom die Afrikaanse taal en kultuur kan ontwikkel en nastreef” (p 11). Hierteenoor kan gestel word: Eenheid eerder as verskeidenheid bevorder mag; ook in die geval van ‘n taal wat in ‘n bose omgewing deur ondergang bedreig word.

Tweedens is daar die afgewisselde gebruik van “Afrikaanse” en “Afrikaner-” wat die teks blootstel aan die die soort kritiek wat deur Titus uitgespreek is. Afrikaanse kultuur (in soverre daar so iets is) is meer omvattend as Afrikanerkultuur. Dit kan nie sonder meer aangeneem word dat alle lede van die Afrikaanse kultuur so vreedsaam sal saamleef en saamwerk soos lede van Afrikanerkultuur nie. Daar word in AV30 ‘n eendersheid en harmonie veronderstel wat nie (noodwendig) daar is nie. Veral onder die bruin elite is Afrikaans nie so ‘n belangrike faktor dat dit politieke verskille sal oorbrug en hulle tot “hande vat” met blankes sal aanspoor nie. In AV30 word ‘n ander en myns insiens onrealitiese standpunt gehuldig: “Alhoewel daar verskillende groeperinge binne die algemene Afrikaanssprekende gemeenskap is, moet Afrikaans as ‘n samebindende faktor gebruik word terwyl na verskillende behoeftes omgesien kan word” (p 11).

Wat in die stryd om die behoud van Afrikaans aanvaar moet word, is dat Afrikaners nie op ondersteuning van enersyds die ANC-regering en andersyds bruin mense (veral die elite) kan staatmaak nie. In die konteks van die AV30-dokument sou dit klaarblyklik hoogs funksioneel wees om eeder die term Afrikaner sonder voorbehoude te gebruik en liewer Afrikaners en Standaardafrikaans as uitgangspunte te aanvaar. Dan word ‘n verskerpte fokus en konkreter resultate moontlik.

Die teks begin met die korrekte waarneming dat die land/inwoners in ‘n oorgangsproses verkeer. Van ‘n suksesvolle land wat ‘n sterk Europese aanskyn/inslag gehad het, word sedert 1994 fluks gevorder na die droewige status van ‘n onmiskenbaar tipiese Afrika-land. Swart oorheersing/”supremacism” is nie in die belang van die land en die meeste van sy inwoners nie. “Geeneen kan met enige akkuraatheid voorspel waarheen die proses vir die Afrikaanse taal en kutuurgemeenskappe lei nie” (p 1). Wat myns insiens met stelligheid gesê kan word, is dat die blankes, insluitende die Afrikaners en daarmee saam Afrikaans, tot agteruitgang en uiteindelike vernietiging gedoem is tensy doeltreffende stappe sonder versuim gedoen word.

“Die kern van Visie 2030 is om by te dra tot ‘n gesprek oor ‘n volhoubare toekoms vir die Afrikaanse taal en kultuur, oftewel die versekering van taal- en kulturele vryheid wat mense toelaat om hul taal te kies en te benut en hul kultuur te ontwikkel om sodoende ‘n lewe te lei wat hulle verkies” (p 1). Daar is geen rede om aan die opregte bedoelings van die opstellers te twyfel nie. ‘n Eerlike poging word aangewend om Afrikaans te bevorder. Die uitkoms is gebrekkig, maar dit is baie makliker om die opstellers te kritiseer, soos Titus doen, as om met beter voorstelle vorendag te kom.

Die kernprobleem is die onverkwiklike situasie waarin Afrikaners hulle, sonder hulle eie toedoen, sedert 1994 bevind. Die grondslag waarop die nuwe Suid-Afrika funksioneer, is foutief en verwerplik en saboteer in groot mate pogings om binne hierdie opset ‘n beter bedeling vir Afrikaners en Afrikaans te bewerkstellig. In hierdie stelsel is die enigste heilsame weg blykbaar groter militantheid; om duidelik, kragdadig en konfronterend/hardegat (eerder as versoenend/paaiend) die Afrikaner se saak te stel en op resultate aan te dring; dus om te eis waarop ons geregtig is. Maar omdat die land op ‘n grondig verkeerde en dwase grondslag funksioneer, lê die uiteindelike heil vir Afrikaners buite hierdie stelsel, bv in selfbeskikking in ‘n eie tuisland.

Daar is te veel tekens van politieke byderwetsheid in AV30. In die laaste paragraaf op bladsy 1 is daar ‘n kniebuiging na feminisme, “In haar verskeidenheid”, en op bladsy 3, “in haar breedste”, pleks van “in sy verskeidenheid/breedste.” ‘n Nie-politieke, inklusiewe benadering (“die breedste moontlike spektrum” – p 1) word nagestreef, wat in die praktyk reeds telkens as nutteloos vir Afrikaans bewys is. Die opstellers poog selfs om die “historiese verdeeldheid binne die Afrikaanse gemeenskap te oorbrug” (p 1) deur die modieuse breë weg van inklusiwiteit te bewandel. Dit is fataal, soos later blyk: “Die bevordering en ontwikkeling van Afrikaans as spreek- en onderrigtaal vereis inklusiwiteit” (p 11). Dit word nie van Engels vereis nie. Waarom dan van Afrikaans? Afrikaans kan eksklusief ontwikkel word, veral wat betref die grootste moontlik onafhanklikheid van Engels. Aan tale wat in groter mate aan Afrikaans verwant is, soos Nederlands en Duits, kan, soos voorheen, na goeddunke, met die oog op oorname of aanpassing, ontleen word.

“Visie 2030 rus op twee pilare. Eerstens berus dit op internasionale ervarings wat die erkenning en beskerming van taal- en kultuurgroepe se regte betref en tweedens moet dit vir die verskillende gemeenskappe wat hulle met die Afrikaanse taal- en kultuurgemeenskap vereenselwig prakties en finansieel haalbaar wees … Visie 2030 is dus daarop gemik om ‘n breë visie te ontwikkel wat hopelik algemene steun onder Afrikanerorganisasies, Afrikaanssprekendes en Afrikaanse belanghebbendes kan genereer ongeag hul politieke oortuigings” (p 2). Amptelike internasionale regte, bv minderheidsregte, word egter nie in die ná-1994 Suid-Afrikaanse konstitusionele oerwoud erken nie. Die net word inklusiwiteitshalwe ook so wyd gespan dat sinvolle resultate kwalik behaal kan word. Die ATKV en Praag kan nie in dieselfde keurslyf gedruk word nie. Eersgenoemde is op die breë weg na die verderf terwyl laasgenoemde op die smalle weg na uitmuntendheid is. By AV30 is ‘n minder ambisieuse benadering wenslik deur eerder op onmiskenbaar Afrikaner- en (Standaard)Afrikaanse belange te konsentreer.

Op bladsy 3 toon die samestellers heldere insig in wat die 1990/94-ramp vir Afrikaners en Afrikaans meegebring het (maar let op die steurende afwisseling van “Afrikaanse … kultuur” – te breed – en “Afrikaners”): “Daar is ongetwyfeld ‘n persepsie van uitgesluit word, van onsimpatiekheid en selfs vyandigheid teenoor die Afrikaanse taal en kultuur, en ‘n gevoel dat die waardes waarvoor Afrikaners staan, telkens geminag word. Ons besef dat Visie 2030 nie die politieke klimaat kan verander nie, maar dit kan wel ‘n basis bied vir gemeenskappe om na hul eie behoeftes om te sien ter bevordering van die Afrikaanse taal en kultuur. Ons vertrou dat Visie 2030 hoop en fokus kan bied aan almal wat Afrikaans as hul taal van keuse praat en wat deel voel van die Afrikaanse kultuurgemeenskap.” Daar word dus gepoog om die beste van ‘n slegte saak te maak, wat (prysenswaardige) moed en selfs ‘n mate van optimisme weerspieël.

“Visie 2030 is nie daarop gemik om die Afrikaanse taal en kultuur in opposisie tot ‘n nasionale patriotisme en liefde vir Suid-Afrika te ontwikkel nie” (p 3). Inklusiwiteit word hier dermate aan die orde gestel dat dit selfs by Titus guns sal vind. Ons word aangesê om patrioties en lief vir die nuwe Suid-Afrika te wees al is dit vir Afrikaners onmoontlik. Die opsie van ‘n eie tuisland vir die vrye uitlewing van Afrikanerkultuur word glad nie ter sprake gebring nie. Die Afrikaner is glo “onlosmaaklik deel … van Suid-Afrika … [en] die kontinent van Afrika” (p 3).

“Die moderne wêreldtendens is juis dat state ‘n gemeenskaplike patriotisme bevorder deur taal- en kultuurverskeidenheid te erken … Die erkenning van taal- en kultuur-uniekheid is … ‘n basis om gesamentlike patriotisme te bevorder” (p 3). Maar dit is tog baie duidelik dat die ANC-regering Afrikaans en alles wat met Afrikanerkultuur te make het, minag, gevolglik is dit misplaas om patriotisme en liefde vir die nuwe Suid-Afrika van Afrikaners te verwag. Afrikaners word “ware Afrikane” genoem terwyl Tuisland-Afrikaners hulle nie noodwendig aan Afrika gebonde voel nie. Dit kan vir Afrikaners hoogs bevrydend wees om as etniese groep op ‘n ander kontinent in herwonne vryheid wortel te skiet.

Op bladsy 5 staan: “Die politieke dinamika van die staat is tans nie dié van ‘n gesonde demokrasie nie.” Ons sit met “‘n de facto-eenpartyregering.” In werklikheid is hierdie “demokrasie” fundamenteel ‘n misbaksel. “Daar is wel goeie tekens in die onafhanklikheid van die media.” In die hoofstroom sing almal egter die deuntjie van politieke korrektheid en kulturele marxisme. Daar is glo ook gevalle van “robuustheid van die regbank te sien” maar dan word dit tereg dadelik soos volg gekwalifiseer: “Die regbank was tot dusver nie in die algemeen simpatiek teenoor die behoeftes van taal- en kultuurgemeenskappe nie. Afrikaanssprekendes sal toenemend op hul eie vindingrykheid en hulpbronne aangewese moet wees om hul taal en kultuur in die privaat milieu te bevorder en kan nie berus op politieke steun nie” (p 5).

Op bladsy 11 word gepoog om informele selfbeskikking (maar nie daadwerklike/statutêre outonomie of ‘n Afrikaner-tuisland nie) as ‘n moontlikheid voor te hou. Weer word die (ydele) hoop op internasionale voorbeelde gevestig, terwyl ander maatstawwe in Afrika en veral die nuwe Suid-Afrika geld. Byvoorbeeld, rassediskriminasie, raskwotas en onteiening sonder vergoeding word as algemeen geldige en aanvaarde praktyk ten koste van blankes gepropageer en gewetenloos toegepas. Die sosiale ingenieurswese van die ANC waarvolgens blanke gemeenskappe, bv hulle woongebiede en inrigtings soos skole, tot multikulturaliteit gerysmier word, word glad nie afdoende in AV30 in ag geneem nie.

“‘n Vorm van formele outonome ‘regering’ vir die Afrikaanse gemeenskap of ‘selfbeskikking’ in ‘n formele sin van die woord in 2030 lyk tans onwaarskynlik en die klem sal waarskynlik val op privaat inisiatiewe en die werksaamhede van nie-regeringsorganisasies. Dit is waarskynlik dat Afrikaners en/of ander Afrikaanse gemeenskappe wat belangstel in die praktyk groeiende selfbestuur deur hul gemeenskapsorganisasies sal geniet – of dit nou amptelik erken word, polities aanvaar word of bloot ‘n werklikheid is wat gevestig is. Dit bly egter ‘n moontlikheid (en hoop) dat die grondwetlike beloftes van artikels 185(1)(c)* en 235** ten opsigte van gemeenskapsrade in die Wes-kaap of in ander dele van die land prakties beslag sal kan kry. Daar is veelvoudige internasionale voorbeelde waar taal- en kultuurgemeenskappe informele magte bekom om na hul taal- en kultuurerfenis om te sien. Selfs indien formele gemeenskapsrade nie opgerig word nie, kan die Afrikaanse gemeenskap by wyse van informele plaaslike komitees en verenigings na hul eie taal- en kultuurbelange omsien en in die proses selfs dienste aan die breë plaaslike gemeenskap verskaf. Internasionale gevallestudies bewys hoe self-inisiatief bevorderlik is vir taal- en kulturele oorlewing en ontwikkeling. Verskillende plaaslike gemeenskappe kan met mekaar saamwerk; hulpbronne en fasiliteite deel; en hul eie leefomstandighede verbeter” (p 11). Blankes word reeds toegelaat om soms op eie inisiatief bv paaie te herstel en vullis te verwyder omdat die onbekwame en korrupte owerhede versuim om dit te doen. Dit is heel moontlik die enigste soort “selfbeskikking” wat aan die blankes gegun sal word: om ter wille van (veral) die ander op te offer deur (gedwee en gratis) diensbaar te wees.

[* Artikel 185(1)(c): “to recommend the establishment or recognition, in accordance with national legislation, of a cultural or other council or councils for a community or communities in South Africa.”

** Artikel 235: “The right of the South African people as a whole to self-determination as manifested in this Constitution, does not preclude within the framework of this right, recognition of the notion of the right of self-dermination of any community sharing a common cultural and language heritage, within a territorial entity in the Republic or in any other way, determined by national legislation.”]

Wat AV30 voorsien en bepleit, is selfgefinansierde Afrikaanse kleuter-, laer-, sekondêre en hoërskole (p 13) terwyl ek dink dat sterker druk op die ANC-regering geplaas behoort te word vir genoeg sulke staatsgefinansierde Afrikaanse skole in ruil vir die reuse belastingbydrae wat Afrikaners teen wil en dank lewer. Dit geld ook vir tersiêre onderwys, bv universiteite, wat glad te geredelik toegelaat word om te verengels, met misleide, verloopte Afrikaanssprekende blankes wat die voortou in die onderploeging van Afrikaans neem. Hierdie elemente op eens Afrikaanskampusse word glad nie genoegsaam verguis en gestigmatiseer nie. Daar word in AV30 voorgestel dat sakelui verblyfgeriewe vir bv Afrikaanse leerlinge en studente op ‘n kommersiële grondslag voorsien (p 14). Eksklusief blanke of Afrikaanse koshuise, ouetehuise, ens, word egter nie deur die ANC-regering geduld nie. Verpligte rasse- en taalintegrasie (nie uitsluitlik wit en nie uitsluitlik Afrikaans) word afgedwing. Daar is in AV30 nie genoeg tekens van ‘n duidelik besef van die fundamentele boosheid van die ANC nie.

Daar is glo “meriete om ‘n nasionale Afrikaanse forum te skep waar organisasies en verenigings ten minste jaarliks met mekaar gesels; mekaar ondersteun en bemoedig; kennis uitruil; projekte bespreek, uitstallings hou; uitvoerings aanbied; ensovoorts. ‘n Afrikaanse forum kan selfs saamval met taal- en kunstefeeste wat in streke aangebied word. Die Afrikaanse Taalraad [ATR] kan byvoorbeeld so ‘n funksie vervul” (p 15). Dat AV30 hom daarvan weerhou van die stigting van nog ‘n Afrikaansinstansie aan te beveel, word verwelkom. Om vertroue in die ATR te stel om die funksie van ‘n nasionale Afrikaanse forum te vervul, is egter om ‘n uiters flou perd op te saal.* Wat Afrikaans broodnodig het, is minder maar beter liggame; dus gesuiwerde Afrikaansinstansies. Byvoorbeeld, die ATKV kan ‘n positiewe rol vir Afrikaans en Afrikaners vervul mits hy hergetransformeer word tot die soort instansie wat hy eens was. Daar is tans nie ‘n enkele Afrikaansinstansie wat ‘n veldtog vir taalsuiwerheid voer nie. By hulle almal weeg politieke oorwegings swaarder as die belange van Afrikaans. Polities korrek word nie beswaar teen geradbraakte, Engelsbesoedelde “Afrikaans”, bv Kaaps, gemaak nie omdat dit veral bruin sprekers aanstoot kan gee. ‘n Gesuiwerde Afrikaansinstansie sou eenvoudig van alle Afrikaanssprekers vereis/verwag om Afrikaans so suiwer moontlik te praat en te skryf.

[* Die Afrikanerbond het kommer “uitgespreek oor die feit dat die Afrikaanse Taalraad nie altyd die voorvegter vir Afrikaans is nie … dat van die standpunte soms polities korrek is, sonder dat die belang van Afrikaans bevorder word” (OJO Ferreira, Broederskap: Eeufeesgeskiedenis van die Afrikaner-Broederbond en die Afrikanerbond, 1918-2018, Randburg: Die Afrikanerbond, 2018, p 224 – Praag 23.09.2018). Hierdie kritiek is veral toepaslik op die ATR se oorentoesiastiese bevordering van Kaaps eerder as Standaardafrikaans.]

“Indien ‘n duidelike visie vir 2030 ontwikkel word, kan die Afrikaanse gemeenskap met die regering in gesprek tree om ‘n kultuurakkoord – ‘n kontrak, ‘n verbintenis – te sluit. Die oogmerk van so ‘n kultuurakkoord is enersyds om die Afrikaanse gemeenskap se landsgebondenheid aan en patriotisme vir Suid-Afrika te bevestig en andersyds om regeringsteun en -begrip te kry vir Visie 2030 en die operasionalisering van aspekte van die Grondwet wat dormant gebly het. Een van die oogmerke van die kultuurakkoord kan wees om praktiese beslag te gee aan artikels 185 en 235 van die Grondwet en om die informele aard van selfregering en die voordele daarvan te erken. Die kultuurakkoord kan ook as basis dien vir ‘n jaarlikse finansiële bydrae deur die regering aan Afrikaanse onderwys en ander gemeenskapsdienste wat andersins deur die regering gelewer sou moes word” (p 15).

Hiermee word erkenning aan die ANC-regering gegee terwyl my standpunt is dat die blanke kiesers nooit tot politieke magsoorgawe ingestem het nie. In hierdie sin is die ná-1994-regering onwettig. Daar kan geredeneer word dat al is die ANC-regering nie de jure nie, dit de facto is en dat ons daarom maar vir lief moet neem om dit as ‘n magsfaktor te erken. AV30 is waarskynlik ooroptimisties oor die moontlikheid om ‘n kultuurakkoord met die regering aan te gaan. Of die ANC daartoe instem of nie, het die geskiedenis bewys dat die ANC hom nie noodwendig steur aan wat ook al met wie ook al ooreengekom is nie. Tydens wat eufemisties “die oorgangsproses” (1990/4) genoem word (eintlik die ondergangsproses van die blanke bewind en die land), is by meer as een geleentheid ‘n akkoord met die ANC aangegaan waarvolgens hy sy geweld sou opskort. Die ANC is egter toegelaat om vol te hou om onverminderd geweld te pleeg (sy “People’s War”) en terselfdertyd met grondwetlike onderhandelinge voort te gaan. Dit sou goed en reg wees as Afrikaners die koste van bv privaat Afrikaansonderwys van die staat terugeis. As belastingbetalers is hulle immers op Afrikaans-staatsonderwys geregtig maar hulle word dit grootliks en daarby toenemend ontsê. Daar was egter al talle pogings om bv die reuse bedrae wat instansies en individue aan veiligheid bestee van die hoogs ondoeltreffende owerheid terug te eis, maar sonder enige sukses. Ten behoewe van Afrikaans sal seker nie beter gevaar word nie.

Die Genootskap van Regte Afrikaners (GRA) is op 14 Augustus 1875 in die Paarl gestig. Al hoe meer mense huldig 14 Augustus as Afrikaansdag. AV30 is te polities byderwets om dit voor te stel, maar Afrikaners as bedreigde etniese groep behoort terselfdertyd ook Afrikanerdag te vier. Ons kan dan drink op die gesondheid van die Afrikaner. Hy het dit nodig.

Trump stel oud-Suid-Afrikaner Lana Marks as VS-ambassadrise in Pretoria aan

Die liberale media in sowel die VSA as Suid-Afrika is boos omdat president Donald Trump ‘n oud-Suid-Afrikaanse vrou, Lana Marks, as Amerikaanse ambassadrise in Pretoria aangestel het. Marks is boonop ‘n blanke en ‘n entrepreneur en wat tot dusver ‘n geslaagde onderneming in die luuksegoederebedryf bestuur het.

Sowel Associated Press as Reuters het haar neerhalend as ‘n “handsakontwerper” bestempel en daarop gesinspeel dat sy ‘n lid is van die eksklusiewe Mar-a-Lago-vakansieoord in Florida. Volgens Associated Press word 30% van Amerikaanse ambassadeurs gewoonlik nie uit die geledere van professionele diplomate aangestel nie en is Marks daarom kwalik ‘n uitsondering.

Dieselfde media het ook geen beswaar geopper toe Barack Obama die Kongolees-gebore Patrick Gaspard, ‘n anti-blanke aktivis en swart nasionalis wat Obama in sy Chicago-dae leer ken het, tot Suid-Afrikaanse ambassadeur benoem het nie.

Mev. Lana Marks is in Oos-Londen gebore en het die Clarendon High School for Girls bygewoon. Benewens Engels, praat sy ook Xhosa en Afrikaans. Daar was voorheen Franse, Nederlandse en Russiese ambassadeurs wat Afrikaans kon praat, maar mev. Marks is die eerste Amerikaanse ambassadrise wat die taal magtig is.

Afgesien van Hollywood-glanspersoonlikhede wat onder haar kliënte vir handsakke tel, was mev. Marks ook met wyle prinses Diana van die Verenigde Koninkryk bevriend, wat insgelyks ‘n Lana Marks-handsak besit het.

Sy het op die ouderdom van 23 jaar vanuit Suid-Afrika geëmigreer, nadat sy met ‘n Britse psigiater, wat by Groote Schuur werksaam was, in die huwelik getree het.

Dan Roodt: En sê nou ons vervang SA Engelse met Europeërs?

Tydens my onlangse Europese reise het ek heelwat tyd gehad om te dink. Dikwels was ek alleen, wagtend op ‘n stasie of lughawe, of besig om iewers op die Franse platteland vir my aandete te voor te berei met slegs die TV as geselskap met berigte oor suiwer Franse aangeleenthede waarin die res van die mensdom kwalik sou belangstel.

Daar is ‘n Franse skrywer wat taamlik bekend op sosiale media is en ook dikwels as “verregs” afgemaak word. Hoewel, deesdae word enigiemand wat nie die ondergang van sy land of van die Westerse beskawing klakkeloos aanvaar nie, deur die hoofstroommedia as “verregs” gestigmatiseer. Renaud Camus, die betrokke Franse skrywer, het egter die frase “die Groot Vervanging” (le grand remplacement) beroemd gemaak sodat dit dwarsdeur Europa weerklink. In ‘n neutedop kom dit daarop neer dat die totale Europese of blanke bevolking deur immigrante, veral Moslemimmigrante uit Noord-Afrika, vervang gaan word. Dit is waarop die beleid van die Europese Unie te Brussel, asook vele linkse regerings op die Vasteland, neerkom.

In Suid-Afrika het ons natuurlik iets soos “transformasie” wat gedefinieer kan word as die “vervanging van blankes deur gekleurdes”. Dié beleid het ook Afrikaners, wat voor 1994 in groter getalle werksaam in die staatsdiens en staatsondernemings as Engelssprekendes was, veel harder as blanke Engelssprekendes getref. Vele Engelse was ook ten gunste van dié beleid om Afrikaners deur ander te laat vervang. Tans bevorder die Engelse media en akademici soos dr. Ruth Hall en prof. Ben Cousins die beleid om Afrikanerboere op hul eie grond deur swart boere te laat vervang.

Dog veel verder terug in ons geskiedenis was daar nog altyd ‘n beleid om Afrikaners deur ander, veral Engelse, te laat vervang. Ná die tweede vryheidsoorlog het Lord Milner sy bes probeer om soveel Engelse immigrante na die ou Boererepublieke te laat kom ten einde ons, wat juis demografies deur die volksmoord in die konsentrasiekampe verswak is, onder te ploeg.

Die huidige transformasie- en vervangingsbeleid beskik oor ‘n onderliggende veronderstelling waarvoor die meeste Afrikaners blind is: nóg die liberale Engelse, nóg hul lakeie of bondgenote onder die anderskleuriges (swart, bruin en Indiër), beskou ons as “Suid-Afrikaners” in die huidige sin van die woord. In die twintiger- en dertigerjare van die vorige eeu het rasegte Engelse aanstoot geneem aan die term “Suid-Afrikaner” wat veral deur genl JBM Hertzog bevorder is. Een Engelsman, Leonard Barnes, het selfs ‘n boek daarteen gepubliseer waarin hy Hertzog as die “Caliban van Afrika” verguis het. Die volle titel van sy publikasie was: Caliban in Africa: an impression of colour madness. In ‘n ander werk, The New Boer War, het Barnes bepleit dat Engeland die Britse kolonies rondom Suid-Afrika moet versterk en saam met swartes moet werk om Suid-Afrika tot ‘n val te bring.

Barnes en vele ander het geglo dat almal in ons land Britte moes wees — onderdane van die Britse Ryk — en dat enige “Suid-Afrikaanse” identiteit dus uit die bose was. Daarom is dit tans so ironies dat die term “Suid-Afrikaner” wat ten eerste deur Hertzog, die gehate “Caliban” (half-mens, half-monster en slaaf), verkondig is, vanaf 1994 toegeëien is om ‘n nuwe, eksklusief Engelse, identiteit te skep. Tans word Suid-Afrika gesien as “net nog ‘n Afrika-land” en “net nog ‘n vorige Britse kolonie met Engels as enigste voertaal”.

‘n Hele nuwe geslag Boerehaters en -vervolgers is besig om na vore te tree. Die veldtog op die kampus van die Universiteit van Pretoria, “Afrikaans must fall”, is geesdriftig deur die meerderheid Engelse verwelkom en die volgende stap, om Afrikaanse skole te verbied, lê net om die draai. Panyaza Lesufi, die fanaties anti-Afrikaanse LUR vir onderwys in Gauteng, het by Hoërskool Vereeniging en elders gepoog om Afrikaanse onderwys die doodskoot toe te dien.

Erger as Lesufi, wat bloot soos ‘n ANC-terroris (wat hy eintlik maar is) optree, is sy sikofante en napraters onder die hoernaliste. Daar is bekendes en gehates soos Adriaan Basson en Max du Preez wat maar altyd die logika agter elke magsgreep jeens Afrikaans en Afrikaners insien en probeer goedpraat. Maar die anti-Afrikaanse koor beskik oor meer as een stem, om ‘n musikale metafoor in te span. In sommige van die Engelse koerante wat minder deur ons mense gelees word, dikwels ook met betaalmure sodat hulle minder toeganklik is, word daar egter ‘n verbete veldtog teen ons taal en kultuur deur betaalde haatskrywers gevoer.

Onlangs is daar so ‘n sarsie in die Business Day afgevuur deur twee individue, Neels Blom en Hans(ie) Pienaar. Albei is uit huis uit Afrikaans, maar het nou Engels omhels soos die “Franskiljons” (om ‘n term by die Vlaminge vir Fransgesindes te leen) Frans omhels het. Blom, wat toevallig saam met my op skool was, destyds die Hoër Seunskool Helpmekaar, is nou so Engels dat hy ‘n soort politieke “vlieghengelrubriek” in die Business Day bedryf waarin hy gereeld gal oor Afrikaans en Afrikaners braak.

In sy mees onlangse skryfsel — dit rym met opdrifsel, so iets wat na mens toe aangedryf kom soos ‘n dooie, vrot vis — vaar hy teen Afriforum uit wat saam met die Zoeloekoning wil werk om grondgryp in Suid-Afrika te voorkom. (“Cold, calculated unity in a cause that has no substance”, Business Day 15 Oktober 2018.) Hy beskryf hulle en veral hul ondersteuners as “waansinnige nasionaliste” (delusional nationalists). Maar natuurlik is die o so Engelse gepeupel in dié land met hul Afrikaanshaat wat al dansend soos om ‘n teregstelling tydens ‘n halssnoermoord uitgespuug word, heel “rasioneel”.

Ek het al daaraan gedink om ‘n boek te skryf met die titel: Ken u vyand. Want die rede waarom die Afrikaner sy huidige ondergang beleef, waarom ons stadig maar seker óf tot emigrasie gedwing óf gewoon doodgemaak word, hang saam met ons onbewustheid sover dit ons vyande en hul planne aanbetref.

Die Engelse politieke leierskap in Suid-Afrika het nog nooit vir lief geneem met Afrikaners nie. Daarmee bedoel ek dat hulle nóg ons bestaansreg erken nóg ons reg om in die land te wees. Dit kom daarop neer dat Jan van Riebeeck se koms in 1652 ‘n fout was, maar nie Sir David Baird s’n in 1806 nie. Suid-Afrika moes ‘n “Klein Engeland” word. Toe Elizabeth II die land in 1947 per trein besoek het, het sy blykbaar opgemerk: “It is just like England.”

Juis dít is deel van ons probleem. Want ‘n groep Britte wat nie kommunisme en marxisme in hul eie land deurgevoer kon kry nie, wil dit in Suid-Afrika doen. Die mees ekstreme Engelse idees wat in London of Oxford uitbroei, word in ons land toegepas. Ons is die Frankenstein-monster binne ‘n Britse eksperiment.

Hier bo het ek genoem dat Afrikaners tans nie as “Suid-Afrikaners” beskou word nie. Die Engelse akademici en joernaliste bestee baie energie daaraan om te bewys dat ons nie werklik hier hoort nie, ons besittings (soos plaasgrond) by die swartes gesteel het en “deur apartheid bevoordeel is”. Trouens, die feit dat alle Afrikaners nie in plakkerskampe of selfs in konsentrasiekampe verkeer nie, is ‘n wonderwerk-in-die-kleine.

In ‘n privaat e-pos het ek aan Neels Blom van die Business Day gevra of hy wel Afrikaners as Suid-Afrikaners sou erken. In ‘n sarkastiese antwoord het hy teruggeskryf:

“Maar siende jy klaarblyklik onseker is oor jou Afrikaner-identiteit, Afrikaners is na my mening Suid-Afrikaners, by uitstek.”

Hoe kan iemand wat elders in die Business Day betoog het dat Engels die enigste opvoedingstaal in Suid-Afrika moet wees, vanaf laerskool tot universiteit, so iets sê? Ek vermoed dat Blom bedoel dat ons reeds gekoloniseer en verengels, en daarom deur die Engelse “reënboognasie” geassimileer is.

Toe ek op skool en universiteit was, het Engelse wat domheid in ‘n gesprek wou aandui, met ‘n gemaak Afrikaanse aksent begin praat. Met al die briljante swartes wat ons deesdae regeer, het dié gewoonte lyk my so effens verminder; nietemin sal geen Engelsman waag om domheid deur middel van ‘n swart Engelse aksent te illustreer nie, want dit sou mos rassisties wees. Wat my so aangaande uitbarstings van Boerehaat in die Engelse media fassineer, is hoe die Engelse onbewuste daardeur vir oomblikke sigbaar word, soos ‘n gordyn wat vir ‘n sekonde oopwaai.

Waarskynlik sou die Engelse redaksie van Business Day dit nie self waag om etniese haat jeens Afrikaners te verkondig nie. Maar as twee verloopte Afrikaners soos Neels Blom en Hans(-ie) Pienaar dit doen, is dit mos aanvaarbaar, nie waar nie? Ek meen egter dat sowel Blom as Pienaar bewustelik of onbewustelik aanvoel dat hul anti-Afrikaanse uitlatings groot byval by Engelse sou vind. Dis soos daardie Afrikaanse aksent wat jy namaak om domheid aan te dui: daardeur raak jy lid van die “Engelse klub”.

In Pienaar se geval, vaar hy uit teen die Gelofte van Bloedrivier en noem dit:

“…the document that has been at the centre of the racist version of Afrikaner nationalism, which brought us apartheid, decades of minority rule and untold misery for generations of nonwhites.” (“Afriforum strikes a strange chord when it comes to uniting Afrikaners”, Business Day 17 Okt. 2018.)

Eintlik is Bloedrivier ‘n klad op die geskiedenis, volgens Engelse historici. Die Zoeloes moes ons eerder almal daar uitgemoor het, man, vrou en kind. Dan sou Suid-Afrika mos van die negentiende eeu af suiwer Engels gewees het, nie waar nie? Geen Boererepublieke nie, geen Paul Kruger of Christiaan de Wet nie.

Nog iets: Anders as Afrikaners wat hulle vandag oor die Gelofte en hul pioniersgeskiedenis moet skaam, is Engelse trots op hul koloniale geskiedenis. Selfs linkse Engelse skryf met ademlose bewondering oor Lord Alfred Milner of Kitchener. Ditto Neels Blom en Hans(-ie) Pienaar. Britse kolonialisme herinner aan gholf op Woensdaemiddae, asook jenewer-en-tonikum, nie aan tienduisende swartes wat in die myne weens onveilige toestande gesterf het nie. En natuurlik vlieghengel. Laasgenoemde sport word gewoonlik in Skotland beoefen, dus weet ek nie of dit suiwer Engels is nie. Maar as jy vlieghengel met Boerehaat as aas kan beoefen, het jy ‘n wenresep.

Geen koloniale Britse naam is al ooit deur die ANC in Suid-Afrika, sover ek weet, verander nie. Rondom die erg linkse en marxistiese Universiteit van die Witwatersrand, is daar Empireweg en die Koningin Elizabeth-brug. Die Britse Ryk rym heel goed met Marx en Lenin.

Rassesegregasie is elders in die Britse Ryk en in die Amerikaanse Suide ewe geesdriftig as hier by ons beoefen. In die 1970s het die Amerikaanse presidentskandidaat en goewerneur van Alabama, George Wallace, steeds apartheid tussen blank en swart bepleit. Hy is tot vandag toe beroemd vir sy uitspraak: “Segregation now, segregation tomorrow, segregation forever.” Daaroor swyg die plaaslike Engelse en twee opperste joiners soos Blom en Pienaar in alle tale, veral in hul geliefde Rooitaal.

Terloops, die liberale sanger Neil Young, het ‘n liedjie teen Alabama geskryf, iets wat later deur die Suidelike rockgroep Lynyrd Skynyrd beantwoord is met die beroemde nommer, “Sweet Home Alabama”. Hulle was nie skaam om vir hul kultuur en identiteit op te staan nie.

Nêrens elders in die Westerse wêreld (Kanada, België, selfs Brittanje waar Wallies, Iers en Skots erkenning geniet) sou ‘n situasie geduld word waar een taal ‘n ander oorheers soos in Suid-Afrika nie. Engelse werk saam met swartes, Indiërs en daardie afskuwelike bruines waaroor Leon Lemmer al male sonder tal geskryf het om ons taal en kultuur dood te maak.

Afrikaans se heil lê by Europa, asook by die konserwatiewe deel van Amerika. Hoewel Amerikaners Engelssprekend is, is hulle nie hatig op ander tale nie, anders as Engelse. Ek ken ‘n Amerikaner wat vir homself Afrikaans vanaf CD’s in sy motor geleer het. Tans heers daar groot belangstelling in Afrikaners by die meer regse Amerikaners wat ook meesal Trump-ondersteuners is. Hulle het gesien hoe Detroit onder swart bestuur van ‘n ryk, welvarende en stylvolle stad tot ‘n misdaadgeteisterde hool verval het, daarom het hulle begrip vir wat ons in Suid-Afrika deurmaak. As deel van PRAAG se nuwe media-inisiatief, gaan ons video’s van die middestede van Johannesburg en Pretoria maak om aan die wêreld te toon hoe “vooruitgang” onder “progressiewe Engelse regering” in Suid-Afrika lyk.

Daar is maar 1,6 miljoen Engelse in Suid-Afrika, waarvan ‘n miljoen of so rasegte Britte is. Die res bestaan uit verengelste Afrikaners, Grieke, Portugese, Italianers en ander immigrante. Hulle word deur geen gemeenskaplike identiteit of nasionalisme gebind nie. Sommige is ons wel goedgesind, het Afrikaans geleer en ons kultuur van te kuier en die buitelewe te geniet hul eie gemaak. Maar ons moet aanvaar dat die meerderheid stedelike Engelse, veral in Johannesburg en Kaapstad, hul Boerehaat in samewerking met die ANC tot nuwe hoogtes gaan voer.

Indien die Afrikaner polities en ekonomies weer kon opstaan, sou ons hulle egter geredelik kon vervang. Daar is miljoene Europeërs wat ons goedgesind is, waardering vir ons kultuur het en graag na Suid-Afrika sou wou emigreer indien ons daarin sou kon slaag om die juk van die ANC (en linkse Engelse en hul Afrikanermeelopers) van ons af te werp.

Die Afrikaner se grootste stryd is in eie geledere, om die ou spreuk wat uit die Nederlands-Spaanse oorlog van die 1500s dateer, te verwesenlik: Eendracht maakt macht. Afrikaners se verhouding tot Engelse was dwarsdeur ons geskiedenis ‘n verdelende faktor. Ook om daardie rede moet ons ons geledere teen teen die linkse Engelse van Johannesburg en Kaapstad sluit.

Wat Blom en Pienaar betref, verdien hulle om teen ‘n muur gesit en doodgeskiet te word. Jan Smuts, wat saam met Bram Fischer en Beyers Naudé een van die min Afrikaners is wat ooit deur Engelse geëer is, het as Boeregeneraal geen genade teenoor verraaiers betoon nie en hulle voor die voet laat fusilleer.

Die nasate van die Britsgesinde Sappe sal dus kwalik omgee om só te sterf, volgens die Smuts-metode.