Leon Lemmer: Heart of darkness: Deel 2: As nuwe Suid-Afrika-letterkunde

Eben Venter (gebore in 1954) het in 1986 na Australië verhuis maar sedertdien (periodiek) na Suid-Afrika (Prins Albert) teruggekeer. Hy en sy lewensmaat, Gerard Dunlop, het ‘n restaurant in Melbourne bedryf.* Venter het ‘n roman oor die nuwe Suid-Afrika in wording gepubliseer: Horrelpoot (Kaapstad: Tafelberg, 2006, 326p, R215; Amazon Kindle $24,15 – ook in Engels beskikbaar: Trenchman, 2008; Amazon Kindle $36,79). Soos Ingrid Winterbach word Venter deur literêre kritici as van die beste hedendaagse romanskrywers beskou. Albei irriteer my met hulle onsuiwere Afrikaans.** In Venter se geval is daar heelwat pogings tot mooiskrywery. Wat oneg aandoen, is die onrealistiese oordrywing van baie van die gebeurtenisse. Wat afstootlik is, is die buitensporige klem op liggaamlikheid/lyflikheid, veral ekskresies. In die boek is daar heelwat teks in Engels, asook in Xhosa. Laasgenoemde na aanleiding van die outeur se jeug in die Oos-Kaap. Horrelpoot was nie eintlik ‘n aangename leeservaring nie. In daardie opsig beveel ek nie die boek aan nie. Ek bepaal my hoofsaaklik by inligting oor die toekomstige Suid-Afrika soos deur Venter in die vooruitsig gestel.

[* Na aanleiding van die jongste bekronings in die Afrikaanse letterkunde het ek my begin afvra: Behoort daar nie ‘n prys spesifiek vir heteroseksuele skrywers ingestel te word nie?

** Johannes Comestor het Winterbach se boek, Die aanspraak van lewende wesens (2012) bespreek en besware teen die gehalte van haar Afrikaans geopper (LitNet 22.10.2013). Chantelle Gray het Winterbach se geradbraakte Afrikaans teen hierdie besware verdedig (LitNet 7.07.2015).]

“Sekere karakters en scénes … is herinterpretasies van [Joseph] Conrad se oorspronklike teks” (p 325), te wete Heart of darkness (1899) – Praag 27.04.2019. Elkeen van die dertien hoofstukke begin met ‘n aanhaling uit daardie novelle. Marlouw (Martin Jasper Louw), die teenhanger van Conrad se Marlow, is die ek- en hoofkarakter. Marlouw is op soek na sy suster, Heleen Spies, se seun, Koert, die teenhanger van Conrad se Kurtz. Marlow onderneem ‘n moeisame tog tot diep in die Kongo om Kurtz te vind. Op ‘n soortgelyke manier vertrek Marlouw uit Australië, waar hy en sy suster hulle as oud-Suid-Afrikaners in Melbourne gevestig het, na Suid-Afrika om Koert op hulle destydse familieplaas, Ouplaas, in die Oos-Kaap te gaan soek en moontlik na Australië terug te bring. In albei verhale is daar heelwat gerugte en bespiegelinge vooraf oor Kurtz/Koert, bv dat hy dood is, totdat Marlow/Marlouw hom vind. In die lande waar die twee verhale afspeel, onderskeidelik die destydse Leopold-Kongo en die nuwe Suid-Afrika in wording, heers daar haas onleefbare omstandighede.

Marlouw is met ‘n gebreklike voet gebore. Hy is die horrelpoot in die boektitel. Sy neef, Koert, het gangreen in sy een voet. “Die kuit gaan definitief saam met die voet afgesit moet word” (288). Hierdie kreupelheid by albei dui moontlik op hulle beweerde apartheidskuld; dermate dat hulle nie normaal in Suid-Afrika kan funksioneer nie. Van Marlouw se voet word gesê: “Daar móét skuld gewees het. Snags die spalke, die leerbandjies en gespes gespan om die voet te probeer op- en terugbuig, bedags die potsierlike, ortopediese skoen” (140).

Marlouw het hom aanvanklik verset teen sy suster te aandrang dat hy Koert moet gaan opsoek en haal. Hy sê: “Ek wou nooit weer teruggaan na ‘n land waar ‘n wit vel as teken van bevoorregting gesien word nie” (8) en “Here, laat ek die vaderland en Ouplaas nooit weer sien nie, laat ek my vir die res van my kortstondige aardse bestaan daarvan losmaak” (10). “Kaart en transport van Ouplaas is aan drie [swart] families oorgedra” (11). Dit het gebeur nadat die Landless People’s Movement die plaaswerkers opgestook het met die geykte leuen: “Julle baas het die grond van julle gesteel” (108). Die swartes op die plaas het hardegat met die blankes geword. Mildred, een van die swartes op die plaas, het met hierdie verwyt vorendag gekom: “Meer kos vir julle honde as vir ons en ons kinders op die plaas, julle honde het meer vleis geëet as ons, jy dink ek het nie gesien nie” (146). “Hulle nuutgevonde gesag moet met ou griewe uitgebalanseer word” (146). “Ek het die [swart] mense nooit geken of verstaan nie, selfs toe ek nog hier tussen hulle gewoon het nie” (52).

“Toe die plaasaanvalle en grondeise begin toeneem, het ek en Heleen hom [Pappie] telkemale gesmeek om die plaas te verkoop … Ek was nooit bang ons sou alles verloor nie, ek het gewéét ons sou alles verloor … hierdie land is besig om te sink … Moes ons nou alles wat ons bereik het sommerso van die tafel afvee?” (208). Daar was dertien geslagte Louws in hierdie land (209). Ben, Marlouw se pa, “was bang ons Afrikaners word wortel en tak uitgewis. Dis die kern van my vrees” (211). Hierdie oervrees is glo in die brein, in die amigdala, gesetel. “Ek glo dat ons vanaf ons eerste vader wat hier voet aan wal gesit het, hierdie droom [van die oorlewing van ons spesie/blankes/Afrikaners] gehad het om ons teen lewensgevaar te waarsku … Dis aan ons gegee sodat ons kan opstaan, ons kan verdedig en kan oorleef. Maar dit lyk vir my of ons gefaal het. Die amigdala het ingesluimer. Ons het nie geluister nie, ons het die tekens nie reg gelees nie en daarom het ons nie betyds begin veg of padgee nie. Ons het handdoek ingegooi, ons het ons eie ondergang bewerk” (211-212).

Marlouw se suster het haar Suid-Afrikaanse (bruin) huishulp, Jocelyn, saamgebring na Australië. Jocelyn verkies om net Engels met Marlouw te praat en Marlouw wil net Afrikaans met haar praat. “Sy moenie vir my kom vertel dis wat sy by haar eie huis praat nie” (14). Vandat Jocelyn in Australië is, “het haar velkleur al hoe bleker geraak” (15). Oor sy voorgenome besoek aan Suid-Afrika sê Joselyn aan Marlouw: “Hulle sal jou nie respekteer nie. Dis nie ‘n marshmallowland waar almal ewe soet wag sodat die wit meneer eerste kan inklim nie. Het jy al gedink hoe daardie mense jou gaan sien? Jy kan ‘n victim word … Daardie mense het self soveel behoeftes” (23).

“Ek moet tot op Fidji kom om ‘n vlug na Johannesburg te haal. SAL-vliegtuie voldoen nie meer aan die standaarde van die Internasionale Lugvaartorganisasie nie en word my eie land se lugruim geweier” (36). Marlouw “slaan versigtig oor na Afrikaans” en sê aan ‘n mede-passasier, JL Smit: “‘Dis ‘n vlieënde doodskis, dié. Kyk hoe lyk die sitplekke. Ons moet seker maar ons gebede opsê’ … Daar is min van ons Afrikaners oor, en wie weet of dié een nog Afrikaans kan of wil praat” (36). Smit verkies om deesdae eerder in Angola te woon (37). In Botswana gaan dit ook beter as in Suid-Afrika (177). Oor Suid-Afrika sê Smit: “Daar is geen sentrale regering meer oor nie. Ná die [Koeberg-kernkragsentrale- (67)] ontploffing in die suide het dinge gou versleg. Meeste buitelandse beleggers het toe padgegee … hoe dieper jy die binneland invaar, hoe skaarser raak die dinge wat jy nodig het om te oorleef. En ek praat nou nie van ordentlik leef nie. Ek praat net van leef” (37). “As jy eers daar aangekom het, moet jy vir jouself kan sorg, dis die belangrikste” (38). “Die wit mense wat oorgebly het, bly oor omdat hulle nie kan padgee nie. Hulle is laer as die armblankes van destyds” (40).

Daar is nood (58), lyding en oorlewingsangs in Suid-Afrika (56). “Daar’s geen twyfel nie, bekommernis is ‘n vorm van ongeloof” (46). Marlouw verlang na “‘n juweeltjie nostalgie uit daardie [goeie ou] dae” (54). “Tyd vir gewetes is verby” (56). “Die kort geskiedenis van ons voorgeslagte” was “slegs ‘n asemteug lank” (49). Nou: “Daar’s siekte in daai land wat handuit geruk het” (4). “‘n Mens moet maar hard raak, anders gaan jy dit wragtig nie maak nie” (56). “Daar is te veel mense wat jy probeer help” (92). “Gee my ‘n paar dae, langer gaan die beelde van dié mense nie by my boer nie” (57). Marlouw haal ‘n Rooikat-taxi op Bloemfontein se lughawe – die Afrikaanssprekende bestuurder praat aanvanklik Engels. (Ek het onlangs ‘n minibustaxi met die gepaste naam van Stoutgat gesien.) “Sy taxi is ingerig met musiek – voloop en rondom” (55). Daar is nie meer televisie nie; net radio af en toe. “Daar is dan nie eers meer ‘n telefoondiens nie” (198). “Die krag kom net party dae, en hou nooit langer as tot by vyfuur in die middag nie” (95). “Min elektrisiteit. Lang, donker nagte volg al korter opmekaar” (70). In plaas van elektrisiteit is daar kerse, olielampe en paraffien-yskaste. Daar is geen geld oor in die staatskoffers nie. “Al hoe meer mense [het] op welsyn begin staatmaak” (61). “Daar het niks van die hospitale oorgebly nie” (90). Bull Brand bemark nou “Pap & Meat” (83).

Petrol is onbetaalbaar duur. “Snags durf niemand … die paaie aan nie” (67). Marlouw koop vir hom ‘n bakkie in Bloemfontein en reis suid na Aliwal-Noord. “Die bakkie styg en val soos die teerblad meegee en later heeltemal verdwyn, iets wat ek nie sou kon voorspel nie, al wou ek ook. Dis die ene gruis, slaggate en groot, los klippers” (75). Later val die bakkie “tot op diepwatervlak waar die teer sowel as die gruisbolaag heeltemal weggevreet is en die pad so ver insny dat ek tot op vensterhoogte onder die oppervlak ry. Hier kom ek op yslike slaggate af, groot genoeg om ‘n uitgegroeide boerboel in weg te steek” (75). Om Marlouw is daar verskroeide aarde. “Die asveld waardeur ek vandag gery het, die manier waarop die landskap haar aan my wou wys, wou hê dat ek niks van die voortyd meer herken nie” (99).

Op Smithfield is daar ‘n Skandinawiër wat sê sy “restaurant is maar net my poging om ‘n bietjie beskaafdheid te bewaar” (87). Hy “was reg, dit was ‘n [Europese] kultuur wat nooit by hierdie land gepas het nie, van die heel begin af was dit ‘n onmoontlikheid om dit hier vol te hou … Alles tot niet” (158). In sy gedagtes hoor Marlouw hoe sy ouma Attie dit beaam: “Dis alles tot niet” (160). Marlouw het tydens sy bevryde tyd in Australië terug aan Suid-Afrika gedink: “Ek het altyd die gevoel gehad dat ek nie in daardie land hoort nie, dat my mense, my voorgeslagte ook eintlik nooit daar gehoort het nie … En wie is jy? Ek het nooit êrens ingepas nie” (163).

“Jy hoef nie eers self te roei nie, spoel sommer saam” (57). Marlouw verset hom hierteen. “Hoop. Iewers moet daar ‘n bestemming wees. ‘n Plek waarheen mens kan gaan. Iets wat nog die moeite werd is … die wete dat daar nog iewers iets beter bestaan” (58). “Die moeite wat ek het om die vloed terug te hou, teen die gety in te swem en te keer dat ek saam wegspoel. Ek mag my nie oorgee nie, ek het nog oorgenoeg wilskrag om af te klim” (59). “Probeer om hulle oë te vermy. Ter wille van jou sieleheil, glo my, is beter so … jy kan vir die mense jammer voel. Jy kan probeer om iets vir hulle te doen, maar hulle het nou te veel geword … Dis die angs dat ek gaan wegspoel saam met hulle” (60). “Die reëls van die spel het soveel verander dat ek alles weer van voor af moet leer” (112).

Nadat Marlouw in Aliwal-Noord oornag het, vat hy die Steynsburg-pad na Maitland, die dorp waar hy grootgeword het. Dit is in werklikheid Burgersdorp, die outeur se geboortedorp, wat maklik herkenbaar is vanweë die verwysing na “die afkop-marmervrou, die ou Afrikaanse [eintlik Hollandse] taalmonument” (163), onthul in 1893. Die Britte het die monument tydens die Anglo-Boere-oorlog geskend. “Die Nederduitse Gereformeerde kerk het ‘n staal-en-lemmetjiesdraad-omheining” (110). “Solank ons net die Huis van die Here teen die oormag kan beskerm” (111). Die burgemeester, Mervyn Jantjies, vra of hy “die komende winter maar die kerkbome vir brandhout kan gebruik. Toe skrik die gemeente, hulle sien die wêreld het radikaal verander” (111). Die statige Gereformeerde Kerk is ‘n weeshuis. Aan ‘n winkeleienaar sê Marlouw: “Mister Wesley, I am shocked about the state of this town … Daar’s dan niks oor nie … I am in a constant state of readjustment as no answers and no solutions are apparent” (169). Wesley sê hy het besluit om hom eerder te laat veras as om begrawe te word. “No one wants to be buried in the graveyards anymore. Oh, it is a sin against God what is happening out here” (170).

Op Ouplaas aangekom – soortgelyk aan die plaas waarop Venter grootgeword het – merk Marlouw op: “Alles kaal, g’n boom soos in die voortyd toe die veld hier sonder huis of skuur of kraal gestaan het” (118). “Daar is, God vergewe die byl, geen enkele boom meer oor nie” (118). “Koert is nêrens te siene nie” (118). “Hy is hier, maar jy kan hom nie nou sien nie. Jy kan hom net sien as hy vir jou laat roep” (127). “Ek kyk hulpeloos om my rond waar die kinders en opgeskote meisie-ma’s en pluimvee en brandsiek brakke en verveerde katte ronddwaal of sommer op ‘n plek gaan staan sonder rigting of rede. Wat doen jy in godsnaam as jy so arm is dat jy niks het en niks het om te doen nie – alles is gedaan, alles tot niet sodat die werf byna onherkenbaar is” (119).

“Wat die plaas betref, het ek reeds genoeg gesien: die veld is vertrap, die watertafel laag, alles tot op die nerf toe verinneweer. Die mense op Ouplaas het min oor om van te lewe en die bietjie wat daar is, gaan hulle nie ver bring nie” (165). “Op ‘n afstand hou die swerm aasvoëlkinders ons almal dop” (161). “Ek huil” (119). Mildred, een van die nuwe eienaars, sê: “Tyd vir huil is verby … Dis nie meer jou mammie en jou pappie se plaas nie. Óns bly nou hier, sak en pak. Maar ons is dolgelukkig” (119). “‘Mildred,’ sê ek by gebrek aan iets anders om te sê – ek wou nooit weer enigeen van hulle gesien het nie, ek wou dít nooit sien nie – ‘ek is nou hier'” (119).

Die plaasopstal is in vier verdeel “om plek te maak vir die behoeftes van drie families, asook vir Koert Spies” (122). Koert het sy deel deeglik afgeskei deur dit aan die huiskant toe te messel en sy voordeur met ‘n veiligheidshek te beskerm. Al die familiemeubels word deur Koert in sy deel geberg. Die nuwe eienaars het egter op die gordyne beslag gelê en daarvan klere gemaak. “Van die ruite is gebreek en met hardbord of swart plastieksak bedek” (139). “Hier is húlle baas, dit is húlle huis. As daar gesê gaan word hoe dinge hier gedoen moet word, dan is dit hulle wat gaan sê” (129). Marlouw kry ‘n matras waarop hy in die kwartiere van een van die eienaars kan/moet slaap. “Dis die eerste keer in my lewe dat ek so deur mense verswelg word, elkeen met sy arms en hande en bene en voete reg om en by my. Hier moet ek wragtig uit, anders gaan ek ‘n floute kry” (128). Mildred sê: “Ons is te deurmekaar geknoop om ons van mekaar los te heg, slegs saam kan ons vorentoe beweeg” (129). Dit klink bekend.

Koert het “nie eers die moeite gedoen om te kom groet nie” (129). “Ek sal my kans met Koert afwag. Dis duidelik dat hy hier op Ouplaas ‘n besondere plek vir hom ingepalm het” (131). “Niemand mag blykbaar enigiets sonder Koert se toestemming doen nie” (132). Wat Koert gedoen het, is om ‘n florerende veehandel op te bou. “Hy het naderhand skape by ander plase aangekoop en op Ouplaas kom vetmaak om vleis aan die abattoir te lewer” (175). Die omgewing was van hom vir vleis afhanklik. Met sy geld het hy invloed by die eienaars van Ouplaas gekoop deur vleis, drank en ander geskenke aan hulle uit te deel. Op hierdie manier het sy woord wet op die plaas en selfs in die distrik geword. “Ag, Mildred … Jy praat van júlle plaas, maar intussen is dit Koert wat julle hiet en gebied” (265).

“Vreemdste van alles is dat die erfgename van die plaas, die wetlike erfgename, toegelaat het dat hy maak soos hy lekkerkry” (267). “Hy het ons baie gehelp, hy help almal” (152). “As dit nie vir Koert was nie, dan was daar al lankal niks meer hier op Ouplaas oor nie” (174). Koert het die wit/swart-grens oorgesteek deur een van die jongvroue op die plaas, Esmie Phumzile, tot bywyf en “prinses van die werf” te maak (120). “Koert trek haar voor en stop haar geld in die hande” (148). Sy dra duur klere maar is siek aan vigs. “Het Esmie dalk die virus by jóú opgetel, Koert?” (261). Esmie sê aan Marlouw: “Mense raak skoon opgewonde oor vars nuus. In die leë aande wanneer ons niks het om te doen nie, maak ons onsself daarmee vol. Dis een ding wat armoede nie van ons kan wegneem nie en wat ons nie siek maak nie. Vertel my hoe is dit daar anderkant” (130) in Australië.

Spoedig word dit vir Marlouw duidelik dat Koert siek is, belangstelling in die plaas verloor en in onaktiwiteit verval het. Nou verwag die swartes dat Marlouw moet regmaak wat op die plaas verkeerd is en hulle aan die lewe hou. “Ons moet daardie trekker weer laat regmaak, Marlo’tjie” (129). Die skape vrek op ‘n streep. Marlouw word gevra om doseermiddel op die dorp te gaan koop. Na verloop van dae het hy nog nie eens vir Koert te siene gekry nie. Marlouw antwoord: “Laat weet vir Koert hy moet hom gereed maak en ‘n tyd sê waarop ek hom kan groet en met hom praat. Dan sal ek julle help en kan ons die dous gaan koop” (149). Die volgende probleem wat voor Marlouw se deur gelê word, is “die windpomp werk nie meer so mooi nie” (153). “Sy pype lek … waar gaan ons geld kry om hulle reg te maak of nuwe pype en [rubber]sole te koop?” (154). “Dis nou net een windpomp hier in die Huiskamp wat werk” (154). “Die twee fonteine [het] lankal opgedroog” (155). Marlouw sê: “Julle maak seker grappies. Ek sal nooit weer hier kom bly nie. Ek weet nie eers hoekom ek my bekommer oor julle en julle vee nie” (154).

“Nie een van julle weet waarmee julle besig is nie” (155). “Ek is die pad byster, ongeduldig met myself, geïrriteerd met my sorgsaamheid … Ek is besig om stroomop te neuk om skaapdoseermiddel te gaan haal – is dit waarom ek na hierdie land gekom het? Om deur ander oorlewingstake opgeslurp te raak. My erbarmlike hart te oefen en uiteindelik af te gee: Hier, neem dit, ek het eintlik gekom om julle te help” (155). Naas die doseermiddel moet hy ook meel, koffie en suiker koop. “Ek is nie hier om julle los te koop nie” (168). Een van die swart plaasbewoners sê: “Marlo’tjie, dis ons land dié. Ons het ons eie rules. Jy moet nou nie vir jou opwerk nie, Marlo’tjie” (168). Wat doen die swartes terwyl aksie en geldbesteding van Marlouw verwag word? “Die winterson is op sy geselligste en almal sit en bak op die stoep agter die kombuis … Laat ons die bietjie hitte van die son geniet, vanaand slaap ons weer op ons dun, koue matrasse” (170).

“Hulle verdra my nie regtig hier nie. My teenwoordigheid het die verlede opgediep” (172). “Ek moes nooit gekom het nie” (173). Marlouw word verwyt: “Julle wit mense het altyd so min tyd en so baie goed” (172). “Die hand van die patron [donateur] wat altyd oop is, wat altyd gee. Waarom sal ons dan nie sit en wag dat die tyd omgaan nie. Marlo’tjie het teruggekom om ons te kom help” (173). Esmie sê: “As jy en Koert die dag hier loop, vrek ons almal op ‘n hoop” (174). Maar die oudste swarte op die plaas, ouma Zuka, noem wit mense mzungu. “Semanties hoort dit nie by die term ‘mens’ nie. Net Afrikane kwalifiseer as abantu, as mense. Ek, met my wit vel, en Koert, val buite die menslike kategorie. Vir ouma Zuka is ek en Koert mzungu, ‘n onding, ‘n soort nie-mens” (181).

Twee polisiemanne kom op Ouplaas aan en beskuldig Marlouw valslik daarvan dat hy sy bakkie gesteel het. Koert stuur een van die plaaswerkers om die polisie om te koop en Marlouw los te kry. “Koert het gesê ek moet die vleis bring dat jy nie vassit in die tronk” (192). Dit is die swartes wat hiet en gebied en Marlouw wat iets probeer uitrig. “Eers spit ek al die onkruid uit, dan dolwe ek die grond om en maak beddings reg vir saai. Ek het al drie klaargemaak, vir wortels, pampoen en tamaties” (204). Op die vullishoop het hy “op veertien boerpampoenpitte afgekom” (204). Daar is nie meer brandhout vir die kombuis nie. “Weet jy wat, Mildred? Ek is moeg vir almal van julle. Hier’s baie wat jonger as ek is en jy vra vir my om hout te gaan maak?” (230). Tog sê Marlouw: “Ek sal gaan hout haal” (205). Marlouw het ook die slaapkwartiere wat hy met die swartes deel, reggetrek. “Ek het vandag my bed opgemaak en November se woonruimte ‘n bietjie aan die kant gemaak. Ek het ‘n kledingstuk opgevou, Pilot se Nikes langs mekaar geplaas, sy beddegoed uitgeskud en lug gegee, toe uitgevee” (226).

Terwyl Marlouw hout in die veld versamel, kom daar ‘n blanke vrou te perd aan. Sy woon op ‘n buurplaas. Sy sê: “Nie een van ons [blankes] wat [in die land] oorgebly het, kan dit meer bekostig om Samaritaan te speel nie. Daar is te min van alles” (217). “Die Afrikaners het soos die Jode hulleself aan ‘n magtige diaspora uitgelewer en die bloedrivier vir goed verlaat, maar anders as die Jode het hulle selfs hulle taal soos mufbrood op die water gegooi, snel drywend en stroomaf sodat van die woorde binne die taal, woorde wat almal eens op ‘n tyd onthou het, al vinniger weggevloei en onderwater begin vedwyn het. Dan onder en dan bo die water soos vingervissies, soms kon jy hulle spatgeluid net nog onderskei, maar soos die geringste waterlewe het hulle ook verdwyn om nooit meer gesien of gehoor te word nie, vinniger en in groter getalle, sodat hulle teenwoordigheid altyd geringer geword het, altyd maar vaer totdat daar g’n enkele taal of tyding meer van hierdie woorde se bestaan oorgebly het nie” (219). “Sy moet tog weet dat die bloed- en woordbande waarop sy sinspeel, iets van die verlede is” (219-220). Sy antwoord: “Tye het so verander, ek was vir ‘n oomblik meegevoer, ek het vergeet dat die ou dae vir altyd verby is” (220). “Daar het niks meer warm of lekker vir ons oorgebly nie” (222). Sy vertel dat haar man skape steel. “Of jy baklei volgens die heersende reëls, of jy gaan tot niet … Daar bestaan nie meer iets soos gewete in hierdie land nie” (223). “Ons menswaardigheid, dié het ook later in die slag gebly” (224).

Na verloop van dae, “afgeleef van die antisipasie, van die triestigheid van alles” (242), staan Koert uiteindelik ‘n oudiënsie aan Marlouw toe. Koert lê in sy bed. Hy is erg oorgewig, “‘n logge gestalte soos dié van ‘n varkbeer” (183), ‘n “wanstaltige kolos” (245). Dit is omdat hy, soos hulle almal, twee keer per dag eet: “pap vir ontbyt en saans pap en sous” (182). Weens sy buitensporige gewig en sy besmette voet, kan Koert nie meer loop nie; ook weens dranksug. “Hoe’t jy so vet geword, man? Dis godsonmoontlik om jou te hanteer soos jy nou is” (261). “Ek kannie meer nie staan nie” (253). Koert het “die stem van ‘n vertraagde” (244) en praat ‘n mengsel van Afrikaans, Engels en Duits. “Whaz left for Koert … Eintlik fokkol-hol … nothin’ left to salvage. Alle hoop in sy malle moer” (246). “Die vrees dat die man met die mes by die bed van die voorvader die oorhand sal kry en dat daar niks van ons gaan oorbly nie: hier is dit nou, die niks, in groot maat. ‘n Misbaksel wat net ‘n spoegie van die oorspronklike taal behou het” (246).

Koert sê vir Marlouw: “Lag jou whiskers af, maine bradder. Van lag kom skyt, sien jy wat ek nog kan ge-remember kry. Julle-se taal wat julle so geshape en gedress en opgeprop het. Vir wat? Eintlik vir niks … ek is hy, ek is die taal, die volk, ekke is julle-se fear … die very heart of darkness wat geremyn het” (254). “Daar’s ni a past en no future hier nie” (256). “Ek vrek, ekke … My kingdom came and went. Ek sense dit nou, they’re starting to lose respects. Dollars is op, vlys is gedaan … Ekke’t alles vir hulle-se gegee wat ek kan, alles” (258). Wanneer ‘n blanke nie meer gee nie, is sy tyd verby. Koert “sê sy hele lewe is ‘n flater” (268). “Dis poegaai met als … Jy praat jou bek verby, gestuff met ‘n taal enne attitude wat nie meer hier belong nie” (260). Marlouw vra: “Wat het van jou geword, Koert? Wat het van ons geword?” (256). “Dis verby met Koert en dis verby met my, met ons almal, maar wie gee op die oomblik vir die almal om?” (256).

Marlouw glo sy pa wil niks met sy kleinseun, Koert, te make hê nie. “Hy is ‘n deurbringer wat sy moedertaal weggegooi het. Sy geslag het ons herkoms vertrap. Nekomgedraai. Ek ag hom nie as ‘n Louw nie … [Hy is] ‘n Basterafrikaner, skuim” (212). Dan kry Marlouw in sy gedagtes hierdie opdrag van sy pa: “Ek wil hê jy moet teruggaan na die begraafplaas op oupa Rhymie se plaas, daar waar ons begrawe lê. Gaan verwoes alles, alles. Steek die kransies aan die brand, vee die hele begraafplaas plat. Ek wil hê daar moet g’n niks van my en Mammie en ons familie in hierdie land meer oorbly nie … Ek weet jy twyfel aan die rede vir jou koms na die vervloekte land *… Gaan nog vandag en maak daardie begraafplaas gelyk met die grond. Dis die laaste ding wat ek van jou vra, my kind. Laat my in vrede rus, in Godsnaam” (213). “Koert het Pappie en Mammie se aardse nalatenskap onteer … Die enigma van Koert Spies, die wete dat hy, sy soort, die laaste van ons nageslag was wat daar oorgebly het – dit was so, maar ek kon nie daarmee vrede maak nie” (269). [* Nie meer FA Venter se Bedoelde land (1968) nie.]

Koert wil saam met Marlouw gaan om die familiebegraafplaas op sy oupa se eerstydse plaas te vernietig. Die swart woonbuurt sterk tot by die ringmuur. Grafskenders en kisdiewe is daar bedrywig. ‘n Draagbaar word geprakseer en met die hulp van verskeie persone word Koert, “die homp mens” (271), “die groot logge liggaam” (272), en sy matras op die bakkie gelaai; ook ‘n byl, voorhamer en sakke vleisbene. Toe die swartes in die buurt agterkom dat Koert agterop die bakkie is en hy hulle opdrag gee, help hulle met oorgawe aan die vernietiging van die grafte. Koert sê: “Hierso is julle-se long awaited vlysbene. Juicy, cummin fetch. Indulge yours, wretched of the earth” (275) – ‘n verwysing na Frantz Fanon se boek. Die vleisbene is egter nie genoeg vir almal nie. “Jy weet nie wat die mense alles wil hê nie” (279). Die swartes word al meer aggressief, gooi klippe na die bakkie en val vir Koert aan. “Almal in hierdie land is voortdurend uitgelewer aan die dood” (284). Hulle albei keer darem lewend terug na Ouplaas.

Die laaste windpomp, die een wat water aan die plaashuis voorsien, is nou ook stukkend. “Dis klaar met die mense op Ouplaas” (284) en die swartes lag daaroor. Mildred sê: “‘Water, Marlo’tjie. Die put is in die kalf,’ probeer sy vir Mammie namaak en kom vat aan my arm, sy’s desperaat. ‘Jy moet ons help'” (285). “Nuwe ysterpyp en [rubber]sole. Maar jy kry dié goed nie op Maitland nie. Jy sal na ‘n ander plek moet ry. Bloemfontein sal nog hê” (289). Marlouw het egter genoeg van hierdie parasiete gehad: “Vergeet dit. As julle dink ek gaan Bloemfontein toe jaag om vir julle windpompparte te gaan koop en weer met die einste parte terugry – Mildred, julle moet nou mooi luister: as ek weer in Bloemfontein kom, is ek klaar met hierdie land. Dan vlieg ek met die vliegtuig weg. Ek kom nooit weer terug nie” (290).

Koert besef dat hy én Ouplaas aan hulle einde gekom het. Marlouw: “Dertien geslagte en drie en ‘n halwe eeu op die kontinent kom tot ‘n einde. Ander gaan hier voortplant en -leef, maar óns sal nie. Ek en my mense het vir goed hiervandaan verdwyn” (297). Vir oulaas reël Koert ‘n groot partytjie op Ouplaas. Voertuie bring mense van elders. Daar is drie kleingoed agter in ‘n motor. “‘Hier,’ roep sy [Mildred] na my om hand by te sit met die bloedjies. Ek en Mildred dra hulle in ons arms aan” (293). November, ‘n swarte, sê: “Die Here sal ons nie weggooi nie, ons is sy mense” (297). Hulle wag op die verskyning van Koert. Mildred sê: “Hierdie nag gaan nog lank nag maak voor die dag kom. Ag, hy [Koert] kan ook wegbly, die dag van môre, ons het hom nie meer nodig nie” (299-300). “Teen môre gaan daar net as en stof oorbly” (303).

Uiteindelik daag Koert op. “Hy kruip, hy sleep homself voort” (303). Hy dink hy is steeds “die ware Jakob, die outentieke, wit meester” (305). Maar ouma Zuka sê: “Hierdie mzungu is ‘n ongedierte wat op julle mensewerf kom bly het” (306). Koert is nie meer bruikbaar nie. Sy nut is uitgedien. Die swartes steek Koert met ‘n mes dood. “Waar gaan hulle water vandaan kry om hulle moordenaarshande af te was?” (311). Soos by Kurtz (“The horror! The horror!”), is Koert se laaste woorde: “Die horrel, die horrel” (310) – die afgryslikheid en natuurlik ook ‘n sinspeling op die romantitel, Horrelpoot. Kurtz verwys na die afgryslik wat blanke koloniste in die Kongo geskep het. Koert, daarenteen, gee uitdrukking aan die volslae gemors wat swartes van Suid-Afrika, ‘n eens beskaafde Europese land, gemaak het. Marlouw wat, soos Koert, die swartes ook nie meer wil help nie, moet vlug vir sy lewe. Esmie wil saam met hom Australië toe gaan. Haar troefkaart is: “Jy moet my saamvat, ek het Koert se kind” (312). Maar Marlouw antwoord: “Hulle sal jou nooit binnelaat nie” (312). “Esmie het familie geword. Die veertiende geslag sal in hierdie land gebore word” (313).

Terug in Australië vertel Marlouw so min moontlik ongure besonderhede aan sy suster, Heleen. “Niks oor Koert se voorkoms, niks oor die omgewing waar hy gelewe en gesterwe het … nie” (318). Heleen is meer begaan oor haar hond wat dood is as oor die dood van haar seun, Koert. Sy stel eerder belang in wat Koert van haar gesê het: “Het Koert oor my uitgevra?” (317). “Het hy na my gevra toe hy sterf?” (319). “Hy was toe al baie ver heen, Heleen, dit moet jy goed begryp. Daar het allerhande woorde by sy mond uitgekom. Jy sou amper kon sê, uitgeborrel. En ja, een van die woorde was jou naam” (319-320). “Ek kom vinnig orent en tree weg van haar en my noodleuen en probeer myself tevergeefs vergewe” (320). “Sy gaan tot die bitter einde lojaal teenoor haar eniggeborene bly” (319).

Die vlermuise het eerste in die verlate huis op Ouplaas ingetrek. Die sinkplate van die dak is weggery. Miere het die opstal ingeneem. Paddas, skilpaaie, bosduiwe, springhase en springbokke het hulle verskyning in die veld gemaak. “Maar g’n mensespoor of mensestem ooit weer op daardie stuk aarde nie. Die naam van die plaas ook al lank vergete. Bid jou aan: wind dwarsdeur die murasie van die opstal asof daar nooit ‘n mens gewoon het nie” (323).

 

Leon Lemmer: Heart of darkness: Deel 1: As koloniale literatuur

Heart of darkness (1899) is ‘n novelle van Joseph Conrad (1857-1924). Meer as ‘n halfeeu gelede was dit een van my voorgeskrewe boeke. As ‘n Rose Classic is die teks gratis in ‘n Kindle-weergawe beskikbaar. Conrad is ‘n Pool wat in die Oekraïne gebore is, maar as Engelse romanskrywer roem verwerf het, al was Engels naas Pools en Frans sy derde taal. Vyf van Conrad se werke is in Harold Bloom se “Western canon” opgeneem, maar nie Heart of darkness nie; moontlik vanweë die prominente “moral element” daarin (Harold Bloom, The Western canon: The books and school of the ages, London: Macmillan, 1995, p 473); ook “paterian”/paternalisties genoem (434). Bloom bestempel die frase “heart of darkness” as “an obscurantist metaphor” (121). In die huidige era van bv afrikanisering word Bloom se uitsprake dikwels teengespreek. Vir my is dit duidelik dat swart Afrika hier met donkerte/duisternis geassosieer word, wat deesdae as polities inkorrek beskou word; selfs wanneer, soos geformuleer deur Conrad, daardie donkerte deels aan blankes se koloniale motiewe en dade toegeskryf word. Heart of darkness is wel as ‘n meesterwerk ingesluit by FR Leavis se The great tradition (1948).

John Stape

Oor Conrad en sy skryfwerk is daar baie gepubliseer. Ek kan John Stape se boek, The several lives of Joseph Conrad (New York: Pantheon Books, 2007, 369p; Amazon Kindle $16,20), aanbeveel. “Conrad spoke of himself as having three lives – as Pole, as seaman, and as writer” (p xxiv). Hy was van 1874 tot 1894 ‘n seevaarder, as matroos of passasier. “He was striking out for ‘the dark places of the earth full of habitations of cruelty'” (62). Conrad was onder meer in Kaapstad en Port Elizabeth. Later het hy geld in die Suid-Afrikaanse mynbedryf belê (95). In 1890 het hy op in die Kongo-rivier tot by Boma gevaar en vandaar na Matadi, “the first step into what he would memorably call the ‘Heart of Darkness’… he kept a dairy for the first and only time in his life … Delayed for a fortnight by the station chief, he had the unexpected compensation of meeting Roger Casement [1864-1916], the [Irish] human rights activist” (63) wat later deur bv die Anglo-Boere-oorlog (1899-1902) beïnvloed is om standpunt teen imperialisme in te neem. “Conrad followed the [Boer War] conflict closely, deeply distrusting both the motives behind it and its conduct” (115). Hy was immers sterk teen die Russiese besetting van Pole gekant. Casement “saw in Conrad a potential ally in his tireless efforts to mobilise public opinion against atrocities in the Congo” (133).

Van Matadi is Conrad oor land na Leopoldville/Kinshasa. Van hier af het hy verder in die binneland in op die Kongo-rivier gevaar. “The diary covers more than half of the thousand-mile trip and then breaks off” (65). “Conrad himself witnessed and heard of cruelty and barbarism, resulting partly from sheer incompetence and stupidity … He now thoroughly regretted his decision to come to Africa” (65). Hy is per boot terug na Leopoldville, waarvan hy sê: “Everything here is repugnant” (66). Daarna terug na Matadi en uiteindelik Londen, “emotionally exhausted by the Congo” (67). Dit is die werklike gebeure waarop die novelle, Heart of darkness, gegrond is. Die reis na die hart van die Kongo is egter ook ‘n simboliese reis na die duisternis wat in die kern, die hart of siel, van die mens geleë is.

Gedrukte uitgawes van Conrad se dagboek is gepubliseer en uittreksels daarvan is in Kindle-formaat beskikbaar. Toe dit nog uitsonderlik was, was Conrad al gekant teen kolonialisme en imperialisme. As genaturaliseerde Brit het hy egter verkies om nie openlik polities aktivisties te wees nie. “He subsequently replied to a direct enquiry from Casement that he had not himself witnessed the cutting off of hands [of black workers] that figures so appallingly in Casement’s exposé and begged off becoming involved in the protest. ‘I would help him but it is not in me. I am only a wretched novelist inventing wretched stories and not even up to that miserable game'” (133). Hoewel hy politieke voorkeure gehad het, wou Conrad nie as ‘n polities betrokke skrywer bekend staan nie.

Heart of darkness

Ek gee eers ‘n oorsig van die storie voordat ek tot die gebruik van veral aanhalings oorgaan. Vyf mans wat by seevaart betrokke is, sit op die dek van ‘n boot by Gravesend aan die Teems-rivier naby Londen. Een van hulle, Charlie Marlow, is die ek-verteller en die outeur se spreekbuis. Hy begin mymer oor hoe die Teems-gebied, toe die Romeine dit binnegeval het, een van die donker en barbaarse streke van die aarde was. “They were men enough to face the darkness ” (Rose classic edition, Kindle 83). Marlow brei op hierdie tema uit en begin die verhaal vertel van die donkerste, mees barbaarse gebied op aarde wat hy ervaar het.

Marlow was die bevelvoerder van ‘n rivierboot vir ‘n Belgiese handelsmaatskappy. Toe hy hierdie werk kry, het hy in Brussel gehoor van Kurtz, wat rekord-besendings ivoor lewer: “Sends in as much ivory as all the others put together” (358). “Hadn’t I been told in all the tones of jealousy and admiration that he had collected, bartered, swindled or stolen more ivory than all the other agents together?” (949). “He raided the country” (1137). Kurtz se naam duik ook op in gesprekke wat Marlow voer terwyl hy rivierlangs dieper die Kongo indring; “a God-forsaken wilderness” (242). Kurtz het vir ‘n geruime tyd nie berigte aan die distriksbestuurder in Leopoldville (“the Central Station”) gestuur nie en daar is gerugte dat Kurtz siek is. Die distriksbestuurder staan onverskillig teenoor die lot van die inboorlinge en hy hoop eintlik dat Kurtz dood is.

Hulle vaar met die rivierboot op die Kongo-rivier na Kurtz se binnestasie by Stanley Falls/Stanleyville/Kisangani. Inboorlinge val die boot aan en die stuurman word deur ‘n spies gedood. By die binnestasie hoor hulle dat Kurtz ernstig siek is. Kurtz het glo pleks van die swartes te verander, dus op te voed, al hoe meer barbaars geword. Marlow ontmoet vir Kurtz en vind dat die man inderdaad verdorwe is deur die boosheid wat hy in Afrika ervaar het. Kurtz besef hoe onbeskaafd hy geword het, hoe sy planne om die inboorlinge op te voed, geboemerang het. Hy weet ook dat hy sterwend is. Hy gee aan Marlow ‘n pak briewe aan sy verloofde in België en die manuskrip van ‘n verslag wat hy geskryf het.

Die distriksbestuurder en Marlow neem Kurtz op ‘n draagbaar na die boot. Op die terugreis na Leopoldville sterf Kurtz op die boot met die besef dat verterende boosheid die kern van alles is. Marlow gaan later na België om Kurtz se verloofde te besoek en die briewe te oorhandig. Sy dink nog aan Kurtz as die wonderlike en magtige man in Afrika. Wanneer sy Marlow vra wat Kurtz se laaste woorde was, lieg hy en vertel vir haar dat Kurtz met sy laaste asem na haar gevra het. In werklikheid het Kurtz met sy laaste woorde oor die afgryslikheid van alles getuig: “The horror! The horror!”

Die aanhalings wat volg, toon hoe simpatiek Conrad teenoor die swartes was; hoe afkerig hy van slawerny, uitbuiting en kolonialisme was. In hierdie opsigte was hy sy tyd ver vooruit. Andersins dui sy novelle op sy fyn waarnemingsvermoë van bv die swartes. (‘n Reeks verdere aanhalings volg heelwat later in hierdie rubriek.)

Die barbaarsheid van die Engelse tydens die Romeinse besetting (van 43 tot die vroeë 5de eeu) word erken. “In some inland post [the Roman] feel the savagery, the utter savagery, had closed round him – all that mysterious life of the wilderness that stirs in the forest, in the jungles, in the hearts of wild men. There’s no initiation either into such mysteries. He has to live in the midst of the incomprehensible, which is also detestable. And it has a fascination too, that goes to work upon him. The fascination of the abomination – you know. Imagine the growing regrets, the longing to escape, the powerless disgust, the surrender, the hate” (89). Die Romeinse besetting word voorgestel as soortgelyk aan latere kolonisasie: “They grabbed what they could get for the sake of what was to be got. It was just robbery with violence, aggravated murder on a great scale, and the men going at it blind – as is very proper for those who tacle a darkness. The conquest of the earth, which mostly means the taking it away from those who have a different complexion or slightly flatter noses than ourselves, is not a pretty thing when you look into it too much” (97).

Marlow is as bevelvoerder van die rivierboot aangestel omdat sy voorganger vermoor is. “The original quarrel arose from a misunderstanding about some hens … A Dane thought himself wronged somehow in the bargain, so he went ashore and started to hammer the chief of the village with a stick” (149). “He had been a couple of years already out there engaged in the noble cause, you know, and he probably felt the need at last of asserting his selfrespect in some way. Therefore he whacked the old nigger mercilessly, while a big crowd of his people watched him, thunderstruck, till some man – I was told the chief’s son – in desperation at hearing the old chap yell, made a tentative jab with a spear at the white man – and of course it went quite easy between the shoulderblades” (156).

Terwyl Marlow op in die mond van die Kongo-rivier vaar: “Now and then a boat from the shore gave one a momentary contact with reality. It was paddled by black fellows. You could see from afar the white of their eyeballs glistering. They shouted, sang; their bodies streamed with perspiration; they had faces like grotesque masks – these chaps; but they had bone, muscle, wild vitality, an intense energy of movement, that was as natural and true as the surf along their coast. They wanted no excuse for being there. They were a great comfort to look at” (248). Later vertel ‘n Sweed aan Marlow van ‘n ander Sweed wat selfdood gepleeg het. “‘Hanged himself! Why, in God’s name?’ I cried. He kept on looking out watchfully. ‘Who knows? The sun too much for him, or the country perhaps'” (277).

Hulle was besig om ‘n spoorlyn om stroomversnellings te bou sodat vervoergeriewe die twee dele van die rivier kon verbind; van Matadi tot by Stanley Pool/Leopoldville. “A slight clinking behind me made me turn my head. Six black men advanced in a file, toiling up the path. They walked erect and slow, balancing small baskets full of earth on their heads, and the clink kept time with their footsteps. Black rags were wound round their loins, and the short ends behind wagged to and fro like tails. I could see every rib, the joints of their limbs were like knots in a rope; each had an iron collar on his neck, and all were connected together with a chain whose bights swung between them, rhythmically clinking … All their meager breasts panted together, the violently dilated nostrils quivered, the eyes stared stonily uphill. They passed me within six inches, without a glance, with complete, deathlike indifference of unhappy savages” (285). Hy vervolg sinies: “I … was a part of the great cause of these high and just proceedings” (299).

Sommige van die swart werkers word soos volg beskryf: “They were dying – it was very clear. They were not enemies, they were not criminals, they were nothing earthly now – nothing but black shadows of disease and starvation, lying confusedly in the greenish gloom. Brought from all the recesses of the coast in all the legality of time contracts, lost in uncongenial surroundings, fed on unfamiliar food, they sickened, became inefficient, and were then allowed to crawl away and rest. These moribund shapes were free as air – and nearly as thin” (321). Die handelsbedrywighede word soos volg verwoord: “Strings of dusty niggers with splay feet arrived and departed; a stream of manufactured goods, rubbishy cottons, beads, and brass-wire sent into the depths of darkness, and in return came a precious trickle of ivory” (351).

“I left that station [Matadi] at last, with a caravan of sixty men, for a two-hundred-mile tramp” (373). Terwyl hulle na Leopoldville loop, kom hulle ‘n blanke man in uniform teë: “Was looking after the upkeep of the road, he declared. Can’t say I saw any road or any upkeep, unless the body of a middle-aged negro, with a bullet-hole in the forehead, upon which I absolutely stumbled three miles farther on, may be considered as a permanent improvement” (389). “Out there there were no external checks … ‘Men who come out here should have no entrails'” (430). Terwyl Marlow in Leopoldville is: “A nigger was being beaten near by. They said he had caused the fire in some way; be that as it may, he was screeching most horribly. I saw him, later on, for several days, sitting in a bit of shade looking very sick and trying to recover himself: afterwards he arose and went out – and the wilderness without a sound took him into its bosom again” (458).

By die binnestasie, Stanleyville, ‘n soortgelyke voorval: “The beaten nigger groaned somewhere … ‘Serve him right. Transgression – punishment – bang! Pitiless, pitiless. That’s the only way. This will prevent all conflagrations for the future” (508). Die moontlikheid word genoem dat ‘n mededinger om ivoor gehang kan word om hom uit die pad te kry. “Why not? Anything – anything can be done in this country” (652). Van Kurtz word gesê: “There was nothing on earth to prevent him killing whom he jolly well pleased” (1143). Rivier-op kon die stoomboot nie altyd vlot gehou word nie. “More than once she had to wade for a bit, with twenty cannibals splasing around and pushing. We had enlisted some of these chaps on the way for a crew. Fine fellows – cannibals – in their place. They were men one could work with, and I am grateful to them. And, after all, they did not eat each other before my face: they had brought along a provision of hippo-meat which went rotten, and made the mystery of the wilderness stink in my nostrils” (695).

“We penetrated deeper and deeper into the heart of darkness” (708). “[A] headman, a young, broad-chested black, severely draped in dark-blue fringed cloths, with fierce nostrils and his hair all done up artfully in oily ringlets, stood near me. ‘Aha!’ I said, just for good fellowship’s sake. ‘Catch ‘im,’ he snapped, with a bloodshot widening of his eyes and a flash of sharp teeth – ‘catch ‘im. Give ‘im to us.’ ‘To you, eh?’ I asked; ‘what would you do with them?’ ‘Eat him!’ he said curtly” (812). “I don’t think a single one of them [blacks] had any clear idea of time, as we at the end of countless ages have. They still belonged to the beginnings of time – had no inherited experience to teach them as it were, and of course, as long as there was a piece of paper written over in accordance with some farcical law or other made down the river, it didn’t enter anybody’s head to trouble how they would live” (818).

“All Europe contributed to the making of Kurtz; and by-and-by I learned that, most appropriately, the International Society for the Suppression of Savage Customs had intrusted him with the making of a report, for its future guidance … Seventeen pages of close writing he had found time for! But this must have been before his – let us say – nerves, went wrong … The opening paragraph, however, in the light of later information, strikes me now as ominous. He began with the argument that we whites, from the point of development we had arrived at, ‘must necessarily appear to them (savages) in the nature of supernatural beings – we approach them with the might as of a deity’ … [The report] gave me the notion of an exotic Immersity ruled by an august Benevolence” (1006). Later het Kurtz die volgende sin by sy verslag gevoeg: “Exterminate all the brutes” (1019). “It echoed loudly within him because he was hollow at the core” (1176). “Kurtz’s methods had ruined the district” (1169).

Toe die boot van die wal af deur swartes aangeval word, gee ‘n blanke die volgende raad wat uitstekend gewerk het. Al wat Marlow moet doen, is om die fluit/toeter van die boot te blaas: “One good screech will do more for you than all your rifles. They are simple people” (1074). “I looked around, and I don’t know why, but I assure you that never, never before, did this land, this river, this jungle, the very arch of this blazing sky, appear to me so hopeless and so dark, so impenetrable to human thought, so pitiless to human weakness” (1121). Dit kon net so wel ‘n gepaste beskrywing van die nuwe Suid-Afrika wees.

Daar is mensskedels rondom Kurtz se woonplek. “After all, that was only a savage sight, while I seemed at on[c]e bound to have been transported into some lightless region of subtle horrors, where pure, uncomplicated savagery was a positive relief, being something that had a right to exist – obviously – in the sunshine … Kurtz was no idol of mine” (1184). “His soul was mad” (1356) en daar is “the barren darkness of his heart” (1394). “His was an impenetrable darkness” (1415). “There is no disguising the fact, Mr Kurtz has done more harm than good to the Company” (1256). “Nevertheless I think Mr Kurtz is a remarkable man” (1264). Kurtz het ‘n swart vriendin gehad. “She was savage and superb, wild-eyed and magnificent” (1234).

Die dodelik siek Kurtz word op die boot gelaai maar sy vriendin word agtergelaat. “Only the barbarous and superb woman did not so much as flinch, and stretched tragically her bare arms after us over the somber and glittering river” (1386). Rivier-af sterf Kurtz binne enkele dae op die boot met die woorde: “The horror! The horror!” (1430). “I went no more near the remarkable man who had pronounced a judgment upon the adventures of his soul on this earth … Droll thing life is – that mysterious arrangement of merciless logic for a futile purpose. The most you can hope from it is some knowledge of yourself – that comes too late – a crop of unextinguisable regrets” (1439). “I remembered his abject pleading, his abject threats, the colossal scale of his vile desires, the meanness, the torment, the tempestuous anguish of his soul” (1515). Marlow besoek later Kurtz se vriendin in België, wat groot waardering vir Kurtz bly koester. Marlow verswyg Kurtz se werklike laaste woorde. Hy vertel eerder ‘n wit leuen: “The last word he pronouced was – your name” (1603).

Adam Hochschild

Adam Hochschild (gebore in 1942) het ‘n boek oor ‘n era in die geskiedenis van die Kongo geskryf: King Leopold’s ghost: A story of greed, terror, and heroism in colonial Africa (London: Pan Macmillan, 1999/2006, 376p; Amazon Kindle $14,74). Die Kongo was toe (1885-1908) die persoonlike besitting van Koning Leopold II (1835-1909, Belgiese koning 1865-1909), dus streng gesproke nie ‘n kolonie nie. Eers daarna het die Kongo ‘n Belgiese kolonie geword (1908-1960). Op ‘n soortgelyke manier: Die Kaap is van 1652 tot 1795 deur ‘n maatskappy, die Vereenighde Oostindische Compagnie (VOC) besit. Eers tydens die Bataafse bewind (1803-1806) het dit ‘n Hollandse kolonie geword. Die Kaap was ‘n Britse kolonie van 1795 tot 1803 en van 1806 tot 1910, maar amptelik eintlik eers van 1814 af. Dit is onder meer aan ‘n boek soos dié van Hochschild te wyte dat kolonialisme deesdae sonder meer as wreedaardige uitbuiting voorgestel word, terwyl die Leopold-Kongo in werklikheid dié uiterste geval van uitbuiting van Afrikane deur ‘n Europeër was. “What happened in the Congo could reasonably be called the most murderous part of the European Scramble for Africa” (p 280). Konrad stem hiermee saam: Die Leopold-Kongo was “the vilest scramble for loot that ever disfigured the history of human conscience” (4). John Stuart Mill (1806-1873) het in sy boek, On liberty (1859), geskryf: “Despotism is a legitimate mode of government in dealing with barbarians, provided the end be their improvement” (84). Daar kan kwalik beweer word dat Leopold die omstandighede van die Kongolese verbeter het. ‘n Belgiese eerste minister het gesê: Leopold “treats men as we use lemons, when he has squeezed them dry, he throws away the peel” (95).

Hochschild is uiters linksgesind. Hy was ‘n joernalistiekdosent en sy vrou, Arlie Russell Hochschild (gebore in 1940), ‘n sosiologiedosent. Hierdie egpaar het in die jare sestig tydens die burgerregtebeweging na die suidelike Amerikaanse state gegaan om solidariteit met die opstandige swartes te betoon en hulle te help om as kiesers te registreer. Maar selfs Adam Hochschild erken: “Despite the thievery of Leopold and his successors, it is wrong to blame the problems of today’s Africa entirely on colonialism” (318). “In health, life expectancy, schooling and income the Congolese people were far worse off at the end of Mobutu’s [Sese Seko, 1930-1997, president 1965-1997] reign than they had been at the end of eighty years of colonialism in 1960” (315).

Op ‘n soortgelyke manier kan beweer word dat Suid-Afrika tydens die Afrikanerbewind, verguis as die era van apartheid (1948-1994), in (seker) die meeste opsigte beter daaraan toe was as sedertdien tydens die ANC-bewind. Adam het ‘n boek, The mirror at midnight: a journey to the heart of South Africa (1990/2007) oor “the 150-year-old national myth of Afrikaners-as-victims” geskryf ná ‘n besoek aan Suid-Afrika in 1988. Reeds in 1961 het hy ‘n kort tyd as joernalis in Suid-Afrika gewerk en ook ‘n besoek aan Leopoldville gebring. Oor Arlie Hochschild se linkse taksering van Amerikaanse blanke suiderlinge het ek reeds geskryf (Praag 4.02.2017). Haar man sluit hierby aan: “What was slavery in the American South, after all, but a system for transforming the labor of black bodies, via cotton plantations, into cloth?” (King Leopold’s ghost, 16). Voortaan verwys Hochschild na Adam.

Edmund Dene Morel (1873-1924) was in diens van ‘n skeepsmaatskappy met sy hoofkantoor in Liverpool. Sy werk was om toesig te hou oor die op- en aflaai van skepe wat met die Kongo handel dryf. In 1897 of 1898 het hy in Antwerpen opgemerk dat die inkomende skepe ivoor en rubber bring maar dat daar nie handelsartikels uitgevoer word nie. Wat die skepe na die Kongo vervoer “is mostly army officers, firearms, and ammunition” (2). Sy afleiding was dat die ivoor en rubber die produkte van gedwonge of slawe-arbeid was, terwyl slawerny sedert 1838 in Britse gebiede verbode was. Morel het veral in Brittanje en Amerika mense bewus van die misdrywe in die Kongo gemaak. “Slave labor in the Congo … had taken eight to ten million lives” (3). Dit is as massa- of volksmoord beskou. Wat vir my interessant is, is dat Leopold II Frans, Duits en Engels magtig was, maar “he never bothered to learn Flemish, spoken by more than half his subjects” (33). Die Duitse keiser, Wilhelm II, het Leopold gekarakteriseer as “Satan and Mammon in one person” (240).

Ná die voltooiing van Conrad se Heart of darkness in 1899 het Morel verskeie boeke gepubliseer, bv King Leopold’s rule in Africa (1904), Great Britain and the Congo: The pillage of the Congo basin (1909) en Red rubber: The story of the rubber slave trade which flourished on the Congo for twenty years, 1890-1910 (1906/1919). In 1908 het Morel se inisiatiewe tot die anneksasie van die Kongo deur die Belgiese regering gelei. “The picture Morel gives in his writings of Africans in the Congo before whites arrived is that of Rousseau’s idealized Noble Savage” (210). Morel is in sy propaganda voorafgegaan deur bv twee Amerikaanse swartes, die joernalis en historikus, George Washington Williams (1849-1891),* wat die Kongo in 1890 besoek het, en die sendeling, William H Sheppard (1865-1927),** wat in die vroeë jare negentig (1890’s) twee jaar in die Kongo deurgebring het en later weer daarheen gegaan het.

[* “Williams studied briefly at Howard University [a university of blacks], which, when he mentioned it in later years, sometimes came out sounding like Harvard University. Later in his life, he also claimed a doctoral degree he had never earned” (103). Williams “used a phrase that seems plucked from the Nuremberg trials [1945-1946] of more than half a century later. Leopold’s Congo state, Williams wrote, was guilty of ‘crimes against humanity'” (111-112).

** Sheppard was nie ‘n engel nie. “He was forced to resign his post as a missionary because he had been caught having extramarital affairs with African women” (283).]

Tydgenote soos Morel, Williams en Sheppard, asook Casement (hier bo), se onvergenoegdheid met toestande in die destydse Kongo word in Heart of darkness weerspieël. Casement “have darkened Conrad’s vision of colonialism in Africa” (197). Leopold “claimed that ‘it was impossible to have always the best men in Africa; and indeed the African climate seemed frequently to cause deterioration in the character'” (198). Conrad “was so horrified by the greed and brutality among white men he saw in the Congo, that his view of human nature was permanently changed … After brooding about his Congo experience for eight years, Conrad transformed it into Heart of darkness” (142). “Conrad himself wrote, ‘Heart of darkness is experience … pushed a little (and only very little) beyond the actual facts of the case'” (143). “Heart of darkness is one of the most scathing indictments of imperialism in all literature, but its author, curiously, thought himself an ardent imperialist where England was concerned” (146). “However laden it is with Victorian racism, Heart of darkness remains the greatest portrait in fiction of Europeans in the Scramble for Africa … Conrad’s white men go about their rape of the continent in the belief that they are uplifting the natives, bringing civilization, serving ‘the noble cause.’ All these illusions are embodied in the character of Kurtz” (147). Maar dit is juis van Kurtz wat Marlow/Conrad hom distansieer.

Die Kurtz-karakter is ‘n samevoeging van die eienskappe van meer as een blanke wat Conrad in die Kongo teëgekom het. Een van hulle is Léon Rom, wat die hoof van die binnelandse stasie by Stanley Falls was en in 1899 ‘n boek, Le nègre du Congo, gepubliseer het. Daarin skryf Rom: “The product of a mindless state, its feelings are coarse, its passions rough, its instincts brutish, and, in addition, it is proud and vain. The black man’s principal occupation, and that to which he dedicates the greatest part of his existence, consists of stretching out on a mat in the warm rays of the sun, like a crocodile on the sand … The black man has no idea of time, and, questioned on that subject by a European, he generally responds with something stupid” (148). Jules Jacques, ‘n distrikskommissaris, het volgens Morel oor die swartes geskryf: “We must fight them until their absolute submission has been obtained, or their complete extermination” (229).

Hochschild noem die gebeure in die Kongo “the first major international atrocity scandal in the age of the telegraph and the camera” (4). “The worst of the bloodshed in the Congo took place between 1890 and 1910” (5). Minder oortuigend is die volgende stelling: “Europe has long forgotten the victims of Leopold’s Congo” (4). Europese koloniale moondhede word deurlopend van wandade beskuldig en die uiterste geval van die Leopold-Kongo word dan dikwels as voorbeeld gebruik. Met telegrafie kon inligting vinniger en oor ‘n wyer gebied, selfs wêreldwyd, versprei word. Fotografie het ook ‘n beduidende uitwerking gehad. In Hochschild se boek is daar drie foto’s van afgekapte hande wat op ‘n ontstellende en weersinwekkende manier die destydse vergrype bevestig.

Leopold het geredeneer: “Forced labor was ‘the only way to civilize and uplift these indolent … peoples'” (37). Onder dwang is van die inboorlinge verwag om kwotas rubber binne bepaalde tye te lewer. Versuim om dit te doen, was met die dood strafbaar. ‘n Afgekapte regterhand het as bewysstuk by die owerheid gedien dat ‘n persoon gedood is.* Soms is die persoon se lewe gespaar (onder meer sodat ammunisie bespaar kon word wat dan vir jag gebruik is), maar sy/haar regterhand is as bewysstuk ingelewer (226). Daar was ook die gebruik om woongebiede van huisvesting en inwoners te stroop sodat rubberbome in daardie ooptes geplant kon word eerder as om ooptes te skep deur woude moeisaam oop te kap. Aanvanklik is die sap van wilde rubberbome versamel, maar spoedig is aanvullend oorgegaan tot die aanplant van plantasies (278). Die groot aanvraag vir rubber het saamgehang met bv die uitvinding van motorvoertuie. Conrad se boek handel eintlik oor ivoorhandel. Ná sy besoek in 1890 het rubber pleks van ivoor die hoofuitvoerproduk geword. “By the turn of the century, the État Indépendant du Congo had become, far and away, the most profitable colony in Africa. The profits came swiftly because, transportation costs aside, harvesting wild rubber required no cultivation, no fertilizers, no capital investment in expensive equipment. It required only labor” (160).

[* Toe Noord-Afrika deel van die Ottomanryk was, is meer as ‘n miljoen blanke, Christen Europeërs deur Berbers/Moslems van skepe en kusstreke ontvoer en as slawe in veral Marokko en Algerië, maar ook in die Midde-Ooste, gevange gehou en slegter as die swartes in die Leopold-Kongo behandel, maar hiervan word selde melding gemaak. Pleks daarvan dat die regterhand as bewys van ‘n slaaf se dood gebruik is, is sy/haar kop as bewysmateriaal aangebied; dus dat die slaaf nie ontsnap het of tot eie voordeel deur die bewaarders verkoop is nie. As dit onprakties was om afgesnyde koppe ver in die warm weer te vervoer, het die ore van die slagoffers as bewysmateriaal gedien (Giles Milton, White gold: The extraordinary story of Thomas Pellow and North Africa’s one million European slaves, London: Hodder & Stoughton, 2004, p 34, 171). Hierdie slawerny was veral van 1530 tot 1780 aan die orde van die dag (“Barbary pirates,”Wikipedia).]

Hochschild gee uitdrukking aan sy linkse aktivisme met die volgende samevatting: “History lies heavy on Africa: the long decades of colonialism, several hundred years of the Atlantic and Arab world slave trade, and – all too often ignored – countless centuries of indigenous slavery before that. From the colonial era, the major legacy Europe left to Africa was not democracy as it is practiced today in countries like England, France, and Belgium; it was authoritarian rule and plunder. On the whole continent, perhaps no nation has had a harder time than the Congo in emerging from the shadow of its past” (301).

Chinua Achebe

In die voorafgaande uiteensetting is dit duidelik dat Conrad as Westerling polities buitengewoon verlig vir sy tyd was; dat hy krities teenoor kolonialisme ingestel en swart Afrikane simpatiek gesind was. Maar Conrad kon onmoontlik voorsien het dat daar ná die Tweede Wêreldoorlog ‘n gees onder swartes sou posvat wat kommentaar oor swartes deur blankes as ongewens beskou, selfs wanneer dit gunstig is; om van ongunstig nie te praat nie. Chinua Achebe (1930-2013) het dit soos volg geformuleer: “No man can understand another whose language he does not speak (and ‘language’ here does not mean simply words, but a man’s entire world view” (Wikipedia); dus as ‘t ware die beginsel dat ‘n blinde die geskikste persoon is om ‘n mede-blinde te lei.

Achebe was ‘n Nigeriese romanskrywer wat met sy boek, Things fall apart (1958), bekendheid verwerf het. In die roman word Igbo-stamlewe van binne af belig; nie dat Achebe danig stamgebonde was nie. Sy agtergrond was protestants en hy het sy boeke in Engels geskryf. Hy het ook graag tyd in die buiteland, veral die Weste, deurgebring. Volgens sy boek val dinge uitmekaar as ‘n Europese land ‘n Afrika-land koloniseer. Ons weet dat dinge in nog groter mate uitmekaarval as ‘n swart regering die politieke beheer by ‘n blanke bewind oorneem, met die nuwe Suid-Afrika as ‘n sprekende voorbeeld. As lid van die Igbo-stam het Achebe tydens die burgeroorlog (1967-1970) vir Biafra se afskeidingsbeweging teen die sentrale Nigeriese regering kant gekies. Nadat ‘n motorongeluk hom gestremd en verknog aan ‘n rolstoel gelaat het, was hy ‘n professor aan Bard College (1990-2008) en Brown University (2009-2013) in Amerika, al het hy nie verder as ‘n baccalaureus-graad gevorder nie. Maar hy het talle akademies-waardelose eredoktorsgrade versamel.

Van 1972 tot 1976 was Achebe ‘n dosent aan die University of Massachusetts in Amherst. Daar het hy in 1975 ‘n lesing gelewer: “An image of Africa: Racism in Conrad’s ‘Heart of darkness’.” Die teks is in 1977 in die vaktydskrif, Massachusetts Review (vol 18, no 4, p 782-794) gepubliseer en is op die internet beskikbaar. Achebe begin sy artikel op ‘n voorspelbare manier: dat (swart?) skoolkinders in Yonkers, New York City, tot sy genoegdoening sy roman, Things fall apart, lees. Ook dat ‘n ouer (blanke) man van Afrika-literatuur en -geskiedenis as universiteitsvakke gesê het: “He never thought of Africa as having that kind of stuff.” Achebe: “I propose to draw from these rather trivial encounters rather heavy conclusions which at first sight might seem somewhat out of proportion to them. But only, I hope, at first sight.”

In ‘n poging tot die eendersverklaring van alle swartes (en blankes) sê Achebe dat die inwoners van Yonkers ook gebruike en bygelowe het; dat hulle nie daarvoor na Afrika hoef te gaan nie. Die ouer blanke man se onwetendheid is egter aan meer as ‘n gebrek aan kennis te wyte. “Quite simply it is the desire – one might indeed say the need – in Western psychology to set Africa up as a foil to Europe, as a place of negations at once remote and vaguely familiar, in comparison with which Europe’s own state of spiritual grace will be manifest.” Dus, Afrika as nie-Europa. Achebe will hierdie verskynsel onemosioneel (“dispassionately”!) benader as ‘n romanskrywer wat reageer op ‘n werk van ‘n ander romanskrywer, Conrad se Heart of darkness, want hierdie novelle “displays that Western desire.” Conrad se boek is deel van die “Western canon” en word dus gereken as deel van die Engelse letterkunde wat permanente waarde het, “read and taught and constantly evaluated by serious academics.”

“Heart of darkness projects the image of Africa as ‘the other world,’ the antithesis of Europe and therefore of civilization, a place where man’s vaunted intelligence and refinement are finally mocked by triumphant beastiality. The book opens on the River Thames … But the actual story will take place on the River Congo, the very antithesis of the Thames … We are told that ‘going up that river was like traveling back to the earliest beginnings of the world.'” Wat vir Conrad glo hinder, is “the lurking hint of kinship, of common ancestry. For the Thames too ‘has been one of the dark places of the earth.’ It conquered its darkness … But if it were to visit its primordial relative, the Congo, it would run the terrible risk of hearing grotesque echoes of its own forgotten darkness.” Waarop Achebe hier sinspeel, is mense se gemeenskaplike mensheid (“humanity”), wat egter nie ras- en etnies-kulturele verskille ophef nie.

“The most interesting and revealing passages in Heart of darkness are, however, about people.” Achebe haal dan uit Heart of darkness aan: “The men were … No they were not inhuman. Well, you know that was the worst of it – this suspicion of their not being inhuman. It would come slowly to one. They howled and leaped and spun and made horrid faces, but what thrilled you, was just the thought of their humanity – like yours – the thought of your remote kinship with this wild and passionate uproar. Ugly. Yes, it was ugly enough, but if you were man enough you would admit to yourself that there was in you just the faintest trace of a response to the terrible frankness of that noise, a dim suspicion of there being a meaning in it which you – you so remote from the night of first ages – could comprehend.” Wat Conrad doen, is om die Kongolese as mede-mense te erken, maar hy dink dat hulle minder ontwikkeld as Europeërs is.

In ‘n verdere aanhaling gee Conrad, volgens Achebe, “us one of his rare descriptions of an African who is not just limbs or rolling eyes”: “And between whiles I had to look after the savage who was fireman. He was an improved specimen; he could fire up a vertical boiler. He was there below me and, upon my word, to look at him was as edifying as seeing a dog in a parody of breeches and a feather hat walking on his hind legs. A few months of training had done for that really fine chap. He squinted at the steam-gauge and at the water-gauge with an evident effort of intrepidity – and he had filed his teeth too, the poor devil, and the wool of his pate shaved into queer patterns, and three ornamental scars on each of his cheeks. He ought to have been clapping his hands and stamping his feet on the bank, instead of which he was hard at work, a thrall to strange witchcraft, full of improving knowledge.” Achebe se kommentaar is: “As everybody knows, Conrad is a romantic on the side. He might not exactly admire savages clapping their hands and stamping their feet but they have at least the merit of being in their place, unlike this dog in a parody of breeches. For Conrad things being in their place is of the utmost importance.” Maar Conrad toon juis die teenoorgestelde aan: dat hierdie swarte nie op die wal dans nie, maar op ‘n kundige manier op die boot werk.

Kurtz se swart vriendin in die Kongo is volgens Achebe “a savage counterpart to the refined, European woman who will step forth to end the story … The difference in the attitude of the novelist to these two women is conveyed in too many direct and subtle ways to need elaboration. But perhaps the most significant difference is the one implied in the author’s bestowal of human expression to the one and the withholding of it from the other. It is clearly not part of Conrad’s purpose to confer language on the ‘rudimentary souls’ of Africa. In place of speech they made ‘a violent babble of uncouth sounds.’ They ‘exchange short grunting phrases’ even among themselves. But most of the time they were too busy with their frenzy. There are two occasions in the book, however, when Conrad departs somewhat from his practice and confers speech, even English speech on the savages. The first occurs when cannibalism gets the better of them.” Achebe haal aan (reeds hier bo): “‘Catch ‘im,’ he snapped with a bloodshot widening of his eyes and a flash of sharp teeth – ‘catch ‘im. Give ‘im to us.’ ‘To you, eh?’ I asked; ‘what would you do with them?’ ‘Eat ‘im!’ he said curtly.” “The other occasion was the famous announcement: ‘Mistah Kurtz – he dead.'”

Dus, naas geluide maak, het die swartes in die boek ook gepraat. Die rede waarom Conrad daardie spraak meesal nie weergee nie, is seker om die voor die hand liggende rede dat hy nie hulle taal verstaan het nie. Achebe kom egter met ‘n minder vleiende vertolking: “At first sight these instances might be mistaken for unexpected [?] acts of generosity from Conrad. In reality they constitute some of his best assaults [!]. In the case of the cannibals the incomprehensible grunts that had thus served them for speech suddenly prove inadequate for Conrad’s purpose of letting the European glimpse the unspeakable craving in their hearts. Weighing the necessity for consistency in the portrayal of the dumb brutes against the sensational advantages of securing their conviction by clear, unambiguous evidence issuing out of their own mouth Conrad chose the latter. As for the announcement of Mr Kurtz’s death by the ‘insolent black head in the doorway’ what better or more appropriate finis could be written to the horror story of that wayward child of civilization who willfully had given his soul to the powers of darkness and ‘taken a high seat amongst the devils of the land’ than the proclamation of his physical death by the forces he had joined?”

“If Conrad’s intention is to draw a cordon sanitaire between himself and the moral and psychological malaise of his narrator his care seems to me totally wasted because he neglects to hint however subtly or tentatively at an alternative frame of reference by which we may judge the actions and opinions of his characters. It would not have been beyond Conrad’s power to make that provision if he had thought it necessary. Marlow seems to me to enjoy Conrad’s complete confidence – a feeling reinforced by the close similarities between their two careers. Marlow comes through to us not only as a witness of truth, but one holding those advanced and humane views appropriate to the English liberal tradition which required all Englishmen of decency to be deeply shocked by atrocities in Bulgaria or the Congo of King Leopold of the Belgians or wherever.”

Dit wil-wil lyk asof Achebe hier die lig van Conrad se verligtheid sien, maar dan kom hy met hierdie sarkastiese oordrywing: “Thus Marlow is able to toss out such bleeding-heart sentiments as these.” Daarna volg ‘n aanhaling wat ook hier bo verskyn: “They were dying – it was very clear. They were not enemies, they were not criminals, they were nothing earthly now, nothing but black shadows of disease and starvation lying confusely in the greenish gloom. Brought from all the recesses of the coast in all the legality of time contracts, lost in uncongenial surroundings, fed on unfamiliar food, they sickened, became inefficient, and were then allowed to crawl away and rest.” Dit lyk vir my na opregte simpatie, maar Conrad is blank en wat hy oor swartes skryf, word deur Achebe verdag gemaak.

Achebe se renons in blanke filantropie strek verder as Conrad. Voorspelbaar kom hy ook vir Albert Schweitzer (1875-1965) met sy kritiek by. “The kind of liberalism espoused here by Marlow/Conrad touched all the best minds of the age in England, Europe and America. It took different forms in the minds of different people but almost always managed to sidestep the ultimate question of equality between white people and black people.* That extraordinary missionary, Albert Schweitzer, who sacrificed brilliant careers in music and theology in Europe for a life of service to Africans in much the same area [Gabon] as Conrad writes about, epitomizes the ambivalence. In a comment which has often been quoted Schweitzer says: ‘The African is indeed my brother but my junior brother [by several centuries].’ And so he proceeded to build a hospital appropriate to the needs of junior brothers with standards of hygiene reminiscent of medical practice in the days before the germ theory of disease came into being. Naturally he became a sensation in Europe and America. Pilgrims flocked, and I believe still flock even after he had passed on, to witness the prodigious miracle in Lamberene, on the edge of the primeval forest.” Achebe is snood ondankbaar. Daar is Schweitzer se opofferings om sy lewe tussen vreemdeling in Afrika te slyt, asook sy onbetwisbare eerbied vir (die) lewe.

[* By blankes en swartes is daar liggaamlike ooreenkomste (en verskille) en daar was en is kulturele verskille en daar was sekerlik (ten minste) in die tyd van Leopold se Kongo groot ontwikkelingsverskille.]

“Conrad’s liberalism would not take him quite as far as Schweitzer’s, though. He would not use the word brother however qualified; the farthest he would go was kinship. When Marlow’s African helmsman falls down with a sprear in his heart he gives his white master one final disquieting look: ‘And the intimate profundity of that look he gave me when he received his hurt remains to this day in my memory – like a claim of distant kinship affirmed in a supreme moment.” Dit is duidelik dat Conrad emosioneel met sy swart stuurman assosieer; dat hy hom nie distansieer van hierdie swarte as mens nie. Vir Achebe is dit nie goed genoeg nie. “It is important to note that Conrad, careful as ever with his words, is concerned not so much about distant kinship as about someone laying a claim on it. The black man lays a claim on the white man which is well-nigh intolerable. It is the laying of this claim which frightens and at the same time fascinates Conrad” en dan ‘n herhaling van die aanhaling: “the thought of their humanity – like yours … Ugly.”

Hierna kom Achebe by wat hy eintlik prontuit van Conrad wil sê: “The point of my observations should be quite clear by now, namely that Joseph Conrad was a thoroughgoing racist.* That this simple truth is glossed over in criticism of his work is due to the fact that white racism against Africa is such a normal way of thinking that its manifestations go completely unmarked. Students of Heart of darkness will often tell you that Conrad is concerned not so much with Africa as with the deterioration of one European mind caused by solitude and sickness. They will point out to you that Conrad is, if anything, less charitable to the Europeans in the story than he is to the natives, that the point of the story is to ridicule Europe’s civilizing mission in Africa.” Laasgenoemde sin som ook my standpunt op.

[* Oorspronklik was dit “bloody racist” (Clare Clarke, bron hier onder, Kindle 553, 789).]

“A Conrad student informed me in Scotland that Africa is merely a setting for the disintegration of the mind of Mr Kurtz. Which is partly the point. Africa as setting and backdrop which eliminates the African as human factor. Africa as a metaphysical battlefield devoid of all recognizable humanity, into which the wandering European enters at his peril. Can nobody see the preposterous and perverse arrogance in thus reducing Africa to the role of props for the break-up of one petty European mind? But that is not even the point. The real question is the dehumanization of Africa and Africans which this age-long attitude has fostered and continues to foster in the world. And the question is whether a novel which celebrates this dehumanization, which depersonalizes a portion of the human race, can be called a great work of art. My answer is: No, it cannot.”

Achebe praat van Conrad se “obvious racism.” “Certainly Conrad had a problem with niggers. His inordinate love of that word itself should be of interest to psychoanalysts. Sometimes his fixation on blackness is equally interesting as when he gives us this brief description: ‘A black figure stood up, strode on long black legs, waving long black arms,’ as though we might expect a black figure striding along on black legs to wave white arms! But so unrelenting is Conrad’s obsession.” “Conrad is a dream for psychoanalytic critics.” “Whatever Conrad’s problems were, you might say he is now safely dead. Quite true. Unfortunately his heart of darkness plagues us still. Which is why an offensive and deplorable book can be described by a serious scholar as ‘among the half dozen greatest short novels in the English language.'” “I am talking about a book which parades in the most vulgar fashion prejudices and insults from which a section of mankind has suffered untold agonies and atrocities in the past and continues to do so in many ways and many places today. I am talking about a story in which the very humanity of black people is called in question.”

“The West seems to suffer deep anxieties about the precariousness of its civilization and to have a need for constant reassurance by comparison with Africa … Africa is to Europe as … a carrier onto whom the master unloads his physical and moral deformaties so that he may go forward, erect and immaculate.” “In my original conception of this essay I had thought to conclude it nicely on an appropriately positive note in which I would suggest from my privileged position in African and Western cultures some advantages the West might derive from Africa once it rid its mind of old prejudices and began to look at Africa not through a haze of distortions and cheap mystifications but quite simply as a continent of people – not angels, but not rudimentary souls either – just people, often highly gifted people and often strikingly successful in their enterprise with life and society. But as I thought more about the stereotype image … I realized that no easy optimism was possible. And there was, in any case, something totally wrong in offering bribes to the West in return for its good opinion of Africa. Ultimately the abandonment of unwholesome thoughts must be its own and only reward.”

“Although the work of redressing which needs to be done may appear too daunting, I believe it is not one day too soon to begin. Conrad saw and condemned the evil of imperial exploitation but was strangely unaware of the racism on which it sharpened its iron tooth. But the victims of racist slander who for centuries have had to live with the inhumanity it makes them heir to have always known better than any casual visitor even when he comes loaded with the gifts of a Conrad.”

Clare Clarke

Dit het die gebruik aan sommige inrigtings (skole en universiteite), veral in Amerika, geword om by die studie van Heart of darkness ook die mening van ‘n Afrikaan soos Achebe te betrek. “Achebe’s criticism has become a mainstream perspective on Conrad’s work” (Wikipedia). In hierdie verband is die volgende handleiding gepubliseer: Clare Clarke se An analysis of Chinua Achebe’s ‘An image of Africa: Racism in Conrad’s Heart of darkness’ (London: Routledge, 2017, 87p; Amazon Kindle $8,28). In hierdie kort handleiding is daar baie herhaling en min addisionele inligting. Die kern van Achebe se betoog word opgesom as: “Conrad fundamentally mispresents his African characters so that they reinforce perceptions of African people, culture, and environment as savage and prehistoric” (Kindle 145). Achebe se artikel “has come to occupy a significant place amongst works of revisionist literary criticism” (168). Voor Achebe se kritiek, Conrad se boek “was regarded as a classic anti-colonial text” (201). Adam Hochschild verwys bv na Conrad se “rare ability to see the arrogance and theft at the heart of imperialism” (Wikipedia).

Sedertdien word die novelle as eurosentries gebrandmerk en word daar verwag dat Afrikane pleks van Westerlinge uitspraak oor Afrika en Afrikane moet lewer. Maar Cedric Watts “suggests that Achebe’s arguments display the type of racism with which he charges Conrad. Watts’s essay is one of the most famous rebuttals of Achebe’s argument. He contends that Achebe seems to suggest that ‘whites are disqualified on racial grounds from judging the text.’ The implication of Watts’s argument is that Achebe’s position is actively anti-universal, separating people into racial groups rather than emphasizing a shared humanity” (678). Die titel van Watts se artikel is “‘A bloody racist’: About Achebe’s view of Conrad” (Yearbook of English studies, vol 13, 1983, p 196-209). Clarke: “Few critics would go as far as Achebe in their denunciation of Conrad” (758). “On the whole Achebe has been in the minority with his vehement and provocative views on racism in the novel” (813). Selfs die anti-imperialis Edward Said (1935-2003) “contests Achebe’s overly aggressive condemnation, suggesting that it is couched in an unhelpful ‘rhetoric of blame'” (944).

In die tweede deel van hierdie rubriek skryf ek oor ‘n vindingryke toepassing van Heart of darkness op die nuwe Suid-Afrika.