praag.co.za

Tag: Middeleeue

  • Suidpunt: Terug na die Nordiese volkere!

    Suidpunt: Terug na die Nordiese volkere!

    Ek moes my rubriek heeltemal oorskryf. Aanvanklik wou ek voorstel dat ons kleiner taaltjies soos Skots-Gaelies leer, om verskeie redes, maar het vanoggend besef ek probeer, globalisties beskou, sand aan ‘n Arabier verkoop.

    Selfs al sou Afrikaans heeltemal uitsterf, so het ek geredeneer, of slegs 300 000 sprekers oorhê, of selfs 300, gaan jy steeds met ‘n magdom literatuur hier ter plaatse en oorsee sit wat mense onmiddellik die taal tot ‘n spesialis-vakgebied sal laat omskep. Ons het genoeg televisieprogramme, onderhoude, boeke, dramas, ens., meer as die leesstof waarmee akademici Latyn in die Middeleeue moes rekonstrueer.

    Ek was onder die indruk die landgenote oorsee steur hul nie veel aan die Gaeliese dialekte of Iers nie (“Jy hoef nie Iers te praat om Iers te wees nie”, “om Iers in die openbaar af te dwing is verregs!” is die algemene sêding in Ierland). Kornies moes eers heeltemal uitsterf voordat mense ‘n daadwerklike poging aangewend het om die taal te probeer herleef. Die Korniese bronne was uiters min toe die taal in die 1750’s uitgesterf het, en glad nie gestandaardiseer nie. Die taalkundiges en belanghebbendes spook dus vandag watter dialek nou eintlik vir akademiese doeleindes gebruik moet word.

    Om te dink Oudengels het maar slegs meer as 400 werkies opgelewer! Goties het maar ‘n skamele paar Bybelversvertalings en kommentaar opgelewer: http://www.wulfila.be/gothic/browse/ . En die Vlaamse diplomaat Ogier Gisleen van Busbeke het in sy reisverslag (gedateerd 1562, in Latyn) ‘n stuk of 80 Krim-Gotiese woorde (soos beweer word) opgeteken. In 2016 vind Russiese navorsers ‘n kort Gotiese teks uitgekrap op brokstukke afkomstig uit ‘n Middeleeuse kerk wat iewers tussen 850 en 950 moet dateer. Dit was twee versreëls uit Psalm 77, met ‘n hulpversoek “Heer help u dienaar” (in Goties: Frauja hilp skalkis einis). (Sien die foto by: https://www.nrc.nl/nieuws/2016/05/06/late-gotische-graffiti-gevonden-op-de-krim-1618578-a1393343 )

    Gegewe wat Afrikaans tot sover bereik het, voel ek glad nie swak nie. Dit kon véél erger gewees het. Maar eers vanoggend (11 Mei 2019) kom ek tot die besef: daar is geen rede om houtgerus te wees nie.

    Aanloop

    My kop het ‘n laterale denkpatroon gevolg:

    Terwyl politici geskenke met lippetaal die afgelope twee maande uitgedeel het, so asof dit Kersfees is, onthou ek 2018 se Kersfees. En die hordes Engelse liedjies wat ek op ‘n nasionale Afrikaanse radiostasie gehoor het. Michael Bublé se tameletjie-trekkerige, jazz-“Have a holly, jolly Christmas!”, “Let it snow, let it snow”, wat my laat terugverlang na die oorspronklike Frank Sinatra. Maar steeds te New Yorkerig en triestige weer na my sin. Sou “Feliz Navidad” van Boney M nie juis geselliger, warmer by die Suid-Afrikaanse klimaat gepas het nie? En net daar tref dit my soos ‘n weerligstraal: maar ons het mos Afrikaanse liedjies! Waar is Lianie May se “Sneeuman” en “Geskenk uit Bethlehem”? Dis maar net uit 2008, skaars 10 jaar gelede. Of wat van “Jesus gaan verjaar” deur Nicholis Louw (2006), “Nou’s dit Kersfees” (Shine4, genade – wanneer was dit?), “Kersfeestyd, regoor die wêreld” (Kurt Darren/Nicholis Louw/Ray Dylan/Fredi Nest/Die Campbells/Amor Vittone/Pieter Koen/Hi-5/David Fourie/Shine 4/Jakkie). En “Hierdie kind kom weer” (Jan de Wet?). Moet ek by Cathy Viljoen in die 1980’s gaan draai? Kom ons laat maar “Pille vir Kersfees” eerder hier uit…

    Hierdie intense belangstelling om ‘n hele Afrikaanse Kersliedjielys op te stel, dwing my toe om Waar kom ons Afrikaanse gesange vandaan? deur G.G. Cillie (1982, 567 bladsye) te bestel, vir jare al uit druk. Vandat N.G. Kerk-uitgewers omgetower is in ‘n popsielkunde-drukkery met winsbejag (Lux Verbi.BM) in die vroeë 1980’s, sukkel ‘n mens om ‘n boek te vind wat hierdie gehalte ewenaar. Eintlik so ironies, want hoe meer die N.G. Kerk leegloop, hoe meer kry ek daardie geweldige verlange vir die ou Gesange en Psalms wat ek, as iemand wat ingeseën en my eerste Nagmaal in ‘n Pinksterkerk gebruik het, nooit geken het nie. Onbeskaamd het daardie gesange ‘n beter rock-inslag gegee, maar ek verkies myne weer in ‘n dreunsang-mannekoor soos in die Middeleeue met kappies en swart habyte. Veral Gesang 9, “Psalm 42”, op maat van Louis Bourgeois se melodie.

    Maar hoe dieper mens die boek bestudeer, hoe meer besef jy die Duitse werke waaruit Afrikaans so vryelik vertaal het, was weer gegrond op ou volksliedjies wat opgeteken is en dikwels as kontrafakte die kerk binnegedring het. ‘n Kontrafak is losweg iets soos “Jan Pierewiet” wat ‘n gewyde Gesang word.

    So het ons “O, die goeie tyding, o, die blye tyding” wat ons gaan leen het by “O, du fröhliche, o, du selige”, waarvan Herder die melodie gekry het by Sisiliaanse vissers wat elke jaar op 6 Desember ter ere van die heilige Nikolaas gesing het, dan sy beeld uit die kerk gedra en op ‘n skuit tot diep in die see geneem het. In die aand is die beeld weer teruggeplaas, maar eers nadat hulle van huis tot huis beweeg, liedere gesing en vreugdevure aangesteek het. Die lied is “vandag” (dus, 1982), ironies genoeg, egter onbekend onder Sisiliane, maar in Venesië word dieselfde melodie gebruik, op die fees van die Maagd Maria, en dis waarom die wysie van “O, Sanctissima, O, Piissima” vir my so besonder bekend geklink het.

    Dit is maar wat alleen musiek betref, ‘n eenvoudige melodie. Maar waarom is hierdie musiek ooit opgeteken?

    Gedurende die 18de eeu het mense in Europa begin besef dat met die toenemende industrialisasie en trek na die stede, volkskultuur besig was om verlore te raak. Om te verhoed dat die volksmusiek in die verskillende lande vergete raak, was daar persone wat veral die volksliedere opgeteken het[…]

    Moet mens nou kwaad wees oor die Duitser wat die Sisiliane se kultuur “gesteel” het, wat dit in ieder geval sou vergeet het? Wie se skuld is dit nou? Het Herder dit nie opgeskryf of nageboots nie, was dit tot in alle ewigheid verlore. In dieselfde sin moet mens seker dankie sê vir Jan Antonie Engelbrecht vir sy Studies oor Koranna taal (1928), vir Johann H. Schmelen vir die boek Annoe kayn hoeaati haka kanniti, Nama-kowapna gowayhiihati, d.i. “die heilige goeie boodskap, Vier (Evangelie)boeke, in die Namataal geskryf” (1831), en Hans C. Knudsen vir sy spel- en leesboekie van 16 bladsye Nama-A.B.Z (1845). En seker J. Theophilus Hahn vir sy boek Tsuni-//Goam (1881) miskien ook? Dankie dr. Nienaber vir hierdie inligting, soos vermeld in die opstel “Die Khoekhoense name van Kaapstad”, soos opgeneem in die huldigingsbundel Taalkunde – ‘n lewe, opgedra aan dr. W. Kempen (1974). Laat staan nog die hordes Suid-Afrikaanse plekname wat in Afrikaans vertaal is, en in die Wes-Kaap in die 1980’s deur ‘n drukgroep blankes weer “hernoem” is (as my geheue my nie parte speel nie), seker grootliks te danke aan Toponymica Hottentotica (1977) deur die einste G.S. Nienaber en P.E. Rapier. En wat kry mens hiervoor? Stank vir dank! Sou Engeland of Frankryk ooit weer die ou Keltiese name teruggee op sy grondgebied? Nooit! Nimmer!

    Ek vra weer: Hoe kan mens so maklik hierdie musiek vergeet? Maar dit bly nie alleen by die musiek nie, ook die letterkunde bly in die slag. Hierdie keer weens onkunde.

    In die Afrikaanse wetenskapsfiksie ( https://af.wikipedia.org/wiki/Lys_van_Afrikaanse_wetenskapsfiksie ), soos ek in die oorsig opgesom het, kan die leser sommer self maklik aflei dat die akademici herhaaldelik dieselfde standpunte dekadeslank sal herhaal, bloot omdat hulle van mekaar se werke onbewus was. Dit kos net iemand om ‘n deeglike en opgesomde kroniek/tydlyn op te stel, wat maklik gewysig kan word, om die diskoers en nuwe standpunte aan die gang te hou, en die feite te kontroleer, anders kom daar geen nuwe ontwikkeling nie.

    Vir jare het mense in die waan geleef dat akademici niks van Afrikaanse wetenskapsfiksie dink nie. Dit is onwaar – die boeke was net swak geskryf: ‘n akademikus soek benewens logika en moontlikhede ook karakterontwikkeling (wat ‘n “space opera” beslis nie bied nie) en, waaraan alle wetenskapsfiksie tot dusver ontbreek, ‘n duidelike filosofie, om aan te peusel. Maar dit moet ook nie so ‘n droëbôkkôm filosofiewerk wees dat jy dit nie kan geniet nie.

    Wat die Afrikaanse roman betref, beskou Etienne Leroux die suksesvolle roman so (soos verwoord deur F.I.J. van Rensburg, p. 58 van Gesprekke met skrywers 1, 1971): “Bolangs is daar die mees kontemporêre eietydsheid, maar onderlangs is daar ‘n onheuglike argetipiese toedrag.”

    En hoewel District 9 eers op tuisfront die Afrikaanse gemeente bietjie wakker moes skud, wat aanleiding gegee het tot die uiteindelike opstaan van die strydrosse Afrifiksie en Thompson Boekdrukkery (ek het twee eksemplare uit daardie drukkery wat my beïndruk het, veral Deur na Nebula 9 het my aangenaam verras), het hierdie 2009-fliek weliswaar géén swaar of diep filosofie soos mens in The Matrix-trilogie sou vind nie. Wel ‘n klomp postkolonialiteit, bla-bla-bla. Skop-skiet-en-dooddonder. ‘n Marvel-strokiesprent, niks meer nie. ‘n Oopmondkouery van Fritos en Nachos. Jy die Suid-Afrikaanse publiek wou hom genomineer sien vir die Oscars? [Nou ja, hoe swaar weeg die filosofie in die 11-Oscar-wenner Titanic?]

    Maar om filosofie te ken, beteken dit jy moet jou navorsing gaan doen. ‘n Skrywer mag nie raai as hy iets skryf nie, het Chris Barnard gesê in Gesprekke met skrywers 1 (p. 14). En dikwels is hierdie inspirasie in ‘n ander taal te kry. En hoe vreemder, hoe beter.

    Van stemvee tot Kersfees tot sang wat vergeet word, van onkunde tot filosofie tot onontdekte tale: Dit is hoe ek my visier ingestel het op kleiner Europese tale.

    Die Keltiese tale

    Op 23 Februarie 1981 verskyn daar op bl. 23 van Beeld die opskrif: “Die Walliese taalstryd in Afrikaans.” Dit is ‘n brief wat onveranderd in Afrikaans geskryf is deur ‘n taalonderwyser van Swansea, Wallis, Robat Powell. Ja, ek sien hy is ook op Facebook, indien PRAAG met hom ‘n verdere onderhoud wil voer: ( https://www.facebook.com/people/Robat-Powell/100009377955193 ). Ek sou sê dis hoogtyd dat hy vir ons weer inlig wat die afgelope 38 jaar intussen verander het. En hiervoor is PRAAG die ideale plek.

    Powell het die artikel geskryf na aanleiding van die uittreksels uit dr. Jaap Steyn se boek Tuiste in eie taal (1980) wat in Beeld verskyn het:

    Powell het homself Afrikaans geleer nadat hy sowat tien jaar gelede in Swansea ‘n ou eksemplaar van Jannie de Waal se roman Johannes van Wyk in ‘n rommelwinkel gekoop het. Powell praat Afrikaans taamlik suiwer hoewel hy nog net by drie geleenthede gehoor het hoe die taal deur Afrikaners gepraat word, afgesien van ‘n grammofoonplaat van Anna Neethling-Pohl en Gerhard Viviers se stemme. Aan die Londense Universiteit was Latyn en Russies Powell se hoofvakke. Afgesien van Engels, Wallies en Afrikaans, praat hy ook Italiaans, Frans, Duits, Spaans en Nederlands redelik vlot en hy is nog besig om ‘n paar ander Indo-Germaanse tale baas te raak.

    ‘n Duidelike model van ‘n volwaardige Europeër!

    Die brief is vier bladsye lank, maar ek gaan die hoofpunte uitsonder:

    •         Nadat die Engelse konings ‘n eeuelange stryd gevoer het, het Walllis in 1282 met die ombring van die laaste onafhanklike prins van Wallis in Engelse hande beland. In 1536 het Wallis deur die “Act of Union” ‘n administratiewe deel van Engeland geword. Engeland het die taal van die kerk, skole en administrasie geword. “Die Walliese taal wat al 1 000 jare ‘n geskrewe taal met sy eie literatuur was, het al sy hoë funksies verloor, en die baan vir die verengelsing en die verdwyning van die Walliese volk was klaar. Sedert die 16de eeuw het twee ander keltiese tale in Grootbritannien, Cornish en Manx uitgesterf, en die Ierse en Gaeliese tale het baie verval. Maar die vertroue van die ou man van Pencader is nog nie weerlê nie.”  [Die ou man van Pencader het voorspel op Oordeelsdag sal net die Walliese volk en die Walliese taal vir die landstreek verantwoord, ongeag of die Engelse hulle sal oorheers of nie.]
    •         Benewens die Bybelvertaling en die Keltiese opwekking, het die nywerheidsomwenteling tot ‘n bevolkingsontploffing gelei (in 1780 was daar slegs 180 000 Walliessprekendes, in 1911 was daar 977 000). Die ekonomiese opgang is gebruik om boeke te druk en kapelle te bou. Tussen 1741 tot 1760 is 177 boeke in Wallies uitgegee, maar tussen 1861 tot 1880 was dit 2 195. Was dit nie vir die nywerheidsontwikkeling nie, sou mense na Amerika of Engeland verhuis het, net om daar te verengels.

    Maar sedert die taal- en skoolpligwet van 1870, waar Engels die uitsluitlike voertaal was, asook die gevolglike tweetaligheid, immigrasie, televisie, ‘n swak ekonomie en ontvolking, het die syfers geleidelik gedaal (persentasie Walliessprekendes in Wallis):

    1901 – 929 824 (49,9%)

    1911 – 977 366 (43,5%)

    1931 – 909 261 (36,8%)

    1951 – 714 686 (28,9%)

    1961 – 656 002 (26,0%)

    1971 – 534 000 (20,8%)

    Hoewel Powell vandag die hoof is van Capel y Nant ( http://www.capelynant.org/ ), spreek hy reeds in 1981 sy kommer uit oor die godsdiens wat al hoe minder ‘n rol speel om volksgenote bymekaar te hou. Powell se kennis van die Europese tale kom hom wel goed te pas om Wallies aan buitelanders te leer. Maar wat het Afrikaans?

    Met die skryf van die artikel word in 1981 bevind: “[d]ie helfte van die Walliessprekendes is meer as 45 jare oud, en tot 10 persent van die laerskoolkinders kan die taal praat.” In die Britse staat is Engels die enigste amptelike taal en Walliese ouers wou verseker dat hulle kinders vlot en korrek Engels kan praat en skryf, terwyl ‘n goeie kennis van Wallies nie nodig is nie. Toe die meerderheid van die Walliesers destyds nog eentalig was, moes immigrante uit Engeland en Ierland Wallies leer, maar met die onderwyswet van 1870 het alles verander. En later het ‘n golf immigrante uit die grootstede van Engeland na die rustige platteland van Wallis gestroom – ‘die laaste vestings van die taal’.

    Sedert 1960 het “byna elke huis in Wallis sy televisie”. Kinders sal saans 3 tot 6 ure lank beeldradio kyk – die programme is 90% in Engels. In navolging van hul televisiehelde, praat die kinders ook Engels. Dr. Gwynfor Evans, destyds voorsitter van die Plaid Cymru (Walliese Nasionale Party) het selfs ‘n hongerbetoog gelewer – en daardeur is 22 uur Wallies per week op die televisie toegestaan vir 1982.

    (Nota: Deesdae met die magdom oorgeklankte DVD’s met ondertitels wat ons vanuit Italië invoer, asook die internet, is die hegemonie van die eentalige televisie ook gelukkig nou verby).

    Powell gaan voort:

    ‘n Ander faktor is die swak ekonomie en werkloosheid van Wallis omdat die land soos ‘n ekonomiese kolonie van Engeland uitgebuit is. Baie jong Walliessprekendes moet na Engeland trek om werk te soek, veral uit die landelike streke, en baie huise in daardie gebiede word as vakansiehuise verkoop.

    Die meeste akademiese verslae is vreeslik bekommerd as ‘n bevolking eers tweetalig raak – hier word eentaligheid gewoonlik as ‘n bate beskou, want dit verhoed dat die volgende geslag ‘n taalverskuiwing sal beleef, byvoorbeeld na Engels. Jy kan egter om wil en dank nie in ‘n vakuum bly leef nie: as jy nie jou taal met niefiksie en wetenskaplike verslae uitbou nie (en daarvoor het jy ander tale nodig), dan kon jy netsowel reëndanse hou en net nog ‘n sorgelose heuningtapper in Utopiese Afrika word. Sodra jou kinders egter genoeg gehad het om ‘n voor met ‘n verroeste spyker te trek om mielies te plant, en beïndruk word deur die naderende stadsliggies daar doer in die verte… kyk – dan is dit Ikabod.

    Afgesien van die ekonomiese probleme wat met opset in Wallis veroorsaak is om goedkoop mannekrag vir Suid-Engeland te werf, sien ek tweetaligheid pleks van meertaligheid hier weereens as die kortsigtige wortel van allerlei kwaad. Iemand wat 3+ tale onder die knie het, sal hoegenaamd nie sy moedertaal minag nie. Dis as iemand slegs twéétalig is, dat hulle oorspoel word deur ‘n minderwaardigheidskompleks en kniel voor daardie een “groot” Cargo Cult-taal (‘bestowed by the gods’) wat hulle ken, en daarom geneig is om sleg van hul eie taal te dink. Dis daardie “bietjie geleerdheid, soos voorgeskryf deur die staat”, daardie “bietjie kennis” wat doodmaak.

    Juis daarom was my betoog dat ons ‘n wilde verskeidenheid tale leer, maak nie saak hoe klein dit is nie. As ons ‘n Keltiese taal sou leer, het ons nie ‘n groot taal meer nodig nie, word ons self die ondersoekers, word ons selfstandig, word brûe tussen die sprekers gebou.

    Maar, toe kom ek ‘n foutjie in my teorie agter.

    Strategie verskuif

    My vraag is, waar staan Afrikaans vandag? Volgens Google Trends is die belangstelling in Skots-Gaelies dwarsoor die wêreld (wat geografie betref) die afgelope 5 jaar aansienlik meer as in Afrikaans (hoewel die intensiteit van Afrikaans sterk aan die opmars is https://trends.google.de/trends/explore?date=today%205-y&q=%2Fm%2F070zw,%2Fm%2F0x82 ):

    Ook in Duitsland ( https://trends.google.de/trends/explore?date=today%205-y&geo=DE&q=%2Fm%2F070zw,%2Fm%2F0x82 ) is daar meer belangstelling in Skots-Gaelies as in Afrikaans. Dit was vir my ‘n effense gatslag. Veral Italië is halsoorkop verlief op Skots-Gaelies soos ‘n hings op steroïedes wat uit sy kamp wil losbreek. Frankryk trippel kort op sy hakke agterna. Het die mense dan stapelgek geword? Het Afrikaans dan heeltemal niks te bied nie? Is Afrikaans dan nie ook so “geïsoleerd” soos Skots-Gaelies nie? Was al ons wetenskaplike artikels uit die verlede dan kaf in die wind? Beteken ons vereenvoudigde grammatika dan niks nie? Is ons nie eksoties genoeg nie? Het ons nie veel meer boeke te bied nie?

    Nee, Gaelies en ander Keltiese tale staan véél nader aan die Romaanse tale, aangesien hierdie volkere vir eeue langs mekaar gebly het, en oor en weer mekaar se biltong uit die yskas gesteel het. Dit was natuurlik in die jare voor die Romeine en Germane die Keltiese volke op ‘n hoop gejaag het na die Britse eilande toe. En die res in Frankryk, Roemenië, Italië en Spanje en Portugal hulle “bekeer” het tot die taal van die maghebbers. Maar die Keltiese tale is ‘n veel ouer strata as enige ander taalfamilie van Europa, en juis daarom is die Europese taalkundiges hoogs geïnteresseer in die taal wat eerste op hul geboortegrond gepraat is.

    En met al die Afrikaner se doen en late, al ons vertalings uit Frans, al ons geswymel, al ons gekwyl en femelende geskuur teen die kerkbanke oor Frans op televisie en die akademie: dit het absoluut bôggerôl gehelp. André P. Brink was bloot ‘n selfopgelegde martelaar – ‘n kuriositeit – en hy is dood. District 9 het bietjie belangstelling in Afrikaans gebring – dit is verby. Die Antwoord was toe nie die antwoord nie: dit was eerder ongevraagd.

    Die Fransman stel nie belang in Afrikaans nie. Punt. Ons kan erotiese danse met halsbande en goue kettings in hokke uitvoer vir ons taal voor die Franse Parlement, ‘n dagboek in Parys van die 1950’s uitgee, kook in Nantes, ‘n bundel briewe uit Provence uitgee, dit sal nie ‘n stomme moedertjie help om Afrikaans te bevorder nie.

    Gelukkig is ou vriende (en vyande) is darem nog daar: Swede, Nederland en familie in Australië en Nieu-Seeland. En nog een outjie: Denemarke ( https://trends.google.de/trends/explore?date=today%205-y&geo=DK&q=%2Fm%2F070zw,%2Fm%2F0x82 )

    Ek het wel ‘n eksperiment destyds probeer, en ek sien dit het nogal geluk. Op die Afrikaanse Wikipedia het ek probeer om elke liewe dorpie in Noord-Jutland uit Deens te vertaal. Was nogal moeilik. Sommer onbekende plekkies soos Ulsted, ‘n plek met 1 030 mense, destyds 1 085. My belangstelling het na ‘n rukkie gekwyn, want dit het nie vir my gevoel of ek “vriende maak” en/of die Dene byna oornag in Afrikaans sou belangstel nie. Ek was erg afgehaal. Dit was in 2011. So het die jare verbygegaan.

    Toe ek dus vanoggend (11 Mei 2019) bietjie gaan rondloer of die Dene meer belangstel in Skots-Gaelies as Afrikaans, soos in die res van Europa, was ek heel aangenaam verras. My werk, so glo ek, het bietjie dividende gelewer. Region Nordjylland stel in Afrikaans belang, nie een enkele druppeltjie in Skots-Gaelies nie.

    Het ek maar vasgebyt, kon ons posisie vandag selfs sterker gestaan het. Of oorskat ek my vermoëns?

    Ek is nie spyt ek het artikels uit Duits en Frans vir die Afrikaanse gemeenskap vertaal nie, ek is net erg teleurgesteld dat die belangstelling in Afrikaans so verdomp min is, veral as jy die taalverwantskap met veral Duits inreken. Of is dit ons eie skuld? Uit al daardie boeke wat die Duitsers oor Suid-Afrika geskryf het – Wangemann inkluis – hoe is dit moontlik dat Afrikaans steeds slegter daaraan toe is as ‘n Keltiese taal wat op sterwe na dood is?

    Ek dink die tyd het aangebreek dat ons terugkeer na ons Nordiese broers en susters, wat darem meer belangstelling toon as enige groot volk daarbuite wat Afrikaans skynbaar nie nodig het nie.

     

  • Leon Lemmer: Geestelike vorming as die doel van die universiteit

    Leon Lemmer: Geestelike vorming as die doel van die universiteit

    Daar is rede om bekommerd oor die gehalte van skool- en naskoolse onderrig in die nuwe Suid-Afrika te wees. Die akademiese standaarde is dermate aan die daal dat ‘n leerling dalk eersdaags ‘n A-simbool sal kry deur bloot vir die eksamen op te daag. Daar sal nie eens van hom verwag mag word om betyds te wees nie.

    Dit is wenslik om heeltemal basiese inligting oor onderrig, opvoeding en die akademie te versprei, want sommige van dié wat in sleutelposte in die onderwys sit en deurslaggewende besluite neem, is soms gewoon oningelig en doen skynbaar niks om hulle kennis aan te vul en hulle insig te verbeter nie. Dorothy Sayers (1893-1957) het in Oxford in 1947 in ‘n lesing, “The lost tools of learning” (gratis op die internet beskikbaar), opgemerk: “The most irrelevant people are appointed to highly technical ministries.”

    Dit is bekend dat Johan Degenaar (1926-2015) aan die Universiteit Stellenbosch in sy eerste klas vir eerstejaar-filosofiestudente gevra het wat ‘n universiteit is. Sodanige bewustheid van en sensitiwiteit vir wat die akademie op tersiêre vlak behoort te wees, word plaaslik glad te selde aangetref. Studente weet nie wat ‘n universiteit veronderstel is om te wees nie. Deesdae word studente wat nie eens weet hoe ‘n behoorlik funksionerende skool daar uitsien nie, egter toegelaat om voor te skryf hoedanig ‘n universiteit moet wees. Die probleem is dat bitter min dosente en rektore navorsing oor die wesenlike aard van die universiteit gedoen en diepgaande daaroor besin het.

    Die meeste mense in akademiese poste (ek kan hulle kwalik akademici noem) weet nie wat bv die trivium en die quadrivium, die sewe vrye kunste (artes liberales), is nie. Hulle verstaan gevolglik nie waar die fakulteit artes (“arts faculty”) vandaan kom nie. In koerante het ek al verskeie kere die stommiteit “kunsfakulteit” as vertaling teëgekom. Universiteite het omstreeks 1200 in die Middeleeue (400-1400) in Europa ontstaan. Die universiteit is een van die pronkprodukte van Europese beskawing wat tot groot voordeel van die mensdom dwarsoor die wêreld nagevolg is. Wat betreurenswaardig is, is die mate waarin universiteite die afgelope dekades nie bloot (soos dit hoort) by veranderde omstandighede aangepas het nie, maar inderdaad ontaard het, by uitstek in Amerika; dermate dat dit tot die ondergang van die Westerse kultuur kan lei.

    Onderrig verwys na aktiwiteite wat uitgevoer word om ‘n doel, bv die opvoeding of geestelike vorming van die leerder, na te streef en selfs te bereik. Onderrig kan ook verskaf word om ‘n leerder op te lei om ‘n taak te verrig. Hierdie onderskeid tussen opvoeding en afrigting verteenwoordig die (klem)verskil tussen ‘n universiteit en ‘n technikon. Dit is onverskoonbaar dat hierdie twee soorte inrigtings in die nuwe Suid-Afrika saamgeklits is. Ek onderskei tussen ‘n instelling (bv opvoeding) en ‘n inrigting (bv die skool of universiteit waar opvoeding plaasvind)

    Onderrig begin met die mededeling van inligting en leiding oor hoe daar met dié inligting omgegaan moet word, bv hoe geleer moet word. Daar moet derhalwe ‘n gebruiks- of toepassingstrategie wees, bv nie blote memorisering van inligting nie, maar nadenke om krities tot eie gevolgtrekkings te kom. Hiervoor moet die juiste oriëntasie en gesindheid by die leerder gekweek word. Dikwels word gesê onderrig begin met die aanleer van basiese vaardighede soos die “three Rs”, te wete “reading, writing, arithmetic”. Naas die inligting wat die onderwyser meedeel, word daar dus eerstens van die leerder verwag om die vermoë te ontwikkel om addisionele inligting te versamel deur bv te lees. Tweedens moet hy ook uitdrukking kan gee aan wat hy ervaar en weet deur te skryf. Derdens moet hy naas sodanige gebruik van letters en woorde (“literacy”) ook syfers en getalle kan skryf, verstaan en verwerk (“numeracy”).

    In die Middeleeuse onderwys het die sewe vrye kunste basiese literêre en wiskundige vaardighede by die leerders tuisgebring. Die beoefening van hierdie kunste dateer terug tot die klassieke tyd van bv Plato (427-347 vC) en selfs Pitagoras (570-495 vC). In die vroeg-Middeleeue verwys Martianus Capella (360-428) uitdruklik na sommige van hierdie vrye kunste. Hulle word vry genoem omdat ‘n vrye persoon, dus ‘n nie-slaaf, hulle as onderwerpe en vaardighede onder die knie moet hê ten einde aktief aan die burgerlike/sosiale lewe te kan deelneem. Die doel met sodanige studie was om van die leerder bv ‘n deugsame, ingeligte, welsprekende mens te maak.

    Trivium en quadrivium

    Die sewe vrye kunste bestaan eerstens uit die trivium, die drie “literêre” maniere of weë, naamlik grammatika, logika/dialektiek en retorika, en tweedens uit die quadrivium, die vier “wiskundige” paaie (Latyn: via), naamlik rekenkunde, musiek, meetkunde en sterrekunde. Op die oog af is dit reeds duidelik dat die universiteit se fakulteit artes sy oorsprong in die trivium en die fakulteit natuurwetenskappe syne in die quadrivium het.

    Die trivium-kunste/vakke het met die mens se gees te make en word soos volg verduidelik: “Grammar is the mechanics of a language (always Latin, at the time); logic (or dialectics) is the ‘mechanics’ of thought and analysis; rhetoric is the use of language to instruct and persuade” (Wikipedia). Miriam Joseph (bron hier onder, Kindle 144) word daar soos volg aangehaal: “Grammar is the art of inventing symbols and combining them to express thought; logic is the art of thinking; and rhetoric, the art of communicating thought from one mind to another, the adaptation of language to circumstances.”

    Die quadrivium-kunste het op die materiële betrekking en word soos volg deur Proclus (412-485) verduidelik: “Arithmetic … studies quantities as such, music the relations between quantities, geometry magnitude at rest, spherics [astronomy] magnitude inherently moving” (Wikipedia). In daardie grootliks voor-wetenskaplike era is hierdie terme anders gebruik as wat deesdae die geval is. Sterrekunde het bv sterrewiggelary (“astrology”) ingesluit, asook wat ons kosmologie noem. “The subject of music … was originally the classical subject of harmonics, in particular the study of the proportions between the music intervals created by the division of a monochord … The quadrivium may be considered to be the study of number and its relationship to physical space and time: arithmetic was pure number, geometry was number in space, music number in time, and astronomy number in space and time” (Wikipedia).

    Die trivium het as voorbereiding vir die quadrivium gedien. Hierdie sewe vrye kunste was die ekwivalent van wat deesdae die leergang vir ‘n baccalaureusgraad genoem kan word. In die Middeleeue kon die student ‘n meester in akademiese studie word deur op hierdie terrein verder te studeer, dus ‘n meester in die wysbegeerte/filosofie te word, want filosofie was destyds die omvattende benaming vir nie-religieuse kennis, insluitende wetenskaplike kennis. Dit is waarom so baie graadbenamings steeds na filosofie verwys. Pleks van ‘n meester in die wysbegeerte te word, kon die student hom egter ook, na sy studie van die sewe vrye kunste in die basiese of artes-fakulteit, in ‘n beroep in een van die drie hoër fakulteite bekwaam, naamlik teologie, regte en medisyne.

    Studia humanitas, studium generale, universitas

    In die ná-Middeleeue, tydens die Renaissance (15de tot 17de eeu), is die trivium-kunste verbreed en studia humanitas genoem omdat naas Latynse taalkunde daar bv letterkunde, geskiedenis en Grieks bygevoeg is. Vandaar die hedendaagse gebruik om die fakulteit artes die fakulteit lettere en wysbegeerte te noem. Tegniese en beroepstudie is in die vroeg-moderne tyd egter deurgaans uit hierdie basiese leergang geweer. In die vrye kunste het dit steeds om die algemene geestelike vorming van studente gegaan, dus voorbereiding vir nagraadse (bv beroep-) studie.

    Die frase studium generale word deesdae steeds in die akademie gebruik, bv as die naam vir ‘n algemene universitêre oriënteringskursus, of as benaming vir (openbare) lesings oor enige onderwerp, dikwels deur dosente. Oorspronklik het studium generale egter verwys na universiteite wat studente uit enige plek/oord aanvaar het. Daardie benaming is gebruik om hierdie inrigtings te onderskei van universiteite (studium particulare) waar net plaaslike studente welkom was. Wat ek interessant vind, is dat die studium generale se studente uit verskillende lande of kulture afsonderlik gehuisves is.

    Die Latynse term universitas is later as benaming gebruik vir groepe of ondernemings wat op leer en opvoeding toegespits was. Universitas het mettertyd die frase studium generale vervang. Universiteite was aanvanklik in gildes georganiseer, soortgelyk aan dié wat in die vervaardiging- en handelsektor aangetref is. Universiteite het as voorgangers gehad die Rooms-Katolieke Kerk se katedraal- en kloosterskole, wat onderrig aan onderskeidelik priesters en monnike verskaf het. Die goedkeuring van die pous of vors was nodig ten einde te verseker dat die opleiding van die afgestudeerdes in die samelewing aanvaar is.

    Om as universiteit te kwalifiseer, moes daar naas onderrig in die basiese of voorgraadse fakulteit ook onderrig in minstens een van die nagraadse beroepsfakulteite verskaf word. Daarvolgens is die oudste universiteit in Bologna, gevolg deur dié in Parys, Oxford en Cambridge. Oor hulle presiese aanvangsdatums (omstreeks 1200) bestaan daar egter groot verskil van mening. In die 13de eeu het universiteite in die volgende lande ontstaan: Italië, Frankryk, Engeland, Spanje en Portugal. Kolleges (“collegia”, organisasies) is in bv Amerika die aangewese benaming vir tersiêre onderwysinrigtings wat net voorgraadse onderrig verskaf, of vir die voorgraadse afdelings van universiteite.

    Dorothy Sayers

    Wat Dorothy Sayers in haar 1947-voordrag gedoen het, is om aan te toon dat die klassieke en Middeleeuse benadering tot opvoedkundige vorming, met die nodige aanpassings, steeds met vrug in skole toegepas kan word, bv “how to think” en “the art of learning.” Byvoorbeeld, hoe om tussen ‘n gesaghebbende en ‘n oppervlakkige boek te onderskei; hoe om die biblioteekkatalogi te gebruik; hoe om in ‘n naslaanwerk inligting te vind, ens. “The sole true end of education is simply this: to teach men how to learn for themselves.” Hierdie take is voorheen in Suid-Afrika in boekopvoeding gedoseer en in skoolbiblioteke toegepas. Deesdae het min skole noemenswaardige biblioteke en nog minder beskik oor gekwalifiseerde skoolbibliotekarisse. Die owerhede wend hulle eerder tot die voorsiening van rekenaars, wat sekerlik waardevolle onderwyshulpmiddels is maar nie in alle opsigte skoolbiblioteke kan vervang nie.

    Sayers beklemtoon elementêre waarhede, soos dat die betekenis van terme gedefinieer moet word en dat vakke nie in waterdigte kompartemente aangebied moet word nie. Ons kan nie letterlik terug na die Middeleeue gaan nie, maar ‘n “neo-mediaeval curriculum” kan ons help om foute in ons opvoedkundige stelsel uit te skakel. Die doel moet “the proper training of the mind” wees. Sayers onderskei drie stadiums in die skoolloopbaan: “Poll-Parrot stage (grammar)” wanneer dinge van buite (“by heart”) geleer, reseptief aanvaar en gememoriseer word; “Pert stage (logic/dialectic)” wanneer inligting bevraagteken en soms teengespreek word, dus wanneer leerders begin om krities te besin; “Poetic stage (rhetoric)” wanneer leerders hulleself doeltreffend uitdruk en poog om onafhanklik standpunt in te neem, bv ingevolge waardering en kritiek. Op hierdie vlak is kreatiwiteit en sintese (bv “the inter-relations of all knowledge”) moontlik. Sayers het gedink die “mistress-science” teologie kan op die hoogste vlak, dus metafisies, sintese moontlik maak. Die genoemde drie stadiums hang saam met die ouderdom van die leerder: grammatika 9 tot 11 jaar, logika/dialektiek 12 tot 14 jaar en retoriek 14 tot 16 jaar. Daarna volg die quadrivium.

    ‘n Redelik onlangse weergawe van Sayers se denke is te vinde in Martin Robinson se boek, Trivium 21c: Preparing young people for the future with lessons from the past (London: Independent Thinking Press, 2013, 290p; Amazon Kindle $12,80).

    Miriam Joseph

    Die veld wat ek in my bostaande teks gedek het, is egter (anders as Robinson se boek) eerder op die universiteit as die skool toegespits. Miriam Joseph (gebore Agnes Lenore Rauh, 1898-1982) doen dieselfde in haar boek, The trivium: The liberal arts of logic, grammar, and rhetoric (Philadelphia: Paul Dry Books, 1937/2002, 306p; Amazon Kindle $8,34). Daar is ‘n verdere newetitel: “Understanding the nature and function of language.” Baie van wat ek hier bo geskryf het, is ook in haar teks, maar ek het die trivium in ‘n breër en hopelik duideliker konteks probeer plaas. Sy skryf oor die trivium as “tools to perfect the mind” (Kindle 58, ook 130), wat egter hoogstens tot geestelike verbetering (nie vervolmaking nie) kan lei.

    Joseph was as dosent aan die Rooms-Katolieke Saint Mary’s College in South Bend, Indiana, verbonde. Sy is naas Aristoteles (384-322 vC), asook sy christelike spreekbuis Thomas van Aquino (1225-1274), deur Jacques Maritain (1882-1973) beïnvloed; ook deur Porphyry (232-305) wat probeer het om die wysbegeerte van Plato en Aristoteles te versoen. Wat letterkunde betref, word die invloed van veral Shakespeare se werk (die onderwerp van Joseph se doktorale proefskrif) in die teks weerspieël. Byvoorbeeld, hierdie treffende voorbeeld van omkering (“obversion”) word aangehaal: “I have no hope that he’s undrowned” (82).

    Die kern van Joseph se boek word soos volg deur die redaktrise, Marguerite McGlinn, saamgevat: “The trivium teaches us that language evolves from the very nature of being human. Because we are rational, we think; because we are social, we interact with other people; because we are corporeal, we use a physical medium. We invent symbols to express the range of practical, theoretical, and poetical experiences that make up our existence. Words allow us to leave a legacy of our experience to delight and to educate those who follow us. Because we use language, we engage in a dialogue with the past and the future” (65).

    Die hoofklem in die boek is op grammatika. Daarna volg heelwat inligting oor logika, bv Aristoteles se vier soorte oorsaaklikheid: “material, formal, efficient, final” (7104). ‘n Toepassing van John Morton (1420-1500) se vurk, “The accused is guilty no matter how the dilemma is resolved” (7017), het tans aktuele relevansie vir veral blankes in Suid-Afrika. Minder inligting as oor logika word oor retoriek verskaf. Daar word bv na Aristoteles se ses elemente van poëtika/”imitation” verwys; bv in die geval van ‘n drama: “(1) plot, (2) characters, (3) the thought of the characters, (4) diction or style, (5) music, (6) spectacle (production in the theatre, scene, costumes)” (5688).

    Joseph skryf: “The utilitarian or servile arts enable one to be a servant – of another person, the state, or a corporation, or of a business – and to earn a living. The liberal arts, in contrast, teach one how to live; they train the faculties and bring them to perfection; they enable a person to rise above his material environment to live an intellectual, a rational, and therefore a free life in gaining truth” (130, 201).

    Dit is duidelik dat Joseph se teks oor dekades (1935-1965) van klasgee tot stand gekom het. Die verpligte trivium is aan St Mary’s College ingestel nadat Mortimer Adler (1902-2001) daar ‘n lesing gelewer het. Hy is een van die grondleggers van die Great Books Program, ‘n ander manier om min of meer dieselfde resultate as met die trivium te behaal. Deesdae word Adler se idees glad te maklik negatief gestereotipeer met die opmerking dat daardie aanbevole boeke dié van dooie, wit, Westerse mans is.

    Weens praktiese redes (of onkunde) het Joseph soms op ‘n misleidende manier kortpad gevat oor wysgerige probleme wat sedert die klassieke en Middeleeuse tyd anders en dikwels beter aangespreek is. In die voetnote het die filosoof Todd Moody sommige van Joseph se opmerkings verduidelik of reggestel. Wat Joseph se teks tuisbring, is dat dit uiters moeilik is om so ‘n kursus doeltreffend en (ten spyte van al die aanhalings uit baie bronne) interessant op naskoolse vlak aan te bied, om van skoolvlak nie te praat nie.

    James Turner

    James Turner (gebore in 1946) gebruik filologie as ‘n omvattende benaming vir die trivium. Filologie beteken: “(1) Wetenskap van die taal en lettere, veral van ‘n vroeëre tydperk … (2) Versameling, bewerking en toeligting van letterkundige tekste” (HAT). Turner het ‘n meesterwerk oor die geskiedenis van die humaniora geskryf, Philology: The forgotten origins of the modern humanities (Princeton University Press, 2014, 568p; Amazon Kindle $16,78). Humaniora beteken: “Wetenskappe wat op die studie van [die] mens betrekking het; vroeër veral die antieke tale en literatuur … wat tot ‘n hoër mensheid lei” (HAT). “Studying literature, art, philosophy, and classics was held to build character, even to deepen the student’s ‘spiritual’ nature” (Kindle 9948). Inhoudelik val die klem op menslikheid maar die bestudering van die humaniora word (waar toepaslik) wetenskaplik (bv objektief en rasioneel) benader.

    Die humaniora was eeue lank die kern van geleerdheid in die Weste maar word deesdae skromelik aan universiteite verwaarloos. Enersyds kan dit aan die opkoms van die natuur- en sosiale wetenskappe toegeskryf word en andersyds aan die klem wat deesdae op beroepsopleiding geplaas word, wat die gewildheid van bv sake- en bestuurstudie verduidelik. Vir Turner beteken filologie “the multifaceted study of texts, languages, and the phenomenon of language itself. Philology has fallen on hard times in the English speaking world (much less so in continental Europe)” (114). “Philology is no discipline but a set of related scholarly practices” (7346).

    Die verskil tussen die humaniora en Turner se filologie (letterlik liefde vir woorde) is dat hy filosofie (letterlik liefde vir wysheid) uitsluit. “Must not a history of the humanities include the oldest component, philosophy? Absolutely not … For most of this [humanities’] long evolutionary history, philosophers understood their studies as the opposite of philology, rhetoric, and antiquarianism” (9931) – hy noem darem nie dialektiek ook nie. Hy verwys na “the age-old gap between philosophy and philology” (1662). Filosofie het vóór filologie ontstaan. “Philosophy did not have roots in philology” (6254). “Philosophy stood as the self-conscious opposite of philology” (224). “Philosophy is a guest among the humanities, and a dubious one” (9966). Turner se gesindheid teenoor filosofie kan myns insiens kwalik geregverdig word. Wat akademiese dissiplines betref is filosofie histories die eerste kennis waaroor mense beskik het. Met die frase “for most of this … history” kwalifiseer Turner darem sy afkeer van filosofie as deel van die humaniora, want sedert die 20ste eeu speel linguistiese wysbegeerte ‘n prominente rol en daaruit blyk die verwantskap tussen filosofie en filologie baie duidelik.

    Wat die trivium betref erken Turner grammatika en retoriek, maar logika word eerder dialektiek genoem. Daar is die vraagstuk of logika ‘n dissipline uit eie reg of deel van filosofie is. Daar is ook die kwessie van die verhouding tussen logika en wiskunde. Bertrand Russell (1872-1970) en Alfred North Whitehead (1861-1947) het in hulle boek, Principia mathematica (3 volumes, 1910-1913), gepoog om aan te toon dat wiskunde eintlik logika as grondslag het. Bitter min mense is in staat om hierdie werk te beoordeel. Die navorsing en formulering het ‘n dekade lank so baie van die jeugdige Russell geverg dat hy skryf: “My intellect never quite recovered from the strain” (The autobiography of Bertrand Russell, London: George Allen and Unwin, 1967, p 153). Ek volstaan met die opmerking dat wiskunde in die moderne universiteit gewoonlik in die fakulteit natuurwetenskappe en filosofie (insluitende logika) gewoonlik in die fakulteit artes aangebied word.

    Volgens Turner, wat sy aandag op Engelstalige universiteite toespits (472), was filologie voor 1850 “the pride of the first great modern universities” (123). “Language study in its heyday formed the skeleton of modern erudition and gave us many dissiplines that today make up the humanities and even social sciences” (188). Die begrip teks word breed vertolk: “Greek temples, medieval cathedrals, and Renaissance paintings” is almal tekste (179). “Every text of the era revealed something about the culture it came from” (170). Aristoteles en Aristarchus (220-143 vC) het die volgende beginsel onderskryf: “The critic must understand a text in relation to the customs of the period that produced it” (677), oftewel “a text can be well understood only in cultural-historical context” (4563).

    Johann Herder (1744-1803) was van mening “the language of each people, or race, or nation … expressed in its vocabulary and structure that nation’s distinctive sensibilities and ways of thinking. Language, that is, articulated a people’s unique identity – or , as Herder believed, its spiritual essence” (3583, ook 4369, 4398). Wilhelm von Humboldt (1767-1835) stem saam: “Every nation has a specific spirit expressed in its language. Humboldt created a plausible linguistic basis for cultural diversity” (3801). Literatuurgeskiedenis word dan “a narrative of the unfolding of national character” (4536). Volgens Max Müller (1823-1900) “ethnicity grows from a common tongue” (6908). Potensieel nog meer fundamenteel: “Linguistic differences produce differences in cognition” (6676).

    Die woord kultuur het eers ná 1750 in omloop gekom (4594). Teen die 19de eeu is aanvaar dat daar kulturele evolusie is, maar “exactly what civilization meant remained hopelessly nebulous, though often the invention of writing had something to do with its origin” (4603). Mettertyd het tekstuele studie/filologie al hoe meer “the study of civilizations” geword (4622). Die vrye kunste/trivium is soms “cultural studies” genoem (6254). Edward Burnett Tylor (1832-1917) het in 1871 die volgende definisie verskaf: “Culture or civilization, taken in its wide ethnographic sense, is that complex whole which includes knowledge, belief, art, morals, law, custom, and any other capabilities and habits acquired by man as a member of society” (9064).

    Turner toon aan hoe die verhouding tussen grammatika, dialektiek en retoriek deur die eeue verander het, bv die klem wat op elk geplaas is en die betekenis wat aan elk geheg is. Byvoorbeeld, in die geval van Lorenzo Valla (1407-1457) “rhetoric rules; dialectic makes rhetoric more effective, and grammar (meaning grounding in ancient languages and literatures) provided the raw material” (1308). Wat in gedagte gehou moet word, is dat die trivium op sowel gesproke as geskrewe taal betrekking het, al was gesproke taal aanvanklik oorheersend omdat daar min geskrewe rekords en ook min funksioneel geletterdes was. Later verskuif die klem, bv in 1867 William Dwight Whitney (1827-1894) “defined philologist as any ‘student of human thought or knowledge as deposited in literary records’” (4151).

    Met verloop van tyd het die klassieke tale (Grieks en Latyn) al hoe minder in aanvraag aan universiteite geword en het die klem na die nasionale spreektale en hulle taal- en letterkunde verskuif. Geskiedenis is aanvanklik saam met letterkunde gegroepeer en was toe eerder ‘n interessantheid of op vermaak ingestel. Sedert Edward Gibbon (1737-1794) se werk, The history of the decline and fall of the Roman empire (1776-1788), is geskiedenis egter veronderstel om “nonfiction about the past” te wees (3157) en moet dit verkieslik op primêre bronne gebaseer wees. Deesdae is geskiedenis ‘n dissipline wat deels by die humaniora en deels by die sosiale wetenskappe tuishoort.

    Turner se boek is buitengewoon leesbaar, gesaghebbend en interessant. Gevatte stellings kom voor. Na Moses word as die “principal Secretary to the Holy Ghost” verwys (1585). Benjamin Jowett (1817-1893) se boek oor Plato is beskryf as “the best translation of a Greek philosopher which has ever been executed by a person who understood neither philosophy nor Greek” (7600). Van Richard Jebb (1841-1905) is gesê: “What time he can spare from the adornment of his person, he devotes to the neglect of his duties” (7682). Dalk moet ek die volgende geval in gedagte hou wanneer ek my rubriek skryf: James G Frazer (1854-1941) “promised his publisher to ‘try to study brevity.’ If sincere, he was an appallingly bad student. The third edition [of The golden bough: A study in comparative religion, 1890, 2 volumes], finished in 1915, reached twelve volumes. In 1922, he took pity on readers and boiled it all down into a single volume” (7740).

    George Grey

    Dwarsdeur die boek maak Turner polities oorverligte geluide. Ek vestig slegs die aandag op wat hy oor sir George Grey (1812-1898), die Britse goewerneur aan die Kaap (1854-1861), skryf. “A reform-minded liberal and fanatical imperialist, an avid collector of rare books and manuscripts, a sincere Christian and racist, he sympathized with subject peoples even as they suffered under his brutality in the interests of empire” (8845). Grey was ‘n regeringsamptenaar in Australië voordat hy na die Kaap gekom het en ná 1861 die eerste minister van Nieu-Seeland geword het. “Throughout, he observed the indigenous people he ruthlessly ruled” (8853). Grey het inheemse Nieu-Seelandse tale geleer en Maori- en ander Polinesiese volksverhale versamel en gepubliseer, “predictably taking all credit for himself” (8853). Ek dink Turner se aanslag is hier uiters onbillik. Hy pas nie die beginsel toe wat hy self predik nie, naamlik dat Grey beoordeel moet word in die konteks van die tyd waarin hy gelewe het.

    Dit is moontlik ‘n insident soos die volgende wat aan Turner se verligte siel krap: “In a skirmish with the natives [in 1838 in Western Australia], in which he [Grey] was speared near the hip, he showed great courage, and put the assailants to flight, shooting the chief, who had wounded him” (Encyclopaedia Britannica, revised 14th edition, 1961, vol 10, p 882). Turner word in daardie artikel direk teengespreek: “The governor [Grey] gained the veneration of the Maori tribes, in whose welfare he took a close personal interest, and of whose legends and myths he made a valuable and scholarly collection” (882).

    In die Suid-Afrikaanse Biblioteek in Kaapstad is daar die waardevolle Grey-versameling bestaande uit 4 050 boekdele, insluitende meer as ‘n honderd Middeleeuse manuskripte, wat deur George Grey geskenk is (Reuben Musiker, Companion to South African libraries, Craighall: Ad Donker, 1986, p 147). In 1887 het Grey 14 000 boekdele aan die openbare biblioteek in Auckland, Nieu-Seeland, geskenk (Wikipedia).

    Grey het as bemiddelaar tussen die Vrystaatse regering en die Basoeto’s opgetree. Hy het ‘n federale regering vir Suidelike Afrika voorgestel, waartoe die Vrystaatse regering en moontlik ook die Zuid Africaansche/Transvaalse regering sou instem, maar die Britse regering was nie daarvoor te vinde nie; ook nie FW de Klerk en die ANC in die 1990’s nie. Op sy standbeeld in Kaapstad word Grey beskryf as “a governor who by his high character as a Christian, a statesman, and a gentleman, had endeared himself to all classes of the community, and who by his zealous devotion to the best interests of South Africa and his able and just administration, has secured the approbation and gratitude of all Her Majesty’s subjects in this part of her dominions” (Wikipedia).

    Slot

    In die hedendaagse universiteit is daar drie basiese fakulteite: artes/humaniora, sosiale wetenskappe en natuurwetenskappe. Eintlik is dit slegs die fakulteit artes wat op die geestelike vorming of opvoeding van studente ingestel is; dus sorg dat hulle lees-, skryf- (dus taal-) en dinkvaardighede ontwikkel. Studente wat nie ‘n graad hierin voltooi het nie, is al dikwels geleerde barbare genoem. Die kompartementalisering en selfs balkanisering van akademiese dissiplines, gevolg deur spesialisering, vind deesdae heeltemal te vroeg plaas. Beroepsopleiding word deesdae nie meer deur algemeen-geestelike vorming voorafgegaan nie. Dit is egter iets wat by uitstek in die nuwe Suid-Afrika nodig is, dus om in die grondfase ‘n sin vir beskawing te ontwikkel, onder meer omdat die universiteitskampusse periodiek op gewelddadige wyse deur studente op horings geneem word. Maar selfs op die hoogste universitêre vlak, dié van rektor, ontbreek daardie geestelike vorming soms omdat hy by uitstek beroepsopleiding ontvang het, bv as die rektor in die geneeskunde of selfs aptekerswese (werklike plaaslike voorbeelde) studeer het en hy bygestaan word deur ‘n viserektor wat in bv verpleegkunde (werklike voorbeeld) gekwalifiseerd is.

    Voorheen het die universiteit bepaal aan watter vereistes ‘n student vir toelating tot studie en deurlating tot ‘n graad moet voldoen. Deesdae word in toenemende mate eerder voldoen aan die eise wat die studente en plaaslik die ANC-regering stel. Weens kruipsug waak nie ‘n enkele plaaslike universiteit daadwerklik oor universitêre outonomie en akademiese vryheid nie. My skoolmaats wat in die geneeskunde wou studeer, het Duits as vak gekies omdat sodanige leeskennis destyds deur die universiteit vereis is. Insgelyks het dié wat in die regte wou studeer, Latyn as vak gekies. Deesdae word geredeneer dat geen plaaslike universiteit (‘n mate van) vaardigheid in enige taal behalwe Engels mag vereis nie.

    Turner verwys na “Mithridates VI of Pontus [135-63 BC] who, according to Pliny the Elder [23-79], spoke all twenty-plus languages of the peoples [in Anatolia, Turkey] he ruled” (4058). William Jones (1746-1794) was elf vreemde tale magtig (“Greek, Latin, French, Italian, Spanish, Portuguese, German, Persian, Turkish, Arabic, and Hebrew” – 3466) en “he knew something about fifteen others” (2763). Blykbaar word net swart studente in die nie-rassige nuwe Suid-Afrika toegelaat om op die belastingbetalers se koste mediese opleiding in Kuba te ontvang. Sulke studente moet Spaans leer, maar in Suid-Afrika mag daar nie van enige student vereis word om Afrikaans magtig te word nie, al is Afrikaans plaaslik veel meer bruikbaar as Spaans.

    Weens die onvoldoende toelatingsvereistes wat om polities byderwetse redes gestel word, voltooi die meeste eerstejaarstudente nie hulle graadkursusse nie. Diegene wat dit wel doen, voltooi hulle studie nie binne die minimum tydperk nie. Hierdie opset is nie in die belang van die studente, die universiteite en die land nie. Insgelyks funksioneer die ANC-regering in wesenlike opsigte nie in die land se belang nie. Dit is die kernprobleem wat glad te geredelik as onoplosbaar beskou word. ‘n Mens kan met reg van akademici verwag dat hulle hul rug styf teen ‘n ondoeltreffende, korrupte en ideologies misleide bewind sal maak, maar hulle doen dit nie. As die groen hout deur apatie verteer word, watter hoop op doeltreffende verset kan daar by die droë hout wees?

    In Suid-Afrika is miljoene rande se skade die afgelope dekade aan universiteitseiendom aangerig. Sedert 1994 het (Westerse) beskawing plaaslik eerder agteruit as vooruit gegaan. Waaraan die land behoefte het, is ‘n basiese, algemene graadleergang ingestel op die breë en indiepte geestelike vorming van studente. Studente moet die vermoë ontwikkel om krities en met insig te kyk, te lees en te luister, heldere begrippe te vorm en om daaraan duidelike uitdrukking in goed geformuleerde sinne te gee. Bowenal moet hulle kreatief met idees kan omgaan deur te put uit die beste wat deur die mensdom voortgebring is. Skoling in die letterkunde, taalkunde, geskiedenis en wysbegeerte is hiervoor noodsaaklik; ook inligtingkunde, nie bloot in die sin van rekenaargeletterdheid nie, maar veral in die opsporing en verwerking van data en inligting, insluitende grondlegging in navorsing en rigtingwysing in innoverende denke en die toepassing daarvan. In so ‘n substansiële kernleergang is daar geen plek vir bloedarmoedige skyndissiplines soos swartstudies en vrouestudies nie.

    Wat hiermee gevisualiseer word, is ‘n hedendaagse voortsetting en aanpassing van veral die Middeleeuse Trivium, dus beskawende geestelike vorming wat studente voorberei op ‘n suksesvolle loopbaan in enige beroep, asook hulle doeltreffende funksionering as ouers, gemeenskapslede en landsburgers. Sodanige Baccalaureus Artium-leergang kan teen billike koste deur afstandsonderrig aangebied word, dus sonder om by te dra tot die oorbevolking van residensiële universiteite.

    Die voorafgaande uiteensetting is ‘n konserwatiewe benadering tot die tradisionele universiteit. Hierdie teks dien as aanloop tot my beoogde latere bespreking van Chris Brink se boek, The soul of a university: Why excellence is not enough (Bristol University Press, 2018, 408p; Amazon Kindle $28,36). Hier volg ‘n aptytwekker.

    Brink was die rektor van die Universiteit Stellenbosch (US) van 2002 tot 2007. Op daardie stadium het ‘n hewige taalstryd gewoed. Hoewel Brink (soos sy latere opvolger, Wim de Villiers) voor sy aanstelling valslik voorgegee het dat hy Afrikaans sou bevorder, het hy (soos De Villiers) alles in sy vermoë gedoen om die US te verengels. Brink kom uit Upington en boonop uit ‘n Afrikaanssprekende gesin. Daarby het hy aanvanklik aan die Randse Afrikaanse Universiteit studeer. ‘n Mens sou dink dat hy goed ingelig behoort te wees oor die Afrikaanse grondslag waarop die US kragtens sy stigtingsvoorwaarde veronderstel is om te funksioneer.

    Brink skryf: “Deep within the psyche of Stellenbosch is the story of how the university’s founding was made possible by the bequest of £100 000 in the will of Oom Jannie JH Hofmeyr, stipulating that the bequest was to enable Afrikaans to have geen mindere plaatz – no lesser place – at the university than English. That is why, at the centre of Stellenbosch University campus, you will find the statue of JH Hofmeyr, with the simple inscription Ons Weldoener – Our benefactor” (Kindle 2931). Dit moet “plaats” wees en nie “plaatz” nie, maar dit is tekenend van die minagting waarmee Brink met sy moedertaal, Afrikaans, omgaan. “Oom Jannie” verwys gewoonlik na Jan Smuts. Hofmeyr, daarenteen, was bekend as Onze Jan.

    Maar die eintlike en feitlik ongelooflike fout in hierdie aanhaling is dat Brink die stigtingskenker van die US, Johannes Henoch (Jan) Marais (1850-1915), met Jan Hendrik Hofmeyr (1845-1909), die leier van die Afrikanerbond, verwar. Dit ten spyte van die feit dat Brink as US-rektor daagliks Marais se standbeeld op die Jan Marais-plein op die US-kampus kon waarneem. Dit in sigself beklemtoon die feit dat Brink nooit erns met die behoud van Afrikaans as die eens dominante US-onderrigtaal gemaak het nie.

     

  • Hoe Christendom wetenskap bevorder het en rewolusionêre net wil afbreek

    Thomas van Aquino

    As ek terugkyk na die wetenskapfiksieskrywers uit die sestiger jare, met hul hoop op ‘n tegnologiese utopie in die een en twintigste eeu, en ons vergelyk dit met wat tans in die wêreld gebeur, kan ons maklik tot die konklusie kom dat iewers iets behoorlik fout gegaan het. Volgens Arthur C Clarke sou ons al in 2001 gereeld vakansies op die maan gehou het, en enorme ruimtestasies gevul met winkelsentrums sou in ‘n wentelbaan om die aarde getuimel het.

    Ons is nou vyftien jaar in die een en twintigste eeu en besef nou al te goed dat Clarke se voorspellings ietwat te optimisties was. Daar is enersyds wel tegnologiese ontwikkelinge, maar die hele obsessie met die ruimte is nie meer wat dit destyds was nie, en bly maar in die gedagte van enkele miljardêr-entrepeneurs wat so dan en wan ‘n stap in daardie rigting waag.

    Die volkere wat hierdie tegnologiese ontwikkelinge moontlik gemaak het, is hoofsaaklik te vinde by die Christelike wêrelddele, met Wes-Europa as bakermat. Die Christelike geloof het juis hierdie tegnologiese voorsprong gefasiliteer. Dit sien ons in werke van Augustinus van Hippo en later Thomas van Aquino, twee van die mees prominente denkers van die vroeë Christendom. Vir hierdie denkers was die belangrikste onderskeid tussen mens en dier die vermoë om rasioneel en logies te dink. Plato meen dat die mens onderskei homself van die dier deur sy vermoeë om wiskunde te kan doen.

    Hoe dit ook sy, hierdie logiese dimensie van die mens se gees het Augustinus en Aquinas laat konkludeer dat die mens sy rasionele brein moet gebruik om die geheime van die heelal te ontsyfer. Die denkstroom wat hulle ontwikkel het, het moderne wetenskaplike ondersoek ingelui, en die opvatting was dat tegnologie en rasionele denke die mens nader tot God sou laat kom. Deur die invloed van die Christelike denke was die ou mitiese wetenskappe soos astrologie omgesit in sterrekunde en alchemie omgesit in moderne chemie.

    Die moderne wetenskap probeer verbande te lê tussen oorsaak en gevolg en op hierdie manier natuurwette te ondersoek. In die Islam daarenteen het wetenskap nie tot dieselfde mate ontwikkel nie, aangesien enige oorsaak-gevolg verbande beskou word as die wil van God, en geen vraag mag in hierdie verband gestel word nie.

    Dit is nogal ironies dat dieselfde denke wat Christendom ontwikkel het nou deur ateïste gebruik word om Christendom belaglik te maak. Dikwels verwys hulle na die Donker Middeleeue wat na die val van die Romeinse Ryk gevolg het. Onmiddelik gaan hulle gedagtes na heksejagte, die Inkwisisie, bygeloof en ‘n gebrek aan tegnologiese ontwikkelinge.

    Dat die Donker Middeleeue sulke grimmige tye was, behoort tot die selfde graad van onwaarheid as apartheid wat sogenaamd ‘n misdaad teen die mensheid was. In daardie tyd was die tegnologiese ontwikkelinge juis op ‘n hoogtepunt. Ons kan ‘n paar voorbeelde noem:

    • Die bril. Een van die belangrikste uitvindings uit die Middeleeue was die bril gewees. Mense so teen hul veertigs kon vroeër nie meer hul ambag beoefen nie, aangesien hul gesigsvermoë dit nie meer toegelaat het nie. Die bril het veroorsaak dat mense op die toppunt van hul deskundigheid hul beroep nog jarelang kon beoefen, wat uiteraard goed gesorg het om hul persoonlike welvaart te verbeter.
    • Die skoorsteen. In die Romeinse tyd was daar nie soiets soos skoorstene in huise nie. Mense moes maar met warm komberse hulself teen die koue winters beskerm. In die Middeleeue was die skoorsteen uitgevind wat veroorsaak het dat rook veilig uit die huise kon ontsnap terwyl die hitte nog binne gebly het. Dit het ‘n gevolg gehad dat mense gesonder begin leef het en meer persoonlike energie kon spandeer op hul ambagte as om voortdurend hulself teen die koue te bewapen.
    • Skouertuig vir perde. Die Romeine het gebruik gemaak van osse om hul lande te ploeg en om swaar karre te trek. Osse is uiteraard sterk, maar ook baie stadig. Hulle wou graag perde ingespan het vir daardie doeleindes, maar die perd se lang nek was ‘n belemmering gewees. Perde kon op daardie stadium net ligte vragte trek sonder dat hul kele toegedruk sou word. In die Middeleeue het iemand ‘n tuig ontwikkel wat oor ‘n perd se skouers gesit kon word, en eensklaps kon perde ingesit word om lande heelwat vinniger te ploeg en swaar karre te trek. Dit het ook aanleiding gegee dat hulle begin insien het dat ‘n mens perde of osse eerder twee by twee agter mekaar kon inspan in plaas van langs mekaar om nog meer swaar vragte te trek. In die Romeinse tyd was perde langs mekaar ingespan. Dit sien ons veral as ons kyk na standbeelde van die godin Nike, waar haar strydwa deur meerdere perde getrek word wat langs mekaar hardloop. Die Romeine kon hooguit vyf perde inspan, anders sou hulle voortdurend teen mekaar bots en stamp, maar as hulle agter mekaar ingespan word kon hulle uiteraard heelwat meer vermag.
    • Banke en wisselkantore. In verband met struikrowery het baie geld verlore gegaan tussen dorpe en stede. Vervoer van geld moes gepaard gegaan het met wagte wat saamgeloop het om moontlike diewe af te weer. In die Middeleeue was die konsep van ‘n tjek geloods wat slegs by banke inwisselbaar was op die ontvanger se naam, wat struikrowers oorbodig gemaak het. Die monnike was ook van die eerste vroegmoderne bankiers gewees.
    • Geleerdheid onder monnike. Ons is onder die indruk dat monnike in kloosters die hele dag net die Bybel gelees het. In feite het hulle daarmee saam ook belangrike filosowe gelees en self wysgerige stukke geskryf wat selfs moderne professore nouliks kan oortref. Van hulle was ook geleerd in wetenskap en kon met hul beperkte kennis uitermate diepsinnige debatte voer en standpunte inneem. Iemand soos ek wat in die geleentheid was om die Strahovskyklooster in Praag te kon besoek, kan getuig van die tientalle meters boekrakke vol skrywes oor onderwerpe wat wissel van teologie tot sterrekunde, plantkunde en ‘n hele rits ander velde waarin hulle geleerd was. Anders as die tydsgees ons voorhou was hulle beslis nie dom of skolasties ingeperk nie.

    Wat die heksejagte aanbetref besef min mense deesdae dat dit hoofsaaklik sekulêre howe was wat die vonnisse uitgespreek het. Die Inkwisisie moes soos moderne advokate voor die howe bewys lewer of goed oortuig dat hulle met hekse te make gehad het, en slegs as die howe skuld bevind het, kon die Inkwisisie oorgaan tot teregstelling. Andersyds was in lande waar die Inkwisisie meer mag gehad het relatief min hekse verbrand. Uiteraard was daar altyd magsmisbruik gewees van hierdie orde en gevalle waar hulle hand uitgeruk het, maar dit het meestal gevolg op krisisse soos die builepes of ander onverklaarbaarhede wat mense persoonlik geraak het, juis omdat ‘n formele ondersoek nie altyd moontlik was nie.

    Die vroeë welvaart het begin by die Katolieke, maar het met verloop van tyd oorgewaai na die Protestante toe. Dit is daarom nie heeltemaal waar om die Protestante al die eer en krediet te gee vir Westerse welvaart nie. Hulle het dit min of meer oorgeneem van die Katolieke wat in sommige dele van Europa hul geloofwaardigheid begin verloor het.

    In die tyd waarin ons nou leef kan ons sien hoedat Protestantisme in die Weste vanuit alle oorde aangeval word deur allerlei radikale aktiviste met rewolusionêre oogmerke. Hul eie denke is egter heelwat primitiewer en gevaarliker, en dit sien ons aan die hand van die volgende eienskappe.

    • Die rewolusionêr vind dat die wêreld te ingewikkeld begin word en wil alles afbreek tot eenvoud. Om hierdie rede ontmoedig hulle vrye denke en gebruik liewer indoktrinasie, vergelykbaar met George Orwell se “Four legs good, two legs bad” skape.
    • Die rewolusionêr wil andersyds ook ‘n einde maak aan privaat eiendom en alle gesag sentraliseer. Privaat eiendom beteken ‘n gesonder verband tussen produksie en beloning. As privaat eiendom afgeskaf word kan jy eindeloos produseer net om te sien hoe die staat alles vat sonder vergoeding of beloning. Hiermee word hard werk en kreatiwiteit ontmoedig.
    • Waar die Christene glo dat vrees vir die Here die beginsel van wysheid is, glo die rewolusionêre dat die mens eindeloos maakbaar is. Die motief agter vrees vir die Here is nie angs nie, maar respek vir die natuur en al sy kompleksiteite en die belang van ‘n eenvoudige lewe. Waar die rewolusionêr streef na absolute eenvoud, streef die (veral) Protestantse leer na ‘n balans tussen eenheid en diversiteit.
    • Die belangrikste onderskeid tussen die Christelike en rewolusionêre wêreldbeeld is dat Christendom het gebou aan die moderne wêreld en rewolusie kan net afbreek. Kyk maar na intellektuele rewolusionêre soos Hegel, Bakoenin of Proudhon, wat aangevuur was met die leuse: ”Die genot van vernietiging is ‘n kreatiewe genot”. Hulle het terdeë besef dat die “vloei van die geskiedenis” die vloei van bloed beteken. Nesta Webster skryf in haar tesis “The French Revolution: A Study in Democracy” (1919) dat die leiers van die Franse Rewolusie kalm en uitgebreid bereken het hoeveel mense doodgemaak moes word vir die rewolusie om te slaag en het allerlei planne beraam om hierdie te bewerkstellig. Volgens hulle somme moes twee derdes, oftewel sestien miljoen Franse doodgemaak word vir hierdie doeleinde.

    Dit is duidelik dat die Christelike leerstellings in die weg staan van die doelstellings wat rewolusionêre graag wil sien. Hulle geloof is dat die mens se verlossing in radikale eenvoud en vernietiging lê.

    Met die verwoesting wat ons in Ferguson, Baltimore en andere dele van die Verenigde State gesien het, tesame met IS wat duisende jare oue artefakte tot dusver vernietig het, sien ons hoe die gees van rewolusie in hierdie dade glimmer. Die verskil is dat hul meesters tot die besef gekom het dat ‘n mens beter van bestaande middele en opvattings gebruik kan maak as om nuwe gedagtegoed in te stel soos destyds in die ou Sowjet Unie. Laasgenoemde word nie altyd aanvaar deur die menigte nie. Om hierdie wêreldwye rewolusie te laat slaag moet dit so natuurlik moontlik lyk en aansluit by mense se bestaande waardestelsels.

    Dit is ook in ons belang om te besef dat hierdie gewelddadige opwellinge nie toevallig gebeur nie. Dit is al jare vantevore beplan en in hierdie tydstip is die uitvoerende fase besig om voltrek te word. Net soos Christendom wetenskaplike denke bevorder het, het die rewolusionêre op hul eie manier ook hul taktiek verfyn om hulself nog verder uit die skynwerpers te hou terwyl hulle die wêreld aan die brand steek. Ons sien byvoorbeeld dat IS uit is om ‘n globale kalifaat te skep, terwyl die tiranne Saddam Hoessein en Mohammar Khadaffi juis hierdie strominge teëgehou het, vandaar dat hulle waarskynlik verwyder moes word. As IS daarin slaag om ‘n kalifaat in daardie wye gebied te skep en dus mag te sentraliseer, sal dit die skaduregering se werk makliker maak om beheer uit te oefen oor hierdie wêrelddeel. Alles wat dus gebeur het ‘n groter plan agter die skerms. Dit sal na alle waarskynlikheid dekades of selfs meer as ‘n honderd jaar duur, maar so stadigaan word daar gebou aan ‘n globale wêreldorde, en IS, die vernietiging van Suid-Afrika en nou die Verenigde State is alles klein brokstukkies wat hierdie groter orde gaan fasiliteer. Vergelyk hoe Islam meer as twee honderd jaar die septer in Bosnië geswaai het voordat die Bosniërs so stadigaan tot Islam bekeer het.

    Op hierdie stadium in die geskiedenis is Christendom die mees vervolgde geloof ter wêreld. Elke elf minute word iewers op die wêreld ‘n Christen vermoor omwille sy geloof, terwyl die massamedia geen woord hieroor rep nie. Duisternis en bygeloof word so stadigaan die nuwe verligtingsideale wat ons moet omarm in die naam van “gelykheid”.

    Wie weet, as dit nie vir die rewolusionêre was nie, sou Arthur C Clarke se droom van ‘n tegnologiese utopie dalk meer haalbaar gewees het.

    Dit bewys weereens dat op die ou einde van die dag is die rewolusionêre hul eie grootste vyand.

  • Afkophoenderbeskawing

    Soos met ander begrippe, (Calvinisme byvoorbeeld), word die begrip « feodaal » en » feodalisme » nogal los en vas rondgegooi. Dit word veral problematies wanneer die lewenswyse en sosiale patroon van die Afrika mens as « feodaal » beskryf word, want raakpunte tussen die Afrika patroon en die Europese feodalisme is daar werklik net nie. Maar vir diegene wat steeds meen daar is ooreenkoms tussen die Afrika samelewing en die Europese feodalisme, net die volgende paar gedagtes :

    Feodalisme dui op die sosiale en politieke ordening van die samelewing gedurende die Europese Middeleeue. Die Middeleeue strek rofweg vanaf die val van die Wes-Romeinse Ryk in die 5e eeu tot met die aanvang van die Renaissance in die 15e eeu. Die hoogtepunt van die Middeleeuse Europese beskawing is bereik gedurende die periode vanaf die 9e tot die 15e eeu.

    Sy-aansig van die Nôtre Dame
    Sy-aansig van die Nôtre Dame

    Die middeleeue het in die eerste plek argitektuur opgelewer wat haas ongeëwenaar is in die wêreldgeskiedenis. Ons dink hier veral aan die Gotiese katedrale wat in dié tyd oral in Europa opgerig is en wat hulle gelyke in terme van skoonheid en tegniese vaardigheid nie ken nie. Enkele van die meer bekende voorbeelde is die Nôtre Dame in Parys, Westminsterabdy in Engeland, die katedrale van Keulen en van Milaan en Chartres, ens., ens., ens. Dosyne en dosyne meesterstukke. En dan die asemrowende Sainte Chapelle, opgerig in die dertiende eeu deur die kruisvaarderkoning, Saint Louis.

    Indruk van die interieur van die Sainte Chapelle
    Indruk van die interieur van die Sainte Chapelle

    Nie net argitektuur was ‘n kenmerk van die Middeleeue nie, maar ook borduurwerk, tapiserieë, porseleinwerk, die wonderbaarlike geïllustreerde manuskripte, mosaïeke, digters, ( Dante, Petrarca, Chaucer, die Troebadoers, die Minnesangers, ens.), filosowe ( Thomas Aquinas, Willem van Ockham, Averroës), beeldhouers (Donatello), skilders,(Giotto) en die pragtige tradisie van onbegeleide (a capella) koorsang.

    'n Voorbeeld van 'n Middeleeuse mosaïek
    ‘n Voorbeeld van ‘n Middeleeuse mosaïek

    Die Middeleeue is inderdaad ‘n universum eerder as ‘n periode in die geskiedenis. Dink maar net, die Middeleeue beslaan die helfte van die tydperk sedert die geboorte van Christus tot vandag toe. Tien eeue van geduldige, toegewyde en volgehoue arbeid en skeppende aktiwiteit. En hoewel daar op sosiale en staatkundige gebied beperkte mobiliteit was, was daar op kulturele en kunsgebied voortdurend ontwikkeling en verryking, dus alles behalwe die statiese en uitsiglose geskiedenis van Afrika.

    'n Bladsy uit een van die derduisende geïllustreerde Middeleeuse manuskripte
    ‘n Bladsy uit een van die derduisende geïllustreerde Middeleeuse manuskripte

    Elke lid van die feodale stelsel het van geslag tot geslag die rol vervul wat met sy spesifieke plek in die samelewing ooreengestem het, ‘n rol wat oor eeue heen weinig verander het. Hierdie strakke hiërargiese struktuur was op ‘n langtermynsiening van die lewe ingestel wat ‘n teelaarde was vir die daarstelling van een van die grootse hoogtepunte in ons beskawing. Die beskrywing « donker »  Middeleeue  om hierdie tydperk te tipeer, kan nie verder van die waarheid wees nie. Inteendeel is hierdie periode gekenmerk deur ‘n onvergelyklike rykdom van kulturele en artistieke prestasies.

    'n Toneel uit die 70-meter-lange tapisserie wat die verowering van Engeland deur Willem die Veroweraar in 1066 uitbeeld. Die tapisserie is enkele jare na die Normandiese inval voltooi. Die Noormanne (Normands) was ten tye van die inval volledig verfrans, vandaar ook die reuse-invloed van Frans op die Engelse taal.
    ‘n Toneel uit die 70-meter-lange tapisserie wat die verowering van Engeland deur Willem die Veroweraar in 1066 uitbeeld. Die tapisserie is enkele jare na die Normandiese inval voltooi. Die Noormanne (Normands) was ten tye van die inval volledig verfrans, vandaar ook die reuse-invloed van Frans op die Engelse taal.

    Ook die reëls van ‘n beskaafde lewenswyse is ontleen aan die Middeleeue, die heraldiek, goeie maniere, etiket en hoflikheid. Die woord « hoflik » kom trouens van die hof van ‘n koning of ‘n edelman. m.a.w. hoflik is die manier waarop ‘n mens jou gedra het aan die hof van ‘n aristokraat. Maar hierdie reëls het ook veel meer omvat nl. eerlikheid, dapperheid, getrouheid, lojaliteit, pligsgetrouheid, idealisme, eer en eergevoel, en Christelike waardes in die algemeen – al daardie dinge wat in die « nuwe » Suid-Afrika en die aanloop daartoe met minagting in die slopsemmer gegooi is. Om vandag te praat van getrouheid of lojaliteit of integriteit is om uitgelag te word.

    Die Middeleeue het natuurlik ook sy skadukante gehad, om by die Inkwisisie maar te begin. Skadukante is nou eenmaal deel van die menslike psige. (Joseph Conrad se « Heart of Darkness ».)

    En dan, natuurlik het ander periodes in die geskiedenis nie juis ‘n tekort aan duisterhede gehad nie. Dink maar net aan die twintigste eeu. En dít sonder die kulturele prestasies.

    Ten spyte van die tekortkominge het die Europese feodale stelsel ‘n onwrikbare sin gehad vir wat ‘n betekenisvolle en doelgerigte samelewing was – die lyfeiene was trou verskuldig aan sy heer en die edelman aan die koning en die koning aan God. Hierdie patroon is vir ‘n duisend jaar nooit bevraagteken nie. Vandag is so ‘n beskouing natuurlik ondenkbaar. Maar dan, aan die ander kant, is die samelewing waarin ons vandag leef, veel beter? Sekerlik is dit anders: ‘n afkophoenderbeskawing wat nie weet waarvandaan hy kom en waarheen hy op pad is nie, wat in niks meer glo nie en wat aan niks meer waarde heg nie behalwe vir ‘n paar ideologiese obsessies wat hom net verder en verder die verderf inhelp.

  • Wat is die liberalisme? Met ’n kort verwysing na Steve Hofmeyr

    Wat is die liberalisme? Met ’n kort verwysing na Steve Hofmeyr

    danie_goosen

    deur Danie Goosen

    Daar word dikwels gesê dat die liberalisme een van die grootste ideologiese gevare vir Afrikaners inhou. Maar wat word hiermee bedoel?

    Nou, alvorens misverstand alles beduiwel, wil ek dit hier reg aan die begin so duidelik as moontlik stel. Ek stem met hierdie uitspraak saam. Trouens, dit kan nog sterker verwoord word:

    Die liberalisme (en in die besonder sy hedendaagse variant, die neo-liberalisme) is die grootste ideologiese uitdaging waarvoor ons – maar ook talle ander kultuur-gemeenskappe dwarsoor die wêreld – te staan gekom het. Selfs ’n veel groter bedreiging as dinge soos vyandige state; die korporatiewe globalisme met sy dwang tot eenvormigheid; die verkrummeling van gemeenskapstrukture en die gevolglike verlies aan politieke inspraak in eie sake; die tirannie van politieke korrektheid en die selfveragting waaraan die intellektuele elites in die Westerse wêreld (maar ook onder Afrikaners) ly; die onvermoë om ‘nee’ vir vreemdelinge te sê en grense tussen gemeenskappe, kulture en tradisies te respekteer; die druk waaronder die politieke lewe en ’n sin vir die goeie oordeel verkeer (onder meer vanweë die burokratisering van die alledaagse ervaring en die vertroue op die sogenaamde klas van eksperts), ensovoorts.

    Uiteraard beteken dit nie dat die liberalisme van hierdie lys van ‘bedreiginge’ geïsoleer kan word nie. Trouens, hierdie dinge – vyandige state, globalisme, verlies aan politieke deelname, ensovoorts – kan juis as ’n effek van die ideologiese liberalisme beskou word. As ons hulle egter wil begryp, moet die liberalisme ten grondslag daarvan verstaan word. Laasgenoemde verteenwoordig die dikwels onuitgesproke ideële agtergrond wat genoemde dinge aanmoedig en bevorder. Trouens, die liberalisme maak hierdie dinge moontlik.

    Maar, en hieroor gaan die artikel, wat bedoel ons as ons van die liberalisme praat? Gebruik ons dié woord korrek wanneer ons dit dikwels kwistig rondgooi? Nog erger, is ons nie dikwels net so liberaal soos diegene wat ons graag van liberalisme beskuldig nie?

    Wat is die liberalisme? In die gewone omgangstaal word die liberalisme dikwels verbind aan politieke dinge soos ’n konstitusionele regeringsorde en alles wat dit kenmerk: die verdeling van regeringsmagte, die oppergesag van die wet, ’n handves van menseregte, ensovoorts. Die meeste van hierdie dinge was egter reeds kenmerkend van die sogenaamde pre- en dikwels anti-liberale Middeleeue. As sodanig kan dit nie die wese van die liberalisme verteenwoordig nie. Daarvoor sal verder gesoek moet word.

    Ons gaan hieronder uit van die standpunt dat die wese van die liberalisme blyk uit die spesifieke opvatting van die mens wat ten grondslag daarvan lê. Gemeet aan hierdie mensbeeld is die liberalisme ’n moderne verskynsel, want dit is eers in die moderne era dat die liberale opvatting van die mens na vore kon tree. Tydens die Klassieke wêreld van die Grieke en die Romeine, maar ook tydens die Christelike Middeleeue (’n tydperk wat glad nie so donker was as wat die liberale cliché lui nie) was die liberale mensbeeld onbekend. Waarna verwys ons?

    Die wese van die liberale mensbeeld blyk uit twee vooronderstellings wat ten grondslag daarvan lê. Volgens die liberale opvatting is die mens eerstens van nature ’n vryswewende individu en nie ’n gemeenskapswese nie, en tweedens is die mens vry wanneer hy oor die keusevryheid beskik om sy lewe volgens sy eie individualistiese wil in te rig.

    Geleerd geformuleer: die liberalisme word deur sowel ’n atomistiese as ’n voluntatiewe opvatting van die mens gekenmerk. Volgens die liberalisme kan die menslike toestand met ’n alleenstaande eiland vergelyk word waarop die individu (’n soort Robinson Crusoe) kan maak soos wat hy wil, solank hy nie – en dit is die tipiese kwalifikasie van die liberalisme – ‘andere’ benadeel nie (Die feit dat die liberalisme ander mensbeskouinge as die liberale lewenshoudinge minag, word daarmee gerieflikheidshalwe vergeet).

    As ons die liberalisme wil verstaan, moet die implikasies van hierdie mensbeeld – ’n rewolusie in die geskiedenis van mensbeelde – behoorlik onder oë gekry word. Wat presies word daarmee bedoel? Indien ons nie hierdie vraag antwoord nie, loop ons die risiko om onder die slagspreuk dat ons anti-liberaal is dieselfde mensbeeld te handhaaf.

    Laasgenoemde gebeur juis dikwels in sogenaamde anti-liberale kringe. Soos onder neo-konserwatiewe politici en intellektuele in die Verenigde State. Alhoewel neo-konserwatiewes in dié land dikwels ’n stryd teen die liberalisme voer, is ook hulle tot ’n individualistiese opvatting van die mens verbind. Ironies genoeg gee hulle daarmee juis kontinuïteit aan die liberalisme. Geen wonder dat die stryd tussen die twee groot politieke partye in die VS ’n mens dikwels met die gevoel laat dat hulle geen werklike alternatiewe vir mekaar bied nie. Vanweë hulle gedeelde mensbeskouing lyk die Demokratiese Party (die sogenaamde liberale party) en die Republikeinse Party (waar die meeste neo-konserwatiewes hulself bevind) dikwels na spieëlbeelde van mekaar, kante van een en dieselfde dieperliggende ideologiese munt.

    Ten minste die volgende kort opmerkings moet oor die liberale opvatting van die mens gemaak word. Hopelik sal iets van die wese van die liberalisme duideliker daaruit blyk.

    1. Historiese oorspronge van die liberalisme

    Die historiese oorspronge van die moderne individualisme kan na 17de eeue figure soos Thomas Hobbes en John Locke teruggevoer word. Die liberale rewolusie wat Hobbes en Locke ingelei het, rus op die gedagte dat die mens van nature as ’n vryswewende individu verstaan moet word. Alvorens ek as mens dus as ’n lid van enige familie, dorp, stad, etnos of kultuur beskou kan word, is ek ’n individu. Hiervolgens behoort my veelheid van gemeenskapsbinding nie tot die wese van my as mens nie. Inteendeel, hierdie bindinge word deur die liberalisme is sekondêr tot my eie self beskou, ’n soort toevallige addendum tot wie ek eintlik is.

    Kortom, as my verbintenis tot bepaalde gemeenskappe – my familie, my etnos, my kerk, ensovoorts – hoegenaamd iets oor myself as mens te vertel het, is dit dinge wat bloot ekstrinsiek tot my menswees behoort. Hulle is nie intrinsiek deel daarvan nie. Trouens, as ek my menswees wil verstaan, moet ek hierdie dinge van my afgooi.

    As sodanig verskil die liberale mensbeeld van die Klassieke Griekse, Romeine en uiteindelik Christelik-Middeleeuse opvatting van die mens. Volgens laasgenoemde is ons as mense van nature gemeenskapswesens. Vanuit hierdie perspektief beskou is my verskillende gemeenskapsbindinge daarom ook nie ’n toevallige – ekstrinsieke – toevoegsel tot my menswees nie. Inteendeel, hulle behoort intrinsiek tot wie en wat ek is. Die feit dat ek tot hierdie of daardie familie, dorp, stad of etnos behoort, vertel iets wesenlik omtrent myself as mens. My menswees bestaan nie in abstraksie daarvan (en dus in ’n soort gemeenskapsvrye sone) nie. Inteendeel, my menswees bestaan slegs in en deur hierdie gemeenskapsbindinge.

    Indien hierdie bindinge dus misken word, word my menswees as sodanig daardeur misken.

    Daarmee het die outyd natuurlik nie gesê dat ek met slegs een gemeenskapsbinding – soos byvoorbeeld die feit dat ek tot ’n bepaalde etnos of kultuurgemeenskap behoort – saamval nie. As mens word ek altyd weer deur ’n veelheid van sodanige bindinge gekenmerk. Maar hoeveel gemeenskapsbindinge ook al kenmerk, ek is nooit – soos in die liberale mensbeeld – daarsonder voor te stel nie. Ek bestaan in en deur my gemeenskappe.

    2. Die liberale idee van vryheid

    Die liberale mensbeskouing word deur ’n spesifieke opvatting van vryheid gekenmerk. Daarvolgens is ek vry wanneer ek oor die keusevryheid beskik om te handel soos ekself goeddink, en nie soos wat enige gemeenskap, tradisie of kultuur aan my voorskryf nie.

    Laasgenoemde opvatting is vandag die mees gesaghebbende opvatting van vryheid. Nog meer, dié vryheidsopvatting word vandag – by grasie van die verlies aan alternatiewe – dikwels tot die ekstreme toe deurgevoer. Laasgenoemde blyk onder meer uit die feit dat selfs onvolwassenes vandag as vry geag word slegs wanneer hulleself (en nie bowe-individuele kragte soos die ouerlike gesag, die tradisionele skool, universiteit of kultuur nie) besluit hoe hulle opgevoed moet word, watter kurrikulum hulle op skool of universiteit moet volg, of watter dinge as reg/verkeerd, mooi/lelik of waar/vals beskou moet word. Onvolwassenes moet self oor hierdie dinge besluit.

    Ten grondslag van hierdie vryheidsopvatting staan die idee dat die individu outonoom (en dus onafhanklik van enige ander gesag) oor homself kan besluit. In die proses word nagelaat om aan te toon dat die liberale vryheidsopvatting ’n pure fiksie is. Waarom? Omdat die liberale individu, in weerwil van sy pretensie om self te besluit, inderwaarheid deur ’n magdom liberale kragte voorgeskryf word wat om te doen en wat nie: dit is kragte soos die liberale staat, die liberale ekonomie, die liberale regswese, die liberale akademie, die liberale media, ensovoorts.

    Kortom, daar word nagelaat om aan te toon dat die liberale vryheidsidee deur ’n verlammende kontradiksie gekenmerk word. Terwyl die outonome individu dink dat hy oor alles besluit, word hy deur ’n netwerk van liberale kragte – tot in die fynste detail rondom dinge soos lewenstyle, beroepskeuses, etiese voorkeure, hoogste waardes, godsdienstige oortuigings, ensovoorts – ingelig, bestuur, voorgelig, voorgeskryf.

    Teenoor die liberale vryheidsopvatting staan die tradisionele vryheidsopvatting vanuit die ou wêreld. Daarvolgens is ek vry wanneer ek saam met my gemeenskapsgenote deelneem aan die verwesenliking van wat as die gemeenskaplike goed beskou word. Laasgenoemde vryheidsidee vooronderstel nie, soos in die liberalisme, dat daar ’n spanning is tussen my vryheid en wat die tradisie as ‘goed’ aan my as individu voorhou nie. Inteendeel, volgens die tradisionele opvatting is ek as individu eers vry wanneer ek juis in ooreenstemming lewe met wat deur die tradisie (familie, skool, universiteit, kerk, ensovoorts) as goed beskou word.

    ’n Tipiese voorbeeld hiervan kan in die ou republikeinse tradisie (waaronder ook onder Afrikaners in veral die vroeë Boererepublieke) opgespoor word. Republikeine is nie vry omdat hulle in die eerste plek self besluit oor hoe hulle hul lewe as individue wil inrig nie, maar omdat hulle op ’n gesamentlike grondslag (en op die ‘verhoë’ van die eie gemeenskap, soos die eie parlement, die eie gemeenskapsraad, die eie stadsraad, die eie skool en universiteit, ensovoorts) deelneem aan die verwesenliking van wat hulle as die gemeenskaplike goed beskou. Laasgenoemde sluit onder meer dinge in soos ’n eie taal, kultuur en tradisie, asook die ‘waardes’ wat deur laasgenoemde dinge oorgedra word (dit is dinge soos dapperheid, geregtigheid, waarheid en skoonheid).

    Liberale woordvoerders, ook in Suid-Afrika, wat aanvoer dat die beroep op individuele regte ook vir ’n volk soos die Afrikaners voldoende is, verstaan glad nie bogenoemde republikeinse vryheidsidee nie. Trouens, die mensbeeld waarop die republikeinse gedagte rus, naamlik dat ons gemeenskapswesens is wat op ’n gesamentlike grondslag aan die openbare sake deelneem, val volledig buite hulle verwysingsraamwerk. ’n Blote beroep op regte – en die gevolglike juridifisering van die politieke lewe – is vir hulle voldoende.

    Uiteraard beteken dit nie dat die tradisie die belangrikheid van ‘keusevryheid’ ontken het nie. Maar die keusevryheid van die individu is altyd weer ondergeskik geag aan wat deur die tradisie as goed, waar en skoon beskou is. Trouens, ’n mens kan praat van ’n goeie wisselwerking tussen individu en gemeenskap in die outyd: Sonder die gemeenskap was die individu nie moontlik nie, maar die gemeenskap is op sy beurt ook hernieu deur die skeppingskrag en ondernemingsgees van die individu.

    Alhoewel die liberale vryheidsopvatting vandag dominant is, is die tradisionele vryheidsopvatting orals aanwesig waar protes teen die hegemonie van die bestaande orde aangeteken word; waar nuwe vorme van gemeenskaplike deelname, inspraak en saamwees opgesoek word; waar die strewe na die gemeenskaplike goed wakker gehou word. Sowel onder sogenaamde ‘linkse’ as ‘regse’ populistiese groeperinge kan dit raakgesien word.

    3. Liberalisme en die moderne territoriale staat

    Omdat die artikel nou reeds te lank is, sluit ons met ’n laaste eienskap van die liberale mensbeeld. Dit hou met die politieke en ekonomiese orde verband wat deur dié mensbeeld vooronderstel word.

    Geen ander politieke orde pas so by die liberale mensbeeld as die moderne territoriale staat nie. Trouens, die staat wat Hobbes en Locke, grondlêers van die moderne liberalisme, in die vooruitsig gestel het, was juis die moderne territoriale staat. Ons kan sê dat laasgenoemde ‘ontwerp’ is om aan die behoeftes van die moderne individu te voldoen.

    Waarom? Ten diepste is die moderne liberale staat in wese niks anders as ’n kontrak tussen vryswewende individue nie. Laasgenoemde kontrak het ten doel om die ruimte vir die individu te skep waarbinne hy, nou onder die beskerming van die almagtige staat, ‘vrygestel’ word om sy lewe volgens sy eie individualistiese voorkeure in te rig.

    Anders as wat dikwels gedink word, is dit daarom ook nie die individu wat die grootste historiese vyand van die territoriale staat is nie, maar eerder die gemeenskappe. Robert Nisbet het in sy onvergelyklike The Quest for Community die rede daarvoor gegee. Volgens Nisbet het die veelheid van gemeenskappe met hulle tussenliggende instellings (kerke, skole, dorpsrade, gilde, universiteite, ensovoorts) nog altyd in die pad van genoemde kontrak gestaan. Daarom moes hulle ook verwyder word.

    Hoe het die liberale state te werk gegaan? Die antwoord daarop hou verband met die feit dat die state hulle onderskeie grondgebiede aan ’n soort kille en lewelose vorm van standaardisering onderwerp het. Ons kan ook sê dat die moderne state hulle onderskeie grondgebiede geometries ingedeel en so aan ’n abstrakte ruitpatroon onderwerp het. Waarom? Alhoewel dit ’n verwikkelde antwoord verg, hou dit verband met die feit dat die state met behulp van standaardisering daarvoor gesorg het dat die ruimte vir die individu vrygestel word waarbinne hy vrylik kon rondbeweeg. Kortom, in die geskiedenis van die moderne staat het standaardisering en individualisering hand aan hand geloop.

    Alhoewel die proses van standaardisering om vanselfsprekende redes ook groot voordele gebring het, het gemeenskappe met hulle tradisies, tale en instellings in die pad daarvan gestaan. Daarom het die moderne liberale territoriale state ook uit hulle pad gegaan om die plekke en instellings van gemeenskappe te verwyder. Enigeen wat die geskiedenis van die territoriale state ken, sal weet dat dit presies is wat vanaf die 16de en 17de eeue in die moderne Europa gebeur het.

    Kyk in hierdie verband na die wyse waarop die moderne liberale Engeland en Frankryk (vanaf die eerste dekades van die 16de eeu) ter wille van die standaardisering oorlog teen ’n groot hoeveelheid tale, kulture en tradisies binne hulle onderskeie grondgebiede aangeknoop het. In die proses het beide state onder meer van die meerderheidstale, naamlik Engels en Frans, gebruikgemaak om een standaard op alles af te dwing.

    In Suid-Afrika voltrek dieselfde logika homself vandag. (Interessant dat apartheid-Suid-Afrika, anders as die territoriale state, juis die veelheid van tale erken het). In naam van ’n liberale verdraagsaamheid jeens die veelheid van tale (‘elf amptelike tale’) word Engels op ’n bruut onverdraagsame wyse as instrument gebruik om ’n abstrakte eenvormigheid op alles af te dwing. Die staat se teoretiese pretensie om elf amptelike tale te hê, word deur die praktyk van radikale eentaligheid ontbloot vir wat dit is, naamlik ’n liberale pretensie van openheid.

    Gepraat van die kontradiksies van die liberalisme! Terwyl dit voorgee om ruimtes van vryheid te wees, voer dit ’n verstikkende onverdraagsaamheid jeens die gemeenskappe by die agterdeur in. Alhoewel verskeie state intussen aan die hand van federale beginsels inderdaad ruimtes vir ’n veelheid van gemeenskappe geskep het (dink maar aan Switserland, Spanje, België en Kanada), gee die Suid-Afrikaanse staat min blyke daarvan dat hy dit begryp. Inteendeel, die proses van standaardisering (een taal, een ideologie, een gesentraliseerde gesagstruktuur, ensovoorts) gaan onverpoosd voort.

    Geen ander ekonomiese orde pas egter ook so goed by die liberale mensbeeld as die hedendaagse globale ekonomiese orde nie. Soos met die territoriale state poog die globale ekonomiese orde om die geheel – nou die ganse internasionale orde – aan ’n eenvormige standaard te onderwerp. Waarom?

    Net soos met die territoriale staat gaan dit vir die globale ekonomiese orde oor die ambisie om ’n soort abstrakte ruimte te skep waarbinne die individu en hulle goedere vrylik oor die grense van gemeenskappe, kulture en tradisies kan beweeg. Indien hier nog enige vorm van erkenning jeens laasgenoemde kragte opgesluit lê, gaan dit slegs oor die mate waarin dit binne die ekonomiese logika van die orde betrek en daaraan dienstig gestel kan word.

    Anders as wat dikwels gesê word, verteenwoordig die staatlike liberalisme vanuit hierdie perspektief beoordeel nie ’n alternatief op die globale orde nie. As daar van ’n verskil sprake is, is dit slegs kwantitatief van aard: ruimtelik gesproke is dit veel groter as die territoriale state. Ten diepste deel hulle egter dieselfde wil tot standaardisering en vyandskap teen die veelheid van gemeenskappe.

    4. Steve Hofmeyr as kontra-liberale krag

    Bogenoemde opmerkings bring ons by Steve Hofmeyr. Nou, die private persoon is nie hier ter sake nie. In weerwil van die hedendaagse obsessie met die private lewe van sterre is laasgenoemde eintlik die mins interessante aspek van enige mens, Steve ingesluit. Trouens, net ’n wêreld wat deur verveling bedwelmd is, kan die private lewe van sterre boeiend vind.

    Steve Hofmeyr
    Steve Hofmeyr

    Nee, ek wil eerder teen die agtergrond van bogenoemde opmerkings oor die liberalisme na die openbare Steve Hofmeyr verwys. Wat verteenwoordig Steve? My vermoede is dat die openbare aandag op die private die aandag aflei van ’n betekenisvolle openbare feit, naamlik dat Hofmeyr ’n belangrike – miskien selfs die heel belangrikste – kontra-liberale krag onder Afrikaners verteenwoordig. Waarna verwys ek?

    Een van die boeiendste verskynsels in die politieke lewe vandag is die populistiese bewegings vanuit sowel ‘links’ as ‘regs’. In verskeie Wes-Europese lande geniet hulle – tot groot ontsteltenis van die liberale establishement – reeds ’n beduidende deel van die kiesersteun. Gebore uit ’n diepe ontevredenheid met die liberale staat en die globale ekonomiese orde, maak talle populistiese groepe vandag juis vir groter vorme van deelname en inspraak in eie sake voorspraak.

    In aansluiting by die uiteensetting hierbo, die nuwe populisme word gevoed deur anti-liberale oortuigings, en in die besonder deur die idee dat die reduksie van ons as mense tot blote individue nie voldoende is nie. Ons is in die eerste plek gemeenskapswesens wat selfstandig oor ons eie sake wil besluit, lui sy boodskap.

    Geen wonder dat die populisme so negatief deur die liberale establishment (en in die besonder deur liberale intellektuele, die ‘voorhoede’ van die status quo) ontvang word nie. Laasgenoemde weet bykans instinktief (as hulle nog ’n instink het), dat die populisme ’n wesenlike gevaar vir hulle inhou. In die besonder daag die nuwe populisme die antropologiese, politieke en ekonomiese vooronderstellings van die orde uit. Kortom, dit stel ’n era anderkant liberale staat en ekonomie in die vooruitsig, ’n era waarin gemeenskappe tot hulle reg kan kom.

    Steve Hofmeyr moet vanuit hierdie konteks verstaan word. Soos waarskynlik geen ander figuur onder Afrikaners nie versinnebeeld hy die wete dat ons as volk, kultuur-gemeenskap of groep deur die liberale orde met sy dwang tot standaardisering uitgesluit word; dat ons geen sinvolle inspraak in sake het wat vir ons van belang is nie; dat ons deur die bestaande ordes tot ’n posisie van radikale onmag gereduseer word;

    En soos in die nuwe populistiese bewegings wêreldwyd besef Hofmeyr dat indien die eie gemeenskap nie by wyse van protes van homself laat hoor nie, die staatlike orde eenvoudig sy wil tot standaardisering roekeloos sal deurvoer. Teenoor die abstrakte wêreld van staat en ekonomie word daarom ook die partikuliere gemeenskap, die spesifieke plek, die besonder instelling geplaas. Deur hierdie dinge op te eis, kan die tirannieke abstraksie wat die ordes is, weggedruk en weer ruimtes vir kollektiewe vryhede oopgemaak word.

    Kortom, ten grondslag van die populistiese Hofmeyr lê die gedagte dat gemeenskappe ruimtes sal moet oopmaak tussen die staat en die individu waar gemeenskappe ’n gemeenskaplike lewe kan voer; waar hulle selfstandig oor hulself kan besluit, en vanwaar hulle op ’n sinvolle wyse kontinuïteit aan hulself sal kan gee.

    Geen wonder dat Hofmeyr met soveel agterdog deur die media bejeën word (of die aandag dikwels weg van die openbare sake na sy persoonlike lewe verplaas word) nie. In die populistiese kragte wat hy beliggaam, lê ’n enorme uitdaging vir die bestaande kontrak opgesluit.

    In die hart van die argument teen die populisme staan die gedagte dat dit ‘onverdraagsaam’ is (hoor wie praat!). In der waarheid word die populisme gevoed deur die gedagte van ’n plurale demokrasie waarin die veelheid erken en nie aan die verstikkende dwang tot eenvormigheid onderwerp word nie.

    Laasgenoemde is ook van Hofmeyr waar. In weerwil van die dikwels moedswillige indruk wat van hom geskep word asof hy ’n soort onverdraagsame politiek voorstaan, word die ‘Hofmeyr-populisme’ deur radikale demokratiese – of pluraal-demokratiese – impulse gemotiveer. In hierdie sin verteenwoordig hy ’n alternatief op sowel die era van apartheid as die bestaande liberale hegemonie.

    Enigeen wat soek na alternatiewe op die liberale bedeling van vandag, moet in die populisme bemoedigende tekens van ’n alternatief raaksien. Dit is ook waar van Steve Hofmeyr en die populistiese kragte wat hy beliggaam.

    Prof. Danie Goosen is voorsitter van die FAK