praag.co.za

Tag: Nederlands

  • Suidpunt: Vergeetwoorde of zombiewoorde?

    Suidpunt: Vergeetwoorde of zombiewoorde?

    Stel jou voor jy moet 600 jaar se Afrikaans/Nederlands inhaal net om ‘n eenvoudige sin te skryf.

    So iets is niks snaaks vir die Latynstudent nie, want die kultuurtaal rondom Rome het sonder ‘n woordeboek so drasties verander dat mens ‘n kernwoordeskat van 2 400 woorde moet opbou, terwyl jou moderne tale maar 1 300 woorde vereis om ‘n stukkie teks te kan lees (altans,  ‘n antwoord by Quora.com). Die Lexis Latina (1985) wat aan Suid-Afrikaanse universiteite destyds voorgeskryf is, is weer geskoei op The Frequency of Latin words and their endings (1939) deur P.B. Diederich. Uit die werk van 145 skrywers van Klassieke Latyn het Diederich die woorde met die hoogste frekwensie gekies en ‘n kernwoordeskat van 1 471 woorde saamgestel (volgens hom beslaan dit omtrent 83,6 persent van al die woorde wat in hierdie Latynse letterkunde bestaan). Die res van die woordbedenksels is Nieulatyn, wat deur akademici dwarsdeur die eeue aan verskillende universiteite en leerinstellings bedink is. Maar soos ek verneem is die Thesaurus Linguae Latinae, wat woorde voor 600 n.C. versamel, nog lank nie klaar nie. En hierdie projek is al sedert 1899 aan die gang.

    Latynstudente kan in Nieulatyn sonder probleme woorde uit verskillende eeue met mekaar afwissel, terwyl jou moderne lewende tale baie gevoelig is wanneer ‘n woord, uitdrukking of frase argaïes of verouderd daar uitsien.

    Maar wat sou gebeur as ons 600 jaar se Afrikaans/Nederlandse woordeskat heeltemal ontsluit en gebruik? Die skuurdeure van die hele kollektiewe onbewuste van taal oopsluit? Dit wil sê, voortdurend ou vergeetwoorde en uitdrukkings opdiep, opgrawe, afstof en op die blinkgepoleerde embuiatafel uitstal? En wat as, wat as hierdie woorde skielik hul eie lewe weer kry?

    Aanloop

    Ek het twee Furry-boeke in een maand klaargelees: reWritten (2017) en Imperium Lupi (2017). Suidpunt, wat besiel jou? Literêre navorsing? Dít ook. Maar daar moet ‘n ander rede wees waarom ek by forum.furbase.de/ aangesluit het. O, ja – omdat ek die Weltgemeinschaft wil skud – ons is nog hier. En niemand, juis in hierdie marginale groepe (dikwels diegene wat soos verstotelinge of uitgeworpenes voel), is so geskok as ‘n behoudende Afrikaner hul boeke lees en in sy eie taal bespreek en resenseer nie. Hoe kan dit dan? Maar as selfbenoemde afgevaardigde van die Afrikaner, bedien ek my van ‘n luisterryke hoeveelheid leesstof.

    Met betrekking tot hierdie artikel het ek my egter hoofsaaklik toegespits op die taalgebruik.

    reWritten het my in vele opsigte herinner aan ‘n onderhoud met Hennie Aucamp (Gesprekke met Skrywers 1, 1971, pp. 8; 4-5). Ek haal aan:

    J.P. Smuts: In jou Standpunte-artikel skryf jy positief oor die eerstepersoonsvertellingshoek in die kortverhaal. Reken jy nie dat daar ook gevare in die ek-vertelling skuil nie?

    Hennie Aucamp: Die ek-vertelling het ‘n hele reeks valstrikke. As die skrywer nie versigtig is nie, kan die ‘ek’ die grense van sy wêreld oorskry en die werklikheidsillusie van die hele verhaal saboteer. ‘n Kindverteller moet bv. ‘n kind blý, kindertaal praat en nie grootmensinsigte aan die verhaal opdring nie.

    […]

    J.P. Smuts: Van Wyk Louw verwys op ‘n plek na aanvaarbare taalgebruik in die prosawerk. Hy noem deursigtige prosa waarin alleen die mededeling opval en nie die medium self nie, en prosa waarin ‘n mens net so bewus is van die taal as van die mededeling. Wat is jou standpunt omtrent taalgebruik in jou eie werk?

    Hennie Aucamp: Van dr. Con de Villiers het ek omtrent taalgebruik geleer: eenvoudig is nog nie eenvoudig genoeg nie. Ek wil dié kosbare raad ‘n klein bietjie anders inklee: skryf so eenvoudig as wat die taalsituasie jou dit toelaat. Want ‘moeilike’ taal is soms literêre noodsaak. Wanneer die held van ‘n roman ‘n intellektueel is, sê bv. ‘n professor, gaan hy in terme van sý bepaalde wêreld dink en redeneer. Dit sou artistieke bedrog wees om sy taal af te stem of te vereenvoudig net om die leser tegemoet te kom. Of sê ‘n skrywer wil ‘n barokke wêreld oproep, of ‘n hiper-gekultiveerde salonsfeer, dan moet sy taal mos rekening hou met sy bedoeling. En die tekens is daar dat die Afrikaanse letterkunde nie altyd ‘n “opelug-letterkunde” gaan bly nie. Nee, eenvoudige taal is nie altyd moontlik nie, maar helder denke, dit behoort taalgebruik te alle tye te rig. Selfs wanneer die lewe vanuit die gees en gemoed van ‘n versteurde mens benader word, moet daar beplanning wees, beplande wanorde.

    Ek sien ‘n duidelike ooreenkoms, al is dit miskien onbewustelik.

    In reWritten kry ons te make met ‘n vermenslikte jakkals (nie ‘n vos nie, ‘n egte Suid-Afrikaanse swartrugjakkals), die hooffokalisator, hoofkarakter en eerstepersoonsverteller, genaamd Professor Van Elsburg. Sy taalgebruik (in die Engels) is oor die algemeen redelik eenvoudig, totdat hy te doene kry met kunsmatige intelligensie. Hierdie rekenaar praat hogere en kille Engels, maar lig die hoofkarakter in presies wat die afgelope honderde jare gebeur het (totdat die mensdom verdwyn het). Jy sou nie die duidelike onderskeid opgemerk het as Professor Makwassie van Elsburg van die begin af buitengewone hogere Engels gebesig het nie. Soms verlaat die Professor (afgesien van sy “hooggeleerdheid”) hom op BASIC-English, en dis goed te verstane, aangesien teen die tweede helfte van die boek hy ‘n skokkende ontdekking maak wat sy hele lewensuitkyk verander en hom in ‘n eksistensialistiese put van wanhoop dompel. Hy kan nie sy verstandelike vermoëns oorskry nie, want hy is niks anders nie as ‘n [bestel nou die roman en vind self uit].

    Om hierdie rede was die taalgebruik goed gekies.

    Terloops, op Goodreads stuur die skrywer sy groete aan al ons PRAAG-lesers:

    Baie dankie vir jou mooi woorde! Dit was nogals ‘n verassing om ‘n Afrikaanse resensie van reWritten te vind! Ek is Afrikaanssprekend, maar die mark vir sulke tipe boeke is reeds so klein dat mens maar probeer om vir die grootste mark (VSA) te skryf. Jy / julle moet bietjie kontak maak. Dalk vir ons kom kuier by ons volgende Furry Convention 😉

    En op Twitter, die volgende plasing:

    En ook die betrokke PRAAG-artikel is gedeel op sy Twitter-voer:

    Bogenoemde is ‘n amikaal ligte snoetstampie of neusiesvryf (Furriaans: ‘nose boop’) in vrede: ons het amptelik kennis gemaak.

    Die volgende boek wat ek onder oë kry is die Furry-cum-Steampunk-cum-Romeinse verhaal genaamd Imperium Lupi. Hierdie boek het ek ook geniet met F-777 se elektroklassieke Dance of the Violins in my ore. ‘n Lywige boek wat in sy sagteband omtrent 726 bladsye dik is, op Google Play omtrent 1 776 bladsye beslaan. Hier kry ons met die derdepersoonsverteller te doen, wat duidelik meer speling het. Wanneer die karakters by die Hoofkwartiere werksaam is, blyk die taalgebruik van die verteller allermins eenvoudig. Die verteller dryf, deur die afwisseling tussen die hogere en lae woorde, openlik die spot met die karakters. Sodra ons by ‘n vinnige aksietoneel kom, is die taalgebruik opmerklik weer eenvoudig. Die hogere en oude Engels breek heeltemal met alle vereenvoudingsreëls wat Aucamp hierbo noem, vol geleentheidswoorde wat uit verskillende eeue van die taal dateer. Uit my internetgeskiedenis het ek die volgende woorde gaan naslaan by etymonline.net:

    betwixt, flotsam, deign, dolt, fistula, moniker, dearth, svelte, conciliatory, gruel, pugnacious, wry, callow (vergelyk “kaal” (soos pasuitgebroeide kuiken), maar nou wel met die betekenis “onervare”), breeches (vergelyk “broek”), ruse, gaunt, infirmary, trepidation, putrid (heart), countenance (support), gusto, traipsing, surreptitious, churn (vergelyk “karring” / NL: “karn”), ignominy, dapper (“netjies”, “smaakvol”), “cosseted in opulence”, flummoxed, scalded, decrepit, covetous, placid, “It appears […] we’re conjoined at the hip by our mutual need”, provisos, revere, “pugnacious staring match”, capacious, defected (oorgeloop na ander party, land, gebruike), “winner of the Quin Medal and all round good egg”, clomped [ens.].

    Asook my gunstelingsinne:

    “Janoah sat in the waiting room nursing an ember and staring at the single basic imperium lamp flickering overhead, her posterior mortified by the uncomfortably thin seat cushion. ALPHA wasn’t one for creature comforts. […] Set up after the war to guard against the very extravagance and corruption that had sparked the conflagration in the first place, they could not be seen as hypocrites. Still, Janoah thought, would it kill them to hire a tea-boy?”

    Let asseblief op dat hierdie boek vir ontspanning geskryf is. Sal jy ooit so iets in Afrikaans durf waag?

    Vervlakking met opset?

    Ek vra ‘n Franssprekende kollega van my by die Afrikaanse Wikipedia (wat in Noord-Ierland bly en vlot Afrikaans skryf)  of die Franse iets soortgelyks doen as die Engelse. Gebruik die Franse nog Oudfranse/ou Franse woordeskat? Mais bien sûr! kom die antwoord:

    Volgens sommige taalkundiges is argaïsmes onlosmaaklik verbonde met dialektismes aangesien dialekte die neiging het om die historiese woordeskat te bewaar. Ek stem saam.

    Daar is ‘n aantal uitstekende publikasies soos Rudolf Zimmer se Aspekte der Sprachkomik im Französischen: Studien zur Sprache des Humoristen Alphonse Allais, 1854-1905. Zimmer definieer argaïsmes volgens die terminologie van die Noorse taalkundige Leiv Flydal as «tydelike ekstrastrukturalismes» (naas ruimtelike en sosiale ekstrastrukturalismes) en beskryf hulle gebruik ter wille van ‘n bepaalde effek wat die spreker/skrywer graag wil bereik. So het argaïsmes hul vaste plek in die kerk- en regstaal. In Zimmer se publikasie word die humoristiese effek ondersoek wat bereik word as argaïese woordvorme of verhewe terme met die gewone volkstaal vermeng/gekombineer word. ‘n Voorbeeld is naguère wat as sinoniem vir l’autre jour gebruik word.

    Die gebruik van tydsvorme in geskrewe Frans (en Italiaans) verskil merkbaar van die gesproke omgangstaal.

    Die woordeskat van Frans en Italiaans (as volkstaal) kan aangevul word deur ontlenings uit Latyn – vergelyk die Franse œil/yeux en oculaire (afgelei van die Latynse oculus). Hierdie ontlenings mag in ‘n sekere sin as argaïsmes gedefinieer word.

    Die stigting van Franse kolonies in Noord-Amerika het ‘n tweede Franse taalgebied laat ontstaan wat baie kenmerke van 17de eeuse Frans bewaar het – sowel in sy uitspraak asook sy woordeskat. So hoor ons in Kanada nog die Frans wat die Sonkoning gepraat het! ‘n Soortgelyke studieveld is Kreooltale wat op Frans baseer.

    Sommige taalkundiges sal terme wat tot die skryftaal beperk bly as argaïsmes definieer (soos décéder in plaas van mourir – alhoewel daar ook subtiele betekenisverskille is tussen décéder en mourir: sien gerus Office québécoise de la langue française: Décéder et mourir).

    Heksagonale Frans het enkele Keltiese telwoorde bewaar – soos soixante-dix, quatre-vingt en quatre-vingt-dix teenoor septante, huitante, nonante (in Franssprekende Switserland en Québéc). Nie noodsaaklik ‘n argaïsme nie, maar twee verskillende tradisies wat uit Gallies en Latyn oorgeërf is.

    Ek herinner my aan ‘n Disqus-opmerking wat ek voorheen op PRAAG geplaas het:

    […]

    2. Ek kom ook agter waarom Engelse boeke as medium so gewild is, buiten die groot publikum.

    Die sinoniemwoordeboeke is uiters toeganklik. En ek sien veral Britse skrywers huiwer nie om die hogere en lagere taalgebruik met mekaar af te speel nie. So word Oerengels (‘betwixt’) afgespeel met Iers (‘hubbub’) in nog ‘n Furry-boek (van 700 bladsye+: Imperium Lupi). Sommige van die woorde moet jy digitaal dubbelklik om ‘n definisie te kry – en dan wonder mens regtig: “Duidelik gee die skrywer nie ‘n duit om oor die onwetendheid van die leser nie! En dis reg so!”

    Ook gee hulle glad nie om om Franse en Duitse leenwoorde in te voer nie. Die Duitse boeke is weer baie lief vir Franse, Engelse en veral Latynse sinne [toevallig almal gewilde vreemdetale op skool].

    Daarteenoor: Jou arme Afrikaner mag straatpraat, maar mag hoegenaamd nie van “glunderende gluurder” praat nie. Want o, word “glunder” nie as “deftig” in die HAT aangemeld nie? Vir Hollanders is dit ‘n doodnormale alledaagse woord. Jou arme Afrikaner word in die baarmoeder al gemuilband.

    Oordryf ek? Besluit self.

    Ten hul beterwete, en téén Aucamp se raad, dink die taalkundiges blykbaar anders. Blaai gerus deur Norme vir Afrikaans, vierde uitgawe, 2003, soos geskryf deur W.A.M. Carstens, vide bladsye 349 en 350, en daar kry jy die volgende voorskriftelikheid (opgesom):

    – Hoë woorde skep die indruk dat die skrywer met sy meerderwaardige kennis, hoë sosiale en kulturele status wil pronk of die aangesprokene probeer beïndruk.

    – “As ‘n mens formeler praat (of skryf) as wat die situasie vereis, dan dink die luisteraars (of lesers) jy is ‘n snob.” […] “Deftigdoende sprekers wat fouteer met hul taalgebruik, verloor geloofwaardigheid.” (Combrinck 1993a:11)

    – Taal wat te akademies of vakgerig is sal die gewone mens nie verstaan nie.” In ‘n vakverband kan ‘n mens dié soorte sinne nog aanvaar, maar nie wanneer met die breë publiek gekommunikeer word nie. In so ‘n geval kom staan die skrywer/spreker se woorde tussen hom en die aangesprokene”.

    – Streef daarom “eenvoud” en “natuurlikheid” na deur voorkeur te gee aan die eenvoudiger alledaagse woorde.

    – “Scholtz (1986d:9) het vir hierdie soort gevalle net een oplossing: ‘Probeer om altyd die kort, eenvoudige woord te gebruik. Op stuk van sake is eenvoud die vernaamste kenmerk van goeie styl. Hierby voeg Van der Walt (1992:2): “Eenvoud, ook ten opsigte van taalgebruik, is die basis van goeie smaak en styl, van duidelikheid, en dit dwing jou om self te verstaan, terdeë te verstaan, wat jy wil sê.”

    Wat jy hierbo gelees het is onverbloemde Marxistiese verdomming in sewende rat. Ek ruik al weer ‘n klasseverskil wat uitgewis moet word.

    Nou maar goed. Moet die taal so vereenvoudig word dat, verskoon die Anglisisme, “fok julle almal!”, binnekort tot die nuwe Superstandaardafrikaans verhef word? Want sonder twyfel is dit presies wat ons akademici beoog. Dit voldoen immers aan al die uitgestipte voorskrifte: dit is kort (woordbesuinigend), dit spreek van eenvoud (ook wat betref die spreker se gedagtegang), dit is kragtig, dit dra die presiese boodskap met emosie oor en dit is glashelder – dit dwing die aanhoorder om self te verstaan. Al spreek dit vanuit die ‘kommin’ stratum.

    Nee, ek ruik hier eerder minderwaardigheid teenoor die groot tale daarbuite. Soos ‘n slak moet ons mos binne ons doppe inglip, soos kakkerlakke moet ons wegskarrel, om tog nie raakgesien te word nie. Maar onthou, liewe leser, ons het ‘n skatkis ryk van die Nederlandse, Duitse en Franse woordeskat geërf in 1925, maar ons het dit alles – uit niks anders as eenvoud – weggegee! As dit al is waarvoor ons die Hollanders dankbaar kan wees  – ons kon voortbou op hul woordeskat. ‘n Mens sou die tragiek kon vergelyk met ‘n plattelandse volk wat vir eeue onwetend langs ‘n bouval gebly het, totdat ‘n Franse argeoloog eendag opdaag en met die regte papiere met daardie eeuelange verborge skatte van die ingestorte burg na sy privaatmuseum huiswaarts keer. Die plattelandse volk kan net hulself verwyt – hulle kry maar net hul verdiende loon vir hul eie eenvoudigheid en onnoselheid. Net so het ons nooit ons woordeskat ten volle gebruik nie.

    As ek na my pilhouertjie se voubiljet kyk, het die medici (gelukkig!) nie ‘n saak met die voorskriftelikheid van ons Afrikaanse akademici nie. Laasgenoemde kry net van hul eie medisyne terug: die snotklap wat hulle verdien vir hul eie eenvoud en onnoselheid. Want jy kan die mediese teks nie eenvoudiger maak nie – anders sal die dokters nie verstaan watter presiese kwaal die pasiënt van Middel X as newe-effek kan ontwikkel nie. Ons praat hier immers van lewe en dood! In die verlede het ons gesê ‘n bejaarde is mal of kranksinnig of hy is van lotjie getik. ‘n Paar jaar later het hy Alzheimers, vandag is Alzheimersiekte ‘n onderafdeling van Demensie, Demensie ‘n onderafdeling van… En net so is daar spesifieke name vir ‘n spesifieke kwaal vir ‘n spesifieke liggaamsdeel onder spesifieke omstandighede in gespesialiseerde rigtings. In die meeste gevalle is daar nie meer spesifieke Boerename daarvoor nie; die wetenskap het te snel ontwikkel.

    Al hierdie mediese terminologie en rits dodelike vermanings in hierdie voubiljet word in kinderlike onskuld en blinde vertroue oor die hoof gesien. In die meeste gevalle is die pasiënt/koper doodtevrede met die gebruiksaanwysings gedruk op die plakker van die voorskrifbotteltjie: “Gebruik tablet 2 maal per dag voor ete”.

    7 000 jaar van beskawing, 12 jaar op die skoolbanke, en dis hoe ver ons gevorder het? Spengler was reg: ‘n volk verdien wat hom toekom! Ek is, soos vele ander, egter nie tevrede nie. Ons wil weet waarom die dokter “b.d.d. a.c.” op die voorskrif skryf (bis de die, ante coenam – tweemaal daagliks, voor die maaltyd). Waarom? Want dokters maak foute, die aspirantapteker agter die toonbank maak foute [lees verkeerd], en ek maak ook foute [deur hierdie waninterpretasie en dus die foutiewe voorskrifaanwysings blindelings te gebruik]. Aangesien jy deesdae alles moet nagaan, van jou kontantstrokie by die supermark tot by die meterleser, kan jy netsowel die hele gesondheidswese ook bevraagteken.

    Die probleem is nie alleen by die geneeshere nie, die probleem is die publiek wat nie tred met die tyd hou nie. Wat staan jou as verbruiker dus te doen? Koop daardie Woordeboek vir die Gesondheidswetenskappe (2011) deur A.J. Brink en kie vandag nog, as dit kan. Op Takealot.com lees ek wel:

    Die aanbieding is nie alleen van waarde vir voor- en nagraadse studente en praktisyns in alle fasette van die gesondheidswetenskappe nie, maar ook vir vertalers, taalkundiges en joernaliste, Afrikaans- en/of Engelssprekend.

    Nou wat help dit daar is ‘n woordeboek  vir vertalers as die gewone volk in elk geval nie die voubiljette gaan lees nie? Wat is die sin daarin? Onsin! Uit my ervaring is die woordeboek ook vir die leek bedoel. Lees dit! Gebruik dit! Vind uit. Google rond. Vergewis jou van die terme en afkortings van voorskrifte, soos hier op die Nederlandse Wikipedia.

    En nou dat ons by die Nederlands is, nog in hierdie week lees ek deur die gratis e-boek Meertaligheid in de Gouden Eeuw: Een verkenning deur Willem Frijhoff, waarin die woord “roemruchte” opduik:

    Gysbert Japicks (1603-1666) was van laatstgenoemde genres wel de meest roemruchte vertegenwoordiger.

    Die WAT erken “roemrugtig“, maar plaas ‘n duidelike “verouderd” langs die woord, aangesien “roemryk” mos nou die gepaste keuse is. Hierdie voorskriftelikheid is absurd. “Roemrugtig” is duidelik net so springlewendig in 2010 met die skrywe van Frijhoff se boek, al is dit ook in Nederlands. As mens selfs NPO Radio 1 op die internet soek by http://www.listenlive.eu/netherlands.html en die kanaal aanskakel, luister jy die Afrikaans van die 1950’s. Net soos “weeluis” in Afrikaans vandag springlewendig is, al ken die Hollanders vandag hoofsaaklik net die Germanisme “bedwants”, wat “weegluis” teen die vroeë 1800’s vervang het. Niks keer die Hollanders natuurlik om die ou benaming weer te gebruik nie.

    Waarom moet Afrikaans onnodig oorvereenvoudig en agteruitstaan, nee, selfs agteruitgaan, as ander tale dit nie doen nie? Vir wie? Vir wat? Geen ander volk ter wêreld steur hulle daaraan in die minste nie. Frans, Engels, Duits en ander is nog steeds akademiese tale, hulle gebruik nog steeds woorde uit die verlede. En – die Frans kan soos die Duits soms uiters omslagtig raak, maar uiters spesifiek. Wat die Afrikaanse taalkundiges dus kwytraak in hulle blinde taalideologie om brood en spele om die hoi polloi te behaag, is absolute snert, nie prakties uitvoerbaar nie en help Afrikaans allermins om te ontwikkel en uit te styg. Afrikaans word deur oorvereenvoudiging teruggedwing na sy voormalige patois-status as Kombuistaal.

    Die Franse, Engelse en Duitsers omarm, en maak die akademiese wêreld en hul taalgebruik (jargon) déél van hul alledaagse bestaan. Die Afrikaanse akademici probeer duidelik ‘n skansmuur tussen die (hulle, die oningeligte) publiek en (ons, in hoofletters, DIE ALWETENDE GODE VAN BERG OLIMPUS WAT NIE MET DIE STERFLINGE BENEDE MENG NIE) akademie oprig. Of eerder, ‘n wig indryf.

    Ek is dit heeltemal eens met die aktrise/joernalis Elma Potgieter, soos ek haar al menigmaal aangehaal het. Sy sê tydens ‘n kykweer van Kwêla op 7 Augustus 2017 (en dit hoort op iedereen se kopkussing borduur te word):

    […] as jy nie jou taal oefen nie, dan… dan verklein jy, jy verskraal jou woordeskat. En as jy ‘n verskraalde woordeskat het maak dit van jou ‘n primitiewe mens. Want jy kan nie meer jou emosies uitdruk nie. (my beklemtoning)

    Maak die skatkis leeg?

    Die mens het ‘n probleem om die waarde van woorde te verstaan. Wat is woorde?

    In Afrikaans kan ons woorde munt. Dus, ‘n woord word soos ‘n muntstuk geslaan en in die tesourus (skatkis) gegooi. Hierdie skatkis staan bekend as ons woordeskat, waarvan die Woordeboek van die Afrikaanse Taal (WAT) die konkrete vorm daarvan is [hoewel Woordenboek der Nederlandsche Taal sonder twyfel ook ons erfenis is]. Indien woorde soos krom of blink muntstukke is wat verskillende gevoelens ontlok, dan kan ons ewe maklik ‘n munt uit die oerdae (wolf), en ‘n onlangs vereenvoudigde werkwoordvorm uit die 1920’s (koop) langs ‘n nuwe moderne selfstandige naamwoord plaas (groenteburger) om die sin te maak met “die”-lidwoord:

    “Die wolf koop die groenteburger.”

    Of, hierdie volgende trotse voorbeeldsin uit my Standerd 1-jaar, met ‘n vertwyfelde rooi vraagteken daarnaas van die klasjuffrou in my klaswerkboek:

    “Die kaaiman kou my fyn.”

    (Surrealisties gesproke is dit wel moontlik.)

    Dit beteken dus ons mag met enige muntstuk, ongeag hoe verouderd of aangeslaan, ‘n sin bou, solank dit sin maak. Elke woord is nog ‘n pyl in jou koker. Hoe meer pyle, hoe meer skietgoed.

    Jou probleem is met die moderne skrywers wat hul taal soos ‘n boom beskou: dat elke jaar daar nuwe blare bot (woorde) wat met die herfs afval, verdroog, vermolm en deur die erdwurm van tyd verorber en uitgeskei word. Ons sien dus hoe skrywers hulle elke dag moegmaak deur eendagsvlieë te skep, terwyl hordes gangbare woorde eenvoudig vergeet word wat reeds in die woordeboeke opgeneem is. Ons wonderlike akademici, soos ek reeds uitgewys het, bied ook nie veel antwoorde nie. Al wat hulle voorstel: as iets te moeilik klink, maak dit makliker. Met ander woorde, maak die skatkis sommer heeltemal dolleeg. Doen weg, geheel en al weg, met jou verlede. Verarm die Afrikaans sodat ons slegs 300 verskillende woorde met mekaar bedags praat. Soos die gromgeluide van grotbewoners uit die Steentydperk. Vergeet heeltemal van die afgelope eeue se tegnologiese vooruitgang.

    Suidpunt, ontspan my liewe dier. Gelukkig weet jy mos van beter. En die PRAAG-lesers ook.

    Ja, maar nou: voordat Afrikaans soos ‘n nuwe Latyn, Frans, Duits of Engels word – met so ‘n ruime woordeskat van 600 jaar is daar sekerlik meer uitdrukkingskrag as voorheen – kan daar nie miskien ‘n paar probleme insluip nie?

    Tog wel. Maar net ‘n paar. So tweetjies.

    Chaos vir taalaanleerders, of nie?

    Ene Johan Nijhof skryf op Quora.com:

    But there was a Japanese professor, Vondel expert, who arrived at Schiphol with much delay, and commented. “Ik vrees, ik ben een ogenblik te spade -I fear I am a moment too late”. As “spade” did not exist any more since Vondel, he made a great impression there.

    (zu spät?)

    Ek het ook gesien hoe tweedejaarstudente, Engelssprekend natuurlik, moeite het om “verouderde” Afrikaans raak te sien in van ons eerste gedigte. ‘n Groot probleem ook vir iemand wat pas Duits of Frans begin leer: dikwels is mens totaal onkundig watter taalgebruik werklik verouderd en wat nuut en gangbaar is. ‘n Mens leer die onderskeid alleen deur daaglikse omgang. In wese kan jy ‘n sin leer wat in die 1700’s laas geuiter is, en behoorlik aandag trek as jy hierdie taalfossiel oproep. Dikwels as ek ‘n sin in Duits skryf en toets, eindig my poging in ‘n boek op Google Books wat in 1830 laas geskryf is! Hoppla!

    Aan die ander kant, as mense aan hierdie taalfossiele eers gewoond is, sal niemand daarvan snaaks dink nie.

    Maar mens mag wonder wat jy met ‘n woord soos “trut” sal maak. In Afrikaans beteken dit gewoon “sukkelaar, lamsak, domkop”. Om die waarheid te sê het ek niemand in my leeftyd dit nog ooit hoor gebruik nie – dis eerder ‘n papierwoord.  In Nederlands word “trut” as vertaling gebruik vir “bitch” en “asshole” soos byvoorbeeld “kom op, trut!”. En selfs Reverso.net flits ‘n hoflikheidswaarskuwing wanneer ek heel onskuldig die woord intik… Nee, hierdie woord is springlewendig in daardie taal.

    En nog ‘n valse vriend wat ek hierdie week ontdek is bekaf. In Afrikaans beteken dit gewoonlik iemand is bietjie suur/afgehaal weens teleurstelling (soos ook te sien in die platte “jou bek hang op die grond”). In Nederlands beteken dit weer iemand is kapot, klaar, pê, uitgeput, pootuit, gaar, hondmoeg. Kramers’ Fransch Woordenboek stem saam: die Franse vertalings gee être sur les dents (op die tande [in/teen die grond?] wees), être fourbu (uitgeput wees).

    Valse vriende verwag mens sal opduik. Dit is gans normaal. Maar soms is daar ‘n ander roering onder die oppervlak wat die hele taalgeskiedenis in ‘n onverwagte wending stuur.

    Moenie slapende honde…

    Ek dink almal is teen hierdie tyd bewus van die minder mooi herkoms van “maaifoedie”. Sedert Max du Preez en die ANC in 2011 haaks oor hierdie woord geraak het (en sedert die HAT die oorsprong daarvan skaamteloos in 2009 uitbasuin), hoor mens gereeld daarvan op Radio Sonder Grense. Grensloos.

    Juffrou het my gewoonlik bonuspunte gegee vir oorspronklike navorsing, so, vergun my om maar een enkele ander voorbeeld te noem.

    Hondsvot.

    Kom ons veronderstel daar verskyn eendag ‘n koerantopskrif wat lui: “Jannie is ‘n hondsvot!” Jannie voel geaffronteerd en wil weet wat gaan vir wat. Dit eerste boek waarna mens gryp is die HAT:

    honds’vot s.nw. [~te] (w.g.) Veragtelike, niksbeduidende persoon, skobbejak.

    Niks onaardig daaraan nie. Die Van Dale sê:

    Laf en verachtelijk persoon, gierigaard, reepje op de schouders van een kapotjas.

    Maar Jannie is steeds nie tevrede nie, en gaan kyk in die WAT. Die WAT roem daarop dat hulle al in hofsake gebruik is. Dit geld op presies dieselfde beginsel as ‘n weerkundige of sterrekundige wat by ‘n hofsaak betrek word wanneer die beskuldigde of slagoffer ‘n saak “teen sonsondergang” iets moes afgehandel het, of “teen sonsondergang” vergoed sou word vir die dagloon. Wat was die presiese tyd?

    Nou kom ons kyk wat sê hulle, uit my e-WAT.

    honds’vot s.nw., |hondsvotte, hondsvotte. Soms ook hondvots. (skeldtaal, nie algemeen) Veragtelike persoon, ellendeling, niksbeduiende kêrel, sukkelaar: So ‘n hondsvot, of hy nie geld van ‘n vrou wil bedel nie!

    hondsvotsery |hondsvotsery honds’votsery s.nw. Ook hondvotsery. (verouderend)

    1 Onsin, kafpraatjies: Dit is alles sommer hondsvotsery wat hy nou daar praat (opgeteken in Franschhoek).

    2 In die segswyse maatskappy is hondvotsery (verneukery), dit betaal nie om met iem. in maatskappy te wees nie (Moorreesburg, Tulbagh).

    Dit staan ook net so geskryf in my ou leergebonde WAT Deel IV op die stapeltjie bokant my kopkussing.

    Maar iets pla. Jy weet wat ‘n hond is, maar wat is ‘n vot?

    Gaan kyk jy nou na etymologiebank.nl en doen jy bietjie naslaanwerk in Boshoff en Nienaber se Afrikaanse etimologieë (sub verbum “hondsvot”, bl. 290, 1967) tref die waarheid jou soos ‘n bliksemstraal ins Gesicht. Daar staan dit swart op wit: hondsvot = vulva canis. (Trek asem geskok in!) ‘n Woord wat ‘n mens liewers nie in vrouegeselskap sal gebruik nie.

    Is dit dan veel erger as die p-woord?

    Volgens algemene bronne op Google is daar tot dusver al twee voorvalle bekend waar die skuldige met R50 000 beboet is as jy iemand ‘n p**s noem, veral as die ontvangkant ‘n man is. Dis mos ‘n man se eer wat op die spel is [met al die moderne trans-/poligenderpolitiek vind ek hierdie redenasie, komende van ons liberale howe, nogal vreemd]. Eerroof, of eerdiewery, is maar van die mooi woorde wat in Nederlands onder crimen injuria ressorteer. As jy lank genoeg mense kwaad maak sodat hulle jou begin vloek, is dit ‘n vinnige en maklike 50K-randjie losslaan (wat gulsig weer opgevreet word deur Meneer die Prokureur se vensterkoevertjies). Tog, waarom sou ‘n regdenkende mens so los met die woord omgaan?

    Ons ken immers die Europese geskiedenis: ridders het op maat van D’Artagnan se “Ehre wem Ehre gebühret” (Wer nicht kämpft, wer nicht kämpft, Hat schon verlor’n) mekaar se oë uitgesteek oor daardie poort na die geboortekanaal. En boonop Christene! – watwou! – aartsvyandskap, tweedrag, broedertwis en hande taaibevlek met broedermoord en Christenbloed; hul siele saam met Lucifer en trawante na die ewige verderf verban, terwyl daar tog tot in alle Ewigheid géén huwelike in die hemel gesluit of kan voortbestaan nie (Matt. 22:23 e.v.)?! Huh? En al hierdie bloeddorstige waansin oor ‘n – o, okei, okei.

    Maar Troje is met die aarde gelyk gemaak, ons ken die oorsaak. Kuisheidsgordels was die valhek (of jaloerse paspoort?) tot morge op morge erfgrond, slawe, lakeie en Cornucopia. Miljoene topverkoperromans (ook die sadistiese Fifty Shades of Grey) het oor hierdie wegsteekdingetjie gehandel, en mans sal steeds ‘n fortuin onder die rooilig (of brug) betaal om daardie heilige grond te mag betree [al is dit ook vir die ligsinnige tydverdryf van 10 minute]. Kuddes onskuldige stoetbeeste moes met hul lewens boet aan die bruilofstafel, as bruidskat, en met rede. En Mata Hari (Margaretha Geertruida Zelle) sou nooit so maklik die toekoms van Frankryk in haar skoot gehad het, as dit nie vir ‘n sekere geheime wapen was wat saam met die tonne siergoud gerittel het nie. En het Suid-Afrika nie juis ‘n drakoniese Sensuurwet agter die blad juis oor hierdie einste klein krokkie wat grinnikend uit die boek koekeloer nie (dikwels maar in ‘n enkele sin van drie woorde)?

    Ek sou dus met die p-woord (as Anglisisme) glad nie so onversigtig mee omgaan nie. Deur die eeue heen weet ons nou, tot vandag toe – dit bly die mees gesogte, magtigste en gewaardeerde Wapen, ‘n troefkaart, in enige arsenaal! Ja-nee, selfs die Raad op Atoomkrag moes radeloos oor hierdie vraagstuk buig [die visepresident van die Raad op Atoomkrag was toevallig ook die voorsitter van Aksie Morele Standaarde]. As iemand dus my die p-woord sou toeslinger, sou ek sidder soos ‘n ridder, en saluéér!

    Maar nou ‘n hond s’n. Wat kan ‘n teef uit die agterstrate van Haarlem ‘n man dan nou bied, buiten ‘n hondelewe? Bedags moet sy hoofsaaklik voëlvry (maar nie vlooivry) in haar spoor trap tussen die smet en vullis, maar saans het sy geen verweer teen die rondloperbrakke van die allerlaagste kaste nie. Dit is láág, laer kan jy nie teen die grond sleep nie.

    Ek sou dus sê “hondsvot”, ‘n erfstuk van die manhaftige Wikings wat die volke langs die Noordsee ongelukkig soos viswywe leer skel het (of via Duits in Nederlands beland het), oortref die duurste en mees gewraakte Anglisisme in Afrikaans, maar omdat die betekenis deur die eeue verander, versluier, verduister, verouder en vergete geraak het sal slegs die ingewydes die donker geheim saam met hulle graf toe neem. So het sy angel verlore gegaan.

    Maar Jannie sal nooit kan bewys dat die koerant die opskrif ooit lelik bedoel het nie. Selfs al was die skrywer ook ‘n Germanis of Germaanse filoloog. En so is daar duisende woorde daarbuite met donker oorspronge. En dit is boonop ‘n drogredenasie (bekend as die etymological fallacy) om ‘n moderne woord op sy ou lees te skoei en as geldige argument in ‘n hofsaak te gebruik.

    The etymological fallacy is a genetic fallacy that holds that the present-day meaning of a word or phrase should necessarily be similar to its historical meaning.

    Konteks, konteks, konteks! Maar weer – hoe weet Jannie wat die konteks is?

    Suidpunt, wat het jy nou aangevang?!  Jy moes hierdie woord eerder met rus gelaat het!

    Wat? Dis maar ‘n enkele woordjie. Ek het bloot ‘n ou woord soos Dr. Frankenstein met ‘n donderblits laat herleef en terselfdertyd bewys hoe kinderagtig die samelewing geword het. Ek kan nie verhelp as dit ‘n ongewenste Zombiewoord word nie. Ons sien dit trouens reeds gebeur – wat ek hier noem is geen wetenskapsfiksie of toekomsmusiek nie.

    Gestel dit word nou aan die groot klok gehang, dan kry jy onmiddellik vier gevolge (soos met “maaifoedie”):

    1. Meer mense is nou skielik bewus van die woord. Ek het hom nuwe lewe gegee. Sy gebruikswaarde (of taalkundig-korrek: “woordfrekwensie”) neem toe.
    2. Mense stel skielik belang in etimologie (ongelukkig sal die meerderheid nooit, soos in die 1930’s, tot by Oudnoors en Goties vorder nie – daarvoor is hul koppe te vlak.).
    3. Dit dien as Rorschachtoets van die individu se vlak van volwassenheid. (En ‘n hele paar mense dop die toets met lof.)
    4. Jy kan self besluit of die woord gebruik mag word of nie.

    4.1. Baie sal die woord nou doodgewoon gebruik soos die Afrikaanse betekenis lettertjie vir lettertjie in die WAT en HAT staan.

    4.2. Baie sal nou skielik vroom met toeknietjies sit en die woord uit skaamte vermy (soos baie mense deesdae “boks” pleks van “doos” gebruik).

    4.3. Baie sal die woord met opset dubbelsinnig en uittartend gebruik om reaksie uit te lok.

    ‘n Laaste paar los gedagtes

    Al sit jy ook op ‘n goudmyn woorde wat terugstrek tot doer voor die Middeleeue, beteken dit steeds nie jy is besonder knap met die aanwending daarvan soos met vertaling nie. Neem nou maar die volgende voorbeeldsin uit Meertaligheid in de Gouden Eeuw (2010, p. 8).

    Oorspronklik:

    On remarquera que la langue française devient de jour en jour d’un usage plus habituel dans ce pays-ci.

     

    Letterlik (woord vir woord):

    ‘n Mens sal opmerk dat die taal Frans word van dag tot dag van ‘n gebruik meer gebruiklik in hierdie land.

    Vrye vertaling in die Nederlands deur Frijhoff:

    De Franse taal blijkt van dag tot dag meer gebruikt te worden in dit land.

    Om korrek en keurig te vertaal kan mens slegs deur voorbeelde en op eie inisiatief leer. Al wonder ek soms hoeveel millennia dit nog gaan duur voordat geleerde mense weer praat van OP die platteland (maar IN rural communities), OP die dorpe en IN die stede.

    Ek sluit af.

    Hopelik sal die nuwe belangstelling in die Afrikaans/Nederlands van ouds ook ander laat besef hoe sleg daardie hoogs irriterende en lamsakkige stopwoorde “in plek” (à l’anglaise: “in place”) klink. Ons het immers mos vaste uitdrukkings tot ons beskikking? Daardie twee woordjies bring ‘n hoogs bedonderde Grammar Nazi (ekskuus, skoolvos) in my uit. Hier volg ‘n paar foute en my verbeterings. Hopelik sal dit jou genoeg aanspoor om die woordeboek weer nader te trek om jou woordeskat uit te brei. Ons almal het dit dringend nodig.

    “Het jy ‘n veiligheidsplan [in plek]?”*

    “Het jy ‘n veiligheidsplan (gereed)?” (laat verkieslik ‘gereed’ weg)

    “Hy verduidelik dat reëlings vir kragopwekkers [in plek] is vir teatervenues.”*

    “Reëlings is egter reeds getref vir kragopwekkers by die teatervenues.”

    “Reëlings is egter reeds vir kragopwekkers by die teatervenues getref.”

    “As ons nie ‘n goeie agenda vir ons tong [in plek] het nie…”*

    “As ons geen goeie woord (op ons tong) het nie…”

    “Sy voer aan dat hoewel die nuwe munisipale regulasies nog nie in plek is nie…” * (verdomp vaag!)

    “Sy voer aan hoewel die nuwe munisipale regulasies nog nie van krag is nie…”

    “Sy voer aan hoewel die nuwe munisipale regulasies nog nie in werking getree het nie…”

    “Sy voer aan hoewel die nuwe munisipale regulasies nog nie uitgevaardig is nie…”

    “Sy voer aan hoewel die nuwe munisipale regulasies nog nie bekragtig is nie…”

    “Sy voer aan hoewel die nuwe munisipale regulasies nog nie deurgevoer is nie…”

    “Sy voer aan hoewel die nuwe munisipale regulasies nog nie ter tafel gelê is nie…” (konteks?)

    “Terug na die koop-en-verkoop-ooreenkoms – dit is dalk [in plek], maar is dit op datum? “*

    “Terug na die koop-en-verkoop-ooreenkoms – dit bestaan dalk (wel), maar is dit op datum? ”

    “Tog gaan jy lekkerder vakansie hou as jy weet dat jou lewensdekking [in plek] is”* (uiters vaag!)

    “Tog gaan jy lekkerder vakansie hou as jy weet jy het (wel) lewensdekking.”

    “Tog gaan jy lekkerder vakansie hou as jy weet jou lewensdekking is op datum.”

    “Dit beteken dat ‘n stop-en-ry nou [in plek] is en alle voertuie…”*

    “Dit beteken daar is nou ‘n stop-en-ry, en alle voertuie…”

    “maar vir ‘n jong haarstilis van Durbanville het die meetsnoere reg [in plek] geval”*

    “maar vir ‘n jong haarstilis van Durbanville het die meetsnoere in lieflike plekke geval” (gaan lees jou Bybel reg!)

    “Die Wes-Kaapse LUR van Menslike Nedersettings, Tertius Simmers, sê hy het ‘n aantal maatreëls [in plek] gestel”*

    “Die Wes-Kaapse LUR van Menslike Nedersettings, Tertius Simmers, sê hy het reeds ‘n paar maatreëls getref”

    “Huidige maatreëls [bly in plek].”* (NWU-aankondigingopskrif)

    “Huidige maatreëls steeds van krag.”

    Istis dicentibus: “Quo usque eadem?“ responde: “Quo usque eadem peccabitis?”

    [As iemand sou sê: “Hoeveel keer nog dieselfde (verwyte)?”, antwoord dan: “Hoeveel keer nog dieselfde foute?”]

  • Dan Roodt: GroenLinks en Afrikaans — Azille Coetzee se Amsterdamse relaas

    Dan Roodt: GroenLinks en Afrikaans — Azille Coetzee se Amsterdamse relaas

    Teen my beterwete in, het ek $20,70 (R300 op ‘n rand of twee na) betaal vir die Kindle-weergawe van Azille Coetzee se debuut, In my vel — ‘n reis . (Tafelberg, 2019). Die skryfster is onbeskaamd links, feministies, kultuurmarxisties en het selfs die liberale Helen Zille oor die kole gehaal vanweë haar “rassisme en kolonialisme” (sien foto hier bo). Soos “ahistories” die teenoorgestelde van histories is, is “Azille” dus die antitese van “Zille”, want sy identifiseer met die verlinkse uithoek van die politieke spektrum.

    Nou die dag het die idee by my opgekom dat “links/regs”, die ou tipering uit die dae van die Franse Revolusie nie eintlik meer vandag se politieke stryd afdoende benoem nie. Veel eerder woed die oorlog nou tussen twee pole wat ek “tradisie” en “dekadensie” sou noem. Natuurlik oorvleuel dit steeds met regs/links, maar die aard van die stryd is nóg dié van ‘n ekonomiese klassestryd nóg dié van “beskawingskonflik” of Kulturkampf à la Huntington. Veel eerder gaan dit om ‘n konflik tussen diegene wat Westerse afgang — “die ondergang van die aandland” soos Spengler dit beskryf het — bepleit of bevorder en diegene wat dit teenstaan en Tradisie, met ‘n hoofletter-T, wil beaam, beskerm en handhaaf.

    Die vertelster is nie net verlinks nie, maar ook dekadent. Tydens haar verblyf in Amsterdam sê sy eers haar kêrel wat haar Nederland toe vergesel het — wat bloot as “C” bekendgestel word — af en slaap dan by ‘n hele alfabet van ander mans, waaronder ‘n ouer man wie se identiteit as “Die Nederlander” aangegee word. Sy neem ook aanmekaar alkohol in. Dit lyk asof In my vel eintlik ‘n soort “outobiografiese vertelling” à clef is waarin die name van bepaalde persone verswyg word, maar waarin die werklike ervarings en menings van die skryfster weergegee word.

    Op een vlak is dit dus ‘n soort Boereweergawe van iets soos Cathérine Millet se La vie sexuelle de Cathérine M, ‘n berugte Franse outobiografie deur ‘n kunshandelaar wat haar vergryp aan orgies, seks in die openbaar en ander meer ekstreme ervarings. Ek sê “Boereweergawe”, want kennelik het iets oorgebly van Azille Coetzee se kinderdae as boorling van Bellville “agter die Boereworsgordyn van die Kaap” soos sy dit stel, en het sy nog nie “gepromoveer” tot volskaalse dekadensie soos Cathérine Millet of vele ander soortgelyke Franse skryfsters wat onder andere ook in pornografiese films opgetree of prostitusie beoefen het nie.

    Iewers laat Azille Coetzee haar egter positief uit oor “sekswerkers” — asook dwelms! Al het sy dus nog nie die hoogste sport in dekadensie bereik nie, moontlik vanweë haar Calvinistiese Afrikaanse skoolopvoeding aan die Hoërskool D.F. Malan, beskaam die hoop nie dat sy ons moontlik nog gaan vergas op die meer “volwasse” weergawe van haar “reis” op die breë weg nie.

    Iewers gebruik sy die Engelse woord “journey” om haar lewensverhaal te beskryf. Daarom haas ek my om by te voeg dat, anders as Cathérine Millet s’n, is haar vertelling heel kuis en behoort geen ouderdomsbeperking te geld nie. Waar die boek egter wel aanstoot gee, is in die gebruik van onnodige Engelse woorde waar gangbare Afrikaanses bestaan. ‘n Mens lei af uit een gedeelte waar sy die “kreoolse herkoms” van Afrikaans besing dat sy eerder ‘n soort “Kaaps” wil besig, maar selfs dít is nie baie geslaagd nie, want die tegniese en akademiese woordeskat van “Kaaps” skiet waarskynlik tekort om sommige van haar eenvoudige feministiese of marxistiese begrippe oor te dra.

    By ‘n onthaal raak sy aan die gesels met ‘n ouditeur, Danie, en val sommer met die deur in die huis deur haar linkse, “anti-koloniale” identiteit aan hom oor te dra:

    Dis nog ’n laataand by nog ’n partytjie. ’n Verjaardagpartytjie van ’n Afrikaanse ouditeurkennis van my, met keurige catering, craft-bier en ’n playlist van golden oldies. Deloitte Suid-Afrika-styl.

    Ek is spyt ek het gekom. Ek sit en gaap in ’n vensterraam van die luukse woonstel op die sesde vloer en kyk uit oor die stad wat wasig is agter die vlae reën, die presiese lyne van die netjiese dakke troebel in die donker.

    Nes ek die wilskrag bymekaarskraap om op te staan, my jas aan te trek en die vyf kilometer lange fietsrit terug na De Pijp aan te pak, in die reën, kom daar iemand langs my op die vensterbank sit. Ek sug en staal my vir ’n laaste sarsie small talk.

    “PWC?” vra hy. En toe ek my kop skud: “O, KPMG? Ek het jou nog nie by ons gesien nie? Ek is Danie, ek is by Deloitte,” steek hy sy hand uit en groet my met ’n stewige Afrikaanse handdruk. Iets wat ek nogal mis hier in Europa.

    Aan sy natuurlik gespierde arms en bobene wat ’n mens deur sy klere kan sien, lei ek af dat hy ’n ouditeur is wat handearbeid ken, wat ’n ploeg kan stoot. Waarskynlik op ’n plaas grootgeword, werk net bietjie in finansies om geld te spaar en die wêreld te sien voordat hy oor ’n paar jaar die boerdery by sy pa oorneem, raai ek.

    “Waar kom jy vandaan?” vra ek.

    “Riversdal,” sê hy. “Ons boer met skape, maar ek het op Stellenbosch geswot. Is nou al drie jaar hier in Amsterdam en wil nog ’n jaar bly.”

    Ek was reg.

    “By watter firma is jy?” vra hy.

    “Nee, ek is by die universiteit,” sê ek.

    “O, wat swot jy, regte?” vra hy geïnteresseerd.

    “Nee, filosofie.” Ek hoop om hiermee die gesprek te beeindig, soms is die noem van my studierigting genoeg om enige vinnige gesprek, of romantiese belangstelling, in die kiem te smoor, veral hierdie tyd van die aand.

    Maar Danie is lus vir gesels.

    “O, so jy kan my persoonlikheid analiseer?” sê hy. “Ek soek al heelaand iemand vir wie ek my probleme kan vertel.”

    “Nie sielkunde nie. Filosofie. Dis iets anders.” Ek kan nie help om te glimlag nie, so vinnig val Danie se gesig. En om die finale slag aan ons gesprek toe te dien, voeg ek by: “Feministiese filosofie.”

    Ek maak reg om op te staan. Maar ek onderskat vir Danie.

    “Okay, maar vertel vir my,” sê hy. “Ek wonder nog altyd wat filosofie nou eintlik is. En feminisme, for that matter.”

    Ek kyk op my horlosie. Twintig oor elf. Ek kan seker maar nog ’n paar minute bly. Dit reën nog katte en honde. Ek sit weer terug.

    “Wel, ek vra hoe feministiese denke uit Afrika ons kan help om dekolonisering te bedink. So, ek kyk na hoe die Afrika-filosofie dink aan die liggaam, aan seks, aan die verskil tussen die geslagte en die verhoudings tussen mense en probeer sien hoe dit ons kan help om die koloniale denkwyses wat ons wêreld definieer, te kritiseer en te begin afbreek.”

    Danie dink ’n bietjie; ek sien in sy oë, agter sy brilglase, hoe sy kop aan die werk is.

    “Okay, maar dekolonisering. Hoekom?”

    Ai, ek moes geweet het.

    Maar voordat ek my lang antwoord kan begin, praat hy verder. Duidelik ’n saak na aan sy hart.

    “Kolonialisering was góéd vir Afrika. Waar sou hulle gewees het as die Hollanders en Britte hulle nie kom ophef het nie?”

    Ek probeer hom in die rede val, maar hy stuur voort.

    “Maar eintlik, wat ek wil sê, is, hulle was nie eens daar toe ons daar aangekom het nie. Die Britte het die Afrikaners kom kolonialiseer. Maar toe ons aan die begin daar aangekom het, was daar niemand nie.”

    “Wie is ‘ons’ en wie is ‘hulle’?” kry ek vinnig my vraag in voor hy aangaan.

    “Ons is die Hollanders en hulle is die swart mense,” haal hy sy skouers op. “En die kleurlinge, of wat ook al.”

    Hier is my kans: “Ek is nie ’n Hollander nie,” sê ek.

    “Ja, man, jy weet wat ek bedoel,” sê Danie.

    Al weer. Daar is so baie wat onuitgesproke aangevoer word wanneer Afrikaners oor politiek praat. So baie wat ons voel ons nie hoef te sê nie, omdat ons aanneem dat daar konsensus is, al is dit nie meer polities korrek om dít waaroor ons konsensus het, hardop te uiter nie. Ómdat ons Afrikaners is, wéét ons hierdie dinge, hoef ons dit nie te sê nie.

    “Ek is Afrikaans, ek is ’n Afrikaner, nie ’n Hollander nie,” sê ek.

    “Afrikaners ís Hollanders,” sê hy. “Jy kan dit mos hoor aan ons taal. Hollands in Afrika, bietjie getweak deur die boere, maar nie te erg nie.”

    Dis nie waar nie, Danie. Jy soek verniet vir suiwerheid, veral in ons taal. In die voue van Afrikaans sit die Khoi. Vra vir die taalkundiges, Danie, vra hulle. Daar is rekords van Khoi-mense wat Nederlands kon verstaan so vroeg soos 1595, vóór die koms van Jan van Riebeeck. Hulle dryf handel met die Nederlanders wat by die Kaap verbygekom het voor die vestiging van die VOC. Die Khoi-mense rol die Nederlandse woorde in hul monde rond, buig dit. Breek die sinne, sit hulle terug aanmekaar, sodat die ritme reg sit, blaas rym daarin, sodat dit betekenis kry hier onder die sterre, die oopblou lug, op die liggrys grond op die suidelike punt van die Afrika-kontinent.

    Jou voorgeslagte, Danie, die veeboere van die agtiende eeu, wat hulself later Afrikaners begin noem, praat nie Hollands nie. Hulle praat veeboerafrikaans wat gevorm word in noue aanraking met die Khoi-Afrikaans van die Khoi-mense. Die Khoi en die veeboere is afhanklik van mekaar in die Kaapse binneland. Wanneer hulle met mekaar praat, slaan hulle oor tussen Khoi-Afrikaans en veeboerafrikaans. Khoi-Grensafrikaans word dit.

    Wie is ons, wie is hulle? Nederlands vergader stof, hierdie lewe vind nie uitdrukking in die swaar sinne met hul stadige verbuigings nie. Hierdie lewe in die helder son, waar ’n mens lig moet trap, waar god in die sterre sit en die dood om elke draai. Hiervoor het ons ’n ander taal nodig.

    Nederlands word afgestof wanneer ’n mens ’n brief wil skryf, of formaliteite in rekords wil vasvang, geboortesertifikate. Daarvoor kan ’n mens dit nog gebruik.

    Maar nie vir lank nie. Afrikaans vind wel sy geskrewe vorm. Maar nie soos ons wil glo nie, nie in die bleek ou penne van die Hollanders nie. Hier ook is Afrikaans bruiner as wat jy dink. Met ’n klein bietjie ondersoek kom die steriele suiwerheid waarvan Afrikanernasionalisme ons wou probeer oortuig so vinnig tot niks. In die sewentiende eeu word Moslem-mense as slawe na die Kaap gebring om arbeid te verskaf aan die nuwe kolonie. Later praat hulle Afrikaans en aanbid hulle in Afrikaans in hul Madrasah in die Bo-Kaap van Kaapstad. In die negentiende eeu vertaal die kerkleiers die heilige tekste tot in Afrikaans, maar skryf dit neer in Arabiese skrif waarin die Moslem-mense geleer lees en skryf het. Arabies-Afrikaans. Die klanke van ons taal, die lettergrepe en strukture dra ook die spore van die Moslem-spiritualiteit, die eggo’s van Malayu.

    Afrikaner pas nie in die koloniale onderskeidings in nie. Dis nie óf Europees óf van Afrika nie. Dis nie óf wit óf swart nie. Dis nie óf setlaar óf slaaf nie. Nie óf uitheems óf inheems nie.

    Afrikaans is nie óf óf nie, dis én én.

    Ek is nie óf óf nie, ek is én én.

    Vra die taalkundiges, Danie, vra hulle.

    Wie is ons en wie is hulle?

    “Jou logika werk nie,” sê Danie.

    “Hoekom nie?” vra ek.

    “As daar nie ’n ons of ’n hulle is nie, waaroor is die bohaai van dekolonisering dan?”

    Danie lig sy wenkbroue, vat ’n sluk bier. Hy dink hy het my vasgevra.

    En verder:

    “So mooi hoe jy oor ons taal praat. Ek kan sien jy is ’n passievolle Afrikaner,” sê hy met ’n glimlag.

    “Maak my sommer na ons land verlang. Het jy ’n boyfriend?” Hy kyk my reguit in die oë en tussen ons vind daar ’n fyn verskuiwing van energie plaas.

    “Nee,” dring dit weer tot my deur. “Nie meer nie.”

    Hy sit versigtig sy hand op my been. ’n Uitnodiging. Ek voel die hitte van hierdie mooi sterk Suid-Afrikaanse hand deur my jeans. En die suiwer gewig daarvan. My blik volg vlugtig die kragtige kontoere van sy liggaam, die groot voorarms, gedefinieerde skouers, bultende bobene …

    Ek haal bogaande bladsye uitvoerig aan omdat hulle vir my die kruks van die boek bevat: Azille Coetzee se identiteitskrisis waar sy haar in Nederland bevind. Waarskynlik het sy in Suid-Afrika meer Engels, meer wêreldburger, vormloos, links en selfs anti-Afrikaner gevoel. Want Afrikaans en links gaan nie so lekker saam nie: Koos Kombuis het op ‘n stadium “uit die volk bedank”, terwyl figure soos  (Mal) Max du Preez, Piet Kopdoek en Christi van der Westhuizen enige oorblyfsels van ‘n Afrikaneridentiteit van hul afgewerp het en met oorgawe deelneem aan die soort Engelse en swart Boerehaatkultus wat sedert 1806, maar veral sedert 1994, in Suid-Afrika woed. Dit word mooi saamgevat deur frases soos “kill a Boer” of “Afrikaans must fall”. Die Afrikaner is “die ander”, die gehate, die verguisde, die agterlike, die “fascis”, “rassis”, “seksis” en elke ander “-is” uit die hatige leksikon van “Suid-Afrikaanse” (lees: derdewêreldse) linksheid.

    Verder pak sy die “kreoolsteorie van Afrikaans” uit teenoor Danie, wat op min of niks taalkundigs berus nie. In die 1500 bladsye van Wannie Carstens se Die Storie van Afrikaans, wat elders op dié webblad deur Leon Lemmer geresenseer is, kan hy slegs “plekname” noem as konkrete bewyse van “Khoisaninvloed” op Afrikaans. (Leon Lemmer: Wannie Carstens se Storie van Afrikaans en Leon Lemmer: Wannie Carstens: Die hibridisering van Afrikaans.)

    Op ‘n stadium deel Azille Coetzee ‘n woonstel met ander vroue, waaronder ‘n Sweed uit Stockholm. Pleks dat sy die Sweed uitgevra het oor hoekom Sweeds so erg “kreools” en vereenvoudig is, sonder dat die Swede ooit naby slawe of Khoisan gekom het?

    In multikulturele lande soos Suid-Afrika polariseer sosiopolitieke verhoudings uiteindelik na die uiterstes toe: jy is óf EFF óf AWB, met die middelgrond wat wegkalwe. Dit is wat met die eens liberale, Engelssprekende Helen Zille, die voormalige “antiapartheidsjoernalis” gebeur het, en wat by implikasie ook besig is om haar oënskynlike teenhanger, A-zille, te tref… Anders as die vorige geslag “Afrikaanse” linkses, is sy nie meer in staat om haar Afrikaneridentiteit sonder meer te vewerp nie.

    Dit maak haar ‘n “regse”, onvermydelik! Soos die linkse Franse koerant, Libération, ná die verskyning van Michel Houellebecq se vorige roman, Soumission (Onderwerping), geskryf het: “Hiermee het Houellebecq op een slag die vernaamste temas van die verregses in die Franse letterkunde ingebring.” Houellebecq was in sy jeug ‘n kommunis, maar omdat hy die komende islamisering van Frankryk gesatiriseer het, beskou Libération hom voortaan as “verregs”.

    Die verslag van die Waarheids- en versoeningskommissie het dit onomwonde gestel: die Afrikaanse taal en kultuur is “outoritêr”, na die definisie van die kultuurmarxis Theodor Adorno. Om jouself post-1994 ‘n Afrikaner te noem, kom dus kragtens die heersende ideologie neer op ‘n erkenning dat jy ‘n “fascis” is! Netnou-netnou breek daar ‘n linkse heksejag op Azille Coetzee ook uit, soos toe ek destyds in 2005 met geweld gedreig is toe ek na die Woordfees op Stalinbos genooi is om oor my roman Moltrein te praat. Linkses is altyd “gewaltbereit”, soos die Duitsers sê.

    Amsterdam, die prentjiemooi “ruimtelik geordende” stad met haar kanale, museums, kafees, restaurante, boekwinkels, kunsgalerye en die alomteenwoordige fietse, konfronteer die besoekende Afrikaner met die vraagstuk van sy herkoms en identiteit. Kortom, dít wat ek “tradisie” noem, teenoor die “dekadensie” van eenvoudig maar deur die Afro-Saksiese bevolkingsmeerderheid van Suid-Afrika geassimileer en verswelg te word.

    Terloops, ‘n klompie jare gelede het die digter Breyten Breytenbach iewers die stelling gemaak dat “identiteit in Suid-Afrika geen toekoms het nie”. Hiermee het hy bedoel dat almal in die groot smeltkroes sou verdwyn en dat identiteit en die implisiete nasionalisme wat daarmee saamhang, ‘n “uitgediende, agtergehaalde begrip” was. Soos gewoonlik was hy verkeerd, en Azille Coetzee se boek is ‘n bewys daarvan. In my vel — ‘n reis gaan oor niks minders as die regse, selfs verregse vraag rondom identiteit nie. Nie verniet nie word daar in Frankryk, Oostenryk en elders na nasionaliste as “identitêres” verwys. Onthou dat identiteit, veral in die Engels-linkse sfeer, altoos as “vloeibaar, verganklik en onbelangrik” aangebied word; dis ‘n “verbeelde konstruk” soos een of ander dom Brit kwytgeraak het; ons is “wêreldburgers, geslagloos, identiteitsloos”.

    Ná aan sy dood het die Amerikaner Samual Huntington natuurlik ‘n boek oor die Amerikaanse identiteit geskryf met die titel: Who are we? Aan die begin van In my vel — ‘n reis, herhaal Azille Coetzee die vraag:

    Op nog ’n Vrydagaand in Amsterdam, soos baie ander van sy soort, kom ek weer eens te staan voor die vraag wat sny tot op die been van die wit Suid-Afrikaner. Waar kom ek vandaan?

    Wie is ek?

    Sy erken insgelyks dít wat ek, Leon Lemmer en ander al jare lank sê, stemme roepende in die woestyn van hierdie o so Engelse land, naamlik dat daar “identiteitsverwarring” heers:

    Omdat so baie mense in postapartheid-Suid-Afrika besig is met belangrike en moeilike identiteitskuiwe, het ek nie besef dat daar groepe mense is wat so seker is van wie hulle is, en so trots op hul kultuur en taal is, soos die Nederlanders nie. Die Nederlanders wéét wie hulle is. Hulle weet waar hulle vandaan kom en waarvoor hulle staan. Hul taal en kultuur is ondubbelsinnig, en skaamteloos, húlle s’n. Hulle kan wel spot met dit wat “gewoon echt Nederlands” is, ironies daarmee omgaan, of soms aspekte daarvan bevraagteken, maar dit is omdat hulle dit so goed ken en hulle dit so volledig toe-eien. Ek beny die Nederlanders hul rotsvaste selfverstaan en tussen hulle word ek werklik bewus van die identiteitsverwarring en onsekerheid wat my bestaan kenmerk en vorm.

    Indien Azille Coetzee in Frankryk, Italië, Pole of Rusland sou gewoon het, sou sy die “rotsvaste selfverstaan” van Nederlanders in oortreffende trap by dié groter Europese volkere aangetref het en waar Engels nog glad nie op dieselfde vlak as in byvoorbeeld Nederland en Skandinawië ingedring het nie. In ‘n hotel in Lublin, ietwat suid van Warskou, het die man by die ontvangs nie ‘n enkele woord Engels, Frans of Duits geken nie — net Pools. Op een woord na, bygesê: “wifi”. Maar as dit op Engels uitgespreek word, het hy dit nie herken nie. Dit moes met ‘n Poolse aksent geuiter word, dan kon hy dit vaagweg eien as iets wat hy ken.

    Azille Coetzee vertoon ‘n onhebbelike voorliefde vir anglisismes en selfs lukraak Engelse woorde wat altyd by my ‘n gevoel van eksistensiële naarheid (nausée) veroorsaak. Daarom vra ek die leser om verby die swak taal van die volgende vier sinne te kyk (of die lugsakkie byderhand te hou) en eerder te fokus op die identiteitsverwarring wat sy verwoord:

    Om ’n wit Suid-Afrikaner te wees in hierdie sin is om in ’n soort liminale ruimte te verkeer. Ons is in Afrika, eeue al, maar ons teenwoordigheid is omstrede en voel fragiel, ons tuishorendheid word voortdurend in twyfel getrek deur onsself en deur ander.

    In Afrika is ek Europeër, en in Europa is ek Afrikaan. My herkoms is ’n inkoherensie waarvoor niemand eienaarskap wil neem nie.

    Eintlik lieg Azille Coetzee vir ons. In Europa is ons juis nie “Afrikane” nie! Destyds toe ek Parys toe is, wou die Franse ambassade om rassistiese redes nie vir my ‘n beurs gee om soontoe te gaan nie, want ek was ‘n blanke. Toe ek op eie stoom eers in Parys aanland en daagliks die moltrein werk toe neem, kom ek agter dat dieselfde swart Suid-Afrikaanse studente wat deur die Franse regering van rojale beurse voorsien is, elke dag in die moltrein deur die polisie voorgekeer word vir die sogenaamde “identeitskontroles”. Want hulle was swart.

    Dit druk vir my die paradoks van politieke korrektheid mooi uit. Al sê die teorie nou ook wat, in die praktyk werk dit gewoonlik andersom. Dieselfde links-liberale persoon wat in Suid-Afrika popel oor die vreugde van multikulturele samesyn, sal vir hom ‘n huis in ‘n veiligheidsbuurt koop. Linkse politici in Amsterdam woon insgelyks nie in Moslem-ghetto’s nie, maar in die duurste, mees Nederlandse deel van die stad, binne die “Grachtengordel”. Mal Max du Preez se oproep van jare gelede dat witmense nou hul rassisme moet los en in die lokasies moet gaan bly, het onbeantwoord gebly, ook deur Max self.

    Ek het ‘n hekel aan die postmodernisme wat ek tydens my jeug geesdriftig aangehang het. Maar dit was ook vir my destyds ‘n soort rebellie teen die alomteenwoordige Britse marxisme in Suid-Afrika, die hegemonie van Joe Slovo et al wat, lank voor die ANC-SAKP ons land kom beset het, reeds aan die plaaslike Engelstalige universiteite gevestig was. Ek is trouens by Wits uit ten minste een departement geskors omdat ek “die ligsinnige Franse teorieë van Barthes, Derrida, Deleuze, Baudrillard en Lyotard ernstig opgeneem het”, en nie die suiwer kultuurmarxisme van Adorno, Marcuse en Lukács wou napraat nie.

    Aan die ander kant is daar een postmoderne begrip wat vir my die Afrikaner se verhouding tot Europa uitdruk, en dit is “gedesentreer”, dit wil sê, buite die sentrum. In Suid-Afrika word ons weliswaar deur die huidige rassistiese en afrosentriese bewind as “Europeërs” gesien, maar om die Kommunistiese Party se aaklige cliché aan te pas, “ons is Europeërs van ‘n spesiale tipe”. Ons woon buite die sentrum. Dit maak ons egter nie minder Westers en Europees nie; vandaar die term “Eurokaner” wat ek graag gebruik. Ons is geen “Africans” (swartes) in die Engelse sin van die woord nie.

    Elders in haar teks sê Azille Coetzee:

    In Nederlands gebruik ’n mens die woord “Afrikaans” om te verwys na enige iets van Afrika. In Afrikaans het ons nie ’n woord vir “African” nie, die naam vir ons eie taal neem die hele ruimte op.

    Tydens die negentiende en twintigste eeue was eers die Boererepublieke en toe die hele Suid-Afrika vanselfsprekend Westers, én Europees. Ons beskik oor ‘n eie inheemse kultuur, maar ons band  met Europa is sterker as dié van die Amerikaners, Kanadese of Australiërs, wat in elk geval Britse kolonies was. En nou is daar Brexit… die eiland wat sy bande met die Europese Vasteland drasties en simbolies wil verbreek. Soos sowel Theresa May as Boris Johnson al kwytgeraak het, is Brittanje “globaal”, met ‘n “globale taal”; dit staan bevreemd teenoor die Europese nasionalismes, die eie taal, eie kultuur, eie kos, eie musiek, eie tradisie.

    N.P. van Wyk Louw het blykbaar op ‘n keer, volgens die skrywer John Miles, tydens ‘n lesing by Wits baie klem daarop geplaas dat Afrikanernasionalisme, waaronder ook ons taalnasionalisme, presies dieselfde patroon gevolg het as die Europese nasionalismes, ook min of meer in dieselfde tyd. Eeue lank reeds, per skip, en later per vliegtuig en teleks, maar deesdae via die kuberruim, het ons ‘n intense wisselwerking en kruisbestuiwing met Europa en veral natuurlik met Nederland onderhou.

    Toe ek die eerste keer in Parys gekom het en ‘n koerant aan die ontbyttafel gelees het, het ‘n Franse vriend glimlaggend opgemerk: “Tipies Engels.” Wanneer Azille Coetzee skuim-om-die-mond fulmineer teen Afrikanernasionalisme, rassisme en dergelike meer, wil ek ook uitroep: “Tipies Engels!”

    Engelse politieke korrektheid, Engelse sedelesse oor die Afrikanergeskiedenis… Dit bring my by die gebreke van Azille Coetzee se boek, sy dit dan ‘n debuut deur ‘n jeugdige skryfster, selfversekerd met haar kraakvars Ph.D. in Filosofie of Wysbegeerte van die Vrije Universiteit van Amsterdam.

    Maak geen fout nie, ek is gek oor Amsterdam, Nederland en Nederlanders en voel my meer tuis daar as op enige ander plek in Europa, met die uitsondering dalk van Vlaandere. En Frankryk, waar ek darem die taal ordentlik kan praat. Maar in mentaliteit en kultuur, voel ek my baie naby aan Nederland, oneindig nader as aan enige anderstalige Suid-Afrikaner, met inbegrip van die plaaslike Engelse wat ek al jare lank “vervelend” vind, in die Nederlandse sin soos Coetzee dit so mooi vir ons verduidelik.

    Desnieteenstaande, is Nederland nou nie eintlik ‘n land wat bekend is vir sy filosofie nie, anders as Duitsland en Frankryk byvoorbeeld. Nederlanders is handelaars, kunstenaars, digters, boere. Maar nie eintlik filosowe of groot ideoloë nie. Hulle is pragmaties, nes hul “neefs” hier aan die suidpunt van Afrika.

    Daarom staan ek bietjie skepties teenoor ‘n Ph.D. in Filosofie van die Vrije Universiteit van Amsterdam. Veral in hierdie dekadente tye. In elk geval betrek Azille Coetzee kwalik enige filosofiese argument of denkrigting by haar Amsterdamse dagboek. Waar sy wel na “filosowe” verwys, is hulle eerder non-wysgere, soos die mallerige Kaliforniese feminis, Judith Butler, of swart-Suid-Afrikaanse skrywers en joernaliste wat oorborrel van anti-blanke retoriek.

    Miskien gaan In my vel in Amsterdam onder die GroenLinkse burgemeesteres, Femke Halsema, deur vir “filosofie”. Halsema het mos redelik onlangs gesê dat geen nuwe name van “witte mannen” op straatnaamborde in ‘n nuwe buurt mag verskyn nie:

    Recent adviseerde de commissie burgemeester Femke Halsema om de straten in een nieuwe wijk in IJburg te noemen naar de hoofdrolspelers van de Slag op de Zuiderzee in 1573. Allemaal witte mannen. ‘Dus toen zij met het idee kwamen van die kapiteins uit de 16de eeuw, heb ik de commissie er gewoon op gewezen dat dit niet in lijn is met het beleid van de stad.’, aldus Halsema.

    Vervolgens adviseerde het stadsbestuur de Cnor om eens na te denken over de leiders van slavenopstanden. Dat zijn dan tenminste overwegend zwarte mannen.

    Ook het ons al genoeg vreemde geluide gehoor uit Stalinbos, soos die Universiteit van Stellenbosch soms deesdae in die volksmond bekendstaan, om te wonder of ‘n opleiding aldaar — is Anton van Niekerk nie ook “professor van filosofie” nie? — nog enigiets beteken, ten minste in die geesteswetenskappe.

    André P. Brink, wat hom gedurig as groot “feminis” voorgedoen het, was ‘n opperste rokjagter wat vroue verwond en misbruik het. Net so vind ek dit ironies dat Azille Coetzee, wat soos Femke Halsema gal braak oor “wit mans”, so gereeld in een se bed teregkom, waaronder ook “die Nederlander” wat vir haar ‘n verblyfvergunning verseker omdat sy dan as “partner van ‘n Nederlander” deur die administrasie geklassifiseer kan word.

    Blykbaar is Azille Coetzee ‘n aanhanger van die ANC onder Mandela en Ramaphosa, maar nie onder Zuma nie. Dit klink vir my so half “hoofstroom-Stalinbos”. Sy rebelleer dus nie teen haar eie Kaapse maghebbers nie, maar konformeer teenoor die heersende akademiese ideologie.

    Gegewe haar afkeer van “witte mannen”, kan ‘n mens seker die skryfster se politiek as GroenLinks na die Nederlandse norm tipeer.

    Terloops is dit vir my nogal vreemd dat soveel beurshouers vanuit Stellenbosch wat in Nederland gaan studeer het, amper as Boerehaters terugkeer. Marlene van Niekerk, Gerrit Olivier… om maar enkeles te noem. Weliswaar tipeer Azille Coetzee haar steeds  as ‘n “Afrikaner”, maar sy wil ‘n ander inhoud aan die begrip gee as die tradisionele, wat meer strook met die Angel-Saksiese opvatting van “vloeibare, buigbare identiteit”.

    Die waarde van die boek, half belydenis-van-‘n-maklike-meisie, half advertensie-vir-politieke-korrektheid-vanuit my-woonstel-in-sorgvrye-Amsterdam, is vir my geleë in die bydrae wat dit tot die debat oor Afrikaans-Nederlandse identiteit maak. Tot dusver is dié debat meer in behoudende of, na my term, “tradisionele” kringe gevoer, terwyl linkses of dekadentes hulle daaraan afgevee het. Hulle was bloot “wêreldburgers” of “mense met vloeibare identiteit op alle vlakke”.

    In dié opsig kom In my vel soos ‘n torpedo vir die gemaklike linkse hegemonie wat daar sedert 1994 oor identiteitskwessies in Suid-Afrika geheers het. Dit herbevestig die begrip “Afrikaner”, sy dit dan op onsekere wyse, wat saam met Afrikaans aan die universiteite en in die howe afgeskaf moes gewees het. Die blote feit dat die boek by ‘n hoofstroomuitgewer verskyn, spreek van ‘n bres wat in die linkse hegemonie geslaan is. Eens het Die Burger omsendbriewe aan sy joernaliste uitgestuur waarin hulle verbied is om die woord “Afrikaner” te gebruik omdat die term, asook die mense, afgeskaf moes word. Nou herleef die begrip selfs vanuit linkse, dekadente kringe!

    ‘n Aspek wat Azille Coetzee nie aanroer nie, is hoe die internet die verhouding tussen Afrikaners en Nederlanders onherroeplik verander het. Dieselfde “witte mannen” wat destyds skeepskapteins was, het rekenaars, selfone en digitale kommunikasietegnologie tot ons beskikking gestel. Pleks van die oseaan te bevaar, seil ons nou op die internet, lees mekaar se boeke en artikels, kyk oor en weer YouTube-video’s in sowel Nederlands as Afrikaans.

    Moontlik sal dié boek ook in Nederland gelees word. Coetzee se taamlik stereotipe sienings van Nederlanders mag amuseer, of selfs ontstel. Veral haar soort fanatieke Engelse moralisme en kultuurmarxistiese pogings om Nederland as ‘n “stelsel van blanke bevoorregting” voor te stel, mag dalk kommentaar in die “Moederland” ontlok. Tafelberg behoort aan Media24, wat op sy beurt ‘n filiaal van Naspers is en op ‘n stadium had Multichoice sy hoofkantoor in Hoofddorp, neffens die Schiphollughawe.

    Coetzee is kennelik ook onkundig aangaande die groot rol wat Nederlanders, waaronder die “Hollanderonderwysers” en hul nakomelinge, in die totstandkoming van Afrikaans gespeel het. Vele van ons vroeë romanskrywers, soos Jochem van Bruggen en Johannes van Melle, was Nederlanders of van Nederlandse afkoms.

    Afrikaners en Nederlanders staan maar nog aan die begin van ‘n nuwe toenadering en verkenning van mekaar. Sáám kan ons soveel uitrig en tesame met Vlaandere selfs ‘n nuwe “Dietse beweging” op tou sit.

    Die Nederlandse parlement, oftewel Tweede Kamer, het hom onlangs by wyse van ‘n mosie uitgespreek téén grondonteiening sonder vergoeding in Suid-Afrika. Vergeleke met die jare van verguising, terreur en boikotte, was ons verhouding met Nederland nog nooit so goed sedert die 1950’s nie.

    Ek het my die afgelope jare, weliswaar met die gasvryheid en hulp van sleutelpersone in Nederland, sterk beywer vir groter dialoog tussen Afrikaner-Suid-Afrika en Nederland. Terwyl die Nederlandse “linksvolk”, soos hulle soms genoem word, afsydig staan teenoor ons, vertoon die meer regse Nederlanders groot empatie met ons, leer en lees Afrikaans, luister Afrikaanse musiek en kyk Afrikaanse films op die internet.

    Behalwe Afrikaanse ouditeure in Nederland, het Azille Coetzee blykbaar meesal met “linksvolk” verkeer en is sy kwalik bewus van figure soos Thierry Baudet, Martin Bosma, asook die joernalis Joost Niemöller wat ‘n groot rol speel om Nederland meer van ons haglike situasie bewus te maak.

    Benewens Afrikaans-Nederlandse dialoog en debat wat moet voortwoed, sou dit goed wees as daar ook links-regse of, tradisioneel-dekadente, dialoog onder Afrikaners self plaasvind. Die Afrikaner-“linksvolk” in wie se geledere Azille Coetzee haar bevind, is vervul met ‘n irrasionele haat vir alles wat tradisioneel Afrikaans is, wat alles van Van Wyk Louw — die “nazi” soos Gerrit Olivier hom getipeer het — tot Steve Hofmeyr of leersoolskoene en kraaghemde insluit. As jy nie tekkies en ‘n Mandela-T-hempie dra nie, is jy vir hulle afstootlik.

    Azille Coetzee vra die volgende retoriese vraag, wat eintlik op ‘n ontkenning van die Afrikaanse kultuur, die grootste wat daar nog ooit op die Afrikavasteland geskep is, neerkom:

    Trouens, wat ís ons kultuur? Is dit al die boeretradisies (daardie two-tone hemde?), en die godsdiens? Is dit die boerekos? Is braai al wat oorbly? Die kontemporêre Afrikaner-identiteit bestaan in ’n soort kulturele leegte. Ek het geen tradisionele kulturele register waarin ek tuis voel en wat polities heeltemal aanvaarbaar is nie.

    Het sy dan heeltemal níks aangaande Afrikaans aan Stalinbos geleer nie? Ons poësie en letterkunde, Romeins-Hollandse reg, teologie en filosofie, filmkuns, kunsmusiek, popmusiek, klassieke en moderne argitektuur, kookkuns, tradisionale drag, mode, ontwerp, reklamewese, Boeremusiek, tradisionele sport, vlae en ander simbole?

    Soos enigeen van die Europese volkere, beskik ons oor ‘n lewende tradisie wat teen groteske aanvalle en uitwissing verdedig móét word.

    Antjie Krog het verstaan dat om werklik anti-Afrikaans te wees en ons tradisie heeltemal te verwerp, moet jy jou liewer in Engels uitdruk. Coetzee se blote aandrang op Afrikaanse uitdrukking maak haar deel van daardie lewende tradisie. As sy dít nie begryp nie, moet sy maar die Amsterdam-Ph.D. teruggee soos sy blykbaar met haar Nederlandse verblyfskaart gedoen het.

    Wat vir my persoonlik baie amusant was, benewens haar tipering van Afrikanerkleredrag as “two-tone hemde” (gaan kyk maar al die stylvolle foto’s van ons ou leiers in die eerste helfte van die twintigste eeu), is haar bewondering vir “Johannesburgse sofistikasie”. Met verwysing na ‘n vriendin, skryf sy:

    …Elma, ’n ambisieuse Johannesburger oorspronklik van die Paarl, wie se plattelandse Afrikanerherkoms iets is wat soms ’n struikelblok is in die gesofistikeerde, stedelike besigheidswêreld van Johannesburg, waarin ’n mens privaatskool-Engels of Zoeloe, of meestal enige iets anders as Afrikaans praat.”

    “Privaatskool-Engels,” ai. Dit is hier waar Coetzee se provinsialistiese Kaapse onderrok uitsteek, “provinsialisties” in die Franse sin van ‘n plattelander wat grootogig na die grootstad, Parys, staar. (Om Johannesburg en Parys egter in dieselfde asem te noem, is soos om ‘n vullishoop met ‘n kunsmuseum te vergelyk.) Johannesburg is deesdae niks meer as ‘n vulgêre hool vol gierige, korrupte mense met hier en daar ‘n McDonald of ‘n KFC nie. Die meeste Afrikaners in Gauteng koester net minagting vir die verval wat dié stad kenmerk, waaronder “wildplassen” soos Coetzee dit beskryf. Behalwe dat niemand ‘n boete van €150 opgelê word nie; dis deel van die norme en die stank.

    Dekadentes beskik oor geen nuwe idees nie, benewens hul houding van: “laat gods water maar oor gods akker loop”. Laat die land verval, berus jou in oorheersing deur die aggressiewe Afro-Saksers, is hul houding. Hierteenoor put tradisionaliste hoop uit die groot ideologiese kentering wat tans besig is om in Europa plaas te vind, met die herlewing van skoonheid, voortreflikheid, galantheid, intelligensie, suiwer taal en uitdrukking, sedes in die breedste sin, asook nasionale trots.

    In sy beroemde toespraak ná die Nederlandse verkiesing vroeër vanjaar, het Thierry Baudet verwys na die “uil van Minerva wat haar vlerke sprei as die aand aanbreek”, asook na “ons boreale wêreld”, ‘n uitdrukking wat linkse/dekadente joernaliste in Nederland met maniese angs en woede vervul het:

    “Net als al die andere landen van onze boreale wereld, worden we kapotgemaakt door de mensen die ons juist zouden moeten beschermen. We worden ondermijnd door onze universiteiten, onze journalisten. Door de mensen die onze kunstsubsidies ontvangen en die onze gebouwen ontwerpen. En vooral worden we ondermijnd door onze bestuurders.”

    Afrikaners mag gedesentreerd lewe, hier in ons “Suiderland” wat al male sonder tal deur digters en skrywers besing is, maar in wese behoort ons ook tot “die boreale wêreld”, die wêreld van die Noorde. In ons denke, asook in ons reëlgebonde en wetsgehoorsame gedrag, beliggaam ons alles wat Azille Coetzee in Nederland raaksien en bekla.

    Ek kan geen aanklank vind by die Engelse “denkers” — as hul so ‘n benaming waardig is — wat Coetzee siteer nie. Daarteenoor voel ek my tuis in die denkwêreld van die Stoïsyne, sowel Grieks as Romeins, Hegel en Nietzsche, maar ook Heidegger en alles wat daarop gevolg het, veral in Frankryk waar Tradisie van vooraf aan bedink is as die omgewing wat nodig is vir die menslike organisme (en die volk of nasie) om te kan gedy. Ek moes alles afleer waarmee ek ooit op universiteit geïndoktrineer is en voel tans soos ‘n eerstejaarstudent wat uiteindelik nuwe, opwindende en verbode boeke ontdek, veral uit die laat negentiende en vroeë twintigste eeue. Ongelukkig geniet ek nie die skoonheid van Amsterdam nie, maar moet as ‘n blanke man tussen die ruïnes van Johannesburg sin maak van ons gestadigde afgang en ondergang. Ek soek na die sleutel tot ons dekadensie in die Franse romans van die negentiende eeu, toe die woord gemunt is, veral na aanleiding van Joris-Karl Huysmans se À rebours.

    As Azille Coetzee werklik omgee vir Afrikaans, soos sy voorgee, anders as die ander Stalinbossers wat lankal reeds Engelse globalisme omhels het en bloot ons taal en tradisies ondermyn, sou sy ook kon insien dat tradisie iets is wat tegelyk beredeneer en gekoester behoort te word. Selfs te midde van die ruïnes huiwer daar reste om te ontdek en weer te verstaan.

  • Dan Roodt: Engels is die antitese van Afrikanerskap, repliek aan Jeanelle Greyling

    Dan Roodt: Engels is die antitese van Afrikanerskap, repliek aan Jeanelle Greyling

    Geagte Jeanelle Greyling,

    Toevallig vang my oog die enigsins uitlokkende opskrif van u rubriek in Beeld, “Engels ook nodig vir Afrikanerskap”. Dis die tipe sin wat teen my hele wese indruis, wat ‘n bespotting van ons hele geskiedenis maak.

    Ek stem saam met Andries Hendrik Potgieter wat, toe die Engelse Natal bereik, liewer weggetrek het omdat hy “nooit Brits wou word nie”. Hy het ook gesê dat hy van die see wou wegkom, want “waar die see is, is Engelse”. Hy het uitgewyk Noorde toe, en het onder andere Potchefstroom gestig, wat na hom vernoem is.

    Anders as Iere, Skotte en Walliesers, is Afrikaners deur Engelse verower, maar ons het ons taal behou. Soos Hennie Aucamp en vele ander gesê het, verteenwoordig dít die wese van ons identiteit.

    Afrikanerskap is geheel en al onversoenbaar met Engelsheid. Jaap Steyn, nog ‘n groot Afrikaner wat meer as enigiemand anders gedoen het om die taalstryde van die verlede op te teken, was ook bekommerd dat Afrikaners se Engels reeds “te goed” is.

    My eie kinders het nooit ‘n woord Engels tuis gehoor nie; ons het nimmer enige poging aangewend om die Rooitaal aan hulle oor te dra nie. Wel het ek soggens op pad skool toe gepoog om aan hulle Frans te leer, waarin hulle nie belanggestel het nie, iets waaroor hulle nou baie spyt is. Nietemin het hulle elkeen ‘n onderskeiding in Engels-“Huistaal” aan hul Afrikaanse hoërskool ontvang. Vir my is dit geen aanduiding van hul taalvermoë nie — waarmee sekerlik niks skort nie — maar van die mate waartoe Afrikaners onder die ANC-terroristebewind so omgewe is van Engels dat ons gedwing word om moedertaalsprekers van die taal te word.

    U verhaaltjie van die Egiptenaar is eintlik niksseggend. U reaksie op die eentalige spreker van Arabies verraai egter meer aangaande uself as oor hom. In Junie vanjaar was ek in ‘n hotel in Pole waar die man agter die toonbank insgelyks slegs Pools kon praat. Ek het ook Engels probeer, Frans en selfs geradbraakte Duits, maar hy kon slegs sy moedertaal praat. Eerder as wat dit vir my na ‘n probleem gelyk het, soos vir u, was dit vir my verfrissend. Dit het my selfs hoopvol gestem. Eureka! Hier was ‘n uithoek van Europa waar Engels nog nie ingedring het nie!

    Engels is soos onkruid; dit neem oor en verdring ander plante. Twintig jaar gelede kon min mense in Parys, selfs in toeristiese dele, Engels praat. Deesdae is Franse en dikwels ook die Noord-Afrikaanse immigrante waarvan ons so baie hoor, gretig om met toeriste Engels te praat. Dis nie meer Frankryk nie; dit raak nou Disneyland met ‘n replika van die Eiffeltoring.

    U skryf: “Dié van ons wat Engels magtig is, kan dus ons sterre dank, want die hele wêreld is vir ons toeganklik.”

    Watter illusie is dit nie! Ek kan amper sê: Net iemand soos u wat aan ‘n plattelandse universiteit soos dié van Potchefstroom in Afrikaans gestudeer het, kan so ‘n stommiteit kwytraak. As u net Afrikaans en Engels ken, is die wêreld beslis nie vir u toeganklik nie. Die meeste opgevoede Europeërs praat vier of vyf tale: Duits, Frans, Italiaans, Spaans, dalk Russies of ‘n Skandinawiese taal. Dit is die “meertalige sprekers” waarvan u praat, nie Afrikaners in ons land wat gedwing word om Engels te aanvaar omdat ons polities en kultureel oorheers is en word nie.

    Wat weet u van Korea of Japan? Dis twee welvarende Oosterse lande waarvan die produkte die wêreld oorspoel en in menige Westerse tale bemark word, maar wat elkeen oor ‘n eie, byna hermeties verseëlde kultuur beskik. Om Japannees of Koreaans te bemeester, is soveel meer van ‘n uitdaging as Engels, die taal wat jy saam met jou eerste pakkie kougom inkry.

    Nog iets: In alle Europese tale word ‘n magdom boeke oor en weer tussen daardie tale vertaal, selfs uit Oosterse tale. Behalwe in Engels. Die Engelse leser wil liefs ‘n speur- of liefdesverhaal lees. Of ‘n “sakeboek” in die trant van: “Hoe om vinnig ryk te word.” Daarom bly Engelse salig onbewus van wat daar in ander tale gepubliseer en gedink word… Maar vir u verteenwoordig Engels “die sleutel tot die heelal”.

    U skryf:

    “Ons moet daarteen waak om die jeug in te perk omdat ons bang is ons kultuur gaan verlore.

    Vanweë ons emosionele band met Afrikaans sal Engels altyd ons tweede taal bly. Die verwerwing van dié taal is egter noodsaaklik vir diegene wat wil tred hou met die res van die wêreld se vooruitgang.”

    “Die jeug in te perk…?” Bestaan daar nog so iets in Suid-Afrika? Met ‘n dwelmhandelaar of twee op die straathoek van elke skool, prostitusie (letterlik en figuurlik) ‘n eerbare beroep en internetpornografie vir elfjariges? In watter dekade leef u presies?

    “Vooruitgang” is ‘n groot woord. Ons kan seker gaan kers opsteek by Hegel en sy Russies-Franse dissipel Alexandre Kojève, en dit van daar af neem. Met al die Eskom-grappies kan ons dalk ook vra: “Wat het ons voor kerslig gehad? Elektrisiteit.” Ons probleem, asook dié van ander wêrelddele, is eerder: agteruitgang, verval, verlaging van opvoedingstandaarde, e.d.m. Daarvoor gaan die grote Engels ons niks help nie, want die agteruitgang in Engelstalige lande is juis soveel sneller as in daardie state wat meer van die Angel-Saksiese Empaaier geïsoleer is.

    Probeer gerus, soos ek vir ‘n paar maande vanjaar gedoen het, in ‘n plattelandse Franse dorpie gaan woon en in Engels kommunikeer. Ten eerste sou dit uiters onbeskof wees, om mense in hul idilliese, gekoesterde bestaan waar hulle en hul voorouers al eeue lank woon, met Engels aan te val. Ten tweede praat mense gewoon nie Engels nie. Hul kultuurtaal, opvoedingstaal, wetenskapstaal, kommunikasietaal, universiteitstaal, ens., ens., is Frans en sal vir die afsienbare toekoms Frans bly.

    Tensy mev. Theresa May besluit sy is nou moeg vir die Brexit-debakel en sy Frankryk binneval en verower en Engels die enigste amptelike taal maak, soos die ANC in Suid-Afrika gemaak het! Hoewel, met die verdeeldheid wat tans in Engeland heers, kan ek my kwalik voorstel dat ‘n nuwe oorlog teen Frankryk ‘n groot sukses gaan wees…

    Terloops, vele van my Afrikaanse vriende sê altyd: “Ek praat net Engels in selfverdediging.” Dis vir my gesond; dit getuig van standvastigheid en van ‘n geborgenheid in jou eie kultuur.

    En Brexit gaan vir seker ‘n invloed op die toenemende hegemonie van Engels as kommunikasietaal in Brussel hê. As Engeland nie meer lid van die Europese Unie is nie, is daar nog enige rede om Engels te gebruik? Ek voorspel dat die taalnasionalistiese Franse dan hul stemme gaan begin dik maak om Frans ‘n hoër status te gee. Daarbenewens verteenwoordig Duitssprekendes byna 100 miljoen EU-inwoners. Waarom moet Duitsers en Oostenrykers vir lief met Engels neem as hulle bloot hul eie taal kan gebruik, die taal waarin die moderne wetenskap, ingenieurswese en kwantumfisika uitgedink is? Die Britte koop tog Duitse motors, nie die omgekeerde nie?

    Eintlik is Afrikaans, Nederlands en Duits standaardtaalvariante van dieselfde taalkontinuum wat uit letterlik dosyne dialekte bestaan… Dit is moontlik om dieselfde boek in Duits, Nederlands en Afrikaans te lees en telkens nuwe elemente daarin te ontdek. Onlangs het ek dit besef toe ek die Nederlandse vertaling van Spengler se Ondergang van die aandland begin lees het. Geen Duitse boek vertaal ooit goed na Engels nie… behalwe miskien Das Kapital?

    Anders as die Nederlanders en die Skandinawiërs, wat Engels ook gretig aanleer, beskik Afrikaners, Franse, Duitsers en Russe oor ‘n geskiedenis van konflik met Engeland. Is dit voorstelbaar dat die Russe ooit hul taal met sy grootse letterkunde, operas en wat nog, vir Engels sou prysgee?

    Dit bring my by ‘n verdere punt: hoewel sommige Afrikaners (soos u en ander joernaliste) tans sterk onder Engelse of Angel-Saksiese invloed verkeer, was dit nie altyd so nie. In die verlede was ons politici, skrywers, akademici en wetenskaplikes trots op hul Europese herkoms en het moeite gedoen om met hul eweknieë in Europa te skakel. Jan Rabie het tydens sy verblyf in Parys in die 1950s soveel Franse boeke gekoop dat hy dikwels nie geld vir kos had nie, en koolblare by die mark gaan optel het om sop van te kook, om nie van honger om te kom nie. Het ons honger na Europa nou ‘n honger na Engels geword?

    Die Afrikaner is óók, en by uitstek, Eurokaner… Ons het dit tydens die Anglo-Boereoorlog gesien toe die hele Europa kant gekies het téén Engeland. Vandag gebeur dit weer, want al hoe meer Europeërs word met afgryse vervul deur hierdie o so Engelse bestel, met sy korrupsie, plaasmoorde, taal- en rassediskriminasie. Telkens as ek Europa toe gaan, kom ek Europeërs teë wat hier vir militêre diens wil aanmeld om ons van die ANC en sy Engelse hanteerders te bevry!

    Die “nuwe” Suid-Afrika, hierdie gewelddadige Klein Engeland, het hom tot vyand van die Weste verklaar. Ons kultuur verbied en onderdruk hy in die naam van sy afkeer van “eurosentrisme”. Hoe lank nog voordat ons Afrikaners, tesame met ons mede-Westerlinge, teen hierdie haatdraende kwasi-Engelse bewind met sy rassehaat, taalhaat, kultuurhaat, elke haat wat daar is, opstaan?

    Engels is die antitese van Afrikanerskap. Dis so simpel soos dit, soos ‘n Vlaamse vriend altyd sê. En dis nie ‘n anglisisme nie, eerder ‘n gallisisme, aussi simple que ça.

    My pleidooi sou wees dat ons liewers van Engels moes vergeet. As ek daar in Pole of in Frankryk vedwyn, of selfs in Stockholm tuisgaan, probeer ek vergeet dat ek Engels ken. Ek poog eerder om ‘n paar woorde van die plaaslike taal aan te leer, die mense beter te leer ken. In die geval van Frans is dit vir my lekker om byna heeltemal met die plaaslike inwoners te versmelt en om deur hulle as ‘n eweknie of ‘n gelyke aanvaar te word.

    Engels is geen kortpad na kennis of ervaring nie. Inteendeel, dit weerhou baie Afrikaners van ‘n meer intieme omgang met ander tale en kulture. Ons word soos Amerikaanse toeriste wat net harder skree as hulle nie deur die plaaslike inwoners begryp word nie.

    Daar is ook niks so vervelig soos ‘n Engelse boekwinkel nie. As jy een Exclusive Books of WH Smith gesien het, het jy almal gesien. Dit sê iets oor die oppervlakkigheid van Engelse. Dít wat Nietzsche en ander Europese intellektuele in die negentiende eeu oor Engelse geskryf het, geld steeds: hulle is oppervlakkige sedeprekers. Ervaar ons dit nie ook elke dag in ons land nie? Die aanhoudende gesanik en sedelesse van Engelse (en hul Afrikaner-na-apers natuurlik).

    Dog ook: snobisme. Daar is min dinge wat Engelse so beïndruk soos geld. Lees: baie geld. Is dit daarom toevallig dat snobisme so ‘n wesentlike kenmerk van die Suid-Afrikaanse samelewing geword het?

    Op die Europese Vasteland het mense agting vir vernuf, kultuur, kennis, styl. Dit gaan nie bloot om rykdom en vertoon nie. Die gemiddelde ANC-politikus of -tenderpreneur jaag ook maar eintlik die Engelse droom na: om ryk en vernaam te wees, iemand waaroor die poniepers in Londen sou skinder.

    Saam met Hendrik Potgieter sou ek kon uitroep: Dank God dat ek nie Engels is nie! Afrikaans en my half-Europese identiteit as Afrikaner het vir my soveel deure oopgemaak, insigte gegee, my verryk en my oortuig dat ‘n mens altyd dieper na ‘n probleem moet kyk.

    Ongelukkig is dit so dat baie Afrikaners vandag, juis vanweë Engels, oppervlakkig, vulgêr en snobisties geraak het. “Ek ry ‘n BMW,” soos oorle Johannes Kerkorrel gesing het. Nie dat dié arme siel ‘n begrip van enigiets gehad het nie, want hy wou ook maar graag ‘n Engelse Johannesburger wees. En moenie so seker wees dat die half-Engelse Afrikaner steeds ‘n “emosionele band” met sy taal koester nie. By die reünies van my matriekjaar is ek altyd verstom oor hoeveel van die stoere Boere wat destyds sulke swak punte in die Engelse klas gekry het, hul bloedjies na St. Johns, St. Stithians en dergelike meer gestuur het sodat hulle deesdae met Afrikaans sukkel! Maar goed, dis Johannesburg. In Pretoria is dit heeltemal anders gesteld. Johannesburg en Pretoria is soos twee stede in verskillende lande, met verskillende tale en kulture. Wanneer werp Pretoria die juk van Johannesburg af?

    In Afrikaans het debat helaas verdwyn. Op tipies Engelse wyse word daar in die blaaie van Beeld, Die Burger en ander Nasperspublikasies vandag vir ons gepreek. Die nuwe evangelie van ANC-gedienstigheid word aan ons verkondig. Daar is niks van die Nederlandse, Franse of Italiaanse voorliefde vir argumenteer, meningsverskil en “oop gesprek” soos Van Wyk Louw dit getipeer het nie.

    Diegene wat verskil, word gesnobeer. Geen teenargument word aangebied nie, maar hulle verwys neerhalend na jou “grys skoene” en ander sinnelose slagspreuke wat hulle by Engelse gehoor het.

    Om Engels magtig te wees, vervul my helaas met geen “dankbaarheid” nie. Ek het my jeug verspil tussen Engelse op die Wits-kampus en dat ek min of meer sonder letsels en sonder om ‘n dwelmverslaafde te word daaruit ontsnap het, is ‘n wonderwerk. Ek het niks by dom Engelse geleer nie en moes heelwat dinge afleer. Eers toe ek die Europese denktradisie kon bemeester, het dit vir my gevoel asof ek vir die eerste keer mens word. Die helder, skoon lug van my aangenome Franse departement, Cantal, die ou kastele en ruïnes, die aristokratiese sweem wat oor alles hang, dít alles laat my my as Afrikaner beter verstaan.

    Die Afrikaner is ‘n Protestantse aristokraat wat steeds, na soveel eeue, vervolg word…

    Ons is Amsterdam, maar ook La Rochelle. En die Hanse. Daar waar ek vroeër vanjaar gestaan het, op die stadsplein van Bremen, die Hansestadt, met die bankadvertensie op die bushalte in die plaaslike dialek, wat lyk op Afrikaans, dít het iets in my geroer. Vanuit die Lae Lande met hul kanale en die Oossee met sy Hansestede het ons gekom en aan die Kaap het ons en ons taal uitgespoel. Maar Germane het ons gebly. (Al dig Breyten Breytenbach nou ook wát oor “Ek is Germaans en wreed”; ek wonder wat sê hy nou oor die wreedheid van die swartman?)

    Engels is ‘n saai kreools; dis vol Franse woorde wat verkeerd uitgespreek word. Veel eerder sou ek meer Duits wou geken het, of Pools of Sweeds magtig wou wees. Of Italiaans of Spaans. In my motor luister ek knaend Italiaanse liedjies. Dis so vrolik en sjarmant, so anders as die gehyg en gekreun van Amerikaanse kletsrymers of die dekadente nihilisme van Britse popsangers. Wat wou Pink Floyd en die Beatles regtig vir ons sê, behalwe dat dit ‘n lyding is om Engels te wees? Engelse hou van niemand nie, geen ander volk nie, selfs nie eens van ander Engelse nie. Hulle munt uit in meer of minder subtiele beledigings. Ongelukkig is die Afrikaner met sy byna Skandinawiese opregtheid en ongekunsteldheid kwalik teen Engelse beledigings bestand.

    Wat u sê oor Afrikaners wat Engelse onderwysers in vreemde lande word, is eintlik afgryslik. Want u laat na om te noem dat hulle weens hul velkleur nie in Suid-Afrika werk kan kry nie. Vanweë die nivellering wat die verderflike Britse en Afro-marxiste op ons land afgedwing het, is alle onderwys en onderwyssalarisse tot ‘n derdewêreldvlak verlaag. Afrikaanse onderwysers moes eintlik R100 000 per maand verdien het, soos vele van hul Noord-Europese eweknieë. Dan sou elkeen in ons land ‘n leraar by sy plaaslike Afrikaanse skool wou geword het, pleks dat hy of sy ontheemd rondflenter agter ‘n paar dollar aan.

    Dis nog iets van Engelse: hulle is altyd ontheemd en ontwortel, swerwers na nêrens. Die “ewige Engelsman” wat vandag in Suid-Afrika, môre in Australië en oormôre in Kanada of die VSA gaan bly. Hy beskik oor geen werklike vaderland nie.

    Die Afrikaner is van ‘n ander stoffasie. Hy is geanker, gewortel, geplant. Dit pols deur ons Europese bloed; “bloed en yster, bloed en grond”, soos FPK in hul liedjie “Brand Suid-Afrika” sing. Of “Ons vir jou Suid-Afrika!” soos CJ Langenhoven dit in “Die Stem” verwoord het. Noudat ons land afgeneem is en binnekort ons plase, is ons taal voorlopig al wat oorbly. Dis ons ark waarmee ons dié stormagtige oseaan sal moet bevaar.

    Die moderne Britse Ryk het as ‘n seerowersprojek teen Spanje onder Elizabeth I begin. Daar sal altyd see- en struikrowers wees.

    Daarom sal ons ark voortdurend bedreig word. Ek vra u egter mooi, moenie met u ode aan Engels, die rol van seerower speel nie.

  • Suidpunt: Die opvallende raakpunt tussen Afrikaans en Korsikaans

    Suidpunt: Die opvallende raakpunt tussen Afrikaans en Korsikaans

    Jy onthou seker my ellelange PRAAG-artikel waarin ek die verwerping van Nederlands bespreek het. Daar het ongelukkig een puntjie agterweë gebly. Soos onkruid in die blombedding of ‘n vlek op ‘n sitkamermat kan jy dit nie miskyk nie, maar met verloop van weke, maande en jare raak jy net gewoond daaraan en vergeet daarvan.

    Afrikaans het sy ontstaan as amptelike taal nie eintlik te danke aan die Afrikanerdom, die Duitsers, die Hollanders, die Skandinawiërs – ag, die hele boel afstammelinge van sekere volke Europeërs nie.

    Nog minder die Kaapse Maleiers. Dis nou afgesien van die feit dat in Nederlands daar beslis meer Indonesiese woorde opgeneem is as wat Afrikaans ooit sal kan hê. Het die Hollandse digter Gerrit Komrij ook lankal gesê – maar die Afrikaanse proffies is mos slim. Daar is selfs ‘n woordeboek uitgegee getiteld Indisch lexicon : Indische woorden in de Nederlandse literatuur : een vervliegende woordenschat deur Peter Mingaars in 2005 met CD-ROM. Ons praat hier van byna 19 000 woorde. En let wel: dit is maar woorde wat dikwels ook geleentheidshalwe op skrif gebruik is. As jy nog nie weet nie – die verskil tussen Maleisies en Indonesies is maar gering – die Hollands-Britse skeidslyn het die sprekers van die Maleisiese dialekkontinuum van mekaar geskei, net soos die Limburgers tussen Duitsland, Nederland en België. Of die Nederlandssprekendes al langs die grense van Frankryk, België en Nederland en Duitsland. Dis regtig nie te moeilik om te begryp nie.

    Nog minder kon die Afrikataalsprekers Afrikaans vingeralleen tot stand gebring het.

    Dames en here, die enigste groep wat werklik Afrikaans tot amptelike taal gedryf het is… die Britse owerheid en die Engelse pers. Lord Milner en gevolg self.

    NOOIT! Dis Absurd! Onmoontlik.

    Het ek ook gedink met die lees wie verantwoordelik was vir die oprigting van die Van Riebeeckstandbeeld (Veertien gedenktekens van Suid-Afrika, 1961, pp. 13-14):

    Die Standbeeld van Jan van Riebeeck

    (Geskryf deur Dr. A.J. Böeseken)

    Cecil Rhodes die skenker en John Tweed die beeldhouer

    Toe Rhodes in 1890 Eerste Minister van die Kaapkolonie geword het, was hy reeds in die besit van ‘n baie groot fortuin. Van al sy rykdom het hy egter byna nooit iets vir sy eie gerief of die veraangenaming van sy persoonlike lewe gebruik nie [sic!].  Nou het hy gevoel dat hy ‘n woonplek wou hê wat meer in ooreenstemming sou wees met sy status as eerste minister. In 1891 het hy gehoor dat een van die ou Hollandse huise in die mark sou kom en het hy besluit om dit te koop en daar te gaan woon. Spoedig was hy ook eienaar van die omringende gebied, wat destyds omtrent ₤60,000 gekos het. Aan hierdie landgoed het hy die oorspronklike naam teruggegee en dit “Groote Schuur” genoem.

    […]

    In weerwil van sy politieke bedrywighede – hy het in 1893 sy tweede kabinet saamgestel – het Rhodes ‘n breë belangstelling vir die kuns, veral vir die bou- en beeldhoukuns, aan die dag gelê. Die enorme fortuin waaroor hy beskik het, het hom in staat gestel om meer as net belangstelling te toon, en so is dit aan hom te danke dat verskeie ou Hollandse huise herstel en ander in dieselfde styl herbou is.

    Sy bewondering vir oudhede het hom ook ‘n geesdriftige versamelaar van ou Kaapse meubels gemaak.  Toe hy na sy tweede kabinetsvorming nouer aansluiting met Jan Hendrik Hofmeyr en sy volgelinge gesoek het, het hy onwillekeurig nog meer klem en nadruk gelê op sy bewondering vir die oud-Hollandse tradisies, waarin die Kaap gewortel was. In 1895 is die Rhodes-prys vir geskiedenis bv. nie slegs vir die studie en kennis van die Britse Ryk uitgeloof nie, maar ook vir die bestudering van die geskiedenis van ons land vir die tydvak 1648 tot 1688.

    Die besluit om ‘n standbeeld van Jan van Riebeeck te laat maak, was dus in ooreenstemming met hierdie ideale. […] Kaapstad, het hy aan een van sy vriende gesê, sou spoedig die hoofstad van ‘n verenigde Suid-Afrika wees, en dus wou hy help om dit ‘n pragtige en sierlike hoofstad te maak. Tweed is opnuut genader met die versoek om ‘n meer as lewensgrote [sic] beeld van Jan van Riebeek te maak. Rhodes was gewillig om die beeldhouer ₤1,000 te betaal[…]

    Nou breekt mijn klomp. Jy wil die hele wêreld van Kaap tot Kaïro verower vir Haar/Sy Majesteit, maar raak liries oor ‘n paar skrootmeubels – van die afstammelinge/voorgangers van die einste mense wat hul kultuur juis deur jou dade aan die kwytraak is.

    Of dalk is ek net te krities: argeologie [van uitgestorwe stamme], opgrawings en artefakte, die studie rondom die opbloei en verval van beskawings en ryke, skattejag op relieke, en skoenlappervang was immers daardie tyd van die fin-de-siècle mos hoogmode. Hoe skaarser, hoe beter. Dit was nou voordat Paulo Coelho minder as ‘n eeu later met Die Alchemis (1988) se soektog na die “skat van die hart” die hele Jungiaanse popsielkunde op loop gesit het – dat die mens dieper in sy onbewuste moet delf en grawe; sommer net daar op die sielkundige se rusbank. Al wat van daardie versamelsug-dae van weleer oorgebly het is Indiana Jones en Lara Croft op DVD. En ‘n paar toeriste op begeleide safari- en staptoere tussen die stomende, fermenterende buffelmis deur. Die res van ons dwaal maar in die kuberruimte of biblioteke rond.

    Maar hierdie restourasiedrome van Rhodes was natuurlik vóór die Jameson-inval (wat sy planne vir ‘n verenigde Suid-Afrika opgedonder het), sy bedanking as eerste minister in 1896, sy vriendskap met onse Jan Hendrik Hofmeyr en die Afrikanerbond wat versuur het, die openbare mening wat skerp teen hom gedraai het, sy huisie Groote Schuur wat in 1896 deur die brand verwoes is (en hom in die put van ellende, stilstuipe, selfbejammering en selfopgelegde slagofferskap laat beland het: “What with raids, rebellion, famine, rinderpest and now my house burnt, I feel like Job, all but the boils” (p. 16)).

    Ek is seker die standbeeldprys wat ondertussen óók gestyg het was dan seker maar ‘n kleinigheidjie.

    Boonop [kon ek ook vir jou met of sonder ‘n Garmin sê!] het niemand geweet waar Van Riebeeck nou eintlik sy eerste spoor in die sand getrap het nie. Uiteindelik, in Oktober 1898, het Rhodes maar self die plekkie aangewys waar die beeld moes staan. Soos die tyd aangestap het, het hy belangstelling in sy Sondagmiddagprojekkie verloor – sy drome was immers toe aan skerwe. Rhodes was buitendien in Europa toe hy ‘n kabelbriefie aan die burgemeester gestuur het om met die onthulling voort te gaan, aangesien die datum van sy terugkeer onseker was. Met soveel sware las wat op sy skouers rus, wat selfs Atlas seker met simpatie sou betrag, het Rhodes die loopplank eers op 18 Julie in Kaapstad laat les opsê (p. 17-22).

    Die standbeeld is op 18 Mei 1899 onthul, met die burgemeester van Kaapstad, miester Ball, wat sonder ironie in Ingels met die grootste lofliedere oor Jan van Riebeeck gekoer het [wat dooi’ Jan in die hiernamaals geen woord van sou verstaan nie]; oor pionierskap en so. Alles was, eweneens sonder ironie, in rooi getooi – rooi was die tapyte, rooi die omheinings wat die eregaste van die hoi polloi geskei het, en, net soos ons huidige parlementsopening, was die orkes geklee in… raai? Rooi.

    Groot was die toeval, toe ‘n Nederlandse oorlogskepie, die Ajax, nou juis daardie dag, asof ‘n bestiering, die Kaapse vaarwater binnegevaar het. Die skip het immers so netjies ingepas by die dekor en rekwisiete – asof Van Riebeeck en sy manne self die Britte op land met die hand kom groet het. Die offisiere en manskappe is vriendelik by die verrigtinge verwelkom.

    Na al die spietses van die burgemeester [wat niemand in elk geval kon hoor nie, want by niemand het gedink om die verkeer tot stilstand te bring tydens die plegtigheid nie…boonop het Ball sag gepraat] en dankies vir de heer Rhodes in absentia en skaregejuig, het die Britse orkes [die First Liverpool Regiment] die Britse volkslied gespeel en daarna “het drie hoera’s weerklink vir die burgemeester en vir die heer Rhodes” (p. 17-22) en almal het maar weer huis toe gegaan.

    Sedertdien het elke seevoël uit pure verveling ook sy draai, sagte landing, buiging en merk gelaat op die standbeeld. Die feit bly egter staan – hoe onaangenaam die waarheid op jou kop ook al moet kwets – dit was nie die Afrikaner wat daardie beeld van Jan van Riebeeck in die Kaap opgerig het nie. DIT WAS DIE ENGELSE!

    Nou kyk, om ‘n standbeeld op te rig is een ding, maar om nou nog die Afrikaans taal ook “staan te maak”? Dis mos waansin?

    Ontkenning bly egter die mees voorspelbare reaksie van ‘n menslike antwoord.

    Paps was onlangs in Italië. Tydens sy werksbesoek was hy op Sardinië, ‘n eiland benoorde Sisilië. By sy tuiskoms het ek ‘n boek gekry en ‘n rooierige geldnoot wat ek eers aangeneem het ‘n vyftigrandnoot is. By nadere ondersoek sien ek dis ‘n tieneuronoot – omtrent drie keer die waarde. Dit is egter die boek, getiteld S’Istòria de Sardinna (2000, pp. 45, €6,00) deur Frantziscu Tzèsare Casula wat my belangstelling geprikkel het. Ja, “Die geskiedenis van Sardinië.” Die onherkenbare woorde soos “limbra”, “sos” en die allervreemdste gebruik van die gravisaksent en akute aksent het my klaar oortuig dis geen Standaarditaliaans hierdie nie. Bietjie google bring my by ‘n boekinventaris wat sê: “Sardo logudorese”, oftewel, “Die Logudorese subdialek van Sardies/Sardinies, self ‘n dialek van Italiaans.” Omrede Sardinies self uit vier hoofsubdialekte bestaan, is dit vir my juis interessant dat hierdie spesifieke subdialek wat tot literêre skryfidioom verhef is, Logudorees, aangrensend aan Katalaans in die weste, juis redelik ver in die noorde en ook baie ver van Cagliari, die (hoof)hawestad doer onder in die suide van die eiland geleë is.

    Sommer uit pure stuitigheid probeer ek kyk of Google Translate hierdie taal sal herken. Sonder om enige moeite te doen met akuut- en gravistekens en met ‘n doelbewuste spelfout aan die einde begin ek oortik: “Sos primos omines chi si sunt istabilidos in Gaddura e in sa Sardinna sent…”. Google Translate herken die teks as Korsikaans. Glad nie sleg nie – dit is die eiland net noord van Sardinië.

    Korsika, sover ek reg onthou, is mos die eiland waar Napoleon gebore is. En dis mos ‘n Franse eiland? Voorheen wel Italiaans (ja, dit was eers in besit van die Republiek Genua vanaf die 13de eeu, en selfs ‘n ouer deel van Italië, Etrurië vanaf die jaar 539 v.C.)?

    Die een vraag lei na die volgende:

    Kan die Franse en Italianers Korsikaans verstaan? Hoe verwant is Korsikaans aan Italiaans, as dit so naby lyk op Sardies? En dit bring my uiteindelik by ‘n antwoord op Quora.com :

    Italians can understand Corsican very well,.Among the italian dialects( linguistically Corsican cannot be considerated a separated Language also if many people like to call it Lingua ), it’s one of the closest to standard italian.Just Tuscan is the only one dialect closer to standard Italian than Corsican.The only big difference among Italian and Corsican is the use of U where Italian use O.It was so also in medieval Italian and it’s still so in many Italian dialects , bit not in standard Italian or in Tuscan that have transformed U in O. Other difference is the strong french accent of the Young Corsican generations, but old generations had a completly italian accent..One accent that seemed a mix of Tuscan and South Italian. Cismontano or better, northern dialect is totally Tuscan, the Southern dialect has a stronger presence of the pre-tuscan romance Language, that I supose was similar to Sardinian, but is still highly intelligibile for Italians.

    En dan, tref die groot aha!-oomblik:

    Despite the efforts of the French government to separate Corsicans from Italians ( absurdly fearing Italian interferences in the island ) telling them, in the schools, and everywhere, that their Language is a separated romance language, Corsican is just a variety of Italian very close to Tuscan and to standard Italian.You change the U with O, and avoid the modern french accent of the new generations and Corsican is perfectly Italian.Corsican is so far from Italian as Parisian slang from French.

    French, of course, is not intelligible with Corsican, the only similarity derives from the far same origin in Latin Language.

    Nou toe nou. Terwyl die Italiaanse owerheid aan al sy dialekte dieselfde voorregte gee, maar Duits in Suid-Tirool tog vir jare onderdruk het, sien ons by die Franse owerheid iets wat my baie herinner aan koerante wat vuur spoeg teen “Kitchen Dutch”.

    Aan die een kant wil dit lyk of ‘n (nuwe) veroweraar met ‘n vreemde taal heel eerste ‘n taal van sy onderdane ‘n ruk lank sal verduur. Vier rigtings kan ingeslaan word: (1) gedwonge assimilasie, (2) om die taal aan sy eie sprekers oor te laat, (3) of om die taal van die vreemde volke verder te ontwikkel of (4) om soos Duitsland ‘n lingua franca wat reeds bestaan het in Duits-Oos-Afrika (naamlik Swahili)  ongesteurd sy gang te laat gaan of uit te bou, terwyl die administrasietaal steeds Duits bly.

    Die Koning van Frankryk het byvoorbeeld met die uitroep van die Ordonnance de Villers-Cotterêts in 1539 ‘n uiters vrygewige stap gevolg, al was dit maar punt (2) – alle tale in Frankryk was voor die reg gelyk. Of jy nou Elsassies gepraat het, Bretons, dit maak nie saak nie: alle tale is voor die regter gelyk. Elkeen moet in sy moedertaal verhoor en ondervra word. Ek dink geen mens in die huidige Suid-Afrika kon ooit so “liberaaldenkend” wees nie. Soos die konings en die adel se koppe gerol het na afloop van die Franse Revolusie het ‘n drakoniese taalbeleid in Frankryk opgestaan wat doelbewus klein taaltjies begin onderdruk het. Veral Bretonssprekers het swaar gely [Bretons is boonop ‘n Keltiese taal, wat hom nog meer die omega-wolf maak waarop die ander pik]. Deesdae is die Franse minder stief op hul taalonderdane.

    Nederland volg ‘n Punt (2)-(3) met sy dialekte en Fries. Ja, jy mag maar jou boek in Twents (dialek) en Fries (taal) skryf. Die onus rus op die sprekers om die dialekontwikkeling verder te voer. Ja, ons gee elke jaar hordes geld aan die Friese Instituut. Maar tog verhollands die Friese teen ‘n skrikwekkende tempo. Ons was ons hande in onskuld.

    Apartheid-Suid-Afrika het ook nommer (2)-(3) gevolg, met ‘n skerper neiging na nommer 3. As mens kyk na al die vreemdetaalwoordeboeke wat voor 1990 tussen Afrikaans en ander Afrikatale geskryf is, te midde van al die sanksies en te midde van die ekonomiese boikotte… moet ek regtig my sin voltooi? Daar is werklik moeite gedoen om tale te ontwikkel en om Afrikatale te leer ken. In Transvaal was ‘n Afrikataal op ‘n stadium selfs verpligtend. Daarteenoor het ek my sterkste bedenkinge of Fries vandag as pligvak noodwendig in Amsterdam doseer word. Of Wallies en Gaelies in Londen.

    Die ‘ontstaan’ van Afrikaans toon wel ‘n raakpunt met Korsikaans. Heel eerste kom die “nuwe” heersers af op ‘n dialek van ‘n taal. Dialekvorming en die ontstaan van dorps- en streekstale is so algemeen soos môre heeldag – ‘n moedertaalspreker, soos ek reeds tevore geskryf het, is meer gepla oor die bloutong onder die skape as om elke vyf sekondes na ‘n woordeboek te hol om tog die korrekte bewoording te gebruik. Taalverandering is normaal. Taalverloedering is wel iets anders.

    Maar die uitsondering word gemaak – hierdie dialek word vir die een of ander rede óf sleggemaak (“Kitchen Dutch”) óf ‘n bastertaal genoem óf verkleineer óf word onderwerp aan taalpartikularisme. Enigiets word gedoen om hierdie dialek van die stamtaal te onderskei. En te skei. Dit kan wees omrede diegene wat NIE in Suid-Afrika gebore is nie [net om duidelikheid: ek praat nie noodwendig van die gebore Franssprekendes op Korsika of gebore Engelssprekendes in Suid-Afrika nie], dikwels moeite het om hierdie dialek onder die knie te kry. Nie dat ek weet waaroor die bohaai gaan nie, want as jy Italiaans op Korsika [‘n klipgooi ver van Italië] sou praat, of Nederlands in Suid-Afrika, is dit ewe gangbaar. As jy nou regtig belangstel in die dialek kan jy ‘n taalboekie daaroor skrywe. Maar dikwels is die heerserstaal se sprekers net onwillig en dwars om enige ander taal aan te leer.

    Ironies genoeg word geen onderskeid getref tussen Korsikaanse Frans (en kreool) en Standaardfrans of Suid-Afrikaanse Engels (en kreool) en Britse Engels nie. Frans is mos Frans en Engels bly Engels. Daarvoor sou ‘n mikroskoop oorbodig wees.

    Dan begin die volk homself anders of uniek en veral broos en afgesonderd van die wêreld sien. Weer weet ek nie waarom nie, want met al die tekste in Romaanse, Germaanse en Slawiese tale en selfs Latyn daarbuite voel mens glad nie so op ‘n taaleiland vasgekeer of alleen nie. Elkeen het wel sy eie rasionele en irrasionele insigte op die plek waar hy hom bevind – en dis die rede wat die groot bindingsmiddel tussen lesers en eeue is. “Daar is lewe anderkant [dorpsnaam]”, is ‘n spreekwoord waarmee ek grootgeword het.

    Dalk is dit Stockholmsindroom, dalk is dit die pers wat met herhaling op herhaling mense breinspoel. Want uiteindelik vind die skeuring tog maar plaas. Ons sien dit onder die Vlaminge wat ook onder Franse bewind was [en Brussel wat steeds verfrans] wat tog nie daardie “halfjoodse” Hollands van die Nederlanders wou praat nie. Soos Guido Gezelle aangehaal word in Van Eeden (1995) se boek Afrikaans hoort by Nederlands:

    “Ik ben geheel zeker dat de tijd allengskens gekomen is dat wijlieden, al te maal katholieke nederlanders, behooren op malkaar te steunen, liever als voortdurend naar het half joodsch, half heidensch Hoog-Holland te gaan om steun en goedkeuring!” Hollands het Gezelle gesien as ‘n wangeskape ‘bastaardtaal’. Ook die oorname van Franse leenwoorde in Hollands was vir hom ‘n gruwel, want ook Frans het hy as ‘n ontaarde taal gesien. Vir Gezelle was Vlaams die ware Nederduitse taal, die Katolieke taal van de Katolieke Vlaminge, en het “West-Vlaamsch, zooals het in het dialect voortleeft, onverbasterd gebleven; het bezit nog de zeggingskracht der oude, zuivere natuurtalen”.

    Dis nou wragtig interessant. Klaarblyklik begin die onderdaan later soos die maghebber self klink. Maar nou vind ‘n ommeswaai plaas: die dialek probeer homself “verskoon”, “regverdig”, “op ‘n voetstuk plaas”, “heiliger as heilig”, beter as die “oorwinnaarstaal se opponente” maak. Miskien moet ek jou weer herinner aan my onderhoud met Dr. Roodt:

    In die Taalgenoot van Somer 2016 kom ek op ‘n gedig (Getiteld: “Eie in sy soort”) af met die volgende drie inleidende verse: “Dit is beter as Spaans / En selfs beter as Frans / Dit is Afrikaans.” Die gediggie lys dan ‘n klomp Afrikaanse skrywers en genres. Dat die digter, ‘n tydskrifleser, seker niks van die Franse of Spaanse taal, letterkunde, wysheid of Franse aanhang deur Brusselaars weet nie kan ‘n blinde met ‘n stok aanvoel. Soos die dwangrym. Dit is wat nié in die gedig staan nie wat my pla. Die digter het onbewustelik haar onderdanigheid aan die superieure Engels bely. Of moet ek dankbaar wees sy het nie Nederlands, Duits en Russies saamgesleep nie?

    En vreemd genoeg, is die vreemdtalige owerhede tog te bly oor hierdie skeuring. Want nou is die ‘groot vyand’ aansienlik kleiner gemaak en geen bedreiging meer nie.

    Maar waarom daar altyd ‘n wen-verloor in stede van ‘n wen-wen– of gelykop-situasie moet wees het niemand skynbaar ooit oor nagedink nie.

    Nou bly die interessante vraag wat die Korsikane gaan maak. In die verlede het die Franse probeer om die taal te onderskei van Italiaans, maar die Korsikane het net elke keer gesê: “DUH, L’HONORABLE CHÂTELAIN de POEPHOL! ONS IS ‘N DIALEKGROEP VAN ITALIAANS! AL MILLENNIA LANK. Rome is skaars 400 km hiervandaan, met ‘n bietjie see en ‘n paar skeepswrakke tussenin… weet jy ooit hoe om ‘n atlas te gebruik? Nee? Gebruik dan jou maatband.” Tog het Korsikaans sy eie skryftaal gekry sedert die Fransman met sy sleeptassie aangeland het op die Aéroport d’Ajaccio Napoléon Bonaparte. En hier ontstaan die problematiek: noudat Korsikaans sy eie skryfwyse gekry het, is dit ‘n taal of dialek? Asof ons nooit Limburgs en Twents onder oë gehad het nie – natuurlik kan elke dialek besluit om sy eie spelreëls te ontwikkel.

    Maar – die teerling is gewerp.

    Afrikaans is die uitvloeisel van die botsing met ‘n entiteit wat as ‘n bedreiging beskou is/word. Sonder Engels sou alle Afrikaanssprekendes waarskynlik vandag steeds “Hollands” gepraat het. Van Boet en Saartjie en Sus en Daan sou niemand op skool gehad het nie – wel Annie M. G. Schmidt se Jip en Janneke. Want, soos ek voorheen geskryf het rondom Frans – die Franse het tot 813 n.C. geglo hulle praat Latyn of Romeins (“Gallo-roman”). Totdat die vergelyking tussen die Klassieke Latynse en Oudfranse tekste gemaak is en – “haai, ons het ons vir eeue lank vergis, wil jy nou meer!” As jy glo jy praat Hollands, dan praat jy mos Hollands. Niemand gaan jou anders kan oortuig nie.

    Daar is ‘n tweetalige boek getiteld: Problemi e prospettive della pianificazione linguistica in Sardegna (2016) [Probleme en perspektiewe rondom die taalbeplanning op Sardinië] wat ek op my wenslysie geplaas het. Uit wat ek aflei kry hierdie taal/dialek ook maar modderige tweederangse status op die eiland self – dis die Standaarditaliaans wat deurgaans respekteer word. Ek twyfel of Afrikaans, as dialek, die bietjie prestige sou bekom het wat hy selfs tans geniet.

    Wat op taalpolitieke terrein sou gebeur kan mens lank oor spekuleer – enigiets vanaf ‘n taalmodel soortgelyk aan Suriname [Nederlands word daar as prestigetaal erken en is hoog aangeskrewe] tot totale uitwissing [soos in Indonesië die geval is]. Dis nou voor die aankoms van die Engelse of sedert ‘n verdrag onderteken is wat die Kaap permanent aan Nederland sou teruggee. Of ‘n Nederlandse avonturier in die monarg se oor sou fluister om na die binneland uit te brei, lyk hoogs onwaarskynlik. Dis nou alles vóór die uiteindelike onafhanklikheidsverklaring in die 1960’s tot 1970’s, volgens die postkoloniale mode.

    Maar selfs al sou ‘n Britse kolonie en die gevolglike Groot Trek deel uitmaak van die Suid-Afrikaanse geskiedenis, en al sou die Anglo-Boereoorlog gewen word deur die Boererepublieke – die uiteinde van volk en taal staan alles reeds in Steve Hofmeyr se boek, Die verste uur (2011), klaar ondubbelsinnig uitgepluis (pp. 73 & 78):

    “Watter boek soek u?”

    […]

    “Enigiets oor die geskiedenis van die Afrikaner oor die afgelope honderd jaar.”

    “Die wie, meneer?”

    O fok, dink ek. Iemand val van ‘n perd af in die Modderrivier en vee ‘n hele nasie uit?

    “Daar is eers onlangs ‘n meer ordentlike boekstawing van Afrikane-geskiedenis, deur die Keniaan, Grinzane Rouki. Sy spesialiteit is Sahara-Suid. Maar van die Afrikaners weet ek niks nie. Is dit die werk waarna u soek?”

    […]

    “O, ek het die Afrikaners opgespoor. ‘n Kleinerige stam voor die groot verengelsing in die Kaapkolonie. Maar dit is nie NZAR-geskiedenis nie. Daar was wel wedersydse taalbande en -forums…”

    Die Boervolk het oorgebly, die Afrikaners het heeltemal verengels.

    Die gevolgtrekking waartoe die karakter Jamie dan uit die naslaangidse kom, word in uiters dubbelsinnige taal verwoord (p. 77):

    Die Tweede Aanslag op Boeregrond vanuit swart buurlande misluk en loop uit op die Sub-Sahara-federasie, deels in weerwil van Europese bure en deels in pogings om die Boere deur beter handel as handelsvennoot te betrek. Betrekkinge bly louwarm.

    So ook, aanvanklik, betrekkinge tussen die Afrikaners en Boere. Daar is wel Prellers, Celliers’s, Leipoldts, Malherbes en ‘n Totius, maar literatuur sonder die swaar juk van Britse propaganda en Engelse infiltrasie wat ons taal vlerke sou gee. Daarom ook geen Ossewabrandwag, geen ANC…”

    Het die swaar juk van Britse propaganda en Engelse infiltrasie as noodwendige katalisator, die aandrywer gedien vir die Afrikaanse taal? Of het Die Taal juis later, dus in die verhaalhede, in medias res, wél nuwe grense deurbreek en floreer, as gevolg van hierdie las wat ontbreek en die ekonomiese opbloei van die Boererepublieke – waarin Jamie hom tans bevind? Die boek laat die leser self besluit.

  • Dan Roodt: Onderhoud met Suidpunt

    Dan Roodt: Onderhoud met Suidpunt

    “Op die gevaar af dat ek soos destyds toe dit mode was, ‘postmodern’ klink, meen ek die sin van ons Afrikaanse kultuur is juis in daardie tussen-in-wêreld te vind: tussen Afrika en Europa, maar ook tussen Europese kulture.” In hierdie wydlopende onderhoud oor die Afrikaanse kultuur, media en letterkunde, antwoord dr. Dan Roodt op ‘n hele reeks indringende vrae deur die rubriekskrywer Suidpunt.

    Letterkundiges en resensente het die neiging om te sien wat hulle wil sien in ‘n teks. Dikwels sal hulle ook Barthes of Derrida se leerstellinge op ‘n roman probeer maak pas. Pas dit nie, is die boek outomaties ‘n flop. Dit noem ons Hineininterpretierung of inlegkunde. Daarom soek ek by u die waarheid: wat het Dr. Dan Roodt met Moltrein beoog? Is H.P. van Coller korrek as hy sê Moltrein is ‘n parodie van die Sestigersbeweging, en veral Die Ambassadeur en Donkermaan deur André P. Brink? Ek sien tog ‘n bietjie waarheid daarin. Afgesien van die vurige passie, is ons intellektuele hoofkarakter soos in Orgie meer ingesteld op (selfs behep met) werke uit die verlede, maar skep self nie werke nie. Behalwe die boek self.

    Ja, ‘n vriend van my het gesê “dit is die laaste Sestigerroman”. Dit bied egter ‘n realistiese en nie-verromantiseerde blik op Parys. Maar dit het ook vir my daaroor gegaan om ‘n tydvak (die tagtigerjare) te beskryf, ‘n tyd toe daar oral geweldige propaganda teen Suid-Afrika en Afrikaners geproduseer is. Origens is dit ‘n roman in die Franse styl, ietwat ironies en vol detail oor Parys, die moltrein en Frankryk self.

    Koop Moltrein hier

    Die uiteenlopende resensies verstom my. Joan Hambidge het om politieke redes toe pas PRAAG verlaat (as ek dit reg het), maar haar resensie was steeds vleiend en waardig. Jakes Gerwel het beslis nie met u politieke standpunte saamgestem nie, maar het die roman eweneens geloof. Daar was L.S. Venter en Deborah Steinmar wat nie u werk gunstig ontvang het nie. Maar hier kom André P. Brink en skryf ‘n “hatige strydskriffie”, soos u dit stel, op 6 Junie 2004. Eers 6 jaar later (14 Junie 2010) plaas u die repliek op LitNet en toe ‘n maand of wat later op PRAAG. Waarom dan so lank wag?

    Ek was aanvanklik nie seker of ek hoegenaamd daarop moes antwoord nie. Dit is seker nie etiket vir ‘n skrywer om op ‘n resensent te antwoord nie. In die ou dae het ‘n mens dit maar gedwee verduur. Gegewe Brink se vooroordele en mistastinge, het ek egter besluit om my eie reëls te maak en wel daarop te antwoord. Brink is nou oorlede, ek wil amper sê gelukkig, en daarom kan ‘n mens nou meer vrylik oor sy rol in die Afrikaanse letterkunde praat. Myns insiens het hy ‘n baie negatiewe rol gespeel. As resensent in Rapport het hy dikwels skrywers om persoonlike redes of uit jaloesie bygekom en geen objektiewe maatstawwe gebruik nie. Verder was hy ‘n soort anglofiele, linkse Bloedsap wat selfs volksmoord oor Afrikaners wou afroep, ten minste in een van sy onderhoude met ‘n Franse TV-span. Hy kon nie vir homself dink nie, het nie veel van filosofie en ander dinge geweet waarna hy dikwels verwys het nie en het maar net die anti-Afrikaanse, anti-Suid-Afrikaanse stroom gevolg, hopende om die buiteland te beïndruk. Waarskynlik het hy gehoop om deur verraad teen sy eie mense die Nobelprys te verwerf; die Swede is seker mal genoeg vir so iets. Daarom is dit seker nie verbasend dat hy nie van Moltrein met sy meer onafhanklike, ironiese perspektief op ons politiek gehou het nie.

    In “Volksblad” van 5 Oktober 1985 is daar die berig getiteld: “Skryf Brink blitsverkopers?”. Daarin staan nog op bl. 7: “Die verwoede jong akademikus en skrywer Dan Roodt gaan selfs so ver om Brink se ‘Kennis van die aand’ saam met Ena Murray se ‘Sluiers van wierook’ in ‘n kursus oor triviaal-literatuur by die Universiteit van Durban-Westville aan te bied. “In albei boeke word ‘n morele stryd uitgebeeld – ‘n eienskap van triviaal-literatuur. Baie stereotipes kom ook voor, veral in die uitbeelding van die vrou. Sy is of ‘n madonna of ‘n hoer”, sê mnr. Roodt. Hy gee toe dat daar by Brink ‘n literêre aanbod is. “Maar dis ‘n ooraanbod. Die boek het byvoorbeeld sewe motto’s”.

    Ja, dis waar, ek het so ‘n kursus aangebied destyds. Daar was ‘n sentimentele, soetsappige element by Brink, iets uit Die Huisgenoot of Ena Murray waarvan hy nooit ontslae kon raak nie. Hy wou hom ook as ‘n groot intellektueel aanbied, vandaar die oordadige motto’s en aanhalings om ons van sy erudisie te oortuig.

    Dink u Brink het sy kans afgewag om wraak te neem of was hy maar net in sy gewone sorgelose bui? Of was dit miskien oor sy naam genoem word op bl. 99? Langs “Ingrid Jonker”, “wat in ‘n gestig opgeneem is”, juis oor hul verhouding wat op die rotse beland het? “Wat haar miskien vir altyd geknak het”?

    Ja, dit het moontlik ‘n rol gespeel. Toe ek die boek geskryf het, was ek nie so bewus van al die fynere besonderhede rondom Ingrid Jonker en Brink se verhouding nie. Later toe die biografieë eers verskyn het, het ek daarvan bewus geraak. Dus het hy moontlik aanstoot geneem.

    Weet u min of meer hoeveel gedrukte boeke (of miskien e-boeke) van “Moltrein” al verkoop is? By die Wes-Kaapse openbare biblioteke was daar destyds ‘n besonder groot aanvraag – daar is vandag so 160 eksemplare op die biblioteekrakke oor (dié wat nog nie voete gekry het nie). Is dit wel moontlik om ‘n syfer en ‘n datum te gee?

    Sover ek onthou, het ons 2500 boeke gedruk en daar is seker so 300 oor, dus het daar 2200 verkoop oor die jare. Ek het ook gehoor dat daar by die Engelse meisieskool Roedean in Johannesburg voortdurend eksemplare daarvan uit die biblioteek en klaskamers gesteel word. Daar is ook heelwat Afrikaanssprekende meisies in die skool, dink ek. Op ‘n manier is dit nogal ‘n eksotiese roman in Afrikaans, gefokus op Parys, maar tog met allerlei soort klassieke verwysings na Balzac en die hedonistiese eet- en drinkgewoontes van die held en heldin.

    Driehonderd bladsye skryf mens nie op ‘n enkele Sondagmiddag klaar nie. Hoe lank het die skrywe van hierdie roman geduur?

    Ja, dit was nogal vreemd, want ek het jare gelede in Parys daaraan gewerk en dit toe weer in Suid-Afrika voltooi. Maar soveel tyd het eintlik verloop dat dit nie meer tydsgebonde was nie. Dit was eers meer onmiddellik en daarna ‘n soort herinnering, ‘n terugskouende blik. Ek wou egter doelbewus iets Proustiaans ook daarin verwoord… ‘n soort terugreik en herskepping van die verlede. Die eintlike skryfwerk het my miskien nie so lank geneem nie.

    Moltrein vind ek geen “regse” boek nie – eerder op dieselfde politieke niveau as “Om na ‘n wit plafon te staar” deur Jaco Kirsten (2009). As ek na Z.B. du Toit se boek “Die nuwe toekoms” kyk, verbaas dit my hoe hierdie boek nog in 1999 deur die voorganger van LAPA, J.P. van der Walt en Seun, gepubliseer is. Maar reeds in die Wes-Kaapse staatsbiblioteke is min sulke “uitdagende leesstof” (sic) vir “groter biblioteke” (sic) oorweeg, hoewel “What if there were no whites in South Africa?” (2015) vandag in byna elke lokasiebiblioteek te vinde is. Terloops, die vertaling “Negrologie” se lot is bepaal op grond van ”Die Burger” se resensie van 13 Februarie 2006 – “Ongunstige resensie. Los eerder.” Wanneer sou u sê het die aanslag op sogenaamde “regse” boeke begin?

    Weereens dink ek die verlinksing van die Afrikaanse letterkunde het met Brink en waarskynlik met Breytenbach reeds in die sestigerjare begin. Brink se negatiewe resensies in die vroeë sestigerjare oor F.A. Venter se boeke het reeds op sy verskuilde anti-Afrikaner-ingesteldheid gedui. Enigiets wat histories of nasionalisties van aard was, het hy verwerp. Die ander Sestigers was gewoon nie in staat om hom teë te gaan nie. Ek vermoed Etienne Leroux was nie so links nie, maar hy sou dit nie gewaag het om dit te sê nie, want Brink en ander sou hom onmiddellik daarvoor gestraf het.Nou onlangs lees ek iets raak wat Etiennie Leroux oor die (myns insiens patetiese) bruin skrywer Adam Small kwytgeraak het, in Kannemeyer se biografie oor Leroux. Kortom, Small het Leroux daarvan beskuldig dat sy mitologies geïnspireerde, sardoniese boeke eintlik ‘n verskuilde “affiniteit met apartheid” had. In Leroux se notaboek teken hy  volgens Kannemeyer (Leroux: ‘n lewe, bl. 482) aan:

    “As ek nie wit was nie, en hy nie so kleurbewus was nie, sou ek Adam Small al lankal onder sy gat geskop het.”

    Duidelik het Etienne Leroux teen die prikkels geskop. Maar die polities korrekte Brink het bloot die Engelse Suid-Afrikaners soos Nadine Gordimer en Alan Paton nagepraat. Dan was daar “betrokkenheid” oftewel engagement wat aan Jean-Paul Sartre ontleen is. Daar was egter nooit werklik ‘n debat oor politiek en letterkunde in Afrikaans nie, of enige nuanse en verwikkeldheid soos dit in Europa gedoen is nie. Dis eenvoudig maar net ingevoer soos wat ons deesdae Chinese skoene invoer. En almal het dit klakkeloos begin napraat. Teen die tagtigerjare was die Afrikaanse letterkunde feitlik marxisties. Ampie Coetzee, wat by Wits ‘n dosent van my was, het so ‘n barbaarse klein boekie, Marxisme en die Afrikaanse letterkunde, geskryf wat so min of meer die kroon op dit alles gespan het. Deesdae sien ons eintlik maar net die voorsetting daarvan: almal verkeer nog in ‘n soort dwaal en het nog nooit uit die tagtigerjare wakker geskrik nie. Daar is nie nuwe idees nie. En natuurlik: enige kritiek op die huidige bestel of op Afrikaregerings word as “regs” en selfs “verregs” deur akademici en letterkundiges gesien. Vandaar dus die negatiewe resensies vir Negrologie wat deur ‘n liberale, dog Afro-realistiese joernalis geskryf is. Nog iets wat ek intussen vir myself uitgewerk het, en intussen bevestig het, is dat die Swede tydens die tagtigerjare ook geld aan die linkerkant van die literêre spektrum ingepomp het by wyse van ‘n skenking aan die uitgewery Taurus. Nie te lank gelede nie het ek ‘n e-pos aan John Miles geskryf en hom direk daaroor uitgevra, waarna hy dit erken het.

    Dis nogal uiters ironies. Tans het ek ‘n taamlike belangstelling in Swede en veral die regse beweging aldaar. Selfs die Sweedse ambassadrise in Suid-Afrika volg my op Twitter. Op ‘n vreemde manier sien ek ‘n lotsverbondenheid met Swede, wat ons deur hul kranksinnige inmenging en steun vir die ANC oor die afgrond gestoot het, maar nou self weens Islamitiese immigrasie ondergang in die gesig staar. Die punt is egter: net so min as wat die gemiddelde Afrikaner ‘n marxis is, iets wat ‘n mens vanuit die Afrikaanse hoofstroommedia en akademie sou kon aflei, net so min is die gemiddelde Sweed so waansinnig links soos hul huidige regering met sy oordrewe feminisme en etnomasochisme.

    Ek het ‘n sterk vermoede u het voor u verblyf in Frankryk op hoërskool reeds Frans geleer. Kyk, ek het nou al baie grammatikaboeke, woordeboeke en klaswerkboeke in Afrikaans oor die Duitse taal gevind en gekoop, maar slegs één tweetalige Afrikaans-Franse woordeboek uit die 1950’s wat nooit herdruk is nie. Hoe op dees aarde kon mens Frans op skool in Suid-Afrika destyds leer? Daar was immers nie die geriewe wat ons vandag het nie. Ook nie YouTube, Larousse Online en Duolingo nie.  Was daar byvoorbeeld Bescherelle vervoegingsboekies (“La conjugaison pour tous”) beskikbaar? Hoeveel woorde kon mens dan nou leer? En watter voorgeskrewe werk het leerlinge gekry?

    Ek het destyds op skool so effens Frans gedoen, maar dit was eintlik meer op universiteit en in Frankryk self waar ek blootstelling aan die taal gehad het. Ek weet egter by Helpmekaar hier in Johannesburg, asook by verskeie hoërskole in Pretoria en elders word Frans steeds gedoseer. Daardie woordeboek is beslis verouderd en ons kort ‘n nuwe, meer uitvoerige weergawe. Bescherelle het my gehelp met vervoegings van werkwoorde en deesdae kan mens sommer sulke dinge op die internet opkyk. Vir vertaling help die Frans-Nederlandse woordeboeke ook taamlik, want Afrikaans is mos maar naby aan Nederlands.

    Aan Stefanie Niewoudt het u op 15 Junie 2004 oor u verblyf in Parys geskryf: “Veral in Frankryk was die anti-apartheidsbeweging ‘n blote afdeling van die Franse Kommunistiese Party, en dit het my laat besef dat hulle ‘n eie agenda gehad het om Afrikaners te beswadder in reaksie op hul eie morele probleme as gevolg van die kritiek op die kommunisme en die uiteindelike heengaan van die stelsel in Oos-Europa.” Daarnaas het u ook geskryf: “Dit is nodig dat ons belangrike internasionale werke ook in Afrikaans lees en ontslae raak van die filistynse luiheid om Engels as ons venster op die buiteland te, beskou.”  Is daar nog iets wat u vandag sou wou byvoeg wat die Franse taal u geleer het? Hoe het Frans u lewensuitkyk andersins ook verander?

    Sjoe, ja, dit is nogal ‘n ingewikkelde en taamlik persoonlike vraag. Toe ek jonk was, het ek ‘n soort frankofiele fase beleef toe alles wat Frans was vir my wonderlik was: Franse letterkunde, filosofie, voedsel, klere, sjampanje en wat ook al. Mettertyd het ek egter ook meer realisties of krities na Frankryk begin kyk en vandag voel ek my meer aangetrokke tot Noord-Europa, die Lae Lande en selfs Skandinawië. Daar is egter bepaalde dinge in Frankryk wat uniek is en ‘n sekere soort intellektuele onverskrokkenheid wat ‘n mens net kan bewonder. Alain de Benoist, wat seker die grootste onbeskaamde regse denker van ná die tweede wêreldoorlog in Europa was, is iemand wat vir my heelwat perspektiewe geopen het, oor hoe ‘n mens denke en taaltrots of volkstrots met mekaar kan laat rym. Ek staan ook by die gedagte dat ‘n mens eerder Europese tale as Engels moet lees, want dit sluit nouer by Afrikaans aan. Nederlands en Duits, wat naby aan Afrikaans is, maar ook Frans en selfs Italiaans. In die vroeë twintigste eeu het baie Afrikaanse skrywers noue kontak met Europa gehad en was ook Europese tale magtig. Nederlands is ‘n taal wat onderskat word: mens kan die meeste dinge ook in Nederlands of Nederlandse vertaling lees. Ongelukkig is Nederlandse boeke nie so beskikbaar by ons nie, maar in e-boekvorm kan hulle seker wel bekom word.

    Rue Meslay in Parys se 3de arrondissement, waar die Roodts destyds gewoon het.

    Was die egpaar Roodt dus voorbereid op Frankryk? Mense soos Jan Rabie is op 27-jarige ouderdom soontoe sonder om ‘n woord Frans te ken. Inteendeel, hy moes sukkel-sukkel met ‘n woordeboekie om verblyf vra; en het wel blyplek in ‘n chambre de bonne gekry. Het u miskien later (soos Rabie) in Frankryk klasgeloop by Alliance française? Of was dit onnodig?

    Ons het aanvanklik ook maar gesukkel, want mense praat nie op straat soos in die boeke nie, maar ná so ‘n paar maande het ons darem goed reggekom. Ek het elke dag die koerant gelees en TV en radio het ook baie gehelp. Ek het nooit eintlik formeel die Franse taal in Frankryk bestudeer nie, wel Franse filosofie waarin ek ‘n soort pre-doktorsgraad behaal het. Agterna het ek ook vir ‘n doktorsgraad in Franse filosofie geregistreer, maar dit nooit voltooi nie, anders as my Ph.D. in Afrikaans natuurlik.

    Party mense glo die beskrywing van geslagsomgang hoort nie eens in mediese vaktydskrifte nie, laat staan nog op maagdelik reine papier in letters rangskik om in Afrikaans verwoord te word. Maar seks in u boek kry uiteenlopende simboliek en dit verskil van karakter tot karakter. Soos die daad voor die setel van die Europese Gemeenskap wat volgens die boek self as middelvinger dien. Maar veral die “wisselwerking” tussen Anton du Preez en Madame de Laisné herinner my in die besonder aan ‘n ou veteraanmotor wat onder die stof met die eerste sleuteldraai die V12-enjin laat brul. Versinnebeeld dit miskien ou tradisies (of ou Frankryk) wat bietjie meer lewe ingepomp moet word? Of is hierdie herlewingspoging, soos in die geval van die onvrugbare, verraaide en bejaarde Madame de Laisné, vrugtelose tydverdryf wat spot met die eksistensialisme? Of was dit maar net ‘n doodgewone ruiltransaksie soos die boek dit stel? ‘n Guns vir ‘n guns?

    Ja, terugskouend het dit miskien nie in ‘n Afrikaanse boek gehoort nie. Ek respekteer die norme en waardes van Afrikaners en dat hulle dikwels meer konserwatief oor sulke dinge as byvoorbeeld Franse is. ‘n Mens word egter afgestomp deur al die seksbeskrywings in soveel Franse romans sodat heelwat daarvan ook hul weg na Moltrein gevind het. Dit was ook ironies bedoel, as ‘n soort antwoord op die kitsch van Brink en die Sestigers waarin daar altyd ‘n jong meisie met “appelborste” teenwoordig is.

    Dit val my onmiddellik op u gebruik die ouer Gänsefüßchen-aanhalingstekens. Is dit met opset so gedruk (tradisie vs. Naspers se Engelse “aanhalingstekens”), of volg u slegs die definisie uit die WAT van 1970 letterlik: Leesteken bestaande uit dubbele kommas – soms ‘n enkele komma – wat in Afrikaans, Nederlands en Duits voor onder die reël geplaas word (,, _____ “)[…]

    Ek hou nogal van daardie aanhalingstekens en wonder waarom hulle nie kan terugkom nie. Oorspronklik het die Afrikaanse drukwese oorgeskakel na die Engelse tipe aanhalingstekens in die vroeë dae van elektronika toe meeste stelsels in Suid-Afrika net vir Engels voorsiening gemaak het. Maar deesdae bied tegnologie mos ‘n legio moontlikhede. Dit was my poging om ons ou Afrikaanse aanhalingstekens te laat herleef; dit lyk net soveel mooier.

    Is die Parysenaars werklik so afsydig en geslote soos in die boek uitgebeeld word? Of is dit maar ‘n eienskap van alle Europese hoofstede wat deur “indringers” bedreig voel?

    Ek dink Parysenaars is nogal afsydig, anders as op die Franse platteland byvoorbeeld, waar mense vriendeliker is, op voorwaarde dat jy Frans kan praat. Ander stede wat ek met Parys sou kon vergelyk, sou Amsterdam of Stockholm wees, waar mense oor die algemeen baie hofliker en behulpsamer is. Self was ek egter lanklaas in Frankryk, hoewel ek later vanjaar vir ‘n hele paar weke wil teruggaan. Dalk sal ek dan beter kan sê of die Parysenaars steeds afsydig is!

    Waarom het die land Frankryk vir Afrikaners soveel meer bekoring in die letterkunde as byvoorbeeld Duitsland, Holland en België? Dink die Germaanstaliges te veel dieselfde of is daar ander mites waarvan ons onbewus is? Of is dit miskien omdat die Franse kultuur so versluier is met paradokse, soms skynheiligheid, geringstellings en mooi woorde, terwyl die Germaanse stamme amper barbaars reguit is? Of is dit die ancien regime, of die magtige Franse Ryk (onder Napoleon), vooruitgang, dekadensie en geskiedenis wat steeds mense na Parys toe lok? Of lyk die Franse taal op die oog af net eksoties?

    Ja, dis nogal ‘n interessante vraag. Ek vermoed dat die ontdekking van Parys deur Amerikaanse skrywers soos Hemingway of Norman Mailer heelwat hiermee te make gehad het. Dit was met ander woorde ‘n mode in die Engelse of Angel-Saksiese wêreld, wat noodwendig ook na Afrikaans oorgewaai het. Maar u is reg oor die eksotiese: omdat Frans as Latynse of Romaanse taal so ver van Afrikaans verwyder is, vind mense dit eksoties en daarom interessant. Aan die ander kant meen ek dat vele Afrikaners ‘n band met Frankryk voel vanweë die Hugenote-geskiedenis. Daar is soveel Afrikaners met Franse vanne en selfs Franse voorname — terwyl hulle natuurlik self geen woord Frans kan praat nie! Dis daarom ook ‘n geval van bloed is dikker as water. Dan is daar die groot hoeveelheid publisiteit wat die geslag Franse skrywers wat as “eksistensialiste” bekendgestaan het, ontvang het, regoor die wêreld. Ek onthou dat selfs van my Engelstalige medestudente aan Wits destyds intens hierin belanggestel het. En dan seker Franse kultuurbemarking: die Franse maak op een of ander manier seker dat ander van hul kultuur te hore kom!

    Daar word gereeld in die media geskryf Frankryk is gebou op ‘n elitêre samelewing: van die skoolvakke wat jy neem, tot die handelsmerk van jou plakkies – dit maak alles saak. Is dit nie maar ‘n mite wat deur die Franse regering self geslagtelank aan die lewe gehou word nie? Nou die dag kom ek op ‘n Franse regeringsverslag af wat (steeds!) aanvoer Latyn word slegs deur “kinders uit bevoorregte gesinne” geleer (om hul glo van onderpresteerders af te sonder). Dit is ‘n voorstelling uit die 1800’s wat beslis nie in Duitsland en Nederland geldig sou wees nie; daar is Latyn net nog ‘n taal soos C++ vir ‘n programmeerder.

    Ja, dis nogal ironies. Die Franse het die aristokrate se koppe tydens die Revolusie afgekap, maar die aristokratiese of elitêre norm geld steeds. Franse is geneig om snobisties te wees en as jy deftig aangetrek is, behandel mense jou beslis beter en meer beleefd. Latyn en ou-Grieks word steeds as skoolvakke aangebied; nie almal neem dit nie, maar ‘n bepaalde elite seker wel. Frans en wiskunde is egter die twee vakke wat werklik saak maak. En skoolkinders moet omtrent vyf honderd jaar se letterkunde onder die knie kry en eksamens daaroor skryf.

    Ek kan nie verstaan waarom Suid-Afrikaanse skrywers soos Rabie en Brink destyds gereeld boeke by boekekraampies (bouquinistes, p. 17) gekoop en dan vir ‘n ander boek ingeruil het nie. Niemand skryf oor Parys se gratis openbare biblioteke vir brandarm reisigers nie. Wat maak hierdie boekhandel so besonders? Waarom die groot bohaai?

    Ja, die Franse dorpsbiblioteke of stedelike biblioteke in Parys is heel goed. Persoonlik het ek hier en daar ‘n boek by die boekekraampies langs die Seine gekoop, maar oorwegend tyd in boekwinkels deurgebring. ‘n Franse boekwinkel is nogal spesiaal, moet ek sê en geen twee is presies dieselfde nie. En in min ander lande sal filosofiese essays seker ooit blitsverkopers word.

    Sonder u besoek aan Frankryk sou Moltrein nie kon bestaan het nie. Maar, in ‘n alternatiewe geskiedenis, waar sou u anders destyds wou wees op daardie tydstip?

    Miskien in Japan? Op ‘n stadium was ek ‘n Japanofiel, en my jongste seun leer knaend Japannees en kan dit selfs lees. Daar is iets aan die minimalistiese estetiek van die Japannese wat my aantrek. En dan is dit ook so ‘n inherent nasionalistiese en homogene land. My vriend Jared Taylor in die VSA, wat in Japan grootgeword het, se sin vir ‘n homogene blanke of Westerse kultuur is sterk daardeur beïnvloed, dink ek.

    Hoe sou u sê stem die Franse kultuur die meeste en die minste met die Afrikanerkultuur ooreen? Nou, meer as 13 jaar na u skrywe van “Moltrein”?

    Die eerste en ooglopende verskil is dié van godsdiens. Frankryk is van oorsprong ‘n Katolieke land terwyl ons weer Protestants of Calvinisties is. Al is tagtig persent van Franse vandag ateïste of agnostici, merk ‘n mens tog die Katolieke waardes in Frankryk sterk op. Dis nou nog afgesien van die groot hoeveelheid indrukwekkende katedrale waarmee die land besaai is. Franse is sekerlik meer intellektueel en verfynd as Afrikaners, maar ons aan die ander kant is meer gesteld op persoonlike higiëne en meer gedissiplineerd. ‘n Ooreenkoms wat Andŕe P. Brink en ander nooit sou raaksien of toegee nie, is dat sowel Franse as Afrikaners baie nasionalisties is, veral natuurlik taanasionalisties! Kyk maar na die groot hoeveelheid Franse vanne tydens die Eerste Taalbeweging in Afrikaans. Dan het ons dít in gemeen dat ons histories dikwels nogal oorlog teen Engeland gemaak het. In die negentiende eeu was dit net ons, Napoleon en Tsaar Niklaas I wat dit gewaag het om militêr met Brittanje op die kruin van haar mag slaags te raak. Nog ‘n ooreenkoms dink ek, is dat sowel Afrikaners as Franse baie op kookkuns gesteld is. Ek dink selfs dat Afrikanervroue beter kokke as Franse vroue is, hoewel ons natuurlik nie oor so ‘n groot tradisie van restaurant-kookkuns beskik nie, anders as die wêreldberoemde Franse.

    Gepraat oor taal. Die gebruik van stringe Franse sinne in u boek het my vrééslik geboei (dit kon netsowel esoteriese Latyn gewees het); ons is al so uitgekuier met die Engelse slêngwoorde. Ek het in die WAT van 1970 opgemerk hoeveel Franse leenwoorde en verwaarloosde Afrikaanse woorde daarin opgeneem is wat ons so te sê nooit in die hoofstroommedia lees of hoor nie. Soos bête noir. Raadpleeg mens Nederlandse bronne, is juis die teendeel waar – die een joernalis probeer meer geleerd en voorbarig as die ander lyk. Waaraan kan mens hierdie Suid-Afrikaanse tendens toeskryf? Verstandelike isolasie? Of probeer die hoofstroommedia die taal so eenvoudig hou om die maksimum gehore te trek? Vir meer geld? Of is dit sprekend van onkunde of laksheid, soos die AWS wat in die 2002-uitgawe (p. 528) van “babasitter” gebruik maak, al is “babawagter” reeds in die 1950’s in die WAT opgeneem?

    Dit kan seker maklik as pretensieus opgeneem word om soveel Franse sinne in ‘n boek in te sluit, maar my bedoeling daarmee was juis ‘n “vervreemdingseffek” by die leser, iets soos Bertolt Brecht se fameuse Entfremdungseffekt. Die leser behoort te ervaar dat dit juis ‘n vreemde wêreld is, wat heelwat aanpassing verg.

    Self het ek natuurlik ‘n broertjie dood aan Engelse slêngwoorde. Dis ook waar wat u sê aangaande al die Franse leenwoorde in Afrikaans wat natuurlik via sewentiende- en agtiende-eeuse Nederlands na ons toe gekom het. Baie Afrikaners gebruik “mushroom” in plaas van die korrekte “sampioen” wat uiteraard aan die Frans champignon ontleen is. Ek skryf dit aan die Engelse verpakkings en restaurantspyskaarte toe. Dit maak egter my ore seer! Trouens, daar is niks wat my dag so kan bederf as om die woord “mushroom” te hoor nie.

    Wat die onnoselheid van ons joernaliste betref, dink ek juis dis ‘n gebrek aan enige Europese blootstelling wat tot hul verdomming lei. Dis nie soseer IK of ‘n gebrek daaraan nie, maar hulle leef heeltemal in ‘n Engelse wêreld, lees net Engels of sien die wêreld vanuit ‘n Brits-Amerikaanse perspektief, sonder veel nuanse of begrip. Dan is die eenvoud van die koeranttaal ook in nabootsing van die Londense tabletkoerante wat poog om so wyd as moontlik te hark. Trouens, sedert 1994 is daar feitlik geen verskil tussen die Britse poniekoerante en Beeld of Die Burger nie; hulle wy insgelyks ewe veel aandag aan die Britse koningsgesin! Pleks dat hulle oor die Nederlandse koningsgesin skryf, as hulle dan móét.

    “Babawagter” is beslis ‘n mooier woord. Ek is bevrees daar vind ‘n verrotting by die AWS en selfs by die WAT plaas. Hoe kon Gerda Ondendaal, wat volstrek vyandig teenoor Standaardafrikaans staan, ooit ‘n aanstelling in die Woordeboekkantoor bekom? Dis mos waansin!

    In die Taalgenoot van Somer 2016 kom ek op ‘n gedig (Getiteld: “Eie in sy soort”) af met die volgende drie inleidende verse: “Dit is beter as Spaans / En selfs beter as Frans / Dit is Afrikaans.” Die gediggie lys dan ‘n klomp Afrikaanse skrywers en genres. Dat die digter, ‘n tydskrifleser, seker niks van die Franse of Spaanse taal, letterkunde, wysheid of Franse aanhang deur Brusselaars weet nie kan ‘n blinde met ‘n stok aanvoel. Soos die dwangrym. Dit is wat nié in die gedig staan nie wat my pla. Die digter het onbewustelik haar onderdanigheid aan die superieure Engels bely. Of moet ek dankbaar wees sy het nie Nederlands, Duits en Russies saamgesleep nie? Hoe prik mens iemand se Anglo-Saksiese borrel?

    Ja, in dié opsig kan ‘n taamlik uitgebreide besoek aan Frankryk waarskynlik wondere verrig, om net ‘n klein bietjie aan die omringende Engelse heelal te ontsnap! Ek vind werklik globale Engels benouend; dit maak mens kloustrofobies, want daar is tog soveel meer as Hollywood en imperiale politieke korrektheid. Selfs Duitsland of Nederland kan ‘n tonikum wees vir sulke mense wat werklik niks anders ken nie.

    “Moltrein” is intertekstueel deurspek van Franse skrywers en titels. Ek is ook seker u het tot vandag toe beslis veel meer anderstalige boeke gelees wat nie in die boek opgeneem is nie. Watter van hierdie ou boeke (verkieslik voor 1900) sou u vir die opkomende geslagte ten sterkste aanraai om te lees?

    Sjoe, ja, daar is natuurlik fantastiese ou skrywers, veral Franse skrywers uit die negentiende eeu. Balzac en Stendhal is sterk aan te beveel. En natuurlik Flaubert, hoewel hy bietjie na links neig. Daar is ook ander, minder bekende figure, soos Joris-Karl Huysmans wat my fassineer. Laasgenoemde was van Nederlandse of Vlaamse afkoms, maar het in Frankryk grootgeword en in Frans geskryf. In Houellebecq se jongste roman Soumission (Onderwerping) is daar ‘n hele rits verwysings na hom.

    Wat ek vind, is dat daar in elke kultuur ‘n soort “donker kant van die maan” bestaan wat nooit belig word nie. Baie van die ouer Afrikaanse skrywers moet ons herlees in die lig van wat nóú gebeur. Verlede jaar toe ek in Leeuwarden was, het ek die boekhandelaar Markus de Jong gaan opsoek. Hy was smalend oor Ingrid Jonker, wat byna kinderlik onbeholpe was, sover dit haar poësie betref. Maar volgens hom was haar pa, Abraham Jonker, ‘n goeie skrywer, helaas egter nie-links. Mandela of selfs André P. Brink sou hom nooit aanhaal nie, dus het ons van hom vergeet.

    In Frankryk was daar in die vroeë twintigste eeu allerlei figure wat in vandag se taal regs of selfs verregs was. Iemand soos Céline byvoorbeeld, ‘n ongelooflike skrywer wat selfs deur die hoofstroom vereer is, maar anti-Joods en pro-Duits was. Onlangs het ek ‘n essayis ontdek, René Guénon — sy boeke word nou weer deur Gallimard, die grootste Franse uitgewer, uitgegee — wat tradisie teenoor moderniteit bepleit het. Trouens, sy mees bekende boek heet La crise du monde moderne (Die krisis van die moderne wêreld). Dis dalk ‘n boek om in Afrikaans te vertaal. Wat is die huidige ANC-bewind anders as ‘n laaste stuiptrekking van die moderne wêreld?

    Anton du Preez is soms baie vaag omtrent sekere skrywers – ek sou graag bietjie meer duidelikheid daaromtrent wil hê. ‘n Mens weet nooit of “Moltrein” eendag voorgeskrewe materiaal word nie. Die Italiaanse strukturalis wat James Bond ontleed het (bl.221) is ongetwyfeld Umberto Eco. Maar op bl. 273 word na ‘n Franse roman verwys wat later “deur ‘n voormalige werknemer van die Suid-Afrikaanse Ambassade in Parys” vertaal sou word. Indien hierdie boek eg is, wat is die titel en wie was die vertaler?

    Nou vra u my bietjie vas, ek sal dit weer moet gaan nalees en mooi dink oor wie ek in gedagte gehad het.

    Terloops, wat dink u van Nederlands, en Afrikaans se verhouding met hierdie taal? ‘n Ene prof. Erik Van Der Straeten het in “Taalgenoot” van Winter 2016 die tydskrif in Hollands uitgetrap oor hulle in ‘n artikel “Le petit prince” durf/waag in Engels aanhaal – dit moes in Frans of Afrikaans wees. Die Suid-Afrikaanse akademici weet klaarblyklik ook nie wat hulle wil hê nie en die Afrikaanse taalvaders het vir die nakomelinge geen aanwysings gelos wat om met Hollands te maak nie. Langenhoven het wel in sy outobiografie erken: diegene wat Nederlands ken se Afrikaans bly die beste. Nietemin moet ons nie van die Standaardiseringstydperk van die 1930’s tot 1950’s vergeet toe “blootsvoet” verhewe bo “kaalvoet” gestel is nie. Toe ek onlangs by Taaladvies.net gaan kuier het, merk ek egter hoeveel derduisende sinonieme, nuutskeppings en voorsetsels in België en Nederland gebruik en aanvaar word – ‘n spyker vir elke gat – terwyl Afrikaans soos ‘n Reduktionsprache slegs één woord of uitdrukking sal toelaat. Die herkoms en presiese taalgebruik sal in Afrikaans skynbaar altyd in die duister wees of in onsekerheid gehul bly. Nêrens staan daar ‘n reël op klip uitgekap dat mens nie al die nuttige Nederlandse woorde en spreekwoorde mag opneem in jou Afrikaanse woordeboeke nie. EN GEBRUIK NIE. Vind u die woord “Neerlandisme” belaglik? Of is daar ‘n soort sosiolinguistiese minderwaardigheidsgevoel onder Afrikaanssprekendes teenoor Nederlands wat nooit uitgewis sal word nie? En voortdurend doelbewus benadruk word?

    Ja, ek weet nie presies wat ‘n Neerlandisme is nie. Ek het al gedreig om die sterk werkwoorde in literêre Afrikaans terug te bring. Vele Afrikaanse skrywers gebruik byvoorbeeld “had” in plaas van “het gehad” in hul vertellings. Dit klink beter en is minder omslagtig. Daar is baie mooi uitdrukkings in Nederlands wat ons gerus kan gebruik, eerder as die uitskot van anglisismes wat die huidige Afrikaans ontsier. Dit kan ook baie nuttig wees om vreemde bronne in Nederlands aan te haal, want die meeste belangrike Franse en Duitse boeke is in Nederlands vertaal.

    Die verhouding tussen Afrikaans en Nederlands is kompleks, en het sekerlik met ons gedeelde identiteit te make. Ook al die politieke omwentelinge sedert die tweede wêreldoorlog. Eers was die Nederlanders links en ons regs. Nou geld die teenoorgestelde. Die hele Afrikanerelite is tans so te sê marxisties, terwyl Nederland oor een van die sterkste regse bewegings in Europa beskik. Die meeste jong Nederlandse intellektuele neig na regs. Ironies genoeg, dink ek daar is waarskynlik vandag meer waardering vir Afrikaans en die Afrikanergeskiedenis in Nederland as in Suid-Afrika en selfs onder Afrikaners!

    Self beteken “Afrikaner” vir my ook: “Eurokaner”. Veral met die kuberruim, is Nederland of Europa net ‘n muisklik ver. Ek dink daar was ‘n stadium in Afrikaans toe ons Afrika verromantiseer het as ‘n plek vol inboorlinge en grootwildjag, soos by Sangiro, maar deesdae weet ons veel beter watter aspekte van die vasteland ons aanstaan en watter nie. Daarom sal ons verhouding tot Europa en die Weste altyd belangrik bly, veral in die letterkunde. Hoe ouer ek word, hoe meer besef ek dat die hele Sestigerbeweging eintlik ‘n volslae mislukking was, ‘n interessante mislukking, maar nogtans het dit nie geslaag nie. ‘n Vername aspek daarvan was ‘n soort heraansluiting by die Europese problematiek, veral natuurlik dié van Frankryk. Maar ek is bevrees dat dit maar baie oppervlakkig en sonder ‘n blywende uitwerking geskied het. By die eerste, die beste geleentheid het die Afrikaanse skrywers maar weer voor Haar Majesteit Engels geknieval, saam met Die Huisgenoot, Naarpers, FW de Klerk en die res. Dis eintlik tragies, die verwarring van ons tydgenote.

    Bekommer dit u hoe vinnig Afrikaans besig is om te verander? Of is dit simptomaties van kleiner taaltjies wat hul vrywillig aan groter tale onderwerp? Ek praat nie noodwendig oor Anglisismes nie (“Ek het skoon vergeet” is so oud soos 1844 volgens Changuion se boekie), maar ons eie Afrikaans. Onlangs by Duolingo loop ek my rieme styf: “Zij zwemt behoorlijk goed” beteken “sy swem nogal/betreklik/soos dit behoort goed” (dus, nie dééglik nie), terwyl “Het is zeker belangrijk” beteken “dit is beslis/sonder twyfel/vir seker belangrik”. “Bombasties” het in Afrikaans ook vernaamlik “onbeskof” geword. Joan Hambidge (wie se uitsprake ek gewoonlik besonder billik vind) het iewers op RSG se “Die tale wat ons praat” van 22 Mei 2015 (ek sien die potgooi is ondertussen verwyder) gesê ‘n taal moet vloei; verbete anglisismejag grens aan skoolvossery. Maar by Versindaba ontplof sy op 26 Junie 2014 om 16:54 oor die hoofstroom-Afrikaanse aanbieders oor RSG wat nie meer ‘n voorsetsel reg kan gebruik nie.

    Ja, dit is kommerwekkend. Dis nie soseer ‘n Afrikaanse probleem nie, as ‘n politieke probleem. Ons is soos die Grieke tydens die Turkse oorheersing. Of die Baltiese state onder die Russiese. Dis eenvoudig onmoontlik om staande te bly terwyl jy polities so verskriklik oorheers word. Daar is feitlik geen instelling meer oor wat nie oorgeneem en verengels is nie.

    Dan het ek ook ‘n teorie, noem dit die Johannesburgse teorie. Johannesburg was nog altyd die stert wat die hond geswaai het. En natuurlik is die SAUK en ander media in Johannesburg. Die omroepers van RSG woon in die Engelse Johannesburg en verengels gaandeweg in hul uitkyk en taalgebruik. As hulle in Pretoria gewoon het, sou dit soveel beter gewees het. Die soort Afrikaans wat ‘n mens in Johannesburg hoor, is eenvoudig afgryslik.

    Op politieke vlak sien mens ook in Johannesburg hoe joernaliste wat uit huis uit Afrikaans is, Afrikaanse skole bygewoon het, ens., binne enkele jare nie net verengels nie, maar ook opperste Boerehaters word. Kyk maar na Adriaan Basson en Pieter du Toit van Beeld. Engelstalige kommuniste sou ons meer genadig wees as hulle.

    Selfs die ATKV is in Johannesburg gesetel! Dis geen wonder dit gaan so sleg met Afrikaanse media en organisasies nie.

    Gegewe die oordadige getal futuristiese wetenskapsfiksierolprente uit die 1990’s, het die berg in die nuwe millennium ‘n muis gebaar. Of saam met Mark Shuttleworth landuit verdwyn. Nie een van ons dra ‘n stralerpak nie en die puin en rommel van betogers het vertiendubbel. Ook wil dit my voorkom hoe meer intellektueel en uitvoeriger verskillende Wikipedia’s raak, hoe dommer en dunner word die inhoud van die gedrukte media en skoolkinders. Hulle probeer nie eens meer meeding of belangstel nie. Dink u ook die hoofstroommedia mors eenvoudig ons tyd? Waarom lees, kyk en luister dan so baie mense nog daarna?

    Ja, dis vir my ‘n raaisel, waarom mense hulle nog aan die hoofstroommedia steur. Maar iewers gaan dit nog oor “die gerug waaroor almal praat”. Al steur jy jou nie aan die gerug nie, lyk jy te veel na ‘n buitestaander as jy nie daarvan weet nie. Ook op Facebook deel mense naarstiglik berigte van News24 met mekaar. Waarvoor? wonder mens.

    Aan die ander kant dink ek YouTube is besig om in ‘n baie interessante medium te ontwikkel. Dis veel beter as TV en ‘n groot verskeidenheid selfs intellektuele ondwerpe word daarop bespreek. Die enigste probleem is miskien dat iemand iewers in die toekoms ‘n stokkie daarvoor mag steek. Sensuur deur die groot maatskappye en selfs regerings (soos die Britse regering) is aan’t toeneem. Te veel mense is besig om terug te praat, teenoor die hoofstroommedia en die globaliste.

    Ons is reeds bekend met die waarde wat die wetenskapstale Frans, Duits en Latyn bied. Maar gegewe die Weste wat sy eie ondergang nou al sedert Spengler se dae bewerkstelling, moet ons nie maar défaitisties Oosterse tale en kulture begin aanleer nie? Ek dink nou aan redelik konserwatiewe volke soos die pro-Westerse Koreane en Japannese wat veral deur die Europeërs en die Amerikaners verafgod word. Of: is die hele Oosterse ekonomie eintlik maar net gebou op Westerse behoeftes en begeertes? Sonder om Westerse waardes werklik te verstaan? En gaan die Koreane en Japannese kort voor lank maar dieselfde afwaartse kultuurgang toon soos die Weste?

    Ek dink daar is ‘n natuurlike proses aan die gang waardeur veral jongmense baie meer in die Ooste belangstel, veral Korea en Japan. Op die oog af lyk hulle beslis minder dekadent as ons. Daar is egter iets aan die Westerse skeppingsdrang wat uniek in die wêreldgeskiedenis is. Ek onthou hoe geskok ek destyds in Parys was toe ‘n Japannese medestudent in die lesingsaal van Gilles Deleuze doodeerlik vir my gesê het: “Maar ons beskik oor niks, geen intellektuele tradisie nie.”

    Daarom sou die ondergang van die Weste vir die hele mensdom ‘n groteske ramp wees… Maar ek meen vele mense begin dit so verstaan. En die Afrikaner staar natuurlik hier te lande sy eie “eindspel” in die gesig.

    Laaste vraag: hoe moet ons teenoor ander Europese minderheidsgroepe in Suid-Afrika optree? Hoe bewaar mens die Natal-Duitsers se kultuur? Of Portugese wat so hard probeer assimileer, om “Suid-Afrikaans” (wat ‘n onbegrip!) te probeer wees, deur hul eie kultuur af te lê?

    Ek sou graag wou sien dat ons veel meer van hul verhale ook in Afrikaans verwoord. Op die vooraand van my besoek aan Pole, verkeer ek intens onder die indruk van hoeveel duisende Pole en Tsjegge na ons land gekom het in die dae toe dit ‘n toevlugsoord weg van kommunisme was. Die Afrikaner, veral die polities korrekte Afrikaner met sy kwasi-Engelse obsessie met die swartman se lot, het hom nooit hieraan gesteur nie. Dis nodig dat ons dit verwoord, al is dit net in die vorm van fiksie.

    Op die gevaar af dat ek soos destyds toe dit mode was, “postmodern” klink, meen ek die sin van ons Afrikaanse kultuur is juis in daardie tussen-in-wêreld te vind: tussen Afrika en Europa, maar ook tussen Europese kulture. Vanweë ons geografiese verwydering van die Europese vasteland, kyk ons op ‘n manier vars daarna.

    Deesdae, as ek teruggaan Europa toe, voel ek as Eurokaner amper meer Europees as die Europeërs self. Verlede jaar was ek vir die eerste keer in die Rijksmuseum in Amsterdam. Dit was ‘n groot skok vir my gestel. Soveel skoonheid, soveel finesse, alles vanuit Nederland, waar ons vandaan kom.

    Terloops, Elsa Joubert is waarskynlik een van ons mees afskuwelik polities korrekte skryfsters, ‘n soort vroulike André P. Brink. Maar haar vroeë roman Ons wag op die kaptein wat in Angola afspeel, is regtig die moeite werd om te lees. Dit tower die hele Portugese wêreld voor jou op, maar ook die donker kant daarvan in Afrika: die praktyk van swart houvroue, die mulat-kinders en hul dilemma tydens die onvermydelike konflik tussen swart en wit. Sy skryf selfs oor Afrika-toorkuns en menslike liggaamsdele wat daarin gebruik word. Ek twyfel of so ‘n boek vandag gepubliseer sou word, en beslis nie deur die NB-uitgewerye nie!

    Dit voel soms vir my asof ek nog eintlik niks geskryf het van wat ek voel nie… Maar die probleem van Suid-Afrika is dat mens as’t ware in die donker rondtas, soos ‘n slaapwandelaar. Dit neem jou jare om net sekere eenvoudige werklikhede te verstaan.

    Ek sou sê dat daar vandag ‘n baie klein groepie Afrikaners, ook jongmense, is wat te midde van al die swartgalligheid en ondergang, tog vorentoe beur. Ons kort bloot ‘n nuwe idee, of dan die vernuwing van ‘n ou idee. Vir my gaan dit om die herontdekking van ons Europese en Westerse identiteit. Met verafrikanisering, métissage (die Frans klink beter, maar dis eintlik net ‘n mooi woord vir verbastering) en marxistiese nivellering het ons ‘n doodloopstraat bereik. Dis tyd dat ons die ou pioniersgees van ons voorouers herontdek: dié van die Voortrekkers, maar ook van die Nederlandse en Portugese ontdekkingsreisigers.

  • Suidpunt: En wat nu met het Nederlands?

    Suidpunt: En wat nu met het Nederlands?

    In ‘n vorige artikel “Waarom is Hollands weggegooi vir Afrikaans?” het ek gekyk na die geskiedenis van Kaap-Hollands wat later Afrikaans sou word. Daar is gekyk na die swak onderwys [met min lesure in Nederlands], die ewe swak onderrigmetodes, die ongunstige maatskaplike omstandighede, die ruim begrip “Nederlands”, ‘n volk wat vas glo wat hy praat is Hollands (net soos die Galliërs destyds vas bly glo het hulle praat Latyn, totdat dié tot hul skok moes ontdek dis ‘n ander taal) en laastens die ontstaan van die taalbeweging.

    In hierdie artikel wil ek my toespits op Nederlands, die hondedrol op die sitkamermat [wat? klink steeds beter as die anglisistiese “olifant in die kamer” oor die radio…]. Sedert 1983 is die ‘sinonieme’ Nederlands en Afrikaans in die Grondwet van bed en tafel geskei (as middelvinger vir die Nederland-Belgiese kultuursanksies teen Suid-Afrika), Middelnederlands was nooit op skool aangebied nie, en sedert 1994 en daarna word Nederlandse tekste nie meer op openbare skole in die Afrikaanse taalklas aangebied nie. In die Grondwet geniet Nederlands géén minderheidstaalregte soos Duits of Tamil, en ander godsdienstale nie. Hier en daar word wel bietjie aandag gegee aan Nederlands op universiteit in die Departement Afrikaans, hoewel maar mogge troffe.

    Volgens Google Trends is Suid-Afrika die 14de land ter wêreld op die ranglys wat persentasiegewys nog iets rondom “Nederlands” google, veel meer as Nederland se destydse kroonjuweel, die voormalige Nederlands-Indië, dit wil sê, Indonesië (26ste op die lys). Land Nommer 1 is nie Nederland of België nie, maar Suriname. Ook Wikipediastatistiek bevind Suriname en Suid-Afrika toon steeds belangstelling in die Nederlandse Wikipedia, maar Indonesië so te sê nie.

    Die probleem wat ek wil uitklaar is die gebruik en nut van Nederlands self onder Afrikaners/Boere. In 2018. Ek gaan dus die wedersydse “eiebelang” van die V.O.C. (ons eie buitelug-musiekblyspel van ‘Pirates of the Caribbean’, oorgeklank in Nederlands), Kruger se Hollanders (broodnyd en ‘n spul beterweters), die Tweede Vryheidsoorlog (“slapgat-regering!”), die Nazi-inval van Nederland (“Nederland dien ongelukkig nou as Autobahn na Londen, en ons onafhanklikheid!”), en die anti-apartheidsterrorisme (“verraaiers!”) en die aanval op Nederlandse toeriste (“ja-nee, kry nou vir julle!”) oor die hoof sien.

    Maar ten spyte van die Nederlandse boekwinkels in Transvaal van destyds, sal die moderne Afrikaner eerder soos bye rondom die Duitse boekwinkels koek. Soos Hutten Buchdienst se webwerf self sê. En hoekom nogal nie? ‘n Mens het tog koopvryheid? En so was dit ewe simbolies by die onthulling van die Maria de la Queilleriestandbeeld in Kaapstad op 2 Oktober 1954: dit was nie “Mevrouw” Koningin Juliana of 16-jarige Kroonprinses Beatrix wat die feestelike verrigtinge kom bywoon het nie. Dit was die mees GEHATE man in Nederland – ‘N DUITSER! – Prins Bernhard (Friedrich Eberhard Leopold Julius Kurt Carl Gottfried Peter, Graaf van Biesterfeld). Hy het in sowel Nederlands as Engels sy toespraak gelewer (‘Veertien gedenktekens van Suid-Afrika’, 1961, pp. 22-29).

    Maar kom ons probeer maar hou by die taal, en taal alleen. Ek aanvaar in my skrywe Nederlands bly ‘n taal op sy eie, en Afrikaans ‘n taal op sy eie. Nes Noors en Deens. Ek gaan nie taalamalgamasie in hierdie artikel bepleit nie.

    STAND

    Nederlands in party moderne Boerehuise is vir my baie soos die ikone wat in die Красный угол (kom ons noem dit sommer die ‘heilige hoekie’) van elke gelowige in Rusland se huis uitgestal word. Of in ons Boerewoning, die Statenfamiliebybel wat plegstatig reg onder die die neus van bebaarde ooms op familiefoto’s of De Breede en Smalle Weg (met die loerende Vrymesselaarsoog) op die gepoleerde embuiatafel geplaas is. Of in die vertoonkas, agter slot en grendel. Daadwerklike nut het die Heilige Boek nie, want niemand lees ooit daaruit nie. Dit het, wel, “sentimentele waarde”. Of dien net soos die volstruisdoppe en tarentaalvere eenvoudig as Africanaversiering. Wat jy in elke Vyfsterhotel met die vervelige luiperdvel-Afrikatema sal kry.

    ‘n Florerende boekemark soos te sien onder die Nordiese sustervolke het nooit werklik tussen Afrikaners/Boere en Nederlanders ontwikkel nie. Want niemand wil saamspeel nie: in Nederland word Afrikaans ywerig (net soos by Engels, Duits en Frans) na Nederlands vertaal, en in Suid-Afrika word die Engelse of handjievol Afrikaanse vertalings van die Nederlandse tekste gelees.

    Hoofsaaklik immigrante het Nederlandse boekwinkels in Suid-Afrika in die verlede ondersteun, maar soos hulle een na die ander genaturaliseer het, was hetsy Engelse of Afrikaanse boeke hul nuwe gunsteling. My ouma was versot op Engelse liefdesverhale – so iets het sy in Nederland nie geken nie. Totdat sy later sinies oor die liefde geword het: “Die einde is altyd dieselfde; of die paartjie kom tog by mekaar uit, of nie”.

    Dis nou diegene wat wel gelees het. Al die Nederlandse boeke wat ek nog gekoop het by antikwariate was eers die eiendom van toeriste uit Nederland, of immigrante uit Nederland, of voormalige voorgeskrewe boeke op Suid-Afrikaanse skole en universiteite. Selfs deur Google Play en Amazon is Nederlandse boeke nogal redelik moeilik bekombaar.

    Jou gemiddelde Afrikaner lees, wel, Afrikaanse boeke. Maar soos my Aardrykskundeonderwyseres hautain opgemerk het: “Afrikaanse boeke maak jou lui.” Dus, lees hulle ook Engels. As jy na plekke gaan soos die Facebookgroepie “Lekkerlees Boekrak” is dit presies ook wat jy daar sal kry. Slegs Afrikaanse en Engelse boeke word daar druk bespreek. Soms het ek gefantaseer hoe Dan Roodt of Elma Potgieter ‘n stuiwer, ‘n knuppel, of dalk ‘n moerse bom tussen die skare sal ingooi: “Het julle hierdie Franse boek van Molière gelees? Sy taalgebruik is tog SO keurig! ;)” Maar besef mens mors net jou tyd. Dis jou gemiddelde leser, gevorm, gebrei, grootgemaak, bestem vir die gepeupelpers.

    Ek herinner my ook aan Pieter van Eeden se brief gedateer 22 Julie 2015  ( http://archive.is/ZtJyq ) :

    Spies skryf ons taalband met Nederlands is nie verbreek nie. Dit is ’n illusie. Slegs enkele Afrikaners benut Nederlands en andersom. Vir die gemiddelde Afrikaner is Nederlands vandag net so vreemd soos Italiaans en Grieks.
    Ek kan ’n sprekende voorbeeld aanhaal. By my Amsterdamse werkgewer is ongeveer 20 Afrikaners in diens. Hulle is almal tussen vyf en tien jaar in Nederland. Ek gesels gereeld met hulle. Dit blyk hulle kommunikeer met Nederlanders in slegs een taal: Engels. Ek staan nou die dag by ’n paar van hulle en hulle adviseer mekaar oor boekwinkels in Amsterdam waar hulle Engelse boeke kan koop! Bid jou aan! Ek dag dat hulle bevind hulle in ’n taalparadys met Nederlandse boeke in oorvloed! Wie sal ons bedank? Die Afrikaanse taalmanne wat taalskeiding met Nederlands bepleit het!

     

    Maar ek dink dis miskien ‘n klein bietjie kwaai gestel.

    Jou meer gekunstelde Afrikaanse leser sal benewens Afrikaans én Engelse boeke ook hetsy Franse, hetsy Duitse, hetsy Nederlandse boeke bietjie deurblaai [wat hulle ook al in die hande kan kry]. Dis die spreekwoordelike ‘Krismis’/’Kersfees’-onderskeid van Ou Genis uit P.G. du Plessis se “Koöperasiestories”. Jou héél gekunstelde mense, word getrek deur Japannees, Russies, Hebreeus, of lees, soos J.B.M. Hertzog en C.J. Langenhoven, sommer een Sondagnamiddag tekste in Latyn een stryk deur vir die lekkerte. Sulke mense kan ek slegs met brommergroen jaloesie beny, maar om so iets van die gemiddelde Afrikaner te aspireer, is net iets waarvan die meerderheid 1950-Nasionaliste (en miskien ou N.P. van Wyk Louw ) kon droom.

    Maar het mens Nederlands ooit nog nodig? Ja, ek weet van die woordherkoms van Afrikaans, dit is interessant en als, maar is kennis van Nederlands werklik so broodnoodsaaklik?

    MY ERVARINGE

    Binne slegs één maand het ek op verskeie gebiede met Nederlands te doene gekry.

    GETUIENIS 1.

    Ek kry een laat Vrydagmiddag ‘n oproep van my kleinneef en sy vrou. Hy het ‘n stamboom op MyHeritage.com en ‘n Nederlanderin het aan hom geskryf. Sy was heel verbaas toe sy verneem die stamboomoptrekker kom uit die Suide. Sy is ‘n verlangse afstammeling van my betoorgrootvader en -moeder, en wil graag weet hoe die vurk nou in die hef steek.  My kleinneef  (albei van ons is derdegeslagimmigrante) het my spesiaal geskakel oor een sinnetjie. Die woord “eventueel” het hom kop laat krap. Skaars was sy sin klaar of ek klaar die verwarring op: “eventueel” beteken in Hollands, net soos in ou Afrikaans, “moontlik”. In die konteks wou sy weet of my kleinneef “moontlik” foto’s sal stuur, en nie “uiteindelik” soos met Engels “eventually” die geval is nie.

    Ek stuur die foto’s van my oupa en dié se mamma en pappa êrens uit die 1930’s. Ook van sy suster. En sy ouer broer, die grootvader van my kleinneef. Met my Nederlandse ouma se afsterwe in 2012 het al hierdie kiekies van haar skoonfamilie in my skoot beland (ek het dan so mooi gevra).

    Maar die Nederlanderin is nie tevrede nie – nej, sy soek bewyse. Nêrens kry sy inligting wat my oupa of groottante skakel met my oupa- en oumagrootjie nie. Die Nederlanderin en my kleinneef het hul doodgesoek na inligting op wiewaswie.nl, maar kon niks kry nie.

    Geen probleem: ek tik my oumagrootjie se naam in, kry al die name op die ‘gezinskaarten’ (sensusopnames) op wiewaswie.nl (dodelike bewyse!), som twee briewe op wat in Nederlands deur my groottante geskryf is uit Amerika aan my grootouers, heg ‘n Amerikaanse doodsberig met die sterftedatum aan die e-pos, en siedaar!

    GETUIENIS 2.

    Ek het op 4 Maart 2017 ‘n boek oor skeepsrampe aan die Overbergse kus (2012) gekoop. Betreklik dun. Teen R200,00. Ek was nogal teleurgesteld dat die geraadpleegde bronne slegs in Engels geskrywe is, want gegewe al die veeartsenykundige boeke uit die 1950’s wat van Franse, Deense, Duitse, Nederlandse en betreklik min Afrikaanse bronne gebruik gemaak het [wat toe nog nie so volop was nie], verwag ek in 2018 nie veel minder nie.

    So kom ek op Dr. Jan Malan se boek af (klaar gelees 27 Maart 2018), “Die stranding van die VOC-skip Schoonenberg: Struisbaai 1722” (2017). Malan het in 2010 sy navorsing begin, want êrens was daar ‘n “Malan(g)” betrokke by die hele storie. Genoeg om ‘n Hugenote-afstammeling lont te laat ruik. En deur sy navorsing vlek Dr. Malan ‘n hele paar leuens oop wat gereeld in Afrikaanse en Engelse bronne keer op keer, herhaaldelik, ad nauseum, opduik.

    Meestal maak mense blindelings en swaar van E. Rosenthal (‘The Hinges Creek’) en Lawrence Green (‘South African Beachcomber’) se (postmoderne?) fiksie / kontreistories / opgetekende legendes gebruik. Maar wat kan ons nog skok? Hierdie pikkedilletjies is klein teen die film ‘Krotoa’! Dit is mos fiksie wat sommer oornag in die reine waarheid omgetower word. En in feitegidse gepubliseer word.

    Nou volgens “oorlewering” het Kaptein van Soest doelbewus landwaarts geseil om die V.O.C. se skip te kelder in die Agulhasrif. Deur die skip te kelder, kon hy vragroof of wrakroof pleeg en op Vergelegen gaan begrawe. Of iemand kry om die grawewerk te doen. Die skelm handlangers/boere sou glo op die duine met rookseine slaggereed staan (haai, amper soos in die verhaal “Die lanternswaaier” (2011)!). Een van die offisiere was boonop bewus van die kaptein se smokkelbedrywighede, en sy lyk word kort daarna met ‘n gapende wond ontdek! Die vrag vol edelgesteentes, goud, silwer en ornamente word in die vrugteboorde begrawe. So gaan Van Soest later na die Kasteel, om nie agterdog te wek nie. Die wrak moet egter ondersoek word – ja, niks lyk snaaks nie, die wrak kan maar aan die brand gesteek word.

    Maar Hendrik Klopper, van Vergelegen, raak vreeslik neerslagtig. Sy gewete begin hom pla. En die ander ook. En toe word Klopper doodgeskiet – deur wie, weet niemand nie – en net hy het geweet waar die skat is! En Van Soest is nêrens te vinde nie. Ek haal aan:

    “Nog rus die goewerneur nie en uiteindelik word Van Soest, Van der Heiden en Malan van strandroof aangekla. Hulle beken die roof teen die VOC en word gemartel om te onthul waar die skat versteek is. Almal getuig egter dat Klopper dit kan verklaar en dié geheim is saam met hom in sy graf. Uiteindelik is Van Soest ter dood veroordeel en geradbraak. Van der Heyden en Malan is in kettings na Batavia verban.” – bl. 70, “Skeepsrampe aan die Agulhas-kus”, Jeannette Grobbelaar, 2012.

    Dit is moeilik om die hele boek (2017) van 161 bladsye op te som in enkele paragrawe, maar kom ons probeer:

    Dr. Malan vind egter al bogenoemde is ‘n ‘broodje aap’. Wat in die V.O.C. se amptelike dokumente staan strook nie met Rosenthal en Green se fiksie nie. Die hele skeepsramp kan toegeskryf word aan seestrome, die nalatigheid van loodpeiling wat nie gedoen is nie (en die offisiere en skeepskaptein wat mekaar die skuld toegeslinger het en hulself vervolging probeer spaar het), die weer wat deinserig was en misgissings wat die kaartberekeninge betref. Van Soest het hééltyd by die wrak gebly [terwyl ander Kaap toe gestap het], hoewel hy geen beheer gehad het oor die gewelddadige matrose wat links en regs alles loop staan en plunder het nie.

    Die res van die verhaal kan jy vlugtig gaan lees by

    Deel 1: https://family.morkel.net/wp-content/uploads/Schoonenberg-Malan-1-Finaal-.pdf en

    Deel 2: https://docmh.com/the-philosophy-of-money.html?utm_source=die-voc-skip-schoonenberg-waarheid-en-verdigsel-deel-ii-strandroof-na-stranding-in-1722-pdf&utm_campaign=download

    of

    Deel 2: https://docmh.com/download/documents-oVIG5tyi9YiJWOBgO4iGtri0gh3vjDByo95ktttthB23ftaUoirIAzyGGr1QUte9t9kMs

    Die Raad van Justisie aan die Kaap het die kaptein en sy offisiere aan nalatigheid skuldig bevind en die vonnisse het gewissel van ontslag uit die diens van die VOC tot berisping. Alle (ontslane) bemanningslede is weer repatrieer na Nederland (met goedkeuring van die owerheid). Want hulle moet leef, die wêreld staan nie stil nie. Kaptein Van Soest het ongemerk die Kaap op ‘n Britse skip verlaat. En is in Nederland weer aangekeer – want hy is sonder die medewete van die Kaapse Justisie daar weg. En die Kaapse Justisie wou die (nou ontslane) kaptein eers in die Kaap hou, indien ander sake of verhore weer mag opduik.

    Nou waar kom die idee van die “kelder-gedagte” vandaan?  Nóg in die getuienis, nóg in die uitspraak is enige sprake van doelbewuste stranding, skryf Malan. WATWOU NOG ‘N SKAT! Kyk, Van Soest het sy verhoor so lank moontlik uitgerek. En toe die Raad van Justisie aan die Kaap eers in 1724 (twéé jaar na die stranding!)  hul uitspraak lewer, was die Here XVII allermins beïndruk. Hulle het (heel emosioneel) in ‘n brief aangevoer dat Van Soest hul skip aspris gekelder het net om hul goed te roof en te plunder. Daar is die saadjie geplant vir verbeeldingryke vlugte. Van Soest is glad nie in die Kaap ter dood veroordeel nie: hy is van sy pos onthef, het sy rang en salaris verbeur, is onbevoeg verklaar en hy mag nooit weer in die Kompanjie se diens tree nie. Boonop is al sy besittings wat aan die Kompanjie behoort het, gekonfiskeer.

    Al hierdie bronne en getuienisse rakende die Schoonenberg-saak (in sy oorspronklike Hollands) is boonop in die Kaapse argief saamgebundel.

    GETUIENIS 3.

    Ek het in Februarie/Maart begin vertaal aan die “Bête du Gévaudan” uit die Franse Wikipedia in Afrikaans. Sommer as vingeroefening, om te kyk of ek van Frans hou of nie [die antwoord bly met volstrekte sekerheid nee!]. Na afloop van die vertaalpoging, kyk ‘n Franssprekende (wat Afrikaans beter as ek ken) na my werk en maak hier en daar ‘n regstellinkie. Weens ‘n gebrek aan ordentlike tweetalige woordeboeke in Afrikaans, het ek dikwels van die tweedehandse Prisma Nederlands/Frans en Frans/Nederlandse Prisma-woordeboekies gebruik gemaak. Om Engels as abbataal te gebruik sou nie gewerk het nie. Hoe anders sou ek geweet het van ‘n “haakbusdraer” (porte-arquebuse) of “growwe haelkoeëls” (chevrotines) of “hondeknegte” (valets de limiers)? Sulke woorde word kwalik in die grootste en moderne Collins Engels-Franse woordeboeke opgeneem, laat staan nog die Afrikaans-Frans/Frans-Afrikaanse Woordeboek van 1950. Die enigste Afrikaanse uitgawe tot op datum. Interessant genoeg is die Prisma-woordeboekies wat ek gekoop het skaars in die verlede gebruik. Daar is nou al ‘n Prisma én Van Dale-toepassing vir Androidfone, maar ek bly skugter vir sulke tegnologie.

    GETUIENIS 4.

    Ek het agtergekom mens se houding teenoor Nederlands word baie beïnvloed deur hoe mens “voel”. Dit is glad nie baie logies of rasioneel nie, maar mens leer mettertyd hoe om ‘n taal “lief” te kry. Tog kry ek elke keer die vader van alle hoofpyne as ek ‘n Italiaanse teks deurkyk. Dis net onverklaarbaar.

    Nederlands was nog altyd vir my ‘n taal wat met Freudiaanse vrye assosiasie die volgende woorde sou oproep: hout, oud, stokkerig, stug, styf, swaar, bruin wolsokkies, vergeelde albums, mosbedekte grafskrifte, dekadensie, lewensmoegheid, verkalking, sepiafoto’s, vergeelde dagboeke, vaal boekomslae, donker leerboeke, verrotte karvele. ‘n Taal in rou.

    Met boonop my grootouers wat albei eens Hollanders was, kon ek allermins die woord “Nederlands” met “jonk” en “energiek” vereenselwig. Selfs by oorklankings soos “The Lion King I & II”-DVD’s het Simba en Nala vir my “oud” en “bejaard” in Nederlands geklink. So ook ander Disney-films. Geers Pardoel se kletsrymery kon my nie oortuig nie – die taal is op sterwe na dood. Daarteenoor is Standaardsduits vir my sprankelend, IMAX-volkleur, ‘n uitgelate karnaval, die sprokiestaal wat prinse en prinsesse praat, karamelwarm, ‘n Jacuzzi gevul met borrelende lemonade, kortom: pret met heliumballonne!

    En toe kom “Paw Patrol” op DVD. En dit is vrolike kinderstemme in Nederlands wat deur die oorfone jil en gil. En as KINDERS dit praat, daarin kan lag, woel en krioel, wel, dan… dan lewe die taal mos weer! En as kinders Nederlands kan verstaan, dan, dan kan ek ook mos? Dan is Nederlands nie meer ‘n “verhewe” graftaal nie, maar net anders… ‘n Ander tipe Afrikaans of Duits. Miskien kan ek dit leer skryf, dalk praat?

    In die verlede het ek Nederlands deur Duolingo probeer leer, maar elke keer tou opgegooi. “Nee, wat! Ek sal nooit Nederlands verstaan nie!”

    Die eerste fout, soos met die meeste windgat-Afrikaanssprekendes wat daar aankom, is om NIE die taalreëls te lees nie. By heelwat kommentare het ek gesien hoe verlekker Afrikaanssprekendes hulle daarin hoe die Engelssprekendes en veral die Amerikaners en Britte sommer lekker sweet. Nederlands is dan SO maklik! Hier is nou hul uitverkore gebied. Dis asof al hulle ‘Empire’-wraak op daardie kommentaarblaaie uitgewoed word. Maar tog ook aan hul minderwaardigheidsgevoel uiting gee.

    Maar geleidelik, soos ons vorder van Vlak 8 boontoe, raak die grootgat-kommentaar al hoe minder. En al hoe stiller. Want tot almal se skok is Nederlands nie Afrikaans nie. Jy probeer verniet Afrikaans te MAAK pas.

    Maar as jy van die begin af aanvaar: Nederlands is maar net ‘n taal soos Duits met ander reëls, loop dinge aansienlik makliker. Die doel is om soos ‘n Hollander te probeer dink. Dit, dink ek, sou veral ‘n groot struikelblok by die Afrikaner/Boer van destyds op skool gewees het wat vas geglo het hy praat “Nederlands” tuis.

    Van die eerste probleme wat mens kry is die woordgeslagte, want skielik is alles manlik, vroulik (de) en onsydig (het). Meisje is net soos by Mädchen in Duits onsydig (‘n het-woord), maar jy weet gelukkig nou reeds waarom: dis ‘n verkleinwoord – ‘das Mädchen’ van die amper uitgediende ‘die Maid’, en ‘het meisje’ van ‘de meid’.

    Algaande begin die het- en de-woorde interessante invloede op die byvoeglike naamwoorde uitoefen. Byvoorbeeld:

    DE-woord

    de grote hond (enkelvoud, bepaalde lidwoord)

    een grote hond (enkelvoud, onbepaalde lidwoord)

    grote hond (enkelvoud, geen lidwoord)

    de grote honden (meervoud, bepaalde lidwoord)

    grote honden (meervoud, geen lidwoord)

    mijn oude hond

    deze oude hond

     

    HET-woord

    het schone huis (enkelvoud, bepaalde lidwoord)

    een schoon huis (enkelvoud, onbepaalde lidwoord)

    schoon huis (enkelvoud, geen lidwoord)

    de schone huizen (meervoud, bepaalde lidwoord)

    schone huizen (meervoud, geen lidwoord)

    mijn schone huis

    dit schone huis

     

    Vir ‘n tyd lank het ek gewonder of die naam “De Oude Arena” (‘n blok woonstelle gebou op ‘n ou, voormalige skouterrein) korrek is.

    Dan haal jy maar jou ‘Van Dale’ uit die rak, of jy besoek http://www.vandale.nl/ .

    Inderdaad, “arena” is vroulik, ‘n de-woord. In hierdie geval enkelvoud.

    ‘De’ word vooraan die woord geplaas, ‘n bepaalde lidwoord.

    En dus is “De Oude Arena” grammatikaal korrek.

     

    Nou wat is die doel van hierdie vroulikheid?

    Streng gesproke kan alle selfstandige naamwoorde in Afrikaans ge-“hy” word. Maar in Afrikaans kry ons ook te kampe met verwoede vrouechauviniste (want feministe is hulle beslis nie!) wat uit pure kangeit praat van “Afrikaans bal haar vuis!”. Maar in Nederlands gaan jy onder veel strenger taalreëls gebuk. Vir Nederlandici skeel daar waarskynlik iets met die poppies se opvoeding. Want “Het Afrikaans” is tog onsydig! Dis ‘n taal. Dit moet wees “Het Afrikaans balt zijn vuisten.” Maar ‘n kerk is wel vroulik, dus “de kerk en haar lidmaten”. Dit mag wel. Daarom kan mens ook miskien sê “De Oude Arena en haar inwoners”.

    Maar helaas, ‘n boot is manlik én vroulik tegelyk, ‘n ‘schip’ is onsydig, ‘n ‘auto’ is manlik, ‘n ‘wagen’ is manlik, ‘n ‘trein’ is manlik en ‘n vliegtuig is onsydig. ‘n Land is in Nederlands ook onsydig. Dus: “Brittannië en ZIJN koloniën” En my motor? HY ry lekker!

    GETUIENIS 5.

    Ek lees op GeenStijl.nl (PRAAG se ‘niggie’ in Holland) omtrent referendums, in hierdie geval die sogenaamde “Sleepwet”, oftewel ‘Wet op de inlichtingen- en veiligheidsdiensten 2017’. Dit is afgelei van ‘sleepnet’ + ‘wetgeving’. ‘n Sleepnet word gebruik in die seewater om sommer alle soorte vis, groot of klein, op een slag te vang. Die vis word dan sorteer op die bote. Maar hierdie “sleepwet” het te make met inligting – ‘n hele buurt se inligting word gevis, wat beteken alle privaatgeselsies kan afgeluister word deur die spesiale magte. Van die hele buurt. Gestel Mohammed gesels met Piet, en Jan en Klaas gesels in dieselfde buurt, word al vier hierdie manne se selfone, tablette, ens. afgeluister. Al is daar slegs een verdagte in die hele buurt. ‘n Groot gedeelte van die land het onomwonde vir hierdie wet “nee” gestem, hoewel die uitslag steeds geen versekering bied dat hierdie afluistery sal voortgaan of nie.

    Terwyl ons nou oor sulke referendums gesels: By ons dink ek outomaties weer aan die Beskerming van Staatsinligting (Snoerwet). Hierdie wet is deur die meerderheid in die parlement aanvaar, die “tea-gal” Lindiwe Mazibuku het haar moer gestrip en in die ‘States’ verder gaan studeer. Sedertdien het ons niks meer van haar gehoor nie.

    Die Suid-Afrikaanse Engelse koerante (met die talrykste lesers, klakouse en Afrikaanse nablaffers!) het nie één naastenby soveel durf soos GeenStijl.nl nie. GeenStijl het druk op die Nederlandse regering geplaas met 427 939 handtekeninge om ‘n referendum uit te roep rondom die EU-assosiasie met Oekraïne. Dit was op 6 April 2016. Om ‘n referendum in Nederland uit te roep het jy ‘n petisie met ten minste 300K handtekeninge nodig. En nou moet jy weet: in Holland word daar, so lyk dit my, bykans elke maand ‘n referendum gehou. In my hele 28-jarige leeftyd het ek nie by ‘n enkele referendum in Suid-Afrika gestem nie – want by die laaste een in 1992 was ek nog ‘n suigeling! By ons in Suid-Afrika word handtekeninge slegs vir ‘griefskrifte’ gebruik. Waarvan niks ooit kom nie. Word hierdie handtekeninge miskien net op die verkeerde tafel neergeplak? Hoeveel mag het die Suid-Afrikaanse burgers om ‘n referendum aan te vra?

    Die burgerregtegroepe het miskien nog baie by Nederland te leer.

    GETUIENIS 6.

    Ek was oudergewoonte besig om deur Deviantart.com te soek na mooi prente, toe ek op ‘n foto van twee jong, spelende Kaapse luiperdjies afkom. In ‘n dieretuin êrens in België. Die gegewens van die luiperds word ook vlugtig genoem. Ook dat die Kaapse luiperd oor die algemeen kleiner as die res gebou is. Hierdie kommentaar is alles in Engels geskryf. Toe ek sien die oplaaier is Nederlands, skryf ek sommer in Afrikaans oor die Kaapse luiperd se verwarrende geskiedenis in die kommentaarbalk. Sommer so spontaan.

    Melanisme word in 1883 in die omgewing Grahamstad aangemeld [Kaapkolonie]. Die groot twis ontstaan reeds tussen 1924 en 1932 tussen wetenskaplikes [wetenschappers] Allen en Pocock. Allen voer aan die ‘Kaapse luiperd’ is veel meer gedronge as die luiperds in die noorde (Transvaal en die res van Afrika), en met ander pelstekstuur; die luiperds in die Kaap moet dus ‘n ander naam kry (met die benaming: ‘Panthera pardus melanotica’). Pocock voer weer aan dit is onnodig, melanisme is melanisme.

    Maar toe ook sommer oor die politiek:

    Die nieregeringsorganisasie, Cape Leopard Trust, maak groot druk om die ‘Kaapse Luiperd’ te red van uitwissing deur bewusmakingsveldtogte in die jare 2003/2004+. Maar géén genoegsame DNS-ondersoeke kon tot dusver bewys “Panthera pardus pardus” (Afrika-luiperd) verskil van die ‘Kaapse luiperd’ (met die oorgeërfde kunsmatige benaming: ‘Panthera pardus melanotica’). Die Trust voer weer aan alle vorige DNS-bevindinge van ander wetenskaplikes is halfgebak, aangesien data, proefnemings en monsters uit die Kaapse omgewing ontbreek. Die skeptici voer aan: indien alle luiperds in Afrika presies tot dieselfde subspesie (onderzoort, P.p. pardus) behoort, waarom moet die ‘Kaapse luiperd’ in die besonder spesiale aandag kry?

    Dit alles het ek aangeteken op die Afrikaanse Wikipedia, met die artikelnaam “Kaapse luiperd”.

    Daarop antwoord sy:

    “Wauw, ik had geen idee van die politieke historie (dat soort zaken krijgen wij hier dan weer niet te horen…)

    Wel bijzonder dat er aandacht voor is, in ieder geval!

    Bijzonder toch ook wel, dat het speciaal aan de kaapse luipaard wordt gekoppeld, dat melanisme. Ben benieuwd of er ooit nog een uitspraak komt.”

     

    Nederland het ook nog baie by Suid-Afrika te leer.

    GEVOLGTREKKING

    1. Te midde van die private en staatsinstansies in Suid-Afrika wat al hoe meer Nederlands as ‘oertaal’ of ‘brontaal’ afskeep (sowel die Kaapse as Transvaalse argief is vol Nederlandse dokumentasie, wat die geskiedenis ‘n toe boek maak vir ander Suid-Afrikaners), en so te sê die rugstring van Afrikaans verbrysel, is Nederlands as kultuurtaal belangriker as ooit. Veral om aantygings, mites ens. rondom die geskiedenis te weerlê.
    2. Die kontak tussen Afrikaner/Boer en Nederlanders is weens noue verwantskap of belangstellings nog weinig deurgebreek. Die kommunikasie word egter deels bemoeilik, indien veral die Afrikaner/Boer nie besef die Nederlander beskik oor geen Afrikaanse woordeboek nie. Maar dink die Afrikaner hoe die Hollander die Afrikaanse teks waarskynlik sal lees, word kommunikasie aan weerskante van die Middellandse See vergemaklik. Niks hoef eers op omslagtige wyse vertaal te word nie.
    3. Terwyl Afrikaans tans ‘n effense taalkundige droogte beleef wat tweetalige vreemdetaalwoordeboeke aanbetref, kan Nederlandse woordeboeke en bronne steeds as uitstekende en aanvullende plaasvervangers dien.
    4. Sowel Suid-Afrika as Nederland dien elkeen as proefplaas in vele opsigte. Tog word presies dieselfde foute onbewustelik keer op keer in die onderskeie samelewings begaan, bloot omrede kontak tussen die twee volke (se geesgenote!) nog gans te min is.
    5. Dikwels is al wat nodig is om Nederlands as ‘n springlewende taal te beskou, springlewendige kinderstemme.
  • Suidpunt: Waarom is Hollands weggegooi vir Afrikaans?

    Suidpunt: Waarom is Hollands weggegooi vir Afrikaans?

    Een van PRAAG se getroue lesers, op Disqus bekend as Sussie se Vissie, wou weet waarom die Afrikaner/Boer so maklik die Hollandse kultuurtaal, waarop hy tog so heilig was, so maklik kon prysgee vir Afrikaans. Wat sou die rede hiervoor wees?

    Dit volg na aanleiding van Leon Lemmer se resensie – Wannie Carstens se ‘Storie van Afrikaans’ op 26 November 2017.

    Die presiese bewoording lui:

    Mnr Lemmer,

    Met die koloniale besetting van onder meer Amerika/Australië het Engels in sy geheel, redelik ( indien nie absoluut nie ) – as landstaal behoue gebly.

    Benewens aksente wat opmerklik verskil en jou blindelings in staat stel om tussen dié twee nasionaliteite te kan onderskei, hoe’t dit gebeur dat Afrikaans in taal, woord en spelling so radikaal weggeswaai het van SY aanvanklike Nederlandse/Hollandse volkstong en/of besetter?

    Ek kry nie my blondine-intellek om dié een nie.

    Het ons voorsate as ongeletterde plebs/uitskot doodeenvoudig gesukkel om uiting te kon gee aan Hoog Nederlands – en toe die weg van n tipe ‘fanagalo’-Nederlands gevolg waarmee hul hulself gemaklik kon vind?

    Argentinië met sy besetters-geskiedenis dieselfde. Ofskoon jy afgeraai word om NIE Spaans in Argentinië te leer praat nie, is die gemene deler as taal, nie so radikaal vervreem soos die van Afr en sy Nederlandse grootouer nie.

    Insgelyks sekere Afrika lande. Het enige van hul in n soort van ‘fanagalo’-Frans metamorfeer?

    Die beweegrede(s) tot n soeke na n EIE eertydse ‘nuwe taal’ ( gegewe die status quo van bg vermelde lande ) – slaan my dronk.

     

    Op Leon Lemmer se reaksie, herhaal sy haar standpunt.

    Dkie vir u repliek.

    My skrywe opgesluit in u sin ‘…dis primer die blanke Hollandsprekendes wat hul tradisionele taal aangepas het’.

    My vraag dus:- Waarom so radikaal? Wat was hierdeur bereik?

    Die oogmerk te wees wat?

    Andersyds gee ek u met als gelyk, en kan u aanvaar net sotte ( behalwe blondines ) sal hul verwerdig om iemand met u statuur…te probeer vasvra.

     

    Aanvanklik was my brief teen 29 November reeds 17 bladsye lank, maar ek moes toe ongelukkig van voor af begin.

    Hier volg die redes.

    REDE 1. SIMPATIE TEENOOR DIE SPREKERS VAN AFRIKAANS, DIE TAAL VAN DIE ONGELETTERDE.

    Die Hollander Arnoldus Pannevis was alleen maar bekommerd oor “het geestelijk heil van de gekleurde bevolking van dit land” en wou daarom ‘n Bybel vertaal kry in eenvoudige “Afrikaansch-Hollandsch”, net soos daar vir die bewoners van sekere Deense Wes-Indiese eilande ‘n Nuwe Testament in “Neger-Hollands” vertaal is (Scholtz, 1939:226). ‘n Ander Hollander van geboorte, Casper Peter Hoogenhout, het dié uitsig verbreed (Scholtz, 1939:229):

    “Jij sal miskien seh, […] die Engelse het oweral skole en kerke ver die bruin mense opgerig. Maar nou vra ek weer, as hulle dan nie eens die Hollanse taal reg kan verstaan nie, hoe sal hulle dan die Engelse verstaan? Nee! daar mot meer gedaan wort, daar mot in hulle eige taal geskrijwe en ver hulle gepreek wort, 1 Cor. 14, en nie alleen ver die bruin mense nie, maar ook ver banja blanke, want daar is ook regte banja blanke wat die Hollanse taal nie half verstaan nie. Ja die Hollanse taal sal naderhand heeltemaal in Afirka gedaan raak, en die Afirkaanse sal daarvoor in die plek kom, en das ook reg. […] Nou mot een eenvoudig Afirkaner jaare lang leer om die Hollans en Engels te verstaan, ik seh “verstaan”; en dat kom omdat et nie hulle taal is nie, maar omdat die Hollanse taal “half” vreemd is en die Engelse glad vreemd. Was daar een Bijbel en andere boeke in de Afirkaanse taal, dan sal een arm Afirkaaner in ses maande meer kan leer as nou in ses jaar. Maar wag maar die tijt sal kom.”

    Maar hulle albei het tog iets in gemeen: om vir ‘n ongeletterde groep ‘n teks verstaanbaar te maak. Vir die halfgeletterde én ongeletterdes.

    Steyn (1980:192-193) wys onder meer na Dr. W.J. Viljoen wat sy roeping ernstig opgeneem het – Nederlands sou gehandhaaf word in sy Vrystaatse Onderwysdepartement, waarvan hy die hoof was. Hy het altyd met sy amptenare Hooghollands gepraat, en geëis dat alle dokumente en notules in Nederlands moes wees:

    “Een keer was C.R. Swart, latere Staatspresident, by hom op kantoor. Dr. Viljoen het die swart kantoorbode laat kom en in Afrikaans vir hom gesê: ‘Ou Jan, gaan haal gou vir ons twee koppies tee.’ Daarna sit hy sy gesprek met mnr. Swart in Nederlands voort.”

    Wat is so vreemd hieraan? Kyk eens. Hierdie aanhaling bevestig net weer: Nederlands is duidelik die taal van die Beskaafde Blanke, Afrikaans die taal van die swarte, bruine en ongeletterde blanke Afrikaner.  As die meerderheid Afrikaners ongeletterd of halfgeletterd was (soos ons later sal sien), het Afrikaans nie selfs méér tot die volk gespreek as Nederlands, die taal van die kulturele elite nie? As groepstaal, die taal van die verontregte? Die taal van die onderdrukte?

    REDE 2: WANBEGRIP WAT DIE BEGRIP “NEDERLANDS” WERKLIK BEHELS.

    Daar is geen duidelike omskrywing wat die begrip NEDERLANDS werklik behels nie – handel dit oor iets wat soos verstaanbare Nederlands LYK (korrekte vervoegings en verbuigings, maar idiomeskat wat afwyk toelaat, tot so ‘n mate dat ‘ou bokke het stywe horings [oude bokken hebben stijve horens]’ mens laat giggel soos ‘n jong non in ‘n komkommerbedding)? Of lyk hierdie Nederlands soos deur die Staatsamptenary en wetenskaplikes in Nederland geskryf en gepraat? Of, is Nederlands ook hierdie afgewaterde spreektaal sonder vervoeginge, wat ook al sy ander subdialekte insluit?

    Vir baie mense lyk dit my is dit moeilik om taaldinamiek te verstaan. Dat ‘n taal nooit staties bly nie. En tog soms wel. Waarom anders kon Yslands sy drie woordgeslagte (manlik, vroulik, onsydig) behou, terwyl sy stamtaal, Oudnoors, afgewater het tot twee geslagte en die meeste van sy vervoeginge van ontslae geraak het tot ons by Moderne Noors uitkom? Is Noors te veel deur Deens, wat op sy beurt deur Platduits en Sweeds beïnvloed is, beïnvloed? Skynbaar ja  (Steyn 1980:117). Maar hoe het Yslands sy identiteit en struktuur behou onder Deense heerskappy? Yslands het ‘n stewige, gevestigde letterkunde – en sy sprekers se geletterdheid word plek-plek selfs tot bibliomanie oordryf in Jules Verne se “Voyage au centre de la terre” (1864), waar daar geen boeke in die Yslandse biblioteke te vinde is nie, omrede hulle almal uitgeneem is. En daar was nie te veel inmenging deur ander lande op hierdie eiland in die middel van nêrens nie. Maar niks het deur die eeue heen verander nie, so waarom sou die woordeskat en grammatika hoef te verander?

    Tog, mens kry Litaus in Oos-Europa, en ook hierdie taal het deur al die oorloë, onkunde en wie weet wat als ook nie veel van sy oorspronklike struktuur ingeboet nie (die Russe was ook nie dáár in die streek veel doenig nie). Of was hy maar net ‘n vervelige Baltiese saadjie wat vir jare oor die hoof gesien is en toe, skielik, op ‘n dag, onder die stof ontkiem en gebloei het tot ‘n landstaal toe die lentegeur van onafhanklikheid in die lug hang?

    Eerstens moet ons goed begryp daar was nie eintlik ‘n Standaardnederlands (kunstaal) voor die verskyning van die Statenvertaling in Nederlands nie. Elkeen het die Bybel en hul proefskrifte voorheen maar in sy eie dialek of stadstaal oorgeskryf. Literêre stukke soos ”Lanseloet van Denemerken”, ”Van den Vos Reynaerde” en ander Abele Spele is almal in dialekte geskryf in die Middeleeue. Dit is waarom sekere ou Nederlandse boeke selfs later uit die 1600‘s vir my moeilik leesbaar is (ver van Amsterdams), terwyl ander verbasend maklik is (naby aan Amsterdams). Selfs Luther se Duitse Bybel  van 1522 het die Standaardiseringsproses begin, maar die vertaling self is deurspek met regionalismes soos hy in die omtrek die mense vir uitdrukkings gaan rondvra het om sy vertaling mee te voltooi.

    Tweedens moet ons die totstandkoming van die Standaardtaal verstaan.

    1. Enige dialek in ‘n kontinuum kan tot Taal verhef word indien die volk (stam, kultuur) en intelligentsia (soos taalkundiges) of maghebbers van ‘n land (en baie keer internasionaal) dit so aanvaar. Fries in Nederland is ‘n voorbeeld hiervan en so ook Katalaans in Spanje. Soms is geld die vernaamste faktor – soos tydens die Hansetyd toe Platduits of Nederduits hoë prestige gehad het, maar mettertyd oorskadu is deur Hoogduits van die magtiger konings. Die Standaardtaal weet ons is daar om mense binne ‘n land met verskillende dialekte te help om mekaar te verstaan en die volk (of landgenote) te verenig = dit is kunsmatig. In Nederland het die twee provinsies Holland die kitaar op ekonomiese gebied geslaan, die koningshuis is daar gesetel, die Staten-Generaal (parlement) is daar gesetel  – so die dialek van die provinsies Holland, d.w.s. Noord- en Suid-Holland, sou die swaarste stempel op hierdie kunsmatige Standaardtaal afdruk.

    2. Soos vele streke in Nederland self en sy kolonies het niemand ‘n eenvormige onderwys gehad nie en die meeste burgers was ongeskoold. Drastiese verbetering het eers vanaf die 19de en veral in die 20ste eeu verwesenlik.  

    3. Hierdie ongeskooldheid of halfgeskooldheid plaas heelwat nadruk op die betrokke dorpstaal, streekstaal of dialektaal, wat afwyk van die Standaardtaal wat reeds in die stamland of hoofsentra aan die vorm is of gebruik word. Dialekte het soms die neiging om na mekaar of weg van mekaar te groei soos die tyd aanstap. Sekere dialekte is ook traag om te verander (hoë stabiliteit), ander verander weer blitsvinnig (wat ‘n eeu gelede geskryf is, is vandag onleesbaar). Dit hang alles af van mobiliteit, verlatenheid of hoeveel die mense in ‘n land of streek geneig is om rond te trek; en of ‘n ander taal besig is om in te meng. Hoe meer beweeglik die plaaslike bevolking geraak het (via spoorweë) binne die land self (dit is nou Nederland), hoe meer is ander onverstaanbare landsdialekte (EEUE OUER as die Suid-Afrikaanse dialekte en dus ook meer afwykend van Standaardnederlands van die Randstad) teengekom, en dus is die belang van die Standaardtaal al hoe meer hoog op prys gestel om met sprekers van ander onverstaanbare dialekte te kommunikeer. In Suid-Afrika het die subdialekte (streekstale) destyds nog nie so ver afgewyk nie (want dit was nie so oud nie), behalwe deur Engels wat met die verloop van baie jare al hoe meer sy invloed op hierdie verskeie dialekte afgedruk het. Verder het elke tweede Suid-Afrikaanse boer beslis nie in sy lewe ‘n pelgrimsreis na Amsterdam onderneem nie.

    Volgens die Featurefrekwensiemetode staan die Afrikaans, wat erken word as ‘n afsonderlike (dogter)taal van Nederlands, veel nader aan die Nederlandse Standaardtaal  (23ste op die lys) as die ander dialekte op Vlaamse, Nederlandse en Franse bodem (Duinkerken). Suid-Limburgs in Kerkrade wyk die meeste af (Van Eeden, 1995:6-9).

    4. Die dialek waarin kommunikeer word begin al hoe meer afwyk van die beskoude Standaardvorm, of elitetaal, of koningstaal in die stamland.

    5. Sodra die Standaardtaal (Nederlands, ‘n kunstaal) uiteindelik gefinaliseer en landwyd of internasionaal aan skole onderrig word, is dit vir party makliker, ander moeiliker, om by die Standaard aan te pas. Dikwels is daar ook ander hindernisse, soos in Vlaandere en Suid-Afrika, waar volksbewustheid en gebrek aan media (biblioteke en beskikbaarheid van leesstof), ook verdere weerstand teweegbring om die Standaardtaal (destyds genoem Algemeen Beschaafde Nederlands) te aanvaar. Limburgs in Nederland sal weer nie maklik besluit om eerder “Duits” te wees as Nederlands nie. Hier gaan dit weer om nasionale eenheid en pragmatiek: Limburgs binne die Nederlandse landsgrens groei al hoe meer na die Standaardnederlands as kultuurtaal toe, in Duitsland na Standaardduits.

    Teen daardie tyd (die finalisering van Standaardnederlands) is Afrikaans deur wat ek “verwildering” en ander “evolusie”/”vereenvoudiging”/”veranalitisering” noem reeds gevorm. Ek dink mens sou tereg kon noem Afrikaans was teen 1900 die produk van 250 jaar se onkunde en swak skoolopleiding van (Randstad)nederlands weens omstandighede. As, ás almal in die Kaap de Goeie Hoop, onder die Nederlandse regering

    1)      verplig sou wees om geskool te word in Staatsnederlands [Ryksnederlands? Randstadnederlands?] tot op gevorderde vlak (tot net voor universiteit?),

    2)      daar geen invloede van buite was nie [alle ander voormalige Nederlandse kolonies wat deur Engeland oorgeneem is, het heeltemal verengels],

    3)      daar genoeg Hollanders gekom en gegaan het om die nuwe wendings in die taalgebruik oor te dra,

    4)      daar genoeg opvoedkundige leesstof beskikbaar was om die “geletterde Boere” besig te hou,

    sou dit die afwyking beslis gestrem het [afhangend hoe goed opgelei die skoolmeesters was].

    Ongelukkig weet ons ook die V.O.C. en die Staat Nederland self het aanvanklik absoluut die minimum, feitlik bôggerôl gedoen om die kolonies te ontwikkel (Kaapstad sou in hierdie opsig waarskynlik nie groter as Suurbraak geword het nie). Maar Engeland kon wel, want hy was nie so baie in duur Europese oorloë betrokke soos die ander koninkryke op die Europese Vasteland nie en verder was hy nie soos Denemarke, Nederland en sekere dele van Frankryk afhanklik van slegs die Engelse kanaal nie. Op daardie gebied was hy onaantasbaar.

    ‘n Mens sou nou kon spekuleer of die lewe onder die Nederlandse vlag beter sou verloop het.  Nederland het eers werklik teen die laat-1800‘s tot laat-1930‘s belangstelling in sy kolonies begin toon [ook maar net omdat Frankryk en Engeland dit met hul eie gedoen het; dis nou as die ontdekking van goud in die Hoëveld nie reeds ‘n stormloop veroorsaak het deur geleidelike gebiedsuitbreiding noordwaarts nie, as dit ooit sou gebeur het…]. Soos Indonesië (voorheen Nederlands-Indië) egter toon, het die Hollanders steeds nie veel beleggings daarin gepomp nie – dit was steeds ‘n kolonie wat op die primêre sektor ingesteld was: landbou, bosbou, mynbou, vissery, jag. Daarteenoor het die Britte in Indië (die een besuide die Himalajagebergte) begin fokus op vervaardiging (om selfs nog groter wins te maak met die goedkoop vervaardigde produkte met goedkoop arbeid).  

    Bos (1941) werp vir ons lig op die onderwerp. Eers in 1817 word die eerste Europese skooltjie oopgemaak in Weltevreden, Nederlands-Indië. In 1860 kom daar die Gymnasium Koning Willem III tot stand, wat die moontlikheid bied om aan Nederlandse universiteite te studeer.

    Tot met die volgende eeuwending lyk sake ook maar beroerd met al die omliggende skooltjies. “Dit bleek o.a. uit een in 1900 door het Nederlansch Indisch Onderwijzers Genootschap ingestelde enquête: van 1476 toegelaten ‘Europeesche‘ leerlingen verstond 621 of 41,5% in het geheel geen Nederlandsch; 433 of 29,3% kenden slechts een weinig Nederlandsch en slechts 422 of 29,2% begrepen en spraken de voertaal bij het onderwijs behoorlijk” (p. 16).  Teen 1937 was daar 10 middelbare skole soortgelyk aan Gymnasium Koning Willem III. Lycea (middelbare skole wat slegs Latyn aanbied en nie Oudgrieks nie) was daar vier – twee bestuur deur die regering en twee privaat (p. 23).

    “De vraag, of Indië eigen instellingen van Hooger Onderwijs noodig had, werd tot ongeveer 1910 vrijwel eenstemmig ontkennend beantwoord.” Die Eerste Wêreldoorlog het egter studiereise na Nederlandse universiteite bemoeilik en die behoefte na ingenieurs het in Indonesië intussen groter geword.  En juis daarom het die eerste tegnikon eers in 1920 oopgemaak (p. 26).

    Die Anton de Kom Universiteit van Suriname is eers op 8 Mei 1966 in die lewe geroep. Volgens hul webwerf: “De Universiteit begon op 1 november 1968 met slechts een faculteit, namelijk de Surinaamse Rechtsschool die in de Faculteit der Rechtswetenschappen was opgegaan. Hoewel de Geneeskundige School ouder is dan de Rechtsschool maakt de juridische faculteit langer deel uitvan de universiteitsgemeenschap dan de medische faculteit. De Geneeskundige School, Suriname ‘s oudste instelling voor hoger beroepsonderwijs, ging pas op 26 september 1969 in de universiteit op.”

    Op 25 November 1975 word Suriname onafhanklik – en die Nederlandse koninklikes het ‘n jolige fees op die boot daaroor gehou.

    Vergelyk nou hiermee: “In 1817 het ‘n toekomstige predikant van die Nederduitse Gereformeerde Kerk, Abraham Faure, wat toe in Nederland student was, voorstelle gedoen vir die ontwikkeling van hoër onderwys in sy vaderland*. Tien jaar later sou hy saam met ander vooraanstaande Kaaplanders, onder wie James Adamson van die Skotse Kerk, die voortou neem in die stigting van ‘n Atheneum in Kaapstad – die Suid-Afrikaanse Kollege.” [*Hy was waarskynlik gatvol vir die liberale teologie / vrysinnige Protestantisme aan Nederlandse universiteite]

    Dié kollege in Kaapstad is in 1829 geopen, maar dit was eintlik niks meer as ‘n middelbare skool nie (Boucher, 1973:3); so het SACS High ontstaan. Paarl Gimnasium het op 12 Januarie 1858 en Paul Roos Gimnasium is in 1866 in Suid-Afrika oopgemaak. Die teologiese seminarie, die Victoria-kollege, wat later die Universiteit van Stellenbosch sou word, is in 1866 gestig (Boucher, 1973:19).

    Dit is dus moeilik om met sekerheid te sê of Suid-Afrika onder Hollandse bewind ‘n universiteit sou gekry het in die 1800’s indien genoeg mense daarvoor sou gevra het. Vergeleke met Indonesië wil dit tog so voorkom.

    In Holland het dinge in die laat-19de eeu ook nie veel beter as Suid-Afrika en Indonesië onder die V.O.C. of Nederlandse vlag gelyk nie, veral nie vir die vrou nie. My oupa aan Hollandse vaderskant, se skoonsuster, se moeder, kon nie eens haar handtekening maak op die huweliksregister om die troue van haar dogter en skoonseun te bevestig nie (daar was destyds ‘n wet in Nederland waar die ouers hul kinders onder dertigjarige ouderdom skriftelik moet toestemming gee om te trou). Sy kon nie lees of skryf nie [dit staan uitdruklik so geskryf op die huweliksregister]. En dit was op 3 Junie 1936! Sy was buitendien toe al ‘n vrou van amper 64 jaar oud. Nou moet jy ook weet – die eerste leerplig word eers in 1900 in Nederland aangeneem en tree op 1 Januarie 1901 in werking. As die stamland so lyk, hoe lyk die kolonies dan nie?

    6. Indien daar geen eerstehandse kontak is met die persone wat die Standaardvorm SPREEK nie (ook d.m.v. radio, televisie, telefoon, rolprente, plate, videokonferensie) bly die afstand tussen Standaardtaal en dialek of “afwyking” groot. In ‘n land met weinige invloed deur Hollanders tydens die koloniale Britse ryk, is die afwykingsproses van Afrikaans van Standaardnederlands hoegenaamd nie stopgesit nie.

    7. Die spreektaal van die blankes (Plathollands/Afrikaans) is gebruik as onderrigmedium van Hooghollands en ander vakke in Transvaal. In die Kaap was dit Engels. Albei het teenproduktief gewerk om Hollands aan die leerlinge oor te dra en baie maal was selfs die ingevoerde onderwysers uit Holland  (of diegene wat daar gaan studeer het) in die Boererepublieke  ook nie goed genoeg gekwalifiseerd nie. Verder is die leerlinge in die Kaap nie aangemoedig om Nederlands op skool te praat nie.

    8. Alleen die tyd sal leer of die dialekkontinuum in Nederland vandag heeltemal deur skoolonderrig en mediablootstelling sal verdwyn – sodat slegs een eenvormige Standaardtaal sal oorbly. Die vraag is ook of, indien Afrikaans by Nederlands gebly het, die Suid-Afrikaanse dialek hierdeur beïnvloed sou word en ook heeltemal sou verdwyn het.

    9. Punt nommer 1 tot 8 kan ‘n streep deur getrek word word na aanleiding van die volgende voorbeeld: Die Duitsers het van die beste skole in Amerika gehad (en het beslis meer literêre en wetenskaplike skatte as Afrikaans!), en tog is die taal daar aansienlik verswak. Onder andere deur iets so simpel soos stigma tydens die Eerste Wêreldoorlog, omstreeks 1917 en daarna. Dit was ‘n skande om ‘n Duitser te wees op heilige Amerikaanse grond, en ons is almal bewus hoe Duitsland by die Verdrag van Versailles verneder is (hoewel die Amerikaanse Kongres tog later hierdie verdrag sou verwerp het). Baie Amerikaanse state het die gebruik van Duits in skole, op straat, oor die telefoon en op vergaderings verbied. In party state is Duitssprekendes geteer en veer, ander is geslaan, verneder, uit hul werk verdryf; predikante wat in Duits gepreek het se huise is snags geel geverf, sonder dat die daders vervolg is. Waar 9 miljoen Amerikaners in 1910 nog Duits gepraat het, was daar teen 1966 maar sowat 50 000 sprekers onder agttienjarige ouderdom oor (Steyn, 1980:15-17; 53).

    10. Watter kant van die spoorlyn jy bly, gaan dalk bepaal watter dialek jy verkies.

    Petrus van Eeden se gratis beskikbare boek op die internet, “Afrikaans hoort by Nederlands”, beskou die opkomende Nasionalisme, Outonomie en Eie Identiteit (as samebindende middel in die strewe na onafhanklikheid), geen stedelike bevolking en klein elite (vox populi = Vox Dei?), lae skoling (soos om Matriekwiskunde af te water) en die Romantiek (Engels en Nederlands is die bose gekunstelde maghebber, Afrikaans is die wonderschöne, ongekunstelde, gemarginaliseerde natuurkind in die donker hoekie van vergetelheid) as die vernaamste redes waarom Afrikaans later tot standaardtaal verrys het.

    Van Eeden behandel slegs vier bladsye oor ”lae skoling” (p. 146 tot 149). Ek lig slegs drie punte uit.

    1. Turkye het in 1922 sy eie identiteit gesoek. Die Persiese en Arabiese woorde is uit die taal gewerp en Europese leenwoorde is in gebruik geneem; die Arabiese  skrif is verwerp en met die Latynse alfabet vervang. Boonop is die skryftaal en taalreëls vereenvoudig (of, gemoderniseer). Nou haal ek Van Eeden aan wat sê (p. 146): “hierdie radikale verandering [is] vergemaklik, deur die feit dat in 1927 maar sowat 10% van die bevolking geletterd was. Hierdie drastiese taalhervorming sou onmoontlik gewees het, indien die Turke destyds goed geskoold en welgesteld was.”

    2. Van Eeden haal dan Nederlandse navorsing aan wat dui mense wat hoër geskoold is, sal die spelling behou soos dit is [NEEM KENNIS, TAALKOMMISSIE!]. ‘n Moeiliker of ingewikkelde spelwyse sal hulle nie afskrik nie; ‘n oorvereenvoudigde spelwyse sal hulle egter juis teen die bors stuit – want dit kan mos lei tot vervlakking van die taal. Of die Nederlandse spelwyse behoue sou gebly het of in ‘n snaakse Duitse lopende skrif, Fraktur, runeskrif, Gotiese alfabet, Cyrillies of selfs Sjinese piktogramme of spykerskrif geskryf sou word maak nie saak nie – ‘n mens leer wat hy leer op skool. En basta.

    3. Boonop was die gehalte onderwyser in Suid-Afrika destyds (*en vandag?) nie juis universeel wat wonders nie (p. 147) – daar was onderwysers wat skaars hul name kon skryf, selfs soms hul name as Potchefstroom, Pretoria en Witfontein aangee, met die maandname twee of meer spelfoute begaan, eenvoudige somme misreken, die getalle met ses tot sewe syfers nie sonder foute kon opskryf of uitspreek nie, nie ‘n werkwoord van ‘n selfstandige naamwoord kon onderskei nie.

    Hiermee vergelyk Van Eeden (1995:149):

    “Uit die werk van Bortoni-Ricardo (1985) is dit ook duidelik dat persone uit die lae sosio-ekonomiese vlakke van die Brasiliaanse samelewing, probleme ervaar met die vervoeging van die werkwoord. Hoe armer en laer geskoold die Brasiliaan, hoe meer afgewater die vervoeging van die werkwoord asook ander grammatikale vereenvoudiginge. Die opvoedingsproses hou dan in dat die ergste afwykings eers deur middel van addisionele skoling bygebring word. Kyk ‘n mens na die uitlatinge van Mansvelt teen die einde van die vorige eeu, dan blyk dit duidelik dat die Afrikaners wat die laagste geskoold was, ook die fleksievorme van veral die werkwoord die meeste verwaarloos het. Diegene met minder as een jaar skoolopleiding en volgens Mansvelt, suiwer Hollands gepraat het, se taal was “volstrekt niet van buigingsvormen ontbloot” (De Villiers 1936:128). Kombuis-Hollandstaliges, mense dus wat minder as ‘n paar maande skoolopleiding geniet het, het volgens Mansvelt ook nog ‘n suiwer Hollands gepraat, maar hul taal het “bijna alle buigingsvormen, vooral bij de werkwoorden verwaarloost.”

    Gegewe al bogenoemde feite, laat dit my eerlikwaar wonder of die onderwysers ooit geweet het wat ”Nederlands” beteken.

    Niemand is eintlik nou nog seker wat die losse begrip “Nederlands” behels nie. Wat ek, Suidpunt, onder Standaardnederlands verstaan is om in die stemtoon, die idiomeskat, die woordeskat, uitdrukkings, die sinsbou, die “gees”, die bybetekenisse van Nederlandse woorde geheel en al met die Nederlanders s’n te laat ooreenstem soos hulle vandag oor die radio praat, en veral soos by sobere hofstukke gebruik word. Net omdat ek werkwoorde korrek vervoeg en selfstandige naamwoorde die regte verbuiging gee, beteken dit nie ek praat suiwer Nederlands nie.  Dan kry jy geen Nederlands-Nederlands nie, maar Suid-Afrikaanse Nederlands.

    Dit hang weereens af hoe inklusief die akademie wil wees.

    Nou sal Sussie natuurlik wys na die Engels en Frans en vra waarom daar nie so baie kreooltale in die Afrikalande is nie en waarom die Amerikaanse Engels nie so erg verskil van Britse Engels nie.

    Ons moenie vir een oomblik dink die meerderheid Afrikane van voormalige Franse kolonies praat Frans AS MOEDERTAAL nie. Wat jy daar oor die TV of Youtubevideo hoor is die aangeleerde taal. Wat jy op die skoolbanke kry. Wat moedertaal betref, is mens mos mee houtgerus – jy glo dit is outomaties korrek. Jy gaan nie elke vyf minute hol na ‘n woordeboek uit vrees vir die verkeerde woordkeuse nie. Maar dit gaan ook afhang van jou taalprioriteit. As mens uit ‘n Afrikastam van nederige herkoms spruit, wat ‘n goeie en blywende indruk wil skep en sosiale opgang wil maak deur jou fleurige, gekunstelde, dog hoflike (en ‘n skeutjie vleiende) taal in ‘n derdewêreldland om die boonste sport te bereik, dan moet jou taalgebruik (wat by skoolbank-Frans begin het) keuriger as jou mededingers s‘n wees. As jy ‘n landbouer is wat heel toevallig ”Nederlands” as moedertaal praat, is bloutong onder die skape ‘n veel groter probleem.

    Ek stel ook voor die lesers gaan kyk by http://langscape.umd.edu/map.php . Regoor die hele Afrika, met die uitsondering van die suide, sien ek geen Frans of Engels op die kaarte nie. As jy inzoem na die Suid-Afrikaanse stede, daar floreer Engels, maar nie Frans of Portguees in plekke soos Brazzaville en Luanda nie. Die kaarte is egter hoogs veralgemenend – daar is plekke soos Fairview wat ooglopend Afrikaans is – of is dit die huispersoneel wat daar permanent ingetrek het? Sover ek onthou was plekke soos Parow, Bellville, Durbanville (Pampoenkraal) nog altyd Afrikaans. En, in my wildste drome kan Kayelitsha en Kenilworth nie Afrikaans wees nie. Maar tog, volgens die 2011-sensus was Hermanus 76,1% Afrikaanssprekend [nou nie juis die indruk waaronder ek verkeer het nie]. Ook in my eerstejaarsvoorgeskrewe Aardrykskundehandboek deur Bergman en Renwick (2008:275), slaan Afrikaans soos varkmasels op die Afrikavasteland uit. Op die vreemdste plekke. Daar is egter geen beduidenis van Engels of Frans of Portugees op Renwick en Bergman se Afrikakaart nie – wel Arabies.

    Ons moet onthou die volkere in die Afrikalande is baie stamgebonde, en die Engels en Frans wat nou deel van die destydse évolués  (ontwikkeldes, beskaafdes) uitmaak is ‘n skepping van die vroeë 1900’s. Lees mens deur David van Reybrouck se “Congo: een geschiedenis” (2010:231-242), was daar enkele swartes in hierdie Belgiese kolonie wat wel deel van dié évolués wou word. Dan moes hul hele lewenswyse, kultuur en uitkyk ooreenstem met die Westerse heersers s‘n – wat met sekere voorregte gepaardgaan. Dan kon hulle wyn drink, verdere geleerdheid ontvang, in dieselfde swembaddens plons as die Belge (maar soos Van Reybrouck skryf (2010:233): ”Als het zwarte in het zwembad sprong, gingen de blanken eruit. Lijfstraffen met de chicotte golden nog steeds voor alle Afrikanen, zelfs voor hen die Latijnse naamvallen kenden en de speeches van De Gaulle lazen”), later selfs meer blankevoorregte verkry… maar vir die meeste volke van die Belgiese Kongo was dit suiwer gatkruip en ontkenning van jou eie stam, vir weelde.  Dis vernederend om boetie-boetie met die heersers te probeer speel. Nietemin was die belangstelling groot om sosiale opgang te maak. Die keuringsproses was egter streng (Van Reybrouck, 2010: 236): ”In 1958 waren slechts 1557 ‘burgerlijke verdiensten‘ uitgereikt en slechts 217 ‘immatriculaties‘, op een bevolking van veertien miljoen inwoners.”  Tog was daar in 1947 op Kongolese dorpies 110 intellektuele klubs, met altesaam 5 609 lede.  Hierdie syfer sou toeneem vanaf 1952 tot 1956 vanaf 131 na 317 klubs. Die inskrywingstal het gestyg vanaf 7 661 tot 15 345 lede.

    Verder is dit onbillik om aannames rondom Frans te maak as jy self nie Frans magtig is nie. Frans is ‘n taal wat alles behalwe foneties ooreenstem met die spelvorm. Dieselfde regionalismes stem ook duidelik nie ooreen met die Académie se Frans nie. Maar, as jy wil glo jou Frans is Frans, dan is dit Frans. Dieselfde met die Suid-Afrikaanse Nederlandse dialek van destyds en die halfduitse Limburgs van vandag – as jy vas glo jou Nederlands wat jy praat is Nederlands, dan is dit Nederlands. Geen haan sal daarna kraai nie.

    Dit is wat Van Eeden eintlik wil sê: Sulke afwykings IN NEDERLAND EN BELGIË word eenvoudig “dialekte”, “stadstale” en “dorpstale” van Nederlands genoem wat in die verlede deur bykans homogene Nederlanders en Vlaminge gepraat is. By ons in Suid-Afrika word dit sommer ‘n nuwe taal. Onthou, daar was nie radio’s en televisies in elke liewe huishouding in Europa wat Algemene Beschaafde Nederlands die huis indra nie! Sommige dialekte, stadstale en dorpstale wyk véél meer as Afrikaans van die Standaardnederlands af.

    Dit is dus nie verbasend nie (1995:52):

    “Ten spyte van die hoë tempo waarteen die Vlaminge die Nederlandse standaardtaal nagepraat het, het die aantal Vlaminge wat die standaardtaal, gedurende die sestigerjare as spreektaal gebruik het, nog nie 3% van die Vlaamse bevolking gehaal nie (Willemyns 1971:7). Volgens Botha (1976:6) gebruik minder as 1% van die Vlaminge die Nederlandse standaardtaal, en het hy waarskynlik slegs na die gesproke taal verwys.”

    Maar al sou die hele hutspot-idee van Afrikaans as die uitvloeisel van hoogs flekterende tale wat gelyke speelveld soek (Nederlandse, Duitse, Franse, Deense, Sweedse, Noorse selfs Khoi-dialekte?) , net soos by die onlangs ontdekte mynerstaal, Cité-Duits, in België, waarvan die proses haarskerp ooreenstem met die vorming van Afrikaans (Van Maris, 2017), voorgehou word, hou dit ook nie stand teenoor Amerikaans nie. Amerika is immers veel ouer, daar was ook vlae immigrante uit verskeie dele van Europa wat toegeskryf kan word aan oorloë, hongersnood, ekonomiese ineenstorting, beter werksgeleenthede, familie wat reeds gevestig is. Nou hoekom lyk hierdie Engels nie veel anders as dié van Brittanje nie? Of is ons so gewoond aan Amerikaans en Brits dat ons geen verskil meer kan raaksien nie?

    Steyn (1980:51) voer aan hierdie miljoene immigrante wat aangekom het en hul ou tale verleer het, kan toegeskryf word aan “waarskynlik die onderwys”. Tog was daar vir baie lank Duitse skole in Amerika. Maar “algaande het die verskillende state op aandrang van die federale regering begin vereis dat net Engels die onderrigtaal in private en openbare skole moet wees”. Verder was daar tot met die 1960’s ‘n baie sterk assimilasiebeleid, en hiervan was Engels die voertaal. Die rolprentbedryf baie later het ook sy werk deeglik gedoen.

    Laat ons dus kyk hoe het die onderwys in Suid-Afrika gelyk.

    REDE 3: TE MIN LESURE IN NEDERLANDS

    Om meer uit te brei omtrent punt 6: was die Nederlands wat op skool geleer is, werklik Nederlands? En van hoeveel tyd praat ons?

    Volgens M.E.R., skryf Steyn (1980:191), was “alle skoolboeke [in Transvaal voor die Tweede Vryheidsoorlog] in Nederlands”, “maar die Afrikaanse onderwyseres en kinders het Afrikaans gepraat.” Dit was in alle vakke so. Die onderrigmedium was in Afrikaans, die boeke geskrewe in Hollands.

    En tog sê Mansvelt op 1 Mei 1890 eintlik: slegs 12 maande is nodig om “Nederlands” (nou nie goeie Nederlands-Nederlands nie, maar wel ‘verstaanbare’, skaflike Nederlands vir Suid-Afrika) werklik te leer skryf en praat met die korrekte vervoegings (Van Eeden, 1995:148):

    “[…] de taal die men bijv. te Stellenbosch niet alleen op openbare vergaderingen, maar ook in den omgang nog hoort van mannen, die mij zelf verzekerd hebben, dat zij in hun jeugd niet meer dan twaalf maanden onderwijs genoten hebben van den een of anderen weggelopen matroos of soldaat. Deze taal nu, hoezeer ook in vele opzichten van de Nederlandsche schrijftaal afwijkende, is in haren zinsbouw, zoowel als woordenschat, zuiver Hollandsch en volstrekt niet van buigingsvormen ontbloot […]”

    Maar oor Kombuis-Hollands: “Dit is de taal die bijna alle buigingsvormen, vooral bij de werkwoorden verwaarloost.” Hierdie taal word volgens Mansvelt gebruik deur persone wat slegs enkele maande gebrekkige onderwys geniet het. Nogtans beskou Mansvelt dit as ‘n verrassing dat Kombuis-Hollandstaliges, ondanks die feit dat die Kaap toe al vir byna ‘n eeu onder Engels bestuur was en skoolopleiding vir die Afrikaner pateties was, dié mense “nog zulk een betrekkelijk zuiver Hollandsch spreken” (Van Eeden, 1995:148).

    Hoewel Van Eeden in ‘n optimistiese trant skryf ”Verder is dit belangrik om daarop te let dat Mansvelt hierdie twee soorte Afrikaans, wat bloot gebrekkige Nederlands was, steeds as suiwer Nederlands beskou het” [skietgoed om taalamalgamasie te steun] loop my beker allermins van vreugde oor.

    Mansvelt se “zuiver Hollandsch” en “12-maande-Nederlands” is duidelik nie die drawende Standaardtaal wat in die Nederlandse Eerste en Tweede Kamer (parlement of ‘Staten-Generaal’) weergalm word terwyl ander verveeld aan pepermentjies suig nie. Daarvan het Afrikaans (of Suid-Afrikaanse Nederlands) reeds te ver van hierdie nuwe kunstaal (Standaardnederlands) afgewyk.

    Maar let nou mooi op:

    Om ‘n lewende taal aan te leer, soos hierbo genoem, is geen sprake van die grammatikadrilwerk eintlik nodig nie. Die leermeester is ‘n Hollandse matroos of soldaat wat gedros het – iemand wat waarskynlik die taal (as moedertaal) magtig is. Soos in die Pruisiese skool van desjare (as ek Waquet se “Latin or the empire of the a sign” (2001:32) korrek verstaan) is Latyn geleer uit die vuis praat nog voordat die grammatika behandel is. Soos ons “Hallo!”, “Lekker naweek!”, “Lekker slaap” leer praat en later al hoe meer ingewikkelde sinne gebruik. Jy moet konstant op jou voete dink; dis die beste leermeester. ‘n Lewende taal leer jy deur kontak, voortdurende praatwerk.

    Daardie jare (19de tot in die middel van die 20ste eeu) was drilwerk met grammatika en verbuigings- en vervoegingstabelletjies die obsessie (veral in die Duitse klasse in Suid-Afrika sou hierdie drilwerk nog lank voortgesit word), nie soos vanaf die 1980’s toe iemand skielik agterkom “maar ons leer mos deur te praat” en “opstelle skryf” nie. Op die huidige oomblik is ek bewus van Marianne Dircksen (2016) aan die NWU wat skryf oor Latynonderrig in Amerika wat so, soos ‘n lewende taal, aangeleer moet word.

    In die 1980’s het die resensent, ene J. Hilton (1982:152-156) destyds verbonde aan die Universiteit van Fort Hare, W.G.J. Lubbe se ”Latyn vir Regte” (1981) en D.M. Kriel se ”Latyn vir die regstudent” (1977) gekritiseer: Lubbe en Kriel benadruk glo die skryf- en uitspraakoefeninge te veel – dit is glo te tradisioneel. Latyn hoef immers vandag in die 1980‘s slegs GELEES te word:

    ”Both books would appear to be adaptations of the traditional approach to the teaching of Latin to a specialized vocabulary.   Given the lack of goal definition of these books it is still strange that the underlying assumption – that the courses will equip the students to READ Latin better – is ignored. The goals of the traditional courses are to produce students who can write and even speak Latin.  The goals of Latin teaching have now generally changed (and this is implicit in the books under review) and one would expect a change in content to facilitate the attainment of these goals.”

    Hoe het tye nie verander nie! Moet ek nou sê hierdie twee Afrikaners was hul tyd vooruit?! Of word die siklus voltooi? Die sirkel word rond? Déjà-vu? Dit lyk darem baie naby aan die Pruisiese skool van ouds! Die geskiedenis herhaal eenvoudig homself. Ongelukkig het hierdie uit-die-vuis-leer-metode een nadeel (wat Waquet ook op dieselfde blad noem): by die Franse skole is eeue gelede wel bevind met hul naslaan-drilwerk-en-woordeboek-naslaan-metode kan die leerlinge skaars in Latyn praat, en hul woordeskat maar gering, maar op skrif is hul werk veel meer afgerond.

    Sonder daardie skryflesse kon jou Nederlands (of, die kunstaal, Standaardnederlands, so goed soos ‘n dooie taal) op soortgelyke wyse allermins gekunsteld afgerond word. Jy moes as’t ware die volle Matriek loop (of, soos Hertzog, selfs verder) om die fynere nuanses te verstaan. Die belangrikste faktor by taalaanleer soos hierdie, by dooie tale, bevind die Franse sosioloog, Philippe Cibois (2015), is TYD. Jy kan byvoorbeeld nie verwag iemand in die jaar 2012 wat 400 uur per skooljaar aan Latyn moet afstaan, sal sy voorgangers, wat 900 uur per skooljaar moes deurworstel, kan klop of ewenaar nie.

    Dieselfde geld met Nederlands.

    Ongelukkig kon ek nie Langenhoven se outobiografie  “U dienswillige dienaar” uitneem by die biblioteek nie (dit is reeds uitgeneem) en ek moes my verlaat op my bydrae op die Afrikaanse Wikipedia-artikel wat ek in die verlede daar geplaas het. Hy skryf:

    “Ons kinders is gemaak Engels praat, selfs buitekant die skool, maar nooit was daar van Meester se kant die minste poging om ons te maak Hooghollands praat nie, selfs nie met hom nie, en selfs nie in die Hollandse klasse nie. Daar by ons, soos orals elders, was dit maar ‘n vanselfsprekende saak dat jy ‘n Afrikaner enige vreemde taal kan leer praat maar nie Nederlands nie. […] Meester Bloemkolk had van teoretiese grammatika geen grondige logiese begrip nie. (Ek het daar ‘n Hollandse spraakkuns op skool gebruik – die liewe ou Stucki s’n. Maar dáár was ook geen stucki logika in nie.) Maar Meester het my, vir meer as die betrokke standaard van onderwys en ouderdom, deeglik Nederlands geleer. Toe ek uit sy skool weggegaan het, het ek dit seker min swakker geskryf as wat ek dit vandag kan skryf. Verder het hy my, by die skoolwerk verby, ‘n menige Nederlandse boeke geleen om te lees en ek het hulle verslind. En daar is geen twyfel aan nie dat my woordeskat (wat ek vandag nog altyd te armoedig vind vir die uitdrukkings van my gedagtes) deur Nederlandse lees en studie verbeter is.”

    Duidelik sit ons hier met Waquet se “Franse Latynskool”.

    Ek beskik ongelukkig oor te min tyd om deur die proefskrif “Onderwys aan die Kaap onder die Kompanje 1652 – 1795: ‘n kultuurhistoriese studie”  (1936) te lees en beroep my dus op ander bronne. Ek sou wel aanraai dat die leser hierna gaan kyk by http://scholar.sun.ac.za/handle/10019.1/63726 .

    Ons weet ten minste 50% van die heel eerste Hollandse nedersetters in Suid-Afrika was analfabete (Van Eeden, 1995:147). Ons is ewe deeglik bewus van die uiters lae skoolbywoningsyfers, veral in die platteland gedurende hierdie tydperk waar selde slegs meer as een jaar skoolgegaan is (Scholtz, 1939:208). Hetsy die geriewe was eenvoudig nie daar nie, of die vraag daarna was afwesig by die eenvoudige maar uitmergelende leefwêreld van die selfonderhoudende boer en sy gesin, of daar was eenvoudig net nie die geld of die tyd vir die kind of ouer wat daarna begeer het nie.

    Die feit bly staan: Jy kan onmoontlik nie binne 1 jaar al die grammatika van Nederlands baasraak nie. Nie as jy al die nuanses wil lees, vasvang en self skryf nie.

    Rol meer as 250 jaar vorentoe en Van Eeden skryf (1995:147):

    Uit onderwysstatistiek blyk dat slegs 11,24% van die leerlinge in staatsondersteunde skole gedurende 1908 in standerds hoër as standerd vier was (Zietsman 1992:83). Die volgende tabel gee ‘n duidelike beeld van die onderwyssituasie, uitgedruk in persentasie:

     

    Jaar

    Graad

    Standerd 3

    Standerd 4

    Standerd 5

    Standerd 6

    Standerd 7

    1901

    47,32

    9,98

    6,89

    3,46

    1,74

    0,64

    1908

    44,19

    10,25

    7,63

    4,56

    2,84

    1,12

     

    Dan gaan hy voort (1995:147):

    Volgens Zietsman (1992:83) is daar volgens die inspeksieverslae, gedurende dié tyd, soms eers in standerd 4 met formele onderrig in Nederlands begin, en het die oorgrote meerderheid Afrikaners dus nooit werklike onderwys in die taal ontvang nie, aangesien slegs ‘n fraksie Afrikanerkinders by skoolhoër en matriek uitgekom het. Selfs prominente Afrikanerleiers, tydens die eeuwenteling, het dikwels bitter weinig, indien enige formele skoling geniet (vergelyk De Villiers 1936:220).

     

    My eie oupa (gebore 1904, oorlede 1981) van moederskant is ook ‘n produk van die Engelse Kaapse regering- en onderwysstelsel – hy kon slegs Standerd 3 klaarmaak, daarna moes hy teen sy sin (al wenend) gaan skape oppas. Voorheen moes hy donkie-ore dra as hy nie Engels in die klas wou of kon praat nie. Sy vrou (gebore 1914, oorlede 1954) haal darem Standerd 6. Die briewe wat my Oupa wel latere jare geskryf het aan sy kinders was in Afrikaans, sonder spelfoute, wel met die kenmerkende ÿ en nie y of die argaïese ij nie. Sy spelkennis het hy uit Afrikaanse Christelike boeke opgedoen wat hy in sy vrye tyd gelees het.

    Ek beskik wel hier oor ‘n boekie deur ene Willem S. Logeman (“Professor in de Moderne Talen aan het Zuid-Afrik. College te Kaapstad”), geskryf te Zeepunt, Juli 1901, getiteld: “Leesboek en Grammatika met oefeningen, Voor den Vierden Standaard”. Wat onmiddellik opval is dat die boek geskryf is soos vir iemand wat in Engels onderrig word. Die Hollandse tekste wat vir oefeninge gebruik word, het Engelse opsommings vanaf bl. 195 tot 219. Daar is ook ‘n woordelys in die boekie wat tweetalig is (bl. 155 tot 194) – dis baie snaaks vir ‘n Nederlandse handboek. Nog iets: die vervoeginge van „ik bak, gij bakt, hij bakt, wij bakken, u bakt, zij bakken, jelui bakt of jullie bakken, u bakt, de heeren bakken, zullie / zij bakken“ word eers hier in Standerd 4 (Graad 6!) werklik behandel.

    Wil jy nou wragtig vir my sê Hollands is eers vanaf die vierde standerd werklik geleer?! Waar is die verskeie passiewe vorme, die verledetydsvorm, die toekoms, die onbepaalde wyse (infinitief)? Waar is die onderskeid tussen die onvoltooide en voltooide onbepaalde wyse? Die gebiedende wyse (BAK!!)? Die voorwaardelike “zou bakken”? O, hier is ‘n paar van hulle. Maar min. Daar word net in hierdie palmgrootte boekie ( 17 x 12 x 1 cm ) van 223 bladsytjies (steekproef: hoogstens 33 reëltjies per blad van 8 woorde elk, merendeels met grafika wat die woordaantal drasties inkort) heel terloops genoem die subjunktief of aanvoegende wyse is vreemd in die alledaagse taal. En waar leer jy mense die uitspraak? Afrikaanse uitspraak is duidelik nie Nederlandse uitspraak nie – jy verwar net die kind.

     Die boekie alleen sal mens kan help om baie, BAIE eenvoudige kinder-Nederlands miskien te lees – maar dit hou as die enigste, ALLERLAASTE taalhandboek op skool vir die kind alleen absoluut niks belowends in nie. Volgens Gerda Odendaal  (2016:262): “Dat die bron in ’n bepaalde behoefte voorsien het, blyk daaruit dat dit tot 1907 verskeie uitgawes beleef het”. Odendaal spesifiseer nie die latere verdeling in Standerds nie, so ek is salig onbewus of jy later ‘n matriekhandboek vir  Nederlands gekry het. Wag, ek kyk gou by Worldcat – Net Standerds 2 en 3 word hier gelys. Die oorspronklike boek van 1898 (vir alle standerds) was ook net 288 bladsye lank. Maar wat ons wel weet uit die syfers van 1901 en 1908 (sien bo):  daardie “bepaalde behoefte” was maar MIN! Want daar was MIN leerlinge.

    Van den Heever maak in sy biografie oor Hertzog doodseker ons verneem slegs tot 3 ure per week (1944: 185, 199, 224) is aan Nederlands afgestaan voor en net na afloop van die Tweede Vryheidsoorlog onder Engelse bewind. Indien daar ooit streng by hierdie ure gehou is.

    Met al hierdie wind van voor – wie sou dan ooit in Holland kon gaan studeer, laat staan nog sy doktorsgraad daar kon verwerf het? Wie sou nou ‘n kat se kans kon hê? Wel, ons liewe Genl. Dr. Barry Hertzog kon.

    By die Victoria-kollege waar Hertzog sy B.A.-graad verwerf het, was slegs 1 uur per week aan Nederlands afgestaan, later sou dit 2 ure per week word (Van den Heever, 1944:36). Ten spyte van al hierdie hindernisse, kon hy wel na Amsterdam gaan in Augustus 1889, die aanvang van die nuwe akademiese jaar in Europa. Duidelik staan daar wel in Van den Heever se boek: ”Hy het Nederlands hier deeglik leer skrywe en praat, en veel later, soos die geval was met baie van sy geslag, sou hy met moeite ‘n suiwer Afrikaans skrywe, want die ingekerfde Nederlandse vorm sou steeds weer, deur die Afrikaanse heen, opduik” (Van den Heever, 1944:42).  Om Nederlands te leer skryf en praat het nie van nature gekom nie  – nie ná ongeveer 250 jaar van ‘ongeletterdheid‘ [of, afskeiding van die Hollands] wat sy eie loop in Suid-Afrika geneem het nie. Maar, Hertzog het deurgedruk. Let ook op die aantal jare wat hy in Nederland deurbring – dit noem ons ‘n taalbad.

    Uiteindelik is sy proefskrif in 1892 afgehandel en aanvaar; in Nederlands. En Hertzog het gepromoveer. Blykbaar was hierdie prestasie nie ‘n alledaagse verskynsel nie, want die ”Stadsnieuws” maak ‘n moerse ophef oor hierdie “jonge man” (soos oorgetik deur Van den Heever, 1944:43):

    […]

    “De jonge man, die tot doctor in de rechtswetenschap werd bevorderd, is genaamd James Barry Munnik Hertzog en geboren te Wellington, in de Kaapkolonie. Toen hij drie jaren geleden uit Zuid-Afrika hierheen kwam, had hij reeds aan de universiteit der Kaap de Goede Hoop den graad van “Bachelor of Arts” behaald. Daar de graden aldaar verleend hier te lande worden erkend, is het aan de Kaapsche studenten gemakkelijk gemaakt hier verder te studeren.

    De heer Hertzog nu is de eerste Zuid-Afrikaander, die aan de Amsterdamsche Universiteit den doctorstitel heeft verworven, en het doet ons veel genoegen te kunnen melden, dat reeds een vrij aanzienlijk aantal zijner landgenoten, evenals hij, aan de Amsterdamsche Universiteit de voorkeur heeft gegeven. Onze Universiteit heeft blijkbaar in Zuid-Afrika geen slechten naam.”

    […]

     

    Dit was dus wel moontlik om Nederland te besoek met jou karige Nederlandse opleiding (hoewel Hertzog se ouers ook welgestelde mense was).

    En tog, net voor Hertzog se terugkeer was hy steeds geen swaaier van die Prinsenvlag in Suid-Afrika nie. Getrou aan sy dialek [Afrikaans was teen die helfte van die 20ste eeu in die Webster nog so beskryf – Dutch dialect], skryf hy in die jaar 1891 aan die Amsterdamse Studenteweekblad waarvan stukke op 29 April, 6 Mei en 13 Mei geplaas is (vertaal deur Van den Heever, p. 44-47) die volgende:

    Dit pas by die Afrikaner-karakter en landsaard. Dit is ‘n hoogs analitiese taal net soos Engels.

    […]

    Dit behoort mense te oortuig van die volslae astrantheid om te probeer om in Suid-Afrika ‘n taal in te voer wat so hoog sinteties is soos Nederlands met al die ingewikkeldheid en fraiings van verbuiging. Dié poging is gedaan en sommige, wat nog nie die volledige mag van taal oor die denkwyse van ‘n volk deurgrond nie, hou daarmee aan. Hulle gees moet nog ontsluit word vir die groot feit in die wetenskap en in die taal dat ons in die vooruitgang van gemeenskap en mens eers die sintetiese en dan die analitiese het, eers die samegestelde en dan die eenvoudige. Hulle kan sekerlik nie onder die indruk verkeer van die waarheid dat van die analitiese taal ‘n teruggang is en aan die grense van die onmoontlike behoort nie; dié verandering bring ‘n totale wysiging in die denk- en uitdrukkingsvermoë van ‘n volk. Ons kan, na aanleiding van die terugkeer na Nederlands, net so wel verwag om te sien dat ‘n rivier se stroom terugvloei. Dit laat trouens die Afrikaner se taal bloei ten spyte van sy kragtige en meerderwaardige mededinger, Engels; dit beloof aan laasgenoemde ‘n swaar en volgehoue stryd om baasskap in Suid-Afrika.

     

    MAAR AFRIKAANS BLY OOK DEELS BEVRORE NEDERLANDS

    Afrikaans hoef nie as Fanagôlo-Nederlands beskou te word nie, maar eenvoudig ‘n ander rigting wat ingeslaan is. Soos Linux-rekenaartale; elkeen dien sy doel. Ek begryp al te goed die Afrikaner/Boer soek die WARE JAKOB. Die 100% egte suiwer koffiebone. Die 100% suiwer goue Krugermuntstuk. Die 100% egte Coco Chanel. Die 100% egte Pierneef. Die 100% suiwer Nederlands, ”soos dit destyds gepraat is”. Laasgenoemde is egter soos om rekenaars in die Middeleeue te gaan soek – dit het nie bestaan nie. As jy suiwer puristies te werk wil gaan, dan gaan jy eindig met ‘n taal waarmee skeepsjongens aangesê is om die hawens blink te poets met Sarel Skropborsel. As jy nog nie tevrede daarmee is nie, gaan jy op Indogermaans afkom: skaflik genoeg vir mense wat in strooihutte bly en ‘n paar runderpesbeeste aanhou. Of dalk nog in die Steentydperk vasgevang sit. Dit is die spreekwoordelike MS-DOS in ‘n rekenaarwêreld oorheers deur Java en Android. Jy kan ook maar net “soveel” daarmee doen.

    Maar wat nou van die Franse daar doer bo in Quebec? Hulle gebruik tog ‘n taal GEBOU OP die 16de-eeuse Paryse dialek wat aansienlik minder lettergetrou uitgespreek word as moderne Standaardfrans. Ek het op YouTube by die kommentaar mense steen en been sien kla hulle kan, met al hul moeitevolle Franse klasse op middelbare skool, nie ‘n snars verstaan wat hierdie mense sê nie.

    Maar Afrikaans het ook, net soos die taal in Quebecse Frans, sekere dele van die ou Nederlands behou wat in die Standaardnederlands vergete is.  ”Voortdurend zitten te slapen” in moderne Nederlands word vandag in Deens en Afrikaans nog albei los geskryf: “sit en slaap” en “sidder og sover” . Natuurlik weet ons dit beteken nie letterlik om te sit en slaap nie (iets wat ek by Duolingo opmerk veral die Britte mee kleitrap wat Deens leer, maar nie diegene wat sekere dialekte Amerikaans praat nie), want dit is die “present continuous tense” (-ing)  van die werkwoordtyd wat in Afrikaans en Deens en Nederlands ontbreek. Maar Afrikaans kan soos Nederlands ook “aan die” gebruik (“Ik ben aan het” + infinitief): “Ek is aan die werk, aan die slaap, aan die skrywe, aan die kook.”  So ‘n mens kan in Afrikaans sê:  “Ek is besig om die blomme nat te gooi”, “Ek gooi (nou) die blomme nat.”,  “Ek is aan die blomme natgooi”, “Ek staan en gooi die blomme nat” of “Ek staan en blomme natgooi”. Almal dui op die onvoltooide teenwoordige tyd.

     Ek het ook agtergekom ”weeluis”  is ‘n argaïsme wat in Afrikaans behoue gebly het – in Nederlands het die woord teen 1858 reeds verduits: “bedwants”, uit “Bettwanze” of “Bett-Wantze”.

    Die oorlede Nederlandse digter, Gerrit Komrij, sê oor Afrikaans (in ‘n onderhoud teenoor Herman Wasserman): ”Ek het dit oor die byna onomskryfbare gevoel dat Afrikaans gedeeltelik ‘n bevrore Nederlands is – nie versteen of doods – maar bevrore, gestol, in die tyd stilgeword, as jy in ‘n soort tydmasjien meteens gekonfronteer word met ‘n beeld uit ‘n ander tyd, met ‘n tafereel uit ‘n vergete provinsie.”

    En nou wil ek afsluit deur die volgende vraag: Waarom kan ons Afrikaans net nie met rus laat nie? Waarom hom verwyt dat hy ‘n Fanagalô-Nederlands is? ‘n Onegte Nederlands? Kom ons herskryf net gou die vraag van vroeër:

    Het ons Franse voorsate as ongeletterde plebs/uitskot doodeenvoudig gesukkel om uiting te kon gee aan Klassieke en Volkslatyn – en toe die weg van n tipe ‘fanagalo’-Latyn gevolg waarmee hul hulself gemaklik kon vind?

    Tegnies gesproke het hierdie Fanagalô-Latyn, vir ons beter bekend as Frans, met verloop van jare magtiger as sy voorganger geword. Op talle terreine dwing Frans nog respek af, soos in Europa en Afrika. Ook by die Olimpiese Spele. Die Verenigde Nasies. En selfs in Japan. In die beginjare het hierdie „Latyn“ in die skadu gebroei, onder volk en land wat Latyn aangeneem het, maar wat die stamtaal beslis nie na behore kon praat nie. Waar sou die Middeleeuse Franse romans ooit vir Vergilius se “Die Aeneïs” kon ewenaar? Op daardie stadium sou die Galliërs nog net kon droom om soos die Romeinse keisers van weleer die wêreld te besit.  Vir jare het hulle geglo hulle praat Romeins/Romaans (langue romane). Op die vraag aan die geskiedkundige Ferdinand Lot “Wanneer het ons opgehou om Latyn in Gallië te praat?” was sy lakonieke antwoord: “Nooit”. Die Galliese inwoners het vas bly glo hulle praat presies dieselfde taal as hul voorouers (Latyn), maar binne enkele eeue was die taal onherkenbaar. Toe Karel die Grote die klasse in die Klassieke Latyn laat herleef, het mense gou begin besef hul gesproke Latyn lyk HOEGENAAMD nie dieselfde soos dié van Vergilius en kie nie. Wat ‘n ontnugtering. Wat ‘n geweldige skok.

    Dit het lank geduur om van daardie tradisie weg te breek. Donders lank. Maar uiteindelik het Frans in die jaar 1539 (méér as ‘n anderhalf jaarduisend later!) die amptelike taal van die reg en administrasie van Frankryk geword, in die plek van Latyn.

    Die Keltiese en Germaanse woordeskat toon duidelik hoe Frans ook eintlik maar ‘n hutspot van omliggende tale en dialekte was.  Vergelyk byvoorbeeld die bekende “leunstoel” in Frans: fauteuil > faudestueil > faldistôl > faldstuol > valtstuol (Middelhoogduits  vir “voustoel” of “klapstoel”). 

    Latyn het van 3 woordgeslagte (manlik, vroulik en onsydig) en SOV-sinsbou “versleg” / “veranalitiseer” / “vereenvoudig“ /  “verwilder” tot 2 woordgeslagte (manlik en vroulik) en SVO-sinsbou. Dit is Frans.  En dit is nog voordat mens insien hoe die woordbetekenisse ook boonop deur die eeue verander het!

    Afrikaans het dus niks om oor skaam te wees nie, ewe min as Frans.

    –          Suidpunt

    Bronne:

    Bergman, E.F. & Renwick, W.H. 2008. Geography: people, places, and environment. Fourth Edition. New Jersey: Pearson Publishers, p. 275.

    Bos, R. 1941. Hoe het groeide: Het onderwijs in Nederlandsch-Indië, Januari-Februari. ( https://web.archive.org/web/20130702101442if_/http://62.41.28.253/cgi-bin/imageserver/imageserver.pl?oid=FFHBID19410901-001-1941-0008&key=&getpdf=true  )

    Boucher, M. 1973. Spes in arduis: ‘n geskiedenis van die Universiteit van Suid-Afrika. Pretoria: Universiteit van Suid-Afrika.

    Cibois, P. 2015. Statistiques de la rentrée, mais de l’an dernier. ( http://enseignement-latin.hypotheses.org/9059  )

    CNTRL.fr s.v. ”fauteuil” (http://www.cnrtl.fr/etymologie/fauteuil )

    Dircksen, M. 2016. Reassessing Latin pedagogy : a proposed model for South African learners. Akroterion, 61(1):59-73.

    Hilton, J. 1982. Review. Akroterion, 27(3-4): p. 152-156. (http://journals.co.za/deliver/fulltext/akro/27/3-4/535.pdf?itemId=/content/akro/27/3-4/AJA03031896_534&mimeType=pdf&containerItemId=content/journal/akro )

    Laloli, Henk. 1994. Technisch onderwijs en sociaal-ekonomische verandering in Nederlands-Indië  en Indonesië, 1900-1958.Scriptie Vakgroep Economische en sociale geschiedenis Universiteit van Amsterdam. (http://amsterdamhistorie.nl/bestanden/onderzoek/Technisch%20onderwijs%20nederlands-indië.pdf )

    Langscape Maps. ( http://langscape.umd.edu/map.php )

    Logeman, W.S. 1901. Leesboek en Grammatika met oefeningen, Voor den Vierden Standaard. Tweede nauwkeurig herziene druk. Kaapstad: Hollandsch Afrikaansche Uitgevers Maatschappij.

    Matthias Lexers Mittelhochdeutsches Taschenwörterbuch. 1965. (1885) 31. Auflage. Stuttgart: S. Hirzel Verlag. s.v. ”valtstuol”. S. 263.

    Odendaal, G. 2016. Die  rol  van  die  US  se  Departement  Afrikaans  en  Nederlands  in  die  ontwikkeling  van  die  Afrikaanse  leksikografie:  Die  Nederlands-Afrikaans-stryd  gedurende die aanvangsjare. Tydskrif vir Geesteswetenskappe, 56 (1): 256-276  (http://www.scielo.org.za/pdf/tvg/v56n1/16.pdf )

    Paarl Gimnasium: http://www.paarlgim.co.za/index.php/ons-skool/geskiedenis

    Sacs High: http://sacshigh.org.za/about/history/

    Scholtz, J. du P. 1939. Die Afrikaner en sy taal: 1806-1875. Kaapstad: Nasionale Pers.

    Steyn, J.C. 1980. Tuiste in eie taal. Kaapstad: Tafelberg-Uitgewers.

    UVS: Anton de Kom Universiteit van Suriname ( http://www.uvs.edu/over-ons/geschiedenis/ )

    Verne, J. 1864. Voyage au centre de la terre. ( http://www.gutenberg.org/cache/epub/4791/pg4791-images.html ):

    Van den Heever, C.M. 1944. 2de druk. Generaal J.B.M. Hertzog. Johannesburg: A.P.-boekhandel.

    Van Eeden, P. 1995. Afrikaans hoort by Nederlands: ons Afrikaanse taalverdriet. S.l.: Brevitas. (http://www.afrikaans.nu/afrikaans_hoort_by_nederlands.pdf )

    Van Maris, B. 2017. Hoe net over de grens razendsnel een unieke taal ontstond. NRC.NL ( https://www.nrc.nl/nieuws/2017/02/17/hoe-net-over-de-grens-razendsnel-een-nieuwe-taal-ontstond-6727658-a1546528  )

    Van Reybrouck, D. 2010. Congo: een geschiedenis. Amsterdam: De bezige bij. pp. 231-242.

    Waquet, F. 2001 (1998). Latin or the empire of a sign: from the sixteenth to the twentieth centuries. Translated by John Howe. London: Verso, p. 32:

    In the case of France the dominant impression was of similarity, with equal fluency in composition of both prose and vers; (Matthew) Arnold was impressed, however, by the amount of homework French children turned out, owing to the freer use of anthologies an a purely mechanical grounding in grammar. In Prussia, he was intrigued by the use of spoken Latin among teachers and pupils (although he noticed that the practice was in decline): young Prussians possessed enviable vocabulary and fluency, which also enabled them to read very extensively; but their composition, by contrast, lacked the elegant classical style that their French and English temporaries were taught to reproduce, the finish that the abler pupils from the better public schools could give their Latin verse.

    Wasserman, H. 2001. ”Vrees God en hou jou kruit droog”. Beeld, 26 Julie:2. (Opgeneem in Unisa-Leesbundel vir AFK3043: Taalvariasie en taalpolitiek).

    Wikipedia:

    https://af.wikipedia.org/wiki/C.J._Langenhoven

    https://af.wikipedia.org/wiki/Litaus (‘n vertaling van die Duitse weergawe)

    https://af.wikipedia.org/wiki/Weeluis (my eie navorsing omtrent die woordherkoms is daar geplaas)

    https://de.wikipedia.org/wiki/Litauische_Sprache

    https://en.wikipedia.org/wiki/Évolué (‘n vertaling van die Franse weergawe)

    https://fr.wikipedia.org/wiki/Évolué

    https://fr.wikipedia.org/wiki/Gallo-roman_(langue)

    https://fr.wikipedia.org/wiki/Ordonnance_de_Villers-Cotterêts

    https://nl.wikipedia.org/wiki/Leerplicht

    https://nl.wikipedia.org/wiki/Limburgs

    https://nl.wikipedia.org/wiki/Nederlandse_dialecten#Indeling_van_de_dialecten

    https://nl.wikipedia.org/wiki/Onderwijs_in_Nederlands-Indië

    https://nl.wikipedia.org/wiki/Technische_Hogeschool_Bandoeng

    https://nl.wikipedia.org/wiki/Universitas_Indonesia

    Youtube:

    Gordy, T. 2015. Je devine des expressions quebecois! ( https://www.youtube.com/watch?v=AgcP4_2btU0  ) Opgelaai: 13 Junie 2015. Kommentaar benede: I learned French at school for 7 years, but I can’t understand Canadian French at all! Maybe only 5 percent! / i’m in my 6th year of studying it and i can get the main idea, but only if they’re also very expressive with their actions, otherwise it’s a blur.

  • Dan Roodt: Afrikaner en Hollander: Dis tyd dat ons mekaar vind

    Dan Roodt: Afrikaner en Hollander: Dis tyd dat ons mekaar vind

    Elke Afrikaner is trots op Jan van Riebeeck. Toe Zuma iets neerhalends oor ons volksvader sê, het daar spontaan op sosiale media die slagspreuk “Je suis Jan”, verskyn, tesame met ou randnote waarop sy afbeelding trots gepryk het. Die ou rand, die sterk rand, toe die Kaap nog spreekwoordelik Hollands was… Maar soms vergeet Afrikaners ‘n belangrike deel van die verhaal: Jan van Riebeeck was ‘n Nederlander!

    Soos by familie, bestaan daar ‘n liefdehaatverhouding tussen Afrikaners en Nederlanders. Vele Afrikaners sit nog in die verlede — die meer onlangse verlede — vas en dink dat Nederland steeds uit fanatiese lede van Connie Braam se Anti-apartheidsbeweging en ‘n klomp linkse hippies wat dagga in Amsterdamse coffeeshops rook, bestaan. Nee, mense, Nederland het sedertdien ver gevorder: daar was Pim Fortuyn, wat na Verwoerd wreed in ‘n sluipmoord vermoor is, asook die wêreldberoemde Geert Wilders wat vier-en-twintig uur bewaak moet word omdat hy hom sterk teen die Islamisering van Nederland uitgespreek het. Maar ook: ‘n dapper Nederlander genaamd Hans Janmaat wat heel eerste in die tagtigerjare die immigrasie en die verswelging van Nederland deur Derdewêreldimmigrante begin bekla het. Hy het die slagspreuk, “Eigen volk eerst” gebruik, wat vandag tot in Amerika gehoor word. Trouens, verlede jaar naby Nashville, Tennessee, wou Jared Taylor by my weet hoe mens die Nederlandse en Afrikaanse “g” van “Eigen volk eerst” uitspreek.

    Hans Janmaat was die voorloper van die huidige regse beweging in Nederland. Hy is deur sy eie mense meer gehaat as wat Connie Braam se Anti-apartheidsbeweging ooit Afrikaners gehaat het. In die parlement, die Tweede Kamer, het almal uit die saal gestap as hy begin praat. Op ‘n stadium was hy die aangeklaagde in 300 hofsake waarin hy van rassisme, vreemdelingehaat en dergelike meer beskuldig is. Linkses het die hotel waarin sy party ‘n vergadering gehou het aan die brand gesteek. Hy kon uit die brandende hotel ontsnap deur ‘n lakentou te maak, maar toe sy sekretaresse dieselfde doen, val sy deur ‘n ruit, waarna haar bene geamputeer moes word. As opgeleide ekonoom het Janmaat egter besef dat immigrasie niks goeds vir Nederland gaan beteken nie, daarom het hy hom tot aan die einde van sy lewe in 2002 nie laat afskrik nie.

    Vandag bestaan daar ‘n lewendige, beskaafde en intellektuele regse beweging in Nederland wat veel wyer as die Partij voor de Vrijheid strek. Daar bestaan ook iets wat “nieuw rechts” genoem word, ‘n term wat dalk na die Franse beweging van die sewentiger- en tagtigerjare terug te voer is. Trouens, Nederland verkeer op die voorpunt van die Europese herontwaking wat tans momentum verkry en oplaas ook besig is om Duitsland te bereik, soos ons verlede naweek tydens die Bondsdagverkiesing gesien het.

    In die Tweede Kamer der Staaten-Generaal, kortweg die Tweede Kamer genoem, beskik die PVV oor 20 setels — teenoor die linkse Partij van de Arbeid, eens die ruggraat van die Nederlandse Anti-apartheidsbeweging — se nege. Slegs die sentrumregse Volkspartij voor Vrijheid en Democratie (VVD) het meer setels as die PVV, en waarskynlik nie vir lank nie.

    Skielik ná verlede Sondag se Duitse verkiesing, is ek uitgenooi om met ‘n dinkskrum in Bonn oor Suid-Afrika en die probleme van multikulturalisme te gaan praat. Maar ek gaan ook Amsterdam aandoen om ons bande met Nederland te probeer versterk. Dis hoog tyd dat ons anti-apartheid en die onlangse verlede begrawe en begin saamwerk tot ons wedersydse voordeel en oorlewing!

    My visie vir ‘n toekomstige verhouding tussen Nederland (maar ook Vlaandere) en Afrikaner-Suid-Afrika kom neer op die Skandinawiese model. In Skandinawië bestaan daar ook verwante, dog afsonderlike tale. Nietemin neem Swede, die land met die grootste bevolking en ekonomie, ‘n leidende rol in om ‘n Nordiese kultuur en ekonomiese blok in stand te hou. Presies dieselfde kan tussen Nederlanders, Vlaminge en Afrikaners gebeur. Weliswaar bestaan daar reeds noue samewerking op alle gebiede tussen Nederland en Vlaandere, wat eintlik een Nederlandssprekende gebied beslaan, maar ons Afrikaners kan ook ‘n belangrike rol begin speel, as ons maar net wil! Nederland moet ook, vanweë die grootte van haar bevolking en ekonomie, die funksie van ‘n Swede begin inneem en sorg dat daar groter koördinasie en samewerking tussen die verskillende onderdele van ‘n goter Dietse nasie of groepering plaasvind.

    Suid-Afrika, hoewel onafhanklik sedert 1910, is verreweg die suksesvolste Nederlandse kolonie wat daar ooit was. Sonder die VOC en die Nederlandse Goue Eeu van die 1600’s, sou daar nooit ‘n Jan van Riebeeck gewees het nie, nóg minder Afrikaners en Afrikaans.

    Johannes van Melle

    So van Afrikaans gepraat: Vele Nederlanders wonder vandag waarom ons nie maar kon aangehou het om Afrikaans as ‘n soort dialek of volkstaal te praat en Nederlands te skryf, soos wat dit in Nederland en Vlaandere met hul veertigtal dialekte gedoen word nie. Maar ook Afrikaans is ten dele deur Nederlanders, nie net Afrikaners nie, geskep! Sonder die groot aantal Hollanderonderwysers wat net ná die Tweede Vryheidsoorlog Suid-Afrika toe geëmigreer het, sou daar nooit Afrikaans gewees het nie. Hulle en hul kinders het ‘n leidende rol in die totstandkoming van die vroeë Afrikaanse letterkunde gespeel. Onder andere is die beste Afrikaanse roman uit die vroeë twintigste eeu, Bart Nel, deur ‘n Nederlander, Johannes (Jan) van Melle geskryf. Let wel: nie in Nederlands nie, maar in Afrikaans!

    Johannes van Melle is op 1 Februarie 1887 in Goes, Nederland, gebore en kom as immigrant in 1906 in ons land aan. Hy sterf op 8 November 1953 in Johannesburg.

    Bart Nel speel tydens die Rebellie af, daarom kan dit ook as ‘n vroeë Afrikanernasionalistiese roman gelees word. Vanweë sy politieke keuse om by die Rebellie aan te sluit, verloor die hoofkarakter alles wat hy het: sy plaas, sy vryheid (vir sy opstand moet hy tronk toe gaan), sy familie, sy mooi vrou wat van hom skei en met ‘n ander man trou. Aan die einde spreek hy die beroemde woorde wat al byna ‘n eeu lank in Afrikaans weerklink:

    “Hulle het nou alles, hulle het my grond, my vrou, my kinders. Maar my het hulle nie. Hulle kan maar kom, hulle kan my maar in die tronk gooi en hulle kan maar my grond vat; hulle kan my maar doodskiet ook, maar my sal hulle nie kry nie. […] My kry hulle nooit. Ek is Bart Nel van toe af, en ek is nog hy.”

    Dié paragraaf uit Bart Nel kan amper as allegorie op ons huidige situasie toegepas word: Afrikaners het byna alles verloor: ons openbare maatskappye, ons pensioene, ons politieke mag, ons grond, ons hospitale, ons universiteite, ‘n groot klomp van ons skole, en so kan ons aangaan. Maar, soos Bart Nel sou sê: Ons is nog óns!

    Ons huidige probleme is meer materieel en ekonomies van aard. En dis nou waar Nederland, die Moederland inkom. Terloops, die Engelse in Suid-Afrika het altyd hul bande met die Verenigde Koninkryk of met die breër Britse Ryk of Statebond behou. Dit het hulle ‘n voordeel gegee. Hulle voel ewe tuis in die VK, Australië of Kanada as in Suid-Afrika. Hierteenoor wou ons Afrikaners dalk té onafhanklik wees, té selfstandig: eie land, eie taal, eie kultuur, eie identiteit. En, soortgelyk aan ‘n eeu gelede, het ons weereens die stryd teen die Britse Ryk verloor. Met die geringe verskil dat die Britte dié keer nie met die wapen in Suid-Afrika kom veg het nie, maar met die pen vanuit Londen, met propaganda, foto’s, beeldmateriaal, slagspreuke, “apartheid is ‘n misdaad teen die mensdom”, en dergelike meer. Dit was ‘n semantiese oorlog.

    Soos Suid-Afrika onder Afrikanerregering by verre die welvarendste land in Afrika was, net so tel Nederland onder die welvarendstes in Europa. Naas die metropolitaanse gebiede van Parys, Londen, Milaan, Madrid en die Ryn-Ruhr in Duitsland, verteenwoordig die Nederlandse “Randstad” een van die grootste stedelike ekonomieë in Europa. Nes Pretoria en Johannesburg oor die afgelope dekade of twee “aanmekaar gegroei” het, het die vier groot Nederlandse stede van Amsterdam, Rotterdam, Utrecht en Den Haag ook ineengestrengel geraak en word as een ekonomiese streek, die Randstad, beskou. Die Randstad is ekonomies groter as Frankfurt, Rome, München, Berlyn, Stockholm en vele ander metropolitaanse gebiede in Europa.

    Anders as Suid-Afrika met sy uitgestrekte vlaktes en verlate Karoogebied, is Nederland maar so groot soos die Krugerwildtuin. Dis egter ‘n besige klein landjie met sestien miljoen mense en ‘n ekonomie van $752 miljard per jaar. Hierteenoor is Suid-Afrika met sy reusebevolking van 56 miljoen mense se ekonomie slegs $280 miljard groot.

    Gegewe die internet wat kommunikasie tussen lande byna gratis gemaak het, sou dit baie maklik vir Afrikaners wees om by die Nederlandse ekonomie in te skakel. Nederland, ‘n ryk en welvarende eerstewêreldland, is op sy beurt met die reuse-ekonomie van Noord-Europa, waaronder België, Frankryk, Duitsland, Switserland en Skandinawië verweef. Om vir ons twee tot drie miljoen Afrikaners werk te skep deur handel en aanlynwerk met Nederland, om nie van Vlaandere te vergeet nie, gaan baie makliker wees as om jou teen regstellende (amper skryf ek regstelende) aksie in Suid-Afrika te probeer verset.

    Nederland, veral met sy sterk regse of behoudende beweging, is op pad op. Suid-Afrika, danksy die keuses van mnr. FW de Klerk en ‘n vorige geslag hopelose Afrikanerleiers, is op pad af, al verder in die ekstreemlinkse, antiblanke, Afromarxistiese moeras in. Vandeesweek het Johann Rupert dit ervaar en is daar voor die hoofkantoor van Remgro op Stellenbosch openlik en luidrugtig “One settler, one bullet” gesing. Vir die oomblik is daar nie veel wat ons daaraan kan doen nie, behalwe om ons as gemeenskap van die ergste geweld en verval af te sonder.

    In die nabye toekoms sal ons kinders, soos van ouds in die negentiende en vroeë twintigste eeu, waarskynlik in Nederland en Vlaandere moet gaan studeer, want die Suid-Afrikaanse universiteite gaan Afrika-universiteite word waar politieke agitasie en finansiële probleme die botoon gaan voer, met weinig opvoeding en opleiding wat plaasvind. Eintlik gebeur dit reeds. Soos wat die getalle studente toeneem en standaarde daal, gaan daar niks van ons eertydse skoon, netjiese en voortreflike kampusse oorbly nie. Daarvoor het dieselfde De Klerk-geslag, waaronder die akademiese potentate Johan van Zyl, Theuns Eloff, Chris Brink, Wim de Villiers, Faan Hancke en vele ander, gesorg. Eers moes Engels ingebring word, toe moes die kampusse “transformeer” en “dekoloniseer”, volledig “Afrika-universiteite” word, met alles wat daarmee saamhang.

    Dat ons mense op ‘n streep Australië en Nieu-Seeland toe emigreer, waar hul kinders blitssnel verengels, is vir my ‘n onding. As jy dan móét emigreer en hierdie mooi land waar Jan van Riebeeck in 1652 aan wal gestap het, wil verlaat, waarom nie eerder Nederland toe emigreer nie? Al vernederlands jou kinders en kleinkinders, gaan hulle nog eendag Afrikaans kan verstaan en word die naelstring wat hulle aan ons eeue oue Dietse kultuur verbind, nie finaal geknip nie.

    Van die Nederlandse ambassade in Suid-Afrika, waar die linkse burokrate steeds die septer swaai, kan ons nie veel verwag nie. Hulle is die ANC se vriend en die Afrikaner, asook die nieu-regse Nederlander, se vyand. Maar Nederland se sake- en kulturele sektore staan vir ons oop. Saam kan ons films maak, boeke skryf en vertaal, boer in Nederland en Suid-Afrika, asook met die hele wêreld handel dryf.

    Die Suid-Afrikaanse ekonomie het Afrikaners nodig, nie andersom nie. Sonder om die land te verlaat, kan ons môre delokaliseer en ‘n inkomste oorkant die water begin verdien. Laat Engelse Suid-Afrika met sy groter wordende probleme en links-politieke radikalisme maar opsnork.

    Trouens, ek verstout my om te sê: As ons en die Nederlanders kan begin saamwerk binne ‘n Skandinawiese model, kan die VOC straks herleef! Ons sal nuwe markte verower, ons kultuur sal bloei soos laas in die sewentiende eeu of in Afrikaans in die 1960’s toe ons films die Hollywoodfilms by die loket uitgestof het. En ja, nie net die Kaap nie, maar ‘n groot deel van die wêreld sal spreekwoordelik Hollands wees.

    Daar bestaan ‘n lang artikel deur Bart de Graaff wat die historiese verhouding tussen Afrikaners en Nederlanders naspeur: Onbeantwoorde liefde: Nederlandse betweters en Afrikaner Boeren. Ek wou so half daarop antwoord, maar sal dit dalk by ‘n ander geleentheid doen. Interessant egter is dat De Graaff meen dat Nederlanders sedert die Eerste Vryheidsoorlog met groot welwillendheid na Afrikaners gekyk het, en ook in hul veglus teen die Engelse iets van ‘n verlore Nederlandse heldedom gesien het. Soos hy dit in die inleidende paragraaf stel:

    Wie de geschiedenis van de Nederlandse betrekkingen met Zuid-Afrika analyseert, kan niet om de culturele verwantschap heen die bestond (en bestaat) tussen Nederland en het Afrikaanstalige deel van de Zuid-Afrikaanse bevolking. De verwantschap die ertoe leidde dat Nederland vanaf 1880 lange tijd met grote welwillendheid naar blank Zuid-Afrika heeft gekeken. Al was dat omgekeerd zeker niet het geval.

    Wilhelmina Helena Pauline Maria, Prinses van Oranje-Nassau en Hertogin van Mecklenburg, Koningin der Nederlanden van 23 november 1890 tot 4 september 1948.

    Daardie geskiedenis is egter nie verby nie; ons skep dit steeds. Veral danksy Martin Bosma van die PVV wat van Afrikaans en Afrikaners weer ‘n gesprekspunt in die Tweede Kamer en in die Nederlandse media gemaak het, het iets van die glorieryke dae van die laat negentiende eeu teruggekeer, ‘n tyd toe vele Nederlanders bereid was om saam met ons teen die Engelse te kom veg, en Paul Kruger oral in Nederland vol sale getrek en toegejuig is. Die mooi jong koningin van destyds, Wilhelmina, na wie ‘n straat in Pretoria tot onlangs toe nog vernoem was, was in ‘n sekere sin ook óns koningin, soveel het sy vir ons omgegee.

    Een aand by Wits in ‘n saal vol mense het ek ervaar hoe Frederik van Zyl Slabbert kruip voor Engelse; dit het my ‘n afsku in die man gegee wat my tot in die graf sal bybly. Daar is niks so afgrysliks soos ‘n hanskakie of ‘n Engelskaner nie. Vandag wemel dit natuurlik van hulle, veral in die geledere van Naspers waar hulle die Engelse politieke korrektheid en linksheid meer fanaties aanhang as wat ‘n salafis hom aan Islam onderwerp. Of dalk is dit een en dieselfde ding, want linksheid lei in ons tyd soomloos na onderwerping aan Allah, die “multikulturele” god. Islam beteken mos “onderwerping”, ‘n blindelingse onderwerping. Op ‘n manier is Afrikanerskap in die nuwe Suid-Afrika insgelyks tot blindelingse onderwerping gereduseer: onderwerping aan die swartman, aan politieke korrektheid, aan Engels, aan boetedoening vir apartheid, aan grondhervorming, aan antiblanke diskriminasie wat ons met gelatenheid moet aanvaar.

    Van Zyl Slabbert het so ‘n patetiese, dom boekie geskryf, Afrikaner-Afrikaan, maar wat natuurlik deur al die Naspers-idiote opgehemel is. Daarin het hy ‘n pleidooi daarvoor gelewer dat die Afrikaner volledig “Afrikaan” moet word en sy vorige Europese identiteit heeltemal moet prysgee. My antwoord: Laat die Engelse en die hanskakies maar deur Afrika geassimileer en Afrikane in daardie sin word. As kinders van Jan, sal ons altyd trou aan ons tradisie bly. Nie Afrikaner-Afrikaan nie, maar Afrikaner-Eurokaner, Afrikaans-Nederlander of Dietser. Aan die einde van sy lewe het my pa, wat eens Afrikaans en Nederlands onder C.M. van den Heever gestudeer het, maar ook ‘n groot aanhanger van die laat-Romantiese Nederlandse digter A. Roland Holst was, hom uit protes teen Afrikanerverraad ‘n Dietser begin noem.

    Ek sien op die Nederlandse Wikipedia dat daar ook taamlik “verregse” konnotasies aan dié term kleef:

    Een reden dat het woord Diets minder in het moderne Nederlands wordt gebruikt, is dat deze term met voorliefde werd gebruikt door 20e-eeuwse fascisten van onder meer het Zwart Front en het VNV, en nationaalsocialisten van de NSB. Zij gebruikten ideologisch geladen termen als ‘Diets’ om te refereren aan de gezamenlijke of gedeelde oorsprong van de Nederlandse volkeren en zo hun streefdoel van een Heel-Nederland van een half mythische, half historische naam te voorzien: ‘Dietsland’. Vooral uit dit laatste blijkt het hervondene van deze naamgeving. Zij wilden ‘terug’ naar de basis, het Verenigd Koninkrijk der Nederlanden of de Zeventien Provinciën.

    Of my oorlede vader daarvan bewus was, weet ek nie. In elk geval, dit klink vir my reg: Dietser. Wat jy ook al doen of wat jy ook al sê, hulle gaan jou “verregs” noem. Dus, laat ons ons nie inhibeer nie. Dít het Martin Bosma van die PVV ook genoem in sy boek met die barokke titel: De schijn-élite van die valse munters — Drees, extreem rechts, die sixities, nuttige idioten, Groep Wilders en ik wat hier gratis afgelaai kan word.

    Terug na die oorsprong, terug na oer-Afrika, dis mos waaroor die politiek deesdae in Suid-Afrika gaan. Die Britse Ryk het reeds herleef met “Afrikaans must fall”. Suid-Afrika raak al hoe meer negentiende-eeus, half gevange tussen Britse sendelingdenke en Zoeloe-wreedheid, met nuwe konsentrasiekampe op die horison, ‘n tweede volksmoord. Die paaie en geboue sal binnekort ook lyk soos in die negentiende eeu, met die gehalte van “Engelse” regering wat ons tans geniet.

    Ons wil egter nie terug na die negentiende eeu of die vroeë ystertydperk waarin dié land hom bevind het voor die VOC en daarna die Groot Trek hom getref het nie. Ons wil vorentoe, die een-en-twintigste eeu in.

    Sáám met ons Europese bloedfamilie, die ander Dietsers.

    Help my om die Dietse droom te bewaarheid! Skenk geld vir my Europese toer of sluit by PRAAG aan. Kontak my op Twitter of Facebook of per e-pos by dan[aapstert]praag.org indien u enige vrae het of PRAAG se bankbesonderhede verlang.

    Europese toer: Bonn—Berlyn—Amsterdam—Brussel—Parys en dalk Stockholm: 31 oktober tot 10 november 2017.

    Ns. Die feit dat koningin Wilhelmina óók ‘n prinses van Mecklenburg was, roer regtig my hartsnare. Niet net het die AfD in die onlangse Duitse verkiesing daar meer as 20 persent stemme ontvang nie, maar dis mos ook eintlik ‘n deel waar Platduits tot onlangs gepraat is, ‘n taal wat na aan Nederlands en Afrikaans verwant is.

  • Leon Lemmer: Kruipsug by die hoëpriesters van Afrikaans

    Leon Lemmer: Kruipsug by die hoëpriesters van Afrikaans

    CJ Langenhoven (1873-1932) het ‘n deurslaggewende rol in die 1925-erkenning van Afrikaans as amptelike taal gespeel. Deesdae sou hy as ‘n taalbul bekend gestaan het. Oor Afrikaans het Langenhoven geskryf: “Hij is die enigste witmanstaal wat nie onmiddellik oor die see kom nie” (JC Kannemeyer, Langenhoven: ‘n Lewe, Kaapstad: Tafelberg, 1995, p 269). Let op die “hij” – nie “sij” nie. Afrikaans is “ons kostelikste roem, ons hoogste besitting: die één enigste witmanstaal wat in Suid-Afrika gemaak is en nie oor die seewater klaar gekom het nie, wat die spore van lief en leed dra van alles wat ons vadere hier deurleef en deurworstel en deurtriomfeer het; die één band wat ons as nasie aanmekaar heg; die uitgedrukte siel van ons volk” (331-332). Vir vollediger inligting kyk: “CJ Langenhoven oor Afrikaans: ‘My pêrel van grote waarde’” (Praag 16.05.2015).

    Deesdae word Langenhoven verguis omdat hy Afrikaans ‘n witmanstaal (of witmenstaal) genoem het. Dit is egter ‘n feit dat Afrikaans die taal van blanke Afrikaanssprekendes is en nie soos bv Engels klaargemaak oor die see gekom het nie. Langenhoven het nie gesê Afrikaans is uitsluitlik die taal van wit mense nie, al is dit die waarheid dat hoofsaaklik blankes aan Afrikaans beslag gegee het. ‘n Hedendaagse neiging is dat sodra blankes en veral Afrikaners op prestasies of eiendomsreg aanspraak maak, ‘n koor van protes opklink, bv dat die toekoms van Afrikaans om kwantitatiewe redes by bruin sprekers berus. Daar is selfs taalkundiges wat die ontstaan van Afrikaans aan Khoi-beïnvloeding toeskryf eerder as aan die natuurlike vervorming wat Nederlands waarskynlik mettertyd plaaslik grootliks vry van beïnvloeding deur inheemse tale sou ondergaan het. In die huidige politieke klimaat moet daar blykbaar goeie (en net goeie) invloed aan die inheemses en die slawe toegeskryf en hulle benadeling deur blankes beklemtoon word.

    Dit is bekend dat Langenhoven rede gehad het om nie baie beïndruk met sy enigste kind, Engela (1901-1975), te wees nie. Anders as Langenhoven was Engela “‘n vrou sonder ‘n missie” (217-218). Engela en haar gesin wou nie in die skaduwee van hulle Langenhoven-verbintenis loop en deel van bv Sarah Goldblatt (1889-1975) se “Langenhoven-industrie” wees nie (43). Willemien Brümmer (gebore in 1974) is Engela se enigste kleindogter (672). Brümmer is ‘n joernalis wat bekend is vir haar politieke byderwetsheid, wat dikwels in smartvraatberigte uiting vind. Dit is dalk die onvanpaste nagloed van Langenhoven wat aanleiding tot haar bespreking van die jongste uitgawe van die Afrikaanse woordelys en spelreëls (Kaapstad: Pharos, 2017, xxxiv, 757p, R450) gegee het (Die Burger, 5 Augustus, p 11). In hierdie proses bevorder sy agterkleinkind kwalik ‘n positiewe beeld van Langenhoven se nalatenskap.

    Brümmer begin haar bespreking op ‘n feministiese noot: “Vir die eerste keer in ‘n 100 jaar het Afrikaans haar borstrok uitgetrek en word sy nou amptelik in al haar kleurryke en verleidelike variëteite opgeneem in die bybel van Standaardafrikaans, die Afrikaanse woordelys en spelreëls (AWS).” Dit is myns insiens ongewens om ‘n artikel oor Afrikaans met verwysing na vroue-onderklere te begin, des te meer omdat Afrikaans nie vroulik is nie. Met die woord “borstrok” gee Brümmer valslik te kenne dat Afrikaans ‘n eeu lank ingeperk is; dat die “kleurryke en verleidelike” variëteite van Afrikaans nou vir die eerste keer in Standaardafrikaans toegelaat word. Onderliggend is daar die gewilde maar valse insinuasie dat Standaardafrikaans, soos Afrikaners, (minstens) ‘n eeu lank benepe was. Volgens die HAT beteken “benepe”: benoud, beklemd, bekrompe, kleinsielig. Vergelyk bv Brümmer se ongunstige uitbeelding van Afrikaners in haar drama, Braai (2014).

    Die waarheid is dat Standaardafrikaans, soos enige ander standaardtaal, nog altyd uit sy variëteite saamgestel is. ‘n Standaardtaal kom nie van nêrens nie. Wat uit die jongste AWS blyk, is dat die lede van die Taalkommissie van die Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns polities byderwets in groter mate as voorheen woorde uit bv Namibiese Afrikaans en Oranjerivierafrikaans in Standaardafrikaans opgeneem het. Ooreenkomstig haar linkse politieke ingesteldheid noem Brümmer hierdie variëteite “susters” van Standaardafrikaans. Eintlik is hulle maar net voedingsbronne. Daar is nog ‘n “suster,” by uitstek ‘n bruin suster, want Brümmer voeg by: “en natuurlik Kaaps.”

    Soos talle van die huidige hoëpriesters van Afrikaans stel Brümmer Kaaps sonder meer gunstig voor. Dit is glo een van Afrikaans se “kleurryke en verleidelike variëteite.” Kaaps kan Afrikaanssprekers egter tot die onnodige en oorvloedige gebruik van bv Engelse woorde verlei. Taalsuiwerheid is blykbaar deel van die borstrok waarvan maar ontslae geraak kan word. Waarom het die Afrikaans-indoenas nie die elementêre moed om te sê dat die Engelsbesoedeling van Kaaps verwerplik is nie? Omdat die voortbestaan van Afrikaans van bruin mense afhanklik is? Dan soveel te meer moet Afrikaans so duidelik moontlik van Engels onderskei word.

    “Die AWS was baie jare lank die domein van wit mans.” Brümmer noem dit ‘n “slang in die gras,” sonder om te erken dat daardie mans uitstekende werk gedoen het. ‘n Ander slang is glo die term “Standaardafrikaans.” Die polities byderwetse voorsitter van die Taalkommissie, Gerhard van Huyssteen, verkies die term “Algemene Afrikaans,” ‘n frase wat in vaagheid uitmunt, maar dit voldoen aan sy politiek-gemotiveerde vereiste van inklusiwiteit. Sowel algemeenheid as inklusiwiteit druis egter in teen die tradisionele en noodsaaklike normerende rol van die AWS. Maar ons lewe in ‘n tyd waarin norme misken word en wanorde toeneem. Die benaming “Standaardafrikaans” sê presies wat bedoel word. Die beswaar daarteen is polities gemotiveerd. Norme bevorder ordelikheid maar doen glo inbreuk op vryheid. Norme, eintlik enige vorm van gesag, mag deesdae nie meer deur blankes uitgeoefen word nie. Maar dwarsoor die wêreld stel blankes navolgingswaardige voorbeelde op talle terreine en in baie opsigte.

    Dit was feitelik korrek toe voorheen van Algemeen-beskaafde Afrikaans gepraat is, juis omdat die spreektaal van die opperklas wêreldwyd grootliks die standaardtaal bepaal. Maar in die nuwe Suid-Afrika is dit deesdae taboe omdat blankes en veral Afrikaners polities byderwets nie as maatstaf aanvaarbaar is nie. Deesdae word teen die feite in gepoog om almal feitlik in alle opsigte gelyk en eenders te verklaar. Hiërargieë is uit. Voorheen het Christo van Rensburg tereg geskryf: “Standaardafrikaans [is] eintlik ‘n dialek wat bokant Afrikaans se dialekte [of variëteite] staan” (So kry ons Afrikaans, Pretoria: Lapa Uitgewers, 2012, p 117) en “‘n bodialektiese standaardtaal … dwing … dialekte altyd meer en meer na die standaardtaal” (125). Maar dit sal nie gebeur as bv Kaaps pleks van Standaardafrikaans deurlopend en ongekwalifiseerd verheerlik word nie.

    Deesdae munt Van Rensburg uit in die toepassing van politieke oorverligtheid op Afrikaans. Volgens hom het Afrikaans al voor 1652 aan die Kaap ontstaan, danksy die omgang van die vindingryke Khoi-Khoin met Seemansnederlands. En Ernst Kotzé beweer dat Kaaps die bakermatvorm van Afrikaans is (Praag 11 Februarie). Sommige Afrikaanstaalkundiges dring aan op die herstandaardisering van Afrikaans. Daar word beweer dat die soort Afrikaans wat nie-wittes praat tradisioneel dermate uit Standaardafrikaans geweer is dat (ingrypende) herstandaardisering moet plaasvind.

    Ons het in 1990/94 ‘n roem- en mandaatlose politieke revolusie beleef. Nou moet blykbaar op ‘n soortgelyke ingrypende manier met Standaardafrikaans gehandel word. Voorheen het blankes besluit oor wat eerbare of ordentlike Afrikaans is. Nou is dit die beurt van die nie-wittes om die kitaar te slaan. Die blanke De Klerk-kornuite kruip agterna, buig agteroor om eerder linkse politiek as die heil van Afrikaans ter wille te wees. Brümmer haal aan wat Van Rensburg oor die doel van hierdie herstandaardisering van Afrikaans te sê het: “sodat sy dialekte – die manier van praat in die Kaap, die manier van praat van die Griekwas, die manier van praat in die Karoo – ook in beginsel weerspieël word en nie vanweë politieke oorwegings uitgehou word nie.” Die teenoorgestelde is nou waar: Politieke oorwegings pleks van taaloorwegings gee deesdae (deurslaggewend) aanleiding tot insluiting in Standaardafrikaans; én uitsluiting – dink aan die talle “rassistiese” Afrikaanse woorde wat deurlopend geïdentifiseer en in die ban gedoen word. Dit verarm die seggingskrag van Afrikaans.

    By die allernoodsaaklikste voorbehoud oor Kaaps kom die Afrikaans-indoenas nie uit nie. Woorde en uitdrukkings in Kaaps kan waar nodig of wenslik in Standaardafrikaans opgeneem word, maar myns insiens slegs as hulle met die taaleie versoenbaar is; dus (verkieslik net) in soverre hulle nie Engels is nie. Wat hard en duidelik gesê moet word – en ek wag reeds lank en skynbaar tevergeefs dat een of verkieslik meer van die Afrikaanshoëpriesters dit doen – is dat Kaaps in soverre dit Engels is suiwer taalkundig (dus nie-polities) vir Afrikaansgetroues verwerplik is; dat die gebruik en voortbestaan van Kaaps in sy huidige Engelsbesoedelde toestand nie bevorderlik vir die toekoms van Afrikaans is nie. Polities byderwets klink geen sodanige beswaar teen Kaaps op nie.

    Die gevolg is dat instansies soos die Afrikaanse Taalraad (ATR), die Afrikaanse Taal- en Kultuurvereniging (ATKV) en die Afrikaanse Taalmuseum en -monument (ATM) voortgaan om by uitstek Kaaps te bevorder en nie Standaardafrikaans nie. Wat Afrikaans betref word die kwessie van taalsuiwerheid soos gif vermy. Daarmee dra die ATR, ATKV en ATM met oorgawe by tot die sabotering van die toekoms van Afrikaans as ‘n taal wat duidelik van Engels onderskeibaar is. Die gesindheid by hierdie drie instansies is sodanig dat die lojaalste ondersteuners van Afrikaans, te wete die regse of nie-verloopte Afrikaners, vervreem word.

    ‘n Vollediger weergawe van Brümmer se teks is op Netwerk24 (4 Augustus) gepubliseer. Daaruit blyk dat van haar politiek-geïnspireerde gif uit die berig in Die Burger gelaat is, bv “‘n eeu waarin veral die donkerder dialekte van Afrikaans vir ‘n lang tyd in ballingskap was.” “Ballingskap” is ‘n toespeling op bv ANC-kamerade wat tydens apartheid in die buiteland vertoef het. “‘n Groot keerpunt in die geskiedenis van die AWS het in 1991 gekom met die onkeerbare vernuwing wat in Suid-Afrika en wêreldwyd voortgestu het.” Dus, die oneerlike omverwerping van die blanke bewind in Suid-Afrika is blykbaar ongekwalifiseerd goed, maar daar word by implikasie darem erken dat die AWS deur politiek op sleeptou geneem is. Langenhoven was ongekwalifiseerd ten gunste van die blanke bewind en ‘n groot ondersteuner van Barry Hertzog. Brümmer, daarenteen, wek die indruk dat sy (ongekwalifiseerd) ten gunste van swart oorheersing en die (slaafse) navolging van internasionale neigings is.

    Die feministiese Brümmer skryf: “Die achilleshiel van die AWS was dat dit baie jare lank die domein van die spreekwoordelike grysskoen-wit mans was.” Ingesluit by hierdie mans, wat skynbaar deur Brümmer geminag word, is haar oupagrootjie, JC Langenhoven. “Die ander slang in die klitsgras was natuurlik die woordjie ‘Standaardafrikaans’ wat vir baie in ons wye en droewe land ‘n vloekwoord geword het.” Dit is uitsluitlik in nie-Afrikanergeledere, waarby Brümmer haar klaarblyklik skaar, dat Standaardafrikaans ‘n vloekwoord kan wees. “Vloekwoord” is myns insiens in elk geval ‘n hoogs oordrewe etikettering. Brümmer verwys ook (smalend) na die “taalbulle” en “heilige koeie wat bly bulk.” Die voortreflike voorbeeld wat Langenhoven as een van die eerste Afrikaanse taalbulle gestel het, dien myns insiens steeds as inspirasie vir diegene wat die moed het om hulle vir die heil van Afrikaans te beywer en wat ‘n gesonde afkeer het van diegene wat weens vlakheid en opportunistiese linksheid die teenoorgestelde doen.

    Die leuse, “Eendrag maak mag,” het ontstaan toe Nederlandse gebiede eeue gelede staatkundig saamgevoeg is. Hierdie frase is voor in die Statebybel gepubliseer en het op hierdie manier algemene inslag in Suid-Afrika gevind. Anders as in die geval van Engels word die variëteite van Afrikaans in die nuwe Suid-Afrika voortdurend beklemtoon pleks van uit te gaan van die standpunt dat eendrag ook wat Afrikaans betref bemagtigend kan wees. Vir diegene wat erns met die voortbestaan van Afrikaans maak, behoort Standaardafrikaans die enigste vorm van Afrikaans te wees wat aktief bevorder word. In sodanige saamstaan sal daar optimale krag wees. Die Afrikaans-indoenas besing egter nie net die voortreflikheid van Afrikaansvariëteite – Brümmer se “kleurryke en verleidelike variëteite” – nie; hulle verswak selfs die fokus op Afrikaans in sy geheel deur eerder die wenslikheid van meertaligheid te bepleit pleks van die ononderhandelbare noodsaaklikheid van Afrikaans.

    Wat hierdie mense gerus moet besef, is dat meertaligheid Afrikaans kan uitsluit. Een van die besonge helde in (oor)verligte Afrikaansgeledere is die oud-Robbeneiland-prisonier, Neville Alexander (1936-2012), wat in sy persoonlike hoedanigheid Afrikaansdislojaal was. Hy het geskryf: “I have no doubt that the generations born in the 2020s and after will be completely trilingual, in that all children, besides being fluent in their home language, will – if this language is not English – also learn English and another important South African language, usually from the Nguni or the Sotho cluster” (Thoughts on the new South Africa, Auckland Park: Jacana, 2013, p 163). Afrikaans word nie eens genoem nie. Dit toon meertaligheid hoef nie Afrikaans in te sluit nie. Waarom volhard die hoëpriesters van Afrikaans dan met hulle pleidooie vir meertaligheid terwyl hulle hulle tyd en arbeid liewer aan die bevordering van Afrikaans behoort toe te wy?

    ‘n Ander bedenklike neiging by die Afrikaanshoës is om Afrikaans by voorkeur as ‘n Afrikataal voor te stel. Die Europese, bv Nederlandse, wortels van Afrikaans word dikwels verswyg en die Khoi- en slawe-invloed op Afrikaans word om opportunistiese politieke redes (oor)beklemtoon. Wat het dit vir diesulkes in die sak gebring? Onlangs het die ANC-regering dit onomwonde gestel dat hy “voorheen gemarginaliseerde amptelike Afrikatale” wil bevorder (Netwerk24, 7 Julie). Daardie bewoording is sorgvuldig gekies om Afrikaans doelbewus uit te sluit. Die ANC sal ongetwyfeld voortgaan om Afrikaans sover moontlik te benadeel. Geen kruipery deur Afrikaanshoëpriesters sal ‘n duit verskil hieraan maak nie. Waarom dan nie eerder wegbreek van politieke byderwetsheid en Afrikaans suiwer as voortreflike taal (dus nie-polities) bevorder nie?

    Ek kyk nie televisie nie en op RSG luister ek feitlik net die nuusbulletins. Jare lank het ek die gehalte van Afrikaans op RSG probeer verbeter deur teksboodskappe oor taalfoute aan RSG te stuur, bv stappe neem pleks van doen, op komitees dien pleks van in, en die laakbare neiging om voorletters Engels pleks van Afrikaans uit te spreek. In Engels sal Van der Merwe se voorletters sekerlik nie Afrikaans uitgespreek word nie. Die neiging om voorletters Engels uit te spreek in Afrikaanse nuusbulletins dui op ‘n gebrekkige aanvoeling vir Afrikaans by sommige omroepers. My kommentaar is feitlik deurgaans deur RSG geïgnoreer, gevolglik het ek onlangs besluit om nie verder lugtyd en dus geld hierop te mors nie.

    RSG se gesindheid jeens Afrikaans blyk duidelik uit die titel van die Sondagprogram, “Die tale wat ons praat.” Meertaligheid word geïmpliseer. RSG se voorliefde vir Afrikaansvariëteite blyk ook duidelik uit hierdie program. Die ATKV adverteer graag sy polities byderwetse benadering tot Afrikaans in ‘n advertensie wat hierdie program voorafgaan. Hierdie advertensie het al dermate geradbraakte Afrikaans ingesluit dat ek dit liewer nie wou hoor nie. Tans word gesê: “Dit maak nie saak hoe jou Afrikaans klink nie,” waarmee geradbraakte Kaaps weer eens by implikasie goedgepraat word. Dus, mors maar met Afrikaans, die ATKV hou in elk geval daarvan.

    Diegene in die voorste gestoeltes van Afrikaans moet in belang van die heil van Afrikaans dringend besin oor die weg wat hulle ingeslaan het. Politiek-gemotiveerde oogmerke soos versoening en meertaligheid sal moet plek maak vir voorkeur aan Afrikaans. Wat Afrikaans betref behoort evolueerende Standaardafrikaans pleks van bv Kaaps ondersteun te word. Standaardafrikaans is die enigste vorm van Afrikaans wat doeltreffende verskansing teen verswelging deur Engels kan bied. Ek beskou Kaaps eerder as ‘n mengeltaal as ‘n Afrikaansvariant. Dit is ‘n erflating van pro-Britse en anti-Afrikanersentiment onder bruin mense. Kaaps stel aan Afrikaanssprekendes ‘n bedenklike voorbeeld van taalgebruik. Die verheerliking van Kaaps deur verskeie vooraanstaande taalkundiges dien as aanmoediging vir Afrikaanssprekers om ewe loslit, dus sonder borstrok, hulle taal met onnodige Engels te besoedel.

    Die Afrikaans-indoenas sal ook dringend hulle aanvoeling vir taaleie-Afrikaans moet verbeter. In die jongste AWS word ‘n woord soos “kompleks” (p i, v) pleks van ingewikkeld en “konsep” (p x) pleks van begrip (p xix) redaksioneel gebruik. Ter wille van die behoud van Afrikaans moet hy op so ‘n manier gebruik word dat hy so duidelik moontlik van Engels onderskei word.

    FW de Klerk en sy onderhandelaars het weens ‘n dwase strategie die politieke mag aan swartes oorgegee en wel op so ‘n manier dat nóg Afrikaans nóg die blankes afdoende beskerm word. Die strategie wat die hoëpriesters van Afrikaans sedertdien volg, gaan insgelyks katastrofiese gevolge vir Afrikaans hê as hulle voortgaan om vir meertaligheid pleks van Afrikaans en vir Kaaps pleks van Standaardafrikaans te veg. Hulle benadeel ook die regmatige aanspraak van Afrikaners op Afrikaansmediumonderrig deur paternalisties slegs van sodanige behoefte by bruin mense gewag te maak.

    Ontwikkelde bruines het hulle in baie (selfs die meeste) gevalle as dislojaal teenoor Afrikaans bewys. In die Gelyke Kanse-hofsaak, wat handel oor die status van Afrikaans aan die Universiteit Stellenbosch, is aangevoer dat “slegs 37% van bruin studente aansoek gedoen het om in Afrikaans onderrig te ontvang” (Netwerk24, 17 Augustus). By Afrikaanssprekende blankes is daar in groter mate Afrikaansgetrouheid as by bruines. Afrikaners se behoefte aan en reg op Afrikaans behoort beklemtoon te word. As die hoëpriesters van Afrikaans hulle nie die verwyt op die hals wil haal dat hulle soos De Klerk die oorlewingskanse van Afrikaans beduiwel het nie, sal hulle dringend hulle huidige dwase strategie moet verander.

  • Dan Roodt: Eurokaner en kreool

    Dan Roodt: Eurokaner en kreool

    PRAAG was vyftien tot twintig jaar gelede ‘n stem roepende in die woestyn sover dit die taalkwessie aanbetref. Deesdae word daar meer oor die lot van Afrikaans, veral aan universiteite, geskryf, maar het ons werklik vordering gemaak? Eerder as wat dit verflou het, het die argument vir volslae verengelsing toegeneem. Soos ek onlangs aangedui het, is daar selfs Afrikaners soos Gita du Toit wat dit deesdae bepleit dat Afrikaans heeltemal uit die akademie en uit die opvoedingstelsel geweer word.

    Benewens hierdie anglofiele of anglosentriste, is daar ‘n tweede groep wat Afrikaans nie noodwendig wil verbied of uitsluit nie, maar die taal van binne af wil rysmier deur dit as ‘n “kreool” voor te stel. Die skrywers Antjie Krog en André P. Brink het al by verskeie geleenthede bepleit dat Afrikaans en Engels “gemeng” moet word sodat ‘n nuwe mengeltaal of kreool daaruit kan ontstaan. Deel van die marxistiese “revisionisme” wat in Suid-Afrika aan die gang is, behels dat nie net die geskiedenis nie, maar ook ons taalgeskiedenis en ons identiteit hersien moet word. In sommige kringe, veral onder akademici en die omroepers van RSG, het die woord “Afrikaner” ‘n vloekwoord geword. In 1994 is die Afrikaner afgeskaf, is min of meer hul redenasie.

    Meer grondliggend egter, gaan dit om ‘n kultuurkonflik in die land tussen Afrika en Europa wat reeds eeue lank duur. Vandaar dus die term “Eurokaner” wat ek gebruik om ‘n bepaalde tipe Afrikaner te definieer wie se taal (Standaardafrikaans), kultuur, identiteit en selfs sy fisieke voortbestaan vandag onder beleg verkeer. Iewers het ek die huidige bestel die “Derde Britse Besetting” genoem; inderdaad word ons beset en word Engels en politieke korrektheid op alle gebiede op ons afgedwing.

    Benewens die kultuurkonflik tussen Afrika en Europa in ons land, spreek ‘n ander kultuurbotsing sterk uit ons geskiedenis: dié tussen Nederland en Engeland, wat later die botsing tussen Boer en Brit tydens die negentiende en twintigste eeue geword het. Die sogenaamde “anti-apartheidstryd” het nie primêr om beleid of selfs rassepolitiek gegaan nie, maar om die Afrikaner vir altyd van alle seggenskap of beskikking oor sy eie lot te beroof. Ook binne Afrikanergeledere self het die jingo, of die Engelsgesinde, die oorhand oor ons verkry en word die Europeesgesinde Afrikaner, of Eurokaner, vandag gejag, uitgesluit, gesensureer en verguis.

    Immers is die Kasteel in die Kaap nie oorspronklik gebou om ons teen die Hottentotte of ander inboorlinge te beskerm nie, maar teen die Engelse. Hendrik Potgieter wou so ver moontlik die binneland intrek omdat hy van die see af wou wegkom, want so het hy gesê, “waar die see is, is altyd Engelse”. Helaas het ons nie daarin geslaag om van Engelse weg te kom nie. Vandag, in dié provinsie, word al die Afrikaanse skole beheer deur ‘n Engelse dame, mev. Barbary Creecy en haar marionet, ene Panyaza Lesufi. Mev. Creecy is ‘n produk van die Johannesburgse privaatskool Roedean, asook die Universiteit van die Witwatersrand, waar Boerehaat by tye tot ‘n kultus verhef is.

    In die naam van “demokrasie” word ons – dis die toppunt van ironie – alle seggenskap oor ons eie sake, ons onderwys, kultuur, selfs ons taal, biblioteke, kunsversamelings, simbole en monumente, ontsê. Indien ons deur ‘n outokratiese Britse monarg geregeer sou gewees het, sou ons waarskynlik beter daaraan toe gewees het.

    As ons kyk na die argumente wat vandag teen Afrikaans – ook toenemend binne die taal self – gevoer word, dan is dit helder dat sowel Standaardafrikaans as die Afrikaner moet verdwyn. Daarmee sal alle Europese invloed wat vanaf 1652 en die koms van Nederlanders, Duitsers en Franse na ons land geduur het, insgelyks wegraak. Dis miskien iets wat die meeste van ons mense nie verstaan nie: Boerehaat beteken op sy minste ook ‘n renons en ‘n wrewel in Europa, veral Noordwes-Europa en daardie lande van waar ons voorouers afkomstig is. Die vergoddeliking van Engels en van die swartman – en veral die “swart Engelsman” soos Nelson Mandela na hom in sy outobiografie verwys – onderlê ‘n afkeer van beide Afrikanerskap en Europeërwees:

    The principal of Healdtown was Dr. Arthur Wellington, a stout and stuffy Englishman who boasted of his connection to the Duke of Wellington. At the outset of assemblies, Dr. Wellington would walk onstage and say, in his deep bass voice, “I am the descendant of the great Duke of Wellington, aristocrat, statesman, and general, who crushed the Frenchman Napoleon at Waterloo and thereby saved civilization for Europe — and for you, the natives.” At this, we would all enthusiastically applaud, each of us profoundly grateful that a descendant of the great Duke of Wellington would take the trouble to educate natives such as ourselves. The educated Englishman was our model; what we aspired to be were “black Englishmen,” as we were sometimes derisively called. We were taught — and believed — that the best ideas were English ideas, the best government was English government, and the best men were Englishmen. (Mandela, Long walk to freedom, hoofstuk 6.)

    Die “dr. Wellington” waarna Mandela hier verwys, was skoolhoof van ‘n sendingskool in die Oos-Kaap; in sulke skole is die swart elite gebreinspoel om sowel Boerehaat as Eurofobie te omhels. Vandaar dus die toestand van byna universele chauvinisme en anti-Westerse, anti-Afrikaanse fanatisme wat in Suid-Afrika heers. So ‘n houding is oor baie jare en op verskillende maniere – deur die sendingskole, die pers en ander massamedia – by die bevolking ingeprent.

    ‘n Student van Tukkies het ‘n klompie jare gelede vir my sy ervaring verwoord deur te sê: “Jy mag nie té Afrikaans wees nie.” Net so mag ‘n mens in Suid-Afrika nie té Europees wees nie. Jy mag nie te veel van Franse boeke of Vlaamse skilders of Duitse filosowe of Skandinawiese ontwerp hou nie, dan bring dit jou in botsing met die stelsel. En tog is dít wat Afrikaners, veral intellektuele Afrikaners, tot onlangs toe hartstogtelik begeer het: om Europeërs te wees. Veral “goeie Europeërs” in die sin waarin Nietzsche en soveel ander dit gebruik het, om ‘n opgevoede, kosmopolitiese, veeltalige Westerling te wees.

    Die negentiende eeu was oor die algemeen ‘n verskriklike tydvak in Suid-Afrika. Nie net is daar massamoorde op die Voortrekkers gepleeg nie, maar daar was ook die verskroeide-aardebeleid en die konsentrasiekampe waarin vele van ons voorouers, veral kinders, gesterf het. Omdat Engeland, asook Engelse sendelinge wat altyd met ywer hul Boerehaat onder swartes sou versprei, sinoniem was met hierdie verskrikkinge en gruweldade, selfs misdade teen die mensdom, wat ons beleef het, spreek dit vanself dat ons op verskeie maniere die Vasteland van Europa geïdealiseer het. Min mense het waarskynlik al die aandag daarop gevestig – ten minste weet ek nie van so iemand nie – maar die opkoms van Afrikaans en Afrikanerskap vanaf die laat negentiende eeu het saamgeval met ‘n verkenning van Europese idees, boeke, musiek, vorme, musiek, style en selfs modes. Dit is een van die ironieë en paradokse van Afrikanerskap en die Afrikaanse beweging, dat ons op dieselfde tydstip toe ons kliphard aan ‘n nuwe taal, nuwe identiteit en nuwe volkskap “gewortel in Afrika” gewerk het, ons ons terselfdertyd en toenemend met die Europese Vasteland en veral met ons stamlande vereenselwig het. Dit geld vir Van Wyk Louw en die Dertigers, maar ook die vroeë Sestigers wat juis Parys – en nie Londen nie – as hul intellektuele en artistieke hoofstad aanvaar het.

    Iewers tydens die sewentigerjare het daar egter ‘n kentering gekom en sedertdien word Engelse idees, veral ook die ideologie van liberale Amerika, as toonaangewend in Suid-Afrika ervaar. Hoe meer Engels, hoe beter. Dit geld ook die hoeveelheid Engelse woorde wat jy besig as jy Afrikaans praat.

    Sowel André P. Brink as Breyten Breytenbach het die grootse kulturele en intellektuele beweging wat Afrikaners tydens die hele twintigste eeu gekenmerk het, verraai. Eers die skrywers, toe die politici. Die De Klerks, Wimpie en FW, was bloot die laastes van ‘n hele trop wat Engels en halfgebakte Engelse linkse idees – noem dit maar die Britse marxisme – geesdriftig aangegryp het.

    Nou die dag verneem ek van ‘n seminaar wat vandeesweek by Wits gehou sou word oor die mite van rasvermenging in Mexiko. Dit is ‘n hele interessante onderwerp en tot my spyt kon ek dit nie bywoon nie. Die Spaanse woord vir rasvermenging is mestizaje en dié term maak deel uit van die identiteit van Latyns-Amerika, dermate dat vele akademici dit vandag as ‘n mite beskryf. (Sien ook die artikel: “Mestizaje and the Discourse of National/Cultural Identity in Latin America”, 1845-1959 deur Lourdes Martinez-Echazabal, Latin American Perspectives, Vol. 25, No. 3, Race and National Identity in the Americas (May, 1998), pp. 21-42.)

    Só byvoorbeeld het die Kubaanse digter Nicolás Guillén in 1931 verklaar dat “die gees van Kuba mestizo (kleurling) is”. In 1973 het Breyten Breytenbach iets soortgelyks gesê toe hy beweer het:

    “Ons is ‘n bastervolk met ‘n bastertaal. Ons aard is basterskap. Dis goed en mooi so. Ons moet kompos wees, ontbindend om wéér in ander vorme te kan bind. Net, ons het in die slagyster getrap van die baster wat aan bewind kom. In daardie gedeelte van ons bloed wat van Europa kom, was die vloek van meerderwaardigheid…” ‘n Seisoen in die paradys, 1976, bl. 123)

    Europa word van “die vloek van meerderwaardigheid” beskuldig. Dog enigeen wat deesdae luister na wat gesê word, sal kan getuig dat daar tans ‘n soort meerderwaardigheid van die mezisto of mulat geld. Wyle Chris Louw het reeds ingesien dat die huidige rektor van die Vrystaatse Universiteit, Jonathan Jansen, vas glo dat die kleurling of die rasgemengde “die volk van die toekoms” en daarom ‘n soort uitverkore volk is.

    Breyten Breytenbach het hom nooit uitgelaat oor die soort meerderwaardigheid wat dr. Wellington en moontlik ander Metodistepredikante in ons land teenoor Europa voel nie: die “onbeskaafde Franse” teenoor die beskaafde en verhewe Engelse. By Breyten Breytenbach, Antjie Krog en selfs Leopold Scholtz, die seun van G.D. Scholtz wat eens ‘n leidende rol in die Afrikanerbeweging van die twintigste eeu gespeel het, kom mens die idee teë dat mestizaje of métissage of – om dit by sy minder neutrale Afrikaanse naam te noem – “verbastering” vir ons ‘n bestaansvoorwaarde geword het. Met ander woorde, jy mag in Suid-Afrika as “verowerde” goedgunstiglik aanbly solank jy instem “om te meng”. In dié opsig hou ek van die Sweedse term wat algemeen vir “multikulturalisme” gebruik word: mångkultur oftewel “mengkultuur”. Mengkultuur het, nie net in Suid-Afrika nie, maar oral waar Anglo-Amerikaanse invloed sterk is, de rigueur geraak.

    Om te sê dat Afrikaans as taal baie naby aan Nederlands staan – trouens, 95% van Afrikaans se woordeskat ís Nederlands! – het byna taboe geword. Taalkundiges van Potchefstroom tot Stellenbosch wedywer met mekaar om ons te oortuig dat Afrikaans eintlik ‘n KhoiSan-taal is. Op ‘n sekere vlak word die Europese en Wes-Germaanse oorsprong van Afrikaans ontken. Voeg daarby die projek om Afrikaans te herstandaardiseer tot Mengels of ‘n “mengtaal”, half Engels, half Afrikaans, en ons kan sien dat dit hier gaan om nie net die hele Afrikaanse beweging van die afgelope anderhalf eeu ongedaan te maak nie, maar ook om die laaste oorblyfselfs van ons Europese identiteit te vernietig. Die invloedryke Britse minister van kolonies, Joseph Chamberlain, het tydens die Tweede Vryheidsoorlog gesê dat hy “die laaste oorblyfselfs van Afrikanerisme in Suid-Afrika wil uitwis”. Hy kon net sowel vandag geleef het, want presies dieselfde beleid geld nog steeds!

    Ons sien dus dat die angsvallige pogings om Afrikaans as ‘n “kreoolse taal” voor te stel, Standaardafrikaans af te takel en ‘n nuwe “Mengels” tot stand te bring (dié term is ontleen aan die Kaapse digter Loît Sols), uit die ongewenstheid van Afrikaans se Europese afkoms spruit. Indien Afrikaans ‘n koloniale taal soos Engels, Frans of Portugees was, sou dit vir almal in Suid-Afrika aanvaarbaar gewees het. Die oersonde wat Afrikaners gepleeg het, was egter om hulself as ‘n Westerse-volk-in-Afrika te sien en om ‘n nasionale kultuur na die vastelandse, “nasionalistiese” model na te streef. Kyk na dié beroemde YouTube-video waarin die Amerikaanse-Joodse akademikus, Barbara Lerner Spectre, voorspel dat Swede en die res van Europa ‘n “groot transformasie” na die mengkultuur gaan deurmaak, ‘n transformasie waarin Jode ‘n “leidende rol” gaan speel.

    Die Afrikaner staan vandag in die beskuldigdebank, maar saam met ons staan ook die Hongare, die Franse, die Swede, die Dene, die Nederlanders, die Duitsers, die Italianers, die Vlaminge, kortom, elke selfstandige volk wat nog nie deel van die groot Anglo-Amerikaanse mengkultuur geword het nie. Amerika, die mezisto-imperium, bedreig ons almal, selfs die meer behoudende Amerikaner wat sigself aan Europa verwant voel. Die “waansin van ons tyd” is dat die magtige Amerikaanse staat deesdae sy eie burgers – afstammelinge van die Stigters of “Founding Fathers” – as sy vyand beskou, net soos wat die linkse “Afrikaanse” elite in ons land vandag die Afrikaner as ‘n indringer en “ongewenste” beskou.

    Onlangs is daar gepraat van “Kaaps” wat groter erkenning moet kry. Daar word selfs daarop aangedring dat “Kaapse” woorde, wat vermoedelik oorwegend ook in die Engelse woordeboek voorkom, in Afrikaanse woordeboeke opgeneem moet word. Asof een vyand in die vorm van Engels en die Engelse staat van Suid-Afrika nie genoeg was nie, het Standaardafrikaans nou ‘n nuwe bygekry: Kaaps en die kreoolse beweging.

    Hoe meer dinge verander, hoe meer bly hulle dieselfde. Anders as in 1875, is daar miskien nie meer “Afrikaners met Engelse harte, Hollandse harte en Afrikaanse harte” nie, maar steeds ‘n verdeling tussen verengelste Afrikaners, die kreole en kreoolsgesindes wat Standaardafrikaans wil afbreek, enersyds, en “ware Afrikaners” of Eurokaners andersyds wat ons taal en tradisie byna vanselfsprekend as deel van die groter Europese of Westerse kultuur sien.

    Feitlik alle instellings in Suid-Afrika word óf deur Engelgesindes óf deur kreoolsgesindes beset. Die staat, universiteite en hoofstroommedia is reeds van byna alle Afrikaners gesuiwer. Die geledere van “ware Afrikaners” het reeds gekrimp tot enkele honderdduisende, moontlik nie veel meer as Yslanders nie. En tog verteenwoordig hierdie klein groepie alles wat goed en mooi en eg Afrikaans is. Ons praat of skryf nie Mengels nie. Ons is “goeie Europeërs” in die sin dat ons graag deelneem aan klassieke musiek of moderne kunsmusiek, letterkunde, argitektuur, skilderkuns en daardie kritiese gees wat Europa al eeue lank teen elke dogma laat opstaan, ook die eietydse dogma van die mengkultuur. Ons mag geheel en al gemarginaliseer wees in hierdie heropvoering van die Sowjetunie met sy ideologiese voorskrifte en politieke korrektheid, maar vanuit ons huise en studeerkamers en op die internet kan ons steeds die vlam van kritiese denke en verset lewendig hou.

    Teenoor “die romantiek van die baster” wat Breyten Breytenbach of sy Kubaanse eweknie Nicolás Guillén verwoord het, staan die grootse tradisie van die Europese Afrikaner of Eurokaner in dié land wat deelagtig in die prestasies van Noord-Europa is. My vrou wys my nou die dag op die ironie van “kombuistaal”, die “kombuis” synde die kajuit op ‘n skip waar voedsel voorberei is. Omdat ons voorouers vanaf Nederland en België se riviere en kanale, maar ook die Oossee tussen Duitsland en die Skandinawiese lande afkomstig was, is Afrikaans tot vandag toe deurdrenk van skeeps- en seeterme – al was Potgieter so desperaat om van die see en van Engelse af weg te kom. Die ossewaens met hul wit seile was die “skepies” waarmee ons die binneland van Afrika binnegevaar het. Inderdaad spreek die “kombuis” van ons pioniersgees en wil om die wêreld te verken. Insgelyks staan dit in die teken van ons beskawing, want tot vandag toe is die kombuis ons trots, daardie vertrek waar die Afrikanervrou met elke Franse sjef kan wedywer as dit by verfynde disse kom.

    Daarom ook leef die gees van die Oossee en die kanale in ons voort. Daar is twee woorde wat elke Sweed aanmekaar gebruik: “Presis” (presies) en “trevlig” (voortreflik). Trouens, ‘n Switser wys my ‘n rukkie terug daarop dat daar net twee volkere op aarde is wat so aanmekaar “presies” sê en dis Swede en Afrikaners. Ook die uitspraak is feitlik presies(!) dieselfde. Dis ‘n gewoonte wat ons beslis nie van die KhoiSan oorgeneem het nie. Waarskynlik het dit in Sweeds posgevat omdat almal in die Oosseegebied van 1300 tot 1600 ‘n gemeenskaplike handelstaal of lingua franca gepraat het wat baie naby aan teenswoordige Afrikaans was.

    Nou weet u reeds dat Sweeds, ook om ander redes, insgelyks ‘n “kombuistaal” is… Seker dié dat die Nobelprys in Stockholm, die stad wat op veertien eilande gebou is, en met water wat ‘n derde van die stad se oppervlak beslaan, uitgeloof word.

    Die keuse wat deur die huidige bestel aan ons opgedring word, is egter helder: dié tussen Eurokaner en kreool.

  • Afrikaans was eens ‘n koninklike en handelstaal in Europa

    Dis nogal opvallend watter prominente rol Nederlanders, maar ook deesdae taalkundiges van die Potchefstroomkampus van die NWU, speel om die “kombuistaalteorie” van Afrikaans te bevorder! Eers was daar Valkhoff wat met sy boekie New light on Afrikaans and Malayo-Portuguese in die sewentigerjare die eerste skoot geskiet het. Toe ene Hans den Besten wat insgelyks beweer het dat die struktuur en woordeskat van Afrikaans aan Maleis en Koikoi ontleen is.

    roodt_dan_wikiAlles dui egter daarop dat Afrikaans oor baie eeue heen “suiwer” gebly het, asook dat die taal eens ‘n hoë status as handels-, regs- en hoftaal in Noord-Europa geniet het.

    Die geskrewe tradisie van Afrikaans is min of meer 800 jaar oud. Hoewel daar vandag na ons taal wat in die Middeleeue gepraat is as “Middelnederlands” verwys word, moet ons onthou dat nóg die staat Nederland nóg die taal “Nederlands” destyds bestaan het. Daarom het ons Middeleeuse digteres en briefskryfster Hadewijch die volgende in ‘n brief geskryf sonder om veel te wonder wat haar taal genoem word:

    “Maer die rechte gheloeveghe hi sal weten dat die goetheit sijns liefs meerre es dan sijn sneven.”

    In moderne Afrikaans lui dit so: “Maar die regte gelowige hy sal weet dat die goedheid van sy liefde meer is as sy dood.” Ons kan onmiddellik aflei dat “sneven” iets met doodgaan of sterf te make het. Trouens, die woord “sneef” as sinoniem vir “sneuwel” bestaan steeds in moderne Afrikaans en kan in die HAT opgekyk word.

    Hadewijch het in die Hertogdom van Brabant gewoon wat dele van teenswoordige België en Nederland ingesluit het; vandaar die benaming “Brabants” wat aan die taal van daardie streek gegee is. As ons egter verby die verskille in spelling kyk, kan ons sien hoe min ons taal oor 800 jaar verander het!

    Trouens, min ander tale ter wêreld kan hulle daarop roem dat hulle oor soveel eeue hul “reinheid, sterkte en hoogheid” behou het. Laasgenoemde drie terme verteenwoordig die opdrag van die Sweedse Akademie wat die wêreldberoemde Nobelpryse uitdeel, om die “Sweedse taal se reinheid, sterkte en hoogheid” (Svenska språkets renhet, styrka och höghet) te handhaaf.

    Soortgelyk aan die verskille in spelling tussen Hadewijch se Middeleeuse Brabants en Afrikaans, verskil die Sweedse spelling ook van Afrikaans, maar ons kan sien dat al drie woorde (reinheid, sterkte en hoogheid) presies dieselfde is.

    Ongeveer 95% van die woordeskat of leksikon van Afrikaans stem ooreen met dié van Nederlands, daarom is die twee tale onderling verstaanbaar. Afrikaans is egter geensins “vereenvoudigde Nederlands” nie. Vele Afrikaanse woorde kom ooreen met terme in Duits en die Skandinawiese tale, soos ons so pas vanuit die Sweedse voorbeeld kon aflei. Meer nog: Hoewel die eerste taalbeweging Afrikaans ter ere van ons vasteland vernoem het, kon ons dit ewe seer “Eurokaans” of “Nederduits” genoem het, want min mense besef watter merkwaardige ooreenkomste daar tussen die grammatika, idiome en woordeskat van verskeie Nederduitse dialekte en dié van Afrikaans bestaan.

    Die woordjie “vir” wat ons aanmekaar gebruik, is afkomstig uit die Holsteinse dialek van Nederduits waar hulle dit “ver” spel (die Nederlanders sê “voor” en in Hoogduits is dit “für”). Net so bestaan die term “dörnat” in Holsteins (“deurnat” in Afrikaans), terwyl Hoogduits “durchnaß” gebruik.

    Waarom staan die NG Kerk van Afrikaners as die “Nederduitse Gereformeerde Kerk” bekend en nie as die “Nederlandse Kerk” nie? Waarskynlik het die kerkvaders in die sewentiende eeu gevoel dat “Nederduits” ‘n beter beskrywing van die oorsprong van hul lidmate was as bloot “Nederlands”. Die Duitse dialek wat in die noordoostelike hoek van Duitsland, die deelstaat Mecklenburg-Voorpommere, asook die eiland Rügen, gepraat word, toon juis die grootste ooreenkomste met Afrikaans.

    Op die Noord-Duitse eiland Rügen word selfs die beroemde Afrikaanse dubbele ontkenning aangetref! Die ongelukkige is egter dat die Nederduitse dialekte van Noord-Duitsland met hul fassinerende sleutels tot die herkoms van Afrikaans as gevolg van die tweede wêreldoorlog grotendeels uitgesterf het. Ongeveer driemiljoen mense praat nog Nederduitse dialekte, vergeleke met honderdmiljoen wat Hoogduits, die taal van die Suide, magtig is.

    Daarom verteenwoordig Afrikaans nie net die taal van byna 400 jaar se geskiedenis in Suid-Afrika nie, maar ook ‘n voorafgaande 300 jaar se Europese geskiedenis toe Nederduits die lingua franca en handelstaal van die Hansa-stede was. Nederduits of dan Proto-Afrikaans, is in die 1300s reeds as regstaal deur die Deense konings gebruik. Tot en met die uitbraak van die vernietigende dertigjarige oorlog in Noord-Europa (1618-1648), was Nederduits ‘n groter taal as Engels, Frans, Russies of Spaans, tale wat vandag as wêreldtale gereken word.

    Afgesien van J. du P. Scholtz en Edith Raidt, was daar oor die afgelope aantal dekades feitlik geen taalkundiges met insig in die verwikkelde Europese herkoms van Afrikaans nie. Boonop het hulle hul navorsing verrig in die tyd voor die internet toe al die inligting oor die Noord-Europese dialekte nie so geredelik soos vandag beskikbaar was nie. Die woord “mooi” word in die Hamburgse dialek gebruik (terwyl in Hoogduits “schön” gangbaar is) en selfs in ‘n intensiewe vorm as “mooi-mooi”.

    Sulke herhalings (“plek-plek”, “gou-gou”, ens.) noem taalkundiges “reduplikasie”. Dit is een van die elemente van Afrikaans wat die kreoliste aanvoer om te beweer dat Afrikaans ‘n kreoolse taal is, wat so ‘n neiging vanweë “taalkontak” met Khoisan, Xhosa, Maleis, Portugees of wat ook al ontwikkel het. Dít terwyl die V.O.C. sy amptenare verbied het om inheemse tale aan te leer! Intussen is reduplikasie ‘n algemene verskynsel en is daar ‘n Kanadese taalkundige aan ‘n Amerikaanse universiteit wat voorbeelde van regoor die wêreld versamel. Veral in Nederduits en die Skandinawiese tale wemel dit van reduplikasie. Die Sweedse woord vir “ouma” is “mormor”, letterlik “moedermoeder”.

    Weens Afrikaans se “eenvoudige” grammatika, vergeleke met Nederlands en Duits, word daar ook aangevoer dat dit ‘n teken van kreolisme sou wees. Weereens is die grammatika van Sweeds feitlik ewe eenvoudig as dié van Afrikaans, ‘n Noord-Europese taal wat nooit in kontak met Afrika of Maleisië was nie, maar wel met Nederduits (ook Platduits genoem), wat die groot aantal Afrikaans-Nederlandse woorde in Sweeds verklaar.

    Sover ek weet, is geen fonologiese studie nog onderneem om presies vas te stel hoe Afrikaans in die Noorde van Europa in die ou Hanse-handelsgebied inpas nie. Afrikaans val heelwat sagter op die oor as Nederlands of Hoogduits, sonder ‘n geleende Franse “R” vanuit die keel en klink daarom meer soos Nederduits of Sweeds.

    Nog ‘n opvallende verskil tussen Nederlands en Afrikaans is die woord “baie” wat ons gedurig gebruik en wat glo uit Maleis afkomstig is. Die Hollanders sê “zeer” en “veel”. Dis een van die trofeë in die kreolis se ornamentekas. Ongelukkig vir kreoliste het ‘n redelik onlangse PhD-proefskrif in die VSA, Apperception and Linguistic Contact between German and Afrikaans (2011) bewys dat twee soortgelyke woorde in sowel sewentiende-eeuse Nederlands as Nederduits bestaan het. Daarom het die Afrikaanse woord deur appersepsie – en nie soseer ontlening nie – onmiddellik aan die Kaap inslag gevind.

    Daar is geen faset van die Kreoolsteorie wat nie in een of twee akademiese artikels met verwysing na Nederduits of sewentiende-eeuse Nederlands vermorsel kan word nie. Want Afrikaans verteenwoordig ‘n samesmelting van Noord-Europese dialekte wat langsaam oor honderde jare plaasgevind het.

    As sodanig is Afrikaans ‘n kleinood vir sowel Suid-Afrika as Europa. Gegewe die afgang van Nederduits, veral ná die tweede wêreldoorlog toe sprekers van Noord-Duitse dialekte deureenvermeng is, verteenwoordig Standaardafrikaans vandag ‘n lewende monument aan daardie verskeidenheid dialekte wat in die provinsies van die Lae Lande, maar ook die prinsdomme en stede van Noord-Duitsland, gepraat is.

    Afrikaans is nóg ‘n “gemorstaal” soos die Potchefstroomse dosent Hans du Plessis in 2006 daarna verwys het, nóg ‘n “bastertaal” soos die nie-taalkundige Breyten Breytenbach in 1973 tydens sy marxistiese fase kwytgeraak het. Veel eerder is dit ‘n taal wat na vorm en struktuur veel suiwerder as Engels of vele ander Europese kultuurtale gebly het.

    Nie verniet nie het die Australiese taalkundige en self ‘n kenner van Germaanse tale, Bruce Donaldson, opgemerk:

    Because of a perceived threat to the separate identity of Afrikaners vis-à-vis their English-speaking compatriots, there is a longstanding fear of those international loanwords with cognate forms in English such that they are now regarded as dispensable anglicisms with preference being given to indigenous synonyms. This phenomenon has lead to an overall impression of the vocabulary of Afrikaans being more Germanic than that of Dutch. Many ingenious neologisms, but above all loan translations from English, further contribute to the overall puristic impression of the vocabulary, lugreëling ‘air conditioning’, rekenariseer ‘to computerize’, toebroodjie ‘sandwich’; droogskoonmaak ‘dry cleaning’, muurpapier ‘wall paper’, paneelklopper ‘panel beater’. (König, E., red. The Germanic languages, bl. 503)

    Die feit dat Afrikaans vandag onder uiters negatiewe politieke omstandighede en die oorheersing van ‘n Engelse staatstaal oorleef, getuig verder van sy adellike grootsheid wat van die 1300s tot vandag toe voortleef en nog wag om deur skrywers en veral taalkundiges ontdek te word.


  • Oranje boven! en ander Hollandse gedagtes

    Tans is die sokkerwêreldbeker aan die gang en hoewel ek geen sokkergeesdriftige is nie, is dit tog interessant om die vordering van die spanne dop te hou.

    Gisteraand het Oranje, soos die span van Nederland bekendstaan, tot die kwarteindronde deurgedring. Ook België het goed gevaar en was waarskynlik ongelukkig om insgelyks gister deur Argentinië uitgeskakel te word.

    Dan RoodtOor die Belgiese span kan ‘n mens minder gaande raak. Soos Frankryk, beskik hulle oor ‘n multikulturele span wat net sowel uit Afrika kon gekom het en kwalik die land verteenwoordig. Boonop is België so ‘n kunsmatige politieke entiteit wat twee volkere federaal verbind dat ‘n mens jou moeilik kan voorstel dat enigiemand patrioties oor België kan raak. Vlaandere is ‘n ander saak en dit spreek vanself dat ons ‘n ewe noue band met die Vlaminge behoort te koester as met die Nederlanders.

    Sonder die Lae Lande sou daar nooit ‘n Suid-Afrika gewees het, geen Afrikaans en geen Afrikaners nie. Vlaandere was ons Afrikaners nog altyd baie goedgesind, selfs in die dae van die kulturele en ander boikotte, dus moet my huidige opmerkings oor Nederland geensins afbreuk doen aan die warm gevoelens wat Afrikaners oor die algemeen vir Vlaminge koester nie. Die meeste Vlaminge is amper meer gaande oor Afrikaans en Afrikanerskap as Afrikaners self en ons kan by hulle heelwat leer oor hoe ‘n taalstryd gestry moet word!

    Ons verhouding tot Nederland is egter meer gekompliseerd; dis amper ‘n liefde-haat-verhouding, iets soos die verhouding tussen die VSA en Brittanje, tussen die vrygeworde republiek en die koloniale moederland. Tussen koningin Wilhelmina se versigtige steun vir Paul Kruger tydens die tweede vryheidsoorlog en die Nederlandse anti-apartheidsbeweging wat aktief aan terreur teen ons deelgeneem het, loop daar ‘n wye kloof.

    Nederland is letterlik familie van ons, want die meeste van ons beskik iewers oor Nederlandse voorouers. In weerwil van Afrikaners se vele Franse en Duitse vanne, stam die meeste van ons tog iewers verlangs van Nederlanders af.

    In 1950 nog het die Nederlandse koningin ‘n toekenning aan ons grootste digter, NP van Wyk Louw, gemaak en hom in haar paleis onthaal. Tuis in Suid-Afrika was daar steeds ‘n lewendige belangstelling in Nederlandse kultuur en letterkunde wat aan al ons universiteite gedoseer is. In my matriekjaar het ons nog ‘n Nederlandstalige voorgeskewe boek deur die Vlaamse skrywer Stijn Streuvels bestudeer.

    Sedert Afrikaners se verlies aan politieke mag word Afrikaans grotendeels onderdruk en gemarginaliseer. Daar word selfs gepoog om ons taalkundig te ondergrawe deur vergesogte teorieë dat Afrikaans eintlik ‘n vorm van Khoisan is of ‘n kreool wat deur die Hottentotte tot stand gebring is. Ek wil op ‘n later stadium meer breedvoerig op dié belaglike teorieë reageer wat om politieke en polities korrekte redes opgedis word. Ongelukkig is daar ook Nederlanders wat hulle daarmee besig hou, asof hulle ons noudat ons lê, wil skop. Die taalkundige Hans Den Besten het sulke twak in akademiese artikels kwytgeraak, maar dis nie iets wat onmoontlik is om in een of twee artikels met gemak te weerlê nie.

    Dit sou ‘n fout wees om te dink dat alle Nederlanders ons goedgesind is. Weliswaar bestaan daar in Nederland ‘n taamlike sterk regse beweging, onder aanvoering van Geert Wilders, met Martin Bosma wat Suid-Afrika, asook Afrikaans, deel van die party se beleid gemaak het. Bosma het blykbaar ‘n nuwe boek oor Afrikaners in Nederlands geskryf wat eersdaags gaan verskyn. Dit gaan baie interessant wees.

    Tydens die 2010-sokkerwêreldbeker in Suid-Afrika, het ek gesê dat ons eerder die Nederlandse span moet ondersteun as ons eie swart Bafana-spelers. Intussen het selfs die minister van sport, Filike Mblalula, my gelyk gegee dat die Bafana die mees hopelose sokkerspan ter wêreld is. As vorige gasheer van die wêreldbeker kon ons nie eens kwalifiseer om in Brasilië deel te neem nie. In vele opsigte is die “Suid-Afrikaanse” sokkerspan emblematies van Suid-Afrika: dit word met subsidies en privaatborgskappe gemamperlang, dog sonder enige prestasie. Ons betaal astronomiese bankfooie sodat die banke die korrupsie en maklike geld rondom sokker in ons land aan die gang kan hou.

    Eintlik is dit jammer dat Afrikaners nooit leer sokker speel het nie. Rugby en krieket is sportsoorte wat ons onherroepelik aan die Britse Ryk of die Britse Statebond verbind omdat dit slegs in daardie lande beoefen word. Hoeveel keer is ons nie al deur die Britte, die Australiërs of Nieu-Seelanders verneder omdat hulle in ons geesdrif vir sport ‘n manier gesien het om ons polities te manipuleer nie? Indien ons teen Europese spanne sokker gespeel het, sou ons nie soveel Engelse hovaardigheid en lis hoef te verduur het nie.

    Dus, ons behoort vandeesweek almal verder die Nederlandse sokkerspan in hul skreeuend oranje hempies te ondersteun! Hopelik vind ons meer uit oor Nederlandse klubspanne soos PSV Eindhoven of Ajax Amsterdam of Feyenoord en begin hul vordering volg. Die feit dat ondersteuners van PSV Eindhoven hulself “boere” noem, is dalk ‘n goeie aanknopingspunt. In Nederland is daar sedert onlangs ook “vrouwenvoetbal”. Terloops, eintlik behoort ons ook na sokker op’t Nederlands as “voetbal” te verwys; dit klink soveel Afrikaanser.

    Waarom nie ook vrouevoetbal onder Afrikaners nie? Een keer per jaar kan ons nasionale vrouevoetbalspan dalk in Nederland ‘n paar wedstryde teen die Nederlandse dames gaan speel? Blykbaar is dit iets wat ook in Skandinawië beoefen word.

    Dit gaan egter om veel meer as voetbal en selfs vrouevoetbal. In die haglike omstandighede waarin ons ons bevind, hang ons oorlewing daarvan af om op een of ander manier by Europa aansluiting te vind. Die ramp wat as die “nuwe Suid-Afrika” bekendstaan, tesame met sy perverse, dekadente anti-wit kultuur, is byna volledig in die Engelssprekende lande uitgedink. Amerika en Engeland maak oorlog teen die Westerse en Europese beskawing en het in ons die eerste land gesien wat hulle volledig kon vernietig en in ‘n kwasi-kommunistiese utopie kon omtower waar alle klasse en rasse gelyk sou wees, met blankes wat permanente tweederangse status “vrywillig” sou aanvaar.

    Die verengelste Afrikaners is vir my baie erger as Malema of enige radikale swarte. Hulle is tot die Amerikaanse leer van regstellende aksie en witskuld bekeer en sal hul eie mense na die brandstapel stuur as deel van hul popelende nuwe geloofsbelewenis. Hulle sal die universiteite, die skole, die sportspanne, die kerke en alles wat daar is “transformeer” en verengels en verswart totdat daar niks meer van ons oorbly nie. Dan is daar nog die hele uittog na Australië waar ons mense gaan verengels en ewe “vrywillig” instem tot Angel-Saksiese assimilasie.

    Nou die dag het Gustav Venter hier by my kom koffie drink. Ons het saamgestem dat demokrasie in die land nie werk nie, veral nie vir Afrikaners nie. Om Afrikaners stemreg te gee, was een van die grootste foute wat ons ooit kon maak! As hulle die kans kry, stem hulle vir mev. Helen Zille of een of ander skynheilige swart Christen soos Kenneth Meshoe. As Mandela nog gelewe het, het hulle seker almal ANC gestem en hul eie leiers nogmaals verwerp. Die vinnigste manier om jou by Afrikaners ongewild te maak, is om iets vir hulle te probeer doen of ‘n standpunt ten gunste van Afrikaans of Afrikanerregte in te neem.

    Vandag skryf die redakteur van Rapport in sy rubriek:

    “… dat Afrikaans en Afrikaanse ruimtes gemaklik kan en moet bestaan in ’n Suid-Afrika wat asseblief tog nooit 100% Afrikaans en wit moet wees nie”.

    Overgezet synde: ons kan saamleef met plaasmoorde, regstellende aksie, korrupsie, huisrowe en alles wat daarmee saamgaan, solank daar tog net nie ‘n wit, Afrikaanse skool of universiteit (of gesin?) iewers moet wees nie.

    En: Wat is Rapport anders as ‘n 100% Afrikaanse koerant met hoofsaaklik wit lesers?

    Dis genoeg om ‘n mens tot selfmoord te dryf. Gelukkig is daar geen wêreldberoemde katedrale in Suid-Afrika soos Notre Dame in Parys nie, anders het Afrikanerdenkers hulself ook in die kop gaan skiet soos die skrywerhistorikus Dominique Venner verlede jaar uit wanhoop gedoen het. So pas het daar twee boeke van hom postuum in Frans by die uitgewer Pierre-Guillaume de Roux verskyn. De Roux is iemand wat ook ‘n lewendige belangstelling in Suid-Afrika en Afrikaners koester. Dominique Venner het iewers gesê dat daar in Frankryk “erger vyande en van ‘n versteekte tipe is as op enige ander plek”.

    Ons Afrikaners verstaan daardie gevoel van deur jou eie mense verraai te wees en versaak te word, maar té goed.

    Ek dink ons moet aanvaar dat Suid-Afrika onder die impetus van Angel-Saksiese politieke korrektheid halfpad kranksinnig geraak het. Kollektiewe waansin. The madness of crowds. Daar was mos ‘n Skot, Charles Mackay, wat in die negentiende eeu so ‘n boek geskryf het. Dit volle titel is: Extraordinary Popular Delusions and the Madness of Crowds. Een van die bekende aanhalings daaruit lui:

    “Men, it has been well said, think in herds; it will be seen that they go mad in herds, while they only recover their senses slowly, and one by one.”

    Baie van ons ken daardie gevoel: om een vir een in ‘n malhuis wakker te word. Maar rondom jou duur dit voort.

    Dis waarom ons ‘n soort uitweg of uitkoms nodig het, ‘n reddingsboei. Die Franse filosoof Gilles Deleuze, wat ook by tye ver heen was met politieke korretkheid en die uitwasse van die linkse sestigerjare in Frankryk, het gepraat van ‘n “buitekant” wat ‘n mens moet hê. Afrikaners het nie meer ‘n buitekant nie. Hulle leef volledig in ‘n lugdigte Anglo-Amerikaanse borrel waarin hulle elke dag meer en meer verdom en afgebreek word. Mense lees nie meer boeke nie; hulle lees dalk nie meer enigiets langer as ‘n paar paragrawe op die internet nie. Hulle kyk net hier en daar prentjies.

    Maar ook in dié opsig voel ek Nederland kan ons red. Nederland het naamlik ‘n filmbedryf en Afrikaners kan met redelik min moeite volg wat op die skerm aangaan. Dis nie soos Frans of Italiaans waar jy sonder onderskrifte nie die verhaal sal begryp nie. Ons moet Nederlandse films onder Afrikaners bekendstel net soos Naspers en die Angel-Saksiese mediagroepe slegs Hollywood of hier en daar ‘n Britse produk bevorder.

    Oor die afgelope tyd kyk ek heelwat “Kaasflieks”, soos ek hulle noem. Dis regtig ‘n vertroosting, veral ná ek my twee of drie keer aan die swak, polities korrekte Afrikaanse films wat deesdae gemaak word, blootgestel het. Sommige Kaasflieks het my ontroer of geamuseer. Ander het my weer geïrriteer en een of twee kon ek nie klaar kyk nie. In baie opsigte is Nederland ewe of nog meer dekadent as Suid-Afrika en ‘n mens moenie die land idealiseer nie. Maar ten minste is daar in Nederland verskeidenheid. Geen twee Kaasflieks is dieselfde nie! Die moderne Nederlandse argitektuur is asemrowend mooi en vele van die films is in huise of plekke geskiet waar mens doodgewoon die agtergrond kan geniet, ongeag waarheen die verhaal lei. Nederlanders is mooi mense, net soos Afrikaners. Wel, dit spreek eintlik vanself, want ons het gemeenskaplike voorouers.

    Die mees onlangse Nederlandse fliek wat ek gekyk het, is Toscaanse bruiloft (2014). Dis ‘n lawwe soort romantiese komedie, maar word so oorspronklik, prettig en mooi aangebied dat die genre of die verhaal eintlik bysaak is. Alles speel in ‘n egte villa in Italië af waar Nederlanders heen gaan om te trou. Plek-plek word die Nederlandse dialoog ook onderbreek deur stukkies Italiaans en die kulturele anomalie van ‘n klomp Nederlanders wat skielik baie Italiaans en al fresco lewe, raak nooit kitsch nie. Dit word ‘n sorgvrye kyk op die “goeie Europeër” soos Nietzsche hom genoem het, iemand wat tuis in sy eie kultuur is, maar ook waardering het vir die lande, tale en tradisies rondom hom.

    Die Alfa Romeo
    Die Alfa Romeo

    Een van die sterre in die film is ‘n rooi Alfa Romeo GTV van dertig, veertig jaar gelede wat nog hier en daar op Suid-Afrikaanse paaie te siene is. Die film spreek van bewondering vir alles wat Italiaans is: die kookkuns, ou motors, selfs ‘n verspotte ou plaasbakkie met ‘n snaakse vorm, die landskap, die argitektuur, die meubels. Alles word met ironie aangebied, dog sonder dat dit ooit soos in Suid-Afrika afbrekend en stereotiep raak. Dis amper die postmoderne liefdesverhaal waarvan die Italiaanse kritikus en skrywer Umberto Eco op ‘n keer gepraat het.

    Met die graad van geweld en wanorde in Suid-Afrika, beleef ons ‘n onverklaarde, voortslepende burgeroorlog. Maar dis juis in sulke tye dat ‘n mens ook behoefte aan kultuur en ontspanning het. Jy kan nie net sit en wag vir die volgende skoot om te klap, die volgende inbraak of huisroof nie. Terwyl ons identiteit deur die staat, die media en die fanatiese Angel-Saksers aangeval word, het ons behoefte aan ‘n “buitekant”, aan ‘n wêreld wat buite die Sowjet-Engelse borrel val.

    Nederland en Nederlands kan in dié donker tye vir ons so iets raak. Ons kort ‘n bietjie Nederlandse voetbal sonder kwotas of sulke mooi Kaasflieks. Noudat Afrikanerpolitiek ‘n stille dood gesterf het en ons aan die giere van die Zoeloes of liberale Engelse in ons land uitgelewer is, kan ons gerus op ‘n afstand ook die Nederlandse nuus en Europese politiek begin volg. Toegegee, ons het geen invloed daaroor nie, maar net so het ons geen invloed oor die politiek in ons eie land nie. Ten minste deel ons ‘n afkoms, ‘n taal en ‘n beskawing met Nederland, wat meer is as wat ons kan sê oor wat tans in Suid-Afrika aangaan. Malema en sy trawante is vir my net tot op ‘n punt interessant of snaaks. En of Naledi Pandor by Russel Botman se begrafnis was, kan my ewe min skeel as om te weet wat die temperatuur vandag in Sacramento, Kalifornië, is. Dit traak my regtig nie.

    Ons het ook nie toestemming van Nederlanders of Nederlandse amptenare nodig om daardie dele van hul kultuur wat tot ons spreek, toe te eien of te geniet nie. Die verkeerdste manier om enige kulturele wisselwerking tussen ons en Nederland aan te pak, sou wees om met die ambassade in Pretoria ‘n afspraak te maak. Nie net het iets van die vorige Hollandse vyandigheid by die ambassade oorgebly, uit die dae toe Nederlanders geld aan Stasi- en KGB-agente geskenk het om motorbomme in ons stede te plaas nie, maar alle amptelike kontak moet mos altyd met swartes geskied. Die belangstelling in Nederlandse films, boeke of idees by ons regering is seker nóg laer as in Afrikaans, met ander woorde iewers benede nul, dus sou ons ons tyd met enigiets ampteliks verspil.

    Die internettydvak is egter by uitstek geskik vir guerillabemarking en alternatiewe maniere van doen. Dus kan ons ons mense se belangstelling in Kaasflieks en vrouwenvoetbal en wat ook al begin prikkel.

    Sodoende kan ons dalk minder soos zombies begin dink en optree en meer soos die beskaafde mense wat ons eens was.

    Die hoop beskaam nie.

    Wat Afrikaans betref, is ek baie trots op my taal. Ek is daarvan oortuig dat Afrikaans eintlik in sy huidige vorm reeds in die sewentiende eeu bestaan het en eeue gelede ‘n belangrike rol in Noord-Europa en in die handel ter see gespeel het. Daar is vele woorde in Afrikaans wat dit verklaar. Ons het Europa nodig, maar Europa het ons en ons oer-Europese dialek wat hier aan die Kaap kom uitspoel het en só lank in die skadu van Engels om oorlewing moes veg, ook nodig. Ons wedersydse voortbestaan mag daarvan afhang.

    Ons moet ons oopstel vir die ander, sê die postmoderne filosowe. Laat ons meer ontvanklik en “oop” vir Nederland en Vlaandere raak.

    Ns. Stuur ‘n epos aan inlig@praag.org en ons stuur vir jou ‘n aflaaiskakel vir Toscaanse bruiloft. (Hier is ‘n kort YouTube-voorprent van 55 sekondes.) Nooi jou vriende uit en hou bioskoop (die Nederlanders spel dit met ‘n “c”, “bioscoop”) sommer daar waar jy is, op jou rekenaar, tablet, foon of platskerm-TV, wat jy ook al het.

  • Afrikaans op Stellenbosch: van bakermat tot vloerlap

    Ek wou vandag eintlik graag oor ander onderwerpe as Afrikaans en die Universiteit Stellenbosch (US) geskryf het. As ek uitstel, sou my reaksie op onlangse berigte egter inboet aan aktualiteit. Sowel Afrikaans as die US is vir die Afrikanersaak so belangrik dat ek verplig voel om nog ‘n rubriek hieraan te wy.

    Die US het onlangs sy kort kursusse in koerante geadverteer. In die ellelange lys (200 kursusse) is daar net enkeles (11) wat ‘n Afrikaanse benaming het maar hulle aanbiedingstaal word as Afr/Eng aangedui. Selfs die kursus vernoem na Elize Botha het ‘n Engelse naam, maar word Afr/Eng aangebied. Die “Emerging Maties Course” se benaming is eweneens Engels en die aanbieding is Afr/Eng. Tensy daar aparte byeenkomste in hierdie twee tale is (wat onwaarskynlik is), beteken dit dat al 200 kort kursusse uitsluitlik of hoofsaaklik in Engels aangebied word.

    Die rede wat vir hierdie toedrag van sake aangevoer word, sal waarskynlik wees dat die voertaal deur die aanvraag bepaal word. Dit beteken egter dat die tirannie van die meerderheid van deurslaggewende belang is; dat die Afrikaanssprekende minderheid verontrief word en dat hulle hulle na die gerief of eise van die meerderheid moet skik. Die punt wat ek wil stel, is dat uit die aanbiedingswyse van hierdie kort kursusse daar feitlik geen oorblywende aanduiding meer is van die US wat eens daarop kon roem dat hy die bakermat* van Afrikaans is nie. (* Pieter Kapp, Maties en Afrikaans, 2013, p 75.) Onder die leiding van Russel Botman is daarin geslaag om die US in oortreffende mate te verengels. Op 19 deser skryf Dosent Sonder Grys Skoene, Stellenbosch, in Die Burger: “Die realiteit is dat slegs 10% tot 20% van die voorgraadse lesings by Maties in Afrikaans is” (p 15).

    Aan ‘n ander eens Afrikaanse universiteit is die situasie soortgelyk. Die Universiteit Pretoria (UP) het ook onlangs sy kort kursusse geadverteer (bv Sake-Rapport, 25 Mei, p 13). Nie ‘n enkele van die 123 kursusse het ‘n Afrikaanse naam nie. Die naaste wat daaraan gekom word, is “Afrikaans for beginners.” Naas hierdie kort kursusse word 16 aanlynkursusse geadverteer. In slegs een geval, “Biblical counselling,” word genoem: “This course is also presented in Afrikaans”. Onderaan die advertensie staan: “Let wel: Alle kursusse word in Engels aangebied.” Die UP-afdeling wat hiermee gemoeid is, heet “CE at UP” of “CEATUP”, met CE wat seker ‘n afkorting vir “continuing education” is. Daar is hier dus nie eens ‘n pretensie van Afrikaans-wees nie. Kontrasteer dit met die UP-rektor, Cheryl de la Rey, en Beeld se poging om die indruk te wek dat alles wel met Afrikaans is; dat Afrikaans aan UP “woema” het (Praag 13 deser).

    Die aanbieding van kort kursusse deur universiteite het eers in die nuwe Suid-Afrika momentum gekry. Dit volg uit die (grootlikse) dwaalleer dat ‘n universiteit naas onderrig en navorsing ook gemeenskapsdiens moet verrig. In die praktyk kom dit daarop neer dat die universiteit goed vir nie-wittes, veral swartes, moet wees deur aktiwiteite en selfs dienste te verrig wat die owerheid versuim om te doen. Maar daar is vir universiteite ook finansiële aansporing om allerhande kort kursusse aan te bied. Die ANC-regering verwag dat universiteite, afgesien van gemeenskapsdiens, ook ander ekstra laste moet dra (bv dat eens Afrikaanse universiteite sonder enige addisionele vergoeding ook Engels as onderrigtaal moet hê). Terselfdertyd neem die staatsubsidie aan universiteite in reële terme af. Deur kort kursusse aan die publiek te verkoop, verdien sowel die betrokke dosente as die universiteit ekstra geld.

    Wat in die praktyk gebeur, is dat bv die owerheid en maatskappye van hulle werknemers in werkstyd stuur om van hierdie kursusse by te woon. Die werkgewer betaal die kursusgeld en die werknemer ontvang ‘n universiteitsertifikaat wat aandui dat hy/sy die kursus bygewoon het. Van die kant van die werknemer word daar geen prestasie (bv om in ‘n toets of eksamen te slaag) verwag nie. Dit is voldoende as hy/sy (laat) vir die byeenkomste opgedaag het. Nou kan die werknemer daarop aanspraak maak, met die sertifikaat as bewys, dat hy/sy aan bv die US of UP studeer het, selfs al het hy/sy nie naastenby matriek nie. As hy/sy bv die bogenoemde “Emerging Maties Course” bygewoon het, kan hierdie werknemer voortaan die volgende formele “kwalifikasie” agter sy/haar naam skryf: EMC (US). Die tragedie is dat die kameraad wat in bv die staatsdiens in ‘n hoë pos sit en oor aanstellings en bevorderings besluit ‘n grondige kennis van bv die AK47-geweer kan hê, maar dalk geen benul het van universiteitskwalifikasies nie. EMC (US) kan dus aanleiding tot oordadige voordele vir die werknemer gee. Met minder as dit kan ‘n mens deesdae moontlik selfs ‘n minister word.

    Dit behoort duidelik te wees dat die aanbieding van kort kursusse die akademiese aansien van ‘n universiteit kan benadeel. Ek het geen beswaar as ‘n universiteit ter inligting van die publiek bv openbare lesings aanbied nie. Maar daar moet nie sertifikate uitgedeel word aan diegene wat dit bywoon nie. Deur kort kursusse teen ekstra vergoeding aan te bied, word die eintlike taak van ‘n dosent, naamlik tersiêre, akademiese onderrig en navorsing, verwater. Papiergebaseerde kwalifikasie-inflasie moet teengestaan word.

    In die ou Suid-Afrika was die akademiese situasie veel beter. Die ideaal was dat universiteite grade, technikons diplomas en kolleges sertifikate toeken. Die ANC-regering, by name Kader Asmal as onderwysminister, het die hele opset deurmekaar gekrap deur kolleges te sluit, technikons tot universiteite te verklaar en selfs technikons en universiteite te laat saamsmelt. Universiteite en technikons behoort wesenlik te verskil. Aan technikons moet studente afgerig word om take uit te voer. Afgestudeerdes moet beroepe kan beoefen wat min teoretiese begronding vereis. Aan universiteite moet studente onderrig word in onderwerpe en beroepe wat ‘n deeglike teoretiese onderbou gegrond op navorsing het. Soos in die geval van primêre en sekondêre onderwys het tersiêre onderrig sedert 1994 plaaslik kommerwekkend agteruitgegaan

    Maar laat ek terugkeer na my eintlike onderwerp: Afrikaans aan die US. Een van my griewe is dat geen dosent in die US se Departement Afrikaans en Nederlands die moed van sy of haar oortuiging het om die verengelsing van die US openlik en daadwerklik te bestry deur ‘n veldtog daarteen te voer nie. Die taalstryd is deur dosente in ander dissiplines gevoer (bv deur die historikus Hermann Giliomee). Minstens een Afrikaans-dosent, die Afrikaanse skryfster Marlene van Niekerk, steun reeds sedert Chris Brink se rektorskap (2002-2007) die verengelsing van die US. Sy het “Afrikaans as ‘n geformaliseerde kreool van Nederlands” bestempel (Kapp p 85). Van Niekerk het haar in 2005 aan die US-Woordfees onttrek uit protes teen Dan Roodt se deelname (p 107). Later in 2005 was Van Niekerk die enigste Afrikaans-dosent wat haar steun aan tweetalige klasse, waarin Engels ten koste van Afrikaans bevoordeel word, toegesê het (p 119). ‘n Bespreking van Kapp se uitstekende boek is op 6 April op Praag gepubliseer.

    Nog iemand in die US se Departement Afrikaans wat ‘n twyfelagtige agenda het, is Gerda Odendaal. In haar doktorale proefskrif bepleit sy die herstandaardisering van Afrikaans. Haar motivering is klaarblyklik van ‘n politieke aard. Myns insiens word die verbruining van Standaardafrikaans deur ‘n doelbewuste onwittingsproses deur haar voorgestaan (Praag 2 Februarie).

    Die Vriende van Afrikaans (VVA), onder die leiding van Amanda de Stadler, is in Stellenbosch gesetel. Sy is ‘n direksielid van die Afrikaanse Taalraad. Dit is sy wat vir Afrikaans ‘n nuwe baadjie wil aantrek. Haar ideaal is klaarblyklik Son-Afrikaans, dus verkaapsing. Met die oog hierop het sy drie Son-joernaliste, onder andere Jason Eldridge, genooi om ‘n VVA-byeenkoms toe te spreek (Praag 16 Februarie).

    Amanda is die eggenote van Leon de Stadler, ‘n hoogleraar in Afrikaanse taalkunde, wat tans die direkteur van die US-Taalsentrum is. In daardie hoedanigheid stel daardie Leon hom vry van deelname aan die Afrikaanse taalstryd. In werklikheid het hy Chris Brink se beleid van ‘n tweetalige US ten koste van Afrikaans gesteun. Tans openbaar hy ‘n soortgelyke entoesiasme vir Russel Botman se meertaligheidsbeleid, wat Xhosa insluit. Ek het voorheen oor Leon de Stadler se eienaardige verhouding met Afrikaans geskryf (Praag 7.11.2012).

    In Kapp se genoemde boek is daar talle verwysings na die myns insiens oneervolle rol wat Leon de Stadler met betrekking tot Afrikaans as onderrigtaal aan die US speel. Hy het hom bv net ‘n enkele keer verwerdig om met die Konvokasie-bestuur van die US in gesprek te tree en wel eers in 2007 (p 156). In 2009, in die Botman-era, het hy “openbare en eerlike debat as ‘n gevaar vir Afrikaans beskryf en gespog dat die US se taalbeleid ‘die leiding neem onder Suid-Afrikaanse universiteite’ want dit is ‘n ‘unieke innoverende taalbeplanningsprogram'” (p 180). Leon de Stadler “veg vir mense, nie vir ‘n taal nie” (p 185). “Die US volg ‘n goed bestuurde model” (p 220). Die genoemde leiding, uniekheid, innovasie, beplanning en goeie bestuur benadeel Afrikaans deurlopend, maar daarvoor voel Leon de Stadler skynbaar vere.

    Wat ek probeer aantoon, is dat daar deesdae aan die US ‘n eienaardige gesindheid teenoor Afrikaans geopenbaar word. Die duidelikste kenmerk is distansiëring van Afrikaans, wat in die afskaling van Afrikaans as onderrig- en voertaal vergestalt word. Daarin speel Afrikaanssprekende blankes, insluitende Afrikaans-dosente, ‘n leidende rol. Wanneer wel gepoog word om Afrikaans te bevorder, is dit nie noodwendig Standaardafrikaans nie, maar eerder (soos by die Afrikaanse Taalraad by monde van veral Michael le Cordeur) die mengeltaal Kaaps. Onlangs het twee van die bogenoemde name weer opgeduik: Gerda Odendaal en (in die VVA-tradisie) Jason Eldridge (LitNet 4 deser).

    Op 24 April is ‘n middagetegesprek, “Afrikaans: 100 jaar as onderrigtaal,” op die US-kampus aangebied. Odendaal het as gespreksleier en Eldridge as gespreksgenoot en gasspreker opgetree. Die titel verwys na die besluit van die Kaapse Provinsiale Raad op 23 April 1914 om, op versoek van CJ Langenhoven, Afrikaans as onderrigmedium in skole tot standerd 4 goed te keur. Voordat Langenhoven ‘n kampvegter vir Afrikaans geword het, het hy in 1893 Engels korrek beskryf as “the future language of South Africa,” waaraan die US deesdae met soveel oorgawe meedoen.

    Gedurende daardie middaguur het Odendaal die meeste van die praatwerk gedoen. Wat Afrikaans betref het sy haar weer bewys as iemand wat, in die woorde van Langenhoven, “die briek vasdraai teen die steil opdra’ende uit.” Sy het bv haar historiese oorsig in goeie Standaardafrikaans gelewer. Toe sy Eldridge aanspreek, het sy dadelik oorgeslaan na loslit-Afrikaans en gepraat van “deal” en “writer’s block.” Is dit nie paternalisties nie? Daarna tree die kenmerkende Odendaal-gesindheid na vore.

    “Dink jy nie, en jy mag eerlik wees, wit Afrikaanssprekendes is ten minste deels te blameer daarvoor dat so baie bruin ouers deesdae eerder verkies om hulle kinders in Engels te laat onderrig nie? Want vir dekades het wit Afrikaanssprekendes so te sê die bestaan van bruin Afrikaanssprekendes misken deur hulle nie te betrek by besluite oor en liggame vir Afrikaans nie. So het selfs Langenhoven by meer as een geleentheid na Afrikaans as ‘witmanstaal’ verwys.” Odendaal plaas blankes doelbewus in die beskuldigdebank en laat bruines wat hulle kinders na Engelse skole stuur skotvry daarvan afkom. By implikasie neem sy die lede van die Genootskap van Regte Afrikaners (GRA) kwalik omdat Gideon Malberbe in 1875 tydens die stigting van die GRA nie sy huishulp en sy tuinhulp inspraak toegelaat het nie.

    Langenhoven word soos volg aangehaal: dat Afrikaans “die enigste witmanstaal [is] wat nie onmiddellik oor die see kom nie” en Afrikaans is “die éen enigste witmanstaal wat in Suid-Afrika gemaak is en nie oor die seewater gekom het nie.” Langenhoven het in die era voor die oordrewe aandrang op inklusiwiteit en multikulturaliteit gelewe. Wat hy gesê het, is duidelik en ook feitelik korrek. Afrikaans is ‘n witmanstaal, of witmenstaal, soos dit deesdae nie-seksisties heet. Hy het nie beweer dat net blankes Afrikaans praat nie. Ook is sy stelling dat blankes die taal gemaak (dus gevestig, uitgebou en gekoester) het, heeltemal korrek. Blankes het hierin ‘n veel groter aandeel as enige ander etniese groep gehad en dit geld steeds. Afrikaans is volgens Langenhoven “die uitgedrukte siel van ons volk.” Dit is presies wat Afrikaans nie meer aan die US is nie. Dit is ook wat Afrikaans by ‘n goeiende getal (veral ontwikkelde) bruines nie is nie (Praag 17 deser).

    Odendaal soek steun vir haar voorgestelde herstandaardisering van Afrikaans. “Sou ‘n mens kon sê dat bruin Afrikaanssprekendes nie soseer ‘n probleem het met Afrikaans nie, maar eerder met Standaardafrikaans?” Sy haal Michael le Cordeur aan wat beweer “baie bruin Afrikaanssprekendes ‘steeds soos bywoners in hul eie taal voel’, omdat Afrikaans in sy ‘wit’ vorm gestandaardiseer is. Dink jy die feit dat Standaardafrikaans vir baie bruin sprekers te ver verwyderd van hulle alledaagse taalgebruik is, het daartoe bygedra dat hulle eerder besluit om Engels te gebruik?” Odendaal volhard dus in haar pogings om van blanke Afrikaanssprekendes die sondebokke te maak.

    Eldridge het na Odendaal se lang relaas ‘n kort toespraak gelewer. Tot sy eer het hy nie op Odendaal se wysneusige opmerkings en vrae gereageer nie. Hy het nie die aas gevat wat paternalisties na hom gegooi is nie. Dit is nie heeltemal duidelik of sy verwysing na “‘n uiters onverdraagsame vorm van Afrikaans” na Standaardafrikaans verwys nie. Hy het genoem dat sy kind in ‘n Afrikaanse skool is omdat hy as ouer (en seker sy vrou ook) lief vir Afrikaans is. “‘n Taal wat al meer as 100 jaar ons brood en botter vir die siel is.” Hy het ook gespot met die soort Engels wat sommige mede-bruines praat maar dat hulle desnieteenstaande Afrikaans steeds as skeltaal gebruik. Die volgende Engelse woorde het hy heeltemal onnodig bygesleep: mood swings, job, boring, tool, anyway, baggage.

    Ten spyte van Odendaal se uitlokking het Eldridge hom nie aan anti-blanke opmerkings skuldig gemaak nie. In hierdie opsig het haar strategie nie die verlangde resultate gelewer nie. Op die keper beskou is Odendaal en van die ander Stellenbossers wat hierbo genoem is se omgang met Afrikaans eienaardig en eintlik ongesond. Op so ‘n manier word die heil van Afrikaans nie bevorder en sy toekoms nie verseker nie.

  • Nederlands afgeschaft in Groningen

    Nederlands afgeschaft in Groningen

    rugDe prachtige Nederlandse taal wordt binnenkort kalltgestelt in Groningen.

    Alle studenten, docenten en andersoortige medewerkers van de Rijksuniversiteit Groningen (RUG) moeten over vijf jaar primair in het Engels met elkaar communiceren. Dat komt op heel Groningen neer. Ukrant meldt dat.

    “Onze lijn is: Engels is verplicht, Nederlands wordt gestimuleerd”, zegt Jan de Jeu, lid van het college van bestuur van de universiteit. Engels is volgens de universiteit de gangbare taal in de wetenschap tegenwoordig, zoals Latijn dat vroeger was.

    De RUG wil meer internationale studenten aantrekken. “We vreesden dat na de switch naar Engels bij wiskunde en natuurwetenschappen er minder Nederlandse studenten zouden komen. Maar er kwamen juist meer studenten, zowel Nederlandse als internationale. Dat vonden we een belangrijk signaal”, aldus De Jeu.

    Bron: PowNed