Leon Lemmer: Heart of darkness: Deel 1: As koloniale literatuur

Heart of darkness (1899) is ‘n novelle van Joseph Conrad (1857-1924). Meer as ‘n halfeeu gelede was dit een van my voorgeskrewe boeke. As ‘n Rose Classic is die teks gratis in ‘n Kindle-weergawe beskikbaar. Conrad is ‘n Pool wat in die Oekraïne gebore is, maar as Engelse romanskrywer roem verwerf het, al was Engels naas Pools en Frans sy derde taal. Vyf van Conrad se werke is in Harold Bloom se “Western canon” opgeneem, maar nie Heart of darkness nie; moontlik vanweë die prominente “moral element” daarin (Harold Bloom, The Western canon: The books and school of the ages, London: Macmillan, 1995, p 473); ook “paterian”/paternalisties genoem (434). Bloom bestempel die frase “heart of darkness” as “an obscurantist metaphor” (121). In die huidige era van bv afrikanisering word Bloom se uitsprake dikwels teengespreek. Vir my is dit duidelik dat swart Afrika hier met donkerte/duisternis geassosieer word, wat deesdae as polities inkorrek beskou word; selfs wanneer, soos geformuleer deur Conrad, daardie donkerte deels aan blankes se koloniale motiewe en dade toegeskryf word. Heart of darkness is wel as ‘n meesterwerk ingesluit by FR Leavis se The great tradition (1948).

John Stape

Oor Conrad en sy skryfwerk is daar baie gepubliseer. Ek kan John Stape se boek, The several lives of Joseph Conrad (New York: Pantheon Books, 2007, 369p; Amazon Kindle $16,20), aanbeveel. “Conrad spoke of himself as having three lives – as Pole, as seaman, and as writer” (p xxiv). Hy was van 1874 tot 1894 ‘n seevaarder, as matroos of passasier. “He was striking out for ‘the dark places of the earth full of habitations of cruelty'” (62). Conrad was onder meer in Kaapstad en Port Elizabeth. Later het hy geld in die Suid-Afrikaanse mynbedryf belê (95). In 1890 het hy op in die Kongo-rivier tot by Boma gevaar en vandaar na Matadi, “the first step into what he would memorably call the ‘Heart of Darkness’… he kept a dairy for the first and only time in his life … Delayed for a fortnight by the station chief, he had the unexpected compensation of meeting Roger Casement [1864-1916], the [Irish] human rights activist” (63) wat later deur bv die Anglo-Boere-oorlog (1899-1902) beïnvloed is om standpunt teen imperialisme in te neem. “Conrad followed the [Boer War] conflict closely, deeply distrusting both the motives behind it and its conduct” (115). Hy was immers sterk teen die Russiese besetting van Pole gekant. Casement “saw in Conrad a potential ally in his tireless efforts to mobilise public opinion against atrocities in the Congo” (133).

Van Matadi is Conrad oor land na Leopoldville/Kinshasa. Van hier af het hy verder in die binneland in op die Kongo-rivier gevaar. “The diary covers more than half of the thousand-mile trip and then breaks off” (65). “Conrad himself witnessed and heard of cruelty and barbarism, resulting partly from sheer incompetence and stupidity … He now thoroughly regretted his decision to come to Africa” (65). Hy is per boot terug na Leopoldville, waarvan hy sê: “Everything here is repugnant” (66). Daarna terug na Matadi en uiteindelik Londen, “emotionally exhausted by the Congo” (67). Dit is die werklike gebeure waarop die novelle, Heart of darkness, gegrond is. Die reis na die hart van die Kongo is egter ook ‘n simboliese reis na die duisternis wat in die kern, die hart of siel, van die mens geleë is.

Gedrukte uitgawes van Conrad se dagboek is gepubliseer en uittreksels daarvan is in Kindle-formaat beskikbaar. Toe dit nog uitsonderlik was, was Conrad al gekant teen kolonialisme en imperialisme. As genaturaliseerde Brit het hy egter verkies om nie openlik polities aktivisties te wees nie. “He subsequently replied to a direct enquiry from Casement that he had not himself witnessed the cutting off of hands [of black workers] that figures so appallingly in Casement’s exposé and begged off becoming involved in the protest. ‘I would help him but it is not in me. I am only a wretched novelist inventing wretched stories and not even up to that miserable game'” (133). Hoewel hy politieke voorkeure gehad het, wou Conrad nie as ‘n polities betrokke skrywer bekend staan nie.

Heart of darkness

Ek gee eers ‘n oorsig van die storie voordat ek tot die gebruik van veral aanhalings oorgaan. Vyf mans wat by seevaart betrokke is, sit op die dek van ‘n boot by Gravesend aan die Teems-rivier naby Londen. Een van hulle, Charlie Marlow, is die ek-verteller en die outeur se spreekbuis. Hy begin mymer oor hoe die Teems-gebied, toe die Romeine dit binnegeval het, een van die donker en barbaarse streke van die aarde was. “They were men enough to face the darkness ” (Rose classic edition, Kindle 83). Marlow brei op hierdie tema uit en begin die verhaal vertel van die donkerste, mees barbaarse gebied op aarde wat hy ervaar het.

Marlow was die bevelvoerder van ‘n rivierboot vir ‘n Belgiese handelsmaatskappy. Toe hy hierdie werk kry, het hy in Brussel gehoor van Kurtz, wat rekord-besendings ivoor lewer: “Sends in as much ivory as all the others put together” (358). “Hadn’t I been told in all the tones of jealousy and admiration that he had collected, bartered, swindled or stolen more ivory than all the other agents together?” (949). “He raided the country” (1137). Kurtz se naam duik ook op in gesprekke wat Marlow voer terwyl hy rivierlangs dieper die Kongo indring; “a God-forsaken wilderness” (242). Kurtz het vir ‘n geruime tyd nie berigte aan die distriksbestuurder in Leopoldville (“the Central Station”) gestuur nie en daar is gerugte dat Kurtz siek is. Die distriksbestuurder staan onverskillig teenoor die lot van die inboorlinge en hy hoop eintlik dat Kurtz dood is.

Hulle vaar met die rivierboot op die Kongo-rivier na Kurtz se binnestasie by Stanley Falls/Stanleyville/Kisangani. Inboorlinge val die boot aan en die stuurman word deur ‘n spies gedood. By die binnestasie hoor hulle dat Kurtz ernstig siek is. Kurtz het glo pleks van die swartes te verander, dus op te voed, al hoe meer barbaars geword. Marlow ontmoet vir Kurtz en vind dat die man inderdaad verdorwe is deur die boosheid wat hy in Afrika ervaar het. Kurtz besef hoe onbeskaafd hy geword het, hoe sy planne om die inboorlinge op te voed, geboemerang het. Hy weet ook dat hy sterwend is. Hy gee aan Marlow ‘n pak briewe aan sy verloofde in België en die manuskrip van ‘n verslag wat hy geskryf het.

Die distriksbestuurder en Marlow neem Kurtz op ‘n draagbaar na die boot. Op die terugreis na Leopoldville sterf Kurtz op die boot met die besef dat verterende boosheid die kern van alles is. Marlow gaan later na België om Kurtz se verloofde te besoek en die briewe te oorhandig. Sy dink nog aan Kurtz as die wonderlike en magtige man in Afrika. Wanneer sy Marlow vra wat Kurtz se laaste woorde was, lieg hy en vertel vir haar dat Kurtz met sy laaste asem na haar gevra het. In werklikheid het Kurtz met sy laaste woorde oor die afgryslikheid van alles getuig: “The horror! The horror!”

Die aanhalings wat volg, toon hoe simpatiek Conrad teenoor die swartes was; hoe afkerig hy van slawerny, uitbuiting en kolonialisme was. In hierdie opsigte was hy sy tyd ver vooruit. Andersins dui sy novelle op sy fyn waarnemingsvermoë van bv die swartes. (‘n Reeks verdere aanhalings volg heelwat later in hierdie rubriek.)

Die barbaarsheid van die Engelse tydens die Romeinse besetting (van 43 tot die vroeë 5de eeu) word erken. “In some inland post [the Roman] feel the savagery, the utter savagery, had closed round him – all that mysterious life of the wilderness that stirs in the forest, in the jungles, in the hearts of wild men. There’s no initiation either into such mysteries. He has to live in the midst of the incomprehensible, which is also detestable. And it has a fascination too, that goes to work upon him. The fascination of the abomination – you know. Imagine the growing regrets, the longing to escape, the powerless disgust, the surrender, the hate” (89). Die Romeinse besetting word voorgestel as soortgelyk aan latere kolonisasie: “They grabbed what they could get for the sake of what was to be got. It was just robbery with violence, aggravated murder on a great scale, and the men going at it blind – as is very proper for those who tacle a darkness. The conquest of the earth, which mostly means the taking it away from those who have a different complexion or slightly flatter noses than ourselves, is not a pretty thing when you look into it too much” (97).

Marlow is as bevelvoerder van die rivierboot aangestel omdat sy voorganger vermoor is. “The original quarrel arose from a misunderstanding about some hens … A Dane thought himself wronged somehow in the bargain, so he went ashore and started to hammer the chief of the village with a stick” (149). “He had been a couple of years already out there engaged in the noble cause, you know, and he probably felt the need at last of asserting his selfrespect in some way. Therefore he whacked the old nigger mercilessly, while a big crowd of his people watched him, thunderstruck, till some man – I was told the chief’s son – in desperation at hearing the old chap yell, made a tentative jab with a spear at the white man – and of course it went quite easy between the shoulderblades” (156).

Terwyl Marlow op in die mond van die Kongo-rivier vaar: “Now and then a boat from the shore gave one a momentary contact with reality. It was paddled by black fellows. You could see from afar the white of their eyeballs glistering. They shouted, sang; their bodies streamed with perspiration; they had faces like grotesque masks – these chaps; but they had bone, muscle, wild vitality, an intense energy of movement, that was as natural and true as the surf along their coast. They wanted no excuse for being there. They were a great comfort to look at” (248). Later vertel ‘n Sweed aan Marlow van ‘n ander Sweed wat selfdood gepleeg het. “‘Hanged himself! Why, in God’s name?’ I cried. He kept on looking out watchfully. ‘Who knows? The sun too much for him, or the country perhaps'” (277).

Hulle was besig om ‘n spoorlyn om stroomversnellings te bou sodat vervoergeriewe die twee dele van die rivier kon verbind; van Matadi tot by Stanley Pool/Leopoldville. “A slight clinking behind me made me turn my head. Six black men advanced in a file, toiling up the path. They walked erect and slow, balancing small baskets full of earth on their heads, and the clink kept time with their footsteps. Black rags were wound round their loins, and the short ends behind wagged to and fro like tails. I could see every rib, the joints of their limbs were like knots in a rope; each had an iron collar on his neck, and all were connected together with a chain whose bights swung between them, rhythmically clinking … All their meager breasts panted together, the violently dilated nostrils quivered, the eyes stared stonily uphill. They passed me within six inches, without a glance, with complete, deathlike indifference of unhappy savages” (285). Hy vervolg sinies: “I … was a part of the great cause of these high and just proceedings” (299).

Sommige van die swart werkers word soos volg beskryf: “They were dying – it was very clear. They were not enemies, they were not criminals, they were nothing earthly now – nothing but black shadows of disease and starvation, lying confusedly in the greenish gloom. Brought from all the recesses of the coast in all the legality of time contracts, lost in uncongenial surroundings, fed on unfamiliar food, they sickened, became inefficient, and were then allowed to crawl away and rest. These moribund shapes were free as air – and nearly as thin” (321). Die handelsbedrywighede word soos volg verwoord: “Strings of dusty niggers with splay feet arrived and departed; a stream of manufactured goods, rubbishy cottons, beads, and brass-wire sent into the depths of darkness, and in return came a precious trickle of ivory” (351).

“I left that station [Matadi] at last, with a caravan of sixty men, for a two-hundred-mile tramp” (373). Terwyl hulle na Leopoldville loop, kom hulle ‘n blanke man in uniform teë: “Was looking after the upkeep of the road, he declared. Can’t say I saw any road or any upkeep, unless the body of a middle-aged negro, with a bullet-hole in the forehead, upon which I absolutely stumbled three miles farther on, may be considered as a permanent improvement” (389). “Out there there were no external checks … ‘Men who come out here should have no entrails'” (430). Terwyl Marlow in Leopoldville is: “A nigger was being beaten near by. They said he had caused the fire in some way; be that as it may, he was screeching most horribly. I saw him, later on, for several days, sitting in a bit of shade looking very sick and trying to recover himself: afterwards he arose and went out – and the wilderness without a sound took him into its bosom again” (458).

By die binnestasie, Stanleyville, ‘n soortgelyke voorval: “The beaten nigger groaned somewhere … ‘Serve him right. Transgression – punishment – bang! Pitiless, pitiless. That’s the only way. This will prevent all conflagrations for the future” (508). Die moontlikheid word genoem dat ‘n mededinger om ivoor gehang kan word om hom uit die pad te kry. “Why not? Anything – anything can be done in this country” (652). Van Kurtz word gesê: “There was nothing on earth to prevent him killing whom he jolly well pleased” (1143). Rivier-op kon die stoomboot nie altyd vlot gehou word nie. “More than once she had to wade for a bit, with twenty cannibals splasing around and pushing. We had enlisted some of these chaps on the way for a crew. Fine fellows – cannibals – in their place. They were men one could work with, and I am grateful to them. And, after all, they did not eat each other before my face: they had brought along a provision of hippo-meat which went rotten, and made the mystery of the wilderness stink in my nostrils” (695).

“We penetrated deeper and deeper into the heart of darkness” (708). “[A] headman, a young, broad-chested black, severely draped in dark-blue fringed cloths, with fierce nostrils and his hair all done up artfully in oily ringlets, stood near me. ‘Aha!’ I said, just for good fellowship’s sake. ‘Catch ‘im,’ he snapped, with a bloodshot widening of his eyes and a flash of sharp teeth – ‘catch ‘im. Give ‘im to us.’ ‘To you, eh?’ I asked; ‘what would you do with them?’ ‘Eat him!’ he said curtly” (812). “I don’t think a single one of them [blacks] had any clear idea of time, as we at the end of countless ages have. They still belonged to the beginnings of time – had no inherited experience to teach them as it were, and of course, as long as there was a piece of paper written over in accordance with some farcical law or other made down the river, it didn’t enter anybody’s head to trouble how they would live” (818).

“All Europe contributed to the making of Kurtz; and by-and-by I learned that, most appropriately, the International Society for the Suppression of Savage Customs had intrusted him with the making of a report, for its future guidance … Seventeen pages of close writing he had found time for! But this must have been before his – let us say – nerves, went wrong … The opening paragraph, however, in the light of later information, strikes me now as ominous. He began with the argument that we whites, from the point of development we had arrived at, ‘must necessarily appear to them (savages) in the nature of supernatural beings – we approach them with the might as of a deity’ … [The report] gave me the notion of an exotic Immersity ruled by an august Benevolence” (1006). Later het Kurtz die volgende sin by sy verslag gevoeg: “Exterminate all the brutes” (1019). “It echoed loudly within him because he was hollow at the core” (1176). “Kurtz’s methods had ruined the district” (1169).

Toe die boot van die wal af deur swartes aangeval word, gee ‘n blanke die volgende raad wat uitstekend gewerk het. Al wat Marlow moet doen, is om die fluit/toeter van die boot te blaas: “One good screech will do more for you than all your rifles. They are simple people” (1074). “I looked around, and I don’t know why, but I assure you that never, never before, did this land, this river, this jungle, the very arch of this blazing sky, appear to me so hopeless and so dark, so impenetrable to human thought, so pitiless to human weakness” (1121). Dit kon net so wel ‘n gepaste beskrywing van die nuwe Suid-Afrika wees.

Daar is mensskedels rondom Kurtz se woonplek. “After all, that was only a savage sight, while I seemed at on[c]e bound to have been transported into some lightless region of subtle horrors, where pure, uncomplicated savagery was a positive relief, being something that had a right to exist – obviously – in the sunshine … Kurtz was no idol of mine” (1184). “His soul was mad” (1356) en daar is “the barren darkness of his heart” (1394). “His was an impenetrable darkness” (1415). “There is no disguising the fact, Mr Kurtz has done more harm than good to the Company” (1256). “Nevertheless I think Mr Kurtz is a remarkable man” (1264). Kurtz het ‘n swart vriendin gehad. “She was savage and superb, wild-eyed and magnificent” (1234).

Die dodelik siek Kurtz word op die boot gelaai maar sy vriendin word agtergelaat. “Only the barbarous and superb woman did not so much as flinch, and stretched tragically her bare arms after us over the somber and glittering river” (1386). Rivier-af sterf Kurtz binne enkele dae op die boot met die woorde: “The horror! The horror!” (1430). “I went no more near the remarkable man who had pronounced a judgment upon the adventures of his soul on this earth … Droll thing life is – that mysterious arrangement of merciless logic for a futile purpose. The most you can hope from it is some knowledge of yourself – that comes too late – a crop of unextinguisable regrets” (1439). “I remembered his abject pleading, his abject threats, the colossal scale of his vile desires, the meanness, the torment, the tempestuous anguish of his soul” (1515). Marlow besoek later Kurtz se vriendin in België, wat groot waardering vir Kurtz bly koester. Marlow verswyg Kurtz se werklike laaste woorde. Hy vertel eerder ‘n wit leuen: “The last word he pronouced was – your name” (1603).

Adam Hochschild

Adam Hochschild (gebore in 1942) het ‘n boek oor ‘n era in die geskiedenis van die Kongo geskryf: King Leopold’s ghost: A story of greed, terror, and heroism in colonial Africa (London: Pan Macmillan, 1999/2006, 376p; Amazon Kindle $14,74). Die Kongo was toe (1885-1908) die persoonlike besitting van Koning Leopold II (1835-1909, Belgiese koning 1865-1909), dus streng gesproke nie ‘n kolonie nie. Eers daarna het die Kongo ‘n Belgiese kolonie geword (1908-1960). Op ‘n soortgelyke manier: Die Kaap is van 1652 tot 1795 deur ‘n maatskappy, die Vereenighde Oostindische Compagnie (VOC) besit. Eers tydens die Bataafse bewind (1803-1806) het dit ‘n Hollandse kolonie geword. Die Kaap was ‘n Britse kolonie van 1795 tot 1803 en van 1806 tot 1910, maar amptelik eintlik eers van 1814 af. Dit is onder meer aan ‘n boek soos dié van Hochschild te wyte dat kolonialisme deesdae sonder meer as wreedaardige uitbuiting voorgestel word, terwyl die Leopold-Kongo in werklikheid dié uiterste geval van uitbuiting van Afrikane deur ‘n Europeër was. “What happened in the Congo could reasonably be called the most murderous part of the European Scramble for Africa” (p 280). Konrad stem hiermee saam: Die Leopold-Kongo was “the vilest scramble for loot that ever disfigured the history of human conscience” (4). John Stuart Mill (1806-1873) het in sy boek, On liberty (1859), geskryf: “Despotism is a legitimate mode of government in dealing with barbarians, provided the end be their improvement” (84). Daar kan kwalik beweer word dat Leopold die omstandighede van die Kongolese verbeter het. ‘n Belgiese eerste minister het gesê: Leopold “treats men as we use lemons, when he has squeezed them dry, he throws away the peel” (95).

Hochschild is uiters linksgesind. Hy was ‘n joernalistiekdosent en sy vrou, Arlie Russell Hochschild (gebore in 1940), ‘n sosiologiedosent. Hierdie egpaar het in die jare sestig tydens die burgerregtebeweging na die suidelike Amerikaanse state gegaan om solidariteit met die opstandige swartes te betoon en hulle te help om as kiesers te registreer. Maar selfs Adam Hochschild erken: “Despite the thievery of Leopold and his successors, it is wrong to blame the problems of today’s Africa entirely on colonialism” (318). “In health, life expectancy, schooling and income the Congolese people were far worse off at the end of Mobutu’s [Sese Seko, 1930-1997, president 1965-1997] reign than they had been at the end of eighty years of colonialism in 1960” (315).

Op ‘n soortgelyke manier kan beweer word dat Suid-Afrika tydens die Afrikanerbewind, verguis as die era van apartheid (1948-1994), in (seker) die meeste opsigte beter daaraan toe was as sedertdien tydens die ANC-bewind. Adam het ‘n boek, The mirror at midnight: a journey to the heart of South Africa (1990/2007) oor “the 150-year-old national myth of Afrikaners-as-victims” geskryf ná ‘n besoek aan Suid-Afrika in 1988. Reeds in 1961 het hy ‘n kort tyd as joernalis in Suid-Afrika gewerk en ook ‘n besoek aan Leopoldville gebring. Oor Arlie Hochschild se linkse taksering van Amerikaanse blanke suiderlinge het ek reeds geskryf (Praag 4.02.2017). Haar man sluit hierby aan: “What was slavery in the American South, after all, but a system for transforming the labor of black bodies, via cotton plantations, into cloth?” (King Leopold’s ghost, 16). Voortaan verwys Hochschild na Adam.

Edmund Dene Morel (1873-1924) was in diens van ‘n skeepsmaatskappy met sy hoofkantoor in Liverpool. Sy werk was om toesig te hou oor die op- en aflaai van skepe wat met die Kongo handel dryf. In 1897 of 1898 het hy in Antwerpen opgemerk dat die inkomende skepe ivoor en rubber bring maar dat daar nie handelsartikels uitgevoer word nie. Wat die skepe na die Kongo vervoer “is mostly army officers, firearms, and ammunition” (2). Sy afleiding was dat die ivoor en rubber die produkte van gedwonge of slawe-arbeid was, terwyl slawerny sedert 1838 in Britse gebiede verbode was. Morel het veral in Brittanje en Amerika mense bewus van die misdrywe in die Kongo gemaak. “Slave labor in the Congo … had taken eight to ten million lives” (3). Dit is as massa- of volksmoord beskou. Wat vir my interessant is, is dat Leopold II Frans, Duits en Engels magtig was, maar “he never bothered to learn Flemish, spoken by more than half his subjects” (33). Die Duitse keiser, Wilhelm II, het Leopold gekarakteriseer as “Satan and Mammon in one person” (240).

Ná die voltooiing van Conrad se Heart of darkness in 1899 het Morel verskeie boeke gepubliseer, bv King Leopold’s rule in Africa (1904), Great Britain and the Congo: The pillage of the Congo basin (1909) en Red rubber: The story of the rubber slave trade which flourished on the Congo for twenty years, 1890-1910 (1906/1919). In 1908 het Morel se inisiatiewe tot die anneksasie van die Kongo deur die Belgiese regering gelei. “The picture Morel gives in his writings of Africans in the Congo before whites arrived is that of Rousseau’s idealized Noble Savage” (210). Morel is in sy propaganda voorafgegaan deur bv twee Amerikaanse swartes, die joernalis en historikus, George Washington Williams (1849-1891),* wat die Kongo in 1890 besoek het, en die sendeling, William H Sheppard (1865-1927),** wat in die vroeë jare negentig (1890’s) twee jaar in die Kongo deurgebring het en later weer daarheen gegaan het.

[* “Williams studied briefly at Howard University [a university of blacks], which, when he mentioned it in later years, sometimes came out sounding like Harvard University. Later in his life, he also claimed a doctoral degree he had never earned” (103). Williams “used a phrase that seems plucked from the Nuremberg trials [1945-1946] of more than half a century later. Leopold’s Congo state, Williams wrote, was guilty of ‘crimes against humanity'” (111-112).

** Sheppard was nie ‘n engel nie. “He was forced to resign his post as a missionary because he had been caught having extramarital affairs with African women” (283).]

Tydgenote soos Morel, Williams en Sheppard, asook Casement (hier bo), se onvergenoegdheid met toestande in die destydse Kongo word in Heart of darkness weerspieël. Casement “have darkened Conrad’s vision of colonialism in Africa” (197). Leopold “claimed that ‘it was impossible to have always the best men in Africa; and indeed the African climate seemed frequently to cause deterioration in the character'” (198). Conrad “was so horrified by the greed and brutality among white men he saw in the Congo, that his view of human nature was permanently changed … After brooding about his Congo experience for eight years, Conrad transformed it into Heart of darkness” (142). “Conrad himself wrote, ‘Heart of darkness is experience … pushed a little (and only very little) beyond the actual facts of the case'” (143). “Heart of darkness is one of the most scathing indictments of imperialism in all literature, but its author, curiously, thought himself an ardent imperialist where England was concerned” (146). “However laden it is with Victorian racism, Heart of darkness remains the greatest portrait in fiction of Europeans in the Scramble for Africa … Conrad’s white men go about their rape of the continent in the belief that they are uplifting the natives, bringing civilization, serving ‘the noble cause.’ All these illusions are embodied in the character of Kurtz” (147). Maar dit is juis van Kurtz wat Marlow/Conrad hom distansieer.

Die Kurtz-karakter is ‘n samevoeging van die eienskappe van meer as een blanke wat Conrad in die Kongo teëgekom het. Een van hulle is Léon Rom, wat die hoof van die binnelandse stasie by Stanley Falls was en in 1899 ‘n boek, Le nègre du Congo, gepubliseer het. Daarin skryf Rom: “The product of a mindless state, its feelings are coarse, its passions rough, its instincts brutish, and, in addition, it is proud and vain. The black man’s principal occupation, and that to which he dedicates the greatest part of his existence, consists of stretching out on a mat in the warm rays of the sun, like a crocodile on the sand … The black man has no idea of time, and, questioned on that subject by a European, he generally responds with something stupid” (148). Jules Jacques, ‘n distrikskommissaris, het volgens Morel oor die swartes geskryf: “We must fight them until their absolute submission has been obtained, or their complete extermination” (229).

Hochschild noem die gebeure in die Kongo “the first major international atrocity scandal in the age of the telegraph and the camera” (4). “The worst of the bloodshed in the Congo took place between 1890 and 1910” (5). Minder oortuigend is die volgende stelling: “Europe has long forgotten the victims of Leopold’s Congo” (4). Europese koloniale moondhede word deurlopend van wandade beskuldig en die uiterste geval van die Leopold-Kongo word dan dikwels as voorbeeld gebruik. Met telegrafie kon inligting vinniger en oor ‘n wyer gebied, selfs wêreldwyd, versprei word. Fotografie het ook ‘n beduidende uitwerking gehad. In Hochschild se boek is daar drie foto’s van afgekapte hande wat op ‘n ontstellende en weersinwekkende manier die destydse vergrype bevestig.

Leopold het geredeneer: “Forced labor was ‘the only way to civilize and uplift these indolent … peoples'” (37). Onder dwang is van die inboorlinge verwag om kwotas rubber binne bepaalde tye te lewer. Versuim om dit te doen, was met die dood strafbaar. ‘n Afgekapte regterhand het as bewysstuk by die owerheid gedien dat ‘n persoon gedood is.* Soms is die persoon se lewe gespaar (onder meer sodat ammunisie bespaar kon word wat dan vir jag gebruik is), maar sy/haar regterhand is as bewysstuk ingelewer (226). Daar was ook die gebruik om woongebiede van huisvesting en inwoners te stroop sodat rubberbome in daardie ooptes geplant kon word eerder as om ooptes te skep deur woude moeisaam oop te kap. Aanvanklik is die sap van wilde rubberbome versamel, maar spoedig is aanvullend oorgegaan tot die aanplant van plantasies (278). Die groot aanvraag vir rubber het saamgehang met bv die uitvinding van motorvoertuie. Conrad se boek handel eintlik oor ivoorhandel. Ná sy besoek in 1890 het rubber pleks van ivoor die hoofuitvoerproduk geword. “By the turn of the century, the État Indépendant du Congo had become, far and away, the most profitable colony in Africa. The profits came swiftly because, transportation costs aside, harvesting wild rubber required no cultivation, no fertilizers, no capital investment in expensive equipment. It required only labor” (160).

[* Toe Noord-Afrika deel van die Ottomanryk was, is meer as ‘n miljoen blanke, Christen Europeërs deur Berbers/Moslems van skepe en kusstreke ontvoer en as slawe in veral Marokko en Algerië, maar ook in die Midde-Ooste, gevange gehou en slegter as die swartes in die Leopold-Kongo behandel, maar hiervan word selde melding gemaak. Pleks daarvan dat die regterhand as bewys van ‘n slaaf se dood gebruik is, is sy/haar kop as bewysmateriaal aangebied; dus dat die slaaf nie ontsnap het of tot eie voordeel deur die bewaarders verkoop is nie. As dit onprakties was om afgesnyde koppe ver in die warm weer te vervoer, het die ore van die slagoffers as bewysmateriaal gedien (Giles Milton, White gold: The extraordinary story of Thomas Pellow and North Africa’s one million European slaves, London: Hodder & Stoughton, 2004, p 34, 171). Hierdie slawerny was veral van 1530 tot 1780 aan die orde van die dag (“Barbary pirates,”Wikipedia).]

Hochschild gee uitdrukking aan sy linkse aktivisme met die volgende samevatting: “History lies heavy on Africa: the long decades of colonialism, several hundred years of the Atlantic and Arab world slave trade, and – all too often ignored – countless centuries of indigenous slavery before that. From the colonial era, the major legacy Europe left to Africa was not democracy as it is practiced today in countries like England, France, and Belgium; it was authoritarian rule and plunder. On the whole continent, perhaps no nation has had a harder time than the Congo in emerging from the shadow of its past” (301).

Chinua Achebe

In die voorafgaande uiteensetting is dit duidelik dat Conrad as Westerling polities buitengewoon verlig vir sy tyd was; dat hy krities teenoor kolonialisme ingestel en swart Afrikane simpatiek gesind was. Maar Conrad kon onmoontlik voorsien het dat daar ná die Tweede Wêreldoorlog ‘n gees onder swartes sou posvat wat kommentaar oor swartes deur blankes as ongewens beskou, selfs wanneer dit gunstig is; om van ongunstig nie te praat nie. Chinua Achebe (1930-2013) het dit soos volg geformuleer: “No man can understand another whose language he does not speak (and ‘language’ here does not mean simply words, but a man’s entire world view” (Wikipedia); dus as ‘t ware die beginsel dat ‘n blinde die geskikste persoon is om ‘n mede-blinde te lei.

Achebe was ‘n Nigeriese romanskrywer wat met sy boek, Things fall apart (1958), bekendheid verwerf het. In die roman word Igbo-stamlewe van binne af belig; nie dat Achebe danig stamgebonde was nie. Sy agtergrond was protestants en hy het sy boeke in Engels geskryf. Hy het ook graag tyd in die buiteland, veral die Weste, deurgebring. Volgens sy boek val dinge uitmekaar as ‘n Europese land ‘n Afrika-land koloniseer. Ons weet dat dinge in nog groter mate uitmekaarval as ‘n swart regering die politieke beheer by ‘n blanke bewind oorneem, met die nuwe Suid-Afrika as ‘n sprekende voorbeeld. As lid van die Igbo-stam het Achebe tydens die burgeroorlog (1967-1970) vir Biafra se afskeidingsbeweging teen die sentrale Nigeriese regering kant gekies. Nadat ‘n motorongeluk hom gestremd en verknog aan ‘n rolstoel gelaat het, was hy ‘n professor aan Bard College (1990-2008) en Brown University (2009-2013) in Amerika, al het hy nie verder as ‘n baccalaureus-graad gevorder nie. Maar hy het talle akademies-waardelose eredoktorsgrade versamel.

Van 1972 tot 1976 was Achebe ‘n dosent aan die University of Massachusetts in Amherst. Daar het hy in 1975 ‘n lesing gelewer: “An image of Africa: Racism in Conrad’s ‘Heart of darkness’.” Die teks is in 1977 in die vaktydskrif, Massachusetts Review (vol 18, no 4, p 782-794) gepubliseer en is op die internet beskikbaar. Achebe begin sy artikel op ‘n voorspelbare manier: dat (swart?) skoolkinders in Yonkers, New York City, tot sy genoegdoening sy roman, Things fall apart, lees. Ook dat ‘n ouer (blanke) man van Afrika-literatuur en -geskiedenis as universiteitsvakke gesê het: “He never thought of Africa as having that kind of stuff.” Achebe: “I propose to draw from these rather trivial encounters rather heavy conclusions which at first sight might seem somewhat out of proportion to them. But only, I hope, at first sight.”

In ‘n poging tot die eendersverklaring van alle swartes (en blankes) sê Achebe dat die inwoners van Yonkers ook gebruike en bygelowe het; dat hulle nie daarvoor na Afrika hoef te gaan nie. Die ouer blanke man se onwetendheid is egter aan meer as ‘n gebrek aan kennis te wyte. “Quite simply it is the desire – one might indeed say the need – in Western psychology to set Africa up as a foil to Europe, as a place of negations at once remote and vaguely familiar, in comparison with which Europe’s own state of spiritual grace will be manifest.” Dus, Afrika as nie-Europa. Achebe will hierdie verskynsel onemosioneel (“dispassionately”!) benader as ‘n romanskrywer wat reageer op ‘n werk van ‘n ander romanskrywer, Conrad se Heart of darkness, want hierdie novelle “displays that Western desire.” Conrad se boek is deel van die “Western canon” en word dus gereken as deel van die Engelse letterkunde wat permanente waarde het, “read and taught and constantly evaluated by serious academics.”

“Heart of darkness projects the image of Africa as ‘the other world,’ the antithesis of Europe and therefore of civilization, a place where man’s vaunted intelligence and refinement are finally mocked by triumphant beastiality. The book opens on the River Thames … But the actual story will take place on the River Congo, the very antithesis of the Thames … We are told that ‘going up that river was like traveling back to the earliest beginnings of the world.'” Wat vir Conrad glo hinder, is “the lurking hint of kinship, of common ancestry. For the Thames too ‘has been one of the dark places of the earth.’ It conquered its darkness … But if it were to visit its primordial relative, the Congo, it would run the terrible risk of hearing grotesque echoes of its own forgotten darkness.” Waarop Achebe hier sinspeel, is mense se gemeenskaplike mensheid (“humanity”), wat egter nie ras- en etnies-kulturele verskille ophef nie.

“The most interesting and revealing passages in Heart of darkness are, however, about people.” Achebe haal dan uit Heart of darkness aan: “The men were … No they were not inhuman. Well, you know that was the worst of it – this suspicion of their not being inhuman. It would come slowly to one. They howled and leaped and spun and made horrid faces, but what thrilled you, was just the thought of their humanity – like yours – the thought of your remote kinship with this wild and passionate uproar. Ugly. Yes, it was ugly enough, but if you were man enough you would admit to yourself that there was in you just the faintest trace of a response to the terrible frankness of that noise, a dim suspicion of there being a meaning in it which you – you so remote from the night of first ages – could comprehend.” Wat Conrad doen, is om die Kongolese as mede-mense te erken, maar hy dink dat hulle minder ontwikkeld as Europeërs is.

In ‘n verdere aanhaling gee Conrad, volgens Achebe, “us one of his rare descriptions of an African who is not just limbs or rolling eyes”: “And between whiles I had to look after the savage who was fireman. He was an improved specimen; he could fire up a vertical boiler. He was there below me and, upon my word, to look at him was as edifying as seeing a dog in a parody of breeches and a feather hat walking on his hind legs. A few months of training had done for that really fine chap. He squinted at the steam-gauge and at the water-gauge with an evident effort of intrepidity – and he had filed his teeth too, the poor devil, and the wool of his pate shaved into queer patterns, and three ornamental scars on each of his cheeks. He ought to have been clapping his hands and stamping his feet on the bank, instead of which he was hard at work, a thrall to strange witchcraft, full of improving knowledge.” Achebe se kommentaar is: “As everybody knows, Conrad is a romantic on the side. He might not exactly admire savages clapping their hands and stamping their feet but they have at least the merit of being in their place, unlike this dog in a parody of breeches. For Conrad things being in their place is of the utmost importance.” Maar Conrad toon juis die teenoorgestelde aan: dat hierdie swarte nie op die wal dans nie, maar op ‘n kundige manier op die boot werk.

Kurtz se swart vriendin in die Kongo is volgens Achebe “a savage counterpart to the refined, European woman who will step forth to end the story … The difference in the attitude of the novelist to these two women is conveyed in too many direct and subtle ways to need elaboration. But perhaps the most significant difference is the one implied in the author’s bestowal of human expression to the one and the withholding of it from the other. It is clearly not part of Conrad’s purpose to confer language on the ‘rudimentary souls’ of Africa. In place of speech they made ‘a violent babble of uncouth sounds.’ They ‘exchange short grunting phrases’ even among themselves. But most of the time they were too busy with their frenzy. There are two occasions in the book, however, when Conrad departs somewhat from his practice and confers speech, even English speech on the savages. The first occurs when cannibalism gets the better of them.” Achebe haal aan (reeds hier bo): “‘Catch ‘im,’ he snapped with a bloodshot widening of his eyes and a flash of sharp teeth – ‘catch ‘im. Give ‘im to us.’ ‘To you, eh?’ I asked; ‘what would you do with them?’ ‘Eat ‘im!’ he said curtly.” “The other occasion was the famous announcement: ‘Mistah Kurtz – he dead.'”

Dus, naas geluide maak, het die swartes in die boek ook gepraat. Die rede waarom Conrad daardie spraak meesal nie weergee nie, is seker om die voor die hand liggende rede dat hy nie hulle taal verstaan het nie. Achebe kom egter met ‘n minder vleiende vertolking: “At first sight these instances might be mistaken for unexpected [?] acts of generosity from Conrad. In reality they constitute some of his best assaults [!]. In the case of the cannibals the incomprehensible grunts that had thus served them for speech suddenly prove inadequate for Conrad’s purpose of letting the European glimpse the unspeakable craving in their hearts. Weighing the necessity for consistency in the portrayal of the dumb brutes against the sensational advantages of securing their conviction by clear, unambiguous evidence issuing out of their own mouth Conrad chose the latter. As for the announcement of Mr Kurtz’s death by the ‘insolent black head in the doorway’ what better or more appropriate finis could be written to the horror story of that wayward child of civilization who willfully had given his soul to the powers of darkness and ‘taken a high seat amongst the devils of the land’ than the proclamation of his physical death by the forces he had joined?”

“If Conrad’s intention is to draw a cordon sanitaire between himself and the moral and psychological malaise of his narrator his care seems to me totally wasted because he neglects to hint however subtly or tentatively at an alternative frame of reference by which we may judge the actions and opinions of his characters. It would not have been beyond Conrad’s power to make that provision if he had thought it necessary. Marlow seems to me to enjoy Conrad’s complete confidence – a feeling reinforced by the close similarities between their two careers. Marlow comes through to us not only as a witness of truth, but one holding those advanced and humane views appropriate to the English liberal tradition which required all Englishmen of decency to be deeply shocked by atrocities in Bulgaria or the Congo of King Leopold of the Belgians or wherever.”

Dit wil-wil lyk asof Achebe hier die lig van Conrad se verligtheid sien, maar dan kom hy met hierdie sarkastiese oordrywing: “Thus Marlow is able to toss out such bleeding-heart sentiments as these.” Daarna volg ‘n aanhaling wat ook hier bo verskyn: “They were dying – it was very clear. They were not enemies, they were not criminals, they were nothing earthly now, nothing but black shadows of disease and starvation lying confusely in the greenish gloom. Brought from all the recesses of the coast in all the legality of time contracts, lost in uncongenial surroundings, fed on unfamiliar food, they sickened, became inefficient, and were then allowed to crawl away and rest.” Dit lyk vir my na opregte simpatie, maar Conrad is blank en wat hy oor swartes skryf, word deur Achebe verdag gemaak.

Achebe se renons in blanke filantropie strek verder as Conrad. Voorspelbaar kom hy ook vir Albert Schweitzer (1875-1965) met sy kritiek by. “The kind of liberalism espoused here by Marlow/Conrad touched all the best minds of the age in England, Europe and America. It took different forms in the minds of different people but almost always managed to sidestep the ultimate question of equality between white people and black people.* That extraordinary missionary, Albert Schweitzer, who sacrificed brilliant careers in music and theology in Europe for a life of service to Africans in much the same area [Gabon] as Conrad writes about, epitomizes the ambivalence. In a comment which has often been quoted Schweitzer says: ‘The African is indeed my brother but my junior brother [by several centuries].’ And so he proceeded to build a hospital appropriate to the needs of junior brothers with standards of hygiene reminiscent of medical practice in the days before the germ theory of disease came into being. Naturally he became a sensation in Europe and America. Pilgrims flocked, and I believe still flock even after he had passed on, to witness the prodigious miracle in Lamberene, on the edge of the primeval forest.” Achebe is snood ondankbaar. Daar is Schweitzer se opofferings om sy lewe tussen vreemdeling in Afrika te slyt, asook sy onbetwisbare eerbied vir (die) lewe.

[* By blankes en swartes is daar liggaamlike ooreenkomste (en verskille) en daar was en is kulturele verskille en daar was sekerlik (ten minste) in die tyd van Leopold se Kongo groot ontwikkelingsverskille.]

“Conrad’s liberalism would not take him quite as far as Schweitzer’s, though. He would not use the word brother however qualified; the farthest he would go was kinship. When Marlow’s African helmsman falls down with a sprear in his heart he gives his white master one final disquieting look: ‘And the intimate profundity of that look he gave me when he received his hurt remains to this day in my memory – like a claim of distant kinship affirmed in a supreme moment.” Dit is duidelik dat Conrad emosioneel met sy swart stuurman assosieer; dat hy hom nie distansieer van hierdie swarte as mens nie. Vir Achebe is dit nie goed genoeg nie. “It is important to note that Conrad, careful as ever with his words, is concerned not so much about distant kinship as about someone laying a claim on it. The black man lays a claim on the white man which is well-nigh intolerable. It is the laying of this claim which frightens and at the same time fascinates Conrad” en dan ‘n herhaling van die aanhaling: “the thought of their humanity – like yours … Ugly.”

Hierna kom Achebe by wat hy eintlik prontuit van Conrad wil sê: “The point of my observations should be quite clear by now, namely that Joseph Conrad was a thoroughgoing racist.* That this simple truth is glossed over in criticism of his work is due to the fact that white racism against Africa is such a normal way of thinking that its manifestations go completely unmarked. Students of Heart of darkness will often tell you that Conrad is concerned not so much with Africa as with the deterioration of one European mind caused by solitude and sickness. They will point out to you that Conrad is, if anything, less charitable to the Europeans in the story than he is to the natives, that the point of the story is to ridicule Europe’s civilizing mission in Africa.” Laasgenoemde sin som ook my standpunt op.

[* Oorspronklik was dit “bloody racist” (Clare Clarke, bron hier onder, Kindle 553, 789).]

“A Conrad student informed me in Scotland that Africa is merely a setting for the disintegration of the mind of Mr Kurtz. Which is partly the point. Africa as setting and backdrop which eliminates the African as human factor. Africa as a metaphysical battlefield devoid of all recognizable humanity, into which the wandering European enters at his peril. Can nobody see the preposterous and perverse arrogance in thus reducing Africa to the role of props for the break-up of one petty European mind? But that is not even the point. The real question is the dehumanization of Africa and Africans which this age-long attitude has fostered and continues to foster in the world. And the question is whether a novel which celebrates this dehumanization, which depersonalizes a portion of the human race, can be called a great work of art. My answer is: No, it cannot.”

Achebe praat van Conrad se “obvious racism.” “Certainly Conrad had a problem with niggers. His inordinate love of that word itself should be of interest to psychoanalysts. Sometimes his fixation on blackness is equally interesting as when he gives us this brief description: ‘A black figure stood up, strode on long black legs, waving long black arms,’ as though we might expect a black figure striding along on black legs to wave white arms! But so unrelenting is Conrad’s obsession.” “Conrad is a dream for psychoanalytic critics.” “Whatever Conrad’s problems were, you might say he is now safely dead. Quite true. Unfortunately his heart of darkness plagues us still. Which is why an offensive and deplorable book can be described by a serious scholar as ‘among the half dozen greatest short novels in the English language.'” “I am talking about a book which parades in the most vulgar fashion prejudices and insults from which a section of mankind has suffered untold agonies and atrocities in the past and continues to do so in many ways and many places today. I am talking about a story in which the very humanity of black people is called in question.”

“The West seems to suffer deep anxieties about the precariousness of its civilization and to have a need for constant reassurance by comparison with Africa … Africa is to Europe as … a carrier onto whom the master unloads his physical and moral deformaties so that he may go forward, erect and immaculate.” “In my original conception of this essay I had thought to conclude it nicely on an appropriately positive note in which I would suggest from my privileged position in African and Western cultures some advantages the West might derive from Africa once it rid its mind of old prejudices and began to look at Africa not through a haze of distortions and cheap mystifications but quite simply as a continent of people – not angels, but not rudimentary souls either – just people, often highly gifted people and often strikingly successful in their enterprise with life and society. But as I thought more about the stereotype image … I realized that no easy optimism was possible. And there was, in any case, something totally wrong in offering bribes to the West in return for its good opinion of Africa. Ultimately the abandonment of unwholesome thoughts must be its own and only reward.”

“Although the work of redressing which needs to be done may appear too daunting, I believe it is not one day too soon to begin. Conrad saw and condemned the evil of imperial exploitation but was strangely unaware of the racism on which it sharpened its iron tooth. But the victims of racist slander who for centuries have had to live with the inhumanity it makes them heir to have always known better than any casual visitor even when he comes loaded with the gifts of a Conrad.”

Clare Clarke

Dit het die gebruik aan sommige inrigtings (skole en universiteite), veral in Amerika, geword om by die studie van Heart of darkness ook die mening van ‘n Afrikaan soos Achebe te betrek. “Achebe’s criticism has become a mainstream perspective on Conrad’s work” (Wikipedia). In hierdie verband is die volgende handleiding gepubliseer: Clare Clarke se An analysis of Chinua Achebe’s ‘An image of Africa: Racism in Conrad’s Heart of darkness’ (London: Routledge, 2017, 87p; Amazon Kindle $8,28). In hierdie kort handleiding is daar baie herhaling en min addisionele inligting. Die kern van Achebe se betoog word opgesom as: “Conrad fundamentally mispresents his African characters so that they reinforce perceptions of African people, culture, and environment as savage and prehistoric” (Kindle 145). Achebe se artikel “has come to occupy a significant place amongst works of revisionist literary criticism” (168). Voor Achebe se kritiek, Conrad se boek “was regarded as a classic anti-colonial text” (201). Adam Hochschild verwys bv na Conrad se “rare ability to see the arrogance and theft at the heart of imperialism” (Wikipedia).

Sedertdien word die novelle as eurosentries gebrandmerk en word daar verwag dat Afrikane pleks van Westerlinge uitspraak oor Afrika en Afrikane moet lewer. Maar Cedric Watts “suggests that Achebe’s arguments display the type of racism with which he charges Conrad. Watts’s essay is one of the most famous rebuttals of Achebe’s argument. He contends that Achebe seems to suggest that ‘whites are disqualified on racial grounds from judging the text.’ The implication of Watts’s argument is that Achebe’s position is actively anti-universal, separating people into racial groups rather than emphasizing a shared humanity” (678). Die titel van Watts se artikel is “‘A bloody racist’: About Achebe’s view of Conrad” (Yearbook of English studies, vol 13, 1983, p 196-209). Clarke: “Few critics would go as far as Achebe in their denunciation of Conrad” (758). “On the whole Achebe has been in the minority with his vehement and provocative views on racism in the novel” (813). Selfs die anti-imperialis Edward Said (1935-2003) “contests Achebe’s overly aggressive condemnation, suggesting that it is couched in an unhelpful ‘rhetoric of blame'” (944).

In die tweede deel van hierdie rubriek skryf ek oor ‘n vindingryke toepassing van Heart of darkness op die nuwe Suid-Afrika.

Leon Lemmer: David Harrison oor die wit Afrika-stam

David Harrison was in 1980 die regisseur vir ‘n BBC-televisiereeks en het daarna ‘n boek hieroor, The white tribe of Africa: South Africa in perspective (Johannesburg: Macmillan, 1981, 307p), gepubliseer. Die wit “stam” (eintlik: etniese groep/volk/nasie) waarna verwys word, is die Afrikaners. Die outeur het ongetwyfeld Suid-Afrikaanse konneksies. Hy verwys bv na “my own South African relatives” (p 152). Afrikaanse inligtingsbronne is ook gebruik. Die televisiereeks en die boek is as gesaghebbend en objektief geloof. In sommige hoofstukke slaag die outeur in redelike mate hierin, maar onderliggend is daar die tipies Britse distansiëring van en hooghartige neersien op Afrikaners. Harrison is ‘n buitestander wat betaal is om van buite af te kritiseer. Na sy kort verblyf hier, woon hy knus in Engeland en hoef hy nie verantwoordelikheid te aanvaar vir die skade wat hy met sy joernalistiek en fotografie aangerig het nie.

Vir die kritiese leser is dit duidelik dat Harrison hom aan die kant van die plaaslike Engelse en ongetwyfeld ook aan dié van die swartes skaar. Talryke verwysings na hierdie boek kom in die literatuur voor, maar ek kon eers onlangs daarin slaag om ‘n eksemplaar te leen te kry. (Daar is ‘n boek met ‘n soortgelyke titel, The European tribe (1987), deur ‘n Wes-Indiër, Caryl Phillips (gebore in 1958), iemand wat graag beskuldigend oor die rol van blankes in slawerny skryf, maar die teks van sy boek is van ‘n heeltemal ander aard as dié van Harrison.) Hou asseblief deurgaans in gedagte dat die perspetief wat Harrison bied 40 jaar oud is.

David Dimbleby, wat die onderhoude vir die televisiereeks gevoer het, het die voorwoord geskryf. Sy samevatting is: “It is the old story of man’s search for power and security, for sense of identity and a measure of freedom even at the expense of his neighbour’s” (vii). In sy inleiding skryf Harrison: “The account will trace the Afrikaners’ fortunes from the dark days of the defeat by the British in 1902 to the election victory in 1948, the moment which finally gave the Nationalists control over South Africa and the opportunity to impose on all its citizens the political creed they called Apartheid. It also attempts to show the realities of a system which in the end, whether Nationalists claim to have been understood or not, has brought subjugation where it promised freedom and which could yet threaten the very future of the Afrikaner people it sought to preserve” (3).

Hy wek die indruk dat apartheid by die Afrikaners ontstaan het; dus asof hierdie beleid nie ‘n voortsetting van die tradisionele Britse koloniale beleid van rassesegregasie was nie. Hy erken sekerlik ook nie dat die eerste paswet in Suid-Afrika in 1797 tydens die eerste Britse bewind deur George Macartney uitgereik is nie. Die naaste wat Harrison kom aan erkenning van die Britse aandeel in rassesegregasie is wanneer hy oor die NP se beleid van instromingsbeheer skryf: “It was no new system; the first laws restricting Hottentots to their own districts were introduced by the British” (184). Soos dit die gewoonte geword het, noem hy die pas wat deur die NP-regering uitgereik is “the Dompas” (247).

Die Rieckert-kommissie het in 1979 onder meer bevind:

“Control over the rate of urbanisation is, in the light of circumstances in South Africa, an absolute essential social security measure. Even though … the abolition of such control would lead to faster economic growth, the price to be paid for it in terms of direct and indirect social costs would be too high” (253).

Instromingsbeheer is sedertdien heeltemal afgeskaf. Die stede word deur ongewenste, werklose massas verswelg; eintlik die hele land omdat selfs doeltreffende grensbeheer nie meer uitgeoefen word nie.

Reeds in die inleiding word die Broederbond ‘n “so-called ‘cultural society'” genoem: “The Broederbond’s role has gradually changed, from safeguarding Afrikaner interests to conspiring [!] to maintain Afrikaner Nationalist domination” (5). Oor die beginjare: “During all this time the Broederbond had been paying particular attention to what they saw as the need to give the Afrikaner a feeling of identity, a self-confidence in his Afrikanerness that would make the Volk ‘stand up’ and challenge the English in every sphere of South African life” (94-95). “There was obviously much in the early activities of both the Broederbond and what it likes to call ‘its considerably bigger son’ the FAK [Federasie van Afrikaanse Kultuurvereniginge], that was entirely innocent and part of an understandable attempt to give the Afrikaner back his self-respect, secure his cultural heritage and promote his new language. But gradually the emphasis changed … its role has shifted from safeguarding Afrikaner interests to conspiring [!] to maintain Afrikaner domination” (97). Teen blanke oorheersing klink daar alewig besware op, maar nie teen “black supremacy” nie.

Het dit nie vir die Britse koloniale bewindhebbers ook om die beskerming van hulle belange gegaan nie? Byvoorbeeld, “In 1822 the Governor of the Cape Colony, Lord Charles Somerset, issued a proclamation that English was to be the only language of the courts and schools, even though Dutch settlers outnumbered the British by eight to one” (48). Ná 1948 het die Nasionale Party hom vir ‘n tweetalige staatsdiens, Afrikaans en Engels, beywer. “Never again would an Afrikaner complain that his case could not be heard in his own language” (155). Hierdie verwagting het sedert 1994 geblyk vals te wees. Hoofregter Mogoeng Mogoeng, wat net so min soos Somerset deur die kiesers aangestel is, het die slegte Britse voorbeeld nagevolg deur moedswillig Engels tot die enigste hoftaal vir dokumenteringsdoeleindes te verklaar, al is Engels die moedertaal van ‘n klein minderheid in Suid-Afrika.

“In trying to understand Afrikaner Nationalism I have been somewhat confused by the widely used terms of verligte and verkrampte, meaning enlightened or moderate, and reactionary or hardline. They have always seemed to suggest more difference than actually exists. Those dubbed with either adjective still appear to be equally wedded to the basic tenets of the Nationalist creed, separate black homelands, separate citizenship, separate parliaments, separate schools and separate living areas however much the so-called moderates may advocate the abolition of separate park benches or separate lifts” (6-7).

Asof baie Britte nie van nature geneig is om ‘n afstand tussen hulle en die swartes en selfs die Afrikaners te handhaaf nie. Waarom beswaar teen bv “separate black homelands” maak as die Britte self die skeppers van drie swart protektorate (Basoetoeland, Betsjoeanaland en Swaziland) in Suidelike Afrika was? Wat Harrison betref, is apartheid ‘n unieke Afrikaner-maaksel. “By the time PW Botha had become Prime Minister [1978] Apartheid was far more than a policy which could be repealed, an ugly aspect of an otherwise normal society” (276).

Harrison se boek begin by die Voortrekkermonument. Die volgende kan bevraagteken word: “At Voortrekkerhoogte, too, although not quite so well-known, is an institution that in a different way does its bit to preserve the republic. It is a work colony for blacks or ‘Bantu’ declared ‘idle and undesirable’ under Section 29 of the Urban Areas Consolidation Act no 25 of 1945. Arrested without a warrant, sentenced without a trial, a black man can now be detained here for up to two years on the order of a civil servant, under a definition of idleness that has never yet applied to a white” (14). Let op die sarkasme in “does its bit.” Die Afrikaners by die Voortrekkermonument word “uncles” genoem. Daardie 1945-wet is ‘n maaksel van die Smuts-regering; nie van Afrikaners nie. In elk geval, is dit nie die Britte wat veral Londen se strate van “idle and undesirable” mense gestroop en hulle teen hulle wil na kolonies soos Amerika en Australië verskeep het nie?

Hoe het die Britte die swartes tydens die Anglo-Boere-oorlog (ABO) behandel? “The blacks who had been workers on Boer farms were put into British labour gangs. Their families went to separate concentration camps but nobody bothered much about them. The daily maintenance allowance for Boers was 8½d a head, for blacks it was 4½d. Over thirteen thousand blacks died” (31). Die swartes wat die Britte in hulle oorlogspoging gehelp het, is die Boere se plase en ander eiendom belowe. Na afloop van die oorlog en ook met Uniewording in 1910 het niks van die Britte se beloftes, nie eens stemreg vir swartes, tereg gekom nie. Oor die ABO: “Whatever the reason the Boers had for changing sides it is estimated that a fifth of all fighting Afrikaners were on the British side by die end of the war” (33). Uiteraard beklemtoon Harrison eerder die persentasie hanskakies as die getal voorbeeldige Boere-bittereinders. Daardie hanskakies is dekades lank nie in Afrikanergeledere aanvaar nie. Deesdae is daar baie meer nieu-hanskakies as destyds, maar hulle word glad nie in dieselfde mate vir hulle verengelsing en ANC-gedienstigheid verkwalik as wat geregverdig kan word nie. Dink aan ‘n geval soos Wim de Villiers.

“It was not just passing sailors who produced so many pale skins among those now called Cape Coloureds” (15); ook nie net Afrikaners nie; ook die Engelse “did its bit” in hierdie opsig. Bruin mense was oorwegend Smuts/Sapgesind (157) en het graag, veral in Kaapstad en omstreke, ‘n voorliefde vir Engels geopenbaar. Met ander woorde hulle was geneig om veral in die openbaar anti-Afrikaner en anti-Afrikaans te wees. Maar ook in hierdie opsig probeer Harrison om die bruin mense eensydig aan Afrikaners te koppel. Na aanleiding van die verwydering van bruin mense van die gemeenskaplike kieserslys skryf Harrison: “The most lasting damage had been done to the relationship between Afrikaners and their Coloured cousins [!]. No population group was closer to the Afrikaners than the million or more South Africans of mixed race. Since the days of the Hottentots they had worked and lived alongside the Boers, learning their customs, sharing their blood [!]. They spoke the Afrikaner’s language which they enriched with their own idiom. They worshipped in their own branch of the Afrikaners’ Dutch Reformed Church” (158). Harrison soek ooreenkomste tussen bruin mense en Afrikaners maar verswyg die verskille, bv dat die afstammelinge van die Oosterse slawe Moslems is en dat baie bruin mense se taal Engelsbesoedelde Kaaps is, wat Afrikaans eerder ondermyn as verryk.

“Non-Nationalist historians now accept that the Transvaal, the destination of many of the Voortrekkers, was the home of black people as early as the fifth century” (16). Dit is waarskynlik ‘n oordrywing, maar die inheemse bevolking op die Indiese subkontinent was millennia vroeër as dit daar en in veel groter getalle, maar dit het nie die Britte ontmoedig om daardie streek eeue lank te beset en uit te buit nie. Die teks het by my die indruk gewek dat Harrison soms hard probeer om sy vooroordele agterweë te laat, maar kort-kort borrel dit uit. Byvoorbeeld, oor die jaarlikse herdenking van die Slag van Bloedrivier op 16 Desember skryf hy: “No Afrikaner public figure worth his boerewors (sausage) will fail to be on his feet somewhere in South Africa that day” (19). Die Boere moes seker eerder daardie veldslag verloor het. Leopold Scholtz redeneer vanuit Nederland dat Afrikaners daardie 1838-gebeure nie (meer) as ‘n oorwinning mag vier nie, maar dit so moet plooi dat dit versoening bevorder. Wanneer ‘n minister NP-beleid verduidelik, noem Harrison dit, na aanleiding van George Orwell se formulering, “Van der Merwe-speak” (189). Dit is vir my duidelik dat ‘n Afrikanerhater hier aan die woord is.

Een van Harrison se hoofinformante oor Afrikaners was die liberale en erg verengelste Ernst Gideon (Ernie) Malherbe (1896-1982, rektor van die Universiteit Natal, 1943-1965), maar Malherbe “did not feel that his Afrikanerness was threatened, or that he was being anglicised … to Ernie Malherbe the course chosen for the new South Africa by Botha and Smuts was both natural and welcome. To their cause he gave his full allegiance. Years later he was to become one of Smuts’ most trusted advisers” (58). Die soort anti-Afrikaner-raad wat Malherbe aan Smuts gegee het, blyk uit sy volgende skrywe in Maart 1944: “The Broederbond has obtained a stranglehold on education which will enable it, in sober truth, to govern South Africa within a few decades … Some thousands of servants of the state, more especially teachers, are bound by inclination and by oath to carry out the subversive plans of the Broederbond … As this policy of Afrikaner dominance creeps into the various spheres of employment, and particularly into the higher professional and state services, those who are not that particular brand of ‘ware Afrikaner‘ (true Afrikaner), required by the Broederbond, will be more and more pushed into the background to posts of secondary importance … Today, with the bitter experience of the Broederbond’s evil influence on the war effort, and its stranglehold on South African public life, the need for action is more urgent. If we are to live together in peace and amity in South Africa, the Broederbond must be destroyed” (144).

“Nine months later, Smuts finally acted. He banned members of the Broederbond from working in the public service, giving them the alternative of resigning from one or other. One thousand and ninety-four resigned from the Broederbond though a small group of prominent Broeders chose, with some ostentation, to give up their jobs in the civil service rather than leave their secret society. The story provided the Nationalist press with copy for weeks. In January 1945 Smuts denounced the Broederbond in Parliament, calling it ‘a dangerous, cunning, political Fascist organisation of which no civil servant, if he was to retain his loyalty to the State and the Administration, could be allowed to be a member'” (145). Die staatsdiens was toe, soos deesdae, nie bo die politiek verhewe nie. Vir inligting oor die Broederbond: Praag 23.09.2018. Pieter de Lange (1926-2019, voorsitter van die Broederbond, 1983-1993), is onlangs oorlede. Die Afrikanerbond, die opvolger van die Broederbond, het De Lange geloof vir alles wat hy gedoen het om Suid-Afrika aan swart politieke beheer uit te lewer. Die Afrikanerbond is steeds ‘n organisasie waarvan Afrikaners liewer moet wegbly.

Malherbe word soos volg aangehaal:

“Our Afrikanerness was in our blood. It was like breathing. We didn’t need to make a fuss about it and ram it down people’s throats. It is very clever of the Nationalists today to use language and identity as a peg to hang all their other paraphernalia. And they certainly get very eloquent about it all, and show what the British have done. The British may have taken our worldly goods but they couldn’t kill our sense of personality” (58).

Maar Anglofiele soos Smuts en Malherbe het in die Britse tradisie aan rassesegregasie bly vasklou. “The University of Natal was far from integrated, as Malherbe acknowledges. Lectures for blacks were separate although the staff was the same; blacks ate and slept in their own hostels” (194). Daar word gekla oor bruin studente in Natal wat van 1960 af verplig is om te verhuis met die oog op studie aan die Universiteit van Wes-Kaapland (UWK) in Bellville. “Hardly any of them ever went because of the expense and also because the medium of instruction was Afrikaans which was quite strange to them” (194). In werklikheid is die bruin elite geneig om voor te gee dat hulle eerder Engels- as Afrikaanssprekend is. Dit is ook ‘n leuen om te beweer dat die UWK ooit ‘n eentalige Afrikaanse inrigting was. Van die begin af was die universiteit, wat onderrigtaal betref, ‘n tweetalige, dus Afrikaanse én Engelse, inrigting. Ná 1994 is die UWK omskep in ‘n eentalige Engelse universiteit, weens die misplaaste politiek-gedrewe ywer van veral Jakes Gerwel, wat deesdae graag deur Afrikaansinstansies geloof word asof hy ‘n kampvegter vir Afrikaans was. Die marxistiese Gerwel was maar net nog iemand wat die voortbestaan van Afrikaans as akademiese taal ondermyn het.

As teenhanger vir Malherbe word veral van die Afrikaner, Henning Klopper (1895-1985, eerste voorsitter van die Broederbond, 1918-1926, hooforganiseerder van die 1938-ossawatrek, speaker van die parlement, 1961-1974), gebruik gemaak. Harrison kry hierdie stekie teen die Broederbond in: “The similarity with the Communist Party cell structure is striking” (90). Klopper word soos volg aangehaal: “Smuts sold us to the British. He became an Anglophile … Smuts misled [Louis] Botha” (59). Oor Botha en Smuts se versoeningspolitiek, wat ná 1994 met heelwat valse paaiery ook deur Nelson Mandela gepredik is, het Barry Hertzog in 1912 by De Wildt gesê: “I have no need to conciliate anyone because I have not wronged anyone” (61). Hertzog het op moedertaal-skoolonderrig en ‘n tweetalige staatsdiens aangedring: “If an Afrikaner went into the Post Office to buy stamps he could expect to be served in his own language” (61). Hoe skandalig het ons daaglikse ervaring van die werklikheid nie verander nie. Van die hoogs suksesvolle simboliese ossewatrek van 1938 het Klopper gesê: “We had united the people. We had brought them to their senses” (110).

Harrison verwys na die kommunis, Brian Bunting (1920-2008), wat in 1994 ‘n ANC-parlementslid geword het, se boek The rise of the South African Reich (1964), waarin die Afrikanerbewind in Suid-Afrika as fascisties voorgestel word. “Bunting has analysed the effect of the continual emphasis on Afrikaner exclusivity” (96). Bunting word soos volg aangehaal: “The Boederbond has thus sponsored a sort of spiritual Great Trek of the Afrikaners in the twentieth century, by which they have removed themselves from ‘dangerous’ contact with other elements of the population and withdrawn into cultural isolation. Once behind the wall, they have become easy victims of the Nationalist virus” (96), wat sekerlik nie so gevaarlik soos die kommunistiese virus is nie.

Gedurende die Tweede Wêreldoorlog het die Sappe vir Jan Smuts gesteun toe hy kant vir Brittanje teen Duitsland gekies het. Die Natte onder Barry Hertzog was gekant teen die Britse vyandelikhede teen Duitsland. Vrywilligers het by Smuts se oorlogsaktiwiteite aangesluit. Sommige van hulle was bereid om as soldate in die buiteland te dien. “Those who did so wore distinguishing red flashes on their uniform shoulder tabs and became known to the Nationalists as Rooi Luisies, literally ‘Red Lice'” (125). ‘n “Flash” is ‘n kleurlappie of lussie, nie ‘n luisie soos Harrison uit onkunde of moedswilligheid beweer nie.

Voor die algemene verkiesing in 1948 het ‘n kommissie onder die voorsitterskap van Paul Sauer (1898-1976) die Nasionale Party se beleid soos volg geformuleer: “Equality between blacks and whites would lead to ‘national suicide of the white race’, whereas the policy of Apartheid would protect and make safe the future of every race with full opportunities for development in its own areas. One group would not be a threat to the other” (150). Die Nasionale Party, met DF Malan as eerste minister, het in 1948 aan die bewind gekom. Ernie Malherbe lewer soos volg kommentaar: “I was very much upset at losing that election because I knew the kind of people that would get into power and what they would do, particularly in the education field. That is what upset me most, because I knew what their aims were, from what I knew of the Boederbond. Unfortunately my fears were realised” (152).

Anders as Smuts en Malherbe het die Nasionale Party hom vir aparte Afrikaanse en Engelse skole en universiteite beywer, wat ‘n bloeitydperk vir Afrikaans, die kern van Afrikanerskap, ingelui het. Die ANC-regering en sy kruipsugtige meelopers bevorder deesdae eentalige Engelse opvoedkundige inrigtings. Afrikaanse skole en universiteite word vernietig deur hulle in dubbelmedium Afrikaans/Engelse inrigtings te omskep as voorlopers van eentalige Engelse inrigtings. Dit is ook wat Harrison per slot van sake bepleit: PW “Botha called for an end to the old feud between South Africa’s two groups of whites and for the promotion of what Pretoria’s hand-outs called ‘the Anglo-Afrikaner nation’ but as a Nationalist could not take the one step that might bring about real union, and send the children of both white groups to school together” (275).

Gerrit Viljoen (1926-2009) het in 1977 ‘n pragtige verduideliking verskaf:

“If the Afrikaner has an almost over-anxious fear of losing his identity, that is because he is not the branch of the tree but the tree itself. If the whites of Rhodesia are defeated, they are merely a branch and the tree of English culture still grows … If the Afrikaners go, then the whole tree of Afrikaner culture goes with them” (275).

Hermann Giliomee het onlangs aansluiting hierby gevind: “As Afrikaans in Suid-Afrika sterf, is dit weg, anders as die geval met Engels” (Die Burger, 14.03.2019, p 4).

Oor verskuiwings ingevolge die wet op groepsgebiede skryf Harrison: “Compensation was paid to families forced to move but rarely at the market price” (184). My ouers het so ‘n eiendom gekoop. Die eienaar het die veilingsprys aanvaar voordat die bod toegeslaan kon word. Die punt is: Mense wat verskuif is, is vergoed vir die eiendom wat hulle besit het. Deesdae word blankes blootgestel aan onteiening sonder vergoeding. Die NP-metode kan as geregtigheid kwalifiseer maar beslis nie die ANC se manier van doen nie.

“A government commission, set up by the Nationalists in 1949, found the [church] missions had ‘achieved nothing but the destruction of Bantu culture … nothing beyond succeeding in making the native an imitation Westerner'” (190). Vóór 1948 was swart onderwys grootliks in die hande van kerkgenootskappe. Van 1960 af het Bantoe-onderwys momentum gekry en is die klem nie op verwestering geplaas nie maar op die uitbouing van elke etniese groep se kultuur, insluitende die verskillende moedertale. Die NP-regering kan nie met reg daarvan beskuldig word dat hy Afrika-tale verwaarloos het nie, al is dit presies wat Cyril Ramaphosa onlangs op ‘n leuenagtige manier gedoen het en hy sy gehoor valslik probeer wysmaak het dat die ANC-regering, anders as die NP-regering, swart tale bevorder.

Ek het in vorige rubrieke verwys na die skouspelagtige positiewe resultate wat Bantoe-onderwys, teen groot koste vir die blanke belastingbetalers, behaal het, soos verwoord deur bv Hermann Giliomee. Maar die linksgesinde Harrison laat hom nie deur feite oortuig nie en skryf gevolglik oor Bantoe-onderwys: “The legacy of these years of calculated neglect is not easily erased” (192). Die swart elite, insluitende die ANC-regering, staan afkerig van swart kultuur soos wat dit destyds deur Bantoe-onderwys bevorder is, wat deels die heftige kritiek op daardie onderwys verklaar. Swartes “[showed] an extreme aversion to any education specially adapted for the Bantu” (197). PW “Botha committed his government to establishing compulsory education for all, but no amount of money poured into black schooling … would convince the black population that their education was anything but inferior to that of whites for the simple reason that it was different” (275).

Tydens die NP-bewind het Afrikaans en Afrikaanse universiteite floreer. Die Randse Afrikaanse Universiteit (RAU) is as teenvoeter vir die Engelse Universiteit van die Witwatersrand (Wits) gestig. Met die RAU is beoog die ontworteling van “the destructive forces of liberalism, communism and humanism which … flourished at the existing English-language University of the Witwatersrand” (202). Engelse universiteite, volgens Albert Hetzog (1899-1982), “permit the erosion and destruction of souls of our young people because of the liberalistic or leftist, perhaps even semi-communistic, influences at work in the English-speaking universities” (203). “Semi-communistic” is eintlik te sag gestel. Die huidige Wits-rektor is openlik en militant marxisties (Praag 17.03.2019). Harrison het destyds, soos deesdae die gewoonte geword het, kommunisme as onskadelik probeer voorstel. “The essence of the Nationalist charge [was that] Communism undermined traditional South African attitudes towards race. Communists advocated equal civil and political rights for all and it required no great leap of Nationalist imagination to believe that those who advocated equal civil and political rights for all South Africans must therefore be Communists” (211).

Oor die SAUK, wat vóór 1994 ‘n lonende onderneming en finansieel onafhanklik van die staat was, skryf Harrison: “On SABC radio, all is for the best in the best of all separate worlds. ‘It is through this medium’, wrote black author Mtutuzela Matshoba, ‘that the minds of my people are stolen'” (209). Deesdae word gedwonge rasse-integrasie as voortreflik voorgestel; nie net oor die radio nie maar ook oor die televisie, wat ‘n kragtiger indoktrinasiemedium is. Oor die SAUK: Praag 1.10.2018.

Die gewoonte het posgevat om PW Botha net sleg te sê. Harrison noem hom Piet Wapen. Die blankes moes hulle, volgens Harrison se siening, seker liefs nie teen die aanslae van terroriste en kommuniste verdedig het nie. By geleentheid het Botha glo aan Piet Cillié gesê: “No one will ever accuse me of too much self-control” (261). “Helen Suzman, in a famous epithet, said ‘If he was female, he would arrive in Parliament on a broomstick'” (261).

Leon Lemmer: Michael Arnheim se ontleding van die Suid-Afrikaanse situasie

Arthur Keppel-Jones (1909-1996) het die verloop van die Suid-Afrikaanse geskiedenis in sy boek, When Smuts goes: A history of South Africa from 1652 to 2010 (Cape Town: African Bookman, 1947, 203p), voorspel. Hy was ‘n dosent in geskiedenis aan die Universiteit van die Witwatersrand (Wits), maar het hom in 1959 in Kanada gevestig. Hy was ‘n liberalistiese Anglofiel en ‘n Afrikanerhater. Hy het voorspel dat die Afrikanerbewind in 1952 (nie in 1948 nie), drie eeue ná die aankoms van Jan van Riebeeck, sou begin. Die magsoorname deur swartes sou in 1988 plaasvind (nie in 1994 nie). Die Afrikaners word deurgaans ongunstig voorgestel en so ook die swartes, bv: “Now the Kaffirs have got the country and they are destroying it” (p 193). Volgens die outeur sou daar ná Jan Smuts se bewind en dus die einde van Engelse mag ‘n distopie volg. Die teks dra swaar aan vooroordele en sommige van die voorspellings moes mettertyd ‘n verleentheid vir Keppel-Jones gewees het. Vir ‘n bespreking van hierdie boek: Praag 16.03.2014.

Die boek van Michael Arnheim (gebore in 1944) wat ek vandag bespreek, is van ‘n heeltemal ander aard. Arnheim het op 31-jarige ouderdom hoof van die departement klassieke aan Wits geword. In 1988 het hy ‘n suksesvolle regspraktyk in Londen begin. Hy het onder meer insiggewend oor menseregte-wette geskryf; dat die menseregte-sindroom deur elemente ter bevordering van eiebelang gekaap is. Ek het reeds hierna verwys: Praag 17.02.2018. Wat ek by daardie geleentheid nie kon doen nie, was om die volgende boek van Arheim te bespreek: South Africa after Vorster (Cape Town: Howard Timmins, 1979, 203p). Ek het die boek uiteindelik te leen gekry. Ek beperk my bespreking tot slegs enkele aspekte. Hou asseblief deurgaans in gedagte dat hierdie merkwaardige boek 40 jaar gelede en 15 jaar voor die ondergang van die blanke bewind gepubliseer is.

Anders as Keppel-Jones se boek het Arnheim se teks na verloop van veertig jaar glad nie verouder nie. Anders as by Keppel-Jones is daar geen teken van emosie-gebaseerde vooroordeel nie. Voortreflik beredeneerd en in duidelike taal bied Arnheim sy argumente en ontledings aan. Hiermee stel hy ‘n navolgenswaardige voorbeeld aan sy mede-akademici. Arnheim is goed ingelig, ook wat Afrikaanse werke betref, en haal uit bronne aan wat selde in ander boeke oor hierdie onderwerp te vinde is. Arnheim se boek het ‘n dieptegang wat meesal in opvallende mate in bv die koerantartikels en selfs boeke van joernaliste ontbreek.

“South Africa, it has often been said, has proved the graveyard of predictions – there has certainly been no shortage of them! Most of them have been prognostications of doom, generally in the form of violent revolution … Because of [the] close link between prediction and propaganda many predictions are really nothing more than examples of wishful thinking and may be safely ignored” (p 158). Keppel-Jones se boek is ‘n voorbeeld hiervan. Die eerlose oorgawe aan swart mag deur FW de Klerk en sy kornuite is so vergesog dat niemand bv die absolute gebrek aan beskermende maatreëls vir blankes (bv geen rassediskriminasie, gewaarborgde eiendomsreg) kon voorspel nie. Die gewelddadige ANC is toegelaat om die blankes/Afrikaners onder te ploeg. De Klerk & kie het reggekry waarin die Britte tydens die Anglo-Boere-oorlog nie kon slaag nie.

Arnheim poog om nie te trap in die gat van toekomsvoorspelling nie. “The object of this book is not so much to predict the future of South Africa as to lay bare the real possibilities … from which that future will emerge” (10). Die manier waarop Arnheim Suid-Afrika se toekoms voorsien, is nie op verbeeldingsvlugte of emosie gebaseer nie, maar is “rather the result of logical reasoning based on carefully examined historical evidence” (159). “It is not the aim of this book to take sides in the South African dispute or to advocate any particular line or policy. The object is merely to clarify the situation and to reveal the real issues involved. If my analysis of these realities differs from what may be read in most other works on South Africa, this is to be attributed to the special effort that I have made to avoid the elementary errors and blinkered assumptions that abound in so many works on political subjects” (136). Myns insiens kan sy boek steeds met vrug aan studente in politieke wetenskap voorgeskryf word.

Arnheim skryf: Uit die oogpunt van Afrikaner-nasionalisme “there was only one way to ensure the continued existence of the Afrikaner nation and culture, and that was by means of separation: separation not only between Black and White but even between English and Afrikaans, this latter form of separation being most noticeable in the sphere of education” (22). In hierdie verband skryf David Harrison: “Under what was called the ‘dual medium’ system, [Jan] Smuts proposed that all [white] children would receive their elementary education in their mother tongue, English or Afrikaans; gradually the other language would be introduced and would eventually become, in secondary school, not just a second language but a medium of instruction as well. In other words, Afrikaans-speaking children would eventually find themselves taking, for example, mathematics or chemistry lessons part of the time in English. English children would do the same in Afrikaans … Eventually separate single-medium schools would be abolished” (The white tribe of Africa, Johannesburg: Macmillan, 1981, p 141-142).

Smuts wou Afrikaans- en Engelssprekende blankes verenig en albei groepe tweetalig maak. Daarna wou die Nasionale Party-regering swart skoliere help met hulle toetrede tot die arbeidsmag deur albei amptelike tale, Afrikaans en Engels, as onderrigmedium te gebruik. Hierdie navolging van Smuts se beleid het egter in 1976 die Soweto-opstand tot gevolg gehad. Wat blanke skole betref het die NP-regering die teenoorgestelde van die Smuts-beleid voorgestaan: skole moet enkelmedium en nie dubbelmedium nie wees. Dieselfde voorkeur het vir blanke universiteite gegeld. Dit het die behoud van Afrikaans as onderrigtaal naas Engels verseker. Die ANC-regering is Afrikaners en Afrikaans egter vyandiggesind, gevolglik is Engels naas Afrikaans in histories Afrikaanse skole en universiteite ingevoer, met katastrofiese gevolge vir Afrikaans. Kruipsugtige pro-swart Afrikaanssprekendes het met onderrig in Engels aan die eens Afrikaanse universiteite begin selfs voordat FW de Klerk mandaatloos aan gewelddadige swart mag oorgegee het.

Verskeie toekomsscenarios was vir Suid-Afrika beskikbaar. Die volgende opsie is in 1961 uitdruklik deur Hendrik Verwoerd afgekeur maar dit is presies wat FW de Klerk met sy onderhandelinge oor “magsdeling” bereik het. “The White people of South Africa should sacrifice themselves, their possessions and the generations to come. They can do this by surrendering to Black rule, even if it became a dictatorship, and evacuate the country of their forbears, or by remaining and becoming an indistinguishable part of a Black nation” (48). By die plaaslike blankes was daar vóór 1994 in ‘n groot mate algemene eenstemmingheid dat ‘n swart bewind gebaseer op algemene stemreg nie ‘n geskikte oplossing vir Suid-Afrika se probleme bied nie.

Uit die geskiedenis van Afrikaner-nasionalisme blyk: “On each occasion it was always the more conservative and uncompromising faction which ultimately emerged victorious. It was General JBM Hertzog who scored a victory of this sort over the conciliatory [Louis] Botha and [Jan] Smuts; and it was Dr [DF] Malan who in turn triumphed over Hertzog” (60). FW de Klerk se nalatenskap gaan in teen die grein van nie net die geskiedenis van die Nasionale Party en Afrikaners nie maar eintlik van Suid-Afrika sedert 1652. Die veranderings in 1994 was revolusionêr; nie evolusionêr nie. In die Lenin/Trotsky-idioom word hierdie revolusie steeds voortgesit.

Sommige van die insiggewendste opmerkings in Arnheim se boek handel oor die Franse Revolusie, wat beskryf word as “the period 1789-1799 that saw the end of the monarchy in France. The revolution began as an attempt to create a constitutional monarchy, where the powers of the king would be limited by a parliament. By late 1792, however, demands for long-overdue reforms resulted in the proclamation [by the moderate Girondins] of the First Republic and the execution of King Louis XVI in January 1793. The violence of the revolution, attacks by other nations, and bitter factional struggles, riots, and counter-revolutionary uprisings across France severely weakened the republic. This helped bring the extremists to power, and the bloody Reign of Terror [by the Jacobins under Robespierre, 1793-1794] followed. French armies then succeeded in holding off their foreign enemies and one of the generals, Napoleon Bonaparte, seized power in 1799” (Collins World Encyclopedia, 2003, p 357).

Alexis de Tocqueville (1805-1859) is in die Engelssprekende wêreld veral vanweë sy boek, Democracy in American (1835, Kindle bv $0), bekend. Maar hy het ook ‘n ander uitstekende boek, The old Regime and the Revolution (1856, Kindle bv $1,14) oor die Franse Revolusie geskryf. Arnheim haal De Tocqueville soos volg aan: “For it is not always when things are going from bad to worse that revolutions break out. On the contrary, it oftener happens that when a people which has put up with an oppressive rule over a long period without protest suddenly finds the government relaxing its pressure, it takes up arms against it” (74). Arnheim vervolg: “Social dissatisfaction or disaffection, whether or not it reaches the stage of violent revolution, is the product of a sense of deprivation, but … this sense of deprivation is not something objective but is in fact subjective, or relative” (75-76).

“In the well-known folk-tale of The fisherman and his wife [1812], as recorded by the brothers Grimm, the firsherman himself has no sense of relative deprivation at all while his wife has what we might call a very high relative deprivation coefficient … this story … contains a very important kernel of truth, namely that the objective situation itself, whether political, social or economic, is not enough to enable us to predict people’s reaction to it” (76). Toegepas op Suid-Afrika kan gesê word dat die situasie vir swartes in Suid-Afrika nie so sleg was as wat bv Nelson Mandela en sy terroristiese meelopers verkies het om dit vir hulle en ander mense voor te stel nie. Weens sy opstandige geaardheid het Mandela geweld tot die enigste doeltreffende metode vir politieke verandering verhef, Umkhonto weSizwe (MK) gestig en op 16 Desember 1961 geaktiveer.

Die Nasionale Party se beleid is gekenmerk deur toegewings aan swartes, wat druk vir verdere toegewings veroorsaak het, totdat FW de Klerk se 1990/94-grondwetlike onderhandelinge wesenlik uit toegewings bestaan het. “It is precisely a policy of reform which produces a sense of relative deprivation, which in turn gives rise to revolutionary sentiments and thence to revolution” (92). “Where a situation remains unchanged for any length of time people come to accept it as normal and therefore do not tend to have expectations or aspirations very much above their actual level, no matter how good or bad that may be. It is change which produces the gap between reality and expectations or aspiration” (80). Toegewings in regeringsbeleid het teen 1979 ‘n relatief welvarende swart middelklas geskep. “Liberal White opinion … sees hope for the salvation of White South Africa in terms of the growth of a ‘responsible Black middle-class’ with a ‘stake in the land’ who would remain ‘moderate’ and thus prevent revolution” (83). “[They] believe that the dismanteling of apartheid will automatically lead to racial harmony and brotherhood” (182). Ondervinding in Amerika dui op die teenoorgestelde: “Forced integration has only resulted in bitterness and hostility on both sides” (182).

In werklikheid begeer die swart middelklas al hoe meer van wat hulle nog nie het nie, gevolglik beweer Arnheim: “A Black middle-class cannot but be revolutionary, or at least radical” (83). Hy skryf dit na aanleiding van die Franse Revolusie: “The middle class had been doing so well, especially on the economic front, that it began to aspire to political power to match its economic position” (72). Toegepas op Suid-Afrika: “Reform, whether political, economic or both, will not turn Black South Africans into docile servants of their White masters but will on the contrary politicise and ultimately radicalise them” (91). “Once a man is treated the same as others in certain respects, he will be all the more clamorous for equal treatment in all respects. In other words, political concessions are an inevitable concomitant of economic and educational reform” (183-184).

‘n Soortgelyke verskynsel doen hom by feminisme voor. “Women’s liberation is in fact very largely confined to the urbanised and industrialised countries of the West – in other words, the countries in which women enjoy more rights and privileges than anywhere else in the world. And, what is more, within those countries it is generally from among the richest, most educated and most influential segment of the female population that supporters of the movement tend to come” (79). In die konteks van feminisme is ook reekse toegewings gedoen, wat tot al hoe meer eise en militantheid aanleiding gegee het. Oor swartes en vroue mag daar deesdae kwalik negatiewe opmerkings gemaak word. In die Weste en die nuwe Suid-Afrika het hierdie twee groepe tans meer regte as blanke mans. Aan swartes en vroue word voorkeur by aanstellings en bevorderings gegee. Hulle mag eksklusiewe eie instansies stig en ter eie bevoordeling bedryf; iets wat eintlik nie vir blanke mans toelaatbaar is nie, tensy daar die bereidwilligheid is om deurlopend as onderskeidelik rassisties en seksisties uitgekryt te word.

In die nuwe Suid-Afrika is daar geen sprake van toegewings aan die blankes en veral die Afrikaners nie. In werklikheid word die skroef al hoe stywer aangedraai, soos by onteiening sonder vergoeding. Dit in sigself is verandering wat aanpassings in die gemoed van die slagoffers kan/gaan stimuleer. Wat Afrikaners betref moet daar liefs nie as’t ware met die leeu se stert gespeel word nie. Ná verloop van ‘n kwarteeu sukkel Afrikaners steeds om tot verhaal te kom en die volle implikasies van die 1990/94-verraad te begryp en verwerk. Maar op ‘n dag kan die Afrikaners se moermeters skielik in die rooi staan. Hulle sal dan nie toelaat dat hulle regte verder vertrap word nie. Dan sal daar tevergeefs gepoog word om hulle met allerhande beloftes van toegewings te paai.

Iets wat ek myself soms afvra, is of swartes werklik so sleg daaraan toe in die ou Suid-Afrika was. Dit is dalk ‘n persepsie wat enersyds deur die voorbeeld van bv die gewelddadige swart burgerregte-beweging in die veel meer welvarende Amerika en andersyds deur bv kommunisties-geïnspireerde propaganda geskep is. Pleks van onderdrukking het die plaaslike swartes heel moontlik bevoorregting in vergelyking met swartes in die buurstate geniet. Hulle kan selfs in so ‘n mate bedorwe wees dat hulle dit onnodig vind om optimaal in werksituasies te funksioneer. Desnieteenstaande is hulle geneig om op alles wat hulle begeer geregtig te voel. ‘n Hipotese soos hierdie maak dit verstaanbaar waarom bv Zimbabwiërs en Mosambiekers feitlik deurgaans deur die plaaslike blankes as veel beter werkers as swart Suid-Afrikaners ervaar word. ‘n Alternatiewe verduideliking, soos moontlike inherente bekwaamheid of onbekwaamheid, mag nie meer ter oorweging geopper word nie.

In hoofstuk 4 toon Arnheim aan hoe toegewings, aanpassings van 180 grade in beleid, die revolusionêre veranderings in Namibië en Zimbabwe en daarna in Suid-Afrika veroorsaak het. “In accepting the principle of ‘majority rule’ for Namibia she [the South African government] had practically invited pressure to be brought to bear upon herself to apply the same principle in South Africa” (101). Wat Zimbabwe betref: “There was never any doubt about the basic issue involved: Black ‘majority rule’. In other words, the South African government was consciously, deliberately and eagerly prodding Rhodesia into an acceptance of a form of government which Dr Verwoerd himself in 1966 claimed would ‘lead to destruction and chaos'” (105).

John Vorster kan vir die chaos in die polities onafhanklike Zimbabwe verantwoordelik gehou word. Maar dit is iets wat Vorster in ‘n buurland geskep het; nie in sy vaderland nie. Hoeveel swaarder moet die gewelddadige, rassistiese, mislukte nuwe Suid-Afrika met sy rommelstatus nie op die gewete van FW de Klerk en sy groepie meelopers rus nie? “The South African Government had turned its back on White Rhodesia” (107). FW de Klerk het tot die uiterste gegaan: Hy het sy rug op blanke Suid-Afrikaners en by uitstek Afrikaners – dink aan die status en behoud van Afrikaans, die kern van die Afrikanerdom – gekeer.

Aan die begin van hierdie rubriek is na Arnheim se boeke oor menseregte verwys. In hoofstuk 4 kom hy hierby asook die mite van gelykheid uit. ‘n Mite is ‘n “storie sonder grond; [‘n] fabel” (HAT). “The concept of human rights rests squarely on the belief in the equality of mankind. The rights that are envisaged must be equal for everybody – which can mean only one thing in a political context: one man one vote and majority rule … this demand was successfully made in the cases of the two neighbouring states of Zimbabwe and Namibia, and, what is more, the South African government concurred in the application of this principle to her neighbours even though she was somewhat less enthusiastic about its application to South Africa herself. But, even more important than this is the fact that South Africa’s most influential Black leaders are unlikely to settle for anything less than one man one vote and majority rule in a unitary state” (134).

Arnheim se jongste boek is Two models of government: A new classification of governments in terms of power (Black House Publishing, 2018, 373p; Amazon Kindle $11,49). Daarin keer hy terug na die kwessie van gelykheid. Hy onderskei twee soorte regering: oligargie, dus regering deur ‘n minderheid, en monokrasie, dus regering deur ‘n enkeling. In ‘n oligargie is daar noodwendig ongelykheid terwyl vryheid in wisselende mate voorkom. In ‘n radikale monokrasie, soos Fidel Castro se Kuba, is gelykheid moontlik maar dit geskied ten koste van vryheid. By Arnheim is daar hierdie versoberende insig: “Equality of opportunity must not be equated with equality. Equality of opportunity means an equal opportunity to become unequal.” Gedwonge, kunsmatige gelykverklaring in die sin van gelyke stemreg (een mens, een stem) is ‘n gevaarlike vergryp en ‘n fundamentele dwaasheid wat ernstige nadelige gevolge in baie lande en katastrofiese gevolge in ‘n land soos Suid-Afrika het. Ongelykheid wat sorgdra dat blankes in politieke beheer van die land bly, was en is blykbaar ‘n noodsaaklike voorwaarde vir ‘n welvarende, voorspoedige Suid-Afrika. Hopelik bespreek ek by ‘n latere geleentheid Arnheim se 2018-boek.

Veertig jaar gelede het Arnheim geskryf: “Though some Black leaders may be prepared to accept certain concessions at least as an interim stage towards Black rule, there can be no doubt that Black opinion will not be prepared indefinitely to stop short of complete control of the whole of South Africa … once Blacks are accorded equal rights with Whites, the road to Black rule will have been assured” (87-88). Reeds in 1909 het die South African Native Convention – sedert 1923 die African National Congress genoem – in Bloemfontein besluit “all persons within the Union shall be entitled to full and equal rights and privileges” (88).

Sedertdien is uit swart geledere druk hiervoor uitgeoefen. Die skandalige ironie is dat sodanige gelyke regte sedert 1994 nie deur die swart bewind aan die blankes gegun word nie. “The aspirations of Black leaders have always been the same – namely, to enjoy the same rights and privileges as Whites. Which … can only mean a Black-ruled South Africa – a prospect which, whether justifiably or not, is precisely what most South African Whites dread more than anything else” (89). Sedert 1994 het hierdie vrees van blankes geblyk absoluut geregverdig te wees.

Arnheim was nie met Suid-Afrika se buitelandse beleid beïndruk nie. “South African foreign policy to date has been stupid” (124). Die NP-regering het tradisioneel sy onbetwisbare lojaliteit teenoor die Weste betuig en sy bestryding van kommunisme beklemtoon maar tog geen aanvaarding van sy rassebeleid van daardie lande ontlok nie. Arnheim verduidelik dat ander lande die plaaslike situasie ontleed en vroeg besluit het watter groep die uiteindelike wenner sou wees en daarom eerder die swartes gesteun het. Blank Suid-Afrika moes dalk liewer onsekerheid geskep het oor waar sy lojaliteit lê, sodat Westerse en nie-Westerse lande om sy guns kon meeding; nie dat dit veel sou gehelp het nie.

“It was only in 1979 that the South African Government announced that it would in future adopt a neutral stance in what it rather archaically termed ‘the East-West conflict'” (131). “It may well be in South Aftica’s interests to foster what relations it can with the Soviet Union … This prospect is unlikely to appeal to many White South Africans at the present time, but the alternative to it is for South Africa to become a pawn and satellite of the United States of America” (118). “The plain fact must be faced that the Soviet Union is not a revolutionary state but indeed an extremely conservative one. If one puts aside all the ideological clap-trap, this is not particularly difficult to understand. After all, Russia is in effect the last of the great multi-national empires” (117).

Die outeur het dit geskryf nadat hy aangetoon het “how very little ideology matters in international relations” (113). ‘n Land se regering werk in die praktyk met ‘n ander land saam of ry hom in die wiele ingevolge sy persepsie van eiebelang en nie primêr ingevolge ideologie nie. Die ou Suid-Afrika is as Westers geëtiketteer en die nuwe Suid-Afrika is wat regering betref ongetwyfeld in ruime mate marxisties gesind. Op die persoonlike vlak jaag baie van die kommunistiese kamerade egter eie gewin, die ergste graad van materialisme, na, bv soveel moontlik geld en persoonlike besittings. “Is it really possible to be capitalists and socialists at the same time?” (147). Ja, dit het plaaslik deel van die daaglikse (politieke) werklikheid geword. Dit toon hoe min waarde daar in hierdie konteks aan ideologiese etikette geheg kan word. Voorheen: “To label urban Blacks as either ‘capitalists’ or ‘socialists’ is … misleading. They are neither. They are people who … feel aggrieved and are potentially revolutionary” (147-148). Hierdie geweldspotensiaal was – en is dalk steeds – van deurslaggewende belang en nie die ideologiese etikette wat aan swartes geheg word nie.

“It may indeed be disturbing, but it is also sobering, to realise just how subjective political policies and attitudes inevitably are” (138). Tydens die Koue Oorlog het dit telkens gebeur dat ‘n nuwe bewind in bv ‘n Afrika-land se amptelike lojaliteit van Wes na Oos, of omgekeerd, verander het. Die verandering van die ideologiese etiket word aan die land se regering geheg en weerspieël hoogs waarskynlik nie ‘n verandering in die mening van sy inwoners nie.

Daar is geen aanduiding dat Arnheim die verbrokkeling van die Sowjetunie voorsien het nie. Hy kon gerus ook duideliker tussen ‘n regering en die land se inwoners onderskei het. As hy in 1979 eerder die inwoners van Rusland as die Sowjetregering as konserwatief gekarakteriseer het, sou dit merkwaardig gewees het, want dit is iets wat eers na die verbrokkeling van die Sowjetunie in 1991 deur talle Westerse waarnemers aanvaar word.

In die ou Suid-Afrika is groot waarde aan wette geheg om ‘n ordelik funksionerende samelewing te probeer verseker. Beperkte sukses is behaal. Massa-aksie en geweld het op die lange duur wet en orde ondermyn omdat die regering toenemend minder gesag uitgeoefen het. “The [constitutional] fallacy essentially consists in a belief in the efficacy of laws, constitutional enactments and other formal documents as being able to solve political problems” (148). Dink aan hoe oorentoesiasties mense soos FW de Klerk (skynbaar) en Leon Wessels (werklik) in 1996 oor Suid-Afrika se nuwe Grondwet was; glo die beste in die wêreld, al is dit nie met alle ander grondwette vergelyk nie en al kan omstandighede van land tot land hemelsbreed verskil. Sedertdien word daar deur De Klerk en sy meelopers steen en been gekla oor die vertoking en toepassing van die Grondwet; bv dat na die letter, en nie na die gees van die Grondwet nie, gehandel word.

“Law, it is apparent, is incapable of solving political problems. A law can only reflect the realities of a power situation at a given time. If that power situation continues to exist, then the laws produced by it will continue to be valid. Where this occurs observers are often misled into talking of the efficacy of a constitution or of a law in achieving stability. In reality of course it is not the constitution or the law which has produced stability; it is stability which has given the constitution or the laws long-term validity … political power will cut its way through any skein of constitutional provisions” (152). Byvoorbeeld, ‘n oorweldigende meerderheid kiesers het die ANC aan die bewind geplaas. Uit sy magsposisie proklameer hy wette en pas hulle na goeddunke toe; des te meer omdat die regspleging, soos deur bv Hermann Giliomee aangetoon is, nie onafhanklik van die ANC-regering funksioneer nie maar eerder na sy pype dans. As die ANC ontevrede met die Grondwet is, kan hy dit aanpas, bv met die hulp van die EFF, soos met (blanke) onteiening sonder vergoeding gedoen word.

Arnheim verwys na Jack Greenberg (1924-2016), ‘n Jood en “legal adviser to the American National Association for the Advancement of Coloured People,” se besoek aan Suid-Afrika in 1979. Greenberg het geredeneer: “Black domination and discrimination against whites are not impossible outcomes. Black people are as imperfect as Whites, as experience in other African countries demonstrates” (155). Deesdae ervaar ons al drie hierdie verskynsels daagliks: swart oorheersing, diskriminasie teen blankes en die onvolmaaktheid van swartes. Suid-Afrika het ‘n manifes vir menseregte maar in die praktyk bied dit onvoldoende beskerming aan blankes, onder meer omdat die regte van nie-blankes by die Menseregtekommissie klaarblyklik swaarder as dié van blankes weeg. “A bill of rights is just so much scrap paper when it comes into conflict with power … The essential reason for this is that no law, or for that matter any other type of mechanical manipulation, can overpower the deep-seated psychological forces at work in human society, of which group-identity is probably the strongest” (155). Daarom stem swartes eerder vir mede-swartes as vir blankes. In die nuwe Suid-Afrika is swartes in beheer van die regering. Afgesien van wat ook al op die wetboek staan, sal die ANC-regering sorg dat swartes, dus sý ondersteuners, bevoordeel en blankes benadeel word.

In die laaste hoofstuk wys Arnheim daarop dat die NP-regering, deur ontrou aan sy tradisionele beleid van rassesegregasie en ongelykheid te wees en in te stem tot meerderheidsregering in Namibië en Zimbabwe, die weg vir oorgawe aan swart mag in Suid-Afrika voorberei het. “There can be little doubt that foreign pressure was also at least partly responsible for internal reforms” (161), wat druk om verdere hervormings en uiteindelik die ondergang van die blanke bewind verhoog het. Arnheim verwys na bv die Amerikaanse swartes se burgerregte-beweging “to prove that prosperity does not make for contentment and that revolution is more rather than less likely to occur amongst an upwardly mobile section of society” (162).

“It was precisely the advent of ‘the good life’ which was likely to whet Black appetites and ‘awaken their political fervour'” (170). Byvoorbeeld, “pay increases often raise expectations to such an extent that the Black workers feel worse off than before” (171). Die werkgewers verloor ook in hierdie proses omdat hoër salarisse nie noodwendig tot verhoogde produktiwiteit lei nie (171). “Where workers are given an increase in wages which they have not earned through higher productivity, they will continue to expect regular increases of the same type year after year” (185). Dit is presies wat sedert 1994 gebeur; dermate dat, anders as voorheen, personeel in die openbare sektor hoër vergoeding as in die private sektor betaal word sonder dat daar naasteby dieselfde druk op prestasie, bv doeltreffendheid en winsgewendheid, is. As swart staatsamptenare nie verhogings hoër as die inflasiekoers ontvang nie, dreig hulle om te staak. Die tradisionele bedoeling met jaarlikse bonusse was dat meer en beter werk as wat verwag kon word, verrig is. Deesdae word die reg op bonusse as ononderhandelaar beskou; ook in die geval van onder- en wanprestasie. Die 1994-magsoorgawe wás ‘n onderhandelde (eintlik toegee-) revolusie wat Suid-Afrika (feitlik) onherkenbaar verander het en sekerlik (in die meeste opsigte) nie verbeter het nie.

“We can now begin to understand a little more clearly why it is that the White economic élite [eg Harry Oppenheimer] should be so committed to political and economic liberalisation as to be able to ignore totally, or else to deny vehemently, the revolutionary threat that such a policy would inevitably create to themselves. It is now obvious that this commitment on their part to reform and social change is motivated neither by idealism nor even by any real concern for the people whose interests they generally claim to have a heart, namely the Blacks. Instead, what we have here is a much more basic and easily intelligible wellspring of motivation: self-interest” (169). Dieselfde geld vir sportlui wat destyds druk vir internasionale deelname uitgeoefen het sonder om ‘n flenter om te gee vir die politieke opset en dus soort regering wat Suid-Afrika moet aanvaar ten einde so iets moontlik te maak.

“The idyllic picture of social, political and economic harmony and prosperity resulting from a humane policy of reform, liberalisation and equal opportunity, is totally illusory. Not only is such a society impossible of attainment through the means generally suggested to this end, but it is in itself an impossible ideal, one which cannot be reached by any avenue … the tensions generated by group friction in multi-national, multi-racial or complex societies of any kind are such as to make conflict of one sort or another inevitable. The many power-sharing solutions which have been attempted have all failed dismally, and the inevitable result has always been the dominance of one group over the rest of the population. Where the out-group feels so seriously relatively deprived as in Malaysia [Singapore] or Canada [Québec], then it may even contemplate total secession [Boere-tuisland]. But even this may not solve the problem, as may be seen from the histories of the American and Nigerian civil wars, to cite but two disparate examples” (172).

“It is clear that no amount of reform short of total Black power over the whole of South Africa will satify Black aspirations. At the same time, however, a stepping-up of the reform programme will tend to radicalise the Blacks. This means that if en when South Africa comes under Black rule, it is more likely to be radical rather than moderate Black rule. Speeding up the rate of reform, which is sometimes recommended as a way of ensuring moderation, will only speed up the rate of radicalisation. Even if power is handed over directly to a moderate Black government, and even if this is done before the more radical elements have launched a full-scale guerilla war against South Africa, such a moderate régime is unlikely to last very long” (179).

Die ANC is van huis uit ‘n radikale, immorele en gewelddadige instansie. Deesdae sien ons hoe die EFF die ANC beïnvloed om selfs meer radikaal (bv rassisties anti-blank) te wees as wat hy tradisioneel is. “Marxism … does not admit the importance or even the existence of racial or ethnic identities. In Marxist theory the only significant groupings are classes” (183). Dit is om hierdie rede dat die kwessie van ras liefs nie in die nuwe Suid-Afrika geopper mag word nie. “It is partly the influence of Marxist ideology, especially on academic social scientists, that has caused [race and] ethnic feelings to be underestimated to the point of non-existence” (178).

FW de Klerk se belofte van magsdeling was ‘n illusie. “Any power-sharing formula can … only prove to be at best a temporary phase” (184). “A multi-racial power-sharing solution … is most unlikely to succeed” (180). “Only two alternatives remain: Black domination or White” (185). Laasgenoemde het ons voorheen gehad. Sedert 1994 ervaar ons op ‘n daaglikse grondslag die onverkwiklikheid van die ander een. In lands- en blanke belang sou dit beter gewees het as ons met blanke dominansie volstaan het. Soos Arnheim dit stel: “The less pretentious and much simpler policy of those dubbed by their opponents verkramptes … had in any case always struck a much more natural chord in the hearts of the mass of the White electorate” (176).

“All this does not bode well for South Africa’s future, but this book has been concerned to strip away illusions and to lay bare the realities of the situation, however unalluring they may be. The prospect that we have discerned in our brief glimpse into the future is indeed bleak: reform leading to a polarisation between White reactionaries and Black radicals, leading in turn to a Black régime. This is not intended to be a prediction, but merely a projection of likely developments on the basis of the forces at work in the situation” (181). Arnheim se toekomsprojeksie het geblyk ‘n akkurate voorspelling te wees. Dat hy werklik geglo het in wat hy in 1979 geskryf het, blyk uit die feit dat hy Suid-Afrika in 1988 verlaat en ‘n nuwe loopbaan in Engeland begin het.

Leon Lemmer: Gaan Amerika uitmekaarval?

Die Verenigde State van Amerika is ‘n federasie wat uit 50 state bestaan, insluitende Alaska en Hawaii wat geografies van die ander state geskei is. Die bykans 330 miljoen inwoners is minder as 5% van die wêreldbevolking, maar hulle beskik oor sowat ‘n derde van die wêreld se rykdom. Ná die Tweede Wêreldoorlog het Amerika as ‘n supermoondheid op die voorgrond getree. Sedert die verbrokkeling van die Sowjetunie in 1991 is Amerika die enigste supermoondheid. In die huidige eeu het China ‘n mededinger om dieselfde status geword vanweë die skouspelagtige ekonomiese resultate wat hy behaal.

Amerika het as gevolg van grootskaalse immigrasie oor ‘n lang tydperk die tuiste van talle rasse en etnisiteite geword. Daar heers ‘n groot mate van eenstemmingheid oor wat Amerika histories was en selfs waarheen hy skynbaar op koers is. Daar is egter wyd uiteenlopende menings oor die soort samelewing wat Amerika behoort te wees en of daar behoefte aan ‘n koersverandering is, bv wat betref Amerika se rol in die wêreld. Talle waarnemers dink dat Donald Trump besig is om vergestalting aan ‘n nuwe Amerikaanse visie te gee. Een van die (onbedoelde) gevolge kan die opbreking van Amerika in verskillende state wees, bv nasionale etniese state soos in Europa.

Die eerste substansiële boek wat oor hierdie onderwerp gepubliseer is, is Thomas Chittum se Civil War Two: The coming breakup of America (1997/2018; Amazon Kindle $3,45). Chittum het in Viëtnam geveg en was daarna ‘n huursoldaat aan die kant van die Kroate in die Joego-Slawiese burgeroorlog (1991-1992). Hy het gebeure in die Balkanlande op Amerika van toepassing gemaak. Hoewel daar Kindle-weergawe van die boek is, is daar nie een wat op my Kindle aflaaibaar is nie. In die boeke wat ek hier onder bespreek, het die twee outeurs egter deeglik kennis van Chittum se boek geneem. (Die boek kan gratis hier gelees word – redaksie.)

Billy Roper

Billy Roper (gebore in 1972) word in die Wikipedia beskryf as ‘n neo-Nazi-aktivis en anti-Semitis. Hy het die White Revolution-beweging (2002-2011) gestig, wat blanke heerskappy voorstaan en as ‘n “hate group” beskryf word. Deesdae noem Roper sy organisasie The ShieldWall Network. Hy skryf sowel fiksie as nie-fiksie. Naas ander werke wat by Amazon beskikbaar is, is die volgende boek ter sake: The Balk: What does it mean, and what will it mean to America’s future? (2015, 126p; Amazon Kindle $3,44). “Balk” is ‘n afkorting vir balkanisering, dus verdeling in klein, vyandiggesinde staatjies, volgens die HAT, na aanleiding van die geskiedenis van die Balkanlande. “So, Balkanization means ‘to become like the Balkans'” (Roper, 2018-boek hier onder, Kindle 1750). Daar hoef egter nie noodwendig vyandiggesindheid tussen die state te wees nie. In die Amerikaanse konteks sal die state ná opbreking ook nie noodwendig (almal) klein wees nie.

“To balk” beteken ook “to hesitate or be unwilling to accept an idea or an undertaking” (379, 1742). Volgens Roper was die Russiese beleid in die Balkans in die 19de eeu doelbewus daarop gemik om verdeeldheid te veroorsaak (2055). Balkanisering kan dus ook die huidige Amerikaanse politieke mag en invloed aftakel. Maar kleiner, sterk etniese state kan daaruit voortvloei. “Balkanization is the recognition of the need for tribe [volk] and identity separate from the herd” (2245). Hierin is daar ‘n boodskap vir die wit skape in die Suid-Afrikaanse kudde wat deur swart skape oorheers word.

Roper vestig die aandag op die al hoe groter afmetings wat politieke polarisering in Amerika aanneem. Dit word aangevuur deur nie-blanke immigrasie, wat die tradisionele demografie van Amerika in so ‘n mate versteur dat blankes teen die middel van hierdie eeu ‘n minderheidsgroep kan wees. Roper wil vir Amerikaanse blankes ‘n veilige toekoms verseker. Om dit te bereik, moet blankes hulle tradisionele kultuur bewaar deur teen vreemde invloede te waak. Soos in Suid-Afrika is dit ‘n geval van óf blanke óf nie-blanke polities-kulturele oorheersing.

Hierna het Roper die volgende boek gepubliseer: EthnoState (2018, 190p; Amazon Kindle $3,44). Die teks kom neer op ‘n bywerking van sy vorige boek en is gebaseer op wat hy op bv die internet gepubliseer het. Die teks van The Balk is by sy nuwe boek ingesluit, sodat dit nie meer sin het om daardie vorige boek apart te koop nie. Wat vir Roper van deurslaggewende belang is, is dat daar diepgaande kulturele verskille tussen mense van verskillende etnisiteite is, wat dit moeilik, selfs onmoontlik, maak om met mekaar saam te leef. Daar is drie stappe in hierdie proses: “division, polarization, and ultimately, balkanization” (873). “Culture wars are not won by moderates” (1268). Ek wens die mense en instansies wat veronderstel is om Afrikaans te bevorder, wil hierdie waarheid ter harte neem. Dit is dwaas om polities byderwets toe te laat dat Afrikaans maar in ‘n geradbraakte toestand kan verval.

Roper verwys sy lesers na twee web-adresse: whitenationalists.com en aryanwarrior.com (1540). Hy voorsien “the now inevitable breakup of America into smaller and more homogeneous ethnostates” (56). Hierdie politieke polarisering word deur toenemende vrywillige self-segregasie aangehelp. “The country’s schools are becoming more segregated, meaning that those increasingly diverse peoples are choosing to move to sort themselves out” (938). “As that blessed diversity increases in a city, the city segregates more and more into racial and ethnic neighborhoods. When the city as a whole is sufficiently diversified, ie made less White, the Whites move out of the city to the suburbs. When nonWhites pursue them into the suburbs, White flight bleeds out into rural areas to escape the brown tide” (947). “White flight … changes the productivity and standard of living of both the place it flees from, for the worse, as well as the place it flees to, for the better” (2139).

Sy standpunt is dus die teenoorgestelde van wat ons daagliks plaaslik wysgemaak word, naamlik dat bv inklusiwiteit, diversiteit en multikulturaliteit die beste scenario vir die toekoms is. As die meerderheid Amerikaners, naamlik die blankes, kultureel bedreig wil, hoeveel te meer nie die blankes, ‘n minderheid, in Suid-Afrika nie? “The only way to avoid conflict is separation” (270). “You do you, and let us do us” (811). Hy dink blankes het “superior intellect, creativity, ingenuity, and industry” (2103). Hy moedig sy lesers aan met die frase “think racially” (1565). “Our race is our nation” (2196). “Protect what is yours” (2420) – bv dink aan onteiening sonder vergoeding. Roper haal 2 Korintiërs 6:17 aan: “Gaan van hulle af weg en sonder julle af” (1238).

Roper beveel aan dat blankes sy voorbeeld moet volg en uitwyk na bv “the Ozarks,” wat 96% blanke inwoners het (63). ‘n Soortgelyke opset word in baie Amerikaanse nie-stedelike, veral plattelandse, gebiede, “the Heartland” (159), aangetref, bv “the state of Franklin in eastern Tennessee and Kentucky … Likewise, the Upper South of northern Georgia and northern Alabama” (151). Daar is ook “New Albion in upper New England” (176). Die state Maine en Vermont is meer as 90% blank (2388). Die Ozark-gebied strek oor noord-Arkansas, suid-Missouri, noordoos-Oklahoma en suidoos Kansas. “The ShieldWall Plan: continue to evacuate Whites from darkening Louisiana, Mississippi, and south Arkansas to the Ozarks” (881). Daar is groot armoede onder blankes in Ozarkië, maar daar is min misdaad, “a clear indication that poverty itself is not a cause of violent crime” (108). Franklin sou eens die 14de van die oorspronklike 13 Amerikaanse state geword het. “The Heartland, the red states [Republican Party], what coastal liberals [Democratic Party] call ‘flyover country’, will be New America, when the balkanization happens” (900).

Wanneer oor die balkanisering van Amerika gepraat word, is daar vrese dat die blanke staat nie ‘n skakel na die see sal hê nie. Maar Roper lys baie onafhanklike lande wat in ‘n soortgelyke situasie is. “Indeed, being landlocked might be preferable than facing the Pacific Osean, which in a Balkanization scenario would quickly become a Chinese lake” (159). Roper voorsien dat ‘n blanke tuisland in Midde-Amerika in die noorde via die Groot Mere toegang tot die see sal hê (159). “The St Lawrence Seaway route to the Atlantic would be through White controlled areas” (705). In die suide sal Texas toegang tot die Golf van Mexiko bied (159). “The Texas deep water ports of Galveston, Texas City, Houston, Port Arthur, Orange, and Beaumont, basically everything north of Port Freeport, would be within the White controlled territory” (697). “My belief [is] that New America will lie between the Appalachians and the Rockies, and from the Ozarks to the plains of Canada” (1405).

“We have two possible futures left in America. One path leads to Yugoslavia [balkanization], and the other, to Rhodesia. I would ask, challengingly, ‘which one will it to be?’ Perhaps that would motivate you to embrace the coming breakup of America” (231). “The ongoing turmoil in Zimbabwe, formerly White ruled Rhodesia, provides a … stark lesson to those who would return to a multiracial society with Whites controlling a nonWhite population, rather than being separate from them” (1215). Dit herinner aan wat in Suid-Afrika gebeur het. Die Nasionale Party-regering het tuislande vir swartes geskep, maar versuim, soos ook tydens die grondwetlike onderhandelinge in 1990/94, om broodnodige tuislande vir blankes, veral Afrikaners, te skep. Wanneer sal Afrikaners kan sê soos Martin Luther King jr: “Free at last, Free at last!” (480); Uiteindelik vry, uiteindelik vry!

Die uitmekaarval van Amerika word nie uitsluitlik deur blankes gedryf nie. “Some Hispanics want to carry the eagle and snake [Mexican] flag in a reconquista of Aztlan from California to Texas, and are doing a pretty darn good job of displacing the Anglo population there. Some blacks, wanting to have control over their own destiny as a people and to be finally free of what they see as systematic and institutionalized racism, want five states in the deep south for their own ethnostate” (252). “Five deep south states … have been designated as ‘New Africa’ by Black Nationalists … Higher birth rates, re-emigration of blacks to the deep south, and regional migration of Whites out of the deep south to the upper south in response, have made electoral politics as untenable in Alabama, Mississippi, Georgia and South Carolina [and North Carolina – 1091), as they became in South Africa” (606). “By 2010, about 57 percent of the nation’s African-Americans were living in the South – a higher percentage than at any time in 50 years” (2072). “Texas, of course, is already majority nonWhite, though north Texas may well be preserved as a part of New America, where their Gulf deepwater ports would be very useful. Georgia and Florida will both go majority nonWhite within less than a decade. Louisiana and Mississippi are projected to follow suit the decade after, with Virginia and North Carolina not far behind” (1227).

Die volgende kan ook op die nuwe Suid-Afrika van toepassing gemaak word. “For the non-nation, multicultural empire which America has become, and for all its distinct peoples, worse is better. What does that mean? Multiracial democracy does not work, even though, just like some people still insist that Communism is an ideal utopian system if it were just ran correctly, but human nature keeps messing it up, some idealists continue to be in denial of its failure” (263). Sedert 1994 is swart mag met ‘n sterk kommunistiese inslag in politieke beheer van Suid-Afrika. Apartheid, afsonderlike ontwikkeling en swart tuislande was die plaaslike poging tot balkanisering. “I tell you … the only alternative to Balkanization is White minority status and eventual extinction through amalgamation” (2437), bv rasvermenging. Dit is presies wat in Suid-Afrika gebeur. Om blanke kultureel-etniese uitwissing te voorkom, is die herbalkanisering van Suid-Afrika nodig, bv etniese tuislande vir blankes.

Roper is aartskonserwatief. “Our Founding Fathers wouldn’t want America to live on like this. It will never again be the country it once was. We lack the will to deport fifteen million illegal immigrants, or defend our borders, or to defend the sanctity of unborn life, or the holy union of marriage” (281). “Our race is our nation … We are defined by our common blood. That’s all that really matters” (287). Hy begeer ‘n “new White republic. Our New America” (432). “Our new nation … will be demographically back to the way the US was around 1960. That is, at least 90% White” (298). Tans word gepoog “to ameliorate genetic differences. Literally, to purposefully hybridize all of humanity into an indistinguishable gray mass. They want to level the playing field through dysgenic miscegenation. It’s called social engineering through promoting race mixing” (327).

“History is full of multiracial societies which have always imploded into racial civil war and collapse, if they haven’t eventually degraded through racial amalgamation. Those are the only two long-term end results of multiracialism” (403). “Multiracial empires are by definition unstable. Homogeneous states, where people share a common race, ethnicity, language, culture, and religion, by definition, are more stable. Diversity is not a strength, it is a weakness” (409). Roper wil nie die Jode as blankes klassifiseer nie. “They may be … like a broken watch right twice a day, but consider the source, always” (772).

Wanneer die volgende groot oorlog buite Amerika uitbreek, “it now is likely to go nuclear … This would certainly result in a civil war between relatively racially homogeneous regions, causing balkanization of the country and the rise of ethnostates. Yes, including White ethnostates” (921). Dit geld vir sowel Amerika as ander lande. “The Founding Fathers … meant for the United States to be a nation of, by, and for White people, specifically” (1072). “The future of the West is balkanization, or retreat into separate enclaves per ethnic group, because the policy of diversity has failed and as a result, people have fallen back on what ‘freedom of association’ remains to withdraw from the disaster of mixed-ethnic society and produce their own communities mirroring Eurepean countries” (1102). Weens gedwonge rasse-integrasie is daar in die 1996-Grondwet van Suid-Afrika agt woorde wat morsdood is: “Everyone has the right to freedom of association” (Artikel 18).

Volgens Roper is “the breakup of America and [the] impending race war … inevitable” (1623). “In many ways, the breakup of America has already begun” (2474). “The only natural and peaceful way for different Races to live is separately. I believe that Racial separatism leads to peace. Balkanization will cause conflict at the beginning, but once we are all separated naturally then we will have harmony” (1736). “In the United States, the Balkanization process is not just one of political, cultural and religious separation. Indeed, the very real re-migration of the races within the borders of this nation are furthering the re-segregation of the peoples who make up the country, and accelerating the ongoing Balkanization” (1801).

Roper vind by Pat Buchanan, bv The death of the West (2002), ondersteuning vir sy standpunt. Buchanan skryf: “If a country is a land of defined and defended borders, within which resides a people of a common ancestry, history, language, faith, culture and traditions, in what sense are we Americans one nation and one people today?” (2015). “Buchanan agrees that the United States of America is headed towards a breakup along racial lines” (2023). Die massa-immigrasie van nie-blankes is hiertoe ‘n groot bydraende faktor. Brent Nelson skryf in sy boek, America balkanized: Immigration’s challenge to government (1994), die vernietiging van tradisionele Amerika direk toe aan die immigrasiebeleid (2048). Samuel Huntington skryf in The clash of civilizations? 1993 – Praag 5.11.2016): “The fundamental source of conflict in this new world will not be primarily economic. The great divisions among humankind and the dominating source of conflict will be cultural” (2703). Sulke outeurs word ondersteun deur kommentators op die internet wat die proses van balkanisering en radikalisering aanhelp (2196). Roper vestig ook die aandag op tersaaklike gebeure elders, bv die onafhanklikheidstrewe van baie inwoners in Skotland en Katalonië in Spanje (2218). Daar is ook die Koerde in die Midde-Ooste wat ‘n eie staat begeer, asook die Russe in Oos-Oekraïne (2225).

Die Amerikaanse balkanisering wat Roper voorsien, is dus ‘n swart etniese staat in die suidooste, ‘n hispanistiese etniese staat in die suidweste (2735), rasgemengde state aan die oos- en weskus, met die weskusgebied wat ‘n sterk etnies-Chinese inslag het, asook Midde-Amerika, die hartland, wat ‘n blanke etniese gebied is en die tradisionele leefwyse van Amerikaners voortsit (2740).

“Canada will likely balkanize as well … British Columbia will be occupied by the Chinese along with the rest of the West Coast. The prairie provinces [Alberta, Saskatchewan, Manitoba] are likely candidates to join New America. The Northern territories will revert to the Inuit and Nunavit [Eskimo’s]. Quebecois will get their much sought-after independence, perhaps allied with France. And the Maritime provinces [New Brunswick, Nova Scotia, Prince Edward Island, Newfoundland and Labrador] will probably be allied with the US Northeastern [white] states” (2836). Ontario is onontwarbaar multikultureel.

Wat Europa betref voorsien Roper die eroniese moontlikheid “[that] Eastern Europe … may end up in better shape than Western Europe” (2851). Dít kan die destruktiewe gevolg van Angela Merkel en ander Wes-Europese staatshoofde van die Europese Unie se dwase beleid van ongebreidelde massa-immigrasie wees.

“Africa, without Western aid, will become a charnel house of warring tribes, rampamt disease, and barbarism. The population there should tank [decline] by one-half the first few years, then level off, gradually, at a pre-industrial standard of living. Don’t expect any Whites to survive on the continent, unless they band together quickly and take out a chunk of territory to defend vigorously … European readers, or South African, or wherever you might be, should also consider immigrating if at all possible to a majority White area if you are not already in one secure and populous enough to survive as a viable enclave” (2864). “Think of it in terms of lifeboat morality. You cannot save everyone” (2901). Roper haal aan uit ‘n REM-liedjie: “Stand in the place where you live” (2976). Dus, wees ‘n vertikale êrensmens, nie ‘n horisontaal-kruipende nêrensmens nie (Praag 8.12.2018).

Tom Kawczynski

Ek het reeds oor drie boeke van Tom Kawczynski geskryf (Praag 09.03.2019). Sy tweede boek het as titel: The coming civil war (2018, 397p; Amazon Kindle $11,49). In daardie vorige rubriek het ek doelbewus die voorspelde burgeroorlog en die uitmekaarval van Amerika tot by hierdie geleentheid laat oorstaan. Kawczynski se boeke is akademies-wetenskaplike baie beter as dié van Billy Roper en nie so buitensporig aktivisties-propagandisties nie. Die outeur het ook die voordeel gehad dat hy kennis kon neem van Roper se boeke en dié wat Roper beïnvloed het, asook dat hy inligting tot omtrent ‘n jaar gelede kon bywerk.

Kawczynski is nasionalisties. Hy definieer nasionalisme as “love of one’s own people” (1169). Nasionaliste “want their old America back” (1169), “where people choose to live in places with people who think like they do” (2577). Insgelyks wil Afrikaners hulle vaderland terug hê. “I’m an unapologetic rightist” (2592). “Who is the Right? They’re the people who believe in America as it was” (2739). “Trump is White America in revolt, where people who represented a moral majority defending a shrinking culture have been pushed into fighting back for the country they once had” (3340). Die ideaal is “restoring the American nation and to form the identity anew, building a culture based upon the ideals we once held, updated for the new age” (2748). Soos Huntington dink Kawczynski “that culture matters a great deal, more even than economics” (2978). “If a person acts in a way which culturally passes for a race and can visibly pass for that group, they’re assumed to be part of the tribe” (3217). Dieselfde twee norme kan gebruik word om te bepaal wie as Afrikaners kwalifiseer.

Afrikaners is per definisie blank. Dit is deel van hulle trots, gevolglik moet die sug na inklusiwiteit, dus die verbreding van die begrip Afrikaner, teengestaan word. “Race is a funny construct [concept]. One’s racial background is partly genetic. But it is also partly cultural [ethnic] in the form of a set of beliefs that one affixes to their heritage and future. But it is also part choice, in that for race to have meaning, people have to embrace it as a form of identity. In America, as much as in response to the other where every other race is encouraged pride and positive identity, White identity is emerging” (3310). Swartes beweer “black is beautiful.” Blankes het net soveel of heel moontlik meer reg daarop om trots op hulle velkleur te wees. Meer as ooit tevore is dit nodig “to …legitimize white identity” (3325). Anders as die populêre voorstelling in die massa-inligtingsmedia is blankheid geensins ‘n onding nie. “The Han Chinese are notorious for defining belonging on strictly racial terms” (3699). Dieselfde kan van die Japanese gesê word (4074). Myns insiens het blankes dieselfde reg om trots op hulle blankheid te wees en die eksklusiwiteit daarvan te koester.

Volgens Kawczynski moet blanke Amerikaners hulle rug op globalisme keer en eerder sorg dat hulle kultuur en land herlewe. Hy skets hoe geestelik siek die populêre liberalistiese narratief is en noem dit “plantation thinking … where we [whites] now only exist to give what we stole back to the victims” (418). Dit is “self-destructive … misplaced altruism” (482). “The Left always knew it was easier to tell people to take what they wanted rather than earn it” (2197). In hierdie sin is die ANC se beleid ‘n enkele groot ongerepte woud oftewel “jungle thinking”. Soos by Suid-Afrikaanse blankes is daar onder Amerikaanse blankes die “corrosive morality of defeatism … for fear of being called names [eg racists], we gave up control over not just what we would think, but what our children would be taught to think” (426). Vir die regering gaan dit om “control, not liberty” (434), bv “they choose politically correct speech over free speech” (1605), wat lei tot “the rising criminalization of speech and thought” (1612). “An America with ‘safe spaces’ that exclude frank discussion is one where guns will eventually do the talking” (2608). Die ANC se oordrewe gesentraliseerde regering – “[the] dictatorship of the proletariat” (2000) – maak van vryheid ‘n hersenskim. Dink aan die ANC en sy geskiedenis/nalatenskap: “We’ve rewarded so many bad behaviors, entitled so many undeserving people” (529).

“I firmly believe Hillary [Clinton] would have won [the American presidential election in 2016] if she wasn’t white” (2378). “Asians, Latinos vote 2:1 and Blacks vote 10:1 for Democrats” (3325). “Where there were slightly under 10 million Latinos in America in 1970, this number has increased nearly six-fold since then to 57.5 million today” (3588). “The Latinos will prove the decisive bloc in determining America’s future” (3641). Diegene wat teen Trump se hervorming van die Amerikaanse immigrasiebeleid en die bou van ‘n muur op die grens met Mexiko gekant is, bv die meeste hoofstroom-inligtingsmedia, dra nie die belange van die Amerikaanse blankes op die hart nie.

“The Republican Party … will have no choice but to lead the Right to defend the identity interests of the [white] majority” (961), bv “paying families to have children and not paying out of wedlock mothers for children” (977). In 2016 “single mothers constituted 66% of the households in which Black children were being raised … By comparison, 42% of Latino, 24% of White, and only 16% of Asian children are being raised by a single mother” (3439). Die afmetings wat buite-egtelike kinders en selfdegeslagverhoudings aanneem, toon hoe suksesvol kulturele marxisme met die ondermyning van tradisionele gesinne is. Dit is heel moontlik een van die faktore waaraan die opkoms van Oosterse lande en die agteruitgang van Westerse lande toegeskryf kan word.

“Leftists wil portray billions for a border wall to be a budget buster, but … spending hundreds of billions on social services for people here illegally is an act of humanity” (984). “This cessation of accountability is at the heart of why the Left can tell their favorite lie that the Right doesn’t care about people” (1891). “[White] Americans were sick of an unfair system where good people were being told they were the problem, where all they once believed was good and just was said to [be] oppressive” (2234). “America First means a lot to the Right. It starts with the understanding that for America to remain a successful country, we need a single culture” (2242). Dít noodsaak die opbreking van die bestaande federasie van vyftig state. ‘n Interessante hedendaagse verwikkeling is dat as Amerika sou opbreek, “Left areas will draw Chinese influence and Right areas will draw Russian influence” (1752).

“According to the 2017 census estimate, whites make up 60.7% of the current American population” (3217). “The future along the current trajectory will see … White people becoming a minority by 2043 at the latest” (3226). Slegs 58% van die blanke kiesers het vir Trump as president gestem” (3302). Dít bring mee dat baie blanke Amerikaners al hoe meer op ‘n politieke koersverandering aandring, veral wat immigrasie betref. Dit sluit die ideaal van meer (oorwegend) blanke state in, danksy plattelandse gebiede wat oorweldigend blank is (3226), des te meer danksy toenemende self-segregasie.

“The biggest issues for the Trump administration have been political correctness and immigration … Although programs like affirmative action have long been loathed by many Whites, recognized as they are as unmerited subsidies to create a ladder” (3340). “For those of lesser qualifications, they were tolerated in the hope they would be used to ensure peace. But these overtures were rejected by the minorities [eg Blacks] who chose to throw in with a Left who promised to give them what others had earned … the Left has just continued to import people from a Third World rife with corruption … As we bring in people from these foreign cultures, we lose the old America” (3347). “Whites as the bedrock of the Right coalition, are moving toward the idea that conflict is preferable to submission” (3370). “Race realism … is growing in America” (3486). “Race-based cultures have already diverged” (3493), bv “Black Lives Matter [is] a radical group who expesses the separatist instinct” (3478). “Should a civil war arise over race and ideology, the odds it will take on racial characteristics … are extremely high” (3378).

Van blankes word verdraagsaamheid verwag omdat hulle glo die skuldige party is. Swartes, daarenteen, dink hulle kan maak soos hulle wil. “Tolerance has evolved into deviancy whereby nearly everything is permissible” (3895). “Everything is allowed, nothing is special” (3979). “Any offer to tolerate … is inevitably exploited to seek dominance” (3903). Maar die blankes moet nie toelaat dat hulle kultuur vertrap word nie, “because culture is what keeps us afloat. It’s what binds us … there is no middle ground” (4034). Byvoorbeeld, Afrikaners wil Afrikaans as moedertaal hê; nie ‘n mengsel van Afrikaans en Engels soos Kaaps nie.

Daar is ‘n hoofstuk elk waarin die Amerikaanse Demokrate, Republikeine, stedelinge, voorstedelikes, plattelanders, blankes, swartes, bruines (Hispaniste), geles (Chinese/Asiate), linkses en regses gekarakteriseer word en aangetoon word hoe hulle uiteraard wrywing kan veroorsaak. Van die onderliggend faktore is “ideology, residency, race, and culture” (4043). “Globalism vs nationalism [and] Christianity vs Islam” lei ook tot konflik (4043). In hierdie mengelmoes is daar veral een verskynsel wat geen oplossing bied nie, naamlik multikulturalisme, vandaar bv Brexit (4074). Tegnologiese uitvindings en vordering wat in die gebruik daarvan gemaak word “are likely to only further separation between people as we increasingly find ourselves engaging in worlds which are virtual” (4154). Dink bv aan hoe die internet, spesifiek die sosiale media, die linkse beeld wat deur die hoofstroom-inligtingsmedia geskep word, afgebreek deur ‘n veelheid van ander standpunte te versprei.

In ses hoofstukke skets Kawczynski ses scenarios, “six possible ways the next twenty years could see this cultural civil war resolve” (4160). Hulle het die volgende titels: “submission, militarism, decentralization, separation, secession, collapse” 4170). Uit die name kan redelik maklik afgelei word wat elkeen behels. Volgens Kawczynski is “summission” die waarskynlikste. Die ander sterk moontlikheid is “collapse”.

  • “Submission” kom neer op ‘n oorwinning vir die linkses (4193), die “limousine liberals” (4262): “demography is destiny” (4254), soos in die nuwe Suid-Afrika. “America will become much more like Europe is today – mixed ancestry and socialist politics” (4239). “Estimated likelihood: 40%” (4308).
  • “Militarism” sal ‘n oorwinning vir die regses beteken (4311). Die Amerikaanse weermag is geneig om regsgesind te wees. Die “patronage system” sal deur die “opportunity model” vervang word (4327). Verandering van die immigrasiebeleid sal voorrang geniet “to reverse the demographic trends” (4350). “America would … have to step forward and seek to actively deport illegal immigrants” (4350). ‘n “Family planning policy” kan ingestel word, “whereby married couples were offered subsidy to have children and instead single mothers were not given any support” (4366). Tans “the state basically is serving as surrogate father to single mothers” (4366) – ook in Suid-Afrika. “Estimated likelihood: 15%” (4435).
  • “Decentralization” word beskryf as “the unhappy compromise” (4443), afgesien daarvan of dit aan “the idealism of the Left or the realism of the right” toegeskryf word (4451). Groter desentralisasie van bv die regering gaan nie Amerika se nypende probleme oplos nie. “Estimated likelihood: 3%” (4535).
  • “Separation” is problematies omdat “vast spaces of the country are occupied by people [whites] who lean to the Right, but the population centers [cities] lean to the Left” (4551). En “the west [coast] [eg Chinese and Hispanics] [is] a very different animal from the east [coast] [eg whites] (4566). Maar daar is al hoe meer self-segregasie en die stempatrone “reflect more explicitly residency and race” (4575). “It seems the separation scenario is among the least likely of scenarios. Estimated likelihood: 2%” (4629).
  • “Secession” word “a more orderly breakup” genoem (4638). “California already has a ballot initiative to split into three states” (4646): blankes, Asiate/Chinese en Hispaniste. Tydens die Obama-bewind “a vibrant sovereignty movement started gaining traction in Texas” (4653). Die New England-state in die noordooste kan afskei, asook Dixie, “the Deep South”, maar “it’s hard to imagine the contested states elsewhere taking secession seriously” (4676). “I could imagine California acting alone or perhaps in concert with Oregon and Washington … Nevada and a future left-leaning Arizona [due to an increased Hispanic population] might be inclined to go along” (4676). “Secession is the attempt to break away in an orderly fashion, and while not impossible if everyone agrees to avoid violence, it would take the best of all worlds for events to play out so neatly” (4754). “Simply asserting that separation is a logical way to address grievances” (vorige paragraaf) is dalk ‘n makliker uitweg (4762). “Estimated likelihood: 5%” (4762).
  • “Collapse” is moontlik as een of meer van die ander scenarios nie gerealiseer het nie. “We stand on the precipice of a collapse” (4869). Dit is moeilik om te voorspel watter vorme die ineenstorting kan aanneem. “People will do whatever is necessary to satisfy their basic needs of security, shelter, food, water and warmth” (4811). “A hard reset would go beyond politics and force people to just face a survival scenario” (4844). “Estimated likelihood: 35%” (4886).

“As a country, America is fundamentally broken … Without unity at our core, these conflicts will only increase … Honestly, it looks like the fight is coming … We cannot seek to replace the existing majority with new people from far away” (4861). “I think war is coming” (5007). As regsgesinde bly sy ideaal “[to] rebuild our nation around a common culture” (5026).

Leon Lemmer: Denis Worrall: Verligtheid baar die nuwe Suid-Afrika

Deesdae mag daar eintlik nie oor ras gepraat word nie. Ons is glo almal net mense. Daar is dus net een ras, die menseras. Almal word as gelyk en wesenlik eenders beskou. Almal is dus bekwaam genoeg om almal se lot te bepaal; vandaar demokrasie. Die meerderheid moet die oppergesag uitoefen anders word ‘n misdaad teen die mensdom gepleeg. In die Suid-Afrika van weleer is vier rasse onderskei: blankes, bruines, Asiate en swartes. Die blankes het die oppergesag uitgeoefen. Onder hulle leiding is die land ontwikkel tot die suksesvolste en voorspoedigste in Afrika. Die blankes het van die veronderstelling uitgegaan dat hulle die land beter as die nie-blankes kan bestuur. Daar was dus ‘n hiërargie van rasse. Deesdae word geredeneer dat sodanige hiërargie op stereotipering berus; dus dat ‘n valse veralgemenende beeld van die kwaliteit (bv kundigheid, bekwaamheid) van daardie vier rasgroepe doelbewus deur die blankes ter eie bevoordeling geskep is.

Binne die tradisionele rasgroepe kan verskillende etnisiteite onderskei word. Wat opval, is dat diegene wat ‘n geskiedenis van (relatiewe) prestasieloosheid het, verkies om die werklikheid van ras- en etniese groepe te ontken. Op hierdie manier deel die nie-presteerders in die prestasies van die presteerders. ‘n Ons/hulle-onderskeid word as uit die bose beskou. Die nie-presteerders ag hulleself gevolglik as die gelyke vennote van die presteerders. As die nie-presteerders in die meerderheid is, verseker ‘n demokratiese opset (een mens, een stem) dat hulle ‘n kwalitatiewe minderheid kan oorskadu; dus dat hulle ‘n polities meerderwaardige posisie inneem; selfs ‘n moreel meerderwaardige posisie deur bv te lieg en die geskiedenis te herskryf.

Naas ‘n blanke, bruin en swart ras word ‘n geel ras soms onderskei. Die Chinese en Japannese het histories gepresteer en doen dit steeds. By hulle is daar dus ras- en etniese trots en geen noemenswaardige beswaar klink daarteen op nie. Daar is net een ras wat deesdae wêreldwyd trots op hulle prestasies misgun word en dit is die blankes. In Suid-Afrika is daar twee etnisiteite wat ‘n land geskep het wat as ideaal en trekpleister vir swartes in Afrika dien, naamlik die Afrikaners en die blanke Engelssprekendes (oftewel Engelse). Die Afrikaners het in veel groter mate lewensruimte aan die Engelse gegun as andersom. Die Engelse (bv Charles Somerset en Alfred Milner) wou die kulturele kern van die Afrikaner, te wete Afrikaans, vernietig. Deesdae poog die ANC-regering om dieselfde te doen. Die tradisionele onderskeiding van vier rasse word tans voortgesit, maar met ‘n ander motivering as voorheen: om swartes soveel moontlik te bevoordeel en blankes soveel moontlik te benadeel. Die veronderstelling dat swartes ‘n land net so doeltreffend soos die blankes kan bestuur, lê reeds meer as twee dekades lank aan skerwe, met bv Eskom as ‘n toonbeeld van swartes se onbekwaamheid en geneigdheid tot roofbou (uitputting/afbreking van ‘n instansie) en korrupsie, oftewel steelsug.

Vanaf 1652 tot omstreeks 1980 is die werklikheid van ras en die noodsaaklike rol wat dit in die voortbestaan van die land moet speel plaaslik algemeen erken. Daarna het vermurwing ingetree. Die kernwaarheid is dat blankes tradisioneel in beheer van die land was. Rasse(onder)skeiding is in blanke geledere algemeen aanvaar as ‘n noodsaaklike voorwaarde vir die voortbestaan nie net van die blankes nie, maar ook vir ‘n voorspoedige land. Rassesegregasie/apartheid/afsonderlike ontwikkeling met (oorwegend) blanke stemgeregtigdes was die meganisme waarmee blanke beheer oor die land verseker is. Die aftakeling van rasse(onder)skeiding sou noodwendig oorheersing deur swartes tot gevolg hê. Denis Worrall (gebore in 1935) skets die rol wat hy in die vernietiging van blanke politieke gesag gespeel het in sy boek, The independent factor: My personal journey through politics and diplomacy (2018, 236p, R275; Amazon Kindle $9,19). Die outeur het die gedrukte uitgawe self gepubliseer.

In die eerste voorwoord maak David Grant, ‘n politieke geesgenoot van Worrall, gewag van “real reform” (Kindle 149) en loof hy Worrall se “massive contribution to the process of democratisation in South Africa” (157). Regter Ian Farlam verwys in die tweede voorwoord na “meaningful change” en Worrall se “enlightened views” (170). Werklike hervorming, demokratisering, betekenisvolle verandering en verligtheid is almal eufemistiese formulerings van wat ons as gevolg daarvan het, naamlik swart politieke oorheersing. In sy eie voorwoord noem Worrall sy boek “a memoir” (206). Hy bedank mense soos “my old friend” (2539), “my good friend” (2648), Max du Preez, en Jannie Momberg (wat ‘n ANC-parlementslid en daarna ambassadeur in Griekeland was) vir hulle ondersteuning (214). Later skryf Worrall oor Donald Woods, wat uit Suid-Afrika verban is en wat voorheen die uiters linkse redakteur van die Oos-Londense koerant, die Daily Dispatch (in die volksmond beter bekend as die Daily Disgrace) was: “I knew and liked Donald very much and I saw quite a lot of him in London” (2568). Dit gee ‘n aanduiding van hoe uiters links Worrall se politiek is.

Worrall het ‘n ma van Ierse afkoms en ‘n Engelssprekende pa gehad. Sy ouers was Sappe wat in 1961 teen republiekwording gekant was. Worrall het later ‘n lid van die Verenigde Party geword. Hy het in Cradock, Wellington en Bellville grootgeword. Veral in Bellville het hy Afrikaans en Afrikanerkultuur goed leer ken. “My upbringing and specifically my schooling in Bellville freed me of that ‘benign superiority towards Afrikaners’ which characterised white English-speakers down the years” (292). “Whereas to English-speaking whites, and a very powerful leader like General Smuts and even Jan Hofmeyr, the discrimination against black people and persons of colour which they introduced and enforced as policy was simply racial in kind. By contrast, the driving force behind the apartheid of Afrikaners was as much nationalism and the natural determination to grow itself as racial consciousness. In the end, the real struggle for control of South Africa would be between two indigenous nationalisms – the Afrikaner and the African” (300). “[Nowadays] there is a new national identity emerging in which white South Africans are likely to be subordinate players” (292).

Die outeur het vroeg met Edmund Burke (1729-1797) en John Stuart Mill (1806-1873) se liberalisme kennis gemaak. Aan die Universiteit Kaapstad het Worrall veral in die filosofie (tot die verwerwing van ‘n magistergraad) en die regte studeer. Hy het later die graad LLB aan die Universiteit van Suid-Afrika (Unisa) voltooi. Hy het ‘n lektor in politieke wetenskap aan Unisa geword. Hy het spoedig ‘n Fulbright-studiebeurs ontvang vir doktorale studie van 1961 af aan Cornell University, Ithaca, New York, waar hy ‘n assistentdosent in die departement politieke wetenskap was. Andrew Murray se onderrig in politieke filosofie aan die Universiteit Kaapstad het blykbaar ‘n deurslaggewend invloed uitgeoefen en hom gemotiveer om sy doktorale studie oor federalisme in Nigerië te onderneem. Hy moes ook die doktorale program suksesvol voltooi. Hy het met bv Allan Bloom (1930-1992) en William Buckley jr (1925-2008) kennis gemaak.

“I familiarised myself with the race relations situation academically and in a practical way by participating in organised study groups to the South – notably Mississippi and Alabama. These trips made two strong inpressions on me. The first was just how ubiquitous segregation was; and, secondly, the arrogance of Northerners towards Southern liberals who were working to change the situation – especially given what was clear, that the problem was not simply a Southern one. Country club discrimination was widespread in the north as was evident in the Rotary clubs I was invited to address and even Ithaca, where Cornell is situated, had its significant African-American suburb” (548). Lyndon Johnson het die Civil Rights Act (1964) en die Voting Rights Act (1965) op die wetboek geplaas. “What should be very evident is that I admired Lyndon Johnson enormously” (598).

“President Kennedy was the first in 1961 to use the term ‘affirmative action’ as a way of redressing the advantages of discrimination that had persisted” (598). Na aanleiding van die swart burgerregtebeweging in die jare sestig stel Worrall hierdie vrae oor die Amerikaanse samelewing: “Was it a society of individuals, as the founding fathers assumed and the Constitution instructed? Or was it a society of communities and individuals?” (598). “The widely accepted view until then was that the US was a country of immigrants, and as new waves of [white] immigrants came, they melted into the existing American nation” (605). Nathan Glazer en Daniel Moynihan het hierdie siening in hulle boek, Beyond the melting pot (1963), bevraagteken. “Their researches had shown that the children and grandchildren of earlier immigrants to New York City had retained their ethnic consciousness and therefore that the phenomenon of persistent ethnic identities over the course of generations would continue” (605).

Die bevolking van ‘n land bestaan uiteraard uit sowel ras-/etniese groepe as individue. Maar blankes is in groter mate as swartes individualisties, wat egter geen regverdiging bied vir die buitensporige bevoorregting van swartes as minderheidsgroep in Amerika en die absolute afwesigheid van groepregte vir die blanke minderheid in Suid-Afrika nie. Die assimilasie van die hoofsaaklik blanke immigrante in Amerika verskil van etniese groep tot etniese groep, met bv die Jode wat meesal moeilik en net deels assimileer. Voor die Tweede Wêreldoorlog was die uitgesproke voorkeur in Amerika vir blanke immigrante, wat vanweë kleiner kulturele verskille veel makliker geassimileer het as die baie nie-blanke immigrante wat sedertdien wettig en onwettig op die land toesak.

Die groot mate waarin die situasie van die blanke Amerikaners versleg het, blyk uit die teenstand wat Donald Trump vir die bou van ‘n muur op die grens met Mexiko ondervind. Daar word openlik kant gekies vir onwettige immigrante, dus vir diegene wat hulle aan ‘n misdaad skuldig (wil) maak. Maar dit is niks in vergelyking met die situasie van die kleiner wordende blanke minderheid in Suid-Afrika nie. Onwettige immigrante kom op groot skaal (miljoengewys, soos by korrupsie) oor die grens maar geen politieke party of ander instansie voer ‘n veldtog daarteen nie omdat hulle nie, al is dit valslik, van vreemdelinge haat en rassisme beskuldig wil word nie.

Daar word nie meer van Amerikaanse swartes verwag om met die blankes te integreer nie. Aan swartes word die keuse gelaat om apart of tussen die blankes te woon; ‘n keuse wat nie in dieselfde mate vryelik deur blankes uitgeoefen mag word nie. In Suid-Afrika is die ANC-regering ingestel op die verswelging van die blanke minderheid deur die swart meerderheid. Gedwonge integrasie geld dus as ‘n opgedringde verpligting op alle terreine, bv woongebiede, skole en universiteite. Die swartes het egter ‘n vrye keuse: hulle kan in tradisioneel swart gebiede woon en aan tradisioneel swart skole en universiteite studeer, of hulle kan hulle tuismaak in tradisioneel blanke woongebiede, skole en universiteite. Dit word geregtigheid genoem.

Worrall skryf oor Amerika: “Yes, desegregation had to happen – social and economic backgrounds caused by centuries of political inequality had to be compensated for by group-based affirmative programmes and actions. These would involve racial preferences and quotas, and when applied in, for example, educational institutions they raised all sorts of questions. How would this affect academic standards? How would it affect university autonomy? And how would quotas affect groups who were possibly overly represented in America’s best universities – for example Jewish Americans?” (614). “We have yet to find answers to the thorny question of how one reconciles a commitment to individual liberty and rights with the rights and interests of groups” (620).

Die agterstand van swartes kan myns insiens nie sonder meer uitsluitlik aan beweerde benadeling deur blankes toegeskryf word nie. In Amerika word sogenaamde regstellende aksies deesdae afgeskaal. Om die bevoordeling van swartes op ‘n rasgebaseerde/rassistiese grondslag asook raskwotas sonder meer volgens die Amerikaanse model op Suid-Afrika van toepassing te maak, is hoogs onbillik; onder meer omdat swartes nie, soos in Amerika, as ‘n minderheid nie, maar sedert 1994 as die oorweldigende meerderheid polities in beheer van die land is. Dit is ook skandalig dat geen keerdatum vir regstellende aksie in Suid-Afrika gestel is nie.

‘n Rektor soos Wim de Villiers verknies hom nie oor die verlaging van akademiese standaarde en die verlies van universitêre outonomie en die inkorting van akademiese vryheid nie. Vir De Villiers is dit ‘n passie om te doen wat polities reg is. Om te handel volgens wat akademies reg is, is klaarblyklik van mindere belang. In Amerika het die stelsel dermate ontaard dat ‘n beperking geplaas word op die getal Jode en Asiate wat tot universitêre studie toegelaat word, dus daardie twee groepe wat akademies die beste presteer. Hierdie irrasionele versteuring word veroorsaak deur die voorkeur wat om nie-akademiese redes aan swart studente gegee word. In Suid-Afrika word daar openlik en doelbewus kwaai gediskrimineer teen die groep wat akademies die bewese voortreflikste akademiese presteerders is, naamlik die blankes, bv by toelating tot studie in die geneeskunde aan die Universiteit Stellenbosch.

“African independence was followed in the US in the 1960s with immense pride and optimism. The general sentiment, especially among academics and church people was … ‘that the Africans were creating a wonderful new world, a sort of new humanism’ … That this heavy optimism was to end in profound disappointment is not part of my story” (628). Hoekom nie? Worrall het hom deurgaans beywer vir die afskaffing van apartheid en vir swart politieke oorheersing in Suid-Afrika. Ter regverdiging van sy politieke rol behoort hy te erken dat hy drooggemaak het en wenke te gee oor hoe die skade herstel kan word.

Worrall haal die historikus, Arnold Toynbee (1889-1975), aan: “South Africa is important to the whole world – because if it can find answers as to how its different races, languages and religions can live together in peace, nobody in the world can claim to fail” (739). Worrall voeg by: “I believed in this statement of his and must have quoted it in hundreds of speeches and articles I wrote” (739). Maar Toynbee se ydele hoop is tot dooie letters getransformeer. Die nuwe Suid-Afrika is berug as een van die gewelddadigste samelewings in die wêreld. Dié geweld het sy oorsprong feitlik uitsluitlik in swart geledere. Anders as tydens die blanke bewind kan dit nie meer goedsmoeds regeringsgeïnisieerde sistemiese geweld genoem word nie. Het dit nie tyd geword dat groepe en individue verantwoordelikheid vir hulle gedrag aanvaar, verskoning daarvoor vra en daar dan drastiese maatreëls getref word om geweld aan bande te lê nie?

Vir sy doktorale proefskrif het Worrall ‘n jaar lank veldwerk aan die University of Ibadan in Nigerië gedoen. In Nigerië is daar, soos in Suid-Afrika, groot kulturele verskille by die verskillende etniese groepe. Daar is wyslik op ‘n federale regeringstelsel besluit. Dit is iets wat Suid-Afrika reeds sedert 1910 nodig het, maar die magsbehepte ANC het op ‘n gesentraliseerde eenheidstaat aangedring en die ruggraatlose grondwetlike onderhandelaars van die NP het daaraan toegegee. Federalisme is dus iets wat Suid-Afrika by Nigerië kan leer.

‘n Ander opsig waarin Nigerië (en bv Senegal) ‘n navolgenswaardige voorbeeld stel, is dat verkiesings oor naweke plaasvind. In Suid-Afrika het die ongesonde gewoonte posgevat om verkiesings in die middel van die werksweek, dus op Woensdae, te hou, wat verseker dat die ekonomie maksimaal ontwrig word. Verkiesingsdag word tot ‘n openbare vakansiedag verklaar en gevoeg by die buitensporig baie ander openbare vakansiedae. Geen politieke party of ander instansie het die sin om beswaar teen hierdie dwase praktyk te opper nie. Myns insiens moet verkiesings op Saterdae plaasvind. Die dag daarna kan kennis van die uitslae geneem en indien nodig feesgevier word. Voor en ná so ‘n naweek behoort daar soos normaalweg gewerk te word.

Ná ‘n besoek aan sy familie in Kaapstad het Worrall na Amerika teruggekeer. Agtien maande het daarna verloop voordat hy sy proefskrif voltooi het en dit goedgekeur is. In 1964 het hy in Amerika ‘n Romeense vrou, Anita Denise Ianco, ‘n doktorale student in sielkunde, ontmoet. Nadat sy haar geboorteland verlaat het, het sy agtereenvolgens in Israel, Kuba en Kanada gewoon. Worrall hou daarvan om haar as ‘n kosmopolitiese mens voor te hou. In 1964 was Worrall ‘n assistent-professor aan die University of California Los Angeles en van 1965 af vir twee jaar ‘n lektor in politieke wetenskap aan die Universiteit van Natal in Durban. In 1965 het Worrall met Anita getrou en het sy sielkunde aan dieselfde universiteit in Durban doseer.

“On my return to South Africa I began to identify persons I wanted to meet and from whom I could get a better grasp of where the country was going and what their hopes and concerns were. So it was that, aside from local city and provincial officials, I wrote to several national figures among whom were Prime Minister Dr Hendrik Verwoerd, Minister of Justice John Vorster and Harry Oppenheimer of Anglo American” (781). Al drie het ‘n onderhoud aan hom toegestaan. Verwoerd het hom met sy intelligensie beïndruk. Toe Worrall later ‘n parlementslid was en Vorster die eerste minister “we used to play chess together on a Friday or Saturday evening at his Groote Schuur residence” (818). Oppenheimer “was … responsible for Anglo American funding Anita’s research in South Africa” (796). Sy het haar doktorsgraad eers in 1972 aan Cornell University voltooi.

Worrall se loopbaan het veral twee opvallende kenmerke. Eerstens was dit vir hom ‘n passie om belangrike en invloedryke mense te leer ken; reeds in Amerika en later in Brittanje, maar ook en veral in Suid-Afrika. Byvoorbeeld, “Anita and me being sought after by Embassy people” (1046). By my het dit die indruk van vrypostigheid gewek. Wie hy geken het, het die meetsnoere vir hom in lieflike plekke laat val. Deel van hierdie strategie was om dikwels onthale aan te bied. Byvoorbeeld, “Our modest apartment [in Pretoria] became an intellectual salon to which Anita’s cosmopolitanism added enormously” (1057). Hy verwys ook na “several dinner parties at our home in Linden” (1140). Ek vra my af: Hoeveel leestyd het sy sosiale bedrywighede vir hom gelaat? Tweedens het hy nooit lank in dieselfde pos gebly nie. Dit lyk asof hy in so ‘n mate ‘n trekvoël was dat sodra hy sy werksituasie onder die knie gehad het en werklik ‘n bydrae vir sy werkgewer kon lewer, hy op vertrek na elders gestaan het. Een van die kenmerke van die boek wat ek die hinderlikste vind, is selfverheerliking. Dwarsdeur sy loopbaan het hy blykbaar die gunstige kommentare bewaar wat oor hom gelewer is en hy haal hulle blykbaar sonder skroom oorvloediglik in die boek aan.

Van die mense waarmee Worrall bevriend geraak het, was koerantredakteurs en ander joernaliste wat vir gunstige publisiteit kon sorg. Hy het agtereenvolgens weeklikse rubrieke in die Sunday Tribune, Die Beeld en Rapport behartig, wat hom landswyd bekend gemaak het as “an enlightened English-speaking South African” (912). Dit het vir hom om die daarstelling van ‘n “inclusive society” in Suid-Afrika gegaan (929). Hy het die maandelikse meningstydskrif, New Nation (1967-1974), tot stand gebring. Die koste is deur die intekenaars, kopers en adverteerders gedra. “We brought together the most extraordinary collection of relevant thinking people in South Africa at that time” (960).

Van 1967 af was Worrell vier jaar lank ‘n senior lektor in politieke wetenskap aan Unisa. In 1971 is die volgende boek met hom as redakteur gepubliseer: South Africa: Government and politics; “an introductory textbook and general guide to the institutions of government and the processes of politics in this country” (1066). Toe was Worrall reeds van die begin van daardie jaar af senior lektor in die department internasionale betrekkinge aan die Universiteit van die Witwatersrand (Wits). Die Worrall-egpaar het ‘n babaseuntjie aangeneem. Later, in 1974 en 1975, het sy vrou geboorte aan twee seuns geskenk. “I developed relations with most [newspaper] editors at the time” (1103). Die Randse Afrikaanse Universiteit “was a major source of connections under the vice-chancellorship of Pieter de Lange. But, to be perfectly frank, I expanded and developed the relations I already had with Potchefstroom [University]” (1132). [Vir Pieter de Lange se bedenklike rol in die politieke magsoorgawe aan swartes: Praag 23.09.2018. Kyk ook hier onder.]

Ná net twee en ‘n half jaar by Wits het Worrall in Julie 1973 die direkteur van die Institute of Social and Economic Research aan die Universiteit Rhodes in Grahamstad geword. Maar reeds in November 1973 het hy, sonder dat hy ‘n lid van die Nasionale Party was, vir John Vorster, die eerste minister, gaan spreek oor die moontlikheid om tot die politiek toe te tree. Dit lyk vir my na opportunisme. Soos deur Vorster aanbeveel, het hy in Desember 1973 ‘n onderhoud met PW Botha, die NP se Kaaplandse leier, gehad. ‘n Algemene verkiesing is in April 1974 gehou en op 30 Mei 1974 is Worrall met Vorster se goedkeuring, eerder as dié van Botha, as ‘n NP-senator aangestel. Hy het ‘n huis in Oranjezicht, Kaapstad, gekoop.

“As a member of the National Party caucus and having declared my interest in foreign affairs and all aspects of race relations, I joined those committees and spoke in those debates” (1298). “I made some pretty advanced public pronouncements obviously of a highly verligte nature (in the political idiom of the time), which I could do because I was an appointed Senator and, secondly, because everybody knew that I only became a member of the National Party after my appointment as a Senator. I devoted my maiden speech to promoting the interests of the coloured community. I opposed censorship and book bannings. I made the case for English-speakers to play a mediating role in South Africa. I backed and praised Brian Bamford for a speech calling for the government to let races mix freely … I positioned myself very clearly on the left wing of the National Party” (1305).

“In a debate at the University of Cape Town … I said I was committed to the creation of a political system in which citizenship would be realised for all South Africans” (1313). “I also adopted a strong liberal position relating to private schools and their freedom to choose their pupils” (1321). Deesdae word nóg private nóg openbare skole toegelaat om hulle leerlinge vryelik, dus sonder regeringsinmenging, te kies. Het Worrall al beswaar daarteen aangeteken? Ek dink nie so nie.

Teen die einde van 1975 was Worrall die NP-kandidaat vir ‘n tussenverkiesing in Durban-Noord maar die kandidaat van die Progressiewe Party het gewen. In 1977 was hy die NP-kandidaat vir die algemene verkiesing in Kaapstad-Tuine. Worrall het met ‘n meerderheid van 1 761 stemme gewen. “Three years later the NP would lose the constituency with Dr Dawie de Villiers, a candidate with the highest Afrikaner pedigree” [?] (1395). Een van die redes wat Worrall vir sy sukses in Tuine aanvoer, is: “I had a cosmopolitan and photogenic wife who was known to speak five languages and who did her share of canvassing” (1405). Waarna Worrall gestreef het, was “increasingly expanding the inclusiveness of the South African social and political system” (1440).

PW Botha het hom aangestel as die voorsitter van die Konstitusionele Komitee. “The Prime Minister’s appointment of me, probably the most verligte member on government benches, to the position therefore came as an unpleasant surprise to right wingers” (1448). Hy noem Pik Botha “the most enlightened member of the Cabinet in terms of domestic policy” (1648). Ná PW Botha se rubicon-toespraak in 1985 het Pik glo gevra: “What can I do to get this old bastard to change?” (2053). Worrall skryf: “PW Botha fell into the Rubicon he had promised to cross” (2083). Hy noem PW se toespraak “visceral xenophobia” (2083) terwyl PW in werklikheid getoon het dat hy die ruggraat het om nie, soos sy opvolger daarna gedoen het, eerloos aan swart mag oor te gee nie.

Aan die begin van1983 het Worrall diens as Suid-Afrika se ambassadeur in Australië aanvaar. “A very general view was that I was being shipped out to Australia because of a conflict with Chris Heunis, the Minister of Constitutional Development and my direct superior. Closely connected to this was the opinion that views I had expressed about the essential inclusion of black South Africans in any constitutional framework exceeded the bounds of government policy at the time” (1483). Hy verwys na “the presence in Australia of a growing number of South African emigrés. In my time as Ambassador it would have numbered around 100 000 but today [2018] it is probably closer to 200 000” (1532). “One thing we assiduously avoided in all public statements was any reference to Australia’s race relations problem” (1570). “Australia is probably the most successful melting pot in the world – more so even than the United States. It has an intellectual culture, which includes brilliant art, literature, music and architecture, and it has exceptional facilities to experience all this” (1627). Dit kon ook van die Suid-Afrika van weleer gesê word. In albei gevalle danksy ‘n blanke regering.

In Augustus 1984 het Worrall in Londen aangekom as die Suid-Afrikaanse ambassadeur in die Verenigde Koninkryk. “Prime Minister [Margaret] Thatcher met President PW Botha once and was not impressed” (1652). Sy het glo min ondersteuning vir haar anti-sanksies-standpunt betreffende Suid-Afrika van die Amerikaanse president, Ronald Reagan, gekry. Worrall “supported her fundamental assumptions about South Africa and what South Africa needed to do” (1734), naamlik “internal liberalisation” (1756), bv die afskaffing van apartheid, die vrylating van Nelson Mandela en oorgawe aan ‘n swart politieke bewind. Thatcher hoef immers nie daagliks self, soos ons die afgelope kwarteeu, in so ‘n opset te probeer lewe nie. Desnieteenstaande skryf Worrall: “Thatcher was South Africa’s best friend internationally” (2024). “She needed to see progress in South Africa to a more racially inclusive society” (2024).

Worrall verwys glad nie na Robin Renwick, die Britse ambassadeur in Suid-Afrika (1987-1991), nie, omdat Renwick ná Worrall se vertrek uit Londen hier begin funksioneer het. Maar Renwick het beklemtoon dat Thatcher teen apartheid was en dat die mate wat sy die NP-regering met haar anti-sanksie-standpunt ondersteun het met ernstige voorbehoude gepaard gegaan en dus op losse skroewe gestaan het. Eintlik het sy ook maar die ondergang van die plaaslike blanke politieke mag begeer en aangehelp (Praag 28.10.2017).

Destyds het die linkse Dene Smuts na ‘n besoek aan Londen geskryf: “Worrall’s notable views included the creation of multiracial local councils and a clear statement of intent about the inclusion of black South Africans” (2032). Die eufemismes wat vir Thatcher en Worrall se standpunt gebruik is, is “move forward” (1756, 2360) en “sufficient movement” (2310); dus, stuur Suid-Afrika oor die afgrond van swart mag. Daardie verlangde vooruitgang/”progress” het sedert 1994 geblyk agteruitgang te wees. Charles Powell, “Thatcher’s foreign affairs private secretary” (1734), het gesê: “I used the reformist Worrall, who had political ambitions of his own, almost as my spy within South African officialdom” (1741). Dit lyk vir my na ‘n disfunksionele en onetiese ambassadeur wat met ‘n buitelandse regering saamspan terwyl hy veronderstel is en betaal word om die Suid-Afrikaanse regering te dien. Geoffrey Howe, die Britse minister van buitelandse sake het Suid-Afrika in 1986 besoek. “Somebody who impressed him very much was Professor JP de Lange, who at the time was die head of the Afrikaner Broederbond organisation” (2331).

Oor sy tyd as ambassadeur in Londen skryf Worrall: “While I knew I could handle the situation politically, intellectually and emotionally, after four years I had a strong sense of having been let down by my own side” (2506), verwysende na die NP-regering wat nie vinnig genoeg “vorentoe beweeg” nie; al het dit later geblyk agteruitgang te wees. “I understood that the ANC was and would be an essential part of a peaceful [!] solution to the South African situation” (2576). Die ANC het egter nooit sy voorliefde vir geweld afgesweer nie. Tydens die grondwetlike onderhandelinge en sedertdien kan Suid-Afrika nie as ‘n vreedsame land gekarakteriseer word nie. Ná skaars twee jaar as ambassadeur in Londen het hy Suid-Afrika in die laaste vier maande van 1986 vier keer besoek. “Between September 1986 and early Januarie 1987 I told a handful of people of my planned resignation and my intention to run in the May election as an independent candidate” (2591). Johann Rupert en Harry Oppenheimer het hom hierin finansieel ondersteun.

Worrall het as ambassadeur bedank en in Februarie 1987 in Suid-Afrika aangekom; “the great white hope of South African politics” (2719; ook 2961). Die NP het sy nuttigheidswaarde vir Worrall verloor. Hy het besluit om as ‘n onafhanklike kandidaat die stryd teen Chris Heunis as die sittende NP-parlementslid in die Helderberg-kiesdafdeling, Somerset-Wes, aan te knoop. Maar Worrall se verkiesingswerkers was, soos dit ‘n linkse politikus betaam, hoofsaaklik lede van die Progressiewe Party. “My colleagues and I promoted an end to all discrimination, the scrapping of the Group Areas Act, the unbanning of political parties, the release of political prisoners and open-ended negotiations towards a new democratic constitution for all South Africans” (2799). Dit het vir Worrall om “radical change” gegaan (2815); dus dat blanke oorheersing plek vir swart oorheersing moet maak. Het daar toe in 1994 ‘n einde aan rassediskriminasie gekom? Is dit maar goed en reg dat daar sedertdien suiwer rassisties en toenemend blatant teen blankes gediskrimineer word?

Daar was buitelandse inmenging in die algemene verkiesing in Helderberg in Mei 1987, bv eerste minister Margaret Thatcher se “indirect but highly publicised association with my campaign” (2855). Uit ‘n totaal van meer as 18 000 stemme het Worrall met 39 stemme teen Heunis verloor. Daarmee het hy bewys dat sy politieke beleid lewensvatbaar kan wees. In Maart 1988 is die Onafhanklike Party gestig, met Worrall, Wynand Malan en Esther Lategan as die leidende politici, “dedicated to achieving open-ended negotiations aimed at creating a peaceful South Africa with equal rights for all” (3007). In April 1989 is die Onafhanklike Party ontbind in die Demokratiese Party (DP, wat later die Demokratiese Alliansie, DA, geword het) met ‘n driemanskap, Worrall, Malan en Zach de Beer, as leiers. Nie een van die drie se ego was klein genoeg om vir die ander terug te staan nie.

In die algemene verkiesing in September 1989 was die DP se ideaal “the creation of a single harmonious nation” (3331). Deesdae is daar steeds geen Suid-Afrikaanse nasie nie en is daar nog minder sprake van harmonie. ‘n Federale konstitusionele opset is deur die DP in die vooruitsig gestel. As ‘n aanhanger van globalisme was Worrall blykbaar meer begaan oor wat buitelanders dink as oor die fatale gevolge van die DP se beleid vir blanke Suid-Afrikaners. Hy het die blanke kiesers gevra “to send a message to the international community … the days of apartheid are over” (3406). Dit word “normalisation” genoem (3456). Worrall was die DP-kandidaat in Durban-Berea en is met ‘n meerderheid van 4 279 stemme tot parlementslid verkies. Sowat 30% van die Afrikaanssprekende blankes het in daardie algemene verkiesing vir die DP gestem. Die NP het minder as die helfte van die blanke kiesers se stemme getrek, met die Konserwatiewe Party wat groot winste behaal en die amptelike opposisieparty geword het.

Die kiesers het hulle rug al hoe meer op die NP gedraai. In hierdie onbenydenswaardige situasie het FW de Klerk sy fatale parlementêre openingstoespraak op 2 Februarie 1990 gelewer waarin hy die DP se beleid in groot mate onderskryf het. “I must confess to having shared every bit of the excitement and admiration for De Klerk’s performance” (3483). “The real issue facing us is not reform of our society but its transformation” (3512), dus oorgawe aan meerderheidsregering en swart mag, spesifiek oorgawe aan die gewelddadige, kommunistiese ANC. Dit blyk dat Worrall reeds die vorige Kersfees op sy opportunistiese manier ‘n kaartjie met goeie wense aan “Madiba” gestuur het (3519). Nelson Mandela verkies dat die troetelnaampie “Madiba” gebruik word wanneer hy aangespreek word (3526). “Everybody who had met him had come away impressed” (3526). “It also struck me that he was a natural conservative” [!] (3533). Mandela het hom mos teen die oorheersing van enige rasgroep oor ‘n ander uitgespreek maar hy het in werklikheid sy lewe gewy aan sy ideaal dat swartes die land moet regeer; maak nie saak hoe onbeholpe, korrup, ondoeltreffend en onsuksesvol nie.

Worrall het blykbaar ervaar dat die grondwetlike onderhandelinge in die “regte” rigting beweeg. Oor die lot van die blankes het hy hom nie bekommer nie. “The main advantage of participation in the negotiations was the individuals I met” [!] (3583). Hy was “particularly impressed by … Roelf Meyer … [he] has an uncluttered mind” [!] (3583). In 1993 is die Oorgangsgrondwet aanvaar en op 27 April 1994 is die “eerste demokratiese algemene verkiesing” in Suid-Afrika gehou. Die ANC het 62.6% van die stemme gekry en die DP 1.7%. Volgens Worrall het die land nou “a viable alternative political system” gehad (3660). “To the extent that I, with my support base, contributed to this momentum and signalled the end of ‘white only’ politics, I have a sense of achievement and of making a difference” (3685). Verandering is egter nie noodwendig verbetering nie. “As in the 1980s, most South Africans [not: most whites] recognise the need for change, reform, redress and redistribution” (3692).

Tony Leon het in Mei 1994 die leier van die DP geword. En Worrall? Soos Leon Wessels het Worrall nie kans gesien om ‘n parlementslid te wees in die nuwe politieke opset waarvoor hy en Wessels hulle beywer het nie. Vergete was sy stelling: “I always regarded myself as a politician of vocation” (2531). Hy het hom van 1994 af eerder met ander dinge besig gehou, bv “as a consultant to international investors and foreign business companies” (191), dus globalisme; nie blankes se belange en sekerlik nie Afrikanerbelange nie.

Die enigste resensie van die boek wat ek gelees het, is dié van Jannie Gagiano (Eikestadnuus, 7.02.2019, p 10). Dit raak nóg kant nóg wal omdat die aard van die boek duister bly. Warroll het op sy kenmerkende manier op dié resensie gereageer deur die Stellenbossers “I got to know well” te lys en ander besonderhede oor homself te publiseer (Eikestadnuus, 28.02.2019, p 7). Naas publisiteit vir homself was hy op soek na lesers vir en veral kopers van sy boek. Die boek is op 2 Maart in Stellenbosch bekend gestel, nadat hierdie kosmopoliet dit reeds in November in Londen gedoen het. Wat buitelanders van hom en Suid-Afrika dink, is vir hom skynbaar steeds belangriker as hoe die plaaslike blankes teen wil en dank daagliks die nuwe Suid-Afrika ervaar.

Leon Lemmer: Adam Habib: ‘n Gladdejantjie oor die studente-onrus

Sedert 2015 is daar studente-onrus in Suid-Afrika. Dit is deel van die onverkwiklike, gewelddadige werklikheid wat as die nuwe Suid-Afrika bekend staan. Die studente-onrus het in Maart 2015 begin met die RhodesMustFall-beweging [RMF]. Max du Preez het die eis vir die verwydering van Cecil John Rhodes se standbeeld op die kampus van die Universiteit Kaapstad goedgepraat met die naïewe opmerking dat hy nog nooit van Rhodes gehou het nie. In Oktober 2015 is die onrus met hernude ywer voortgesit in die FeesMustFall-beweging [FMF]. Met Susan Booysen as redaktrise is die volgende boek gepubliseer: Fees must fall: Student revolt, decolonisation and governance in South Africa (Johannesburg: Wits University Press, 2016, 350p, R350). Die boek handel oor die beginmaande van die onrus (Oktober 2015 tot Junie 2016). Die skade aan universiteitseiendom het toe reeds R460 miljoen beloop (p 37). Maar die departement hoër onderwys “calculated the total cost of the damage to the infrastructure of South African universities in 2015 to be R1 billion” (Adam Habib, bron hier onder, Kindle 1060).

‘n Goeie opsomming van die aanloop tot en verloop van die onrus word in Booysen se boek verskaf (318-327). Soos uit die boektitel blyk, het dekolonisering* die wagwoord in die plek van transformasie geword. Volgens Andile Mngxitama beteken dekolonisering “burn down the university” (146). “Oppression outweighs property damage much of the time” (299). Soos die benamings RMF en FMF aandui, is daar nie ‘n begeerte om konstruktief/opbouend te wees nie. Fallisme is op afbreking/vernietiging ingestel. “The emphasis is on physical violence (largely in the form of burning material campus symbols and infra-structure) in response to the brutalisation wrought by structural violence” (10). Strukturele/sistemiese geweld duur glo voort weens onder meer “the incomplete and compromised 1994 transition” (16). In FMF-geledere is geweld gedefinieer as “an experience of structural oppression” en as “a defence against dehumanisation” (329).

[* “Decolonisation was seen as distinct from transformation, which was deemed a reformist programme reflective of the politics of the ‘rainbow nation’. By contrast, decolonisation … represents a much deeper notion of change – one that forces universities to delink themselves from their apartheid and colonial moorings and re-establish themselves in the postcolonial moment” (Habib 1964).]

FMF het van die begin af ‘n reeks protesaksies omvat, “ranging from the boycotting of classes, to the barricading of entrances and exits, to the hostage taking of council members, to the expression of slogans such as ‘kill all whites’, to the production of a film and the erection of a symbolic shack, to the marches on major sites of political power, to the throwing of petrol bombs at buildings and buses, to the burning of books, tyres, artworks, buildings and cars, to the spread of human faeces on a statue and in lecture halls, to the blocking of traffic on roads outside university campuses and the throwing of bricks at motorists, and to the threats to shut down polls during municipal elections” (294). Kortom, die ANC se onbeskaafde, gewelddadige handelinge tydens die “bevrydingstryd” dien as voorbeeld vir FMF-aksies en word tot op hede voortgesit. Dit is wesenlik ‘n pro-swart- en anti-blanke veldtog. “#FMF was a black-led struggle for radicalism” (26).

FMF is deur die ANC-regering veroorsaak. In reële terme is die owerheidsubsidie aan universiteite elke jaar verminder. Dit het aanleiding gegee tot jaarlikse verhogings in studie-onkoste wat hoër as die inflasiekoers was. Universitêre studie het onbetaalbaar duur geword, gevolglik is studente gemobiliseer om teen die hoë studiegeld te betoog; aanvanklik vir ‘n laer, inflasieverwante verhoging, daarna vir geen verhoging nie en mettertyd vir gratis tersiêre onderwys. ‘n Ander opsig waarin die ANC-regering FMF veroorsaak het, is dat hy die indruk wek dat (feitlik) enigeen die reg op tersiêre onderwys het; dus dat bv iedere universiteit jaarliks al hoe meer studente moet toelaat. Dít ten spyte van die feit dat meer as die helfte van die studente nie hulle studie suksesvol voltooi nie. Die universiteite het op hulle beurt fouteer deur ANC-gedienstig hulle toelatingsvereistes te verlaag en boonop dosente op nie-akademiese gronde (bv ras en geslag) aan te stel en te bevorder. Dit is in reaksie op ‘n FMF-eis soos: “We require alternatives to structures which mainly benefit straight white middle-class men” (55). “There is an ideological and political coherence between much of the #FeesMustFall movement and African National Congress (ANC) government” (8; ook 26).

Booysen se boek word oorheers deur die menings van studente en ander linkse elemente, bv dosente. Dit is ‘n geval van “scholarly secondary voices and activist primary voices” (vii). Akademiese oorwegings word deur politieke voorkeure oorheers. Asof dit ‘n mensereg is, word die belange van swartes sonder meer ten koste van dié van blankes bevorder. “Athabile Nonxuba defines Fallism as ‘an oath of allegiance that everything to do with oppression and conquest of black people by white power must fall and be destroyed'” (4). Die universiteit word as uitgangspunt gebruik: “Students are re-imagining the functioning of a university” (54-55). Dit gaan egter nie net om die herdefiniëring (bv dekolonisering) van universiteite nie, maar om die revolusionêre verandering van die hele (plaaslike) samelewing. “The fight is to free our education completely, permanently and ultimately free society” (111).

Marxisme speel ongetwyfeld ‘n deurslaggewende rol. Die marxis, Louis Althusser (1918-1990), het “universities as extensions of the state apparatuses” beskou (28), vandaar die FMF-strategie om anargie op universiteitskampusse te saai ten einde die regering te dwing om aan die studente se eise toe te gee. Dit is in ooreenstemming met Frantz Fanon (1925-1961) se idee van dekolonisering: “a program of complete disorder” (58). Booysen skryf: “It was a modest but reasoned step to move from nonracialism and cross-class unity to the identity politics of black consciousness, African nationalism, intersectionality, assertive feminism and post-patriarchy” (6-7). Hierdie boek is ‘n klassieke voorbeeld van “activist-scholarship” (viii).

Rebels and rage

Die geskiedenis van die FMF-beweging is onlangs tot 2018 aangevul in Adam Habib (gebore in 1965) se boek, Rebels and rage: Reflecting on #FeesMustFall (Jeppestown: Jonathan Ball, 2019, 238p, R250; Amazon Kindle $16,09). Habib is sedert 2013 die rektor van die Universiteit van die Witwatersrand (Wits). Voor dit was hy ‘n dosent aan die Universiteit Durban-Westville en later verbonde aan die Raad vir Geesteswetenskaplike Navorsing. Hierna was hy ‘n vise-rektor van die Universiteit Johannesburg. Na verstryking van sy eerste termyn as Wits-rektor is ‘n semester studieverlof aan Habib toegestaan. Met die finansiële ondersteuning van die Ford Foundation* het hy in 2018 ses maande lank aan die Hutchins Center for African and African-American Research, Harvard University, deurgebring en hierdie boek geskryf (Kindle 194).

[* Dit is ironies dat ‘n filantropiese fonds wat sy stigter, die polities regsgesinde Henry Ford (1863-1947), se van dra, ontaard het in ‘n uiters linksgesinde instansie; dermate dat Henry Ford II (1917-1987) in 1976 as trustee bedank het omdat hierdie stigting te anti-kapitalisties geword het.]

Aan Wits is Habib die opvolger van Loyiso Nongxa (1768). Vir ‘n Indiër en daarby ‘n Moslem (2367) om ‘n swarte se plek as Wits-rektor in te neem, verg ‘n sterk struggle-getuigskrif. Volgens eie erkenning is sy denke deur veral Karl Marx (1818-1883) en Leon Trotsky (1879-1940) beïnvloed. Habib verwys na die rol wat ‘n boek van Vladimir Lenin (1870-1924) in sy “political past” gespeel het, naamlik Left-wing communism: an infantile disorder, “a polemical text in which the leader of Bolsheviks lays into ultra-left traditions in the communist movement for their failure to appreciate the importance of tactics and strategies and the necessity of compromise in the struggle to advance the revolution” (944). Dat Habib radikaal linksgesind is, blyk uit die feit dat hy van 2006 tot 2010 weens die vermoede van aandadigheid aan terrorisme toegang tot Amerika geweier is (Wikipedia)

Vroeër het Habib ‘n doktorsgraad aan die City University in New York verwerf. Politieke wetenskap is sy spesialiteitsgebied. Sy vorige boek is South Africa’s suspended revolution: Hopes and prospects (Wits University Press, 2013). Sy marxistiese oriëntasie, in die Lenin/Trotsky-idioom, blyk reeds duidelik uit die boektitel. Hy begeer verdere revolusionêre verandering: “breaking out of our structural impasse and achieving progressive outcomes” (127). Fatima is Adam se Eva. As studente was albei United Democratic Front- (UDF-) aktiviste. Habib is ‘n uitgeslape kalant wat vinnig op sy voete kan dink terwyl hy ‘n saak in mooi klinkende voue lê; ‘n gladdejantjie (“smoothie”).

Habib begin sy boek op ‘n marxisties-globalistiese noot: “We recognise that things can and must change … our collective commitment to addressing inequality within the global academy. If we truly believe in an egalitarian world, then we need to work towards a global academy of commons … Universities can only successfully contribute to addressing inequality if … they enable access for students from poor communities” (93). Marxiste erken nie ras- en etniese verskille nie; slegs klasverskille. Dwarsdeur sy boek gee Habib voorkeur aan armes en gemarginaliseerdes pleks van aan akademies bekwame studente. “The overall goal in our student recruitment was to achieve a strategic balance between demographic representation and cosmopolitan orientation” (136). Marxisme/kommunisme is ‘n sodanige wêreldwye verskynsel. Habib stel “an alternative future” in die vooruitsig (2094).

Habib loof die marxis, Neville Alexander (1936-2012), se boek, One Azania, one nation (1979), waarin Alexander onder die skuilnaam No Sizwe hom onder meer oor Afrikanernasionalisme uitlaat (118). In sy intreerede as Wits-rektor het Habib na “great activists and organic intellectuals” soos Antonio Gramsci (1891-1937) en Steve Biko (1946-1977) verwys (127). Habib is uiters linksgesind en eenogig, bv “I am particularly supportive of the Palestinian struggle, given the atrocities that the Israeli state has been party to” (424). Nelson Mandela word Suid-Afrika se “most illustrious son” genoem (703). Habib verwys ook na “one of the ANC’s most beloved elder couples, Walter and Albertina Sisulu” (893).

“In the late 1990s … the University of Transkei [UT] effectively embarked on a strategy to address its historical infrastructure disparaties by deliberately pursuing a financial deficit” (109). Hy noem die UT “one of the country’s strongest historically black universities,” terwyl die UT dit nooit was nie. Implisiet is ‘n verwyt gerig aan die “apartheidsregime”. Die waarheid is dat die blanke politieke bewind die UT uit die grond opgebou het. Soos in die geval van al die ander universiteite vir nie-blankes is ‘n spesiale jaarlikse vestigingsubsidie deur die blanke politieke bewind aan die UT betaal. Om bekwame blanke dosente na swart plattelandse universiteite te trek, is ‘n spesiale gebiedstoelae maandeliks aan iedere sodanige dosent betaal. Die latere finansiële ondergang van die UT is deur wanbestuur veroorsaak. Toe blankes in beheer van die UT was, was dit finansieel gesond. Nadat swartes beheer oorgeneem het, is finansiële dissipline oorboord gegooi. Studenteskuld het toegeneem en geen daadwerklike pogings is aangewend om die skuld in te vorder nie. Anders as die tradisioneel blanke universiteite is die tradisioneel swart universiteite vir inkomste grootliks van klasgeld en owerheidsubsidie afhanklik. Hulle doen nie genoeg moeite om ander inkomstebronne te ontgin nie. Anders as by die eens blanke universiteite is daar by die swart universiteite geen noemenswaardige vrywillige finansiële ondersteuning uit die gemeenskap nie, onder meer omdat daardie universiteite in veel groter mate as die tradisioneel blanke universiteite ‘n swak naam verwerf het omdat hulle bedrywighede te dikwels deur bv boikotte en onrus lamgelê word.

Wat die falliste gemeen het, is “all questioned the identity of the university and what it meant to be an African institution in the 21st century” (144). Die Europees-Westerse wortels van Wits en van die universiteitswese as sodanig word agterweë gelaat. Wits en die ander tradisioneel blanke universiteite moet teen wil en dank verander word. “It was unacceptable for black students not to feel at home at South Africa’s public universities” (152). En blanke studente? Nêrens breek Habib ‘n lansie vir hulle nie. Weens verswelging deur swartes voel blankes al hoe meer ontuis aan die eens blanke universiteite. Aan die tradisioneel swart universiteite kon blankes nog nooit tuis voel nie.

“The #FeesMustFall movement began at Wits” (152). Dít is ‘n bron van trots vir Habib omdat hy dit as “a legitimate social struggle” beskou (686). Solomon Mahlangu (1956-1979) is weens sy militante MK-bedrywighede ter dood veroordeel. Habib noem MK-terrorisme “a noble cause” (225). Mahlangu “became the mythological mascot of South Africa’s #FeesMustFall protest” (225). Die groot mate waarmee Wits hom amptelik met MK-terrorisme en FMF vereenselwig, blyk uit die feit dat die gebou wat as Senate House bekend gestaan het tot Solomon Mahlangu House hernoem is (274). Daar is ook die Robert Sobukwe Building (1191), die Umthombo Building (1306) en die Steve Biko Centre for Bioethics (1298). “13 new buildings and other sites have been renamed” (2054). Dít moet noodwendig minstens sommige blankes vervreem maar Habib bekommer hom eerder oor die swartes en kla oor die blankes se “failure to understand the alienation that black staff and students experience” (2136). Daar is ‘n Black Students Society (3481) en heel moontlik ‘n personeelvereniging vir swartes, maar sulke eksklusiewe organisasies ter beskerming van blankes se belange is seker(lik) ontoelaatbaar.

‘n Opsig waarin Habib as rektor deesdae met die historiese ANC/MK verskil, is dat hy kampusgeweld afkeur (383). Hy verwys na die Sanlam-ouditorium van die Universiteit Johannesburg wat afgebrand is. “It is this blasé attitude towards violence that has come to haunt both the #FeesMustFall movement and the universities, and it is perhaps the single greatest curse afflicting South Africa’s contemporary political system” (1084). Die ANC is ongetwyfeld die vader van die voortgesette politieke geweld in Suid-Afrika, met Nelson Mandela as die ANC-lid wat eerste die geweldsopsie bepleit en toegepas het ten einde die politieke doelwit van swart oorheersing te bereik. Soos die ANC redeneer Habib dat geweld in die blankbeheerde ou Suid-Afrika geregverdig kan word maar nie in die nuwe demokratiese Suid-Afrika waarin swartes beheer uitoefen nie. “Fanon and Biko wrote about revolutionary violence in the crucible of the colonial struggle. Is it legitimate to transpose these ideas onto a democratic era, which … provides the space not only for protest, but also the right to vote out the political elite?” (3564). Terwyl Habib die Wits-rektor is, sal hy teen geweld op die kampus wees.

Habib karakteriseer die ideale universiteit tereg as “a safe and free space for ideas” (160) maar dit is deesdae nie naasteby die geval nie. Anders as voorheen het dit op die kampusse te gevaarlik geword om saans klasse aan te bied of toetse en eksamens te skryf. ‘n Vrye vloei van linkse idees vind sonder beperkings plaas maar standpunte regs van die middel word nie geduld nie. Aan Wits is daar ‘n “Israel Apartheid week” (424), maar daar sal nie ‘n pro-Israel-week wees nie; nog minder ‘n pro-Afrikaner- of pro-Afrikaansdag, al was iemand soos bv NP van Wyk Louw (1906-1970) jare lank (1958-1970) ‘n Wits-dosent. Die Afrikaansdepartement is gesluit. Daar is nie ‘n Van Wyk Louw-gebou nie. Die “intellectually vibrant and humane university that we collectively envisioned” (168) is wat Afrikaners en Afrikaans betref ‘n verbeeldingsvlug. Dit grief des te meer omdat Wits se buuruniversiteit, die Randse Afrikaanse Universiteit, in ‘n oorwegend swart Engelsmedium University of Johannesburg ontaard het.

Wanneer ‘n mens die boek lees, is dit kwalik voorstelbaar dat Wits om akademiese redes bestaan; dus dat onderrig aangebied en navorsing gedoen word. Politieke bedrywighede oorheers. “Almost all of the student leaders’ academic performance was poorer than it should have been” (457). Die opstandige studente wil hê dat hulle tydens (massa)samekomste volgens die meerderheidsmening universitêre besluite neem (936). Dít terwyl seker die meeste van hulle nie eerstehandse ondervinding van ‘n ordentlik funksionerende skool het nie; om van ‘n universiteit, wat ‘n andersoortige opvoedkundige inrigting is, nie te praat nie. Desnieteenstaande word dit telkens toegelaat dat ‘n student die voorsitter is by byeenkomste waar daar van Habib of ander bestuurslede verwag word om op te tree (bv 1314). In die sug na demokratisering word die studente toegelaat om in ‘n te groot mate beheer oor sake uit te oefen. “Some students are particularly rude in the classroom” (2103) en “some students [are] manipulating race to bypass assessment processes” (3153).

Vir FMF het dit om veel meer as akademiese sake gegaan. “There were calls for the termination of all legal contracts with service providers, the immediate insourcing of all employees working in outsourced service companies, the dissolution of the Senate and Council, and the reimagining of the university so that all substantive decisions were made in an assembly with all stakeholders, including the students” (962). In 2000 het Wits tereg die bestuur en administrasie van werkers aan kommersiële maatskappye uitgekontrakteur. Dit is bekend dat private ondernemings meer doeltreffend en ekonomies as openbare ondernemings funksioneer. Universiteite bespaar dus koste met uitkontraktering en word in staat gestel om op hulle kernfunksies, onderrig en navorsing, te konsentreer.

Dit is heeltemal verkeerd dat toegelaat is dat die werkers en die studente teen die universiteit saamspan deur die inkontraktering van werkers te eis. Dit is ‘n nie-akademiese saak wat niks met studente as studente te make het nie, maar wel met studente as aktiviste. Habib is ten gunste van inkontraktering. Let op die mooi voue waarin hierdie gladdejantjie die saak lê: “A progressive pragmatism began to dominate Senate deliberations – one in which achieving socially just outcomes was still important, but in which these outcomes were to be achieved in a way that preserved the essence of what it meant to be a university and recognised that we operate in the world that exists, rather than one we wish existed” (970).

Die werkers, sowat 1 500, wat by inkontraktering betrokke was, sluit talle groepe in: “cleaning, catering, grounds, waste, security … [and] maintenance” (1541). Wat was die resultate van die inkontraktering? Sekerlik nie hoër produktiwiteit en ‘n verbetering in die gehalte van die werk wat gelewer word nie. “The quality of the services had declined” (1674). Dít en aansienlik hoër uitgawes is weens die inkontraktering van werkers genoodsaak terwyl die studente vir laer studiegeld betoog, asof dit nie teenstrydig is nie. “Their remuneration tripled in under two years” (1681). Wat inkontraktering betref “government … refused to provide financial support” (3456). Aan bv die Universiteit Kaapstad het inkontraktering veroorsaak dat talle professore uit diens gestel is. In ruil daarvoor het werkers kollegas met siektefonds- en pensioenvoordele geword wie se kinders voortaan op vrystelling van studiegeld geregtig is. Hiermee het universiteite aan “sosiale verantwoordelik/geregtigheid” gewen maar akademies is groot verliese gely.

Die vergoeding van Wits se uitvoerende bestuurslede het ook onder die soeklig gekom en is as buitensporig bestempel (1624). Die teenargument is dat hulle vergoeding mededingend moet wees. Soos Jonathan Jansen roem Habib daarop dat hy behoeftige studente uit sy eie sak met studiegeld ondersteun (1640). Dit in sigself kan daarop dui dat hy te veel geld “verdien” (eintlik: ontvang). Die kernfunksies van die universiteit is onderrig en navorsing. In hierdie opset is die professore dus die kernelemente. ‘n Rektor ontvang ongeveer dubbel die vergoeding van ‘n professor. Dit kan nie geregverdig word nie. In 2014, dus op die vooraand van die studente-onrus, het Habib ‘n jaarlikse salaris van R3.353 miljoen ontvang. Wat nodig is, is dat die rektor se vergoeding aan dié van dosente gekoppel moet word. Hy moet nie meer as 50% meer as ‘n professor ontvang nie. Daar is deesdae ook talle ander poste, bv dié van vise-rektore en direkteure, waaraan salarisse gekoppel is wat hoër as dié van ‘n professor is. Baie geld kan bespaar word deur sulke poste, sowel as die vergoeding daaraan verbonde, te verminder. Die spandabele Jacob Zuma het net een adjunk gehad, maar ‘n rektor kan die luukse van bykans ‘n halfdosyn adjunkte, elk met allerhande byvoordele, hê.

Die plaaslike universiteite is nie meer wat hulle eens was nie. Voorheen was daar blanke en swart universiteite, asook Afrikaanse en Engelse universiteite. Ook oorwegend behoudende/regse en progressiewe/linkse universiteite. Dus gesonde diversiteit. Deesdae is hulle almal in oorheersende mate gehomogeniseer tot linkse swart universiteite met Engels as onderrigtaal. “The university system expanded from about 420 000 students in 1994 to about 1.1 million in 2014” (489). “Because 55 per cent of university students did not graduate, the sector was not providing sufficient returns on investment” (761). Hoe meer studente jaarliks toegelaat word, hoe hoër styg die druipsyfer, tensy akademiese standaarde, soos die toelatingsvereistes, verder verlaag word. Wat nodig is, is strenger keuring van studente op akademiese gronde, bv bewese akademiese prestasie, en die handhawing of verkieslik verhoging van akademiese standaarde in die toetse en eksaminering.

Universiteite behoort elitistiese inrigtings te wees, waar die room van die samelewing versamel word en nie die gepeupel op grond van bv velkleur, geslag of armoede nie. Habib, daarenteen, gee voorkeur aan ‘n universiteit as deel van “a global academy of commons” (93). In die praktyk vaar rasgroepe akademies nie almal ewe goed nie maar dit word aan die skoolstelsel toegeskryf. “White and Indian students, who often perform better in these tests as a result of better schooling systems” (1777). In bv Amerika vaar dieselfde twee rasgroepe beter as die ander groepe. Wat doen Wits hieromtrent? Hy diskrimineer teen presterende blanke en Indiërstudente. “[They] are required to achieve a higher point score to gain entrance than African and Coloured students” (1785). “Forty per cent of seats in the MBChB programme are now determined simply on the basis of academic results” (1785). Ook hier word toegelaat dat “sosiale verantwoordelik/geregtigheid” swaarder as akademiese oorwegings weeg. Maar daardie 40% wat op akademiese gronde tot MBChB-studie aan Wits toegelaat word, is hoër as by bv die fakulteit geneeskunde van die Universiteit Stellenbosch. Die US se ANC-gedienstigheid het skynbaar geen perke nie.

Aan Wits is daar sowat 36 000 studente (2580). Wits is nie meer die universiteit wat hy eens was nie. Dit het bv ‘n oorwegend swart universiteit geword. In 1994 was 35% van die studente swart. In 2018 was dit 82%. “Blacks comprise 90 per cent and Africans 79 per cent of professional and administrative staff … Black staff comprise 49 per cent and Africans 32 per cent of academics … Much still needs to be done. More needs to happen on the academic staffing front and in the senior management cohort” (1711). Waarmee Wits besig is, is “accelerating transformation” (1947) en “approaching our demographic targets” (1719). Wat hier bepleit word, is dat Wits al hoe meer ontwit moet word. Die “wit” moet as’t ware uit Wits gehaal word. Onderliggend is die uitgangspunt van gelykheid/eendersheid; dus dat die personeel in al die afdelings en op alle vlakke veral die swart demografie moet weerspieël. Dít sou polities korrek wees, maar sekerlik nie akademies korrek nie. Habib verwys egter goedkeurend na “transformation and its gains” (1727).

“The African and Coloured staff … expressed much concern about the low numbers of African academic staff and the dominance of whites among the professoriate. There were some expressions of concern that academics from the rest of the continent were prioritised in appointments … There was even the suggestion that there should be a moratorium on the appointment of white staff” (1907). Dit kom neer op anti-blanke rassisme. Hierdie nie-blanke personeel wil op grond van ras bevoordeel word en in die proses blankes benadeel. Talle swart dosente uit die res van Afrika is sedert 1994 aan die plaaslike universiteite aangestel, dikwels omdat in die naam van transformasie voorkeur aan hulle bo plaaslike blanke kandidate gegee word. Die res van Afrika word deurlopend van sy karige voorraad gekwalifiseerde akademici ontneem. In hierdie opsig word daar nie sorg gedra dat “sosiale verantwoordelikheid/geregtigheid” teenoor ander Afrika-lande geskied nie.

Ras speel ‘n groot, soms deurslaggende, rol by Wits en in die res van die nuwe “nie-rassige” Suid-Afrika. Wanneer swartes onsuksesvol by bevorderings is, “[they] simply assumed that the outcome was due to racism. In one particular case, the staff member repeatedly challenged the outcome on racial grounds, even though the entire promotions committee comprised black staff. In addition, in multiple cases staff who had been dismissed or were being dissiplined for corruption, sexual harassment or other serious violations cynically resorted to playing the race card as their first defence. It has also become common for parents of all races to challenge our admission decisions by alleging racism when their child is not admitted” (2171).

Soos dit ‘n politieke aktivis sedert die apartheidsera betaam, hou Habib nie van polisie-teenwoordigheid op die kampus nie, al is die polisiediens nie meer ‘n skaduwee van die doeltreffende organisasie wat dit eens was nie. “Our police force is neither appropriately organised nor adequately trained for a democratic society” (3606). Tydens onrus is by voorkeur private sekuriteitspersoneel op die Wits-kampus ontplooi, wat volgens Habib se opdragte moes optree. Die polisie handel egter volgens eie goeddunke en laat hulle nie deur Habib en andere voorskryf nie. Wanneer onrus ernstige afmetings aangeneem het, is die polisie ontbied. Dit het die gewenste uitwerking gehad: “The presence of police and private security deterred any violence” (986). “Clearly, the police and private security had stabilised matters” (1002).

Oor polisie-optrede is Habib kwaai gekritiseer, onder andere deur verlinkse Wits-personeel. Tydens studente-onrus was Habib ampshalwe verplig om Wits se belange bo sy eie politieke voorkeure te stel. Hy was dikwels oorhoops met verlinkse personeel, bv dosente, wat die studente-onrus opgestook het. Wits se Centre for Applied Legal Studies het gearresteerde studente bygestaan. Habib skryf: “We were comfortable with their doing this” (1068). Dit is ‘n verskynsel wat hom ook aan die ander universiteite voorgedoen het; dat sommige personeellede die misdadige studente simpatiek gesind was en hulle waar moontlik gehelp het, maak nie saak hoeveel skade hulle aangerig het nie.

Wits wou bv hê dat een van die belhamels in die studente-onrus uit polisie-aanhouding vrygelaat word. “We had even contemplated housing him at my official residence … In the end, we made arrangements with the Jesuit Institute to provide housing for him in the city centre” (2758). Daar is dus agteroor geleun om hierdie voorbok goed te behandel, asof hy iets goeds vir Wits en die samelewing gedoen het. “We would not stand in the way of student leaders being released” (2909). Habib is voorwaardelik ten gunste van amnestie vir misdadige studente. “I could only support the call for amnesty if it were qualified and the protesters acknowledge that violence and arson are not legitimate strategies for protest in universities and democracies” (3639). Dit is om misdadigers wat miljoene rande te skade aangerig het heeltemal te lig daarvan te laat afkom. My standpunt is dat hulle, indien nodig, lewenslank dwangarbeid moet verrig, dus totdat hulle arbeid verrig het wat die ekwivalent is van die skade wat hulle aangerig het.

Dosente in veral sosiologie en sosiale/kulturele antropologie het uitgemunt in hulle sabotering van universitêre gesag en dissipline. Dit geld ook ander dosente in die humaniora en sosiale wetenskappe. Veral in hierdie geledere is leerplanne gedekoloniseer (1972). “The Humanities faculty … often prided itself on having the most politicised and socially conscious academy in not only the institution, but also the country” (1379). In uitsonderlike gevalle is studente geskors, maar dit is gewoonlik kort daarna opgehef (1076). ‘n Mens sou eerder dink ‘n universiteit is ‘n opvoedkundige inrigting en dat alles moontlik gedoen sou word om misdadigers swaar te straf. Hulle vernietig eiendom en skend immers die regte van studente wat ongehinderd wil studeer.

Die aanleiding vir FMF was oënskynlik hoë studiegeld. Maar baie studente betaal nie die studiegeld wat hulle skuld nie en kom weg daarmee omdat groot bedrae telkens afgeskryf word. In daardie sin geniet die nie-betalers reeds gratis universitêre onderrig. Studielenings word in baie gevalle nie terugbetaal nie. Teen die einde van 2015 “the total historical debt had already crossed the R100 million threshold – the financial burden of clearing this debt would be unsustainable for the institution … The protesters believed that, if there was to be no free education, there should be no education at all” (1174). Daarom is gepoog om die kampusse in die ANC-idioom onregeerbaar te maak. Habib en Wits “support the idea of free education and highlight the inclusive benefits that society could derive from it” (1403). Gratis studie moet onderrig-, akkommodasie- en onderhoudskoste insluit (1412). Soos tydens slawerny moet alles aan die (arm/swart) student voorsien word.

Jacob Zuma het na aanleiding van die studente-protes in 2015 aangekondig dat studiegeld nie in 2016 verhoog sou word nie. Die staat sou die universiteite vir hierdie verlies vergoed. Op 16 Desember 2017, kort voor die ANC se verkiesing van die volgende president, het Jacob Zuma onverwags aangekondig: “Free education for all students in universities and technical vocational education and training (TVET) colleges with family income of less than R350 000 per annum. The plan was to be implemented over five years and would commence with new first-year students in the 2018 academic year” (3080). Hoekom het Jacob Zuma dit gedoen? “To tilt the scales at the [ANC] conference in favour of his preferred candidate, Nkosazana Dlamini-Zuma” (3080). Maar Cyril Ramaphosa is tot president verkies. Sowat 40% van die studente sal mettertyd by gratis studie baat, maar die finansieringsprobleme van studente uit huishoudings met ‘n inkomste van minder as R600 000 per jaar, die sogenaamde “missing middle” – “the vast majority of students at universities like Wits and UCT” (3088) – word nie hiermee aangespreek nie.

Die gevolge van hierdie besluit van Jacob Zuma is ingrypend. Swartes het weer bewys dat geweld ‘n doeltreffende manier is om die verlangde resultate te behaal. “Violence had become an ‘addictive reality’ for many Fallists” (3555). “It is incontestable … that … there was an almost infantile romanticising of violence” (3555). Maar let op hoe gladdejantjie Habib dit elders vertolk: “It must be said that, at least at the rhetorical level, most of the leaders of #FeesMustFall professed a commitment to peaceful action. Peaceful mobilisation also seemed to be the substantive intent of the vast majority of its supporters” (3473).

‘n Ander gevolg van die Zuma-besluit is die toenemende verswelging van universiteite deur studente wat akademies swak toegerus is. “The EFF and Julius Malema in particular called on students to flood the universities and claim their place” (3115). Verder, deurdat die ANC-regering eensydig besluite oor universiteitsake neem, is die outonomie van hierdie inrigtings verder weggekalwe. Die finansiële welsyn van universiteite is al hoe meer uitgelewer aan die regering se beloftes dat hulle vir verliese vergoed sal word, dus dat hulle subsidiëring verhoog sal word. Maar dit veroorsaak dat universiteite vir hulle voortbestaan al hoe meer van die regering afhanklik word, wat tot die verdere erodering van hulle outonomie lei.

Habib voer aan dat ‘n politieke oplossing nodig is om universiteite se probleme op te los (3139). Maar dit moet die besef insluit dat universiteitstudie nie ‘n reg is nie en vir die meerderheid skoolverlaters nie beskore is nie. Die kolleges (TVET’s) behoort baie meer studente as die universiteite te akkommodeer (3209). Die kollege-sektor sal hergestruktureer en heropgebou en uitgebou moet word. Myns insiens met die herinsluiting van die eertydse technikons, wat verkeerdelik as universiteite geklassifiseer is. Veralgemenend: By universiteite gaan dit om opvoeding, onderrig, teoretiese begronding en beroepsvoorbereiding. Kolleges, daarenteen, is op afrigting vir beroepsbeoefening ingestel, met (heelwat) minder teoretiese begronding. Die onderwyskolleges sal ook moet herlewe. Sonder genoeg bekwame, professionele onderwysers sal die gehalte van skoolonderwys nie verbeter nie en sal die uitsaksyfer aan universiteite en kolleges nie verlaag word nie.

Verder sal die ANC en veral swartes tot hierdie besef moet kom: “There is no such thing as free education. Someone always has to pay” (3158). Insgelyks is daar nie so iets soos bv gratis water, vullisverwydering, elektrisiteit, televisie, mediese sorg en skoolonderrig nie. Die grootskaalse manier waarop daar op inkomstebelasting- en dienstebetalers geparasiteer word, is nie volhoubaar nie en is ook immoreel; eintlik misdadig. Daar is diegene wat die koste van die aangekondigde gratis tersiêre onderwys met bv ekstra belasting op die superrykes wil bestry (3167). Maar die gevolgtrekking waartoe Habib kom, is: “South Africa simply does not have sufficient resources in state coffers to implement comprehensive, free higher education for both universities and TVET colleges” (3192). Nog minder sou gratis skoolonderrig deur die staat bekostig kon word. Gratis hoër onderwys is in elk geval absurd as daar nie ook gratis skoolonderwys is nie. Die onkoste van “gratis” universitêre onderwys kan deels verhaal word “by a graduate tax structured through the payroll” (3250). Baie studente sou kon baat by ‘n stelsel van “bank-funded but government-guaranteed loan[s]” (3284).

Daar is ‘n wesenlike probleem wat glad nie deur Habib aangespreek word nie; waarskynlik omdat hy bang is om swartes aanstoot te gee. In die naam van transformasie werf universiteite deesdae by voorkeur swart kandidate met studiebeurse. Die matrikulant word voor hierdie keuse gestel: Kom studeer aan bv die Universiteit Stellenbosch of bly tuis en hoogs waarskynlik werkloos en krepeer saam met jou familie. So ‘n student kan moontlik na die kampus kom primêr om verblyf en kos te ontvang en nie noodwendig om (ernstig/toegewyd) te studeer nie. Van die studiegeld wat hy ontvang, word nie vir studie (bv die aankoop van boeke) aangewend nie, maar aan sy kreperende (uitgebreide) familie gestuur. Weens sy persoonlike omstandighede saboteer hy dus self sy studie.

Ingeskrewe studente wat nie studeer nie, is by uitstek diegene wat onrus stook. Hulle behoort so gou moontlik verwyder te word. Andersins is daar, soos duidelik uit Habib se boek blyk, oud-studente en nie-studente wat die kampus betree om kwaad te stook. Hulle moet toegang tot die kampus verbied word en oortreders moet swaar gestraf word. Maar by mense soos Habib weeg “sosiale verantwoordelikheid/geregtigheid” swaarder as akademiese oorwegings, gevolglik word anti-akademiese elemente sagkens behandel en staan dit hulle in te groot mate vry om met hulle ontwrigtende gedrag voort te gaan. Die marxis Habib bly ingestel op voortgesette revolusie: “I see myself as a progressive who is committed to the goals of social justice and an alternative political and socioeconomic order” (3407). “Mass action and social mobilisation are an essential component of the strategic arsenal required for changing our world” (3415).

Habib is sekerlik diep bewus van die ongedurigheid in die verhouding van Indiërs en swartes; nie net plaaslik nie maar ook in Oos-Afrika, bv Uganda en Kenia. Nogtans het Indiërs en swartes in die “bevrydingstryd” saamgewerk. Sedert 1994 word die belange van swartes egter geprioritiseer, wat Habib as rektor in ‘n ongemaklike posisie aan die oorwegend swart Wits plaas. Hy is op sy pasoppens vir swartes, soos blyk uit die volgende twee voorbeelde. “Some senior black academics who profess to be committed to the transformation agenda … are almost completely divorced from day-to-day interactions about how to transform institutions. I stress that this does not apply to all black staff” (2128). Die Mellon Foundation is versoek om meer beurse vir studie aan bv Harvard en Oxford beskikbaar te stel. Oor sodanige bevoordeling is die swartes in hulle noppies, al is daar by daardie universiteite geen sprake van gedekolonialiseerde leerplanne en kampusse waar hulle tuis sal voel nie. “Officials of the Mellon Foundation … remained silent even though they recognised the contradiction; reluctantly [!], I stood up and pointed it out” (2162).

Een van Habib se skemas is “competencies to be developed in indigenous languages among staff and students” (1932). ‘n Nuwe taalbeleid is aanvaar. “Given the limited institutional resources available, the first step in this plan was to change all letterheads, business cards and signage to reflect three languages: English, isiZulu and Sesotho. Language courses specialising in conversational isiZulu and Sesotho have also been established” (2070). Wat dwarsdeur die boek afwesig is, is enige verwysing na Afrikaans. Habib is moontlik nie eens Afrikaans (behoorlik) magtig nie. Hy verwys uitsluitlik na Engelse inligtingsbronne. Die soort meertaligheid wat Wits beoefen, behoort ‘n wekroep te wees vir Afrikaansinstansies, soos die Afrikaanse Taalraad en die ATKV, wat hulle dikwels meer entoesiasties vir meertaligheid as vir die bevordering van Afrikaans beywer. Wanneer in die nuwe Suid-Afrika na inheemse tale verwys word, word daar meesal aan swart tale gedink en nie aan Afrikaans nie. Insgelyks word meertaligheid, naas Engels, al hoe meer met swart tale geassosieer Vir Afrikaans is dit ‘n verloorsituasie.

Max Price, die rektor van die Universiteit Kaapstad (2008-2018), was eerste om aan die eise vir die inkontraktering van werkers toe te gee. Dit het tot ‘n kettingreaksie aan die ander universteite gelei. Habib toon ook aan dat Price selfs in groter mate as hy afkerig van sekuriteitsmaatreëls en veral polisie-teenwoordigheid op die kampus was. Die Universiteit Johannesburg, daarenteen, was veel meer geredelik op voorkomende beveiliging ingestel en is gevolglik minder deur die onrus ontwrig. Price verdedig sy besluite teen Habib se vertolking in ‘n artikel (Daily Maverick, 12.03.2019). Price noem dat hy besig is om ‘n boek oor die studente-onrus te skryf. Verwag dus verdere selfregverdiging.

Leon Lemmer: ‘n Karakterisering van Amerika en Suid-Afrika

Tom Kawczynski is ‘n Amerikaner van Pools-Russiese oorsprong wie se voorgeslagte hulle 150 jaar gelede in Amerika gevestig het. Hy was aan die begin van 2018 in Amerika landswyd in die nuus toe hy op 37-jarige ouerdom ná net ‘n jaar as dorpsbestuurder van Jackman in Maine ontslaan is. Jackman is ‘n dorpie met minder as ‘n duisend inwoners; hoofsaaklik blankes. Sy vergoeding was $49 000 per jaar en hy het ‘n skeidingspakket van $30 000 ontvang. Die rede vir sy ontslag is sy uitlewing van sy konserwatiewe oortuigings. Sy standpunt is dat hy buite werkstyd vry is om sy eie menings bekend te maak. Hy dink Islam is nie verenigbaar met Westerse beskawing nie. Vir blankes eis hy dieselfde regte op as vir ander rasse. Hy is pro-blank sonder om ander rasse te haat. Aangesien swartes toegelaat word om te kies of hulle apart of geïntegreerd wil woon of lewe en daar bv oorwegend swart universiteite bestaan, is hy ‘n voorstander van vrywillige rasseskeiding, dus dat blankes dieselfde regte as swartes moet hê.

Sedert sy ontslag het Kawczynski hom voltyds op skryfwerk toegelê; enersyds om ‘n inkomste te verdien en andersyds om sy idees verder te ontwikkel en hulle bekend te stel. Met die oog hierop is die webwerf www.nationalright.us geskep. Hy het vriendskapsbande met die webwerf: www.europeanamericansunited.org. “The central idea I support is we should build our life around quality rather than equality” (boek genoem in volgende paragraaf, Kindle 2905). Vier beginsels vorm die grondslag van sy idees: “responsibility, liberty, morality, and identity” (2915). Hy het die afgelope jaar drie e-boeke by Amazon gepubliseer: op 10 Mei, 27 Augustus en 22 November. Die vraag is of dit ‘n volhoubare manier is om genoeg inkomste te verdien, onder meer omdat jy nog jonk is en sy vrou boonop aan Lyme-siekte ly en groot mediese uitgawes verg.

Someone has to say it

Kawczynski se eerste boek is: Someone has to say it: The hidden history of how America was lost (2018, 247p; Amazon Kindle $11,49). Die Amerikaanse hoofstroom-inligtingsmedia (koerante, populêre tydskrifte, radio, televisie en selfs internet, bv Google en Wikipedia), akademie/universiteite en die vermaaklikheidsbedryf (bv rolprentvervaardigers) is oorwegend linksgesind oftewel kultureel marxisties. “The Bolsheviks who ran the Soviet Union were as overwhelmingly Jewish as our media, academia, and financiers are today” (658). Die valse beeld wat van Amerika geskep word, is dié van ‘n onregverdige/”unjust” samelewing.

Die tema van die boek is om die verswygde en meer korrekte of waarheidsgetroue geskiedenis van Amerika na vore te bring. “Race matters more than ever, and it’s more than skin deep” (84). “What I said is that a religion [Islam] that marries off children, stones women for adultery, and sees beheading as a corrective might not be the best fit in America” (91). “Americans everywhere tire of this predictable hypocrisy where everything is fine and good unless it happens to be white, male, rural, traditional, Christian, or straight” (99). “I also think it’s okay to be white. Actually, I think it’s fantastic to be white” (123).

“There seems to me nothing more natural than loving what you are, whatever that may be, as race, ethnicity, and heritage, are things about which we have no choice in what we are bestowed … Were I to have written about the rights of black people, or Latino people, or any approved hyphen-based identity [eg African-American], I would probably be getting an award right now for my enlightened thinking. For the approved groups, identity is seen as a positive means of self-actualization and a way for groups to redress grievances” (132). Insgelyks het blankes in Amerika en Suid-Afrika die reg op selfbeskikking en om teen onreg, bv rassediskriminasie, te stry. “While every other group can organize to their benefit, all we can do is to be glad to be permitted their sufferance while they undo all that our parents and the generations before them sweat and bled to build and be grateful for the opportunity to right their wrongs by giving away all our wealth, our control, and ultimately, even our population – as is happening in both America and Europe” (148).

Ná die Tweede Wêreldoorlog “facts became racist. Saying blacks are more likely to commit violent crimes, though demonstrably true by statistics, is racist. Saying Jews are disproportionately able to secure professorships or have massive over-representation in the media, though easily provable, is racist. Saying Muslims are more likely to commit mass acts of terror than organized groups in the west, though evident, is racist. And the single biggest crime, for which we bled and fought in World War II, was to prevent race from ever being used to look at people” (1100). Nasionalism het toe ook ongewens geword.

“World War II may eventually be understood as the culmination of a great civil war within the west, where Marxism won, and the forces of dialectical materialism – which is to say that having stuff would lead to the greatest happiness – defeated the nationalists – those who believed people mattered as the groups they had existed as for many years, and the dissolution of the white race was embraced unanimously as the prize of the victors” (1116). “With LBJ[ohnson], these cultural Marxists found someone willing to adopt their program wholesale” (1441). “Civil Rights equated to Black Power” (1465). Gelykheid het plek gemaak vir die bevoordeling van swartes (1457). “The Hart-Cellar Act of 1965 … encouraged immigration from the Third World with quotas and chain migration” (1480). “It was impolitic to question the new people being brought in from the Third World because they were people too” (1662).

“The 1960s questioned everything and kept nothing … No stone was left unturned in a battle against inequity, which in many ways was a struggle against nature itself” (1631). “Life is not fair. People have unequal talents. Groups have imbalanced merit” (1638). “Obama was the fulfillment of the cultural Marxist strategy, a platform devoid of content save to realize the long-term goal of equality for all people” (2789). “Blacks vote Democrat. Latinos vote Democrat. Only whites divide their votes, because we’re the only ones who don’t think of our own people when we vote. This is because fifty years of culture and education have taught us to hate who we are, and to see ourselves as some sort of oppressors rather than as the originators of the civilization which powers most of the world at this point” (2797).

“Some call this white genocide. At a minimum, it is white displacement. It starts by negating our proud legacy as a people, taking away the accomplishments of our civilization. It accelerates with an agenda to bring in people by the hundreds of thousands into only countries founded by white people. It is facilitated by a media that puts out imagery daily encouraging our submission and marginalization. And it ends, as it does now in South Africa, with the loss of our rights and status as we become minorities” (2797). Oor Suid-Afrika skryf Kawczynski verder: “Cecil Rhodes was responsible for plundering much of the wealth of Africa and for the predicament of South Africa, a country actively being erased of its white settlers, today” (2158).

The coming civil war

Die voorafgaande toon Kawczynski se regsinnigheid. Hy is goed ingelig en beskik oor goeie insig. Hy skryf onderhoudend en duidelik, maar ek het min wat nuut is in sy eerste boek gevind. Sy tweede boek is myns insiens baie beter: The coming civil war (2018, 397p; Amazon Kindle $11,49). Sy tema is die groter wordende gaping tussen liberaliste en konserwatiewes, oftewel globaliste en nasionaliste, wat tot die verbrokkeling van Amerika en selfs burgeroorlog kan lei. Die beeld wat Kawczynski oor Amerika voorhou, is soortgelyk aan die verbrokkeling van die Europese Unie en selfs burgeroorlog, wat Julian Langness in Europa voorsien (Praag 15.09.2018). Kawczynski se standpunt oor Amerika is soos dié van bv Billy Roper: Ethnostate (2018, 190p; Amazon Kindle $3,44). Dit is egter ‘n onderwerp wat ek eerder in ‘n latere rubriek sal bespreek.

In Amerika het die agteruitgang van die blanke Westerse kultuur in 1965 tydens die bewind van Lyndon Johnson (1908-1973, president 1963-1969) begin. Kawczynski verwys na “the betrayal of 1965” (370), bv die Hart-Celler-wet ten gunste van immigrasie uit die Derde Wêreld (474), toe begin is om aan die eise van die swartes se gewelddadige burgerregtebeweging toe te gee. “As soon as the Cold War was won, the Cold Civil War began” (2686). Dit herinner aan FW de Klerk se verraad in 1990/94 in Suid-Afrika. Toe die oorlog teen terrorisme tot ‘n einde gekom het, het die kulturele oorlog teen die blankes, veral die Afrikaners, begin.

Kawczynski kom met elementêre waarhede voor ‘n dag, bv: “Different people are different. Not everyone is the same. Men and women are different” (538). “Look at South Africa, at the brutal murders of White people who gave away their once First World country to have peace. They gave their homeland to Blacks for racial peace, either not realizing or perhaps, not caring enough that these people were communists in waiting. Now they are being butchered, murdered, stripped of their rights … The ideology being employed against Whites here [in America], with the doctrines stating we are to be held accountable for all history’s wrongs, is no different” (3363).

After Trump

Kawczynski se derde boek is: After Trump: How nationalism can save America (2018, 136p; Amazon Kindle $11,49). Dit is meer as bloot ‘n pro-Trump-boek. Trump is volgens die outeur besig om ‘n gesonde grondslag vir die toekoms te lê. Amerika se eie belange moet voorop gestel word: “America First.” Op hierdie manier sal die land weer ‘n grootse voorbeeld of ideaal aan ander lande stel: “Make America Great Again” (184). Amerika sal egter op die lange duur slegs by die Trump-era baat as Trump se beleid nie net voortgesit word nie, maar geradikaliseer word. Trump is te geneig om kompromieë aan te gaan (236). “What Trump is doing is identifying those who want to assimilate to our historic values of industry, opportunity, and fairness, and welcoming them into the tent, hoping that enough people will switch to shift the culture for good” (244).

Trump reik uit na minderheidsgroepe, dus nie-blankes, terwyl Kawczynski Amerika se herontdekte heil in blankes vind: “The only real choice is to recognize White identity at the heart of future endeavors” (1083). Hy wil Amerika se toekoms op sy “White Western Christian heritage” bou (582). “As Whites remain the majority in this country with over 60% of the population, and equally relevant, as well over 90% of the voting Right, we are functionally already united upon this basis and are only hindered by our unwillingness to voice the obvious: The Right essentially is White America” (1083). Hoe kan blankes verseker dat hulle die meerderheid kiesers bly? Deur in plaas van een mens, een stem, kwalitatiewe vereistes aan kiesers te stel, bv funksionele geletterdheid, ‘n misdaadvrye geskiedenis, nie-afhanklikheid van staatstoelaes, ens. “Nationalism does not mesh well with democracy” (1134). Vóór 1990 was daar selfs in die allerlinksste politieke geledere eenstemmigheid dat ‘n stelsel van een mens, een stem, ongewens in Suid-Afrika is. Desnieteenstaande is dit die resultaat waarmee ‘n groepie ruggraatlose en hoogs onbekwame blanke Afrikaanssprekende onderhandelaars voor die dag gekom het.

Tensy radikaal met die benadering van die afgelope halfeeu gebreek word, gaan die blankes as die huidige meerderheid in Amerika teen die middel van hierdie eeu deur ‘n nie-blanke meerderheid verswelg word – soos wat met katastrofiese gevolge al hoe meer in Suid-Afrika gebeur. Dink aan onteiening sonder vergoeding by die lees van die volgende: “So long as the human instinct to want what another has remains, and people are willing to use these impulses to manipulate others, we will always deal with people who seek to gain through theft what they are either unable or unwilling to gain through merit … They want to take your stuff, and then take you out for keeping from [them] what they see as their birthright” (251).

“That’s why identity politics emerged on the Left: not as a healthy celebration of culture and heritage to which all people of all races and ethnic groups should be equally welcome to participate, celebrating their own unique contributions, but as a means to organize entire groups in defence of their worst habits, to cultivate generational resentment, and ultimately supplement the existing malcontents with millions more. These people being brought in from foreign nations are not being introduced to America because of what they can contribute, but rather because they add chaos into our system, causing more strife and anger. And that’s precisely why the Left fights so hard to maintain a system that disproportionately brings in random people from some of the most violent parts of the world. The rhetoric doesn’t match the reality, but the way they keep us from speaking against what they are doing is to punish us with epithets like ‘racist,’ because they know that if they don’t control us through fear and intimidation, we will destroy them with truth” (258).

“If we define ‘American’ to mean ‘anyone who wants to be here,’ we’ve already lost the argument to the globalists. We can define this by race, by culture, by belief, by ideas, by law, or some combination of such. But whatever choice we make, we need to define our American nation in a way that unifies a core of people behind a common set of principles and with the willingness to defend one another and govern in the best interests of all those so defined” (801). Sy strategie is: “We work from our current position toward increasingly greater stability, more social, cultural and racial homogeneity, and clearly assert first on a legal and then increasingly on a cultural basis, the distinctiveness and exceptional uniqueness of America” (808).

Amerika is ideologies in twee verdeel. Hierdie twee kampe dryf al hoe verder van mekaar en word dus al hoe meer onversoenbaar. Aan die linkerkant is die liberaliste, sosialiste, kulturele marxiste, globaliste, ens, dus die aanhangers van gelykheid/middelmatigheid. Aan die regterkant is die konserwatiewes, behoudendes, christene, nasionaliste, ens, die aanhangers van kwaliteit/meriete. Wat nodig is, is ‘n stratregie waarvolgens die regses die oorhand oor die linkses kan kry. Die aangewese manier om dit te doen, is die herstel van die tradisionele Amerikaanse Westerse kultuur, insluitend ‘n terugkeer na die eertydse immigrasiebeleid waarvolgens voorkeur aan blanke immigrante gegee is. Daar is (of was) so iets soos ‘n kenmerkende Amerikaanse kultuur. Dit is ‘n blanke en onmiskenbaar Westerse/Europese kultuur waarop Amerikaners opnuut trots gemaak moet word. Tradisionele waardes moet herontdek en uitgebou word.

Kawczynski beskou kulturele nasionalisme as ‘n brug tussen burgerlike/”civic” en etniese nasionalisme (888). Vir blankes is so iets myns insiens moontlik in ‘n land met ‘n blanke meerderheid, soos tans nog in Amerika. Vir Afrikaners in Suid-Afrika val kulturele en etniese nasionalisme verkieslik saam. Afrikaners se kultureel-etniese nasionalisme is heeltemal onversoenbaar met die nasionalisme van die swartes, wat die land sedert 1994 polities en kultureel oorheers en deur swart Afrika-nasionalisme gevoed word. Sedert die 1960’s word die kultuur van die Amerikaanse blankes ook al hoe meer negatief deur die vinnige vermeerdering van die nie-blankes beïnvloed. “We are a less cultured people than we were just three generations ago … It was a safe America, a healthier America, and one where the family was the center of life and optimism was abundant” (948). In die nuwe Suid-Afrika kan daar kwalik sprake van sekuriteit en optimisme wees. Hoogs ontstellend is die vinnige agteruitgang van die gemeenskapslewe van die blankes en veral die Afrikaners, wat op vernietiging kan afstuur.

Wat is die kiem wat blanke kultuur in Amerika verwoes? Die liberaliste “bought the story of equality and that is how they killed our culture. So, how do we rebuild the culture? We start by admitting that equality is not only an unachievable goal, it is an undesirable one. We aim for supremacy – American supremacy – taking the best people we have here, strengthening the existing majority with those from without who have the most to contribute, and actively standing against those who threaten those of us who want to build. We cannot co-exist with Marxism, and we need to retake our schools, our media, and restore the institutions of civic life” (962). “America was once a country with weak laws and a strong culture, and it worked because the culture itself mandated the habits which allowed us to enjoy such liberties without the heavy hand of the state. Now, we are a country with a divided culture, but strong laws” (993).

Kawczynski vestig die aandag op ‘n belangrike waarheid: “Laws and habits create culture” (985). Dit is omdat die blankes/Afrikaners nie meer die wette maak nie dat ons so ontuis in die nuwe Suid-Afrika voel. Die nuwe wette (bv ter bevordering van gelykheid en gedwonge rasse-integrasie) ondermyn doelbewus die tradisionele gewoontes en dus die kultuur van Afrikaners. Ons behoort nie toe te laat dat dit gebeur nie. Wat nodig is, is “to stand for our beliefs without apology and without quarter for those who think they can steal from us what we fairly earned, possess, and develop” (1023).

Oor die immigrasiebeleid skryf Kawczynski dat duidelikheid verkry moet word oor wat Amerika tans is en wat die land behoort te word. Hy steun die repatriasie van onwettige immigrante (1334). “With stronger enforcement measures, the southern border wall which we desperately need is but a preliminary step in a much more comprehensive series of acts we must take” (1342). “We do not need and do not want more people from the Third World” (1394). So ‘n verbod sal, wat Kawczynski betref, nie Afrikaners insluit nie, want hy weet dat ons Eerste Wêreld-mense is wat sonder ons toestemming in 1994 in die Derde Wêreld gedompel is.

“If we are going to contemplate changes to immigration, what I would argue is that we need a system where we define what we want for ourselves and find only those people who will help us achieve those goals as potential new members of our society. One example which comes to mind, which is getting more publicity these days, is the sad plight of the Boers in Africa. Christian people of European extraction, they confront a government which wants to steal their land, earned and worked over generations, to fulfill a communist plot to redistribute these productive holdings to masses who have no knowledge or experience in farming the land, but who have numbers and racially motivated angst and ideology to steal that which they did not earn. People like the Boers will understand why America is special, and if anyone deserved a better chance, it would be them” (1401). Let daarop dat hy nie Engelssprekende blankes en ander plaaslike linkses ook as uitsonderlik geskikte immigrante identifiseer nie.

Tydens besprekings van die ANC se voorneme om die eiendom van blankes sonder vergoeding te onteien, is die toestand waarin Venezuela verval het telkens as waarskuwing voorgehou. Kawczynski koppel ook hierdie twee lande. “I suggest you look into what is presently happening in South Africa or Venezuela as two probable examples of what might be in store for our future if the Marxists are allowed to take control. It may very well sicken you to discover what humanity is capable of, sometimes merely to survive, and how such horrors can be inflicted upon fellow men. These are modern day calamities, perhaps even genocides, but the media ignores them because, as is the case in nearly every circumstance, the Left is the one responsible for the deaths” (2283).

Dit gebeur al hoe meer in die Amerikaanse literatuur dat die nuwe Suid-Afrika voorgehou word as die slegste scenario vir wat in Amerika kan gebeur. Byvoorbeeld, Julian Langness skryf soos volg oor “the worst-case scenario for America”: “Everyday life would likely be like Brazil or South Africa … there would be massive crime, massive suffering, and little-to-no way to turn things around” (Praag 15.09.2018). Greg Johnson skryf: “If white Americans want to see what life is like as a despised minority in a majority non-white society, they need only look at South Africa today” en “To appreciate what life will be like once whites are a hated and powerless minority within a majority non-white, Third World country, we only need to look at the fates of whites in Rhodesia and South Africa” (Praag 4.11.2018).

Kawczynski skryf: “In some ways, Venezuela is simpler and less grotesquely violent than South Africa because unlike the latter, race isn’t there to serve to ramp up the violent impulses” (2336). Ek laat Venezuela vervolgens agterweë en beperk my aanhalings tot wat Kawczynski oor Suid-Afrika skryf (2291-2321). Ek dink hy toon redelik goeie insig in ons plaaslike geskiedenis. Maar sal bv die Nasperskoerante sy siening publiseer? Ek dink nie so nie.

“Thirty years ago, it was a progressive First World nation, settled by European settlers in an area that was actually less populated by natives than our own North America and those roots stretch back well over three hundred years. When we hear Africa, we think of Black people and the tribes which primarily inhabit the center of that vast continent, but the reality is that the southern tip of the continent was empty save for a few placid tribes and some nomadic herdsmen. Here, Dutch settlers built their first colony which would eventually, after years of strife and conflict, including the shameful creation of the first concentration camps by their British imperial overlords, emerge as South Africa.

“Those same British, who in their ravenous desire to exploit the gold and diamond mines for which South Africa is now famous, imported Africans from Zulu and other tribes to the north of South Africa to undertake the dangerous labor, to displace the native Boers as the Dutch came to be called, and to extract the wealth of their country for their global enterprise. If this sounds like the precursor to the global corporatism which sustains the Left today, you’ve earned your Rhodes Scholarship as many of the worst ideas were piloted down there.

“In response to this, the South African government tried to manage the importation of so many foreigners to their land through the Apartheid regime, which while castigated and demonized by the media, was simply an effort to separate the different groups in society into self-governance. In the same way America was made up of different states like Massachusetts, Pennsylvania, and Virginia, with different peoples and different beliefs, South Africa was also a polyglot state where the British forced together Boer, British, Zulu, and other peoples, each of whom primarily occupied certain areas, and who had different traditions and values.

“For as much as it has been derided by those who squawk about equality, the system worked a thousand times better than the current regime in meeting the safety, logistical, and agricultural needs of the people, protecting the rights of the settlers and their private property, a value they brought with them from Europe, but which the radicalized minority groups, who quickly came to be a numerical majority through an extraction driven immigration policy, opposed, because they thought majority rule allowed them to do whatever they wished.

“The world agreed with the latter, and celebrated joyously as Nelson Mandela, an avowed communist, came to power in South Africa, marking the end of an era. The old South African flag was erased, the symbols of its history were destroyed, its anthem forbidden, and a new power came to the fore. Twenty-five years have passed: Where are we?

“The infrastructure is crumbling, people are seeking to leave in mass exodus even as the government forbids such action [?], and its major city which literally sits on a river to the ocean is in danger of running out of water. A safe, clean, First World country has now become known for crime, corruption, and in this very year, the government is voting to now legally seize land from families who have worked and held title to it for generations in the name of social justice. Does than sound familiar?

“You’re not allowed to say this, but the media turns the other way because the crimes are being committed by the Black majority against a White minority. The depressingly commonly occurrence of Boer Farmers being brutally slaughtered after their families are made to watch is covered up by that government, and those who speak out find their lives in peril. These people are not even political, but simply wish to exist and follow the rule of law they had embraced for centuries. Democracy changed that, and a new population meant new laws, with radical Marxist justice having no respect for life, liberty, or property, the foundations upon which South Africa was built just as surely as the United States.

“You don’t have to believe me. Do your own research and see what happens when nations think they can admit anyone, because we’re all good people and those feelings are what count. Besides, equality isn’t supposed to mean hurting those who have things, like you probably do if you had the resources to purchase my book. But the funny thing about Marxism is for all their rhetorical talents, and all their theories on redistribution, they don’t seem to understand the first bit about why and how people produce things. So, if you do, and you give them power, you had better expect them to use you and abuse you.” Inderdaad: die ANC-regering is by voorkeur besig met roofbou ten koste van die blankes; dus om te parasiteer op wat die blankes besit en tot stand gebring het pleks van self op eie inisiatief te skep en daarop voort te bou.

Leon Lemmer: Afrikaners: ‘Swerwers sonder rigting, soekers wat nooit vind’?

Die Nederlandse regering was een van die grootste kritici van die Afrikanerbewind in Suid-Afrika. Apartheid is verdoem sonder om ter versagting die historiese bande tussen die twee lande in ag te neem. Hierdie strategie het ten minste deels te make met Nederlandse skuldgevoelens oor sy koloniale geskiedenis, bv in Indonesië. Ek het die eerste keer daarmee kennis gemaak toe ek Multatuli (letterlik: Ek het baie gely) (Eduard Douwes Dekker, 1820-1887) se satiriese roman, Max Havelaar, of de koffij-veilingen der Nederlansche Handelsmaatschappy (1860) gelees het. By Amazon is die Kindle-weergawe van die oorspronklike teks (396p) gratis beskikbaar terwyl ‘n Engelse vertaling (364p) $5.14 kos. Dekker het griewe teen die koloniale bewind gekoester. Hy was gevolglik geneig om te oordryf. Tog bied die boek ten minste ‘n mate van insig in Nederland se koloniale verlede, des te meer omdat die outeur agtereenvolgend in verskillende dele van die hedendaagse Indonesië gestasioneer was: Java, Soematra, Soelawesi/Celebes en Ambon.

Wanneer ‘n hedendaagse Nederlandse joernalis oor Suid-Afrika skryf, weet ‘n mens dat hy blootgestel was aan en beïnvloed is deur die kritiek wat oorvloediglik in die hoofstroom-inligtingsmedia teen Afrikaners geopper is. Fred de Vries is geen uitsondering nie. Hy het grootgeword te midde van “die Nederlandse afkeer van Afrikaners” (p 388). Toe hy na ‘n verblyf van vyf jaar in Kenia en Uganda, waar hy swart bure gehad het (15), in Suid-Afrika aankom, moes hy eers sy “teësin in Suid-Afrika en die Afrikaners oorkom het” (20). Hy erken sy “vroeëre skeptisisme” oor Afrikanerkultuur en Afrikaans (288). Dit is duidelik dat hy ernstige voorbehoude spesifiek oor Afrikaners (gehad) het, maar nie oor enige van die ander plaaslike etniese groepe nie.

Sy negatiewe gesindheid is in ‘n mate versag omdat hy van 1992 tot 1995 en daarna weer van 2003 af jare lank in Suid-Afrika as die plaaslike verteenwoordiger van onder meer die Nederlandse koerant, De Volkskrant, gewerk en gewoon het. Hy het moeite gedoen om met ‘n breë spektrum van blanke Afrikaanssprekendes, insluitende Afrikaners, in gesprek te tree. As jong Suid-Afrikaanse blankes weens die kultuurmarxistiese massa-inlingtingsmedia nie daartoe in staat is om ‘n realistiese beeld van die apartheidsera te vorm in vergelyking met die nuwe Suid-Afrika nie, hoe kan dit van ‘n Nederlandse joernalis soos De Vries verwag word, wat eintlik ná apartheid hier aangekom het?

Op grond van De Vries se plaaslike verblyf en ondersoekende joernalistiek is die volgende boek van hom gepubliseer: Rigtingbedonnerd: Op die spoor van die Afrikaner post-’94 (Kaapstad: Tafelberg, 2012, 408p). Die bladsyverwysings in die voorlaaste paragraaf hier bo het op hierdie boek betrekking. Die titel van die oorspronklike Nederlandse teks is: Afrikaners: De lotgevallen van een volk op drift (2012). Die outeur wek die indruk dat baie van die onderhoude met Afrikaanssprekendes in Engels gevoer is. ‘n Bundel van hierdie Engelse gesprekke is reeds in 2008 deur Wits University Press gepubliseer, wat ‘n aanduiding kan bied van die politieke oriëntasie van die boek en sy outeur. Die Afrikaanse boektitel het my laat dink aan Koos du Plessis se “Kinders van die wind”-liriek, vandaar die opskrif van hierdie rubriek. “Rigtingbedonnerd” verwys na die Afrikaners wat “rigtingloos soos verdwaalde skape” (93) sedert 1994 “as gekortwiekte minderheid probeer om hul plek te vind in die nuwe, demokratiese Suid-Afrika” (5). Hy betrek nie bruin Afrikaanssprekendes nie (6). Die illustrasie deur Eduard Claassen op die voorkant van die boek toon twee osse wat in verskillende rigtings aan ‘n ossewawiel beur.

“Hierdie boek is ‘n persoonlike speurtog deur die hele Afrikanerdom … om uiteindelik uit te kom by ‘n antwoord op die vraag: Is daar nog plek vir ‘n wit mens in Suid-Afrika?” (11). Maar die plaaslike blankes omvat meer as Afrikaanssprekendes. Veral sedert 1994 is dit ook noodsaaklik om twee groepe Afrikaanssprekende blankes te onderskei: Afrikaners, wat bv nasionalisties en identiteitsbewus is, en nie-Afrikaners, wat die nuwe politieke bedeling aanvaar en bv geredelik verengels. Dit blyk dat De Vries slegs hierdie nie-Afrikaners aanvaarbaar vind; gevalle soos Koos Kombuis, Johannes Kerkorrrel, Rian Malan, Breyten Breytenbach, Max du Preez, Antjie Krog, Christi van der Westhuizen, FW de Klerk, Danie Marais, Theuns Eloff, Marlene van Niekerk, Etienne van Heerden en Mark Kannemeyer. Dit is dus hoogs misleidend as De Vries beweer dat sy Afrikaners almal dieselfde doel het: “Om waardig te oorleef en te bly voortleef as Afrikaners, verkieslik ín Suid-Afrika” (11). Afrikaanssprekende blanke nie-Afrikaners poog om te oorleef deur hulle seile na die politieke wind te span, dus ANC-gedienstig te wees, bv deur hanskakies te word en in werklikheid as nie-Afrikaners voort te bestaan.

Dwarsdeur die boek bly De Vries “‘n buitestander … ‘n regte uitlander” (3), ‘n toeris: “Jy kry nie ‘n gevoel dat jy deel is van iets nie” (277). “‘n Afrikaner sal ek nooit word nie” (389). Byvoorbeeld, vleisbraai is nie een van sy “gunsteling-aktiwiteite” nie (16). ‘n Buitestander kan ‘n welkome mate van objektiwiteit bied maar De Vries se beoordeling berus uiteindelik op subjektiewe reaksies. Hy het “al hoe meer gefassineerd geraak” met die Afrikaners se “verskille en ooreenkomste met die Nederlanders. Terselfdertyd was ek verbaas oor al die teenstrydighede wat inherent is aan die Afrikaner – ‘n plofbare, byna selfvernietigende mengsel van onbegrip, halsstarrigheid en innemendheid” (5). De Vries dink blykbaar dat begrip/beterweterigheid en verdraagsaamheid/toeskietlikheid hom toekom.

Hy veronderstel valslik dat hy die salige middeweg bewandel: “Iewers in die warboel van historiese bande, minagting en bewondering vir die Afrikaner wat die afgelope agt jaar tot my deurgedring het, het ek ‘n inwoner van die Middelwêreld geword wat nêrens meer tuis voel nie” (388). Myns insiens is die Afrikaners vir De Vries eerder ‘n stokperdjie wat tot voordeel van sy loopbaan as joernalis gevoelloos gery word. Byvoorbeeld, na aanleiding van Julius Malema wat “Skiet die Boer” gesing het, stel De Vries die vraag: “Was dit nou werklik nodig om die leier van die ANC-jeugliga aan te kla oor hy ‘n ou ANC-strydlied gesing het?” (205). De Vries beweer selfs: “In ‘n ekonomiese opsig gaan dit met die meeste Afrikaners beter as voor 1994” (207).

De Vries se standpunt kan soos volg opgesom word, wat per slot van sake die vernietiging van die Afrikaners impliseer; dat ons soos ekskresie kompos moet word: “Dis sewentien jaar ná apartheid en die voorheen eensgesinde Afrikanervolk is soos ‘n kissie nagvlinders waarvan die deksel gelig is. Hulle knipper hul oë teen die fel sonlig en fladder verdwaas en verward in alle rigtings. ‘n Klein groepie ekstremiste wat bande met buitelandse eendersdenkendes het, dink nog steeds in terme van ‘n rasseoorlog. Ander hou die visier gerig op ‘n Volkstaat en die ideaal van selfbeskikking. Orania is vir hulle ‘n voorbeeld dat dit kán werk – hierdie onversetlike poging tot Afrikaner-selfverwesenliking. Maar die meeste Afrikaners wil niks weet van ‘n oorlog, ‘n volkstaat of die strewe na selfregering nie. Hulle is bereid om op [onder?] te gaan in die nuwe Suid-Afrika … die nagvlinders wat nou sonder vlerke is” (178). “Om in Suid-Afrika te oorleef, moet jy offers bring, jou Westerse self grotendeels ontken” (225). Hy verwag van die Afrikaners wat hy nie van homself sal verwag nie.

Ek het De Vries se boek lank gelede as ‘n geskenk ontvang maar nagelaat om dit te lees. Suidpunt het onderaan een van my onlangse rubrieke (Praag 27.01.2019) gevra dat ek hierdie boek bespreek. Dit het my aangespoor om De Vries se teks te lees. Ek is dankbaar dat ek dit uiteindelik gedoen het. Suidpunt kan dus bedank of verwyt word vir wat ek hier skryf. Suidpunt verwys bv na die Nederlanders se voorliefde vir Antjie Krog. LitNet-lesers weet teen hierdie tyd dat net ‘n bepaalde soort Afrikaanssprekende, wit en bruin, deesdae kort-kort na Nederland genooi word om as sprekers by byeenkomste op te tree of as deelnemers aan sulke samekomste. Twee van die vereistes is dat hulle apartheid moet verdoem (en verkieslik ANC-gedienstig moet wees) en dat hulle hulle seën oor Kaaps as die toekoms van Afrikaans moet uitspreek (of in elk geval nie oor geradbraakte Afrikaans beswaard moet wees nie).

Daar is ‘n bibliografie van 64 items aan die einde van die boek. Vir die kritiese leser is dit egter gou duidelik dat De Vries ‘n beperkte insig in die Afrikaner en sy geskiedenis het. “Ras het vir die apartheidsdenkers swaarder geweeg as kultuur” (6). Hy skryf dit met verwysing na bruin Afrikaanssprekendes, dus uitgaande van die foutiewe veronderstelling dat die kultuur van Afrikaners en bruin mense identies is. “Daardie ‘witheid’ waarop Afrikaners hulle soms so graag beroep, is ‘n fabel … Afrikaners is ‘n gemengde volk, of kreole” (6). Die historikus Hans Heese het egter op grond van wetenskaplike navorsing aangetoon dat blankes 93% blanke bloed het. De Vries ignoreer hierdie bevinding of is onbewus daarvan. Hy steun eerder op Breyten Breytenbach se vergesogde polities-gemotiveerde bewering: “Ons is ‘n bastervolk met ‘n bastertaal. Ons aard is basterskap. Dis goed en mooi so … Ons moet kompos wees … In daardie gedeelte van ons bloed wat van Europa kom, was die vloek van meerderwaardigheid” (6).

Dit is juis die Europeesheid van die plaaslike blankes wat daarvoor gesorg het dat Suid-Afrika vóór 1994 die mees ontwikkelde en voorspoedigste land in Afrika was. ‘n Kernwaarheid is dat blankes toe polities en andersins in beheer van Suid-Afrika was. De Vries beskou die onverkwiklike Suid-Afrikaanse hede as ongetwyfeld beter as die (apartheids)verlede. Verskynsels soos “gulsigheid, uitbuiting en magshonger” was glo die grondslae van apartheid (79). Apartheid word valslik met Joseph Conrad se novelle, Heart of darkness (1899), geassosieer, dus met die uiterste mishandeling van swartes deur blankes in die destydse Belgiese Kongo (79).

“Wat veral in ‘n mens se gedagtes bly maal, is hoe vindingryk apartheid uitgedink is en hoe hierdie onmenslike [!], voortdurend aangepaste ideologie oor sowat tagtig jaar [? 1948-1994] daarin geslaag het om voor die oë van die hele wêreld ‘n swart meerderheid te onderdruk deur ‘n eiesoortige kombinasie van wetgewing, godsdiens, onderwys, werkreservering, angs, geweld en propaganda” (81-82) – asof daar nie baie soortgelyke stelsels van rasse-(onder)skeiding bestaan het en steeds bestaan nie; ook asof die ANC nie ‘n soortgelyke stelsel ten bate van swartes en ten koste van blankes bedryf nie; ook asof die “apartheidsregime” gewelddadig was maar nie die ANC en PAC nie.

In 1994 het die Afrikaners glo “alle politieke mag prysgegee” (8). In werklikheid is die blankes se politieke mag sonder hulle goedkeuring en teen hulle beterwete deur ‘n klein groepie ruggraatlose, onbekwame, blanke Afrikaanssprekende politici op ‘n verraderlike, mandaatlose manier van hulle ontneem. Met verwysing na Chris Louw se uitlatings oor die NP-elite skryf De Vries: “‘n Siek moraal wat apartheid, tuislande, die verhongering en onderdrukking van swart mense en rasmeerderwaardigheid goedpraat. En daarna onderhandel hulle ewe uitgeslape met die ou vyand, verloën al hul ou ideale en gee die land tevrede en selfvoldaan oor aan die ANC” (94-95).

De Vries skryf Suid-Afrika het ná 1994 “met rasse skrede verander” (11). Daardie “rasse” wat die verandering bewerkstellig het, is die swartes. Dit behoort ook duidelik gestel te word dat die veranderings meesal nie verbeterings was nie; dat verandering in daardie konteks hoofsaaklik verval en agteruitgang was en is. Hoe oppervlakkig De Vries se kennis is, blyk uit sy opmerking dat die Taalmonument in die Paarl in 1975 onthul is, “‘n halwe eeu nadat Afrikaans ‘n amptelike taal geword het” (160). Wat hy nie noem nie en dalk nie weet nie, is dat die eintlike rede vir die onthulling in 1975 is dat die Genootskap van Regte Afrikaners (GRA) ‘n eeu tevore in die Paarl gestig is.

De Vries skryf: “Geskiedenis [is] nie meer so ‘n belangrike hoërskoolvak nie en … die leermateriaal [is] gotendeels op ‘n ontleding van die oorsake en gevolge van apartheid gerig” (58). Hy noem dit maar veroordeel dit nie; ook nie dat al die leerplanne met net swart skoliere in gedagte opgestel word nie. Pleks daarvan beweer De Vries, na aanleiding van sy besoek aan die museums by Bloedrivier, “hoe uitgeslape die geskiedenis destyds al verdraai is” (82). Dalk probeer hy onsekerheid wek oor wie die Bloedrivier-veldslag gewen het, die Boere of die Zoeloes. Die Groot Trek, die Slag van Bloedrivier en die Anglo-Boereoorlog word “mitiese gebeure” genoem “wat verreikende invloede op die volksaard [van die Afrikaners] sou hê” (104).

Let op hierdie mislike formulering oor Afrikaners se verset teen swart oorheersing: “Wat het ná al die jare oorgebly van hierdie gedruis [!], van die belofte om lewens op te offer vir vryheid, van die dreigement om nooit oor te gee nie?” (59). Daar is blykbaar nog nie genoeg Afrikanermonumente verskuif of afgebreek nie. “Die Voortrekkermonument staan sowaar nog, in al sy lomp [!] 41 meter glorie [!], met sy sirkel ossewaens en sy helde gebeitel in klip” (60).

Wanneer daar waardering en applous vir Bok van Blerk is nadat hy “De la Rey” gesing het, is De Vries se kommentaar: “dom, banaal, goedkoop, die ene massahisterie” (66). Hy haal die anti-Afrikaner Max du Preez (goedkeurend) aan wat hierdie liedjie beskryf as: “Viagra vir jong puisiegesigte en skaam-kwaad ooms” en die ewe nie-Afrikaner Koos Kombuis wat dit “musikale laertrekkery” noem (67). “De la Rey” dien as “‘n metafoor vir ‘Boeretrots.”’ Dit was glo “‘n meesterplan van die ouens [!] wat die liedjie geskryf het om honderd jaar terug te gaan, na ‘n tyd toe Afrikaners nog nie deur apartheid besmet [!] was nie, toe helde nog helde was” (68). Dus, tydens en ná apartheid behoort daar nie meer Boeretrots of Afrikanerhelde te vinde te wees nie.

Hoofstuk 8 handel oor “die groot argitek, FW de Klerk” (100). Die nuwe Suid-Afrika-gebou wat hierdie argitek hom in 1990 verbeel het, het egter nooit werklikheid geword nie. De Klerk het ‘n onderhoud aan De Vries toegestaan. “Hy beskou dit as sy taak om te sorg dat die nuwe Suid-Afrika, waarvoor hy pa staan, op koers bly. ‘En veral – en dit is die hartklop van die FW de Klerk-stigting – om te waak dat die grondwet eerbiedig word en nie ‘n blote stuk papier bly nie. Want die grondwet is die beliggaming van ‘n historiese ooreenkoms wat bereik is deur ‘n proses van gee en neem. Dit is ‘n kompromis waarop ons trots is, ‘n werkbare kompromis'” (104). De Klerk kan kwalik werklik glo wat hy hier beweer. Die grondwetlike onderhandelinge was ‘n proses van gee en neem, maar in die sin van: Die NP gee en die ANC neem. Die ooreenkoms was nie soseer ‘n kompromis nie as ‘n proses van die een toegewing na die ander deur die NP aan die ANC.

Die Grondwet blyk nou nie eens die blankes se besittings teen onteiening sonder vergoeding te beskerm nie. Leon Wessels het vertel dat FW de Klerk dit in 1996 lank en sterk oorweeg het om in die parlement teen die aanvaarding van die Grondwet te stem. Sedertdien het De Klerk en sy stigting ontpop as verbete voorstanders van die Grondwet. Dit is moeilik om ‘n groter en vollediger verloorder as FW de Kerk te bedink. Hy probeer om die blaam van hom af te skuif. Byvoorbeeld: “Een van die redes waarom die nasiestaat in Suid-Afrika misluk het, is omdat wit mense te selfsugtig was” (106). As hy maar in groter mate die wense van die blanke kiesers in ag geneem het, bv selfbeskikking. Dan sou hulle tans in ‘n minder benarde situasie gewees het. De Klerk gaan voort met sy proses van ontkenning van die wrede werklikheid van sy skepping, die nuwe Suid-Afrika. Byvoorbeeld, oor die huidige gebrekkige owerheidsdienslewering sê hy: “Die gehalte [het] ongelukkig ‘n bietjie [!] gedaal” (366).

De Klerk beweer dat “‘n minderheid van die wit mense my as ‘n verraaier sien” (110). De Vries borduur (goedkeurend) voort: “‘n Mens kan dit nogtans ‘n wonderwerk noem dat die partye hoegenaamd tot ‘n vergelyk gekom het en dat daar in 1996 ‘n grondwet gestalte kon kry wat wêreldwyd as die toppunt van vooruitgang geprys is. Tog moet dit vir De Klerk frustrerend wees: Hy het soveel vermag [!] en tog relatief min erkenning gekry” (110). Die wonderlikheid van die Grondwet in globale perspektief is een van die mites waarop die nuwe Suid-Afrika gebou is. So ‘n demokratiese opset is heeltemal ongeskik vir Suid-Afrika met sy talle hoogs verskillende etniese groepe. As die Grondwet die toppunt van vooruitgang was, waarom is daar sedertdien konstante agteruitgang?

De Vries was ‘n aantal jare lank die eienaar van ‘n huis in Vrede in die noordooste van die Vrystaat, in ‘n buurt wat al hoe meer deur swartes ingeneem word. Sommige van die bure was swartes. Die eiendom het ‘n boord met vrugtebome gehad. As verligte mens het hy “vir die kinders gesê hulle kan maar kom vrugte pluk” (117). Op ‘n keer toe hy daar aankom, blyk dit dat daar by sy huis ingebreek is. “Allerhande dinge maal deur jou kop, maar veral woede, wanhoop … en wraakgedagtes” (117). “Meteens hoor jy jouself dinge sê soos ‘dit gaan nie werk in hierdie land nie.’ Jy betrap jouself dat jy rassistiese gedagtes dink” (116). Hy het sy huis toe teen inbrake beveilig. Hy verkneukel hom daaraan dat die diewe gelyk het nie swart te wees nie maar sy blanke bure (120).

Sonder om ooit met ‘n ongunstige woord oor Nelson Mandela, die ANC of swartes vorendag te kom, skryf De Vries oor Hendrik Verwoerd: “Dit is moeilik om eerbied te hê vir ‘n rassistiese intellektueel wat ‘n onnoembare hoeveelheid leed op sy gewete het” (126). Met hierdie gesindheid het hy die “godverlate plek” Orania, van “‘n groepie fanatieke, selfversorgende Afrikaners,” besoek (124). Volgens Frans de Klerk, die adjunkpresident van die Orania-beweging, is Orania “‘n soort bedevaartsoord … vir eendersdenkendes” (134), maar volgens De Vries is daar “‘n gebrek aan samehorigheid” (135). Hy meld “die dorp se kenteken is ‘n mannetjie wat sy moue oprol” (127) en dat dit daar veilig is (125). “Daar is nie ‘n polisieman of veiligheidswag in sig nie. Daar lê nêrens ‘n blikkie of ‘n stukkie papier op straat nie” (131). Volgens De Vries is “Orania ‘n plekkie … waar Afrikaner-wees as ‘n stokperdjie beoefen word” (133). Volgens ideoloë is Orania “‘n Afrikanerlaboratorium” (133).

Carel Boshoff sr (1927-2011) het tydens De Vries se besoek nog gelewe. Hy verwys na Boshoff “en sy kamerade” (129) wat myns insiens doelbewus gemeen is. De Vries erken dat hy hom tydens sy Orania-besoek aan sarkasme skuldig gemaak het (134). Ek bevraagteken of die volgende ‘n akkurate weergawe van Boshoff se mening is: “Volgens hom het Afrikaners hulle sedert die sestigerjare deur ekonomiese welvaart laat verlei en ‘n onbesorgde lewe in ommuurde voorstede nagestreef, terwyl hulle hul taal en kultuur heeltemal [!] verwaarloos het” (128). Inteendeel, dit was juis die bloeityd van Afrikaans en Afrikanerkultuur. De Vries skryf: “Niemand sal ontken dat Orania rassiste het nie” (135). Dié nedersetting verteenwoordig glo “pogings om aan die tyd ‘n ander kinkel te gee en die onvermydelike op ‘n afstand te hou, ongeag of dit modernisering of swart oorheersing is. En om eerlik te wees, is ek verlig wanneer ek by Hopetown weer swart en bruin Suid-Afrikaners sien en terug is in die komplekse, energieke mengsel van rasse en kulture” (136). Dus, terug in bv die misdaadnes, waarvan De Vries met sy Nederlandse paspoort maklik kan ontsnap. Vir meer inligting oor Carel Boshoff en Orania: Praag 19.12.2015.

In hoofstuk 11 skryf De Vries oor Afrikaners en hulle plase, wat glo “gemitologiseer” word (138). ‘n Swart werkers wil nie “eendag” die blanke se plaas hê nie: “Ek wil dit nóú hê!” (142). Bennie van Zyl, die hoofbestuurder van die Transvaalse Landbou-unie, sê tereg van die swartes: “Daar heers ‘n ander kulturele houding. Hulle lewe vir vandag. Môre tel nie. Hoe kan jy ‘n besigheid [bv boerdery] op dié manier bedryf?” (147). Van Zyl voeg by: “Die ANC is besig met ‘n weldeurdagte poging om die wit mens te verdryf … ‘Hulle wil die bestaande orde verander en hulle doen dit op die Afrikamanier. Suid-Afrika is nou doodgewoon ‘n Afrikaland, vol mense wat hulleself verryk” (147). “Gee vir my ruimte waar ek myself kan wees … Ek voel tuis by die Westerse manier van doen. Hierdie land is ‘n moeras, waar jy moet soek na die oorblywende eilandjies” (380).

De Vries het Kroonstad besoek. “Dit is een van talle dorpe wat ná die einde van apartheid ‘n metamorfose [transformasie/agteruitgang] ondergaan het. Die middedorp het intussen grotendeels swart geword” (150). Dieselfde word van Potchefstroom gesê (289). Pretoria het “die afgelope tien, vyftien jaar byna onherkenbaar verander” (357) maar geensins verbeter nie. De Vries het die terrein van die ABO-konsentrasiekamp by Kroonstad besoek. “Onkruid en steekgras het alles [bv die grafte] toegegroei. Die hek is ook weg” (152). Tussen die bruin woonbuurt Brentpark en die swart woonbuurt Constantia is daar ‘n grasvlakte. “Hier is ‘n paar jaar gelede ‘n sportveld met pawiljoene aangelê … Daar is niks meer van oor nie … Die doelpale, die hekke, die pawiljoene – álles is weg” (153). Daar het eens “‘n vleuelklavier, ‘n duur Yamaha, … in die stadsaal gestaan … Op ‘n dag wou ‘n bekende pianis ‘n optrede in die stadsaal reël. Maar die klavier was weg. Verdwyn. ‘Uiteindelik het dit uitgekom dat dit deur die [ANC-]stadsraad aan ‘n sjebien in Bloemfontein verkoop is.’ Die klavier is nou in ‘n ietwat gehawende toestand terug op Kroonstad” (238). Dit gee ‘n aanduiding van wat verandering/transformasie kan behels. De Vries veroordeel nie sulke gebeure nie en niemand vra verskoning daarvoor nie. “Soveel wat gesteel, verwaarloos of stukkend is. En dan het ons nog nie eens gepraat oor die gate in die paaie, die lekkende waterpype, die barste in die riolering en die wydverspreide korrupsie nie” (153).

Die gevolg is “dat nóg wit nóg swart belasting wil betaal. Wit mense omdat hulle geen verbetering sien nie; swart mense omdat hulle dit nog nooit geken het nie”[!] (153). Dit is ‘n tradisie wat die ANC geskep het: Swartes hoef nie te betaal vir bv die munisipale dienste wat hulle van die owerheid ontvang nie. Die gevolg is “ineenstorting aan alle fronte” (155). De Vries gee doelbewus valslik voor dat wat in Kroonstad gebeur maar bloot ‘n voortsetting is van wat tydens apartheid die geval was, terwyl die vóór- en ná-1994-era in werklikheid hemelsbreed verskil: “Poste in die munisipaliteit word gevul (soos trouens ook onder apartheid) deur familie, vriende en partylede. Tenders word (ook soos onder apartheid) toegeken aan ondernemings wat noue bande met die regerende party het” (156). Met die tragiese chaos in Kroonstad as agtergrond wil De Vries Afrikaners (eerder as die swartes) verander. Eufemisties noem hy dit “die herdefiniëring van die Afrikaners” (157). Vir hom is daar skynbaar ‘n ligpunt: “Slegs die erg verkramptes onder hulle [Afrikaners] stem nog vir ‘n uitsluitlik Afrikanerparty” (157).

Afrikaans word sonder meer ‘n “hibridiese” taal genoem (161); “tegemoetkomende kreools” (163). Hy meld darem tereg dat Afrikaans “die stem en siel van die Afrikaners” is (162). Danie Marais beweer: “In baie opsigte is ons [Afrikaners] die stiefkinders van die Westerse en Nederlandse kolonialisme … Maar waar die vorige geslagte graag die Europese oorsprong van die taal beklemtoon het en vreeslik trots was op hul Europese herkoms, besef ons hoe totaal [!] verbaster ons eintlik is. Ons is kreools en trots daarop. Ons wil in Afrika tuishoort, nie in Europa nie” (163). Maar dit is juis die Europeesheid van die plaaslike blankes wat gesorg het dat Suidelike Afrika beter as die res van Afrika was. Dit is nie in landsbelang nie en nog minder in die Afrikaners se belang as hulle verafrika deur biologies en taalgewys te verbaster. “Die spilpunt vir die oorlewing van Afrikaans lê by die universiteite en die skrywers” (163). Maar sekerlik ook by Afrikaner-ouerhuise en Afrikaanse skole, asook by Afrikaansdosente en alle Afrikaanssprekendes wat hulle vir suiwer(der) Afrikaans beywer. “Die ANC-regering wil nie meer instellings vir wit mense hê nie en nog minder vir Afrikaners. Danksy [! eerder: weens] die samesmelting met swart universiteite en hoërskole het die Afrikanerkarakter van die meeste universiteite verdwyn” (164). De Vries verwys ook na “die beroemde [! eerder: berugte] Dakar-konferensie” gehou in 1987 (164).

De Vries hou van Marlene van Niekerk se uitbeelding van die tradisionele Afrikaner en die hedendaagse “wegkalwing” daarvan (168). Afrikaners het glo ‘n “bevlekte verlede” (169). “Triomf was ‘n groteske roman oor ‘n duister onderwerp (die rigtinglose, wanhopige, rassistiese ‘armblankes’ in die naderende nuwe Suid-Afrika), maar tog lig, danksy die growwe taal. Regses was woedend daaroor. Hoe kan iemand – nogal ‘n Afrikaner [?] – die volk [let op die sarkasme] op so ‘n skandalige manier as ‘n ontaarde spul uitvaagsels uitbeeld?” (169). Die onprakties-gebore Van Niekerk (sy kan bv nie motor bestuur nie) het al, soos bv Sonja Loots, met talle teenstrydige uitsprake oor Afrikaners en Afrikaans vorendag gekom, bv: “‘n Mens kan selfs vra of iets soos ‘n gesamentlike kultuur wel hier [in Suid-Afrika] bestaanreg het. Om onder dergelike omstandighede ‘n aggressiewe vorm van Afrikanernasionalisme te predik, is dom en verkeerd” (170). Ek dink eersgenoemde stelling is korrek en die tweede foutief. Van Niekerk is egter in die kol as sy byvoeg: “Ek bespeur geen groen-tendense nie. Ek sien die inhalige, uitbuitende gedrag van die nuwe pierewaaierklas. Ek merk ‘n onverskilligheid ten opsigte van klein [?], waardevolle sake: die kunste, die tale, die vissies in die riviermondings van Natal. En ek skaam my verskriklik” (171).

Oor Karel Schoeman se Na die geliefde land, JM Coetzee se Disgrace en Marlene van Niekerk se ander roman, Agaat, skryf De Vries: “Dit is onheilspellende variasies op die romantiese plaasroman uit die jare dertig. Hulle almal speel af in ‘n land waar die regdenkende [!] deel van die bevolking lankal hul tasse gepak het, op vervalle plase waar die magsverhouding omgekeer is en ‘n handjievol bittereinders probeer staande bly in ‘n vyandige, ontredderende omgewing. Dit is boeke oor ontheemding en skrynende nostalgie. En op die agtergrond huiwer die spookbeeld van ‘n afgetakelde wit volk in donker Afrika – die verskrikking vir nasionaliste uit die jare dertig, veertig en vyftig” (174). Onmiddellik hierna maak De Vries gewag van “die verwronge Afrikanerkultuur” (174). Hy is geen bondgenoot en sekerlik geen bewonderaar van die tradisionele Afrikaner nie.

De Vries het verskeie kere met Etienne van Heerden gesels. Op De Vries se mislike manier: “Ek wou weet wanneer hy besef het dat hierdie idille van ‘n onbedorwe land vals was” (172). Van Heerden vertel toe van die Karoo-plaas waarop hy grootgeword het, “daardie ewige mitiese plaas, die hemel van die platteland … ‘Boeregemeenskappe was destyds ‘n vreemde smeltkroes van geweld en geborgenheid,’ het hy vertel” (172). Dwarsdeur sy boek probeer De Vries om die Afrikaner op sy plaas sover moontlik te ontheilig. Maar let op Van Heerden se teenstrydige uitsprake, onder meer gevoed deur sy sug na verligtheid en sy begeerte om in Nederland, wat hy dikwels besoek, welkom te voel. “Hy is nie bang dat die taal [Afrikaans] of die [Afrikaner]kultuur sou verdwyn nie …’Wat taal betref, dink ek hulle [FW de Klerk en sy onderhandelaars] moes ‘n fermer posisie ingeneem het. Beslis wat die onderwys betref … Maar verder moet ons God op ons kaal knieë dank, want dit is ‘n wonderwerk” (173). Maar dan kla Van Heerden met verwysing na LitNet soos volg: “Die stryd vir ‘n kulturele webwerf is moeilik in ‘n land waar woorde soos ‘gehalte’ en ‘diepgang’ uit die leksikon verdwyn het” (294). Hy moes hom klaarblyklik eerder by verwestering as afrikanisering geskaar het. Vir LitNet koester hy hierdie mooi ideaal: “Ek moet dit nooit gebruik as ‘n manier om bepaalde idees te verkondig nie” (295). Terselfdertyd wil hy “seker maak dat dit niks rassisties of lasterliks bevat nie” (295). In hierdie opsig word die sensuurnet met besonder klein gaatjies in die praktyk baie wyd gespan; dermate dat idees wat naasteby as regs vertolk kan word, met obsene oorgawe buite LitNet gehou word.

Die aandag word daarop gevestig dat Eben Venter se roman., Horrelpoot, op Joseph Conrad se novelle, Heart of darkness, gebaseer is. In Venter se distopie word Afrikaans getransformeer tot “‘n brabbeltaaltjie wat nog net verlangs soos Afrikaans klink” (175). Dít is ‘n wesenlike gevaar as die sogenaamde Afrikaansinstansies en -dosente op hulle ingeslane weg voortgaan deur nie taalsuiwerheid te bepleit nie. Venter sê van een van die karakters: “Koert is die versinnebeelding van die taal wat heeltemal tot niet gaan” (176). “Van die geletterde, beskaafde, semi-Europese Afrikaner wat ná 1948 op die toneel verskyn het, is daar in Venter se roman niks meer oor nie. Hy word geheel en al deur donker Afrika oorskadu” (175). Venter vra: “Wat is dit tog met Afrikaners? Is dit ‘n soort cultural cringe? … Afrikaans is ‘n geweldig ekspressiewe taal. Ek is ‘n absolute kampvegter vir die gebruik van Afrikaans as onderrigmedium op Stellenbosch. Een universiteit ten minste, for God’s sake” (176). Afrikaans, as ‘n taal waarin enigiets wat in Engels moontlik is, gesê kan word, maak die gebruik van Engelse woorde, frases en uitdrukkings oorbodig. Maar De Vries het die onderhoud met Venter moontlik in Engels gevoer.

Dan Roodt word deur De Vries saam met Eugène Terre’Blanche as ekstremiste geklassifiseer (184). Oor Terre’Blanche se Afrikaner-Weerstandsbeweging skryf De Vries: “Ons [kan] die paramilitêre verregses voorlopig wegpak in die kas van anachronismes” (200). Maar Roodt is glad nie in daardie liga nie. Hy is met bedrywighede in die metapolitiek besig. “Roodt geniet nie alleen ‘n reputasie as verkramp nie, maar ook as voorstander van politieke onafhanklikheid vir die Afrikaner … Roodt is die stigter van Praag … ‘n groep Afrikanernasionaliste wat sedert 2000 ‘n stryd voer vir die behoud van die Afrikaanse taal en kultuur en hom nou ook beywer vir ‘n Volkstaat” (185). “Roodt beskuldig die ANC van ‘n Pol Pot-idealisme ingevolge waarvan die ander party alles moet opgee” (186). “Sy visie [is] dat literatuur, taal en politiek onlosmaaklik aan mekaar verbonde is” (187-188). “Apartheid … was nie ‘n volksmoord nie, geen misdaad teen die mensdom nie” (188). De Vries kom met hierdie onbedoelde kompliment: “Roodt is in alle opsigte die omgekeerde [teenoorgestelde] van Antjie Krog. Waar Krog ‘die ander’ wil omhels, wil Roodt hom sover moontlik op ‘n afstand hou. Hy voel vir Krog niks anders as veragting nie, en so ook vir al die ander Afrikaners wat probeer om met die postapartheid-Suid-Afrika te integreer” (188).

Roodt word soos volg aangehaal: “Ons probleem is dat ons in radikale omstandighede lewe, in een van die gewelddadigste samelewings op aarde. Maar ons sit met ‘n willose konformisme … En dié wat weier, word verstoot of gestigmatiseer” (189). Ook: “Veral die swart elite het ‘n sterk rassebewussyn. Omdat hulle so verwesters is, het hulle nie meer ‘n taal of kultuur wat hulle bind nie – nog net die kwessie van ras … Uiteindelik sien ek nie hoe Afrikaners in fisieke, kulturele en taalkundige opsig binne die huidige Suid-Afrika gaan oorleef nie. Maar Afrikaners beskik oor ‘n geweldige vermoë om ‘n eie wêreld te skep, om vir hulself te sorg. Dis net dat die wil nie nou daar is nie” (190).

De Vries is behep met die “herdefiniëring van die Afrikaner” (228), dus om van die Afrikaner iets te maak wat hy nie is nie. In hierdie konteks bring hy ‘n “ruimdenkend[e]” “ander Afrikaner,” Antjie Krog, ter sprake (228). “Ons praat weer in daardie mengelmoes van Engels, Afrikaans en Nederlands. Sy vloek nog steeds soos ‘n matroos” (235). Soms dop ‘n onverwagte (moontlike) waarheid uit, bv “Niemand wil swart of homoseksueel wees nie” (235). “Krog wou [as propagandis] buite haar eie taalgemeenskap gelees en verstaan word en deel uitmaak van ‘n groter Suid-Afrikaanse kanon” (229). Om hierdie rede was dit vir haar belangrik dat haar idees eerder in Engels as Afrikaans gepubliseer word, al is dit kritiek op veral Afrikaners wat in haar visier is.

Krog weef glo “‘n tapisserie van waarhede” (230). Sy ondersteun bv De Vries se renons in konserwatiewe Afrikaners op die platteland: “Die wesenlike rassisme kom voort uit angs. In die uitsprake herken jy die fatalisme, die besef dat daar ‘n onvermydelike en onomkeerbare einde gekom het aan die hemel op die platteland” (231) – sekerlik ook die einde van Suid-Afrikaanse stede wat ‘n onmiskenbare Europese aanskyn gehad het. Byvoorbeeld, “Stellenbosch is [was?] ‘n stukkie Europese beskawing in Afrika” (258). Antjie se huidige man, John Samuel, blyk ‘n ligpunt in die duister Krog-huis te wees: Hy “funksioneer as die skeptikus wat sy vrou weer terugbring aarde toe as sy te entoesiasties begin fladder. Sy glimlag. ‘Saans kyk ons nuus en dan sê hy: “Aitsa, hulle steel al weer. Watse ubuntu-kak het ons nou hier?”‘” (237).

Dalk oorweeg Antjie ‘n alternatief vir John. De Vries vra: “Sou sy, as sy kon, met ‘n swart man getrou het? ‘Ja, ek dink so,’ sê sy sonder aarseling” (238). Haar ideaal is: “Jy is wie jy is, maar jy meng met die ander” (367). In daardie proses wil sy hê dat blankes/Afrikaners oorboord moet gaan; dat hulle hulleself etnies-kultureel moet vernietig: “Die idee [is] om saam te lewe, te integreer waar jy werk en waar jy woon. Jy het kleinkinders wat nie meer wit is nie; jy het familielede van kleur. Só moet dit ook wees. Só sou ek graag [!] hier wil oorleef” (367). Die punt is: Die toekoms hoef nie só te wees nie. Ék wil nie só oorleef nie.

Mark Kannemeyer van Bitterkomix-faam sê: “Ek sal bly wees as Afrikaans heeltemal oplos en van die aardbodem af verdwyn. Want dit is die taal van die skurke en ek ken hulle soort deur en deur, beter as enigiemand anders. Hulle het nooit iets vir my gedoen nie en ek is nie van plan om vir hulle iets te doen nie. Ek gee ook nie ‘n moer om vir die taal nie. Ja, goed, dis ‘n mooi taal om in te skrywe en vir die poësie. Maar ek het geen besondere liefde daarvoor nie. Dit was die werktuig van die onderdrukkers. Die politieke konnotasies wat daaraan kleef, is te skrikwekkend. Ek sal nie ‘n traan daaroor stort nie” (265).

Rian Malan het ‘n soortgelyke negatiewe opvatting jeens die toekoms van Afrikaans en Afrikaners. “Die Boere sal weer deur die vuur gaan en anders daar uitkom. Hul taal sal ‘n geraamte word wat nog net in een of ander variant van tsotsitaal voortleef. Hul velkleur sal van die huidige ‘beswaarlik wit’ na effens goudkleurig verander” (369).

Hoofstuk 26, met die opskrif “Onwillige Voortrekkers,” is seker die aangrypendste in die boek. “Ons het in ‘n trek beland waaraan ons glad nie wil deelneem nie” (358). Die hoofstuk handel oor Afrikaners wat na Australië geëmigreer het; veral dié in Perth, maar ook in Melbourne. Van die voordele is dat “hulle nie saans hul deure hoef te sluit nie” (339). In Australië, anders as in die nuwe Suid-Afrika, is daar “veiligheid, paaie sonder gate, skoon water en ‘n regering wat goed funksioneer” (340). Daar word geskat dat “nagenoeg ‘n miljoen wit mense die land sedert 1994 verlaat het. Volgens die laaste Australiese sensus het Perth in 2006 sowat 40 000 Suid-Afrikaners gehad, hoofsaaklik wit mense. In die lig van die uittog oor die laaste vyf jaar word dit nou [2012] geskat op maklik 60 000. Grappenderwys word Perth ‘Bloemfontein by die see’ genoem, of ‘Perthfontein'” (341).

“Jy [kan] slegs ‘n sterk gemeenskap … hê as jy ‘n elite het. Maar nou verlaat hierdie elite die land” (354). Wat hierdie waardevolle Afrikaners landuit gedryf het, is “misdaad, geweld, regstellende aksie, swart ekonomiese bemagtiging en veral [om om te sien na die belange van hulle] … kinders” (341). Die emigrante het “gatvol” geword vir toestande in die nuwe Suid-Afrika (349). Die oorsprong van al die probleme kan na ‘n enkele verskynsel en rasgroep herlei word: oorheersing deur die swartes. “Suid-Afrika het toenemend die soort samelewing geword waar dit nie meer vanselfsprekend is dat ‘n mens daar sal wil bly nie” (353). “Ek word liewer daarvan beskuldig dat ek ‘n lafaard as ‘n moedige sterfgeval is” (355). Die Jode het eerste padgegee, daarna die blanke Engelssprekendes en laastens die Afrikaners (342).

Oor een ding behoort daar geen twyfel te bestaan nie: “Emigrasie is traumaties” (342). “Hoe dit moet wees om jou land op te gee omdat dit vir jou onleefbaar geword het, omdat jy vir jouself geen toekoms daar sien nie” (356). Dit is moeilik/(feitlik) onmoontlik om in ‘n ander land as jou vaderland tuis te voel (345). Ek het al dikwels gewonder of FW de Klerk en sy mede-hensoppers al ooit beswaard gevoel het oor wat hulle hierdie emigrante aangedoen het. Maar die blankes wat in Suid-Afrika agtergebly het, is baie meer en ondervind heel moontlik selfs meer trauma as die emigrante (Praag 13.10.2018) maar daar is by die genoemde hensoppers geen teken van skuldgevoelens hieroor nie. Een van die emigrante sê: “As jy nie meer ‘n [effektiewe] stem in jou eie land het nie, is daar vir jou niks meer oor nie” (346). “Daar [is] nie meer vir hulle [blankes] plek in die spel van die landspolitiek … nie” (349).

Sy hou “die regering van FW de Klerk verantwoordelik vir die toestand waarin Suid-Afrika hom bevind. ‘Hulle het ons verraai'” (347). “In die omarming van ons bevryding het ons ook ons eie verdwyning verwelkom” (358). “Eers moes ek myself weer ontdek. Ek het my identiteit verloor” (348). In Australië/die buiteland is dit ‘n waarheid soos ‘n koei: “Die [Afrikaner]kultuur en die taal [sal] mettertyd … kwyn” (350). Die oud-Suid-Afrikaners in Australië het hoofsaaklik mede-oud-Suid-Afrikaners as vriende (343). Hulle vind ook makliker by oud-Zimbawiërs aansluiting (344) as by die gevestigde Australiërs. “Afrikaners het te kampe met die feit dat [hulle] mateloos nostalgies is” (357). Vergelyk bv die nostalgie en bitterheid van Ryk Hattingh (1957-2017) wat na Nieu-Seeland uitgewyk het (Praag 21.05.2016).

In die laaste hoofstuk is daar nie juis sprake van salwende woorde vir en simpatie met die Afrikaners nie. “As jy mooi dink, verskil Suid-Afrika nie veel van die res van die kontinent nie” (390). Inderdaad, Suid-Afrika verafrika daagliks meer en teen ‘n ontstellende tempo. Maar vóór 1994 was daar ‘n reuse verskil tussen ‘n verwesterde Suid-Afrika en die res van Afrika en dit het vir die blankes/Afrikaners ‘n onstilbare groot gemis geword. De Vries bied hierdie skrale troos, met ‘n angel in die stert: Daar is “egter beslis vir Afrikaners ‘n plek in Suid-Afrika, selfs al is dit net weens ‘n gebrek aan ‘n alternatief” (390).

“Wat gaan die verhouding tussen assimilasie, integrasie en segregasie wees?” (391). Dit gee aan beterweter De Vries die geleentheid om aan Afrikaners die leviete van onderhorigheid en selfverloning, van etniese en kulturele identiteitsontkenning (of “herdefiniëring,” soos hy dit noem), voor te lees. “Om suksesvol met ander bevolkingsgroepe saam te leef, hang ook van talle niemeetbare faktore soos nederigheid, inskiklikheid en geduld af. Daar word ongelukkig alte maklik vergeet watter afskuwelike, mensonterende stelsel apartheid was” (391).

Dus, stroop jou van Afrikanertrots en kruip by die moreel voortreflike meerderheid, stel hulle belange voorop en moet nooit waag om op te hou om ten bate van hulle, die nuwe “ons”, op te offer nie. Ek stel voor dat ons as Afrikaners eerder iemand anders as Fred de Vries nader om die koers vorentoe aan te dui.

 

Leon Lemmer: ‘Die eggenotes agter Afrikaner politieke leiers’

Terwyl ‘n uitvoerende staatshoof in sy amp is, ontvang hy heelwat publisiteit en word hy ‘n bekende persoon. Sy eggenote weerkaats in ‘n mate hierdie bekendheid omdat sy bv soms saam met hom afgeneem word of hier en daar ‘n toespraak lewer. Wanneer ‘n staatshoof of oudstaatshoof sterf, ontvang die gebeure gewoonlik heelwat publisiteit. In opvallende mate geld dit nie sy eggenote nie. Ten spyte van haar (eertydse) bekendheid, ontlok haar oorlye, dikwels lank na dié van haar man, min indien enige publisiteit. Maar daar was tog ‘n tyd toe sy direk of indirek (groot) invloed op haar eggenoot as staatshoof en dus die land uitgeoefen het.

Die eerste paragraaf wek die indruk dat die staatshoof ‘n man en sy eggenote ‘n vrou is. Deesdae is dit nie noodwendig meer die geval nie. ‘n Vrou kan ‘n staatshoof wees. ‘n Staatshoof en sy/haar lewensmaat kan selfs van dieselfde geslag wees. Van ons word verwag om dit as normaal te beskou. Daar word geredeneer: Solank hulle mekaar liefhet en ondersteun, is alles in orde. Maar so ‘n egpaar kan nie eie kinders hê nie. Daarteen word opgewerp: Daar is egpare bestaande uit twee verskillende geslagte wat ook nie eie kinders het nie. Die uitsondering is blykbaar net so geldig soos die reël, ens.

Ockert Geyser se boek, Die eggenotes agter die Afrikaner politieke leiers: Ongeskrewe hoofstuk in die Suid-Afrikaanse geskiedenis (Naledi, 2019, 301p, R275), weerspieël die tradisionele toedrag van sake: ‘n man as staatshoof en ‘n vrou as sy eggenote. ‘n Verdere knieknik vir die tradisionele opset is dat al hierdie egpare blank is. Blankheid in daardie hoë geledere is iets wat sedert die 1994-transformasie plaaslik onbekend geword het en weens die nuwe “nie-rassige” benadering vorentoe seker onbekend sal bly. Die outeur was ‘n geskiedenisdosent en direkteur van die Instituut vir Eietydse Geskiedenis (INEG) aan die Universiteit Vrystaat. Sy jongste boek is eerder ‘n populêre as ‘n akademiese werk.

Die hele tydperk vanaf Uniewording in 1910 (Louis Botha se vrou) tot by die politieke afgrond van 1994 (FW de Klerk se eerste vrou) word gedek. Die outeur handhaaf ‘n goeie balans tussen wat hy oor die vroue (sy eintlike onderwerp) en hulle mans (die staatshoofde) skryf. Ek skryf oor hierdie vroue in dieselfde volgorde as in die boek. Die lewensloop van 13 vroue word in kort hoofstukke belig, gevolglik verskaf ek normaalweg net by aanhalings bladsyverwysings. Soos in die boek skryf ek in meer besonderhede oor die ouer garde omdat inligting oor hulle moontlik minder bekend is as oor die vroue wat later op die voorgrond getree het.

Annie Botha

Louis Botha (1862-1919, eerste minister 1910-1919) se vrou, Annie (1864-1937), die oudste kind van ‘n boer van Swellendam, was van Ierse afkoms en Engelssprekend. Hulle is in 1886 getroud. Annie het “volkome Boere-gesind geword … Na alle waarskynlikheid het sy vir Louis Engels geleer sover hy dié taal magtig was. Aangesien hy selde Engels gepraat het, het hy en Annie tuis in Afrikaans gekommunikeer” (p 24). Tydens die Anglo-Boereoorlog (ABO, 1899-1902) het sy ‘n lidmaat van die NG Kerk geword. In 1904 was sy die mede-stigter van die Suid-Afrikaanse Vrouefederasie, wat hulpdienste aan Afrikaners gelewer het. Ná haar man se dood het sy geskryf: “I shall never get accustomed to his absence” (47).

Isie Smuts

Jan Smuts (1870-1950, eerste minister 1919-1924 en 1939-1948) se vrou, Isie (1870-1954), was ‘n kind van die Kriges van Dorpstraat in Stellenbosch, wat daarvoor bekend was dat hulle “geen liefde vir die Engelse gehad het nie. Isie het vir jare lank, selfs lank ná die Anglo-Boereoorlog, hierdie antagonisme teenoor die Engelse gekoester” (51-52). Isie, afgelei van Sybella en Engels uitgespreek (dus nie Issie nie), was soos Jan ‘n student aan die Victoria College, die voorloper van die Universiteit Stellenbosch. “Albei was ietwat terugetrokke en skalks gereserveerd; albei was bo en behalwe hul belangstelling in die plantkunde en filosofie ook intens geïnteresseerd in die letterkunde – Smuts in die Engelse en Isie in die Duitse letterkunde” (53). Isie kon klavier speel en mooi sing. Hulle “korrespondensie [het] by voorkeur eers in Engels geskied, daarna in Hollands en later in Afrikaans” (54). Hulle is in 1897 getroud.

“Isie se voortgesette antagonisme …. teenoor die Engelse was in die Smuts-gesin ‘n onverkwiklike situasie … Louis Botha het later vertel dat toe hy ná die Anglo-Boereoorlog op ‘n keer met Isie gepraat het, hy ontdek het hoedat haar voortgesette voorkeur en entoesiasme vir ‘n republikeinse staatsvorm en haar renons vir [in] die Engelse toe selfs nog meer intens was as ooit tevore. Haar weersin in die Engelse was van só ‘n aard dat haar ses kinders [behalwe drie babas wat nie hulle 2de jaar oorleef het nie] met uitsondering van die laaste … gebore is in Isie se bed waarop ‘n landsvlag van die ZAR [Zuid-Afrikaansche Republiek] gedrapeer was” (64). Van 1903 tot 1912 wou sy letterlik nie onder die Britse vlag geboorte skenk nie. Die Smuts-egpaar het ook ‘n aangenome dogter gehad.

Isie is beskryf as Jan se “delightful eccentric wife” (28). Annie Botha het Isie “a dear, sweet, understanding friend” genoem (46). Soos Annie het Isie ‘n prominente rol in die Suid-Afrikaanse Vrouefederasie gespeel. Sedert 1909 het Jan en Isie in Doornkloof in Irene, by Pretoria, gewoon. Isie het selde in Pretoria en Kaapstad in die premierswoning gebly. Sy word intelligent genoem maar “sy het niks van seremonie en status gehou nie” (72). Die Britte wou haar met die die titel CBE (Commander of the British Empire) vereer, maar sy het dit van die hand gewys.

“Ofskoon sommige Isie as ietwat eksentriek ervaar het as gevolg van haar eiesoortige gebruike en gewoontes, was dit altyd haar ongekunstelde en ongedwonge lewenslustige lewenswyse wat mense bygebly het” (78). Sy word ‘n “uitmuntende gasvrou” genoem (78), maar iemand wat die opset in die Doornkloof-huis geken het, het aan my vertel dat selfs wanneer belangrike gaste opgedaag het, Isie bv ‘n blikkie vis vir aandete sou oopmaak. As daar kritiek op haar was, het haar man gesê: “Los vir Isie.” In 1942 het sy ‘n ligte hartaanval gehad en veral sedert 1944 het haar gesondheid agteruit gegaan. Sy het nie haar man se begrafnis bygewoon nie maar na die radio-uitsending van die diens geluister.

Mynie Hertzog

Barry Hertzog (1866-1942, eerste minister 1924-1939) en sy vrou, Mynie (1864-1942), het, soos die Smuts-egpaar, mekaar as studente aan die Victoria College ontmoet. Mynie was ouer as Barry maar hy is sowat sewe maande ná haar oorlede. Mynie en Isie het hulle vriendskap, wat uit hulle jeug in Stellenbosch dateer, lewenslank voortgesit, ten spyte van die latere politieke verskille by hulle mans. Mynie is later beskryf as “daardie sagte, moederlike mev Hertzog” (96). Soos Isie was Mynie “stil, gereserveerd en beskeie van geaardheid” (85).”Net soos Isie Smuts het ook Mynie nie die kollig, wat haar man se posisie later in die samelewing gebied het, uitgebuit nie” (86). Isie word “klein van postuur” genoem (51), maar uit ‘n foto (95) kan afgelei word dat Mynie selfs kleiner as Isie was.

Isie was minder godsdienstig as haar man. In teenstelling daarmee was Mynie uiters godsdienstig. “Alhoewel Hertzog en Mynie eintlik nie goeie kerkmense was nie, kan daar uit hul algemene optrede en lewensfilosofie afgelei word dat hulle albei toegewyde Christene was” (98). Hulle het aan verskillende kerkgenootskappe behoort. “Hy was lid van die NG Kerk en sy het aan die Apostoliese Kerk behoort” (98). “Die NG Kerk [was] vir haar ‘te doods en te oninspirerend'” (99). Die Hertzog-egpaar is in 1894 getroud. Die dood aan verstikking van hulle eersteling, ‘n dogterjie, het meegebring “dat Mynie haarself aan sosiale verpligtinge onttrek het” (88). Van 1899 tot 1905 is hulle drie seuns gebore.

Tydens die ABO is Mynie in Port Elizabeth in ‘n konsentrasiekamp aangehou en daarna in die Meerbank-kamp by Durban. “Hier in Meerbank het Mynie se gesondheid met verloop van tyd ‘n ernstige knou gekry, wat tot gevolg gehad het dat sy feitlik vir die res van haar lewe ‘n semi-invalide was” (89-90). Anders as Isie was Mynie “nooit bitter teenoor die Engelse nie” (90). “Mynie het glad nie geglo in die voorgeskrewe medisyne wat deur geneeshere voorgeskryf is nie. Sy het hoofsaaklik aan homeopatiese middels geglo … Sy het veral geglo aan natuurlike middels en onder meer aan nat lappe en veral kasterolie” (99). Toe dit in 1924 lyk asof Barry die eerste minister sou word, het Mynie gesê: “Ek wil regtig tog nie die eerste minister se vrou wees nie” (94). Mynie het toe aan haar seuns gesê “dat sy elke aand bid dat die Here haar liewer moet wegneem” (94).

“Mynie is baie selde in die openbaar aan die sy van die Generaal [Hertzog] gesien” (94). Isie het altyd verkies om liewer so onsigbaar moontlik in die agtergrond te bly; as’t ware soos die pous se vrou. Maar dit geld in selfs groter mate vir Mynie. “Mynie het Hertzog nooit op enige buitelandse besoek vergesel nie” (95). Sy was geen goeie gasvrou vir die staatsman Hertzog nie, al word sy beskryf as “‘n kok sonder weerga” (92). “Dit was nie soseer omdat sy onwillig was nie, maar dit was nie in haar aard om sosiale kontak te maak en in die openbaar op te tree nie” (87). Aan huis in Bloemfontein was die Hertzog-egpaar egter bekend vir hulle gasvryheid. “Toe daar aan die begin van die dertigerjare tekens van toenadering tussen die twee politieke strydrosse, Hertzog en Smuts, was, het dit sonder twyfel vir Mynie veel vreugde besorg” (95).

Die grofste fout in die boek is dat hoofstuk 3 met “Albert Hertzog” begin (83) en die leser dalk eers later agterkom dat James Barry Munnik Hertzog bedoel word (85). Albert (1899-1982) was die Hertzogs se oudste seun en ‘n NP-minister (1954-1968). In 1969 het hy van die NP weggebreek en is die Herstigte Nasionale Party onder sy leiding gevorm. Hy was vanweë sy verkramptheid bekend. Wat minder bekend is, is dat sy eerste vrou, Katie Whitely, Engelssprekend was.

Maria Malan

DF Malan (1874-1959, eerste minister 1948-1954) se tweede vrou, Maria (1905-1973) was die NP-organiseerder vir Calvinia, met Malan as die Volksraadslid (1918-1938). “Dit is nogal ironies dat doktor Malan aanvanklik by herhaling aan Maria Louw voorgestel moes word voordat hy haar onthou het” (102). Dit herinner aan ‘n NP-politikus wat ‘n lang pad per motor saam met Malan gereis en deurlopend gesprek met hom gevoer het; hy in ‘n agterste en Malan in die voorste passasiersitplek. Toe hulle uiteindelik arriveer by die byeenkoms, maak die politikus vir Malan die motordeur oop, met Malan wat verbaas was om hom daar aan te tref. Malan was bekend vir sy “skugterheid en teruggetrokkenheid” (105). In 1937 toe hy met Maria getrou het, was Malan “‘n man van drie-en-sestig en sy ‘n vrou van twee-en-dertig” (106).

Malan se weduwee-stiefma, Esther, was sedert 1908 sy huishoudster. In 1926 het hy op 52-jarige ouderdom met Mattie, wat 23 jaar jonger as hy was, getrou. In 1927 is sy seun Danie en in 1929 is Hannes gebore. In 1930 het Mattie gesterf. Daarna was Esther se suster, Nettie Fourie, sewe jaar lank Malan se huishoudster. Sy het ‘n uitstekende verhouding met die twee seuns gehad. Sy was moontlik op Malan verlief en het dalk gedink dat sy die tweede mevrou Malan sou word. Die kernprobleem met Maria was dat sy bykans ‘n oujongnooi en baie jonger as Malan was en sy die stiefmoeder van Malan se twee seuns geword het. ‘n Potensiële voordeel van sy tweede huwelik was dat sowel Malan as Maria baie in die politiek belanggestel het, ‘n “besondere saambindingsfaktor [wat] bykans” heeltemal “in sy eerste huwelik afwesig was” (105).

Maria het geleer om motor te bestuur omdat Malan so ‘n swak bestuurder was. Sy sig was swak. “Daarby was hy so ingedagte dat hy nie daartoe in staat was om sy aandag by die pad te bepaal nie. Selfs in die huis het hy nie altyd geweet wat om hom aangaan nie” (110). Hulle huis in Seepunt is vergroot sodat Nettie na die nuwe kamer verskuif kon word. Dit het nie die probleme opgelos nie. “Dit het spoedig duidelik geword dat Maria en Nettie net nie in een huis sou kon saamleef nie” (110). Die twee seuns was aan Nettie geheg en wou Maria nie aanvaar nie. By die meeste lede van Malan se familie was daar “nie ‘n gevoel van spontane hartlikheid teenoor Maria nie” (111). Nettie is spoedig na ‘n woonstel in die nabyheid van die Malan-woning verskuif. In 1942 het die Malans na Môrewag, ‘n woning in Stellenbosch, verhuis. Nettie is in 1943 oorlede. Ná miskrame het die Malans in 1948 ‘n Duitse weeskind, Marietjie (gebore in 1944), aangeneem.

Maria het gemeen dat Nettie die seuns “heeltemal te veel toegelaat” het (112); “dat gebalanseerde opvoeding sterker dissipline vereis” (113). Sy wou “haar gesag as [stief]moeder behoorlik … laat geld … Hulle mag nie meer strokiesprente gelees het nie aangesien Maria gemeen het dat dit hul aanleer van Engels sou ondermyn. Verder is hul besoeke aan die bioskoop drasties ingekort. Somtyds was sy amper raadop met Hannes se humeur en woedebuie en Danie se tafelmaniere wat veel te wense oorgelaat het. Om hierdie probleme aan te spreek, besluit Maria toe om ‘n puntetoekenning in te stel vir die beoordeling van swak maniere deur die week” (113), waarvoor ‘n prys of straf uitgedeel is. Malan “het hom onvoorwaardelik vereenselwig met sy vrou se besluite en optredes” (114).

“Oor die algemeen was Maria Malan nie ‘n maklike mens nie … In die omgang, buite en binne die party, was sy nie gewild nie … sy [het] op baie se tone getrap … sy [was Malan se] klankbord en selfaangestelde nie-amptelike raadgewer. Sy was vas van plan om haar binne die party as invloedryk en onvervangbaar, veral vir Doktor, te vestig” (114). NP-politici, soos FC Erasmus en PW Botha, later albei ministers, het “met die hulp van Maria periodiek sekere sake onder doktor Malan se aandag [ge]bring” (114). “Dit was veral tydens doktor Malan se ampstermyn [as eerste minister] dat mevrou Malan se inmenging agter die skerms in besluitneming steeds groeiende kommer tot gevolg gehad het” (119). In 1954 het Maria hartprobleme ondervind en het Malan besluit om uit die politiek te tree. “Hy was in alle opsigte volkome afhanklik van haar bystand en ondersteuning” (122). PW Botha het Malan as sy mentor beskou, maar Maria het hom ná Malan se dood “totaal geïgnoreer en uitgeskuif” (125).

Ek het die Malan-egpaar in 1948 gesien toe hulle ná die verkiesing per trein van Kaapstad na Pretoria gereis het. Die trein het op al die groterige stasies gestop sodat Malan vir die kiesers kon bedank vir die vertroue wat hulle in die Nasionale Party gestel het.

Mabel Jansen

EG Jansen (1881-1959, goewerneur-generaal 1951-1959) het in 1912 met Mabel (1889-1979) getrou. Jansen was ‘n volgeling van Barry Hertzog terwyl Mabel vir DF Malan gesteun en deurgaans koersvas die belange van die Nasionale Party bevorder het. Toe Jan Smuts met die uitbreek van die Tweede Wêreldoorlog hom by Brittanje geskaar het, het Jansen besluit om hom by Malan te skaar. Mabel was ‘n merkwaardige vrou met ‘n sterk persoonlikheid wat met doelgerigte vasberadenheid die Afrikanersaak op talle terreine, veral van kulturele aard, bevorder het, soos ‘n mens van ‘n Pellisier (haar nooiensvan) kan verwag. Sy het baie daarvan gehou om die eggenote van die goewerneur-generaal te wees.

‘n Dienspligtige wat wag by die Jansens se ampswoning in Kaapstad gestaan het, het vertel dat hulle geen probleem met Jansen gehad het nie maar doodbang vir Mabel was. “In haar persoonlike hoedanigheid was Mabel Jansen nie geliefd nie” (142). Daar is aan my vertel dat toe Mabel na haar man se dood uit Kaapstad op die spoorwegstasie by haar huis in Irene aangekom het, daar niemand was om haar te ontmoet nie. Sy het iemand oorreed en gehuur om haar bagasie met ‘n kruiwa tot by haar huis te stoot. Sy het sekerlik beter as dit verdien.

Susan Strijdom

JG (Hans) Strijdom (1893-1958, eerste minister 1954-1958) se tweede vrou was Susan (1910-1999), met wie hy in 1931 getrou het. Sy is beskryf as ‘n “aanvallige, verfynde vrou” (143) wat nederig en pretensieloos en glad nie polities ingestel was nie. Dit is in skrille teenstelling met Maria Malan. DF Malan wou Strijdom nie as sy opvolger gehad het nie, ten minste deels omdat Maria nie van Strijdom gehou het nie.

Susan was die suster van Jan de Klerk, die pa van Willem/Wimpie en FW. Strijdom het Jan as ‘n minister in sy kabinet aangestel, al was Jan nie ‘n politikus nie. Hierdie aanstelling is destyds as nepotisme wyd veroordeel, maar dit het aan die De Klerks ‘n voet in die politieke deur laat kry, met mettertyd katastrofiese gevolge. FW de Klerk het mandaadloos aan swart mag oorgegee en daarmee die Afrikanervolk ondergeploeg; iets wat heeltemal teen die grein van Strijdom sou ingaan. Met die Anglo-Boereoorlog kon selfs die Britte nie die voortbestaan van die Afrikaners in dieselfde mate as De Klerk ondermyn nie.

Die outeur noem dat die aktrise, Margaretha van Hulsteyn (1896-1970), Strijdom se eerste vrou was. Hy verwys egter glad nie na David Bloomberg se interessante boek oor haar nie (Praag 24.12.2017), terwyl hy wel kennis geneem het van Martie Retief-Meiring se boek (2008) oor FW de Klerk se tweede vrou, Elita.

Betsie Verwoerd

Hendrik Verwoerd (1901-1966, eerste minister 1958-1966) en Betsie (1901-2000) het in 1927 getrou. Sy word ‘n “minsame maar sprankelende mensie” genoem (167). “Betsie Verwoerd was klein en tenger van bou, selfs ietwat broos van voorkoms, waar dr Verwoerd self ‘n kolos van ‘n man van oor die ses voet was” (162-163). Albei was intellektueel hoogs begaafd. Sy het onselfsugtig vir hom gelewe en bv bykomende leeswerk namens hom gedoen wanneer hy te besig was. By die Verwoerds het werk voorkeur geniet, gevolglik het hulle nie dikwels onthale aangebied nie. Daar word genoem dat Betsie in toeristeklas na Europa gevlieg het. Vergelyk dit met die talle politici en hulle aanhangsels van veel mindere gehalte wat deesdae dikwels op staatskoste oorvloediglik in die mees luukse klas vlieg.

Betsie het myns insiens gefouteer deur in 1995 saam met Nelson Mandela in haar huis in Orania tee te drink. Dit was immers deel van Mandela se Afrikaner-paaiery. Daar word verwys na die dagboek wat Betsie bygehou het. Hoewel sy uiters omsigtig te werk gegaan het om moontlike latere misbruik van die inhoud te voorkom, is dit presies waaraan haar een kleinseun, Wilhelm, hom skuldig gemaak het (Praag 28.07.2018). Ek het Betsie as weduwee ‘n enkele keer gesien toe sy saam met haar skoonseun, Carel Boshoff, en ander familielede die botaniese tuin in Bettysbaai besoek het.

Nellie Swart

CR Swart (1894-1982, goewerneur-generaal 1959-1961, staatspresident 1961-1967) se vrou, Nellie (1903-1986), word onthou vir haar sjarme, grasie en minsaamheid. Sy was ‘n uitmuntende kok. Hulle het in 1924 getrou. Sy het geen belangstelling in die aktiewe politiek gehad nie.

Lettie Fouché

Jim Fouché (1898-1980, staatspresident 1968-1975) het in 1920 met Lettie (1900-1993) getrou. Jim het gesê dat Lettie “grootliks die kweekbodem help vorm [het] waaruit ek in die openbare lewe ontplooi het” (192). Ná sy aftrede het hulle hulle in hulle huis in die Strand gevestig. Ná Jim se dood is sy in die Altena-ouetehuis in die Strand versorg. Terwyl Jim die staatspresident was, het my ouers op ‘n bank op ‘n stasieperron gesit toe ‘n trein met Jim daarin stadig deur die stasie beweeg het. Jim het my ouers vriendelik gegroet. My ouers was hoogs beïndruk met Jim se nederige meelewendheid.

Margo Diederichs

Nico Diederichs (1903-1978, staatspresident 1975-1978) het in 1932 met Margo (1907-1998) in die huwelik getree. Sy het ‘n hooghartige indruk gewek en was nie so geliefd soos haar voorgangers, Nellie Swart en Lettie Fouché, nie. In Julie 1995 het Nelson Mandela 19 dames, “die weduwees en eggenotes van voormalige vryheidsvegters, eerste ministers en presidente/staatspresidente van Suid-Afrika” in die presidensiële ampswoning in Pretoria onthaal (14). Dit is die soort veelrassige byeenkoms wat in Mandela se kraal gepas het. Betsie Verwoerd, Tini Vorster en Elize Botha het die onthaal bygewoon en ook Margo. Die idee vir die byeenkoms het van Margo gekom. “Volgens die president [Mandela] was mevrou Diederichs ook die eerste vrou wat hom met sy inhuldiging as president gelukgewens het” (15). Dit lyk asof Margo deeglik getransformeer het, veral as in ag geneem word dat haar man as ‘n Nazi-gesinde beskou is.

Tini Vorster

John Vorster (1915-1983, eerste minister 1966-1978, staatspresident 1978-1979) se vrou, Tini (1917-2000) was die dogter van PA Malan, ‘n prokureur van Worcester wat besonder invloedryk in Afrikanerledere was, bv in die direksie van Nasionale Pers en Sanlam. “Tini Malan was skrander, skerp, prakties, positief en sterk polities georiënteer” (215), maar sy het nie in John se politieke bedrywighede ingemeng nie. As student het sy die lesings in maatskaplike werk aan die Universiteit Stellenbosch bygewoon wat deur Hendrik Verwoerd uit die vuis, dus sonder notas, aangebied is. John en Tini het in 1941 getrou. Kort daarna is John vanweë sy Ossewa Brandwag-aktiwiteite in Koffiefontein geïnterneer (1942-1944). Die Vorster-egpaar was tot die ontbinding in 1951 lede van die Afrikanerparty. Sy het as huisvrou en met kos uitgemunt. “Ek sien om na hom [John] en sy klere” (233). Van John het Tini gesê: “Hy is die maklikste mens om mee saam te leef, want hy sleep jou nooit in by iets waarby jy nie ingesleep wil wees nie” (234). Ná John se dood het sy in die Serenitas-aftree-oord in die Strand gewoon.

Elize Botha

PW Botha (1916-2006, eerste minister 1978-1984, staatspresident 1984-1989) se eerste eggenote was Elize (1922-1997). Hulle het in 1943 getrou, Die enigste keer wat ek PW eerstehands gesien en gehoor het, was toe hy ‘n NP-organiseerder was, dus voordat hy ‘n parlementslid geword het. Hy het hom by DF Malan geskaar en teen Hans Strijdom. Elize is beskryf as “a gracious and homely person” (257). “PW en Elize het mekaar ongelooflik goed aangevul. Hy, ietwat voortvarend, aggressief van geaardheid, by tye uiters moeilik en Elize weer op haar beurt rustig, vriendelik en uitsonderlik diplomaties” (249). Sy was versot op haar eie verjaardag. Dit het PW laat sê: “Jou verjaardag is soos ‘n Swazi-begrafnis: dit hou ‘n week aan” (250). Elize was “daarop ingestel om nooit misbruik te maak van haar voorregte as eggenote van mnr Botha as minister en later as premier en staatspresident nie. Sy het haar man nooit op amptelike buitelandse besoeke vergesel as sy nie normaalweg ampshalwe op uitnodiging by só ‘n besoek ingesluit is nie” (255).

Marike de Klerk

FW de Klerk (gebore in 1936, staatspresident 1989-1994) se eerste vrou was Marike (1937-2001). Hulle het in 1959 getrou. Hulle het drie aangenome kinders gehad. Marike is as konserwatief beskou, met Tini Vorster en Eleanor Roosevelt as haar rolmodelle. Eleanor het te make gehad met Franklin Roosevelt se buite-egtelike verhouding met Lucy Mercer, soortgelyk aan FW se buite-egtelike verhouding met Elita Georgiadis. Marike het “met verloop van tyd die prooi van bykans vernietigende spanning geword” (280). “Vir Elita het Marike geen goeie woord gehad nie” (285) en “Elita was by tye erg verbitterd teenoor Marike” (286).

Marike “did not hesitate to criticise FW in public” (272). “Hoe dieper FW in die kalklig in beweeg [het] hoe eensamer [het] Marike” geword (276-277). By haar was daar ‘n gevoel van persoonlike onsekerheid. “In haar rol as die eggenoot van die staatshoof het Marike aanvanklik vreemd, onseker en selfs onwaardig gevoel. Gedurig het daar by haar die vraag ontstaan of sy waardig genoeg is om so ‘n posisie te beklee en of sy werklik enigsins bevoeg is en selfs of sy bekwaam genoeg is daarvoor” (278). FW word beskryf as “the relaxed smoker” (272). FW en Marike het in 1998 geskei. FW en Elita het in 1999 getrou. In 2001 is Marike deur ‘n sekuriteitswag vermoor.

Leon Lemmer: ‘Die opkoms en ondergang van die Afrikaners’?

In 2018 is Jean Oosthuizen se boek, Die opkoms en ondergang van die NG Kerk, gepubliseer (Praag 28.10.2018). Vanjaar het ‘n bundel opstelle van Hermann Giliomee verskyn, The rise and demise of the Afrikaners (Cape Town: Tafelberg, 2019, 360p, R350). Albei bring ‘n ontstellende, aktuele boodskap: Afrikanerkultuur is (vinnig) besig om in sy swernoot te gaan. Drie van die pilare waarop die Afrikanerdom gebou is – die NG Kerk, die Nasionale Party en die Broederbond – het ingetuimel of is besig om tot niet te gaan. Die implikasie is dat nie net die kultuur (bv Afrikaans) van hierdie etniese groep besig is om in sy peetjie te gaan nie, maar hierdie etniese groep as sodanig; dus dat daar vorentoe nie meer mense gaan wees wat as Afrikaners herkenbaar sal wees nie. Op die voorkant van die boek word die historikus, Tony Judt (1948-2010), soos volg aangehaal: “The Afrikaners are one of three ethno-nations that may disappear in the 21st century.” Giliomee opper die moontlikheid van “the end of the Afrikaners as a community over the next twenty-five years” (p vi). Hoe verdwyn die Afrikaners? As hulle bv nie meer blank is nie en verengels het of uitgemoor is.

Die genoemde twee boektitels weerspieël wat aan’t gebeur is: ‘n Mens sou dink dat ‘n boek wat in Suid-Afrika oor Afrikaners en daarby deur ‘n Naspers-uitgewery gepubliseer word, óók in Afrikaans sou verskyn; indien nie uitsluitlik in Afrikaans nie, soos vroeër dikwels die geval was. Toe ek die aankondiging van die publikasie van Giliomee se boek lees, het ek gewonder of daar ook ‘n Afrikaanse weergawe is. Uit die boek blyk duidelik dat daar nie planne vir ‘n Afrikaanse uitgawe is nie. Daar is 16 opstelle, waarvan 13 voorheen in Engels, een in sowel Engels as Afrikaans en een net in Afrikaans gepubliseer is. Die voorheen ongepubliseerde opstel is die teks van ‘n voordrag wat eerder in Engels as Afrikaans aan die Universiteit Leuven in België gelewer is. Die enkele opstel wat voorheen net in Afrikaans verskyn het, is ‘n Rapport-artikel wat vir opname in hierdie bundel in Engels vertaal is. Om 14 opstelle uit Engels in Afrikaans te vertaal en hulle dan te publiseer, is egter nie die moeite werd geag nie.

Giliomee is een van die bekendste vegters vir Afrikaans. Dat hy dit nodig vind om deesdae hoofsaaklik in Engels te publiseer, toon hoe Afrikaans sedert 1994 as akademiese taal agteruitgegaan het; selfs in groot mate aan universiteite in onbruik verval het. Hoofstuk 10 is voorheen in Engels in Tydskrif vir Letterkunde gepubliseer. Met ‘n Afrikaansdosent en ANC-aktivis, Hein Willemse, as redakteur, is hierdie vaktydskrif in ‘n oorwegend Engelse tydskrif getransformeer. In die jongste uitgawe is daar geen artikels in Afrikaans nie; wel Engelse artikels deur Afrikaanssprekende outeurs soos Willemse, Breyten Breytenbach, Elizabeth Snyman asook Steward van Wyk, ‘n Afrikaansdosent. Tydskrif vir Letterkunde het ‘n trotse Afrikaanse geskiedenis. Vir my is hierdie vaktydskrif se huidige gedaante ‘n steen des aanstoots, maar skynbaar opper niemand anders besware daarteen nie.

Ek het verskeie van Giliomee se vorige boeke gelees, bv Die Afrikaners: ‘n biografie (2004), Die laaste Afrikanerleiers: ‘n Opperste toets van mag (2012) en Hermann Giliomee: ‘n Outobiografie (2016). Hulle is ook in Engels gepubliseer. Kindle-weergawe van al drie is beskikbaar. Daarin blyk Giliomee se geneigdheid om te herhaal, selfs woordeliks, wat hy in vorige boeke gepubliseer het. Sy jongste boek is in vier min of meer chronologiese afdelings verdeel. ‘n Mens kon dus dink dat hy hierdie opstelle met die oog op latere bundeling geskryf het. Maar dit is duidelik nie die geval nie. Die gevolg is dat (woordelikse) herhaling hier selfs in groter mate as in sy vorige boeke voorkom, bv oor NP van Wyk Louw in hoofstuk 2 en 3. Dit is ‘n geval van herhaling binne hierdie bundel en ook herhaling van wat reeds in sy ander boeke staan. Hoofstuk 9 is glad te lank en erg herhalend en moet eerder herskryf word. Oor die Afrikanervolk het Van Wyk Louw geskryf: “One loves it … because it constitutes a mere possibility” (76). Dalk geld dit ook vir ‘n Afrikanervolkstaat.

As ‘n kostebesparingsmaatreël het die slegte gewoonte posgevat om nie meer indekse in boeke te publiseer nie. Giliomee se vier genoemde boeke is welkome uitsonderings. George Claassen het die indeks vir sy jongste boek saamgestel. ‘n Naamindeks is ‘n maklike takie, maar bv Willie en Jan Hofmeyr is deurmekaar geklits. By Chris Brink staan 316-319, maar dit moet wees 317-320, 321. Dit lyk asof die bladsynommers van die teks op ‘n laat stadium verander is en die indeks nie hierby aangepas is nie, bv Laponce, Jean 317-319 moet 318-320 wees. Om ‘n saakindeks saam te stel, vereis meer kundigheid as ‘n naamindeks. Dit is disfunksioneel om bloot ‘n lang lys bladsynommers te verskaf by ‘n onderwerp wat dikwels voorkom, bv African National Congress, apartheid en National Party. Claassen vaar beter by die inskrywing vir Afrikaans, waar ander onderwerpe bygebring word, maar dit is die enigste geval. Die name en sake genoem in die eindnotas is glad nie in die indeks opgeneem nie. ‘n Welkome ingewing is dat die eindnotas nie per hoofstuk nie maar deurlopend genommer is, wat naslaanwerk vergemaklik.

Oorspronklik is die opstelle van 1983 tot 2018 gepubliseer. Vir ‘n behoorlike waardering van Giliomee se werk is dit noodsaaklik dat die tyd waarin elkeen van die opstelle geskryf is, in ag geneem word. Ek het die publikasie-jaartal aan die begin van elke hoofstuk aangebring. Dit blyk dat Giliomee ‘n buitengewoon goeie insig in tydgenootlike gebeure gehad het, hoewel uiteraard nie altyd nie. In 1984 het hy naïef-liberalisties geskryf: “It is quite possible that a black government in South Africa will guarantee the personal safety of whites and that it may even administer the country fairly efficiently” (160). Hy voeg darem by: “But there should be no illusion about the cost to various segments of the white middle class: half the white civil servants may lose their jobs; and white farmers will sacrifice most of their subsidies, and, in the border areas, control over their land” (160). Maar FW de Klerk het in 1992 valslik belowe dat geen blanke sy werk sou verloor nie en dat blanke boere se kaart en transport veilig is.

Daar word verwys na die opofferings wat die blanke middelklas sal moet maak, maar dié van die arm blankes is veel groter. In sommige gevalle is hulle letterlik tot die bedelstand verlaag. Die NP se welgestelde grondwetlike onderhandelaars, wat verraad teenoor die blankes gepleeg het, woon egter knus in die nuwe Suid-Afrika omdat hulle dit kan bekostig om hulle apartheid te koop. Giliomee het blykbaar aanvanklik in die euforie van die nuwe Suid-Afrika gedeel, want hy skryf in 1995 van die “ruling Afrikaner group” wat glo min of meer vrywillig hulle politieke mag afgestaan het, “to be replaced by a stable, inclusive democracy” (237). In werklikheid is die blankes uit hulle toekoms verneuk; nie deur egte Afrikaners nie, maar deur ‘n klein groepie Afrikaanssprekende blankes. Ons sit nie met ‘n bestendige, inklusiewe demokrasie nie maar met ‘n ondoeltreffende, korrupte regering, wat die bekwaamste inwoners met minagting soos tweedeklasburgers behandel. Die absurditeit van die magsoorgawe blyk uit die volgende: “A ruling ethnic minority with a deep attachment to a ‘homeland’ could neither be forced to give up power nor would it willingly do so” (240). “Political power [was] an essential safeguard for their survival as a nation” (243). Sonder Afrikaners se instemming of toedoen is hulle politieke mag verraderlik van hulle ontneem; skynbaar vir altyd.

Giliomee skryf duidelik, vloeiend en interessant. Dit is een van die opsigte waarin hy ‘n navolgenswaardige voorbeeld aan akademici stel. Ek sou Giliomee nie as oorverlig of konserwatief beskryf nie. Voorheen het ek êrens genoem dat hy geneig was om die verkeerde vriende te hê, bv toe hy by die tydskrif, Die Suid-Afrikaan, betrokke was. Ek het groot waardering vir hom as taalstryder vir Afrikaans. Maar ek kan dit steeds nie kleinkry dat Jakes Gerwel en Jaap Durand, nadat hulle Afrikaans as onderrigmedium aan die Universiteit van Wes-Kaapland (UWK) vernietig het, in 2006 na die Vlottenburg-beraad genooi is om te help besin oor die toekoms van Afrikaans aan die Universiteit Stellenbosch (US) nie. Wat daardie twee ANC-kornuite gedoen het, is om die historiese verantwoordelikheid van die UWK vir Afrikaanssprekende bruin studente op die US af te skuif.

Ek gaan nie Giliomee se jongste boek hoofstuk vir hoofstuk saamvat of bespreek nie. Ek beperk my aandag eerder by ‘n aantal temas. Om ruimte te bespaar, word die konteks van elke aanhaling dikwels nie gegee nie. Iedere aanhaling weerspieël dus nie Giliomee se eie mening nie. Hy hou by sy standpunt dat die woord “apartheid” die eerste keer in 1929 gerekordeer is (x, 32). Ton Vosloo noem egter dat Jan Smuts hierdie woord reeds in 1919 in ‘n toespraak gebruik het (Praag 31.08.2018). Vosloo beweer dit seker op grond van dokumentasie.

“There is no ‘natural’ form of race relations” (5). Rasse-integrasie is sekerlik nie meer natuurlik as rasse(onder)skeiding wanneer soort soort soek nie. “People will react differently to different political situations … The significance of the cultural mix as a determinant of political identity has probably been vastly overemphasised. It is more likely that adaptations in a group’s culture follow or accompany rather than precede changes” (6). “Democratic politics shaped culture and ideology rather than the other way round” (31). Byvoorbeeld, die blankes/Afrikaners het nie vóór 1994 skielik verlig geraak nie. Die mandaatlose magsoorgawe in 1994 druis in teen die grein van Suid-Afrika se (blanke/Afrikaner-) geskiedenis. Vóór 1994 het dit sekerlik primêr om oorlewing gegaan. Sedert 1994 is die blankes/Afrikaners blykbaar gedoem tot ondergang (bv weens magsmisbruik en verswelging), soos die boektitel aandui. JBM Hertzog “believed that if the African vote was not taken away, white civilisation in the longer run would be handed over to the ‘tender mercies of barbarism'” (20). Die oplossing is nie om die blankes/Afrikaners (fundamenteel) te verander nie, maar eerder om die huidige politieke opset te verander. Hertzog het gesê: “As soon as someone pretends to be something different from an Afrikaner [eg a hanskakie] we lose all respect for him” (13).

Reeds in 1910 was die houding van die bruin elite jeens Engels duidelik: “to perfect themselves in English … the most universally useful” (11). Met Afrikaans kon maar weggedoen word of dit kon vryelik met Engelse woorde besmet word. Anders as in die geval van Engels was en is daar in bruin geledere min agting vir korrekte of suiwer Afrikaans. Die stelling, “the Coloureds are Afrikaners who speak the Afrikaans language and nothing else” (15), is twak. Ook dat bruin mense (presies) dieselfde identiteit as Afrikaners het (26). Barend du Plessis het gedwaal toe hy van bruin mense gesê het: “They speak the way we do. They believe the way we do [Muslim?]. They live the way we do” (27-28). Die rede vir die Nasionale Party-regering se rasseklassifikasie was nie bloot verskille in velkleur/pigmentasie nie, maar veral kultuurverskille; dus verskillende maniere van dink en doen by die verskillende etniese groepe. “It was based not on race or colour alone, but on colour ‘paired … with language, tradition and lifestyle'” (45). “Whereas segregation worked with the notion of race, the essence of apartheid was the family, the community and the ethnicgroup formed by both racial descent and the volkseie – the beliefs, customs, language and history of a community” (33-34). In 1994 het ‘n bruin mens die waarheid oor die indringing van swartes in die Wes-Kaap gepraat: “The Xhosa of Transkei and the ANC are the real settlers here” (30). Deesdae oorheers swartes selfs in die parlement in Kaapstad.

In hoofstuk 2 argumenteer Giliomee dat die apartheidsbeleid van die Nasionale Party (NP) sy oorsprong eerder in die suide as die noorde van die land gehad het. Voorheen sou noorderlinge seker hieroor ‘n stryd aangeknoop het. Deesdae word apartheid in so ‘n oordrewe mate gediskrediteer dat dit eerder suiderlinge sou wees wat beswaar teen Giliomee se vertolking opper. Hy bevind hom op dun ys wanneer hy veralgemenend skryf: “On the racial issue, the north tended to be dogmatic, rigid and uncompromising, with a strong overlay of racism. The south was much more ambiguous and very often hypocritical … The southern Nationalists were racial pragmatists, sceptical of utopian solutions or biblical justifications of racial discrimination. They wanted to defend white supremacy by keeping different options open” (38-39). Met groter sekerheid skryf Giliomee: “Contrary to the main assumption in the literature, the northern Afrikaner Broederbond and intellectuals influenced by Nazi thinking, in fact, contributed relatively little to the making of the apartheid plan” (40). Wat as voorbeeld en rigsnoer vir apartheid gedien het, is die Amerikaanse Suide (37, 44, 57). Vóór die Amerikaanse swart burgerregtebeweging in die 1960’s “South Africa regards itself as USA in the making” (39).

Die verskil tussen die Afrikaanse kerke se sendingwerk, insluitende die skoolonderwys wat hulle aangebied het, en dié van die Engelse kerke word uitgewys. Die Afrikaanse kerke het gestreef na aparte etniese kerkgenootskappe, moedertaal-onderwys en die behoud van inheemse kultuur. Die Engelse kerke wou swart skoliere en lidmate verwesters, veral verengels, en het dus voorkeur aan Engelsmedium-onderrig gegee. Die Afrikaanse kerke het uitdrukking aan die wese van apartheid gegee deur die kultuureie voorop te stel; dus outentieke selfsyn oftewel identifisering met jou etniese groep (43, 115). Vandaar “eiesoortige ontwikkeling” (45). “In 1947, DF Malan, leader of the NP, remarked that ‘it was not the state but the church that took the lead with apartheid'” (44). Maar op ‘n kritieke tydstip in Afrikanergeskiedenis, naamlik in 1986, het die NG Kerk apartheid afgesweer en het dit (skielik) onskriftuurlik, rassisme en sonde geword (255).

Bantoe-onderwys is op die kultuur van iedere betrokke groep gebaseer (116). Volgens Hendrik Verwoerd “biological descent, along with culture, was an immutable attribute of social identity” (124). Tydens apartheid het skoolonderwys en die owerheidsbesteding daaraan skouspelagtig toegeneem. Van 1954 af is moedertaalonderrig gedurende die eerste agt jaar aangebied (130), maar in 1976 is dit tot die eerste vier jaar teruggesnoei (131). In 1960 is vyf staatsuniversiteite vir nie-blankes gestig (126), gevolg deur talle ander. “The lost generation was perhaps not quite as lost as it was claimed to be” (117). Mamphela Ramphele het in 2012 erken “children under apartheid’s ‘gutter education’ were better educated than children are today” (118). ‘n Groot deel van die fout by ANC-onderwys vir swartes is “[the] less than professional performance characteristic of many teachers to this day” (135). “Black activists aspired to a unified system of education and a common citizenship – in their eyes, the very opposite of the thrust of Bantu Education” (135).

Die klem is op kultuur geplaas. “The Afrikaners were prepared to grant (the Afrikaans word, gun, is much stronger) everything to blacks that they demanded for themselves. Like the Afrikaners, Africans would have their own schools, churches, residential areas, homelands and governments on which they could put their own cultural imprint” (49). Nie een van hierdie voordele word deesdae aan die blankes/Afrikaners gegun nie; nie eens ‘n eie tuisland nie. Die vraag kan dus gestel word: Watter stelsel was of is die mees onderdrukkende, dié van die NP- of dié van die ANC-regering? “English-speaking South Africans shared the NP’s determination to maintain white domination [ie apartheid] … [Arthur] Keppel-Jones [1909-1996, Praag 16.03.2014] … argued that the main concern of whites in general was ‘not to be submerged in the oncoming tide of [the] black race. If they were to remain a separate people then they must retain their dominant position'” (56).

Oor Algerië se “bevrydingstryd” skryf Giliomee dat die blanke Algeryn, Albert Camus (1913-1960), ten gunste van ‘n “negotiated solution” was. “He rejected the FLN demand for Algerian independence and sovereignty because in his view that meant the destruction of the pied-noir [Algerian white] community” (60-61). “Die keuse waarvoor die blanke Algeryne gestel is, verskil nie wesenlik van die lot van blankes in Suid-Afrika nie; daar is hoogstens ‘n graadverskil: ‘the Suitcase [ie to flee] or the Coffin [ie to die]'” (Praag 27.01.2019). Die Serwiërs is teen die einde van die jare negentig voor ‘n soortgelyke onbillike keuse gestel: “capitulation or war – a slave or a grave” (61; Praag 12.05.2018). NP van Wyk Louw het geskryf “full democracy meant an equality reached ‘over the dead body of a whole volk.’ And if the Afrikaners became a powerless minority, ‘they would be as helpless as a Jew was in Germany'” (64). Afrikaners was “the core of our society” (75). Al lyk dit asof dit nie nou waar van Afrikaners is nie, het Piet Cillié geskryf: “A people worth its salt will not in the long run submit to [an] alien government” (73). Ek wil eerder vir Cillié glo as vir Giliomee, wat die Afrikaners karakteriseer as “a small and basically insecure group” (255).

Afrikaans is “the most tangible cultural manifestation of the Afrikaner people” (76). Volgens André P Brink (1935-2015), “Afrikaners and Afrikaans would have a right to survival only if they remain true to its multi-racial history and heritage” (77). Breyten Breytenbach huldig ‘n soortgelyke standpunt: “The problem of his people staying could only be solved ‘within a Black socio-cultural field of reference’. Afrikaners were a ‘bastard people’ with a ‘bastard language’ whose destiny was ‘to decompose’ in order to come together in new forms. The overriding priority was not survival or securing individual rights in a post-apartheid South Africa but the realisation ‘of one South African cultural identity'” (77). Hierdie twee linkse skrywers bepleit per slot van sake dat weens afrikanisering daar maar kompos van Afrikanerkultuur gemaak kan word. Net so min as wat daar sprake is van ‘n Suid-Afrikaanse nasie wat al die inwoners insluit, kan daar myns insiens vir Afrikaners so iets soos ‘n enkele Suid-Afrikaanse kulturele identiteit wees. Grondliggend aan Brink en Breytenbach se standpunt is die oortuiging dat “the volk became something evil in the eyes of their own intelligentsia” (77). Sulke intelligentsia is geneig om Afrikaners en Afrikaans voor te stel as meer verbasterd as wat hulle is. Giliomee vestig die aandag daarop dat grootskaalse verbastering in die Spaanse en Portugese kolonies plaasgevind het, maar glad nie in dieselfde mate in die Britse en Hollandse kolonies nie (272-273).

Donald (let wel: nie David nie) Horowitz (albei gebore in 1939) “stressed that the struggle in multi-ethnic societies is primarily between groups over relative group worth and capacity … Like individual self-esteem, collective self-esteem is achieved largely by social recognition” (84). Die ANC se amptelike uitgangspunt is dat alle etniese groepe in Suid-Afrika gelyk, bv ewe veel werd, is. Die blankes moet nie daarop aanspraak maak dat die land onder blanke leiding skouspelagtig ontwikkel het nie, want dit sou glo nie sonder bv swart arbeid moontlik gewees het nie. Maar daardie ontwikkeling het sedert 1994 onder swart leiding plek vir deurlopende agteruitgang gemaak, wat steeds momentum opbou. Dit blyk dus dat swart leiding minder doeltreffend as blanke leiding is. Om die aandag daarvan af te trek, hamer die ANC op die “pyn” wat die blanke politieke bewind vir swartes veroorsaak het en word erkenning van blankes se bekwaamheid weerhou. Daar word voorgegee dat bv Afrikaners niks het om op trots te wees nie, dat hulle skuldig moet voel oor wat hulle vermag het, dat Afrikaans liewer nie moet voortbestaan nie, ens. Toe Afrikaans vóór 1994 naas Engels ‘n volwaardige amptelike taal was, was dit “a symbol of group worth” (86).

Thabo Mbeki het Maleisië se rasgebaseerde beleid van regstellende aksie, sy New Economic Policy (NEP) van 1971, as navolgenswaardige voorbeeld vir Suid-Afrika voorgehou (84). Die Maleiers kon nie prestasie-/kwaliteitsgewys met die Chinese meedring nie, gevolglik is besluit dat die Maleiers brutaal bevoordeel moet word. Daar was/is naakte afguns: “It is the Chinese who will continue to live in huge houses and regard the Malays as only fit to drive their cars” (85). “After more than thirty years of the NEP, the majority of Malay businessmen were still not able to stand independently. ‘They only want government contracts, but if there are no government contracts they will fail’ … The main message that the Malays as ‘majority race’ should have understood was to work harder and depend less on handouts” (85). Naas korrupsie is die kanker in die Suid-Afrikaanse ekonomie sedert 1994 ‘n soortgelyke beleid van die rassistiese bevoordeling van swartes en die gelyklopende benadeling van blankes.

Die Maleise federasie het in 1963 tot stand gekom, maar Singapoer het in 1965 daarvan weggebreek. Maleisië het tans ‘n bevolking van 32 miljoen met die oorgrote meerderheid wat Moslem Maleiers is. Singapoer, daarenteen, is hoofsaak ‘n stadstaat bestaande uit 63 eilande, wat net 130 vierkante kilometer groot is en ‘n bevolking van 5.6 miljoen huisves, waarvan 74% Chinese is. Die verskil is dat Singapoer sedert hy ‘n onafhanklike republiek geword het, uitsonderlik welvarend en baie meer ontwikkeld as Maleisië en die naburige Indonesië is. Die ANC het die Maleise beleid ter bevoordeling van swartes gekies. Wat Afrikaners behoort te doen, is om die voorbeeld van Singapoer, wat wesenlik ‘n hoogs suksesvolle Chinese tuisland is, te ontgin, iets waaroor ek nog in besonderhede wil skryf. ‘n Afrikanertuisland sal hoogs suksesvol wees terwyl ‘n ANC-regeerde of swartmag-oorheersde Suid-Afrika ‘n kolossale mislukking is.

Ná die 1914-Rebellie is die Helpmekaarvereniging gestig; ‘n instansie waarmee Afrikaners mede-Afrikaners bygestaan het. Dit het om selfbemagtiging gegaan; nie om bakhandstanery nie (88). JD Kestell (1854-1941) het hieraan treffend uitdrukking gegee met die oproep: “‘n Volk red homself” (91). In 1939 is die Reddingsdaadbond met ‘n soortgelyke oogmerk gestig (94). “The English-dominated private sector generally saw no need for assisting Afrikaner economic advancement … Some influential voices in the English-speaking community deplored Afrikaner efforts to mobilize economically on an ethnic basis” (94). Wat doen die ANC-regering in teenstelling met die Afrikaners? Hulle gebruik/misbruik staatsfinansies, waartoe blankes ‘n enorme bydrae lewer, om hulleself en hulle mede-swartes te bevoordeel. “Fedmyn [Federale Mynbou] received no ‘hand-out’, but bought every share in Genmin [General Mining] at market prices” (101). Dít is “missing in most of the high-profile post-1994 black empowerment deals” (102). Die volgende uitspraak van Anton Rupert is hier toepaslik: “No self-respecting group or nation [or volk] would work for others for ever” (107). “There developed among Afrikaners a strong sense that corporate successes were a collective ethnic achievement that reflected well on both the corporation and the community from which they sprang” (114).

Suiwer rassisties is die oorgrote meerderheid poste in die openbare sektor sedert 1994 feitlik oornag met swartes gevul, met katastrofiese gevolge vir doeltreffende dienslewering. Vergelyk dit met wat destyds in die blanke sektor gedoen is. “The rise of Afrikaners to the upper ranks of the civil service since 1910 was exceptionally slow” (96). Ná 1948 “there was no ?Slegs tegniese vertraging?purge of English-speakers … the vast majority of senior English-speaking servants retained their posts” (97). Afrikaans is in 1948 nie tot eintlik die enigste amptelike taal verhef soos wat die ANC sedert 1994 met Engels doen nie. Die NP-regering het op ‘n tweetalige staatsdiens aangedring (97). Wat het die ANC-regering gedoen? “The [racist] replacement of approximately 120 000 predominantly white civil servants between 1994 and 2001” (96). Al die “pyn” wat dit veroorsaak het en steeds veroorsaak kom nooit in die openbare diskoers ter sprake nie. Volgens FW de Klerk se belofte in 1992 sou geen blanke mos sy werk verloor nie.

In die tyd van John Vorster (1915-1983, staatshoof 1966-1978) is steeds besef, “‘it’s them or us’ and that Afrikaner nationalists would not get any better treatment from their black nationalists opponents if they were to seize power” (141). ‘n Kernaspek van die NP se tuislandbeleid word dikwels nie afdoende verstaan nie: Die NP-beleid was nie “to make territories independent but to make nations independent” (142). “So politics for Vorster was a naked struggle to safeguard and maintain the power of a people and in particular that of one’s own people” (142). “Afrikaner nationalism [was] the driving force of the government, apartheid merely its instrument” (160). Hiedie beleid word deur die ANC in die vorm van swart nasionalisme voortgesit, bv die bevoordeling van nie-bankes (én die benadeling van blankes), maar by uitstek spesifiek die obsene bevoordeling van swartes. “Afrikaners would lose most by ceding control over the state” (168).

In PW Botha (1916-2006) se tyd as staatshoof (1978-1989) is die NP-beleid verwater tot “‘share’ power in a symbolic rather than real way” (149). “We can make many concessions to non-whites as long as whites have the main say in politics” (163). Botha “advocated the division, not the sharing, of power” (177). “There will be no surrender of power” (183). “Botha was reluctant to walk the road of political rights for blacks” (180). Geen groep (behalwe die blankes) moet toegelaat word om ander groepe te oorheers nie (187). “Botha’s entire career was directed at preventing blacks from gaining first a foothold in, and then control over, government” (196).

FW de Klerk (staatshoof 1989-1994) se strategie het ontaard in: Belowe magsdeling aan die blanke kiesers maar verkwansel die politieke mag op ‘n mandaatlose, verraderlike manier aan die ANC/swartes. Teen 1983 het net 55% van die Afrikaners steeds die NP ondersteun (152). “In a 1986 poll only 3 per cent of Afrikaners (and 8 per cent of English-speakers) were prepared to accept a unitary state with one parliament and one vote for every person” (257). In 1987 “a mere 3 per cent of Afrikaners and 11 per cent of [white] English-speakers wanted a single mixed Parliament with the majority in control” (170). “By 1987 four-fifths of Afrikaners stated in a national poll that under black majority rule the physical safety of whites would be threatened and white women would be molested. In 1990, two months after negotiations started, 49 per cent of whites agreed with the statement that there was reason to fear for their own safety and that of their family in the future” (244). Teen 1992 het net sowat die helfte van die Afrikaners die NP gesteun (168). Daar is geen moontlikheid dat die meerderheid blanke kiesers in 1992 ten gunste van magsoorgawe gestem het soos De Klerk valslik beweer nie. Die fout/skuld lê primêr by hom. “The lack of any strategic vision on the leadership’s part, coupled with tough bargaining by the ANC negotiators, produced the outcome very few had expected and many feared: largely untrammelled majority rule in a unitary state” (249).

In die jare tagtig is evolusionêre politieke verandering (177) of inkrementalisme voorgestaan (175). Met sy 2 Februarie 1990-toespraak was FW de Klerk se naïewe uitgangspunt dat alles sommer gelyktydig reggetrek kon word. Die gevolg was dat hy feitlik volledig misluk het. Vóór en aan die begin van die grondwetlike onderhandelinge was daar ?Slegs tegniese vertraging?allerhande goeie voornemens om van die Westminster-model weg te breek ten einde meerderheidsoorheersing te voorkom. Dit is bv magsdeling of konsosionasionalisme in ‘n federale stelsel (‘n konstellasie van state – 181) genoem. “Simple majoritarianism has failed to produce a democratic outcome in any deeply divided society” (176). Daarom was die ideaal “‘self-determination’ for each population group on their ‘own affairs'” (182). Ook: “Abolishing all discrimination on the basis of colour or race” (194), terwyl rassediskriminasie ten koste van blankes spoedig een van die kernaspekte van die ANC se beleid geword het.

Pallo Jordan het voorspel die ANC-regering “would adopt a policy of ‘liberatory intolerance’ towards organisations based on race or ethnicity” (210). In die praktyk geld hierdie ANC-onverdraagsaamheid slegs blanke instansies. Swartes mag hulle maar in eksklusief swart liggame organiseer. Swartes as ras is ook Jordan se uitgangspunt wat Afrikaans betref: “The future of Afrikaans is assured – if for no other reason than that it is the language of many black people” (213). Die soort nie-rassigheid waaraan die ANC voorkeur gee, naamlik demografie-gebaseerde rassisme, is ook deur Jordan geformuleer: ‘n “Non-racial democracy [that] used policy to make structures in all walks of life ‘racially representative'” (216). ‘n Sosioloog, Pierre van den Berghe, het reeds in 1979 geskryf: “‘Majority rule’ in Africa can thus easily become a veneer for racial domination” (216).

Ek is ontevrede oor sommige uitlatings van bv ‘n rektor soos Wim de Villiers, wat veronderstel is om ‘n aanvoeling vir die akademie te hê maar universiteitwees nie verstaan nie, en ‘n dosent soos Anton van Niekerk, wat onderrig in die wysbegeerte as doseeropdrag het maar nie ‘n fontein van wysheid is nie. Die literator Breyten Breytenbach het homself op ‘n soortgelyke manier in die politiek ontbloot. Oor apartheid het hy gesê: “The structure must be shattered by violence … Apartheid had cut the Afrikaners off from the people in their own country and had led them to betray their identity” (202). “He rejected constitutional devices or safeguards that would tie down a future black government … The present ?Slegs tegniese vertraging?[1984] government could be replaced by one that was totalitarian in a different way, ‘more hegemonic but minus the racism'” (203).

Volgens die ANC “[any] mechanisms to curb the power of the majority could serve to buttress existing privilege … the ANC’s commitment to non-racialism made minority or group rights superfluous” (211) – iets wat Willie Esterhuyse sonder meer onkrities onderskryf het. Daar is glo “the brotherhood of all men” gevolglik moet “all forms of group thinking” verwerp word (211). Aan ‘n gehoor van Matie-studente het Breytenbach gesê: “It was not necessary to renounce their Afrikanerskap to become South Africans” (205). Later het hy geskryf: “Whites should not be afraid of majority rule. Negotiations could prevent the tyranny of an absolute majority and the marginalisation of minorities” (211). “It is not true that the ANC only ‘pretends’ to be non-racist while its driving force actually is a black nationlism … We have no right to suspect them operating under false pretences” [!] (215).

Teen die tyd dat Breytenbach in 1991 na Suid-Afrika teruggekeer het, het sy deuntjie oor die ANC verander: “He would write bitterly of the ANC’s betrayal of the revolution. He had not fought for a new hegemony with ‘the same mechanisms, the same sadness'” (217). Sy vriend Frederik van Zyl Slabbert was meer realisties: “A White person had a right to maintain ‘his cultural rights, his way of life, his language’, and ‘to have his children educated in his own way’. He pointed out that there were few, if any, historical precedents for the peaceful transfer of power from a minority to a majority. Black liberation was impossible without white security” (206). Hiervolgens het FW de Klerk weens grootskaalse droogmakery die onmoontlike reggekry.

“Ethnonationalism – and here Afrikaner nationalism represents a salient case – enjoys a great advantage as a form of political mobilisation: it combines profound emotional attachment to the ethnic group or nation with a strategy to promote the interests both of the individual and of the ethnic group as a whole” (220). In die nuwe Suid-Afrika behoort etniese nasionalisme dus die Afrikaners tot verset aan te vuur. Die ANC-regering “monopolises national symbols and values” (220) en kom daarmee weg, bv wat die volkslied en landsvlag betref. Gelukkig laat Steve Hofmeyr hom nie intimideer nie. Hy sing steeds “Die Stem” by openbare byeenkomste. Maar die ANC en agterna-kruipende instansies soos sportliggame verbied die vertoning van die vorige landsvlag, sonder dat hulle enige reg daartoe het om ons verlede te misken. Swartes neem glo aanstoot by die aanskouing van die vorige landsvlag maar die “pyn” wat die nuwe volkslied en landsvlag in Afrikanergeledere veroorsaak, word summier geïgnoreer.

Waaraan Afrikaners deesdae behoefte het, is “to control their environment in order to gratify their need for a national identity and for security” (221). Die Afrikaner behoort sy volk te beskou “as part of the extended self. Personal and national identity have been merged: the nation and the [past/future] homeland have become part of the extended self … to lose one’s homeland ‘is to risk the fragmentation of the self, an eventuality which people will resist with their lives'” (221). Die belange van etniese minderheidsgroepe mag nie maar word deesdae geïgnoreer – “as if the historical reasons why people have formed national groups are somehow fallacious or spurious” (228-229). Tydens die Unie (van 1910 af) en tydens die blanke republiek (1961-1994) is daarin geslaag om twee etniese groepe (Afrikaners en blanke Engelssprekendes) in al hoe groter mate harmonieus te laat saamleef. In die nuwe Suid-Afrika behoort daar naas afrikanisering ruimte vir verwestering te wees (230), maar in die praktyk oordonder swart mag alle minderheidsbelange. Suid-Afrika is nie ‘n nasiestaat nie (232). Daar is nie so iets soos ‘n Suid-Afrikaanse nasie nie. Daar is bloot ‘n bevolking waarin swartes die oorweldigende en polities oorheersende meerderheid is.

Die grondwetlike onderhandelinge het heeltemal ander resultate opgelewer as wat FW de Klerk in 1990 voorsien of voor die 1992-referendum aan die blanke kiesers belowe het. “The NP entered the negotiations in 1990 from a position of strength and with a reasonably confidant assumption that it could engineer a constitution that would severely restrict the power of the majority and thus diminish democratic uncertainty. Its negotiating proposals made provision for a rotating presidency as the kingpin of an intricate scheme that would carefully limit the power of the majority and that of the minority (or minorities). The NP ended the negotiations in 1996, having failed to secure any of its major political and cultural objectives. Instead of non-elected negotiating parties drawing up the constitution over a prolonged period of time (as the NP proposed), an elected constituent assembly did so (as was the ANC’s position). Instead of a power-sharing cabinet and rotating presidency within a federal system (NP), there would be a largely unitary state and majority decision-making in both the executive and legislative branches. These branches would effectively be fused and dominated by the largest party in the typical Westminister style (ANC)” (259).

“Economically the NP got its way when the ANC accepted the market system and property rights” (259). In werklikheid is die ANC-regering se gedrag deurweek met sosialisme en kommunisme, gevolglik word die eiendomsreg van blankes deesdae bevraagteken, vandaar die ANC se beleid van onteiening sonder vergoeding. Een van die NP-onderhandelaars, Leon Wessels, is liries oor die 1996-Grondwet, wat glo die beste ooit is. FW de Klerk was hieroor nogal skepties en het dit sterk oorweeg om teen die aanvaarding van die Grondwet te stem, maar hy was teen daardie tyd, 1996, al so gewoond aan toegee aan ANC-eise, dat hy ook in hierdie geval toegegee het.

Volgens artikel 25 van die Grondwet, wat op alle eiendom betrekking het – “property is not limited to land” – mag daar nie arbitrêr op eiendom beslag gelê word nie, moet die vergoeding “just and equitable” wees, maar die oorheersende maatstaf is “public interest” wat insluit “the nation’s commitment to land reform.” Daar is nie ‘n Suid-Afrikaanse nasie nie, maar soos gebruiklik vertolk die ANC hierdie voorskrif uit die oogpunt van swartes sodat niks/bokkerol ook as “just and equitable” vergoeding kwalifiseer. Boere het glo die grond waarop hulle boer van die swartes gesteel. Maar ‘n plaas is veel meer as die oorspronklike barre aarde. Enige redelike (Westerse) mens sou redeneer ‘n regering soos die ANC, wat swartes bevoordeel en blankes benadeel, maar volgens eie evaluering die hoë morele grond beklee, sal die blanke boere teen markwaarde vergoed vir alles wat die plase meer as barre aarde is. Maar nee, alles wat op die barre aarde deur blankes tot stand gebring is, moet gratis in die hande van swartes val. Dít is “just and equitable” op die Afrika-manier.

Oor kulturele sake het die NP-onderhandelaars net so sleg gevaar. Daar is nooit daadwerklik erns hiermee gemaak nie. “The recognition of eleven languages looked like a barely concealed formula for making English the sole official language, and the ANC refused to grant either mother-tongue education or single-medium schools [and universities] unconditionally” (259).

“We are left with two main questions. Why did the NP concede so much in the negotiations ending up not with power-sharing but with majority rule? Why did its white constituency accept majority rule, which more than 90 per cent had firmly rejected in polls taken in the late 1980’s?” (260). ‘n Kort antwoord op die eerste vraag is dat buitengewoon onbekwame mense op ‘n buitengewoon onbekwame manier die onderhandelinge gevoer het. “De Klerk lacked the necessary toughness to face down the ANC” (261). Van hom kan gesê word: “You failed to defend like a man” (266). ‘n Kort antwoord op die tweede vraag is dat die meeste blankes steeds nie swart meerderheidsregering aanvaar nie en dat daar by hulle (hopelik) ‘n goeiende ongedurigheid oor die huidige opset is. Een van die maniere waarop ‘n blanke opstand in die jare negentig ontlont is, is die valse “promise that the new government would consider a volkstaat council consisting of right-wingers to research and deliberate on such a plan” (263). Een van die ANC-kornuite wat ‘n hoofrol in hierdie valse belofte gespeel het, is Jaap Durand (Praag 14.01.2017) en De Klerk het saamgespeel. “De Klerk rejected [Constand] Viljoen’s demand for a volkstaat (ethnic state) for Afrikaners within the boundaries of the South African state” (290).

“Race and ethnic affinities decisively determine voters’ preferences. Hence, power-sharing was necessary to avoid the alienation of minorities and to provide a safe basis for investment. But the NP was unable to stand up to the ANC position that race and ethnicity had been tainted by apartheid and that no formal recognition should be given to these identities” (260). “The truth is that the NP has suffered a shattering defeat with respect to both power-sharing and cultural self-determination … There are no ways in which the status of Afrikaans as an official language can be enforced” (266). “The NP leaders failed pitifully with respect to securing minority rights, especially language rights and control over schools. This failure must largely be attributed to poor strategic planning and the absence on the part of the NP of any non-negotiable principles” (267).

Maar dan is dit De Klerk wat gesê het “he was not in the business of ‘reforming himself out of power'” (285). “The NP had agreed to majority rule. He knew that its leadership had no mandate for this” (288). “It is extremely doubtful that a clear majority of the white electorate would have given De Klerk and his party a yes vote in the referendum of [17] March 1992 if it had known that majority rule would be the outcome of the negotiations” (292). “Thus majority rule was introduced without the voters’ approval and without the voters knowing the form of the future constitution. In striking contrast, a referendum was held in Northern Ireland in 1998 only after the new constitution had been negotiated … It reflects badly on the [South African] press that it failed to highlight this aspect of the negotiations” (289).

Baie mense besef steeds nie hoe baie Nelson Mandela gelieg het nie, bv sy bewering dat hy teen swart meerderheidsoorheersing is (283, 284) terwyl dit in werklikheid dié ideaal was waarvoor hy glo bereid was om te sterf. Om blankes te paai, het hy gelieg dat hy nooit ‘n kommunis was nie. In werklikheid het hy eens ‘n leidende rol in die plaaslike kommunistiese party gespeel (275, 277, 278). “He considers anti-communism a sickness, contracted from attendance at missionary schools or listening to government propaganda” (279). Dit was die Suid-Afrikaanse Kommunistiese Party wat Mandela gesteun het, voor die ANC dit gedoen het, toe hy sy entoesiasme vir geweld wou uitleef (278). Dít is die mens wat deesdae as ‘n ikoniese vredesduif en versoener voorgestel word.

In die voorlaaste hoofstuk skryf Giliomee oor Wim de Villiers se verdraaide siening van die Universiteit Stellenbosch en sy geskiedenis. “What astonishes me most about [De Villiers’] review of SU’s first century is that not a single word is uttered of what can be seen as its greatest accomplishment during its first century, namely its resistance against British imperial ideology and the establishment of an indigenous intellectual tradition” (299). Myns insiens is De Villiers se gees veels te klein om ‘n snars hiervan te begryp. “In 1918, when SU opened its doors, JFW Grosskopf wrote that the university must keep abreast of humanity’s intellectual heritage and traditions. At the same time it should guard against idolising that which was international at the cost of what was uniquely South African” (299-300). Dus, die US “should guard against elevating the national and the universal as the highest good” (305). In hierdie opsig faal nie net De Villiers skouspelagtig nie, maar ook Chris Brink, een van sy voorgangers (Praag 9.02.2019).

Giliomee verwys na “SU’s virtual abandonment of Afrikaans as a language of tuition. He [De Villiers] states that instead of a volksuniversiteit, SU wants to become a ‘world-class university'” (301). In hierdie verband is die De Villiers-US gepreokkupeer met waar in die wêreldrangorde die universiteit hom deesdae bevind. Maar daar word tereg opgemerk: “The ranking system perverts the true function of the university, namely to transfer the knowledge and skills graduates will need in the communities they will one day serve” (301, 314). Die US moet in die eerste plek ‘n Suid-Afrikaanse eerder as ‘n Afrika- of wêrelduniversiteit wees en hy mag sekerlik ‘n nie-ANC-gedienstige én onverminderd ‘n Afrikaanse universiteit wees. Kontrasteer die anti-Afrikaansgesindheid van Chris Brink en Wim de Villiers met dié van die befaamde US-regsgeleerde, JC de Wet (1912-1990 – “South Africa’s most influential jurist and teacher of law” – Wikipedia): “He refused to have his works translated into English as a way of forcing English jurists to learn Afrikaans” (307). De Wet was die teenoorgestelde van ‘n hanskakie. Ek huldig sy nagedagtenis.

In die laaste hoofstuk skryf Giliomee soos volg oor Afrikanerhistorici: “They stressed that concerns with culture constituted a crucial element of nationhood. What a scholar of Eastern and Central European history [George Schopflin] has written is true of the twentieth-century Afrikaners: ‘A culture is the sum total of the subjective perceptions of a community; the rules by which it orders its life; its sense of a common past and shared future, and its socially constructed picture of the world'” (307). Dit is Afrikanerkultuur wat nie meer aan die US welkom is nie. In 2017 het die JS Gericke-biblioteek weens Wim de Villiers se heksejag op Afrikaners stil-stil die Universiteit Stellenbosch Biblioteek geword. In 2018 het die HB Thom-teater die Adam Small-teater geword; seker onder meer omdat Small Engels as sy huistaal gekies het en hy ten gunste van die verengelsing van nie net die Universiteit van Wes-Kaapland was nie, maar ook die verengelsing van die US en Universiteit Pretoria.

Vorige Afrikanerstaatshoofde (Malan, Verwoerd, Vorster) is voorheen met gebouname gehuldig, maar daarvan is reeds jare gelede ontslae geraak. Desmond Tutu en Russel Botman is die soort mense wat deesdae in benamings gehuldig word; selfs die vigslyer Nkosi Johnson (1989-2001). ‘n Moontlike volgende stap is dat die US-biblioteek bv die Mandela-, Biko- of Boesak-biblioteek word. Eiename word ter verfraaiing gebruik/misbruik asof die US ‘n ANC-boetiek is. Die laaste drie US-rektore (Chis Brink, Russel Botman, Wim de Villiers) was/is uiters swaar polities dragtig terwyl hulle ampshalwe veronderstel is om akademies dragtig te wees.

Wat seker nie algemeen besef word nie, is dat sowat 60% van die plaaslik gepubliseerde boeke in Afrikaans is. “Afrikaans remains the dominant literary language in South Africa” (308). Die ANC-regering doen alles in sy vermoë om Afrikaans te onderdruk. Waarom? “Afrikaans [is] the symbol of Afrikaner identity” (305). “Without investment in the production of a new generation of Afrikaans-speakers in Afrikaans schools and universities, the language wil inevitably decline and perish” (310). “Afrikaans [is the] bearer of a particular intellectual tradition” (311), gevolglik word die voortbestaan daarvan deur die ANC teengestaan. Die ANC-regering wil hê die eens Afrikaanse universiteite moet verengels om die toestroming van swart studente te fasiliteer, wat terselfdertyd sy beleid van gedwonge rasse-integrasie bevorder. Afrikaans as onderrigmedium word afgeskaal en uiteindelik uitgefaseer omdat owerheidssubsidiëring vir onderrig in sowel Afrikaans as Engels weerhou word (311). “While rejecting the idea of single-medium Afrikaans universities, it [the ANC] approves of single-medium English universities” (317).

Die uitroeiing van Afrikaans vind nie net plaas weens die verengelsing van eens Afrikaanse skole en universiteite nie. “Afrikaans theatre suffered a major blow when the government abolished the state-financed arts councils” (309). Maar die ANC se strategie is nie net teen Afrikaans gemik nie, maar eintlik teen enigiets wat Westers is. Dit is waarom bv al die plaaslike simfonie-orkeste al hoe meer sukkel om te oorleef.

Die standaarde aan eens blanke skole en universiteite is (aansienlik) hoër as by die tradisioneel swart inrigtings. Daar is dus ‘n toestroming van swart skoliere en studente na die eens blanke inrigtings, wat ‘n uitbouing van die ANC se beleid van verpligte rasse-vermenging is. Hierdie situasie bevorder nie akademiese uitnemendheid nie. ANC-kruipsug het tot gevolg gehad dat “universities have lowered their admission standards drastically” (315). Terselfdertyd is daar ‘n daling in die gehalte van skoolonderrig én die ANC-aandrang dat baie meer (swart) studente tot universitêre studie toegelaat moet word. Die regering wil selfs as dié klaringshuis vir studente se toelating tot al die universiteite wees. En wat doen die universiteite/rektore? Hulle steun die ANC se dwase beleid.

Meer as die helfte van jong swartes is werkloos. “Some went to university simply to keep themselves occupied. Many black students support their families. Especially those who live in the rural areas. Every year universities have to write off millions of rands as a result of students not paying their fees. About half of the black students leave university without a qualification” (315). Dit kom neer op sowel die misbruik van die universitêre stelsel as bedrog. Wat doen die universiteite hieromtrent? Niks, want dit is (hoofsaaklik) swartes wat hieraan skuldig is. Rektore soos Chris Brink en Wim de Villiers wil te graag nog meer swart studente tot universitêre studie toelaat.

“It is baffling that the universities in general have made such a poor effort to retain Afrikaans as a medium of instruction while also … failing to promote scholarly work in Afrikaans” (318). Op nagraadse vlak vind daar feitlik geen klasonderrig meer in Afrikaans plaas nie. ‘n Kanadese kenner van die verskynsel van tweetaligheid, Jean Laponce, het reeds in 2006 voorspel: “Afrikaans will survive on the SU campus but only as a decoration” (320). Dít toe die oorgrote meerderheid Maties Afrikaans as onderrigtaal verkies het. Dit is heel moontlik steeds die geval. Die obsene nuwe Suid-Afrikaanse werklikheid is dus: As swartes in die meerderheid is, word daar volgens hulle wense gehandel. As swartes in die minderheid is, handel instansies soos die US ook volgens wat swartes verlang. “Although blacks form only 11 per cent of the undergraduate student body at SU, the university has decreed that all lectures are to be available in English. Afrikaans is only used if the majority in the class demands it and if an Afrikaans-speaking lecturer is available” (324).

Dit lyk nie asof die howe geregtigheid jeens Afrikaans laat geskied nie. In die geval van die Universiteit Pretoria het die hof beslis “Afrikaans tuition constitutes a form of privilege” (321) en by die Universiteit Vrystaat “that parallel medium promoted racism” (322). In die geval van die Universiteit Stellenbosch was die uitspraak: “There was no evidence that this [the language policy] would lead to the displacement of Afrikaans” (322). In 2016 het die De Villiers-US egter ‘n taalbeleid aanvaar “in terms of which English would become the predominent language of instruction and medium of communication” (321). Sover bekend het Wim de Villiers nog nooit erken dat Jan Marais se US-stigtingsvoorwaarde, dat Afrikaans nie ‘n mindere plek as Engels mag beklee nie, doelbewus nie nagekom word nie.

Afrikaans as onderrigmedium staan die sterkste op die Potchefstroom-kampus, nie aan die Noordwes-Universiteit in sy geheel of aan enige ander Suid-Afrikaanse universiteit of op enige ander kampus nie. Maar ook in die geval van Potchefstroom is daar die rasgebaseerde (of rassistiese) plan “that most students have to be black within four years” (322), wat (noodwendig) meebring dat Afrikaans mettertyd deur Engels ondergeploeg sal word.

Vir Afrikaans, veral in skole en aan universiteite, is die toekoms nag, maar daardie toekoms is nie swart of bruin nie. “More than half of coloured children receive their school education in English although the home language of 80 per cent of the community in 2016 was Afrikaans” (323). Dit gaan my verstand te bowe dat Giliomee sy bespreking hiervan en ook sy boek met die volgende sin afsluit: “The future of Afrikaans is literally in coloured hands, and so is the future of the Afrikaners” (324). Dit is ‘n onderskrywing van die joernalis Pieter Malan se standpunt, wat op 23 Augustus 2017 in Rapport gepubliseer is. Myns insiens is swart of bruin nie die nuwe wit nie. Dit is die Afrikanervolk wat homself en sy kultuur, insluitende Afrikaans, moet red.

Leon Lemmer: Chris Brink oor die wese van die universiteit

Chris Brink het weer sy opwagting in die plaaslike pers gemaak: In die Daily Maverick op 9 Januarie 2019. Hy skryf dat hy aan agt universiteite op drie kontinente werksaam was en baie ander universiteite besoek het. Hy beskou homself dus as ‘n kenner van universiteite. Hoewel sy artikel veral oor sy onlangse besoek aan die University of Johannesburg (UJ – voorheen die Randse Afrikaanse Universiteit, RAU) handel, was die motief vir sy skrywe moontlik om lesers en kopers vir sy jongste boek te werf en sy politieke oorverligtheid te herbevestig. Hy het onder meer die biblioteek en die departement wiskunde besoek en is gunstig beïndruk. Die UJ is glo baie beter as die RAU, waar hy in die jare sewentig ‘n student was. Die studente weerspieël nou die demografie en die UJ het “a microcosm of post-apartheid South Africa” geword. Volgens sy insig vergoed hierdie nuwe gedaante blykbaar vir nietighede soos die verandering in onderrigtaal van Afrikaans na Engels en die voorkeur wat aan swart studente en personeel bo (bekwamer) blankes gegee word.

Brink (gebore in 1951) het ‘n akademiese pos in Australië beklee toe hy as die rektor van die Universiteit Stellenbosch (US, 2002-2007) aangestel is. Daarna was hy die visekanselier van Newcastle University (2007-2016) voordat hy hom as afgetredene in Franschhoek gevestig het. Hy het dalk te veel vyande op Stellenbosch weens sy anti-Afrikaner en anti-Afrikaans gesindheid. Sedert 2018 kan hy CBE (Commander of the most excellent order of the British Empire) agter sy naam skryf. Onderhoude vir die rektorskap is in 2001 deur US-raadlede gevoer. “Vir sommige het Brink se finale uitspraak in die onderhoud dat hy ‘n sterk ondersteuner van US as Afrikaanse universiteit is en dat hy die onderrig en navorsing deur medium van Afrikaans wil versterk en uitbou, die deurslag gegee. Minstens twee Raadslede het op grond hiervan hulle steun van [Rolf] Stumpf [die ander kandidaat] na Brink verskuif, wat hom die pos met 11 stemme teen 9 besorg het” (Pieter Kapp, Maties en Afrikaans: ‘n Besondere verhouding, 1911-2011, Pretoria: Protea Boekhuis, 2013, p 76).

In ‘n dokument gedateer 18.05.2001, wat Brink met die oog op sy aanstelling as rektor opgestel het, skryf hy: “Ek sien US as sentraal binne ‘n ‘Afrikaanse Renaissance'” (76). “In ‘n onderhoud met Die Matie en ‘n gesprek met personeel net nadat sy aanstelling bekend gemaak is, het hy herhaaldelik [so valslik soos Jonathan Jansen aan die Universiteit Vrystaat] die versekering gegee dat Afrikaans veilig in sy hande is en dat hy Stellenbosch as universiteit van eerste keuse vir alle Afrikaansmagtiges van alle bevolkingsgroepe sien. Stellenbosch kan in en deur Afrikaans transformeer” (77). Op 14 November 2002 het Brink op ‘n Konvokasievergadering die versekering gegee dat die US “nie op die glybaan van verengelsing is nie en dat hy altyd sy verbintenis met Afrikaans sal behou” (88; ook 115). Vóór dit het hy egter reeds “‘n groter akkommodasie van Engels … bepleit. Hy het selfs sover gegaan om die stelling te maak dat hy op kampus onder die studente ewe veel Afrikaans en Engels hoor” (79). Twee jaar later, in 2004, het Brink egter erken dat 73% van die US-studente Afrikaans as huistaal het (79).

Kapp stel dit onomwonde dat dinge vir Afrikaans ná 2002 skeef geloop het (127). Op 14 November 2002 het Kapp hierdie profetiese woorde geuiter: “Die US moet leer dat die reguit en eerlike pad op die lang duur die enigste pad is waarop jy jou karakter en integriteit behou” (128). Brink het Kapp en/of die Konvokasie hiervoor “ernstig verkwalik” (169). Met verloop van tyd het Brink al hoe meer sy ware kleure, bv sy voorkeur vir Engels bo Afrikaans, gewys. In Junie 2004 het hy soos volg vertel hoe Afrikaanssprekendes by veranderde omstandighede moet aanpas: In die Oos-Kaap was die Kaapse groen papegaai voorheen van geelhoutbome afhanklik vir kos. Noudat hierdie bome uitgeroei is, moet die papegaai leer om van iets anders te leef. Wat Brink geïmpliseer het, is: “Maties moet leer om van iets anders as Afrikaans te lewe” (102).

In 2005 het die situasie aan die US al in so ‘n mate versleg “dat Afrikaans as ‘n struikelblok vir uitnemendheid beskou” is (118). By die Konvokasievergadering aan die einde van 2005 het Brink duidelik gemaak wat vir hom belangriker as Afrikaans is. “Die US staan voor ‘n keuse tussen twee risiko’s … die een na isolasie en die ander na ‘n glybaan ten opsigte van onderrigtaal. Die risiko van isolasie is veel groter en gevaarliker as die risiko van ‘n glybaan” (122). Later het Brink selfs afkeurend na “die US se ingeteelde akademiese standaarde” verwys (157). In 2006 het hy ‘n boek met die titel, No lesser place: The taaldebat at Stellenbosch, gepubliseer. “Die boek handel in werklikheid minder oor die taaldebat op Stellenbosch en meer oor ‘n uiteensetting en bespreking van wat die skrywer die Neo-Afrikaners noem en hulle ‘ware oogmerke’ om ‘n volkstaat of the mind (‘n volkstaat van die gees) op Stellenbosch as ‘n kulturele Orania te skep” (136). Brink verwys na “‘Neo-Afrikaners’ wat, vanweë die angs weens verlies aan mag, nou Afrikaans in ‘n laer wil intrek waar dit geïsoleerd van die res van Suid-Afrika, van die Universiteit Stellenbosch ‘n Afrikaner-enklawe wil maak, wat die skrywer as ‘n volkstaat van die gees beskryf” (137). Uit die voorafgaande is dit duidelik dat Brink sowel anti-Afrikaner as anti-Afrikaans gesind is; nie anti-Brits of anti-Engels nie – vandaar sy aanvaarding van die CBE-betitelling.

Jare lank het die US die volgende beleid gehad: “Dat alle studente in die fakulteite as kredietdraende deel van hulle graadkursusse óf ‘n taalvaardigheidstoets in Afrikaans en Engels moet aflê óf verpligte taalvaardigheidskursusse in Afrikaans en Engels moet volg” en “Dat dosente wat nie oor voldoende kennis van Afrikaans of Engels beskik nie, verplig moet word om kursusse te volg wat hulle op ‘n peil sal bring om al twee tale gelyk te behandel in hulle onderrig” (143). “Brink het hierdie gevestigde standpunte as ‘n opdwing van Afrikaans soortgelyk aan wat met die Soweto-opstande gebeur het, beskryf” (143). “Dit was duidelik dat die Rektor die US se personeel die grootste moontlike vryheid wou gee om [die] onderrigtaal by variërende omstandighede aan te pas en dat hy dit as diskriminasie beskou het dat daar van nie-Afrikaanssprekendes verwag kan word om Afrikaans magtig te word terwyl Afrikaanssprekendes feitlik deur die bank Engels magtig is” (144).

Wat Afrikaans betref stem Brink se môre- of vóór-aanstellingspraatjies en sy aand- of ná-aanstellingspraatjies glad nie ooreen nie. Russel Botman het hom as US-rektor opgevolg en voortgegaan om Engels as onderrigmedium te bevorder en Afrikaans af te skaal. Omdat Botman die eerste “swart” US-rektor was, is daar blykbaar nie duidelike, sterk verbintenisse tot Afrikaans van hom vereis nie. Hy het hierdie situasie tot die uiterste toe tot nadeel van Afrikaans uitgebuit. Botman is as US-rektor deur Wim de Villiers opgevolg. “Toe die US se aanstellingskomitee, voor sy aanstelling as rektor, ‘n onderhoud met De Villiers gevoer het, het De Villiers beweer dat die posisie van Afrikaans aan die US ingevolge sy oortuiging ‘ononderhandelbaar’ is (Eikestadnuus, 19.11.2015, p 1). Voor die einde van sy eerste jaar as rektor, op 12 November 2015, het De Villiers egter, met die ondersteuning van sy bestuurspan, aangekondig dat hy Engels met ingang 2016 ‘die primêre taal van kommunikasie en administrasie’ aan die US wil maak. De Villiers wou hiermee die voorkeurtaal van die minderheid op die kampus dié onderrigtaal van die US maak ten koste van die meerderheid, te wete die Afrikaanssprekendes en ander wat Afrikaans (goed) magtig is. Die US-raad het vir ‘n wyle weerstand gebied maar versuim om De Villiers se gedrag as blatante kontrakbreuk te takseer” (Praag 3.06.2018). Kortom, De Villiers het dieselfde laai as Brink uitgehaal en albei het daarmee weggekom, tot nadeel van Afrikaans.

The soul of a university

Op 1 Julie is die volgende boek van Chris Brink gepubliseer: The soul of a university: Why excellence is not enough (Bristol University Press, 2018, 408p; Amazon Kindle $28,36). Die angel is in die newetitel. Een van die resensente beskryf die boek as “a brutal and honest analysis of the crisis facing universities” (Kindle 25). Dié brutaliteit word hoofsaaklik op apartheid, dus Afrikaners, en die US en Afrikaans uitgehaal. ‘n Ander resensent vind “uncompromising integrity” in die boek (30). Wat moraliteit betref het ek reeds verwys na die verskil tussen wat Brink vóór sy aanstelling as US-rektor belowe het en wat hy daarna in woord en daad gelewer het. Die epigraaf kan vertolk word as in skille teenstelling hiermee: “The supreme good open to man is to know the true, to do the good, and to delight in both” (Boethius of Dacia, De summo bono, ca 1270s) (36).

Brink skryf: “I was only the seventh rector of Stellenbosch University since 1918, the first rector to be appointed from outside the university, the first who was not an alumnus, and the first who had never been a member of the Broederbond or any of the Afrikaner cultural organisations” (6687). In ‘n mate verduidelik dit waarom Brink so min begrip vir US-tradisies getoon het en hy so baie vyande as US-rektor gemaak het.

Aan die begin noem die outeur dat hy die meeste van die teks geskryf het terwyl hy die visekanselier van Newcastle University in Engeland was. In ‘n eindnota verwys hy bv na ‘n afdeling wat ‘n situasie in 2012 skets (6214). Die boek het dus oor jare tot stand gekom en is ‘n deeglike stuk werk. Vergelyk die akademies-wetenskaplike gehalte daarvan gerus met dié van ‘n ander oudrektor, Jonathan Jansen (bv Praag 15 en 22.07.2017). Brink se tema is “the idea of a world-class civic university” (135). Brink beskou die burgerlike/”civic” aard as die siel (of kern, essensie, wese) van die (ideale) universiteit (145). In Platoniese sin “the universities in which we live and work are each but an imperfect imitation of the real idea of a university” (575). Anton van Niekerk is een van diegene wat deur Brink vir sy samewerking bedank word (140). Hierdie vriendskap dateer sekerlik uit die tyd toe hulle kragte saamgespan het om Afrikaans aan die US af te skaal.

Brink is wesenlik ‘n wiskundige. Een van die grootste bates van die boek is die uitnemende mate waarin hy in duidelike taal wiskundige geletterdheid by die lesers bevorder. Hy beklemtoon deurgaans die betekenis- (bv kwaliteits-) verskraling en misleiding wat die versyfering of kwantifisering van inligting kan meebring. Hy is ook onderlê in die filosofie, veral logika en die antieke Griekse wysbegeerte, asook in begripsontleding en terminologiese vastigheid soos aangetref in die linguistiese wysbegeerte. Sy akademies-wetenskaplike vorming is stukke beter (bv meer fundamenteel) as dié van sy twee plaaslike opvolgers, Russel Botman, wat beroepsonderrig in die teologie ontvang het, en Wim de Villiers, wat beroepsonderrig in die geneeskunde deurloop het. Brink verstaan verskynsels soos ideologie, politiek en propaganda veel beter as die twee wat hom as US-rektor opgevolg het. Al drie is polities uiters linksgesind, maar Brink is geestelik (bv akademies-wetenskaplik) beter toegerus en daarom in staat om meer skadelik vir Afrikaners en Afrikaans te wees.

Brink beklemtoon bv dat universiteite “international entities” is (185) en “truth knows no boundaries and no national identity” (179). Op die keper beskou is sulke stellings nie (sonder meer) verwerplik nie, maar ‘n mens weet dat hy hulle teen Afrikanernasionalisme, asook die “parogiale” US van weleer, gaan gebruik; asof die plaaslike etnies-eie, bv Afrikaanse Kultuurgeskiedenis (eintlik Afrikanerkultuurgeskiedenis, eens ‘n volwaardige navorsings- en onderrigdepartement aan die US) nie akademies-wetenskaplike status verdien nie. Ons besef dat die waarheid in die nuwe Suid-Afrika en wêreldwyd ondermyn word; dus dat daar in die samelewing iets soos “post-truth” is (158) en dat daar op die universiteit die verpligting rus om die waarheid te soek en rasionele kennis te versprei wat deur die studente geleer word (151). Maar dan kom Brink met ‘n hoogs oordrewe stelling wat sy misleide siel blootlê: “The Trumpeters have discovered that contradicting yourself is a way of validating any opinion” (191).

“There are two key questions we should always ask about our academic work. The first is: what are we good at? The second is: what are we good for? The first question is about excellence: who is expert at what? The second question is about purpose: how do we respond to the needs and demands of society?” (191). “The central thesis of this book is that universities should pay attention to the question of what they are good for with the same rigour and determination as they pursue the question of what they are good at … We have self-indulgently been focusing on the former” (204). Tradisioneel het die universiteit op navorsing (kennisproduksie) en onderrig (kennisverspreiding) gekonsentreer. Hierdie twee funksies beïnvloed mekaar wedersyds. Verder: “Teaching is not an end in itself, but a means to an end, which is learning” (2326). Brink wil hê dat gemeenskapsdiens net so ‘n belangrike funksie vir die universiteit moet wees; nie as ‘n addisionele derde, aparte funksie nie (5012), maar as navorsing en onderrig waarby die samelewing baat, bv mense se lewensgehalte verbeter. Aan sulke goeie dade word die frase “sosiale verantwoordelikheid” deesdae dikwels gekoppel. “In principle, the exercise of social responsibility is not place-bound, but since charity starts at home, it is often locally focused” (1112).

In die praktyk veroorsaak so ‘n benadering egter dat by voorkeur navorsingsprojekte befonds word wat tans “relevant” vir die samelewing is terwyl fundamentele navorsing wat langtermynvoordele bied agterweë kan bly. Dink ook aan die talle “kort kursusse” wat sedert 1994 plaaslik (uitsluitlik in Engels) deur universiteite aangebied word. Dit word gedoen sodat veral die ANC-kaders wat in die owerheidsektor ontplooi is sertifikate kan verwerf en hulle dan kan sê dat hulle aan bv die US studeer het. Universiteite baat finansieel hierby maar hulle akademiese aansien daal. Sodanige kursusse kan veroorsaak dat die onderrig wat die universiteit aan sy graadstudente verskaf daaronder ly.

“I also have severe concerns about the fashionable idea of ‘merit’, and the accompanying socio-political construct of a meritocracy” (224). Michael Young se redenasie is: “If not everybody can have merit then the meritocracy would be just a new kind of aristocracy, because it excludes some people through no fault of their own” (3486). Dit lyk vir my na ‘n drogredenasie. ‘n Meritokrasie kan almal insluit wat aan die gehaltevereistes voldoen. Omdat die wêreld nie ‘n paradys van regverdigheid is nie, sal sommige uitgesluit word al is dit nie weens hulle eie toedoen nie. Byvoorbeeld, ‘n mens kan wat gene betref dit gelukkig of ongelukkig tref (3493). As kulturele marxis hou Brink van die gelykverklaring van mense eerder as die Bybelse waarheid dat party mense baie en ander min talente ontvang het.

Hy erken ook nêrens die wesenlik hiërargiese aard van die universiteit nie. Veralgemenend: Voorgraadse studente is nie die (akademiese) gelyke van nagraadse studente nie; lektore is nie die (akademiese) gelyke van professore nie, ens. Die rektor was tradisioneel veronderstel om akademiese leiding aan die universiteit in sy geheel te verskaf. Deesdae vervul hy eerder die rol van bestuurder van ‘n sake-onderneming en hoofkruiper by die regering. Die akademiese personeel vervul die kernfunksies van die universiteit (navorsing en onderrig), wat die rede is waarom die universiteit bestaan. Die administratiewe personeel voer ondersteuningfunksies vir die akademie uit en is veronderstel om nie die gelyke van die dosente te wees nie, maar in die praktyk word dikwels toegelaat dat klerke die botoon oor dosente voer.

“Instead of acquiring a good education on the basis of merit, we have reached the stage where we gain merit on the basis of a good education. This becomes a problem when the ‘good education’ is not equally available to all – which it isn’t, when it must be bought” (315). By implikasie spreek Brink hom hier ten gunste van Jacob Zuma se gratis tersiêre onderwys uit, wat absurd is as daar nie ook gratis skoolonderwys is nie. Plaaslik is die praktyk egter dat dit hoofsaaklik blankes is wat vir skool- en tersiêre onderwys betaal. Betaling mag nie van swart skoliere vereis word nie, selfs nie wanneer swartes eens blanke skole bywoon nie. Universitêre studiebeurse word ook by voorkeur aan swartes toegeken. Sodanige situasie noodsaak strenger toelatingsvereistes terwyl Brink en die plaaslike universiteite eerder hierdie vereistes verslap en terselfdertyd teen blankes diskrimineer.

As liberalis begeer Brink ‘n regverdige wêreld, maar daar was nog nooit so iets nie. Weens finansiële redes kon ek nie ‘n geneesheer of ingenieur word nie, maar ek het my daarna geskik en aan Unisa studeer. Dwarsdeur my beroepsloopbaan moes ek aanhoor hoe mense kla dat hulle nooit die geleentheid gehad het om aan ‘n universiteit te studeer nie terwyl hulle dit deur afstandsonderrig en deeltyds aan Unisa kon doen. Bygesê: Die huidige Unisa is nie die akademiese skaduwee van die Unisa van weleer nie. Ek kwalifiseer nie vir lidmaatskap van ‘n private klub nie en woon nie op ‘n eksklusiewe gholflandgoed nie, omdat ek dit nie kan bekostig nie. Maar ek aanvaar my situasie sonder griewe. Ek voel nie benadeel nie en brand nie uit jaloesie sulke luukse plekke af nie.

Wat studente betref is die universiteit nie vir almal nie. Soos dit in die Britse Robbins-verslag (1963) gestel word, ‘n universiteit “should be available to all who are qualified by ability and attainment” (772). Dit is noodsaaklik om te erken dat baie mense te dom is om aan ‘n universiteit te studeer. By wyse van spreke: ‘n Mens kan nie ‘n slak leer om klavier te speel nie (Praag 2.11.2013). ‘n Universiteit het “entry standards” en “exit standards” (2122). Brink is ten gunste van die verslapping van die toelatingsvereistes vir studente, want wat volgens hom van meer belang is, is die deurlatingsvereistes. “What matters, in terms of both quantity and quality, is not entry, but exit” (2860).

Dit bring ons by “standaarde” waarteen Jonathan Jansen sulke heftige besware het. Brink skryf: “If quality is the answer to the question ‘Is it good?’, then standards give the answer to the question ‘Is it good enough?’ A standard is a threshold of some kind, in higher education as in other domains” (2115). Wat Brink nie verreken nie, is dat nie net ‘n oorwig nie maar ‘n kritiese gewig van nie-presteerders in ‘n klas die akademiese vlak en omvang van die onderrig nadelig beïnvloed. Daar word ook gekom met die argument dat alle skoliere nie dieselfde geleenthede gehad het nie; dat ‘n eksamenpunt van bv 50% deur ‘n swarte net so goed of beter as die 80% van ‘n blanke student is, ens. Brink praat dit goed en noem dit “to reset the quality indicators for students” (3002). “We had to change the understanding of what quality means” (3012). Dalk ‘n voorbeeld van “post-truth”?

Die klem verskuif van bewese prestasie (wat gemeet kan word) na potensiaal (wat nie noodwendig verwesenlik word nie). “The difficulty is that while attainment is easy to measure, being based on past performance, potential is impossible to measure, being based on future performance” (2260). Soos ek dit by geleentheid aan ‘n rektor gestel het: Wys vir my ‘n aspirant swart student of dosent waarvan gesê word dat hy nie potensiaal het nie. Deesdae word ander menings egter gehuldig. Almal is gelyk. Almal het potensiaal. Gee hulle net die kans om hulleself te bewys, ens.

Brink opper baie besware teen die manier waarop universiteite in ‘n hiërargie van goed tot sleg geplaas word. “Rankings create a reality, more than they represent a reality” (4259). “Rankings are a perfect manifestation of the post-truth society. They give the appearance of certainty and avoid the complexities of truth” (231). Dit is veral koerante wat hierin die leiding geneem het. Die publiek wil graag ‘n maklik verstaanbare kwaliteitsordening van universiteite hê. Brink toon oortuigend die gebreke van die bekendste rangordenings aan; bv dat arbitrêr besluit word watter eienskappe in ag geneem word en watter gewig aan elkeen toegeken word. Maar ‘n mens wonder tog of daar nie groter berusting by Brink sou gewees het as hy die visekanselier van Oxford of Cambridge was en nie dié van die minder gerekende Newcastle University nie.

Soos in die geval van meriete hinder die begrip kwaliteit noodwendig ook vir Brink. “Following Boethius of Dacia, I hold that ‘good’ has at least two dimensions: good as in excellent and good as in virtuous. On the latter, less explored axis, quality is inseparable from equality. Likewise, equality is inseparable from diversity, which leads me to conclude that quality needs diversity” (238). Goed (in die sin van uitstekend) is myns insiens ‘n minder vae begrip as deug, wat gevolge betrek waarin moraliteit en emosie ‘n rol speel. Brink spring van kwaliteit (of goed) as uitstekend en deugsaam na gelykheid en diversiteit. Dit lyk vir my na ‘n drogredenasie. Hier gee Brink uitdrukking aan sy politieke voorkeure. Dit sou hom immers in staat stel om te beweer dat die US van weleer nie goeie of kwaliteitsonderrig kon verskaf nie omdat daar nie gelykheid en diversiteit was nie. In die konteks van gelykheid en diversiteit dink hy aan die ras, etnisiteit en geslag van die studente en dosente. Maar in sy tyd as US-rektor was daar wat onderrigmedium betref groter taaldiversiteit as tans.

Op kampusse was daar tydens apartheid in veel groter mate as tans ‘n diversiteit van idees. Stemme teen apartheid is toe deurgaans gehoor terwyl enige regse geluide deesdae glad nie op bv die US-kampus geduld word nie. ‘n Openbare voorlesing of debat oor bv “What if there were no whites in South Africa? (Praag 5.11.2017), is heeltemal toelaatbaar maar nie een oor hoedanig die land sonder swartes sou wees nie. Nog ‘n tema wat ek graag vir openbare bespreking op enige of alle universiteitskampusse aanbeveel is: Hoe sou Suid-Afrika in 1994 of deesdae gelyk het as nie die NP nie maar die ANC in 1948 aan die bewind gekom het? Dus, wat sou die uitwerking van korrupte, onbekwame roofbou op die land gewees het as dit oor 70 pleks van 25 jaar voortgewoeker het? Dit lyk asof daar meer waardering vir die NP-regering en veel minder vir die ANC-regering moet wees.

Brink het dit teen ‘n eendimensionele, liniêre benadering. Hy opper geldige besware hierteen, maar sodra meerdere dimensies ingebring word, neig die voorstellings om ingewikkelder te word en help dit die outeur om sy polities gemotiveerde siening van die universiteit aanvaarbaar te probeer voorstel. “The antidote to one-dimensionality is more dimensions. I advocate an academic landscape, the two axes of which are excellence and purpose. The excellence axis is our response to the question of what we are good at; the axis of societal purpose is our response to the question of what we are good for. As in any landscape, the two axes are conveniently thought of as being orthogonal: at right angles to each other” (245). In ‘n ortogonale opset is daar nie ‘n hiërargie of voorkeur nie; net soos ‘n landskap sowel vertikale as horisontale dimensies toelaat. “We can talk of excellence and purpose, knowing the true and pursuing the good” (251).

“‘Pure’ research may transform the subject, but ‘applied’ research transforms the world” (897). “Applied research will mine the results of pure research for applications” (951). Wat Brink verlang, is dat naas die fundamentele navorsing wat uit individuele nuusskierigheid of weetgierigheid in ‘n bepaalde vak/studierigting/dissipline gedoen word, daar ook plek vir toegepaste navorsing moet wees wat deur ‘n groep navorsers onderneem word ten einde die samelewing te dien. In die praktyk is sulke navorsing dikwels van ‘n nie-dissiplinêre aard (251) en “problem-oriented and solutions-driven” (1887). Nie-dissiplinariteit kan verskeie vorms aanneem, bv “cross-disciplinary,” “interdisciplinary,” “multidisciplinary” en “transdisciplinary” (4907).

“In the same way as we all strive to be a ‘world-class’ university on the axis of excellence, we can all strive to be a ‘civic’ university on the axis of societal purpose. ‘Civic’ is nicely ambiguous: it can refer to your interaction with your city or region, but it can also refer to your responsibility to civil society – local, national or global” (258). Ek dink nie iedere universiteit streef na wêreldklasstatus nie. Soos Brink dit elders stel: “Some universities strive for an international footprint, others build a campus culture at home” (2183). Die strewe na wêreldklasstatus is iets wat hoofsaaklik by globaliste soos Brink prominent is. Die eens Afrikaanse universiteite het die akademies-wetenskaplik regverdigbare strewe gehad om Afrikaners te dien. Dit is so dat bv wiskunde of die antieke Griekse wysbegeerte wêreldwyd wesenlik dieselfde behoort te wees, maar onderrig daarin hoef nie in ‘n globale konteks te geskied nie. Soos Brink self aandui, kan die aandag op plaaslike behoeftes toegespits wees.

In hierdie rubriek het ek nou liniêr nog nie verder as Brink se oorsigtelike proloog gevorder nie (tot by Kindle 269); selfs nog nie eens die inleiding behandel nie. Maar die voorafgaande uiteensetting gee tog ‘n aanduiding van die kern van wat Brink te sê het; des te meer omdat ek wat in die proloog staan met inligting uit die res van die boek aangevul het. Teen die einde van sy proloog skryf Brink: “This book is one of advocacy” (266). Hy toon tereg aan dat universitêre kwessies ingewikkeld kan wees. Dit stel hom in staat om sy ideologiese voorkeure te verdoesel, behalwe wanneer dit by die “apartheidsregime” kom. Dan word sy vooroordele duidelik uitgestal met die oog op internasionale konsumpsie.

“Academic excellence must respond to the challenges facing civil society” (266), bv die uitdagings oftewel die baie dinge waarmee die ANC-regering nie raad het nie, wat dikwels teruggevoer kan word tot eie onvermoë/onbekwaamheid. “In an increasingly fractured world, we need to combat isolationism with the simple truth that your problem will no longer stop at my border, nor mine at yours. It is up to us to demonstrate that the world can still benefit from wandering scholars” (272). Daar is egter baie kwessies wat eerder plaaslik as globaal ter sake is. Bitter min akademici is “wandering scholars” of trekvoëls. Eintlik stel Brink homself hier as navolgenswaardige voorbeeld op.

Dit het min sin om die res van die boek in besonderhede te bespreek. Die ruimte ontbreek, gevolglik net enkele fragmentariese verwysings. Brink sluit sy inleiding soos volg af: “The soul of the university can be characterised by the dimensions of excellence and societal purpose. Not only will this re-emphasise the societal value of truth and rational argument, it will also reinforce the kind of universalism that transcends national boundaries” (342). Brink is dus weer die akademiese trekvoël wat landsgrense wil oorsteek. Toe hy in 1999 ‘n betrekking in Australië aanvaar het, het hy dieselfde paadjie bewandel as baie verkramptes wat dit nie in die nuwe Suid-Afrika kon uithou nie. Dalk het sy vroeëre Boer-DNS toe die oorhand gehad. Toe Brink in 2007 Engeland toe is, het hy uit Stellenbosch gevlug omdat Afrikaners dinge vir hom te warm gemaak het. Toe is daar nog met oorgawe en oor ‘n breë front ten gunste van Afrikaans baklei. Tans is slegs enkele stryders ten bate van Afrikaans oor.

“The two fundamental principles of the standard model [for universities] are academic freedom and institutional autonomy” (970). “The strength of universities lies in institutional autonomy and academic freedom” (4305). As wat die universiteit ingevolge navorsing en onderrig doen (deurslaggewend) deur die samelewing bepaal word, word die vryheid van die akademici ingekort. Die outonomie van die universiteit ly daaronder as toegelaat word dat die staat voorskriftelik in akademiese sake inmeng. Hierdie twee pilare waarop die universiteit steun, kan dus ernstig ondergrawe word as samelewingsbehoeftes, wat deur Brink beklemtoon word, die agenda van die universiteit bepaal.

In Suid-Afrika misbruik die ANC-regering tot die uiterste toe sy hefboom van owerheidsubsidiëring om universiteite na sy wil te buig. Brink verwys na ‘n gesonder benadering: “The unexamined assumption behind state funding, which really means taxpayer funding, is that higher education is a public good, and therefore the public should pay for it” (1003). “Conceptually, the idea of state funding for the university does not fit well with the ideas of institutional autonomy and academic freedom, since there is inevitably a tension when you vigorously assert your independence from your paymaster” (1010).

Die tragedie is dat geen plaaslike universiteit met oorgawe aandring op akademiese vryheid en institusionele onafhanklikheid nie, al is daar nog ‘n geringe mate van lippediens aan akademiese vryheid. ‘n Sprekende voorbeeld van die gesindheid wat heers, is die De Villiers-US se onvoorwaardelike instemming tot die vermeerdering van die regeringsverteenwoordigers in sy Raad. In werklikheid is alle regeringsaangestelde raadslede ‘n onding. Regeringswaarnemers sonder stemreg is al wat ‘n outonome universiteit in sy Raad behoort te duld. In vergelyking met die NP-regering dra die ANC-regering ‘n veel kleiner persentasie by tot die begroting van universiteite, maar eis terselfdertyd veel groter inspraak/inmenging as wat die NP-regering hom ooit aan skuldig gemaak het.* Daar is bv ‘n komitee wat die plaaslike universiteite besoek en die mag het om onderrig in studierigtings te verbied wat nie aan sekere vereistes voldoen nie; nie noodwendig akademies-wetenskaplike vereistes nie; bv ook vereistes soos dat die studente- en dosentekorps genoegsaam getransformeerd, dus verswart, moet wees. Onderrig in die regte is bv al om hierdie rede aan meerdere universiteite opgeskort.

[* Oor die aarts-ANC-kameraad Jaap Durand het ek voorheen geskryf: “Durand gee ‘n sekerlik heeltemal onbedoelde groot kompliment aan die ‘apartheidsregime’ wanneer hy skryf: ‘Die regering het sover moontlik die indruk probeer skep dat hulle aan die UWK ‘n sekere mate van onafhanklikheid gun en dat hulle nie sonder meer sou inmeng met die besluite van die Universiteitsraad oor die algemene rigting wat die universiteit moet inslaan nie’ (121). Die NP-regering het die outonomie van universiteite sover moontlik eerbiedig. Dit is waarom mense soos Durand en Gerwel met so baie politiekery ten koste van die akademie weggekom het. Vergelyk dit met die huidige tragiese situasie waarin die ANC-regering weier om enige universitêre onafhanklikheid te erken en die rektore, sonder ‘n enkele vermeldingswaardige uitsondering, hulle daarin berus” (Praag 14.01.2017).]

“The university must be able to take its own decisions on how to conduct itself. It should be self-governing and not beholden to anyone. It will not issue instructions to any other part of society, but neither will it take them. It should be free from the state, free from the church, free from the military, free from the press, free from strictures of culture or language” (977). Brink gaan hier oorboord met vryheid. Daar is bv baie Protestantse en Rooms-Katolieke universiteite, asook baie wat ‘n bepaalde kultuur of taal handhaaf en uitbou. Brink verwys in hierdie konteks na “the protection of a minority culture or the preservation of a small language” (5525), wat meebring dat sowel Afrikanerkultuur as Afrikaans as universitêre missies kan kwalifiseer. Die betrokke universiteit besluit self oor sy kenmerkende aard en daardie studente en dosente aanvaar dat navorsing, onderrig en leer (in meerdere of mindere mate) in hierdie konteks gedoen word.

Daar bestaan “different missions for different universities” (1068). ‘n Afrikaanse Afrikaneruniversiteit het dus sekerlik bestaansreg. Daar word bv verwys na “a national humanities college whose major purpose is to develop and preserve its unique national language” (2392). Brink erken dit in ‘n mate as hy oor die universiteit skryf: “As an outonomous institution, it may choose to align itself with, and even promote, a community, a culture or a religion [or a language], but in its academic function it should not be subordinate to any of these” (977). “Culture is a separate strand of engagement – when a university associates itself with a certain community, be that a community of culture or practice or religion or language, irrespective of geography” (1118).

Pas nadat Brink na Martin Heidegger (1889-1976) as die Nazi-gesinde rektor van die Universität Freiburg verwys het (ook 5532), skryf hy: “The question of [university] purpose needs to pass the test of whether it benefits society as a whole, or is only narrowly focused on a particular section of society, perhaps to the detriment of others. In South Africa, Stellenbosch University had for most of the 20th century a very clear sense of purpose, which was the cause of Afrikaner nationalism. It pursued that purpose through the medium of apartheid, which had a big impact on society – but not a beneficial one” (2226). Dit is ‘n kenmerkende gemeenheid van polities linksgesindes om apartheid met naziisme te assosieer.

Brink veroordeel Afrikanernasionalisme maar het hy al dieselfde met swart nasionalisme gedoen? Apartheid word sonder meer en erg oordrewe as sleg beskou. Brink gun nie bestaansreg aan die US as Afrikaanse Afrikaner-universiteit nie, maar het hy al ‘n woord van veroordeling geuiter teen etniesgedrewe swart universiteite plaaslik en bv in Amerika, bv Howard University in Washington DC? Dit is net ‘n etniese Afrikaner-universiteit wat hy taboe verklaar omdat dit volgens hom blykbaar noodwendig sleg moet wees. “Stellenbosch served Afrikanerdom. But to what effect? In positioning itself as a Volksuniversiteit, Stellenbosch served as the maternity ward of apartheid and the intellectual muse of the Broederbond” (5532). In dinge soos Afrikanernasionalisme, apartheid en die Broederbond as bevorderaars van Afrikanerbelange vind Brink niks goeds nie.

Hoofstuk 4 drup van die gif wat Brink versprei. “This chapter has a more personal slant” (2785). Die teks handel oor “the personal circumstances and social conditioning of the author which may impact on their [his] judgement” (2785). “Any opinion on what constitutes the good is unlikely to be objective” (2779). Hy vertel dan van sy tyd in die 1990’s as dosent in die departement wiskunde aan die Universiteit Kaapstad (UK). Hy kom met die geykte wanvoorstelling dat swartes volgens Hendrik Verwoerd nie wiskunde nodig het nie en net vir hande-arbeid geskik is. “The non-teaching of mathematics … [became] one of the tools of oppression deployed by the apartheid regime” (2806). Wat hy nie (duidelik) sê nie, is dat Verwoerd se opmerkings betrekking gehad het op swartes in blank-geregeerde Suid-Afrika. In die swart tuislande kon swartes ingevolge die beleid van afsonderlike ontwikkeling tot die hoogste sport in enige beroep vorder. Dit is waarom daar van 1960 af teen groot koste staatsuniversiteite spesiaal vir swartes geskep is. Fort Hare is deur die NP-regering van ‘n Skotse kerkgenootskap oorgeneem en voortreflik uitgebou. Die Universiteit van die Noorde/Turfloop (tans Limpopo) en dié van Zoeloeland is uit die grond opgebou en is deur talle ander universiteite vir swartes gevolg.

Brink vertel wat hy en sy UK-kollegas gedoen het om die wiskunde van swart studente op peil te probeer kry. Wat hy nie noem nie, is dat hierdie studente reeds wiskunde as vak op skool gehad het. Hoërskole vir swartes soos Lovedale en Healdtown in die Oos-Kaap en Adams College in Amanzimtoti, Natal, het voor en tydens apartheid wiskunde as vak aangebied. Fort Hare het reeds sedert 1960 ‘n departement wiskunde sowel as ‘n departement toegepaste wiskunde. Om te bewys dat ek weet waarvan ek praat: In die jare sestig was prof GJ Janse van Rensburg aan die hoof van die departement wiskunde en prof S Linde aan die hoof van die departement toegepaste wiskunde. Waar sou hierdie studente vandaan gekom het as hulle nie wiskunde op skool gehad het nie? Brink kla oor “the neglects of Bantu education” waarvolgens studente “not have had any kind of exposure to anything mathematical for years” (2889). Behoort Brink as wiskundige nie veel eerder uit te vaar teen die vrot wiskunde wat sedert 1994 tot op hede in swart skole aangebied word nie?

Tydens apartheid “the university landscape was a fragmented one” (2806) omdat daar verskillende universiteite vir die verskillende etniese groepe (blankes, bruines, Asiate en swartes) was. Dit is nie al waarteen Brink dit het nie. “South African universities had already been differentiated by language” (2806). Daar kan myns insiens min twyfel wees dat Brink (soos sy opvolgers as US-rektor, Russel Botman en Wim de Villiers) voorkeur aan Engels as die enigste onderrigmedium aan Suid-Afrikaanse universiteite gee. Hy lys die name van die talle universiteite wat vir swartes geskep is en noem dit (met snedige verwysing na George Orwell) “apartheid-speak” (2812). Vir hierdie universiteite “[the] blacks were supposed to be grateful” (2839). Hoekom nie? Dit het aan derduisende swartes universitêre onderrig van ten minste redelike gehalte teen hoogs billike koste gebied. Sonder hierdie universiteite sou ‘n breukdeel swartes tydens apartheid grade verwerf het.

Brink vervolg, met onverminderde snedigheid: “In addition, to be absolutely clear that everybody should be in their own box, the University of Durban-Westville was for Indian students, and the University of the Western Cape [UWC] was for (so-called) coloured students” (2812). Hoe min Brink werklik van die destydse universitêre opset weet en in watter mate hy sy mes in het vir die Boere se taal (sy moedertaal) blyk uit die volgende sin: “The University of the Western Cape was originally established as an Afrikaans-medium university” (2820). Die waarheid is dat die Universiteit van Wes-Kaapland (UWK) vanaf sy begin in 1960 ‘n Afrikaans- én Engelsmedium universiteit was. Dit is twee ANC-aktiviste, Jakes Gerwel, as rektor, en Jaap Durand, as viserektor, wat die UWK tot ‘n eentalig Engelse UWC getransformeer het (Praag 14.01.2017). Brink verwys na Gerwel wat die UWC tot “the intellectual home of the left” verklaar het” (2839). Dit is natuurlik strydig met die akademiese vryheid waaraan Brink voorgee om geheg te wees. Hy opper geen beswaar teen Gerwel se aantasting van die wese van die universiteit nie, klaarblyklik omdat linksheid met sy politieke oortuigings ooreenstem. ‘n Afrikaanse Afrikaneruniversiteit, daarenteen, is volgens Brink uit die bose.

Hierna skryf Brink oor sy tyd as rektor aan die Universiteit Stellenbosch. Die US word dadelik gekarakteriseer as “the maternity ward of apartheid” (2916). Die US “has produced many Springboks for the national rugby team. Less well known is a fact which is also less pleasant. Stellenbosch was the birthplace and intellectual home of apartheid” (2916). “Perhaps the ultimate socio-political experiment in bivalent thinking was apartheid, where the law of excluded middle was enacted in legislation, so that everybody who was not white must be black, and nobody was both” (4676). In Stellenbosch “Victoria College became, in 1918, the University of Stellenbosch, dedicated to Afrikaans and Afrikanerdom” (2932). Dan vertel hy dat Onze Jan Hofmeyr pleks van Jan Marais die US se stigtingskenker is en voorgeskryf het dat Afrikaans ten minste gelyke status met Engels aan die US moet hê. Ek het reeds die aandag op hierdie growwe en onverskoonbare fout gevestig (Praag 19.01.2019). Brink skryf ook dat Grieks en Latyn verpligte vakke vir teologiestudente aan die US was (3052). Dit was Grieks en Hebreeus.

Die herdenking van Jan Marais se dood na verloop van ‘n eeu in 2015 en die US se eeufees in 2018 is gekenmerk deur ‘n doelbewuste gebrek aan erkentlikheid jeens Marais deur die De Villiers-US. In 2018 is Marais hier en daar as skenker genoem, maar die Afrikaans-voorwaarde daarvan is verswyg omdat die US op die pad na verengelsing is. In 2018 het die US eerder moeite gedoen om Nelson Mandela en Albertina Sisulu ‘n eeu na hulle geboorte te huldig pleks van Marais . Die manier waarop die nagedagtenis van Marais in 2015 en 2018 deur die US behandel is, skrei ten hemele. Dan kom ‘n oudrektor van die US, naamlik Brink, met die verregaande ongeërgdheid dat hy nie eens weet wie die grondlegger van Afrikaans as onderrigtaal aan die US is nie. Hy sal De Villiers se renons in Afrikaans eerder onderskryf as veroordeel. De Villiers is immers ‘n mede-“wandering scholar” wat ook op drie kontinente akademies bedrywig was.

Die US, volgens Brink, “became the standard-bearer for a narrow ethnic nationalism, proclaiming itself as the ‘white Athens of the South'” (2939). Ten einde die US as dié apartheidswieg te karakteriseer, skryf hy: “DF Malan was a Stellenbosch resident” (2939). Hy weet klaarblyklik nie dat Malan aan die Victoria College studeer het nie. “HB Thom, rector during the 1960s and one-time leader of the Broederbond, declared Stellenbosch to be the Volksuniversiteit of the Afrikaners” (2945). Brink sal ongetwyfeld saamstem met die onlangse naamsverandering van die HB Thom-teater na die Adam Small-teater. Dat Small akademies ‘n veel kleiner gees as Thom was, maak vir diesulkes nie regtig saak nie.

“In a generous mood, one might say that during apartheid the Afrikaners wanted to give to black people exactly what they had so intensely desired for themselves – an ethnic university. Each perceived ethnic group would have its own. But the idea went wrong because the gift was not wanted. The liberal tradition, which most Afrikaners of the 20th century did not agree with, nor cared to explore, articulated ‘the principle that the university is a place where men and women, without regard to race and colour [or indeed other markers of group identity] are welcome to join in the acquisition and advancement of knowledge.’ Instead, mainstream Afrikaner thinking considered a university as a manifestation of group identity. Therein lay the basis of Stellenbosch University’s leading role in apartheid” (2945).

Om politieke redes het Brink ‘n lae dunk van die akademiese gehalte van die US van weleer: “A self-perception of excellence which was, unfortunately, more a reflection of the cultural insularity of the Afrikaner world than a realistic measure of the academic quality of the university” (2982). Ek het ‘n spesmaas dat die akademies-wetenskaplike gehalte van die dosente, alumni en studente toe beter was as wat dit tans is. Brink het die US meer divers, dus meer nie-blank, probeer maak: “A concerted recruitment effort to raise the student diversity profile. Over a period of five years we raised the representation of coloured/black/Indian students at Stellenbosch University by 70% in terms of numbers, and from 19.7% of the total student population to 28.3%” (2996). “My view was that Stellenbosch needed more diversity, and so recruiting more black students and staff made good academic [political?] sense” (3234).

Terwyl Brink die US-rektor was, is die rektor se “Uitstygtoekennings” ingestel (3012), wat tot op hede bestaan. In die praktyk is dit (feitlik) niks anders nie as om op ‘n gekamoefleerde manier meer studiebeursgeld na nie-blanke studente te kanaliseer. Op hierdie manier word blanke studente benadeel, maar wat eerder beklemtoon word, is dat erg benadeelde – uiteraard weens blanke boosheid – nie-blanke studente se studie- en verblyf aan die US befonds word. Dan word die aandag gevestig op die omstandighede van sensasionele gevalle waaroor te graag in die pers geskryf word, bv ‘n ongehude moeder met ses buite-egtelike kindertjies wat maatskaplike werkster wil word, of ‘n outjie wat aan vigs dood is maar verder in die geneeskunde wou studeer.

In die Verenigde Koninkryk word dit eufemisties “fair access” genoem: “The idea that a good university should make a conscious effort to recruit, fund, educate and graduate a substantial number of students from disadvantaged backgrounds” (2996). “‘Fair access’ … is the idea that prospective students should be judged not just in terms of the arithmetical fact of their school-leaving results, but in terms of the context within which those results were obtained. This is a line of thought I propounded myself when at Stellenbosch. The medical school provides a good case study. During my term of office, we crossed an important threshold when more than 50% of the intake for the medical degree came from previously disadvantaged groups – essentially black, ‘coloured’ and Indian students” (3261) – deur blatant-rassisties te diskrimineer teen blanke applikante wat hoër punte op skool behaal het.

As opperste liberalis borduur Brink entoesiasties voort op frases verwant aan “fair access.” “Fair share is about resources and resource allocation. It is founded on the belief that those who need more should get more. The intention is that those who are most disadvantaged should receive greater benefit, and more effort should go towards creating opportunities for them. Subscribing to this intention means accepting the principle that a fair distribution of resources may be an unequal one, because you would want proportionately more resources to flow to where the need is greater” (3289).

“Fair play is about process, and the notion of even-handedness, but it is really a sporting metaphor. It is about playing the game, and about a level playing field” (3289). As ‘n mens op ‘n ander manier as Brink daarna kyk, bv plaaslik uit die oogpunt van blankes, is daar in werklikheid nie “even-handedness” nie en word die speelveld nie gelyk nie maar juis doelbewus ongelyk gemaak, vandaar bv die uitsonderlike gevalle van blanke studente wat deesdae daarin slaag om toegang tot studie in die geneeskunde aan die US te verkry. Dít sal nie vir Brink hinder nie. Hy gaan in dieselfde trant voort om ook “fair go” en “fair say” op sy misleide manier te probeer regverdig (3297). Later kom hy by Nelson Mandela as student uit. Mandela erken self dat hy ‘n vrot student was: “My performance as a law student was dismal” (3345). Dit is dus absurd om bv ‘n universiteit na Mandela te vernoem. Maar Brink heg sy eiesoortige betekenis aan Mandela se loopbaan as student. “There can be little doubt about the intellectual ability of Nelson Mandela, and even less doubt about his merit” (3345).

In Suid-Afrika kom die ANC se transformasie en die Britte se “fair access” dus neer op rasgebaseerde bevoordeling van nie-blankes en die doelbewuste benadeling van blankes. Brink, daarenteen, beweer: “Widening participation did not come at a cost to the previously advantaged” (3281). “The Bill of Rights enshrined in the South African constitution allows the concept of fair discrimination” (3274). Die Militêre Akademie op Saldanha, wat by die US geaffilieer was en steeds is (ten spyte van die drastiese daling in akademiese gehalte sedert 1994) is deur die rasbehepte ANC-regering feitlik oornag getransformeer van ‘n blanke tot ‘n feitlik uitsluitlik swart onderneming. Brink loof hierdie Akademie as ‘n US “change agent” (3058).

Wat het sedert die jare negentig ná die afskaffing van etniese universiteite in Suid-Afrika gebeur? Die swartes het steeds bykans eksklusief hulle etniese universiteite, bv Fort Hare, Transkei, Limpopo, Venda en Zoeloeland. Daarteenoor is nie ‘n enkele eens blanke universiteit meer eksklusief blank nie en in alle gevalle reeds oorheersend swart, bv Johannesburg University, of op pad om oorheersend swart te word. Aan al die plaaslike universiteite het Engels die eksklusiewe of oorheersende onderrigtaal geword. Swart studente kan kies of hulle aan ‘n eens blanke of aan ‘n tradisioneel swart universiteit wil studeer. Realisties gesproke het blanke studente nie daardie keuse nie omdat die tradisioneel swart universiteite steeds ‘n sterk etniese stempel dra.

Aan die eens blanke universiteite is swartes, selfs waar hulle nog in die minderheid is, met behulp van die ANC-regering en blanke kruipsugtige meelopers besig om hulle ras, etnisiteit en kultuur aan hierdie inrigtings op te dring; selfs met geweld. Onrus gestook onder swart studente kan deesdae die akademiese bedrywighede aan enige plaaslike universiteit ontwrig omdat hulle verspreid oor al die universiteite aangetref word. Die tradisioneel blanke universiteite het voor 1994 in groot mate vry van onrus gefunksioneer.

Die tradisioneel swart universiteite is vry om hulle leergange na goedunke te afrikaniseer. Die Westerse oriëntasie van eens blanke universiteite word egter nie met rus gelaat nie. Druk word uitgeoefen dat hulle ook al hoe meer geafrikaniseer moet word.

Watter een is die beter opset? (1) Toe daar vir elkeen ‘n etniese universiteit was en ‘n keuse van Westerse of Afrika-oriëntasie bestaan het asook ‘n keuse van onderrigtaal (Afrikaans of Engels); of: (2) Universiteite wat almal in meerdere of mindere mate geafrikaniseer word en feitlik uitsluitlik Engels as onderrigtaal gebruik. Ek verkies eersgenoemde en Brink laasgenoemde opset. Onthou, universiteite is veronderstel om eerder leer- as agitasie- en anargiesentra te wees. Harmonie en rustigheid word deur monokulturaliteit bevorder en gevolglik ook die leer-ervaring. Brink, daarenteen, in sy Visie 2012 vir die US, “welcomes a diversity of people and ideas” (2968). Op die rasvlak het diversiteit skouspelagtige vordering gemaak weens die toestroming van swartes (ook uit die buiteland) na al die plaaslike universiteite. Van ‘n diversiteit van idees is daar op al die universiteitskampusse egter veel minder sprake as tydens apartheid. “Apartheid was social engineering on a grand scale, including prescriptions and proscriptions on higher education” (3221). Die ANC se transformasie, bv van universiteite, met as grondslag gedwonge rasse-integrasie asook swart bevoordeling en blanke benadeling, kwalifiseer sekerlik ook as “social engineering” maar die eenogige Brink versuim om sodanige negatiewe etiket daaraan te heg.

As dit hoe is, skryf Brink: “Few would deny that a good higher education sector needs a diversity of universities … a diversity of people … but more importantly a diversity of ideas and talents. I hold the view that diversity has an inherent educational value” (3375). “Diversity is not a sufficient condition for quality, but it is necessary, in the sense that without allowing diversity into our frame of reference we will not attain true quality” (3381). Brink gaan maak ‘n draai by die American Declaration of Independence se stelling “all men are created equal” (3404). Dit is in sekere opsigte die waarheid, bv dat alle lewende babas asemhaal, maar in ander opsigte is dit vals omdat ons weet dat party mense slim en ander dom gebore word en dit is juis intelligensie wat in die konteks van die universiteit van deurslaggewende belang is. As wiskundige erken Brink darem: “Like all axioms, the value of equality is a basic assumption rather than a self-evident truth … not all individuals have equal intellectual ability” maar dan volg hy dit op met “we are [all] equal as humans” (3410) – soos blyk uit die dwase stelsel van een mens, een stem?

In Desember 2002 was daar ‘n gebeurtenis waaraan Brink hom verkneukel as onomstootlike bewys dat die US nie meer ‘n Afrikaner- of blanke universiteit is nie. Die US “became the venue for the quadrennial conference of the African National Congress … Here was an event which could be seen as closing a circle of history … The conference was diversity made manifest” (2975). Vóór dit het Brink egter geskryf: “This week-long event is attended by thousands of delegates, with white faces the exception (2975), dus ‘n profetiese blik op hoe al die plaaslike universiteitskampusse eersdaags gaan lyk. Is dit “diversity made manifest” of eerder die teenoorgestelde? Kan Praag-lesers raai wie sommige van daardie hoogs uitsonderlike wit gesiggies by daardie ANC-byeenkoms was? Die Burger het die volgende oggend ‘n foto gepubliseer van kamerade Chris Brink en Jaap Durand op pad na die openingsbyeenkoms. Dit is die einste Durand wat ‘n entoesiatiese ondersteuner van die ANC se terrorisme was, insluitende terrorisme teen blankes. Dit het hom laat skryf: “Ongelukkig vir hulle [struggle-aktiviste] het die polisie en weermag die wit gebiede in groot mate teen grootskaalse ontwrigting beveilig.” Durand het dit “absoluut gek” gevind dat wit mans in die nag tydens die onrus vrywillig blanke woonbuurte gepatroleer het (Praag 14.01.2017).

Brink maak dit duidelik dat Afrikaans in die US-konteks nie belangrik in sy globalistiese benadering tot universiteite is nie: “Finally, although it does not fit the narrative of this book, for completeness I should mention the issue of Afrikaans at Stellenbosch” (3079). Ek haal volledig aan die bietjie wat Brink die moeite werd vind om in ‘n enkele paragraaf oor sy moedertaal te skryf: “While many ‘Coloured’ people still spoke Afrikaans, very few ‘African Black’ people did, and they found a campus with an Afrikaans identity unconducive to study and culturally unwelcoming – particularly when those most vociferous in fighting for Afrikaans were Afrikaners. It was difficult , therefore, to disentangle the ideal of promoting Afrikaans as a language from the trappings of racial identity. The difficulty was compounded by the fact that for many Afrikaner alumni Stellenbosch was not only their university but the centre of their universe. Many of them perceived transformation as nothing but an attack on Afrikaans, and spineless political subservience on the part of the university management. There was therefore a lot of resistance to change among the Convocation (the body representing alumni), starting with the implementation of the new taalbeleid (language policy) of 2002. That resistance rumbled on for another decade or so after I had left in 2007, until eventually Convocation battled Council in court, and lost” (3079). Onder blanke Afrikaanssprekendes kan ‘n mens jou kwalik ‘n meer deurtrapte vyand van Afrikaners en Afrikaans en volkome verloopte Afrikaner as Brink voorstel.

Samevattend: Vir die universiteit bepleit Brink betrokkenheid by die gemeenskap, dus “engagement with civil society as an academic core function. It is called a civic university” (5703). Die voorafgaande idees van Brink “brings us to a fundamental conclusion: for a good university, responding to the question of societal purpose should be just as important as responding to the question of academic excellence” (5738). “The quality question – is this a good university? – should be about both excellence and purpose” (5814). “Globally, universities form a landscape which transcends languages, cultures, religions and national boundaries” (5814). Daarna word ‘n universiteit soos die US van weleer nogeens vir veroordeling uitgesonder. Hy verwys onder meer na items wat ek weens beperkte ruimte en die ingewikkelde aard daarvan nie hierbo in besonderhede bespreek het nie. “The idea of a Volksuniversiteit as the manifestation of some kind of national or cultural identity runs contrary to the soul of the university as well as the historical record. It does not fit the original idea of the universitas magistrorum et scholarium; it does not fit the ‘republic of letters’ in the age of enlightenment; it does not fit the Humboldtian idea of Freiheit der Lehre und des Lernens; and it does not fit the Newmanesque Platonic idea of a university” (5814).

In die pas gepubliseerde boek van Hermann Giliomee, The rise and demise of the Afrikaners (Cape Town: Tafelberg, 2019, 360p, R350) staan: Tony “Leon even received a complaint from Dr Chris Brink, SU Vice-Chancellor, when he spoke up for the right of students to receive their tuition in Afrikaans at Stellenbosch. Brink accused Leon of meddling in the internal affairs of the university” (p 317). Ten spyte van al die argumente wat ek teen Brink se standpunt ingebring het, sal hy ten opsigte van die wese van die universiteit – verwys na die titel van sy boek – ‘n ongeredde siel bly.

Leon Lemmer: ‘Afskeid van ‘n volk: Op soek na ‘n toekoms’?

Philip Spies was adjunkdirekteur: toekomsnavorsing by die Buro vir Ekonomiese Ondersoek en direkteur van die Instituut vir Toekomsnavorsing aan die Universiteit Stellenbosch (US). Op LitNet het hy hom uitgespreek teen Russel Botman se Hoop-projek. Pieter Kapp vestig bv die aandag op “die opvallende afwesigheid in die Hoop-projek [van] kultuurgerigte projekte” en “die mees opvallende afwesigheid is dat die rol van Afrikaans as onderrigmedium doelbewus verkleineer word in die projek. Die beeld word steeds geskep van Afrikaans as ‘n struikelblok eerder as ‘n geleentheid” (Pieter Kapp, Maties en Afrikaans: ‘n Besondere verhouding, 1911-2011, Pretoria: Protea Boekhuis, 2013, p 217-218). Spies is ook gekant teen die taalbeleid wat die US-raad op 22 Junie 2016 aanvaar het. Hy is bv ‘n voorstander van moedertaalonderrig en ‘n derde Afrikaanse taalbeweging. Spies is die voorsitter van die loodskomitee van Gelyke Kanse, wat die US-taalbeleid in die hof gaan betwis. Aan sy pro-Afrikaansgesindheid hoef ‘n mens nie te twyfel nie.

My verbintenis met die Afrikanervolk is ononderhandelbaar. Daar kan geen sprake wees dat ek daarvan afskeid gaan neem nie. Spies is op twee maniere op soek na ‘n toekoms: deur die omstandighede in die land te verander én deur die Afrikaner te verander. – Leon Lemmer

Philip Spies

Op LitNet blyk dit egter ook dat hy Jeremy Vearey (Praag 26.05.2018) se toespraak tydens die US-Konvokasie-byeenkoms in November 2018 geniet het, dat hy hom daarvan weerhou om Wim de Villiers se uitsprake oor Afrikaans te veroordeel en dat hy saamstem met die hibridiese oorsprong van Afrikaans. Sy ingesteldheid is om Afrikaans meer kreools voor te stel as wat dit is, inklusiwiteit vir Afrikaans te bepleit en niks teen Kaaps of sterk ten gunste van taalsuiwerheid te skryf nie. Hoewel alles nie wit of swart is nie, moet ‘n mens myns insiens liewer nie twee here probeer dien nie. As ‘n mens te hard probeer om gematig en ewewigtig te wees, word Afrikanerskap verdun en die beste belange van Afrikaans nie gedien nie. Wat egter duidelik is, is dat Spies ‘n meer behoudende en dus ‘n beter gesindheid as bv Anton van Niekerk teenoor Afrikaners en Afrikaans het. Dit is opvallend dat dosente soos Spies, wat met die ekonomiese werklikheid van die nuwe Suid-Afrika gekonfonteer word, ongeneë is om soos Van Niekerk met studeerkamer-gekraamde utopiese droombeelde van hierdie droewe land vorendag te kom. Spies skryf: “Die land is vinnig besig om agteruit te boer en … hierdie agteruitgang [het] reeds in die 1990’s begin” (boek genoem in die volgende paragraaf, p 184).

Die volgende boek van Spies is pas gepubliseer: Afskeid van ‘n volk: Op soek na ‘n toekoms (Tygervallei: Naledi, 2019, 239p, R240). ‘n Mens kan sinies oor toekomsnavorsing wees omdat die toekoms nog nie bestaan nie en dus nie geken kan word nie. Maar dit is moontlik om op grond van wat oor die hede en verlede bekend is, met toekomsprognoses eerder as -voorspellings vorendag te kom (p xi). “Toekomsvrae vereis ‘n prognose-benadering en nie ‘n voorspel-benadering nie” (11). Die strategie van die ANC word soos volg verwoord:

“Die homogenisering van Suid-Afrikaners is ‘n toekomsvisioen wat die skep van ‘n nuwe, brawe nasionale orde veronderstel: eers ‘n stelselmatige proses van kultuur- en taalsuiwering en dan die ontwerp en skep van een taal en een kultuur vir ‘n Suid-Afrikaanse nasie” (x).

Sedert 1994 homogeniseer die ANC “deur te fokus op magsentralisasie, een beskouing van sake, een party, een taal, een kultuur” (103). Die aktualiteit van die boek vir Afrikaners en Afrikaans behoort duidelik te wees. Die outeur is goed ingelig en wat hy te sê het, word duidelik oorgedra. Daar is egter ruimte vir verbetering in sy gebruik van voorsetsels. Verder word daar oor “diktatorskap” geskryf (85, 86, 94, 95) – eers op bladsy 238 word dit “diktatuur” – en van “fyke” (151, 152) pleks van “fuike”. Dit is eienaardig dat hierdie foute nie tydens die redigering reggemaak is nie.

Die eerste hoofstuk begin met ‘n reël uit C Louis Leipoldt se gedig “Vrede-aand”, wat oor die Anglo-Boere-oorlog handel: “Ons het ons nasie in die see gesink” (1). Wat in 1899 tot 1902 gebeur het, is in 1990 tot 1994 herhaal, met dié wesenlike verskil dat Afrikaners in eersgenoemde geval die oorlog verloor het terwyl in laasgenoemde geval ‘n klein groepie Afrikaanssprekende politici verraad ten koste van die Afrikanerdom, blanke bevolking en Westerse beskawing gepleeg het. “Wat voorheen ondenkbaar was, het daarmee die nuwe normaal geword: ‘n Swart regering het oorgeneem, met ‘n swart president … ‘n Afrikanerland het in 1994 binne die bestek van ‘n dag in ‘n Afrikaland verander” (5). Om van apartheid afskeid te neem, was volgens Spies ‘n goeie besluit (5). “Wie kon in die duister van 1984 dink dat [dit] sal gebeur wat in 1994 gebeur het?” (178). Hy verwys ook na die “uitnemende Grondwet” (99). “In Februarie 2018 [Cyril Ramaphosa se verkiesing tot president] het Suid-Afrika skielik in die rigting van nuwe moontlikhede in die politiek gekantel wat mense hoop gee” (179). Spies streef na ‘n “inklusiewe, volhoubare Nuwe Suid-Afrika” (6) en is klaarblyklik optimisties (“moenie ophou om te droom” nie – 180), wat seker goed is as afdoende redes daarvoor gevind kan word. Ydele hoop kan blyk “die brandstof vir optimisme” te wees (238). Dit lyk vir my asof Spies die moeras probeer dreineer terwyl hy “reeds tot by [sy] heupe tussen die krokodille staan” (204).

Dwarsdeur die boek is daar dinge waarmee ek graag saamstem, maar daar is ‘n neiging tot oorgematigheid of weifeling, wat veroorsaak dat wat hy bereik weens ambivalensie ongedaan gemaak word. Spies is ten gunste van “jukskeibrekende denke” (9) maar hy weerhou hom van radikaliteit. Hy wil die land hervorm en Afrikaners “omvorm” (9), maar sonder om te erken dat die land op ‘n fundamenteel dwase grondslag funksioneer en die ANC inherent boos is. In die Kaapse idioom skryf hy tereg, “Afrikaners het ‘onder hulle-se kooie ingeduik'” (7). Dus, sonder die broodnodige verset het Afrikaners grootliks uit die openbare oog verdwyn. Maar dan ook: “Min wil vandag ‘n Afrikaner genoem word” – hulle het liewer deel van “die nuwe ‘ons'” geword (7). Tog is daar steeds baie Afrikaners wat kompromisloos teen die huidige opset gekant is. Hy verwys na Nelson Mandela wat “verklaar het dat oorheersing van een groep oor ‘n ander ‘nooit weer sal gebeur nie'” (8). Sonder om te sê dat Mandela gelieg het, skryf Spies bloot dat rassediskriminasie steeds bestaan.

Hierbo word met “Afrikaners” (vanselfsprekend) blankes bedoel. Soos met Afrikaans wil Spies die begrip “Afrikaners” meer inklusief maak. Albei het glo ‘n “hibriede oorsprong” (16), pleks van die geringe graad van kreolisering en verbastering in gedagte te hou. Hy streef na ‘n “ras-ontkoppelde Afrikaner-identiteit” (27). “Swartes verwys graag na mede-swartes as hulle “broers en “susters”. Spies verwys na bruin Afrikaanstaliges as “neefs en niggies” (27; ook 230). In die konteks van Afrikanisering word Afrikaners ‘n eiesoortige “Afrikastam” genoem (16, 17), terwyl die Afrikanerdom veel meer as dit, naamlik ‘n Afrikanervolk of -nasie, was en behoort te wees. “‘n Nasie [is] ‘n identifiseerbare samelewing volgens kultuur, taal, waardes, gewoontes en etniese karakter” (82). Die “paradys geskep uit volkswil” wat in die vorige eeu plaaslik tot stand gekom het, was volgens Spies ‘n “skynparadys” omdat dit deur “insmelting en homogenisering” tot niet gegaan het (19).

Soms kom Spies op ‘n voortreflike manier met die waarheid vorendag. “Afrikaner-Ekonomiese Bemagtiging (AEB) was die voorloper van SEB (Swart Ekonomiese Bemagtiging). Die verskil is egter dat AEB binne twintig jaar vrugte afgewerp het omdat Afrikaner-selfhelp deel van AEB was, terwyl SEB sover hoofsaaklik die regerende elite wat naby die staatskas lewe, bevoordeel het” (23).

Hy rol hierdie pêrel uit: “Die Britte was absolute meesters in stylvolle neersien en subtiele neerhalendheid op alle mense” (39). Engelssprekende blankes is gewoonlik net Engels magtig. “Waarom sal [sulke] Engelssprekendes enige ander taal praat want die ‘minderes’ (dit wil sê almal wat anders is as hulle) moet hulle mos tegemoet kom?” (162). Ook die volgende waarheid: “Die apartheidsorde het ná 1948 die Afrikaners (en ook die meeste [blanke] Engelssprekendes) se geskiedkundige beskouings en praktyke afgerond en geïnstitusionaliseer tot hulle logiese konsekwensies” (42).

Afrikaans is op pad na ontheemding, “aangevuur vanuit eie geledere” (25). Oor die waarheid van hierdie uitspraak kan daar geen twyfel wees nie. Dit is ‘n groepie blanke Afrikaanssprekende politici wat gruwelik versuim het om die status van Afrikaans in die Grondwet te verskans. Dit is Willie Esterhuyse wat besware teen vyf Afrikaanse universiteite geopper het. Dit is Chris Brink en Wim de Villiers wat hulle vir ‘n Engelse eerder as ‘n Afrikaanse US beywer, ens. Diesulkes verkies die “reeds gevestigde ontsnappingsroete van Anglisasie” (21).

Tydens apartheid is uitsprake deur internasionale organisasies soos die Verenigde Nasies en Unesco gebruik om die opset in Suid-Afrika te kritiseer. Noudat die blankes/Afrikaners ‘n polities magtelose minderheid is, kan daardie uitsprake teen die huidige bewind gebruik word, maar dit word glad nie in afdoende mate ontgin nie. In 2002 het Unesco ‘n “Universal Declaration on Cultural Diversity” uitgereik waarin staan: “Kulturele diversiteit verbreed die strekwydte van keuses vir almal … om ‘n meer bevredigende intellektuele, emosionele, morele en spirituele bestaan te verseker” (157). Desnieteenstaande pleeg die ANC-regering ongebreidelde kulturele homogenisering, bv afrikanisering en verengelsing.

In 2007 was daar die volgende Unesco-uitspraak: “Om kultuur sentraal te plaas in ontwikkelingsbeleid is ‘n noodsaaklike belegging vir die toekoms … die uiteenlopendheid van ‘n samelewing [moet] in ag geneem … word” (27). Die ANC-regering is egter uitsluitlik op die bevordering van die belange van swartes ingestel. Kosmopolitisering en afrikanisering het geestelike en liggaamlike blanke (insluitende Afrikaner-) diaspora/verstrooides tot gevolg. “Binnelandse diskriminasie en groter buitelandse geleenthede [het] Afrikaans-wees gewoon te duur gemaak” (28); vandaar die grootskaalse emigrasie.

“Akademiese studies van kulturele verskille, soos volkekunde, het in onguns verval weens die rol daarvan in die apartheidsbestel – en dit ten spyte daarvan dat internasionale ontwikkelingsagentskappe, soos Unesco, kultuur as sleutel-instrument vir beplanning propageer” (173). Russel Botman was byna gek van verontwaardiging toe daar bewyse ontdek is dat die eertydse departement volkekunde aan die US instrumente gehad het wat akademies-wetenskaplik verskille by mense kon vasstel (Praag 29.04.2013). Sodanige kennis het nie gestrook met Botman se polities gebaseerde geloof in mense se gelykheid en eendersheid nie. In die wetenskap behoort daar egter ruimte te wees om sowel ooreenkomste as verskille by mense na te vors en die resultate vryelik bekend te maak.

Vir die blankes wat in Suid-Afrika aangebly het, het “die samelewing … ‘n bron, nie ‘n tuiste nie,” geword (29). ‘n “Nuwe soort Afrikaans-wees” ontstaan “waarin wit, bruin en swart Afrikaanssprekendes hande vat en saamspeel” (29). Spies argumenteer “dat kulturele ontwikkeling ‘n basis vir die ontwikkeling van ‘n nuwe, meer insluitende Suid-Afrikaanse gemeenskap kan word … Die betekenis en belang daarvan lê egter ver anderkant die idee van ‘n geslote wit Afrikanervolk” (30). Net soos die ou Suid-Afrika kwalik in die nuwe Suid-Afrika herkenbaar is, sal Spies se getransformeerde Afrikaner en inklusiewe Afrikaans myns insiens, indien nog enigsins ‘n herkenbare Afrikaner en Afrikaans, nie ‘n gesogte of aanvaarbare Afrikanerskap en Afrikaans wees nie. “Hoe pas jy aan sonder om in elk geval van die aanpassing te sterf?” (48).

Soos Willem (Wimpie) de Klerk (1928-2009), een van die oorverligte wysneuse wat nie meer die gevolge van sy gedrag hoef te trotseer nie, dit reeds in 1994 gestel het:

“Vroeër het ons die Afrikakultuur probeer verwesters. Ons uitgangspunt was Eurosentries. Nou is ons in die proses waar Afrosentrisme voorop gaan staan. My stelling is dus dat die skep van ‘n nuwe kultuur vir Suid-Afrika, Afrikanisering van ons kultuur beteken … Nou moet [Westerse kultuur] ‘n Afrikakultuur word met Westerse tradisies daarin saamgevoeg … ‘n Europees-getinte Afrosentriese kultuur” (aangehaal deur Attie van Niekerk, Anderkant die reënboog, Kaapstad: Tafelberg, 1996, p 4).

Westerse kultuur word dus niks meer nie as ‘n (oppervlakkige) pigmentasie/tint van die oorheersende afrikanisering. Willem de Klerk en sy broer, FW, het nog nooit verskoning gevra vir die klaarblyklik onherstelbare skade wat hulle Afrikaners en Afrikaans aangedoen het nie.

Die toegewings waarin die De Klerks en diesulkes gespesialiseer het, het “uiteindelik geen dividende opgelewer” nie (Spies 46). “Reeds in 1979 skryf Arnheim ‘n toekomsprognose hieroor: ‘Is Suid-Afrika dan uiteindelik verdoem tot rewolusie? Sekerlik as die huidige beleid van wit toegewings vir swartes voortgesit word, of verskerp word. Slegs twee alternatiewe bly oor: swart oorheersing of wit oorheersing” (46; vertaal uit MTW Arnheim, South Africa after Vorster, Cape Town: Howard Timmins, p 183 – Praag 17.02.2018). “Die belofte van ‘n beter lewe vir almal was ‘n hersenskim” (53). Wanneer die ANC van “almal” of “the people” praat, het hy in elk geval gewoonlik net swartes in gedagte. Suid-Afrika is ‘n skyndemokrasie waarin die ANC se eiebelang, veral dié van die topkaders, oorheersend is (88).

“Met transformasie in die Nuwe Suid-Afrika se groepdominerende politieke konteks word bedoel die Afrikanisering van alle aspekte van die sosiale orde in die land, die stelselmatige oordrag van alle bates wat nog onder ‘n wit minderheid funksioneer na die swart meerderheid, en die verengelsing van gemeenskapsinstellings. Soos apartheidsimplementering in die 1950’s word transformasie deurgevoer tot sy logiese konsekwensies, en dit is om die dominante politieke groep mateloos te bevoordeel” (84). Met ander woorde, dit is nag vir Afrikaners en Afrikaans. Myns insiens kan die prognose van ‘n toekomskundige nie werklik iets hieraan verander nie, want dit sou die verandering/transformasie van die wesenlike aard van swartwees noodsaak. In ‘n verswelgende meerderheid is die uitlewing van swartwees uiteraard meer skadelik vir blankes as wanneer swartes ‘n minderheid is. “Met ‘meerderheidsoppermagtigheid’ word bedoel dat die meerderheid so dominant is dat dit onafhanklik besluite deurvoer, afgesien van die standpunte, waardes en regte van minderhede” (88). In 2012 het Jacob Zuma dit soos volg in die parlement geformuleer:

“Ons het meer regte omdat ons die meerderheid is. Julle het minder regte omdat julle die minderheid is … dit is hoe ‘n demokrasie werk” (91).

Wat die nuwe Suid-Afrika nie is nie, blyk uit die volgende woorde van die Amerikaanse digter, Walt Whitman (1819-1892): “Die grootsheid en rykdom van ‘n land is gesetel daarin dat dit ‘n veilige tuiste en ‘n goeie lewe vir vrye, selfversorgde, vlytige burgers bied … ‘n land waarin vaardige mense ‘n gemeenskap bou” (107). Spies onderskryf “die reg om welvarend te word as vergoeding vir vlytigheid” (102). Die ANC-regering matig hom egter die reg aan om blankes se besittings sonder vergoeding te onteien; dus te steel. Ook: “Die regering tap die grootste deel van sy inkomste uit die bronne van minder as tien persent van die bevolking. Dié tiende het ekonomiese mag, maar weinig politieke mag” (103). Is dit (Afrika)geregtigheid? Die mense wat inkomstebelasting betaal, is minder as dié wat maatskaplike toelaes ontvang (96). “In die geval van Sassa se kindertoelae kan dit voordelig raak om meer kinders in die wêreld te bring” (126). Dit help die ANC om meer stemme van die kiesers te kry. Die politieke mag is gesetel in die gepeupel wat ‘n finansiële las vir die staat is en nie in diegene wat ‘n ekonomiese bate is nie.

Wat in Suid-Afrika “demokrasie” genoem word, is gebaseer op een mens, een stem van gelyke waarde. Dit is ‘n hoogs ongewenste regeringstelsel, maar dit is wat aan Suid-Afrika opgedring is en waarin glad te veel (nie-denkende) mense berus. Spies verwys na die afhanklikheidsindroom by die begunstigdes, die bakhandstaners, van staatstoelaes. “Hulle staan bakhand vir Sassa-uitbetalings, vir enige los werkies, vir verniet huise en vir verniet dienste. Deur hulle getalle-oorwig in die politiek stel hulle onvolhoubare politieke eise aan die fiskus,” die staatskas (188). “Bakhandmense se vermoë om te ontvang is veel groter as hulle vermoë om te produseer, want hulle leef in ‘n afhanklikheidskultuur. Vir die volhoubaarheid van ‘n samelewing se ontwikkeling moet daar ‘n wisselwerking [balans] wees tussen ontvang en gee … ontwikkeling is die produk van ontwikkelde mense wat die begeerte en vermoë tot selfverbetering en gemeenskapsverbetering het” (149).

“Hoe meer huise gebou word, hoe groter gaan die vraag na huise word en hoe groter die tekort aan huise. Hoe beter die voorsiening van opvoedkundige dienste, mediese dienste en gemeenskapsdienste in stedelike gebiede is, hoe groter gaan die behoefte [aan] en eise daarvoor word, omdat dit mense gaan naderlok totdat die stede dit nie meer kan hanteer nie. Waar die korttermyn-oplossing in beter dienslewering lê, lê die langtermyn-oplossing vir die behuisings- en diensteprobleme van Suid-Afrikaanse stede in die ontwikkeling van die platteland en by die ontwikkeling van ons buurlande” (220).

Maar die inkommers kom nie net uit die buurlande nie. Hulle kom in groot getalle uit bv Somalië in Noord-Afrika. Dit maak van Suid-Afrika se inkommerprobleem onder meer ‘n Afrika-ontwikkelingsprobleem. Inkommers kom egter ook uit Indië, Pakistan en Bangladesj, wat dit nie net ‘n Indiese subkontinent-ontwikkelingsprobleem maak nie, maar ook daardie lande se oorbevolkingsprobleem. Kortom, dit is nag solank Suid-Afrika met ‘n ondoeltreffende regering sit wat ondoeltreffende grensbeheer toepas en twyfelagtige (bv korrupte) immigrasiebeamptes en -amptenare het.

Desnieteenstaande bak Spies ydele mooi broodjies soos: “Die grootste uitdaging is om gemeenskapsontwikkeling aan die gang te kry – om beter gemeenskappe te bou, om aan die ongeveer ses-en-twintig miljoen armoediges in die land hoop te gee dat dit binne hulle bereik is, en veral binne hulle eie vermoë om self hulle algemene lewensomstandighede te verbeter. Dit is nodig dat daar ‘n gees van selfvertroue, optimisme, selftrots en selfsorg in al die land se gemeenskappe ontstaan. Hulle moet bevry word van hulle afhanklikheidsindroom en ‘n gevoel van minderwaardigheid wat negatiewe reaksies oproep” (105). Ek wil vir Spies dieselfde vraag vra as dié wat ‘n hengelaar gevra het toe hy ‘n meermin gevang het: Hoe?

Voor die “eerste demokratiese verkiesing” in 1994 het Nelson Mandela beweer die land se grootste bate is sy mense; klaarblyklik omdat hy wou hê die meeste kiesers moet vir die ANC stem. ‘n Beter formulering is: “Vaardige mense [is] ‘n land se grootste bate … Vaardige mense is ‘n bate vir ‘n samelewing en onvaardiges ‘n las” (108). “‘n Land se ontwikkeling en die volhoubaarheid van sy samelewing [hang] in ‘n groter mate van die vermoëns en karakter van sy mense af … as van die omvang van sy natuurbronne en die grootte van sy ekonomie” (107). “In die een-en-twintigste eeu word ‘n gemeenskap se vooruitgang nie meer deur die grootte van sy natuurbronne bepaal nie, maar deur die gehalte van sy mense en die goeie ordening van sy samelewing” (122). In albei gevalle skiet die nuwe Suid-Afrika ver tekort. “Die gehalte van mense – hulle opleiding, karakter, kultuur en toewyding – [gaan] ‘n land se toekoms … bepaal” (144). Dus, in die opsigte wat saakmaak, is mense nie gelyk en eenders nie. Nogeens: “Ons toekoms gaan gebou word op die gehalte van ons mense en samelewing” (146). “Suid-Afrika moet ‘n land word [dus, dit is nog nie so nie] waarin vaardige en toegewyde mense ‘n lewenskragtige samelewing kan bou” (147).

Oor “die instroming van arm Afrikane na Suid-Afrika” skryf Spies: “Die enigste [!] oplossing vir hierdie instromingsprobleem is ruimtelik-gebalanseerde ekonomiese ontwikkeling” (126). Totdat daar geen lewensruimte oor is vir diegene wat hier hoort nie? Dink aan die bestaande tekort aan grond vir behuising en landbou, asook watertekorte. Dalk is doeltreffende grensbeheer met Trump-mure en geëlektrifiseerde heinings wat gepatroleer word eerder nodig (Praag 29.12.2018). Die enigste muur waarna Spies verwys – behalwe heel teen die einde (218) – is:

“Die skrif is … aan die muur vir Afrikaans” (164).

Al het Nelson Mandela beweer dat hy teen sowel wit as swart oorheersing baklei het, het ons sedert 1994 in toenemende mate politieke swart oorheersing. “‘n Oorheerser-samelewing is een waarin of die politieke of die ekonomiese bestel dominant is in die reël van mense se lewens en strewes” (158). In so ‘n samelewing is daar ‘n lingua franca, dus ‘n transkulturele gebruikstaal (158). In Suid-Afrika het die ANC besluit dat Engels hierdie funksie moet vervul en hy kom daarmee weg sonder dat sterk teenstand gebied word. Nie-Engelssprekendes, bv Afrikaners, word daarmee “ondergeskiktes in die ‘huis’ van die gebruikstaal” (159). Volgens die Sapir-Whorf-hipotese is bv Engels as algemene gebruikstaal gevaarlik omdat “die struktuur van ‘n taal mense se denke en die kultuur wat die taal onderhou, beïnvloed” (159); “dat die struktuur van ‘n taal mense se denke en kenmerkende gedrag beïnvloed” (172). Byvoorbeeld, hanskakies soos Chris Brink en Wim de Villiers dink en handel nie soos Afrikaners nie. Afrikaners wat Engels goedskiks as gebruikstaal aanvaar, doen dit op die gevaar af dat hulle hanskakies word. Op die lange duur sal Engels dan dié kultuurtaal van Suid-Afrika word (160).

Spies skryf oor die Universiteit Stellenbosch: “Uiteindelik het die universiteit ook deel gevorm van die apartheidspolitiek van sy diensgemeenskap, waaroor hy vandag sy kop in skaamte laat sak” (160). Dit is hanskakies soos Chris Brink en Wim de Villiers wat hieroor skuldig voel en hiervoor verskoning vra. Waaroor hulle veel eerder skaam moet wees, is dat Jan Marais se stigtingsvoorwaarde, dat Afrikaans nie ‘n mindere plek as Engels aan die US mag beklee nie, skromelik geminag word. Spies beweer nie sonder oordrywing nie: Afrikaans was ‘n “afgeforseerde lingua franca van die wit Afrikanerstaat” (161). Waarom word dieselfde nooit van die ANC se beheptheid met Engels as eintlik die enigste amptelike Alfred Milner-afgeforseerde taal gesê nie? Spies erken: “Afrikaanse universiteite het reeds boedel oorgegee en is stelselmatig besig met [kulturele] seppuku terwyl hulle vir boetedoening besig is met kulturele sterilisasie en verengelsing” (229). Hierdie universiteite probeer hulle van hulle “volkskuld” suiwer (21). Seppuku is ‘n “Japanese kulturele selfmoord deur buikoopsnyding, ook bekend as hara-kiri” (21).

Afrikaans word geëtiketteer as ‘n “kreoolse boorlingspreektaal” (161). “Afrikaans was en is nie ‘n eksklusiewe wit-bestting nie. Dit is die pasgemaakte produk van ‘n kreolisering waardeur wit-, bruin-, Asiër- en swartmense se praat-met-mekaar deurlopend aangepas is sodat hulle mekaar se doen en late kon verstaan” (167). Naas Afrikaners praat mense van ander etnisiteite ook Afrikaans, maar dit impliseer nie dat die aard van Afrikaans dermate deur hulle beïnvloed is dat Afrikaans in wesenlike mate gekreoliseer is nie. Byvoorbeeld, Fanagalo is voorheen op ‘n uitgebreide skaal gepraat maar het weinig invloed op Afrikaans uitgeoefen.

“Afrikaans het as gevolg van mense se kulturele behoeftes gevorm en het deur politiek ‘n sekere status in Suid-Afrika gekry” (161). “Vandag is Afrikaans ‘n verleentheid vir voormalige Afrikaanse sake- en onderriginstellings wat daaruit gebaat het” (161). Koos Bekker se Naspers is die prominentste voorbeeld hiervan. Hy wou nie eens toelaat dat ‘n geskiedenis van Naspers se eerste eeu gepubliseer word nie. Die nuwe benaming, “Naspers”, was vir Bekker ook te naby aan die vorige benaming,”Nasionale Pers”.

“Engels staan … nou weer, soos voorheen, bo aan die maatskaplike hiërargie van Suid-Afrika” (162). “Sedert die 1800’s was die koloniale taal Engels bo aan hierdie hiërargie wat aan Engelssprekendes die selfvoldane status van afgerondheid en algehele meerderwaardigheid verleen het” (162-163).

“Ná 1948 het Afrikaans ‘n verhoogde status geniet vanweë die land se politiek, maar ná 1994 is dit van die politieke troon gestoot. Op die oomblik staan Afrikaans miskien nog tweede in die land se taalhiërargie, maar dit sal vir seker nie so bly nie. As inheemse taal gaan dit in die nabye toekoms in presies dieselfde posisie wees as al die ander inheemse tale van Suid-Afrika … volgens … die elite [het] slegs die koloniale taal Engels administratiewe, geregtelike en kommersiële waarde” (163). Afrikaans “staan in ‘n kruisvuur binne die persepsie-doodsakker van illegimiteit en oudedoosheid – soos gehoor kan word as sommige van die cool jongergeslag-Afrikaanssprekers ontsnap met terugsluk-Afrikaans en Engelse invoegings in gesprekke en voordragte … In die ervaring van hierdie skrywer is dit alreeds die geval by sommige van die jongergeslag-predikante van die NG Kerk wat graag vir effek heelwat Engels in hulle bediening gebruik [ook 232]. So ook by die cool kunste-gemeenskap” (164). Sommige van hierdie predikante het hulle opleiding aan die erg verengelste en kultuurmarxistiese US-fakulteit teologie ontvang. Sulke predikante sal nie weerstand bied teen die hereniging van die NG Kerk en die Verenigende Gereformeerde Kerk (VGK) nie. As dit gebeur, sal Afrikaans as kerktaal ernstig benadeel word.

Later skryf Spies:

“Taaldissipline is vandag vir vele sprekers nie meer (in die nuwe jargon gestel) ‘n issue [kwessie] nie. Veral die jonger geslag Afrikaanssprekendes in die kunste praat tweetalig, bokspringend soos losgelate kalwers, ‘n geradbraakte mengsel van Engels en Afrikaans. Afrikaanssprekendes se kommunikasie in die sosiale media is hoofsaaklik in Engels. Afrikaanse koerante is ook stelselmatig besig om taaldissipline heeltemal oorboord te gooi” (229). “Indien hierdie selfgeskepte proses van taalerosie voortduur, sal Afrikaans as hoëvlak-gebruikstaal binne twintig jaar verdwyn. Dit sal ten beste eindig waar dit aan die einde van die negentiende eeu begin het – ‘n kreoolse gebruikstaal wat deur minderwaardige sprekers gepraat word, en daarom nie good form is om dit in ‘goeie’ geselskap te gebruik nie” (164).

Dit is kenmerkend van die bruin elite dat wanneer hulle in die openbaar is of iets moet skryf, hulle Engels verkies. Hulle kom bv as Afrikaanssprekende eerstejaar-studente by die universiteit aan maar beskou hulleself spoedig as eintlik Engelssprekend. Die polities byderwetse gewoonte bestaan, ook by Spies, om vir onderrig in Afrikaans by die US ten bate van bruin studente te pleit. Dit het meer sin om eerder die behoefte aan onderrig in Afrikaans by Afrikanerstudente voorop te stel, omdat hulle in baie groter mate as bruines Afrikaanslojaal is.

Spies is bewus van die taalerosie-verskynsel, veral wat die toenemende gebruik van Engelse woorde in die Afrikaanse spreektaal betref. Van Afrikaners en bruin mense kan nie sonder meer beweer word, “ons praat dieselfde taal” (168), nie. Tog bepleit Spies ‘n inklusiewe Afrikaans, dus die insluiting van die brouseltaal Kaaps by Afrikaans, wat die dood in die pot vir ‘n egte, eerbare, waardige, ordentlike Afrikaans sal wees. So ‘n inklusiewe Afrikaans sal die gebrek aan selfrespek van Afrikaanssprekers bevestig, asook hulle minderwaardigheid in vergelyking met Engels. Engels is ‘n eiesoortige taal uit eie reg terwyl dit nie van geradbraakte Afrikaans gesê kan word nie. Gebrek aan respek vir jou moedertaal weerspieël ‘n gebrek aan selfrespek, bv as jy toelaat dat jy oordonder word met retoriese propaganda wat ongegronde skuldgevoelens by jou wek. “Die wit minderheid is vandag ‘n sagte teiken omdat hulle skuldig voel” (188). “Die waarde van ‘n land as tuiste vir mense word bepaal deur die respek van daardie land vir hulle taal en kultuur” (164). By die ANC-regering is daar bitter min tekens van respek vir Afrikaners en Afrikaans. Die huidige stand van sake is “dat Engels die verhewe taal is en ander tale net as spreektale aanvaarbaar is” (164).

Die voorkeur vir die koloniale taal (Engels) bo ‘n kultuur- en moedertaal (bv Afrikaans) by onderrig en opvoeding, word ‘n dwase benadering genoem (166).

“Een van die belangrikste redes waarom Benede-Sahara-Afrika vandag so sukkel om op dreef te kom, is omdat onderrig en opvoeding by hierdie volke hoofsaaklik deur middel van ‘n (koloniale) tweede taal geskied … Kennis-inheemding deur middel van moedertaalonderrig was saam met politieke bemagtiging die grondslag van die opkoms van ‘n nuwe geslag goed opgeleide wit Afrikaanssprekendes wat vanaf die 1950’s groot sukses behaal het in die sakewêreld en die professies. Toegewyde Afrikaanse onderwysers en lektore [dosente] het die stand en status van wit Afrikaanssprekendes gelykgestel met dié van hulle wit Engelssprekende landgenote” (167).

Sedert 1994 is Afrikaners polities ontmagtig en doen die ANC-regering alles in sy vermoë om met die hartlike samewerking van bv hanskakies, Afrikaans as onderrigmedium te onderdruk. Die oorlewingskanse van Afrikaans lyk gevolglik nie belowend nie.

FW de Klerk het polities aan swart mag oorgegee. Spies doen dieselfde met Afrikaans: “Afrikaans se toekomstige lewenskrag hang nou [sedert 1994] af van hoe dit aanvaar en ontwikkel gaan word deur bruin- en swartmense. Die rede hiervoor is demografie” (169). Dus, kwantiteit seëvier oor kwaliteit. Hy gaan verder: “‘n Mens moet begrip hê vir die dilemma wat veroorsaak het dat voormalige Afrikaanse universiteite almal nou na Engels-onderrig oorskakel … Afrikaans dra ‘n swaar politieke las as die administratiewe taal van apartheid [as ‘n mens ANC-propaganda sluk]. Akademiese verengelsing is dus (in al sy kilheid) goeie korporatiewe strategie” (169). Spies is heeltemal te tegemoedkomend jeens ‘n hanskakie soos Wim de Villiers.

Omdat hy die politieke propaganda wat teen Afrikaans versprei word, sluk, kom Spies tot dieselfde absurde gevolgtrekking as instansies soos die Afrikaanse Taalraad (ATR) en die Afrikaanse Taal- en Kultuurvereniging ATKV), wat veronderstel is om Afrikaans te bevorder maar dikwels eerder die teenoorgestelde doen: Pleks van Afrikaans as sodanig te bevorder, moet Afrikaans, volgens diesulkes, (slegs) saam met die plaaslike inheemse tale bevorder word. “Afrikaans kan net gesuiwer word van hierdie verlede as Afrikaanssprekendes dié wantroue kan aanspreek deur uit te reik na ander kulture in Suid-Afrika – onder meer deur te help om ander inheemse tale ook tot kennistale te ontwikkel. Die toekoms van Afrikaans-onderrig lê nie in grondwetlike regte nie, maar in Afrikaanssprekendes se agting vir ander en hulle diensbaarheid vir ander kulture” (171), selfs al is daar by swartes (amptelik/openlik) min tekens van agting vir hulle eie tale. Dus, net soos agter die beweerde behoeftes van bruin studente geskuil word wanneer voorbrand vir onderrig in Afrikaans gemaak word, moet Afrikaans in breër verband bevorder word deur terselfdertyd swart tale te bevorder. My standpunt is dat daar kompromisloos uit eie reg vir Afrikaner- en Afrikaansbelange geveg kan en moet word.

Sonder om op grond van ras te diskrimineer, het universiteite in die nuwe Suid-Afrika die reg om in Afrikaans te doseer. Daarmee word die hooggeprese diversiteit van sowel ras/etnisiteit as taal bevorder, as studente kan kies of hulle in Afrikaans of Engels wil studeer. Maar sodanige keuse word nie meer aan enige universiteit vreedsaam geduld nie. Die swartes eis ‘n enkele onderrigtaal, Engels, die koloniale taal. “Wat ons deur die taalstryd in Suid-Afrika ervaar, is ‘n neo-koloniale beweging” (170). Daarmee word taaldiversiteit omvergewerp en Afrikaanssprekendes benadeel. Brian O’Connell het as rektor van die University of the Western Cape die nuut verwerfde Engelse eentaligheid van die inrigting met ‘n drogredenasie probeer regverdig deur te beweer dat die swartes erkentlik en dankbaar is dat Afrikaanssprekende studente hulle hierdie opoffering van Engelseentaligheid laat welgeval. Hierdie beleid word “kultuursanitering” genoem, “bedoelende die byeenbring van verskillende rasse wat hulle kulturele bagasie by die huis moet los” (173). In die praktyk beteken dit egter dat dit die nie-swartes is wat hulle kultuur moet opoffer. Vandaar die gesanik oor bv die eurosentriese aard van leerplanne en die noodsaaklikheid van afrikanisering.

Die wiel het gedraai. “Weg van die apartheidsgeskiedenis wat vandag Afrikaans polities onaanvaarbaar gemaak het, lê ‘n toekoms waarin dit nie meer die taal van die onderdrukker gaan wees nie, maar die taal van die onderdrukte. Die meeste Afrikaanssprekendes lewe vandag van die maatskaplike en ekonomiese potskraapsels van die land” (174). “Toe deure is ‘n maklike uitweg om verskille te bestuur, want dit is dan nie nodig om jou moeg te maak met andersoortiges nie. ‘n Oop deur vereis verdraagsaamheid, begrip, empatie – en veral om te leer van ander se manier van dinge doen” (176-177). “By Suid-Afrikaners moet ‘n nuwe bewustheid ontstaan van mekaar se menswees – van mekaar se waardes, taal, kulturele praktyke en kulturele verskille” (177). Dit klink mooi, maar in die praktyk is dit net die blankes wat verskoning moet vra en aanpas en veral nooit moeg mag raak om goed te doen nie, al dien dit as aansporing om hulle verder te veroordeel. “‘n Suksesvolle, ontwikkelde Suid-Afrika sal altyd ‘n onverklaarbare, onvoorspelbare wonderwerk wees” (178). Die Suid-Afrika van weleer was ‘n wonderwerk en nie onverklaarbaar nie, want dit was te danke aan blanke kundigheid, harde werk, deursettingsvermoë, toewyding, ens. Ná verloop van ‘n kwarteeu is die nuwe Suid-Afrika volgens (feitlik) alle aanduidings gewoon nie ‘n wonderwerk nie, maar ‘n groter wordende ramp en tragedie.

In die voorlaaste hoofstuk skryf Spies: Die primêre hindernis is dat die land op die oomblik geen samelewing het nie” (186), om van ‘n nasie nie te praat nie.

“Miskien kan Suid-Afrika eendag, ver in die toekoms, ‘n nasie word, maar vir eers is dit onwaarskynlik … Suid-Afrika is nie ‘n nasie nie, maar sy mense kan wel ‘n span word” (201). “Suid-Afrikaners kan gewoon maar net nie met mekaar klaarkom nie” (186).

Dit is weens die groot etnies-kulturele verskille. Die oplossing is nie om daardie verskille te onderdruk, dus die samelewing te homogeniseer soos tans nie, maar juis om ruimte vir die uitlewing van iedere etniese groep se kultuur te skep. Op hierdie manier kan van die bevolking (‘n klomp mense) nie ‘n nasie nie maar wel ‘n funksionerende samelewing gemaak word (182). Maatskaplike patologie is prominent. “Maatskaplike patalogie is ‘n begrip wat verwys na toestande in die bevolking wat disorganisasie en verbrokkeling in gemeenskappe veroorsaak. Armoede, kriminaliteit en korrupsie is tipiese voorbeelde hiervan” (187). Die tragedie is dat dit hoofsaaklik voorkom by die ras-/etniese groepe wat tans polities in beheer van Suid-Afrika is. Terselfdertyd is “demografiese proporsionaliteit” egter tot die kern van die ANC se beleid verhef. Spies noem hierdie gehamer op demografie tereg “rassisties” (187).

Spies dink dat politici “op die kort termyn ingestel is. Politici is inderwaarheid die vyande van Suid-Afrika se toekoms” (189). In die politiek gaan dit “oor die behoud van die vermoë om finansieel voordelige politieke posisies te behou … Ingeoefende professionele politici sal altyd hulle eie belange voorop stel in al hulle optredes en besluite” (190). Ek is dit roerend met hom eens, maar wat hy nie verreken nie, is ‘n spesifieke kenmerk van die oorgrote meerderheid plaaslike politici en kiesers. As toekomskundige behoort dit hom te bekommer dat swartes in groter mate as blankes eerder op die hier en nou as die toekoms ingestel is.

Ek haal vervolgens aan uit Attie van Niekerk se boek, Anderkant die reënboog (Kaapstad: Tafelberg, 1996):

“Afrika se gerigtheid op die verlede, die afwesigheid van ‘n toekomsvisie en die gevolglike gebrekkige toekomsbeplanning, die houding dat tyd nie gemors kan word nie omdat tyd eintlik net bestaan as iets gebeur, is reeds dekades gelede … beskryf. Hierdie gerigtheid op die verlede [bv slawerny, kolonialisme, imperialisme, rassediskriminasie, apartheid] waarin Afrika vasgevang is, word dikwels as een van die redes genoem waarom ontwikkeling in Afrika nie slaag nie. Daarteenoor beroem die Weste hom op toekomsgerigtheid en beplanning” (p 42). “Dit is die gees van die moderne Weste. Begrip van die natuurlike orde moet lei tot beheer oor die natuur – ook beheer oor ons menslike natuur [bv voortplanting] – en dit moet vooruitgang meebring” (58). “Beheer en vooruitgang is nie die dryfvere van die Afrikabeskawing nie” (59). (Praag 8.04.2017).

Suid-Afrika “benodig transformerende leierskap” (Spies 191). Ek sou eerder sê “hertransformerende leierskap. “Die politiek van die land word gekenmerk deur selfdienstigheid en is ver verwyder van die kiesers” (197). “Politici verkies om eerder diens aan hulle party te lewer as aan die mense wat hulle moet dien … Sulke politici is die vyande van Suid-Afrika se toekoms, want hulle ondersteun die vervreemding van Suid-Afrikaners … Toekomsgerigte [her]transformerende leierskap is dringend nodig” (198). “Méér aandag moet [ge]gee [word] aan die belange van diegene wat gedurende ‘n vernuwingsproses kan verloor” (199). Sedert 1994 word daar egter eerder gepoog om te verseker dat veral die blankes al hoe meer verloor en die swartes al hoe buitensporiger baat.

Samevattend skryf Spies: “Suid-Afrika se toekoms word bedreig deur ongelykheid, armoede en ‘n gebrek aan samehorigheid” (209). “Suid-Afrikaners se vryheidstryd is vandag ‘n ontwikkelingstryd. Volhoubare ontwikkeling is net moontlik in Suid-Afrika deur die moeilike roete van samelewingsbou te volg. Dit vereis dat alle Suid-Afrikaners oor grense heen hande vat en daaraan deelneem – en dat die bouwerk met geduld, aanpasbaarheid, respek, nederigheid en baie hoop en moed aangepak moet word. Die beginsel is dat mense die begeerte moet hê om iets positiefs te doen, en ook geleenthede moet kry om dit te doen, sonder bevoordeling of beperkings” (210).

“Elke mens en elke vereniging, instelling en onderneming in Suid-Afrika kan ‘n bydrae maak om die land weg te stuur van die dreigende afgrond waarheen dit op pad is. Rasse-diskriminasie en demografiese proporsionaliteit behoort in hierdie benadering geen hindernis te wees nie” (211); bedoelende dat sulke verskynsel glad nie geduld moet word nie. Maar dan skryf Spies ook: “Omvattende deelname aan ‘n ontwikkelingspel kan uiteindelik dié suiwerste uitdrukking van demokrasie word” (209), terwyl ek dink dat die soort demokrasie wat ons tans het, heeltemal ongeskik vir ‘n land soos Suid-Afrika is. “Minderheidsgroepe [sal] altyd aan meerderheidsdominansie onderworpe wees” (235).

Die laaste hoofstuk het as opskrif: “Afrikanertoekoms in hierdie onsekere land.” “‘n Wit Afrikaner-identiteit [het] vir sommige mense erg onfatsoenlik geraak” (224). Dink aan ‘n geval soos Anton van Niekerk. Blanke Afrikaners “verwys na ‘n klein minderheidsgroep wat sy eie kultuur en taal afsonderlik wil handhaaf in ‘n Afrika-land … Dit [is] te danke aan wilskrag, selfrespek en deursettingsvermoë,” asook harde werk (225). Spies dink dat 1994 “die einde van ‘n toekomsdroom vir ‘n Afrikanervolk” was (226). “Die Afrikanervolkstaat met eie organisasies, simbole en kerk was van meet af teen heersende wêreldtendense en ander binnelandse politieke strominge opgestel. Veral ook nadat dit geformaliseer is in die beleid van apartheid/afsonderlike ontwikkeling wat dit ten doel had om die volkstaat teen ‘n getalle-oorwig te beskerm” (226-227).

“Kan die Afrikaner-identiteit in die toekoms oorleef op slegs eienskappe soos diensbaarheid, taal en kulturele bande, etos en beginsels? Op die oomblik is dit te betwyfel, want dit sal beteken dat wit Afrikaners na ‘n ander soort Afrikanerskap moet strewe” (227). “Met ‘etos’ word bedoel die fundamentele sentimente wat die waardes, oortuigings, gebruike en praktyke in die samelewing bepaal en rig” (97). Weens veranderde omstandighede sedert 1994 moet ons as Afrikaners verander en/of die opset aanpas waaronder ons sonder ons toedoen beland het. Spies plaas myns insiens te veel klem op Afrikaner-verandering, bv dat Afrikanerskap inklusief, dus nie eksklusief blank nie, moet wees en dat Afrikaans op ‘n soortgelyke manier inklusief moet wees. Daarmee kan Afrikanerskap en Afrikaans uitgehol word tot verskynsels wat skaars as die ware jakob herkenbaar sou wees en nie die moeite werd sou wees om na te streef en voor op te offer nie. Die alternatief is om die huidige omstandighede met bv die Afrikaner se historiese kragdadigheid te verander sodat die lewe soos vóór 1990 weer leefbaar word. Dit is die strategie waaraan ek voorkeur gee.

Volgens Spies “is die ou Afrikanerkultuur saam met die Afrikaner se wit-identiteit … aan die verkrummel” (228). ‘n Ewewigtige balans moet glo gevind word tussen “enersyds die liefde, uitlewing en beskerming van ‘n eie [uitgeholde/afgewaterde?] identiteit en andersyds waardering en respek vir die insluitende identiteit van Suid-Afrikanerskap” (227-228). “‘n Mens sien [egter] eerder ‘n splitsing in Afrikanergeledere tussen diegene wat weerstand bied om ‘n afsonderlike identiteit te behou [die ware Afrikaners] en diegene wat alles van hulle identiteit weggegooi het en aangename, inskiklike mense geword het” (228), soos die hanskakies, hensoppers en kruipsugtiges.

“Taal is ‘n integrale element van kultuur … As jy ‘n taal doodmaak, dan sterf die kultuur daarmee saam” (228). ‘n Mens sou dink dat Spies, na aanleiding van wat hy hier bo oor geradbraakte Afrikaans geskryf het, sterk ten gunste van suiwer(der) Afrikaans, dus Afrikaans ontdaan van onnodige Engelse woorde, na vore sou tree. Maar dit is nie die geval nie. Dit is Afrikaners as blankes wat glo Afrikaans as ‘n “wit-taal” beskou, wat veroordeel word, terwyl hulle heel moontlik slegs hulle afkeer van veral die brouseltaal Kaaps geopenbaar het. “Terwyl wit Afrikaners besig is om al hierdie dinge met Afrikaans te pleeg [!], lééf ander Afrikaanssprekendes die taal soos hulle dit reeds vir byna vier eeue gedoen het” (229). In hierdie eienaardige eierdans gee Spies skynbaar voorkeur aan die “Afrikaans” van nie-blankes bo dié van blankes. Kaaps word spesifiek genoem (229). “Afrikaans het nog nooit in hierdie gemeenskappe stilgestaan en wag vir uitsprake van taalkundiges nie. Dit [Afrikaans] is nie vir hulle in ‘n akademiese hok vasgekeer nie, net ‘n immerwordende praktiese taal soos dinge wat hulle ervaar uitdrukking kry in woorde” (229-230).

Spies vra tereg: “Kan daar sonder ‘n land, sonder geloof, sonder ‘n taal, sonder ‘n kultuur, sonder grond, en sonder ras-identiteit nog so iets soos ‘n Afrikaner wees? Sal dit dan nie net ontheemde, nihilistiese, wit lywe van voormalige Afrikaners wees wat soos zombies in Suid-Afrika voortbestaan nie?” (232-233). Om so ‘n situasie te vermy, is ‘n “herontdekking van die betekenis van Afrikaner-wees” nodig (233). “Dit is wesenlik nie-rassig” (233). Dít is die kern van Spies se verdunning van Afrikanerskap; eintlik die doodbloei daarvan: “‘n Nuwe Afrikanerskap en ‘n Nuwe Afrikaanse identiteit … wat ras-ontkoppel is” (234). Sy ideaal is ‘n “ontwikkelende Suid-Afrikaanse samelewing waarin elke kultuur en taal nie onder die dominansie van ‘n ander kultuur en taal staan nie, omdat daar onderlinge respek, erkenning en begrip vir mekaar is” (234). Maar in die geval van Afrikanerkultuur en Afrikaans sal daardie saligheid klaarblyklik eers betree kan word nadat Afrikanerkultuur uitgehol en Afrikaans bv tot ‘n brouseltaal soos Kaaps getransformeer is. “Passiewe onderdaanskap en die afbreking van jou taal en kultuur is nie ‘n keuse vir eerbare mense met selfrespek nie” (238). Juistement. Spies moet blanke Afrikaners dus nie voor so ‘n skynkeuse probeer stel nie.

“Afrikanerskap kan net gehandhaaf word en gedy indien dit werklik betekenis vir almal in die land inhou, dit wil sê, ‘n bate is vir die Suid-Afrikaanse samelewing in sy geheel” (235). Maar dit is reeds sedert 1652 die geval, al word dit om politikeke redes nie deur die nie-blankes en hulle blanke meelopers erken nie. Die titel van Spies se boek is: Afskeid van ‘n volk: Op soek na ‘n toekoms. My verbintenis met die Afrikanervolk is ononderhandelbaar. Daar kan geen sprake wees dat ek daarvan afskeid gaan neem nie. Spies is op twee maniere op soek na ‘n toekoms: deur die omstandighede in die land te verander én deur die Afrikaner te verander. In hierdie proses wil hy die Afrikaner in so ‘n mate transformeer dat hy in ‘n te groot mate ont-Afrikaner word. Die prys vir (onbevredigende) oorlewing is te hoog.

Vir my is daar drie oorlewingsmoontlikhede. Die eerste is om te emigreer; om Afrika agter te laat. As ek alleen gaan, sal ek my Afrikanerskap en Afrikaanswees onverminderd behou. As my bestaande nageslag my vergesel, sal hulle ook hulle Afrikanerskap en Afrikaanswees behou, maar die middeljariges in groter mate as die jongeres. By my toekomstige geslagte sal hulle Afrikanerskap en Afrikaanswees egter toenemend uitgedoof wees.

Die tweede moontlikheid is om my vir ‘n Afrikanertuisland in Suid-Afrika of elders te beywer. Dit moet groter as ‘n posseël wees en ook aan baie ander vereistes voldoen, soos die Suid-Afrika van weleer aan daardie vereiste voldoen het. Hierdie problematiese onderwerp het ek reeds dikwels aangeroer (bv Praag 24.09.2016). ‘n Afrikanertuisland is ‘n moontlikheid wat Spies glad nie ernstig oorweeg nie.

Die derde moontlikheid is om, anders as Spies, eerder die land reg te trek as om die wese van Afrikanerskap en Afrikaanswees deur kastrasie te skend. Byvoorbeeld, as die eienaars hulle sake-onderneming verkwansel deur aandele daarin te verkoop, sorg hulle dikwels dat hulle beheer oor minstens 51% daarvan behou. Dit is die minimum resultaat wat die 1990/94-onderhandelinge vir die blankes moes opgelewer het. Die meerderheid blanke kiesers was bereid om die politieke mag te deel maar het vanselfsprekend begeer om in beheer te bly. Die onderhandelinge is uitermate verbrou. Die minimum waarop nou aangedring moet word, is dat die blankes (desnoods saam met die bruin mense en Asiërs) 50% van die politieke mag moet hê. Dit sal ‘n meer ewewigtige situasie skep, wat ‘n voorspoediger land tot gevolg kan hê. Nêrens verdoem Spies demokrasie in die vorm wat dit plaaslik aangeneem het nie. Een mens, een stem van gelyke waarde het chaotiese gevolge vir Suid-Afrika en gaan die voortgesette agteruitgang van die land verseker. Rassediskriminasie, gedwonge integrasie en tweedeklas-burgerskap in hulle huidige aggressiewe vorme moet verbode wees.

Van die kernveranderings wat aangebring moet word, is dat iedere etniese groep toegelaat én aangemoedig moet word om sy kultuur uit te lewe. Dit sal bv eie woongebiede en eie skole en universiteite tot gevolg hê, wat in 1992 plegtig deur FW de Klerk belowe is, maar waarvan niks tereg gekom het nie. Van owerheidsweë behoort ook alles moontlik gedoen te word om die voortbestaan van Afrikaans te bevorder. Sulke veranderings sal die nuwe Suid-Afrika meer leefbaar vir Afrikaners maak. Spies en andere kan nou aan my dieselfde vraag vra as wat ek aan hom gestel het: Hoe? Wat kan Afrikaners doen om Suid-Afrika reg te trek? Dit is natuurlik iets wat in 1990/94 gedoen moes gewees het. Dit is nou oneindig moeiliker om die situasie te verbeter omdat elemente wat geensins daarop geregtig was nie ‘n kwarteeu lank baie meer ontvang het as wat hulle verdien.

My kort antwoord is dat nagegaan moet word wat groepe wat veranderings in ‘n land begeer het, voorheen alles gedoen het om suksesvol te wees. In hierdie verband moet die geskiedenis van bv die ANC en ander kommunistiese groepe ook nagegaan word en noukeurig gelet word op wat hulle gedoen het om sukses te behaal. Wat die ANC homself tydens sy “bevrydingstryd” veroorloof het, kan Afrikaners hulle ook veroorloof, hoewel Afrikaners hulle in sommige opsigte daarvan sal weerhou om moreel so laag soos die ANC te daal. Uit daardie suksesvolle metodes en strategieë sal Afrikaners dus ‘n keuse moet maak en hulle waar nodig moet aanpas en met eie metodes en strategieë aanvul. Maar sodanige kennis sal niks oplewer sonder bekwame leierskap en sterk gemotiveerde volgelinge nie. Die huidige apatie sal plek moet maak vir die kragdadigheid wat so kenmerkend van Afrikaners was. Dít is die soort oudedoosheid wat moet herlewe. Dan sal die Afrikanerdom en Afrikaans ook kragtig en pragtig herlewe.

Leon Lemmer: ‘n Vergelyking van Algerië en Suid-Afrika se ‘bevrydingstryd’

Tydens die Algerynse oorlog (1954-1962) het AM van Schoor, die redakteur van Die Vaderland, in “Wêreldgebeure,” sy weeklikse rubriek op die Afrikaanse sender van die SAUK, voorspel dat wat met die blankes in Algerië gebeur, ‘n aanduiding sal gee van wat uiteindelik met die blankes in Suid-Afrika gaan gebeur. Weens Algerië se onafhanklikheidsverkryging onder ‘n Moslem meerderheid van Arabiere en Berbers, het meer as ‘n miljoen blankes, ‘n tiende van die bevolking, die land verlaat. Weens ons “bevryding” in 1994, toe die politieke mag aan die swart meerderheid oorgedra is, het meer as ‘n miljoen blankes Suid-Afrika verlaat en die uittog duur voort. Algerië is deesdae 99% Moslem. In Suid-Afrika is meer as 80% van die bevolking swart. Weens “natuurlike” aanwas en (onwettige) immigrasie uit veral Afrika-lande, word Suid-Afrika se bevolking al hoe meer homogeen swart, soos Algerië homogeen Moslem geword het.

Die Moslems het Algerië in die 7de eeu begin inneem nadat die christelike Bisantynse owerheid daar verslaan is. In 1830 het die land ‘n Franse kolonie geword. Die seerowery en handel in blanke slawe het toe daar tot ‘n einde gekom. Nadat Frankryk teen 1954 uit Indo-China (Kambodja, Laos en Noord-Viëtnam) verdryf is, het Marokko en Tunisië, twee buurlande van Algerië, in 1956 onafhanklikheid van Frankryk verkry. Die groot blanke bevolking in Algerië het meegebring dat Frankryk aanvanklik onwillig was om die politieke mag aan die Moslem meerderheid oor te dra. Die strategie wat gevolg is, was om Algerië nie as ‘n kolonie nie maar as ‘n integrerende deel van Frankryk te beskou. Moslems kon egter nie Franse burgerskap bekom nie. Frankryk en Algerië word van mekaar geskei deur slegs sowat 800 kilometer Middellandse See. As Turkye oor twee vastelande, Europa en Asië, kan strek, behoort dit ook veroorloof te wees as Frankryk oor twee vastelande, Europa en Afrika, strek. In die internasionale politiek word Westerse en nie-Westerse lande egter met verskillende maatstawwe gemeet.

Wat die blankes, van veral Franse, Spaanse en Italiaanse oorsprong, binne 130 jaar in Algerië tot stand gebring het, was merkwaardig. Naas Suid-Afrika was dit die beste voorbeeld van Westerse beskawing in Afrika. ‘n Fundamentele verskil is dat Algerië naby Europa geleë is en dit dus betreklik maklik was om Westerse beskawing daar te vestig. Wat deesdae glad nie genoeg erkenning kry nie, is die Westerse beskawing wat Europese setlaars, bv Hollanders en Duitsers, en hulle nageslag in Suidelike Afrika, ver van Europa af, onder baie moeiliker omstandighede tot stand gebring het. Die ontwestering en agteruitgang van Algerië is tragies. Wat sedert 1994 in Suid-Afrika gebeur, is ‘n baie groter ramp wat katastrofale gevolge het, nie net vir die blankes nie, maar vir die hele land. Die kanker wat Westerse beskawing in albei lande (grootliks) vernietig het, is kommunisties geïnspireerde terrorisme.

Terrorism

In sy boek, Terrorism: A very short introduction (Oxford University Press, 2002, 1st ed, 157p – daar is nou ‘n 3de uitgawe, 2018, 184p, Kindle $7.07, beskikbaar) skryf Charles Townshend: “The most careful assessment of FLN [Front de Libération Nationale] terror in Algeria has concluded that terrorism ‘was integral to the revolution'” (p 94). “Terrorism is the recourse of those too weak to oppose states openly. But this misses the point that the weak may adopt a strategy of resistance which does not require terror” (7). Nelson Mandela het graag die leuen verkondig dat daar geen ander opsie as terreur was nie, in ‘n poging om te regverdig waarom hy geweld bepleit het lank voordat die ANC en die Suid-Afrikaanse Kommunistiese Party daartoe ingestem het. “The essence of terrorism is the use of violence by the armed against the unarmed” (8). Dit is hoe die ANC in bv swart woongebiede te werk gegaan het. “Fear may drive people to comply” (9). Dit is steeds ‘n manier waarop die ANC kiesers intimideer om vir hom te stem. Vrees vir geweld verklaar ook ten minste deels FW de Klerk se mandaatlose oorgawe aan swart mag.

“The terrorist is noble, terrible, irresistibly fascinating, for he combines in himself the two sublimities of human grandeur: the martyr and the hero” (31). Hiermee word iemand soos Nelson Mandela raak gekarakteriseer. Karl Marx “said that ‘revolutionary terrorism’ was the only way to shorten the ‘agonies of the old society and the birth pangs of the new'” (54). Geen wonder dat die ANC met kommunisme deurweek is nie. “The framework for much modern terrorist action is ethnic or nationalist” (74). “Terrorism may play a leading part in the attempt to preserve or ‘reawaken’ the national spirit” (76). Dit het vir die ANC nie soseer gegaan om bevryding van ‘n owerheidsbestel wat as “onderdrukkend” voorgestel of ervaar is nie, maar veel eerder om die ontslaeraking van die blanke bewind. Swart mag is begeer en dien nou as grondslag vir nasiebou.

“It is no coincidence that terrorism has flourished most spectacularly in a modern Western world which since the 19th century has achieved an unprecedented level of public security, together with dependence on an extremely complex infrastructure” (116). By diegene wat nie het nie, speel jaloesie ongetwyfeld ‘n groot rol. As hulle beheer oor ‘n land verkry, is verval aan die orde van die dag omdat hulle nie in staat is om die infrastruktuur te onderhou nie. “Publicity is the ‘oxygen’ of terrorism” (136). Townshend verwys na die “professionally alarmist media” wat terrorisme aanblaas (116). Daar is “the failure of the international community to fully recognize terrorism as criminal behaviour” (127), soortgelyk aan onwettige immigrasie wat meesal nie as misdaad gekarakteriseer word nie. “Terrorists make a conscious and deliberate effort to manipulate the media … By providing extensive coverage of incidents the media give the impression that they sympathise with the terrorist cause” (136). In Suid-Afrika het dit nie net tydens die “bevrydingstryd” gebeur nie. Dit word tot op hede in die inligtingsmedia voortgesit deur die ANC as ‘n aanvaarbare en selfs eerbare regering voor te stel.

Die Amerikaanse teenterrorisme-beleid stel as eerste beginsel: “Make no concessions to terrorists and strike no deals” (130). Dit is des te meer noodsaaklik as die terroriste kommuniste is. FW de Klerk het hierdie beginsel feitlik van die begin af doelbewus geïgnoreer, met fatale gevolge. In Algerië was die Franse beleid aanvanklik ook om nie met terroriste te onderhandel nie. Hulle moes eerder uitgeroei word. In 1934 het die Volkebond soos volg besluit: “It is the duty of every state neither to encourage nor tolerate on its territory any terrorist activity with a political purpose” (127). “Acts of terrorism” is gedefinieer as “directed to the overthrow of a government or an interruption in the working of public services or a disturbance in international relations, by the use of violence or by the creation of a state of terror” (128). Die Volkebond se opvolger, die Verenigde Nasies, het die gewelddadige aksies van die ANC egter nooit as terrorisme erken nie en hulle veel eerder aangemoedig.

Algeria

Die voorbeeld wat terrorisme in Algerië aan ander lande gestel het, word deur Alexander Furrows ondersoek in sy boek, Algeria: The birthplace of modern terrorism? (2017, 50p; Amazon Kindle $5,74). Volgens Furrows het die manier waarop die onafhanklike Moslemstaat Algerië gevestig is, as voorbeeld gedien vir terrorisme elders, insluitende Suidelike Afrika. “Terrorisme” word gedefinieer as “skrikaanjaging/intimidasie deur dade van geweld” en “terroris” as “persoon, dikwels ‘n lid van ‘n militante organisasie, wat onverwags met geweervuur, bomme of ‘n selfmoordvoertuig of -vliegtuig toeslaan op lede van die publiek of op ‘n openbare teiken geassosieer met die staat of korporatiewe wêreld, met die doel om deur vrees, paniek en intimidasie die belange van sy/haar organisasie te bevorder” (HAT). Hiervolgens was bv Nelson Mandela ‘n terroris en die ANC ‘n terroristiese organisasie. Deesdae word Mandela as ‘n vryheidsvegter en die ANC as ‘n bevrydingsorganisasie voorgestel, maar daar kan geen twyfel wees dat hulle terreurdade gepleeg het nie. Die vraag moet gestel word: Kan ‘n persoon of organisasie wat so ‘n immorele geskiedenis/nalatenskap van vernietiging het, ‘n land doeltreffend bestuur en opbou en op die pad van voorspoed (soos tydens die blanke bewind) plaas?

Soos in Suid-Afrika was terrorisme in Algerië uit beginsel teen die blankes gemik, al was dit ook nodig om terreur onder nieblankes te saai ten einde hulle tot steun te intimideer. “Algeria’s war of independence was the first major modern conflict in which guerrilla attacks were focused on civilian targets in a European population” (Kindle 52). “Many attacks were directed at the large population of pieds-noirs [black feet/Algerian whites] with the intention of forcing them out. In essence, violence was employed to terrorise civilians into giving in to the nationalists’ demands” (206). Die Algerynse blankes, soos dié in bv Suid-Afrika en Rhodesië, “believed [they] had built a civilisation [and] resented the idea of black majority rule” (151).

“The French had managed to achieve a near total military victory, but had failed to achieve a political one” (623). Teen 1958 was die Franse militêr heeltemal in beheer van die situasie in Algerië (358), net soos die blanke bewind in Suid-Afrika in 1989 militêr by verre die oorhand oor die terroriste gehad het. In Algerië het die Franse die hef in die hande gekry danksy hulle effektiewe “control of the borders with Morocco and Tunisia” (538). In Suid-Afrika het De Klerk egter verkies om veiligheidsmaatreëls, bv grensbeheer, af te skaal, wat aan terroriste die geleentheid gebied het om die land met hulle wapens binne te kom. Dit het die blankes se onderhandelingsvermoë aan bande gelê. Charles de Gaulle (1890-1970, president van Frankryk 1958-1969) “was [initially] perceived to be supportive of the military and of a French Algeria” (366), net soos in 1989 verkeerdelik gedink is dat De Klerk ‘n konserwatiewe, betroubare bondgenoot van die blankes in Suid-Afrika was. De Gaulle het aanvanklik ‘n selfregerende maar Franse Algerië in die vooruitsig gestel; een waarin die blankes saam met die Moslems bv die oliebronne in die Sahara sou ontgin (186).

Soos in Suid-Afrika het sake vir die blankes in Algerië tydens die onderhandelinge met die kommunistiesgesinde terroriste skeef geloop. De Gaulle kon persoonlik toegee aan die Moslems se eise omdat buitensporig groter magte aan hom as die president van die Vyfde Republiek toegeken is (383). “The man whom they [the whites in Algeria] expected to be their saviour was now widely perceived to have betrayed them” (451). In Suid-Afrika het De Klerk op ‘n ander manier verraad teenoor die blankes gepleeg. In die 1992-referendum het die meerderheid blanke kiesers ten gunste van politieke magsdeling gestem. Die uitdruklike verstandhouding was egter dat die finale ooreenkoms in ‘n opvolgreferendum aan die blanke kiesers vir goed- of afkeuring voorgelê sou word. Dit is nooit gedoen nie. De Klerk het geredeneer dat die mandaat wat hy vir onderhandeling oor magsdeling ontvang het, magsoorgawe aan die swartes ingesluit het. Die gelyke van hierdie blatante verraad is seker nêrens elders in die geskiedenis van die mensdom te vinde nie.

Soos in Suid-Afrika was die Algerynse terroriste nie bereid tot effektiewe politieke inspraak deur minderheidsgroepe nie. Deur almal gelyk te verklaar, het kwantiteit oor kwaliteit geseëvier, wat noodwendig die kiem van agteruitgang in hom omdra. Die Franse soldate en blanke inwoners “felt that their sacrifices were for nought” (451) – soos in Suid-Afrika. “The French soldiers whose sacrifices eventually were in vain tended to blame the international media for their political masters’ decision to abandon Algeria” (702). Daar was “a growing acceptance in France that the FLN had a just cause and that the pieds-noirs [Algerian whites] were themselves right-wing extremists” (475). In Suid-Afrika is Mandela en sy mede-terroriste ná 1994 al hoe meer as vryheidsvegters opgehemel, bv in die pers, omdat hulle glo op ‘n moreel regverdigbare manier vir geregtigheid geveg het. Diegene wat nie (heelhartig) hiermee saamstem nie, word as verregse rassiste uitgekryt.

Let op hoe soortgelyk Suid-Afrika se ná 1994-transformasiegeskiedenis aan dié van Algerië is. “De Gaulle swiftly announced ‘The Constantine Plan’ which was targeted at the Muslim population of French Algeria. This plan outlined reforms that would increase the rights of Muslims, redistribute land and create hundreds of thousands of jobs for Muslims, most notably in the civil service” (391) – nie die afskaffing van rasse-diskriminasie nie, maar die saligverklaring daarvan omdat dit, soos in die nuwe Suid-Afrika, ten koste van blankes gepleeg word. De Gaulle het gehoop dat sy kruipsug ‘n aandeel in Algerynse olie vir Frankryk sou verseker, maar die oliebedryf is kort na onafhanklikheid genasionaliseer.

Die behoud van die blankes in Algerië vóór 1962, soos in Suid-Afrika vóór 1994, was dat hulle in groot mate in aparte gebiede gewoon het (261). Daarby was baie van die Moslems in die stedelike gebiede, veral Algiers en Oran, pro-Frans gesind (261). Soos in Suid-Afrika is die pro-blanke nie-blankes, veral die Berbers, geterroriseer totdat hulle eerder die terroriste ondersteun het. Ná hulle onafhanklikwording in 1956 het veral die twee buurlande, Marokko en Tunisië, terrorisme in Algerië ondersteun (300), soortgelyk aan die manier waarop lande in Suider-Afrika (Angola, Zambië, Zimbabwe en Mosambiek) ná onafhanklikwording terrorisme in Suid-Afrika ondersteun het. Die FLN het ‘n regering in ballingskap in Kaïro gehad (399), soortgelyk aan die ANC se destydse teenwoordigheid in Londen en Lusaka.

Die ooreenkomste tussen die “bevrydingsgeskiedenis” van Algerië en Suid-Afrika strek selfs verder. “By the end of 1960 … the French state was starting to view Algeria as a liability” (484). “The financial and human costs [of the Algerian war] mounted” (441). “On January 8th 1961, President de Gaulle’s government organised a referendum on Algerian self-determination, which asked the question: ‘Do you approve the bill submitted to the French people by the president of the Republic and concerning the self-determination of the populations of Algeria and the organization of the public authorities in Algeria prior to self-determination?’ Clearly a resounding yes vote would appear to give de Gaulle a mandate to end the war. The question, however, was worded in such vague terms as to be a pretext for almost anything from full independence to the opposing extreme of partition or Apartheid” (497). Daar was ‘n stadium in die onderhandelinge toe De Gaulle “threatened to partition Algeria into French and Muslim zones and to expel all Algerians from France” (522). “In mainland France … 76.25% voted Yes” (497) terwyl die referendum in Algerië deur baie blankes geboikot is (506).

In die referendum op 17 Maart 1992 is Suid-Afrika se blanke kiesers versoek om op ‘n soortgelyk vaag bewoorde vraag te antwoord: “Ondersteun u die voortsetting van die hervormingsproses wat die staatspresident op 2 Februarie 1990 begin het en wat gerig is op ‘n nuwe grondwet deur onderhandelinge?” (Hermann Giliomee, Die Afrikaners, ‘n biografie, Kaapstad: Tafelberg, 2004, p 591). 69% het Ja gestem. Al was die bewoording hoe vaag, is daar geen eerbare manier waarop ‘n mandaat vir magsdeling in magsoorgawe getransformeer kan word nie. De Klerk het immers eie woongebiede, eie skole, dat niemand sy werk sou verloor nie, ens, aan die blanke kiesers belowe. Ook dat die blanke kiesers die finale grondwet sou kon goed- of afkeur (597). Dat magsoorgawe uit was, blyk uit ‘n Nasionale Party-plakkaat uit daardie tyd wat lui: “Staan meerderheidsregering teen: Stem Ja” (591).

“Die NP sou in die verkiesing van 1994 ‘n onoortuigende poging aanwend om te bewys dat die grondwet ooreenstem met die beloftes daaroor wat dit in 1989 aan die kiesers gedoen het. De Klerk het dus nie sy belofte gestand gedoen om die konsepgrondwet [finale grondwet?] in ‘n referendum aan die kiesers voor te lê nie … Die koerante [en die SAUK – Praag 1.10.2018] het ook nie daarna verwys nie en die aangeleentheid het vervaag” (597). In sy versuim om die grondwet in ‘n opvolgreferendum vir goed- of afkeuring aan die blanke kiesers voor te lê, is De Klerk heel moontlik geïntimideer deur die arrogante Mandela wat voor die 1992-referendum gesê het dat dit die laaste keer is dat hy sal toelaat dat net die blanke kiesers stem.

De Klerk het in Maart 1990 gesê dat “die grondwetlike voorstelle ná voltooiing van die onderhandelinge op ‘n grondwetlike manier by die kiesers getoets sal word. ‘n Nuwe grondwetlike bedeling sal net met hul steun ingestel word” (Hermann Giliomee, Die laaste Afrikanerleiers: ‘n Opperste toets van mag, Kaapstad: Tafelberg, 2012, p 356). Oor die 1992-referendumvraag skryf Giliomee: “Dit was ‘n valerige vraag wat die kiesers eenvoudig gevra het om die beginsel van onderhandelinge te bekragtig, nie die resultaat nie” (358). Lawrence Schlemmer het gesê: “Wit mense het gewis nie ‘n toekomstige ANC-regering in gedagte gehad toe hulle onderhandelinge gesteun het nie. Die mees fundamentele versekering wat die NP gegee het, was dat daar in die voorsienbare toekoms magsdeling in die vorm van gewaarborgde koalisieregering sal wees. NP-woordvoerders het ook die versekering gegee dat daar geen meerderheidsoorheersing sal wees nie” (358). Schlemmer het verder gesê: Die blanke kiesers “het basies gestem om [De Klerk] ‘n mandaat te gee omdat hulle hom in ‘n baie hoë mate vertrou het om hulle nie uit te verkoop nie” (359). De Klerk het geblyk nie daardie vertroue werd te wees nie. Colin Eglin het gesê “Dit was ‘baie stout’ van De Klerk om te beweer dat hy sy beloftes gehou het” (359). “Ebbe Dommisse, die redakteur van Die Burger, het geskryf dat De Klerk ‘n mandaat vir magsdeling gekry het, nie vir meerderheidsregering nie” (359).

In Hermann Giliomee: Historikus, ‘n outobiografie (Kaapstad: Tafelberg, 2016) herbevestig die outeur sommige van sy bogenoemde stellings, bv “Die NP-regering se advertensies voor die referendum het duidelik die boodskap gegee dat ‘n ja-stem ‘n stem teen meerderheidsregering verteenwoordig. Almal het geweet dit was die regeringsvorm wat die ANC gepropageer het. Die meeste ja-stemme in die referendum het nie aan die De Klerk-regering ‘n mandaat gegee om tot meerderheidsregering in te willig nie” (181). Reeds tydens die grondwetlike onderhandelinge het Giliomee geskryf: “Op die oomblik berus die NP se hele konstitusionele benadering op die persoonlike waarborg wat pres De Klerk gegee het dat hy nie van sy verkiesingsbeloftes sal afwyk nie. En is dit goed genoeg wanneer die toekoms van die volk op die spel is?” (182).

Nadat ons “bevryding” in 1994 ‘n werklikheid geword het, is voortgegaan met geweld en terreur en die vernietiging van wat sedert 1652 opgebou is. Plaasmoorde is een van die manifestasies hiervan, wat volgens sommige vertolkings volksmoord is. Aangesien baie Boere nog nie deur moord van hulle plase gedryf is nie, is op ‘n bykomende strategie besluit: oneiening sonder vergoeding, “of ons daarvan hou of nie.” Dit is die frase wat Cyril Ramaphosa reeds herhaaldelik met genoegdoening gebruik het terwyl hy terselfdertyd spog oor hoeveel plase reeds ten bate van swartes en ten koste van blankes “herverdeel” is. As die gans nie vlieg nie, word die dam onder hom uitgepluk. As die Boer nie padgee nie, word sy plaas in die naam van geregtigheid sonder vergoeding van hom weggeneem. Dit is wat ‘n regering doen wat graag daarop roem dat hy “die hoë morele grond” beklee. Dit is militante swart mag waarmee ons as deel van die tweede fase van oorgang van die ANC se “nasionale demokrasie revolusie” te make het. Geen wonder baie blankes vind dit nodig om liewer die land te verlaat nie. Die blanke kiesers het nooit tot die huidige grondwetlike bedeling ingestem nie. Daarom beskou ek die ANC as ‘n onwettige regering, of Ramaphosa en die ANC daarvan hou of nie.

In Algerië het die ná-bevrydingsera op ‘n soortgelyke manier verloop. Ná religieuse vryheid in ‘n oorgangsperiode van drie jaar (583) het die bewind fundamentalisties Moslem geword. Demokrasie het plek vir ‘n eenpartystaat gemaak. Die situasie in die nuwe Suid-Afrika verskil nie veel hiervan nie omdat die swartes weens hulle getalsoorwig verseker daarvan is dat meerderheidsregering volgens hulle wense verloop en daar nie na die belange van die blankes omgesien word nie. Dít is die misdaad teen die Westerse beskawing – indien nie die mensdom nie – wat in 1990/94 onder die leiding van ‘n groepie blanke Afrikaanssprekendes teen mense gepleeg is wat histories húlle etnisiteit was.

“The war ended with Algerian independence and a refugee crisis. All efforts made by the French government to secure guarantee of protection for the pieds-noirs by Algeria failed almost immediately, with over a million people fleeing to France in the aftermath of independence” (631). Die keuse waarvoor die blanke Algeryne gestel is, verskil nie wesenlik van die lot van blankes in Suid-Afrika nie; daar is hoogstens ‘n graadverskil: “the Suitcase [ie to flee] or the Coffin [ie to die] … Nearly 200 000 pieds-noirs had left in the years up to 1962, but in the first few months of 1962, 70 000 chose the Suitcase. In this same period, 2 000 pieds-noirs disappeared in kidnappings and a further 2 000 were killed” (599).

Wat in Algerië gebeur het, is nie uniek in Afrika nie. Byvoorbeeld, Mosambiek het in 1975 onafhanklik geword. “Within thirteen years, the large Portuguese population in Mozambique departed with similar speed, and its capital city of Lourenço Marques became the African city of Maputo as quickly as Algiers and Oran had transitioned [transformed] from French cities into Arab ones” (615).

“Modern terrorist attacks can be viewed as derivative versions of techniques invented and tested in Algeria” (213). Mandela en daarna die ANC se aanhang van geweld en terrorisme het ook ‘n ander Algerynse konneksie. Frantz Fanon (1925-1961) het hom met woord en daad aan die kant van die Moslem-terroriste geskaar. In Suid-Afrika het ANC-aktiviste nie net van Karl Marx (1818-1883) en Friedrich Engels (1820-1895) se geskrifte kennis geneem nie, maar ook van dié van Antonio Gramsci (1891-1937), bv Jakes Gerwel en Russel Botman. Wat die geweldsopsie betref was geen outeur meer invloedryk as Fanon nie. “Soos die latere vredesikoon, Nelson Mandela (1918-2013), is Fanon behep met die voortreflikheid van geweld” (Praag 4.01.2018). Byvoorbeeld, Steve Biko (1946-1977) was en Jonathan Jansen is bewonderaars van Fanon.

Ná 1962 is Algerië gearabiseer en die Franse taal is aanvanklik onderdruk. Ná 1994 is Suid-Afrika geafrikaniseer, die koloniale taal Engels is effektief tot die enigste amptelike taal verhef en Afrikaans word sover moontlik geminag en onderdruk. Daar is naas ooreenkomste dus uiteraard ook verskille tussen die “bevryding” van Algerië en Suid-Afrika. Byvoorbeeld, die pieds-noirs het (historiese) vaderlande (veral Frankryk, Spanje en Italië) gehad waarheen hulle kon ontvlug. Dit kan kwalik met reg beweer word dat daar (in dieselfde mate) vir Afrikaners so ‘n historiese vaderland bestaan waarheen hulle kan terugvlug. Vir die plaaslike blankes is die skandaligste verskil tussen Algerië en Suid-Afrika dat die pieds-noirs op heroïese wyse in talle opsigte en oor ‘n lang tydperk De Gaulle se verraad kragdadig bestry het. Die Suid-Afrikaanse blankes, daarenteen, het hulle grootliks deur De Klerk en sy medepligtiges en die pers se leuens en Mandela se paaiery tot passiwiteit laat mislei. Wat onverskoonbaar is, is dat die NP-onderhandelaars na verloop van drie dekades skynbaar ernstig in gebreke gebly het om dure lesse uit die Algerynse gebeure te leer. Dit is hierdie hensoppers wat steeds in die openbaar verskyn en gunstige publisiteit vir hulleself soek asof hulle uitsonderlik gepresteer het deur verraderlik-mandaatloos aan swart mag oor te gee.

Ek het al by verskeie geleenthede oor die “bevrydingsoorlog” in Algerië geskryf en ook oor dié in Suid-Afrika. Daar is baie meer wat hieroor geskryf kan word. Ek volstaan egter met die opmerking dat een van die gesaghebbendste boeke oor die Algerynse oorlog dié van Alistair Horne is: A savage war of peace: Algeria, 1954-1962 (London: Papermac, 1977/1996, 608p; Amazon Kindle 2011, 624p, $13,80).

Leon Lemmer: Geestelike vorming as die doel van die universiteit

Daar is rede om bekommerd oor die gehalte van skool- en naskoolse onderrig in die nuwe Suid-Afrika te wees. Die akademiese standaarde is dermate aan die daal dat ‘n leerling dalk eersdaags ‘n A-simbool sal kry deur bloot vir die eksamen op te daag. Daar sal nie eens van hom verwag mag word om betyds te wees nie.

Dit is wenslik om heeltemal basiese inligting oor onderrig, opvoeding en die akademie te versprei, want sommige van dié wat in sleutelposte in die onderwys sit en deurslaggewende besluite neem, is soms gewoon oningelig en doen skynbaar niks om hulle kennis aan te vul en hulle insig te verbeter nie. Dorothy Sayers (1893-1957) het in Oxford in 1947 in ‘n lesing, “The lost tools of learning” (gratis op die internet beskikbaar), opgemerk: “The most irrelevant people are appointed to highly technical ministries.”

Dit is bekend dat Johan Degenaar (1926-2015) aan die Universiteit Stellenbosch in sy eerste klas vir eerstejaar-filosofiestudente gevra het wat ‘n universiteit is. Sodanige bewustheid van en sensitiwiteit vir wat die akademie op tersiêre vlak behoort te wees, word plaaslik glad te selde aangetref. Studente weet nie wat ‘n universiteit veronderstel is om te wees nie. Deesdae word studente wat nie eens weet hoe ‘n behoorlik funksionerende skool daar uitsien nie, egter toegelaat om voor te skryf hoedanig ‘n universiteit moet wees. Die probleem is dat bitter min dosente en rektore navorsing oor die wesenlike aard van die universiteit gedoen en diepgaande daaroor besin het.

Die meeste mense in akademiese poste (ek kan hulle kwalik akademici noem) weet nie wat bv die trivium en die quadrivium, die sewe vrye kunste (artes liberales), is nie. Hulle verstaan gevolglik nie waar die fakulteit artes (“arts faculty”) vandaan kom nie. In koerante het ek al verskeie kere die stommiteit “kunsfakulteit” as vertaling teëgekom. Universiteite het omstreeks 1200 in die Middeleeue (400-1400) in Europa ontstaan. Die universiteit is een van die pronkprodukte van Europese beskawing wat tot groot voordeel van die mensdom dwarsoor die wêreld nagevolg is. Wat betreurenswaardig is, is die mate waarin universiteite die afgelope dekades nie bloot (soos dit hoort) by veranderde omstandighede aangepas het nie, maar inderdaad ontaard het, by uitstek in Amerika; dermate dat dit tot die ondergang van die Westerse kultuur kan lei.

Onderrig verwys na aktiwiteite wat uitgevoer word om ‘n doel, bv die opvoeding of geestelike vorming van die leerder, na te streef en selfs te bereik. Onderrig kan ook verskaf word om ‘n leerder op te lei om ‘n taak te verrig. Hierdie onderskeid tussen opvoeding en afrigting verteenwoordig die (klem)verskil tussen ‘n universiteit en ‘n technikon. Dit is onverskoonbaar dat hierdie twee soorte inrigtings in die nuwe Suid-Afrika saamgeklits is. Ek onderskei tussen ‘n instelling (bv opvoeding) en ‘n inrigting (bv die skool of universiteit waar opvoeding plaasvind)

Onderrig begin met die mededeling van inligting en leiding oor hoe daar met dié inligting omgegaan moet word, bv hoe geleer moet word. Daar moet derhalwe ‘n gebruiks- of toepassingstrategie wees, bv nie blote memorisering van inligting nie, maar nadenke om krities tot eie gevolgtrekkings te kom. Hiervoor moet die juiste oriëntasie en gesindheid by die leerder gekweek word. Dikwels word gesê onderrig begin met die aanleer van basiese vaardighede soos die “three Rs”, te wete “reading, writing, arithmetic”. Naas die inligting wat die onderwyser meedeel, word daar dus eerstens van die leerder verwag om die vermoë te ontwikkel om addisionele inligting te versamel deur bv te lees. Tweedens moet hy ook uitdrukking kan gee aan wat hy ervaar en weet deur te skryf. Derdens moet hy naas sodanige gebruik van letters en woorde (“literacy”) ook syfers en getalle kan skryf, verstaan en verwerk (“numeracy”).

In die Middeleeuse onderwys het die sewe vrye kunste basiese literêre en wiskundige vaardighede by die leerders tuisgebring. Die beoefening van hierdie kunste dateer terug tot die klassieke tyd van bv Plato (427-347 vC) en selfs Pitagoras (570-495 vC). In die vroeg-Middeleeue verwys Martianus Capella (360-428) uitdruklik na sommige van hierdie vrye kunste. Hulle word vry genoem omdat ‘n vrye persoon, dus ‘n nie-slaaf, hulle as onderwerpe en vaardighede onder die knie moet hê ten einde aktief aan die burgerlike/sosiale lewe te kan deelneem. Die doel met sodanige studie was om van die leerder bv ‘n deugsame, ingeligte, welsprekende mens te maak.

Trivium en quadrivium

Die sewe vrye kunste bestaan eerstens uit die trivium, die drie “literêre” maniere of weë, naamlik grammatika, logika/dialektiek en retorika, en tweedens uit die quadrivium, die vier “wiskundige” paaie (Latyn: via), naamlik rekenkunde, musiek, meetkunde en sterrekunde. Op die oog af is dit reeds duidelik dat die universiteit se fakulteit artes sy oorsprong in die trivium en die fakulteit natuurwetenskappe syne in die quadrivium het.

Die trivium-kunste/vakke het met die mens se gees te make en word soos volg verduidelik: “Grammar is the mechanics of a language (always Latin, at the time); logic (or dialectics) is the ‘mechanics’ of thought and analysis; rhetoric is the use of language to instruct and persuade” (Wikipedia). Miriam Joseph (bron hier onder, Kindle 144) word daar soos volg aangehaal: “Grammar is the art of inventing symbols and combining them to express thought; logic is the art of thinking; and rhetoric, the art of communicating thought from one mind to another, the adaptation of language to circumstances.”

Die quadrivium-kunste het op die materiële betrekking en word soos volg deur Proclus (412-485) verduidelik: “Arithmetic … studies quantities as such, music the relations between quantities, geometry magnitude at rest, spherics [astronomy] magnitude inherently moving” (Wikipedia). In daardie grootliks voor-wetenskaplike era is hierdie terme anders gebruik as wat deesdae die geval is. Sterrekunde het bv sterrewiggelary (“astrology”) ingesluit, asook wat ons kosmologie noem. “The subject of music … was originally the classical subject of harmonics, in particular the study of the proportions between the music intervals created by the division of a monochord … The quadrivium may be considered to be the study of number and its relationship to physical space and time: arithmetic was pure number, geometry was number in space, music number in time, and astronomy number in space and time” (Wikipedia).

Die trivium het as voorbereiding vir die quadrivium gedien. Hierdie sewe vrye kunste was die ekwivalent van wat deesdae die leergang vir ‘n baccalaureusgraad genoem kan word. In die Middeleeue kon die student ‘n meester in akademiese studie word deur op hierdie terrein verder te studeer, dus ‘n meester in die wysbegeerte/filosofie te word, want filosofie was destyds die omvattende benaming vir nie-religieuse kennis, insluitende wetenskaplike kennis. Dit is waarom so baie graadbenamings steeds na filosofie verwys. Pleks van ‘n meester in die wysbegeerte te word, kon die student hom egter ook, na sy studie van die sewe vrye kunste in die basiese of artes-fakulteit, in ‘n beroep in een van die drie hoër fakulteite bekwaam, naamlik teologie, regte en medisyne.

Studia humanitas, studium generale, universitas

In die ná-Middeleeue, tydens die Renaissance (15de tot 17de eeu), is die trivium-kunste verbreed en studia humanitas genoem omdat naas Latynse taalkunde daar bv letterkunde, geskiedenis en Grieks bygevoeg is. Vandaar die hedendaagse gebruik om die fakulteit artes die fakulteit lettere en wysbegeerte te noem. Tegniese en beroepstudie is in die vroeg-moderne tyd egter deurgaans uit hierdie basiese leergang geweer. In die vrye kunste het dit steeds om die algemene geestelike vorming van studente gegaan, dus voorbereiding vir nagraadse (bv beroep-) studie.

Die frase studium generale word deesdae steeds in die akademie gebruik, bv as die naam vir ‘n algemene universitêre oriënteringskursus, of as benaming vir (openbare) lesings oor enige onderwerp, dikwels deur dosente. Oorspronklik het studium generale egter verwys na universiteite wat studente uit enige plek/oord aanvaar het. Daardie benaming is gebruik om hierdie inrigtings te onderskei van universiteite (studium particulare) waar net plaaslike studente welkom was. Wat ek interessant vind, is dat die studium generale se studente uit verskillende lande of kulture afsonderlik gehuisves is.

Die Latynse term universitas is later as benaming gebruik vir groepe of ondernemings wat op leer en opvoeding toegespits was. Universitas het mettertyd die frase studium generale vervang. Universiteite was aanvanklik in gildes georganiseer, soortgelyk aan dié wat in die vervaardiging- en handelsektor aangetref is. Universiteite het as voorgangers gehad die Rooms-Katolieke Kerk se katedraal- en kloosterskole, wat onderrig aan onderskeidelik priesters en monnike verskaf het. Die goedkeuring van die pous of vors was nodig ten einde te verseker dat die opleiding van die afgestudeerdes in die samelewing aanvaar is.

Om as universiteit te kwalifiseer, moes daar naas onderrig in die basiese of voorgraadse fakulteit ook onderrig in minstens een van die nagraadse beroepsfakulteite verskaf word. Daarvolgens is die oudste universiteit in Bologna, gevolg deur dié in Parys, Oxford en Cambridge. Oor hulle presiese aanvangsdatums (omstreeks 1200) bestaan daar egter groot verskil van mening. In die 13de eeu het universiteite in die volgende lande ontstaan: Italië, Frankryk, Engeland, Spanje en Portugal. Kolleges (“collegia”, organisasies) is in bv Amerika die aangewese benaming vir tersiêre onderwysinrigtings wat net voorgraadse onderrig verskaf, of vir die voorgraadse afdelings van universiteite.

Dorothy Sayers

Wat Dorothy Sayers in haar 1947-voordrag gedoen het, is om aan te toon dat die klassieke en Middeleeuse benadering tot opvoedkundige vorming, met die nodige aanpassings, steeds met vrug in skole toegepas kan word, bv “how to think” en “the art of learning.” Byvoorbeeld, hoe om tussen ‘n gesaghebbende en ‘n oppervlakkige boek te onderskei; hoe om die biblioteekkatalogi te gebruik; hoe om in ‘n naslaanwerk inligting te vind, ens. “The sole true end of education is simply this: to teach men how to learn for themselves.” Hierdie take is voorheen in Suid-Afrika in boekopvoeding gedoseer en in skoolbiblioteke toegepas. Deesdae het min skole noemenswaardige biblioteke en nog minder beskik oor gekwalifiseerde skoolbibliotekarisse. Die owerhede wend hulle eerder tot die voorsiening van rekenaars, wat sekerlik waardevolle onderwyshulpmiddels is maar nie in alle opsigte skoolbiblioteke kan vervang nie.

Sayers beklemtoon elementêre waarhede, soos dat die betekenis van terme gedefinieer moet word en dat vakke nie in waterdigte kompartemente aangebied moet word nie. Ons kan nie letterlik terug na die Middeleeue gaan nie, maar ‘n “neo-mediaeval curriculum” kan ons help om foute in ons opvoedkundige stelsel uit te skakel. Die doel moet “the proper training of the mind” wees. Sayers onderskei drie stadiums in die skoolloopbaan: “Poll-Parrot stage (grammar)” wanneer dinge van buite (“by heart”) geleer, reseptief aanvaar en gememoriseer word; “Pert stage (logic/dialectic)” wanneer inligting bevraagteken en soms teengespreek word, dus wanneer leerders begin om krities te besin; “Poetic stage (rhetoric)” wanneer leerders hulleself doeltreffend uitdruk en poog om onafhanklik standpunt in te neem, bv ingevolge waardering en kritiek. Op hierdie vlak is kreatiwiteit en sintese (bv “the inter-relations of all knowledge”) moontlik. Sayers het gedink die “mistress-science” teologie kan op die hoogste vlak, dus metafisies, sintese moontlik maak. Die genoemde drie stadiums hang saam met die ouderdom van die leerder: grammatika 9 tot 11 jaar, logika/dialektiek 12 tot 14 jaar en retoriek 14 tot 16 jaar. Daarna volg die quadrivium.

‘n Redelik onlangse weergawe van Sayers se denke is te vinde in Martin Robinson se boek, Trivium 21c: Preparing young people for the future with lessons from the past (London: Independent Thinking Press, 2013, 290p; Amazon Kindle $12,80).

Miriam Joseph

Die veld wat ek in my bostaande teks gedek het, is egter (anders as Robinson se boek) eerder op die universiteit as die skool toegespits. Miriam Joseph (gebore Agnes Lenore Rauh, 1898-1982) doen dieselfde in haar boek, The trivium: The liberal arts of logic, grammar, and rhetoric (Philadelphia: Paul Dry Books, 1937/2002, 306p; Amazon Kindle $8,34). Daar is ‘n verdere newetitel: “Understanding the nature and function of language.” Baie van wat ek hier bo geskryf het, is ook in haar teks, maar ek het die trivium in ‘n breër en hopelik duideliker konteks probeer plaas. Sy skryf oor die trivium as “tools to perfect the mind” (Kindle 58, ook 130), wat egter hoogstens tot geestelike verbetering (nie vervolmaking nie) kan lei.

Joseph was as dosent aan die Rooms-Katolieke Saint Mary’s College in South Bend, Indiana, verbonde. Sy is naas Aristoteles (384-322 vC), asook sy christelike spreekbuis Thomas van Aquino (1225-1274), deur Jacques Maritain (1882-1973) beïnvloed; ook deur Porphyry (232-305) wat probeer het om die wysbegeerte van Plato en Aristoteles te versoen. Wat letterkunde betref, word die invloed van veral Shakespeare se werk (die onderwerp van Joseph se doktorale proefskrif) in die teks weerspieël. Byvoorbeeld, hierdie treffende voorbeeld van omkering (“obversion”) word aangehaal: “I have no hope that he’s undrowned” (82).

Die kern van Joseph se boek word soos volg deur die redaktrise, Marguerite McGlinn, saamgevat: “The trivium teaches us that language evolves from the very nature of being human. Because we are rational, we think; because we are social, we interact with other people; because we are corporeal, we use a physical medium. We invent symbols to express the range of practical, theoretical, and poetical experiences that make up our existence. Words allow us to leave a legacy of our experience to delight and to educate those who follow us. Because we use language, we engage in a dialogue with the past and the future” (65).

Die hoofklem in die boek is op grammatika. Daarna volg heelwat inligting oor logika, bv Aristoteles se vier soorte oorsaaklikheid: “material, formal, efficient, final” (7104). ‘n Toepassing van John Morton (1420-1500) se vurk, “The accused is guilty no matter how the dilemma is resolved” (7017), het tans aktuele relevansie vir veral blankes in Suid-Afrika. Minder inligting as oor logika word oor retoriek verskaf. Daar word bv na Aristoteles se ses elemente van poëtika/”imitation” verwys; bv in die geval van ‘n drama: “(1) plot, (2) characters, (3) the thought of the characters, (4) diction or style, (5) music, (6) spectacle (production in the theatre, scene, costumes)” (5688).

Joseph skryf: “The utilitarian or servile arts enable one to be a servant – of another person, the state, or a corporation, or of a business – and to earn a living. The liberal arts, in contrast, teach one how to live; they train the faculties and bring them to perfection; they enable a person to rise above his material environment to live an intellectual, a rational, and therefore a free life in gaining truth” (130, 201).

Dit is duidelik dat Joseph se teks oor dekades (1935-1965) van klasgee tot stand gekom het. Die verpligte trivium is aan St Mary’s College ingestel nadat Mortimer Adler (1902-2001) daar ‘n lesing gelewer het. Hy is een van die grondleggers van die Great Books Program, ‘n ander manier om min of meer dieselfde resultate as met die trivium te behaal. Deesdae word Adler se idees glad te maklik negatief gestereotipeer met die opmerking dat daardie aanbevole boeke dié van dooie, wit, Westerse mans is.

Weens praktiese redes (of onkunde) het Joseph soms op ‘n misleidende manier kortpad gevat oor wysgerige probleme wat sedert die klassieke en Middeleeuse tyd anders en dikwels beter aangespreek is. In die voetnote het die filosoof Todd Moody sommige van Joseph se opmerkings verduidelik of reggestel. Wat Joseph se teks tuisbring, is dat dit uiters moeilik is om so ‘n kursus doeltreffend en (ten spyte van al die aanhalings uit baie bronne) interessant op naskoolse vlak aan te bied, om van skoolvlak nie te praat nie.

James Turner

James Turner (gebore in 1946) gebruik filologie as ‘n omvattende benaming vir die trivium. Filologie beteken: “(1) Wetenskap van die taal en lettere, veral van ‘n vroeëre tydperk … (2) Versameling, bewerking en toeligting van letterkundige tekste” (HAT). Turner het ‘n meesterwerk oor die geskiedenis van die humaniora geskryf, Philology: The forgotten origins of the modern humanities (Princeton University Press, 2014, 568p; Amazon Kindle $16,78). Humaniora beteken: “Wetenskappe wat op die studie van [die] mens betrekking het; vroeër veral die antieke tale en literatuur … wat tot ‘n hoër mensheid lei” (HAT). “Studying literature, art, philosophy, and classics was held to build character, even to deepen the student’s ‘spiritual’ nature” (Kindle 9948). Inhoudelik val die klem op menslikheid maar die bestudering van die humaniora word (waar toepaslik) wetenskaplik (bv objektief en rasioneel) benader.

Die humaniora was eeue lank die kern van geleerdheid in die Weste maar word deesdae skromelik aan universiteite verwaarloos. Enersyds kan dit aan die opkoms van die natuur- en sosiale wetenskappe toegeskryf word en andersyds aan die klem wat deesdae op beroepsopleiding geplaas word, wat die gewildheid van bv sake- en bestuurstudie verduidelik. Vir Turner beteken filologie “the multifaceted study of texts, languages, and the phenomenon of language itself. Philology has fallen on hard times in the English speaking world (much less so in continental Europe)” (114). “Philology is no discipline but a set of related scholarly practices” (7346).

Die verskil tussen die humaniora en Turner se filologie (letterlik liefde vir woorde) is dat hy filosofie (letterlik liefde vir wysheid) uitsluit. “Must not a history of the humanities include the oldest component, philosophy? Absolutely not … For most of this [humanities’] long evolutionary history, philosophers understood their studies as the opposite of philology, rhetoric, and antiquarianism” (9931) – hy noem darem nie dialektiek ook nie. Hy verwys na “the age-old gap between philosophy and philology” (1662). Filosofie het vóór filologie ontstaan. “Philosophy did not have roots in philology” (6254). “Philosophy stood as the self-conscious opposite of philology” (224). “Philosophy is a guest among the humanities, and a dubious one” (9966). Turner se gesindheid teenoor filosofie kan myns insiens kwalik geregverdig word. Wat akademiese dissiplines betref is filosofie histories die eerste kennis waaroor mense beskik het. Met die frase “for most of this … history” kwalifiseer Turner darem sy afkeer van filosofie as deel van die humaniora, want sedert die 20ste eeu speel linguistiese wysbegeerte ‘n prominente rol en daaruit blyk die verwantskap tussen filosofie en filologie baie duidelik.

Wat die trivium betref erken Turner grammatika en retoriek, maar logika word eerder dialektiek genoem. Daar is die vraagstuk of logika ‘n dissipline uit eie reg of deel van filosofie is. Daar is ook die kwessie van die verhouding tussen logika en wiskunde. Bertrand Russell (1872-1970) en Alfred North Whitehead (1861-1947) het in hulle boek, Principia mathematica (3 volumes, 1910-1913), gepoog om aan te toon dat wiskunde eintlik logika as grondslag het. Bitter min mense is in staat om hierdie werk te beoordeel. Die navorsing en formulering het ‘n dekade lank so baie van die jeugdige Russell geverg dat hy skryf: “My intellect never quite recovered from the strain” (The autobiography of Bertrand Russell, London: George Allen and Unwin, 1967, p 153). Ek volstaan met die opmerking dat wiskunde in die moderne universiteit gewoonlik in die fakulteit natuurwetenskappe en filosofie (insluitende logika) gewoonlik in die fakulteit artes aangebied word.

Volgens Turner, wat sy aandag op Engelstalige universiteite toespits (472), was filologie voor 1850 “the pride of the first great modern universities” (123). “Language study in its heyday formed the skeleton of modern erudition and gave us many dissiplines that today make up the humanities and even social sciences” (188). Die begrip teks word breed vertolk: “Greek temples, medieval cathedrals, and Renaissance paintings” is almal tekste (179). “Every text of the era revealed something about the culture it came from” (170). Aristoteles en Aristarchus (220-143 vC) het die volgende beginsel onderskryf: “The critic must understand a text in relation to the customs of the period that produced it” (677), oftewel “a text can be well understood only in cultural-historical context” (4563).

Johann Herder (1744-1803) was van mening “the language of each people, or race, or nation … expressed in its vocabulary and structure that nation’s distinctive sensibilities and ways of thinking. Language, that is, articulated a people’s unique identity – or , as Herder believed, its spiritual essence” (3583, ook 4369, 4398). Wilhelm von Humboldt (1767-1835) stem saam: “Every nation has a specific spirit expressed in its language. Humboldt created a plausible linguistic basis for cultural diversity” (3801). Literatuurgeskiedenis word dan “a narrative of the unfolding of national character” (4536). Volgens Max Müller (1823-1900) “ethnicity grows from a common tongue” (6908). Potensieel nog meer fundamenteel: “Linguistic differences produce differences in cognition” (6676).

Die woord kultuur het eers ná 1750 in omloop gekom (4594). Teen die 19de eeu is aanvaar dat daar kulturele evolusie is, maar “exactly what civilization meant remained hopelessly nebulous, though often the invention of writing had something to do with its origin” (4603). Mettertyd het tekstuele studie/filologie al hoe meer “the study of civilizations” geword (4622). Die vrye kunste/trivium is soms “cultural studies” genoem (6254). Edward Burnett Tylor (1832-1917) het in 1871 die volgende definisie verskaf: “Culture or civilization, taken in its wide ethnographic sense, is that complex whole which includes knowledge, belief, art, morals, law, custom, and any other capabilities and habits acquired by man as a member of society” (9064).

Turner toon aan hoe die verhouding tussen grammatika, dialektiek en retoriek deur die eeue verander het, bv die klem wat op elk geplaas is en die betekenis wat aan elk geheg is. Byvoorbeeld, in die geval van Lorenzo Valla (1407-1457) “rhetoric rules; dialectic makes rhetoric more effective, and grammar (meaning grounding in ancient languages and literatures) provided the raw material” (1308). Wat in gedagte gehou moet word, is dat die trivium op sowel gesproke as geskrewe taal betrekking het, al was gesproke taal aanvanklik oorheersend omdat daar min geskrewe rekords en ook min funksioneel geletterdes was. Later verskuif die klem, bv in 1867 William Dwight Whitney (1827-1894) “defined philologist as any ‘student of human thought or knowledge as deposited in literary records'” (4151).

Met verloop van tyd het die klassieke tale (Grieks en Latyn) al hoe minder in aanvraag aan universiteite geword en het die klem na die nasionale spreektale en hulle taal- en letterkunde verskuif. Geskiedenis is aanvanklik saam met letterkunde gegroepeer en was toe eerder ‘n interessantheid of op vermaak ingestel. Sedert Edward Gibbon (1737-1794) se werk, The history of the decline and fall of the Roman empire (1776-1788), is geskiedenis egter veronderstel om “nonfiction about the past” te wees (3157) en moet dit verkieslik op primêre bronne gebaseer wees. Deesdae is geskiedenis ‘n dissipline wat deels by die humaniora en deels by die sosiale wetenskappe tuishoort.

Turner se boek is buitengewoon leesbaar, gesaghebbend en interessant. Gevatte stellings kom voor. Na Moses word as die “principal Secretary to the Holy Ghost” verwys (1585). Benjamin Jowett (1817-1893) se boek oor Plato is beskryf as “the best translation of a Greek philosopher which has ever been executed by a person who understood neither philosophy nor Greek” (7600). Van Richard Jebb (1841-1905) is gesê: “What time he can spare from the adornment of his person, he devotes to the neglect of his duties” (7682). Dalk moet ek die volgende geval in gedagte hou wanneer ek my rubriek skryf: James G Frazer (1854-1941) “promised his publisher to ‘try to study brevity.’ If sincere, he was an appallingly bad student. The third edition [of The golden bough: A study in comparative religion, 1890, 2 volumes], finished in 1915, reached twelve volumes. In 1922, he took pity on readers and boiled it all down into a single volume” (7740).

George Grey

Dwarsdeur die boek maak Turner polities oorverligte geluide. Ek vestig slegs die aandag op wat hy oor sir George Grey (1812-1898), die Britse goewerneur aan die Kaap (1854-1861), skryf. “A reform-minded liberal and fanatical imperialist, an avid collector of rare books and manuscripts, a sincere Christian and racist, he sympathized with subject peoples even as they suffered under his brutality in the interests of empire” (8845). Grey was ‘n regeringsamptenaar in Australië voordat hy na die Kaap gekom het en ná 1861 die eerste minister van Nieu-Seeland geword het. “Throughout, he observed the indigenous people he ruthlessly ruled” (8853). Grey het inheemse Nieu-Seelandse tale geleer en Maori- en ander Polinesiese volksverhale versamel en gepubliseer, “predictably taking all credit for himself” (8853). Ek dink Turner se aanslag is hier uiters onbillik. Hy pas nie die beginsel toe wat hy self predik nie, naamlik dat Grey beoordeel moet word in die konteks van die tyd waarin hy gelewe het.

Dit is moontlik ‘n insident soos die volgende wat aan Turner se verligte siel krap: “In a skirmish with the natives [in 1838 in Western Australia], in which he [Grey] was speared near the hip, he showed great courage, and put the assailants to flight, shooting the chief, who had wounded him” (Encyclopaedia Britannica, revised 14th edition, 1961, vol 10, p 882). Turner word in daardie artikel direk teengespreek: “The governor [Grey] gained the veneration of the Maori tribes, in whose welfare he took a close personal interest, and of whose legends and myths he made a valuable and scholarly collection” (882).

In die Suid-Afrikaanse Biblioteek in Kaapstad is daar die waardevolle Grey-versameling bestaande uit 4 050 boekdele, insluitende meer as ‘n honderd Middeleeuse manuskripte, wat deur George Grey geskenk is (Reuben Musiker, Companion to South African libraries, Craighall: Ad Donker, 1986, p 147). In 1887 het Grey 14 000 boekdele aan die openbare biblioteek in Auckland, Nieu-Seeland, geskenk (Wikipedia).

Grey het as bemiddelaar tussen die Vrystaatse regering en die Basoeto’s opgetree. Hy het ‘n federale regering vir Suidelike Afrika voorgestel, waartoe die Vrystaatse regering en moontlik ook die Zuid Africaansche/Transvaalse regering sou instem, maar die Britse regering was nie daarvoor te vinde nie; ook nie FW de Klerk en die ANC in die 1990’s nie. Op sy standbeeld in Kaapstad word Grey beskryf as “a governor who by his high character as a Christian, a statesman, and a gentleman, had endeared himself to all classes of the community, and who by his zealous devotion to the best interests of South Africa and his able and just administration, has secured the approbation and gratitude of all Her Majesty’s subjects in this part of her dominions” (Wikipedia).

Slot

In die hedendaagse universiteit is daar drie basiese fakulteite: artes/humaniora, sosiale wetenskappe en natuurwetenskappe. Eintlik is dit slegs die fakulteit artes wat op die geestelike vorming of opvoeding van studente ingestel is; dus sorg dat hulle lees-, skryf- (dus taal-) en dinkvaardighede ontwikkel. Studente wat nie ‘n graad hierin voltooi het nie, is al dikwels geleerde barbare genoem. Die kompartementalisering en selfs balkanisering van akademiese dissiplines, gevolg deur spesialisering, vind deesdae heeltemal te vroeg plaas. Beroepsopleiding word deesdae nie meer deur algemeen-geestelike vorming voorafgegaan nie. Dit is egter iets wat by uitstek in die nuwe Suid-Afrika nodig is, dus om in die grondfase ‘n sin vir beskawing te ontwikkel, onder meer omdat die universiteitskampusse periodiek op gewelddadige wyse deur studente op horings geneem word. Maar selfs op die hoogste universitêre vlak, dié van rektor, ontbreek daardie geestelike vorming soms omdat hy by uitstek beroepsopleiding ontvang het, bv as die rektor in die geneeskunde of selfs aptekerswese (werklike plaaslike voorbeelde) studeer het en hy bygestaan word deur ‘n viserektor wat in bv verpleegkunde (werklike voorbeeld) gekwalifiseerd is.

Voorheen het die universiteit bepaal aan watter vereistes ‘n student vir toelating tot studie en deurlating tot ‘n graad moet voldoen. Deesdae word in toenemende mate eerder voldoen aan die eise wat die studente en plaaslik die ANC-regering stel. Weens kruipsug waak nie ‘n enkele plaaslike universiteit daadwerklik oor universitêre outonomie en akademiese vryheid nie. My skoolmaats wat in die geneeskunde wou studeer, het Duits as vak gekies omdat sodanige leeskennis destyds deur die universiteit vereis is. Insgelyks het dié wat in die regte wou studeer, Latyn as vak gekies. Deesdae word geredeneer dat geen plaaslike universiteit (‘n mate van) vaardigheid in enige taal behalwe Engels mag vereis nie.

Turner verwys na “Mithridates VI of Pontus [135-63 BC] who, according to Pliny the Elder [23-79], spoke all twenty-plus languages of the peoples [in Anatolia, Turkey] he ruled” (4058). William Jones (1746-1794) was elf vreemde tale magtig (“Greek, Latin, French, Italian, Spanish, Portuguese, German, Persian, Turkish, Arabic, and Hebrew” – 3466) en “he knew something about fifteen others” (2763). Blykbaar word net swart studente in die nie-rassige nuwe Suid-Afrika toegelaat om op die belastingbetalers se koste mediese opleiding in Kuba te ontvang. Sulke studente moet Spaans leer, maar in Suid-Afrika mag daar nie van enige student vereis word om Afrikaans magtig te word nie, al is Afrikaans plaaslik veel meer bruikbaar as Spaans.

Weens die onvoldoende toelatingsvereistes wat om polities byderwetse redes gestel word, voltooi die meeste eerstejaarstudente nie hulle graadkursusse nie. Diegene wat dit wel doen, voltooi hulle studie nie binne die minimum tydperk nie. Hierdie opset is nie in die belang van die studente, die universiteite en die land nie. Insgelyks funksioneer die ANC-regering in wesenlike opsigte nie in die land se belang nie. Dit is die kernprobleem wat glad te geredelik as onoplosbaar beskou word. ‘n Mens kan met reg van akademici verwag dat hulle hul rug styf teen ‘n ondoeltreffende, korrupte en ideologies misleide bewind sal maak, maar hulle doen dit nie. As die groen hout deur apatie verteer word, watter hoop op doeltreffende verset kan daar by die droë hout wees?

In Suid-Afrika is miljoene rande se skade die afgelope dekade aan universiteitseiendom aangerig. Sedert 1994 het (Westerse) beskawing plaaslik eerder agteruit as vooruit gegaan. Waaraan die land behoefte het, is ‘n basiese, algemene graadleergang ingestel op die breë en indiepte geestelike vorming van studente. Studente moet die vermoë ontwikkel om krities en met insig te kyk, te lees en te luister, heldere begrippe te vorm en om daaraan duidelike uitdrukking in goed geformuleerde sinne te gee. Bowenal moet hulle kreatief met idees kan omgaan deur te put uit die beste wat deur die mensdom voortgebring is. Skoling in die letterkunde, taalkunde, geskiedenis en wysbegeerte is hiervoor noodsaaklik; ook inligtingkunde, nie bloot in die sin van rekenaargeletterdheid nie, maar veral in die opsporing en verwerking van data en inligting, insluitende grondlegging in navorsing en rigtingwysing in innoverende denke en die toepassing daarvan. In so ‘n substansiële kernleergang is daar geen plek vir bloedarmoedige skyndissiplines soos swartstudies en vrouestudies nie.

Wat hiermee gevisualiseer word, is ‘n hedendaagse voortsetting en aanpassing van veral die Middeleeuse Trivium, dus beskawende geestelike vorming wat studente voorberei op ‘n suksesvolle loopbaan in enige beroep, asook hulle doeltreffende funksionering as ouers, gemeenskapslede en landsburgers. Sodanige Baccalaureus Artium-leergang kan teen billike koste deur afstandsonderrig aangebied word, dus sonder om by te dra tot die oorbevolking van residensiële universiteite.

Die voorafgaande uiteensetting is ‘n konserwatiewe benadering tot die tradisionele universiteit. Hierdie teks dien as aanloop tot my beoogde latere bespreking van Chris Brink se boek, The soul of a university: Why excellence is not enough (Bristol University Press, 2018, 408p; Amazon Kindle $28,36). Hier volg ‘n aptytwekker.

Brink was die rektor van die Universiteit Stellenbosch (US) van 2002 tot 2007. Op daardie stadium het ‘n hewige taalstryd gewoed. Hoewel Brink (soos sy latere opvolger, Wim de Villiers) voor sy aanstelling valslik voorgegee het dat hy Afrikaans sou bevorder, het hy (soos De Villiers) alles in sy vermoë gedoen om die US te verengels. Brink kom uit Upington en boonop uit ‘n Afrikaanssprekende gesin. Daarby het hy aanvanklik aan die Randse Afrikaanse Universiteit studeer. ‘n Mens sou dink dat hy goed ingelig behoort te wees oor die Afrikaanse grondslag waarop die US kragtens sy stigtingsvoorwaarde veronderstel is om te funksioneer.

Brink skryf: “Deep within the psyche of Stellenbosch is the story of how the university’s founding was made possible by the bequest of £100 000 in the will of Oom Jannie JH Hofmeyr, stipulating that the bequest was to enable Afrikaans to have geen mindere plaatz – no lesser place – at the university than English. That is why, at the centre of Stellenbosch University campus, you will find the statue of JH Hofmeyr, with the simple inscription Ons Weldoener – Our benefactor” (Kindle 2931). Dit moet “plaats” wees en nie “plaatz” nie, maar dit is tekenend van die minagting waarmee Brink met sy moedertaal, Afrikaans, omgaan. “Oom Jannie” verwys gewoonlik na Jan Smuts. Hofmeyr, daarenteen, was bekend as Onze Jan.

Maar die eintlike en feitlik ongelooflike fout in hierdie aanhaling is dat Brink die stigtingskenker van die US, Johannes Henoch (Jan) Marais (1850-1915), met Jan Hendrik Hofmeyr (1845-1909), die leier van die Afrikanerbond, verwar. Dit ten spyte van die feit dat Brink as US-rektor daagliks Marais se standbeeld op die Jan Marais-plein op die US-kampus kon waarneem. Dit in sigself beklemtoon die feit dat Brink nooit erns met die behoud van Afrikaans as die eens dominante US-onderrigtaal gemaak het nie.