Elma Potgieter: Ope brief aan Stellenbosse taalmoordenaars

Nog ‘n ope brief aan die taalmoordenaars op Stellenbosch (en elders)!
Komende van ‘n nasaat van ‘n volk wat goddelike vryheid bo alles gestel het.

Twee vryheidsoorloë is geveg nie vir geld en goud nie – vir vryheid en vir reg.  My twee oupas, Potgieter en Goosen, het as jongelinge van 16 en 17 geveg vir vryheid – ook vir die vryheid om hulle nuwe taal te praat.

Ek gaan nie langer swyg nie – want nie net koester ek ‘n onbetwiste liefde en lojaliteit teenoor my voorgeslagte nie.

Ek verdien my brood en botter uit my taal – my taal wat hier aan die Suidpunt van Afrika, op Afrikabodem, as ‘n nuwe taal tot stand gekom het, gegroei, geblom het…

Die taal van die argitek, die boer, die bouer, die digter, die elektrisiën, die lektor, die loodgieter, die waterwyser, die rioolsuiweraar, die huisvrou, die onderwyseres, die tikster, die uitvoerende beampte en die, ja, die toneelspeler…!

Ek wil my God in my taal dien – “hoe ondeurgrondelik is sy oordele en onnaspeurlik sy weë…”

Ek glo dat die gelowige mens se geloof in God, die Skepper van hemel en aarde, getoets word deur telkens “kleiner” lojaliteite in gevaar te stel.

Gaan ons aanhou swyg en maak of dit nie besig is om te gebeur nie?

Lieg en sê: Jammer, ek het te veel gesuip – waar is die slaggate wat ek probeer misry?

Oupas, pa, oumas, ma, ousus Diana, julle het my nie so grootgemaak nie.

Die oupas het geveg vir vryheid. Die oumas het ‘n reguit pad geloop.

Julle het in Mafeking-konsentrasiekamp, op St Helena in ballingskap uit die Bybel geleer om Afrikaans te bid te dink, te praat, te droom…

Ma, Pa, ousus Diana julle het nooit kragwoorde gebruik nie…

Maar julle jongste spruit, ja, ousus Diana, jou kleinsus, swets soos ‘n voorslag in Afrikaans!

Luister goed, Wim de Villiers, luister goed.

Taalmoord is volksmoord.

Watter gevaarlike woorde het professor Pieter Duvenage vandag oor die radio geuiter?

“Etniese suiwering” Wim, “etniese suiwering…”

Ns. Gaan kyk gerus na Elma se jongste toneelstuk!

Stellenbosch: Afrikaanse Dept. se ‘Ope brief aan Wim de Villiers’

Hier op Praag, veral in die rubrieke en opstelle van Leon Lemmer, volg ons reeds geruime tyd die veldtog teen Afrikaans op die kampus van die Universiteit Stellenbosch. Onlangs het die US se Departement van Afrikaans en Nederlands vir die eerste keer in baie jare standpunt ingeneem ten gunste van Afrikaans, maar ook, die niksseggende begrip ‘veeltaligheid’ wat in die SA konteks meermale die betekenis van ‘tussenstasie op pad na Engels-eentaligheid’ verwerf het.

Gaan Stellenbosch sonder slag of stoot verengels onder die jongste anglofiele rektor, Wim de Villiers, wat so gedienstig in die voetspore van sy ewe Engelsgesinde voorgangers, Chris Brink en Russel Botman, volg? Ter wille van die debat, plaas ons hier onder die volledige ope brief van die Dept. Afrikaans en Nederlands, wat aanvanklik nie toestemming wou verleen dat hul skrywe hier gepubliseer word nie. Maar, soos prof. Ilse Feinauer ons verseker het, bevind hul ope brief hom reeds ‘in die openbare domein’ en mag publikasie dus voortgaan.

Afrikaans aan die Universiteit Stellenbosch

Geagte prof. De Villiers,

Ons departement bestaan nie uit taalaktiviste of taalstryders nie. Ons is ’n akademiese departement wat vakkundig omgaan met die vakgebied Afrikaans en Nederlands, die tale Afrikaans en Nederlands in die besonder, asook die veeltalige taalpraktyk.

Tot dusver het ons nie openbaar toegetree tot die diskoers betreffende Afrikaans aan die Universiteit Stellenbosch (US) nie. Dit is egter vanuit ons vakkundige posisie dat ons nie verder ons stilte kan handhaaf oor die universiteit se hantering van veeltaligheid en Afrikaans nie.

Ons word toenemend gevra of daar werklik nog ’n rede is om studente vir ’n veeltalige omgewing op te lei, teen die agtergrond van ons eie instelling se hantering van veeltaligheid. Daar word ook deurlopend van ons departement verwag om die universiteit se besluite rakende taal in die algemeen en Afrikaans in die besonder te verdedig of te verduidelik aan die gemeenskap daar buite, terwyl ons uiteraard lojaal aan die universiteit wil bly.

Wanneer “Afrikaans” en “Stellenbosch” weer eens in die nuus is, dra ons swaar aan ’n unieke las. Ons is in die oë van die publiek aanspreeklik vir wat met Afrikaans aan ons instelling gebeur, nieteenstaande die feit dat geen lid van ons departement betrokke was by die samestelling van die huidige taalbeleid of die hersiene konsepweergawe nie.

‘Inheemse taal’

Die eerste spesifieke saak om in dié brief te belig, is die uiters problematiese hantering van die begrip “inheemse taal” in die nuwe konseptaalbeleid. Die betrokke woordverklaring is uit die departement van hoër onderwys en opleiding se nuutste taalbeleidsraamwerk gelig. Die mees ideologies gelade gedeelte van dié woordverklaring is nie in ons konsepbeleid gekopieer nie: “An indigenous language is a language that is native to a re­gion or country and spoken by indigenous people.”

Die uitsluiting van Afrikaans uit hierdie groep tale is eerstens wetenskaplik foutief en tweedens ideologies gekleur. Die verklaring is dalk dat hierdie bewoording gewoon oorgeneem is om met die oorhoofse beleidsdokument te strook, maar dan moet hierdie feit eksplisiet gestel en gekontekstualiseer word deur ook ondubbelsinnig te sê dat die universiteit beslis die taal Afrikaans as die inheemse taal beskou wat dit is. Dit is immers ook hoe taalkenners dit beskou.

Kundiges uit verskeie vakgebiede maak dit oor dekades duidelik dat om ’n persoon se taal te negeer, hulle menswees negeer, en om selfs net implisiet te maak asof Afrikaans, en dus Afrikaanssprekendes, nie eintlik hier hoort nie, is derhalwe skokkend. Aangesien die konsepbeleid stel dat dit bygewerk kan word met relevante terminologie, versoek ons dat hierdie growwe mistasting reggestel word.

‘Afrikaans verklein’

Ander tersaaklike punte in die konseptaalbeleid word kortliks hieronder genoem:

  • Die definisie van “vertaling” lees, ironies, soos ’n swak vertaling. Woorde soos “gehalte”, “kwaliteit” of “gehalteversekering” kom nêrens voor nie. Daar word genoem dat professionele vertalings “goed afgeronde” produkte “moet” wees, maar sonder enige verwysing na hoe die gehalte verseker sal word. Dit blyk gereeld uit informele terugvoer dat studente wat opvoedkundig van Afrikaans gebruik wil maak, swak vertaalde materiaal kry wat hulle noop om die Engelse materiaal te benut, met die gepaardgaande potensiële pedagogiese benadeling – dit is as daar wel iets beskikbaar gemaak word. Dit is ’n enorme tekortkoming in die beleid as daar geen proses vir gehalteversekering geëkspliseer word nie en ook geen kanaal vir klagtes oor gebrekkige toepassing van daardie versekering nie. Hierdeur word veeltaligheid en Afrikaans ondermyn.
  • Die kontekstuele faktore ter sprake by die gebruik van Afrikaans, Engels en isiXhosa, noem glad nie die beduidende akademiese, professionele en internasionale waarde van Afrikaans nie, maar wel Engels s’n. Ons vertrou dat hierdie fout reggestel sal word sodat dit nie lyk asof die waarde van Afrikaans verklein of verswyg word nie.
  • Die begrip “pedagogies verantwoordbaar” word verklaar, maar die verwante term “redelikerwys uitvoerbaar” staan nie daar nie. Hierdie vae en poten­sieel problematiese term moet duideliker gesistematiseer word deur minstens iets soos ’n metingsinstrument of verbandhoudende oorwegings eksplisiet te stel, anders lyk dit asof die US ’n agterdeur oophou vir enige afwyking van die beleid om ex post facto goedgemaak te word.
  • Daar is geen aanduiding van wie die medewerkers aan die beleid was nie.
  • In meegaande korrespondensie word gewag gemaak van die feit dat die huidige taalbeleid “grondwetlik geregverdig” is en dat die “proses om die beleid te aanvaar” aan bepaalde maatstawwe voldoen het. Die gereelde herhaling van hierdie gegewens kan gelees word as implikasie dat die taalbeleid eintlik bo kritiek verhewe is. Dit moet liefs eksplisiet genoem word dat nie een van hierdie twee stellings werklik ’n empiries of vakkundig gefundeerde uitspraak maak oor (a) die gehalte van die huidige taalbeleid of (b) die sukses en gevolge van die implementering daarvan nie.
  • Hier is reeds ’n nuwe konsepbeleid saamgestel waarop kommentaar gevra word voordat daar duidelik terugvoer gegee is oor die effekte van die implementering van die huidige weergawe. Beleidshersiening moenie as ’n administratiewe oefening gedoen word bloot omdat dit nou tyd is daarvoor nie. Dit moet gedoen word binne ’n duidelik geformuleerde vakkundige raamwerk wat werklike beleidseffekte en -uitkomste stel en in ag neem. Daar is immers geen rede om ’n beleid te hersien anders as om daarop te verbeter nie.

Vervolgens ontstaan etlike vrae:

  • In hoe ’n mate het die huidige taalbeleid aan die gestelde doelwitte voldoen?
  • Wat het sedert 2015 met die Afrikaanse aanbod aan die universiteit gebeur?
  • Watter gevolge het die taalbeleid gehad?
  • Is data hieroor ingesamel, verwerk en openbaar gepubliseer? Indien wel, waar is dit verkrygbaar? Indien nie, waarom nie, en op grond waarvan word hierdie hersiening dan onderneem?

Stilbly ook ’n antwoord

Die vroeër vermelde indruk dat diegene wat Afrikaanssprekend is nie in gelyke mate op ons kampusse (be)hoort as hul Engelssprekende eweknieë nie, word versterk in die tweede aspek wat in hierdie brief aan bod kom, naamlik die openbare diskoers vanuit die universiteit waar dit Afrikaans betref, en die universiteit se omgang met Afrikaans in die algemeen.

’n Onlangse illustrasie is die debakel oor beweerde gevalle van die afdwing van Engels in sekere omgewings tydens die verwelkomingstyd.

Die universiteit het hierna in die media gesê dat die afdwing van Engels “nie beleid” is nie. Daar is egter nie duidelike tekens, minstens wat ons kon opspoor, van ’n formele ondersoek en planne vir ’n hoëvlak-regstelling, indien dit uiteindelik nodig blyk, nie.

Diegene wat reeds vyandig gestem is teenoor ons instelling kry sodoende skietgoed om verdere reputasieskade te berokken, en gemoedere loop hoog op grond van ongetoetste bewerings.

Die media gons oor hierdie saak en studente vertel in informele kontekste van hul eie soortgelyke ervarings, maar die universiteit se topstrukture bly in die oë van die publiek net stil. Wat maklik hieruit afgelei kan word sonder die nodige regstelling, is dat die inhoud van die bewerings óf implisiet goedgekeur word, óf nie as ernstig geag word nie.

Dit is tyd dat ’n senior lid van die universiteitsbestuur ’n duidelike standpunt daaroor inneem en versekering gee dat daar ’n deursigtige ondersoek sal wees om die bewerings as waar of onwaar te bewys, en dat daar konkrete optrede sal wees as hier wel eentaligheid afgedwing is of ’n atmosfeer geskep is waarin eentaligheid implisiet of eksplisiet die enigste aanvaarbare opsie is. Stilbly is ook ’n antwoord, soos die spreekwoord lui.

Afjakke

Ons ervaar in ons eie departement wel toenemend dat studente verbaas is dat hulle in Afrikaans met hulle dosente mag kommunikeer. Studenteleierskapstrukture (en selfs ander formele universiteitsomgewings en -strukture) moet gereeld daaraan herinner word om hulle materiaal tog in Afrikaans ook beskikbaar te stel. Versoeke vir die gebruik van Afrikaans word boonop in baie gevalle doodgewoon geïgnoreer of selfs afgejak.

Dit raak ook al hoe meer algemeen dat bepaalde stukke amptelike korrespondensie eers net in Engels versprei word met ’n belofte dat die Afrikaanse weergawe daarvan op een of ander latere stadium of ander plek sal verskyn. Dit is moontlik nog regverdigbaar wanneer dit werklik oor besonder dringende sake gaan, maar nie andersins nie.

Hierdie stand van sake gaan vir ’n betekenisvolle deel van die studentegemeenskap gepaard met persoonlike spanning en hoogs waarskynlik ook met opvoedkundige benadeling.

Dit sal goed wees as die universiteit wys dat daar erns is oor veeltaligheid deur hierdie soort skadelike praktyk doodgewoon stop te sit. Dit plaas Afrikaans by verstek in ’n sekondêre posisie en dwing diegene wat Afrikaans gemakliker lees om maar die Engelse weergawe te lees as hulle ewe op hoogte as hulle Engelse kollegas of medestudente wil wees.

Daar bestaan ook skynbaar die wanpersepsie dat personeellede wat Engels verstaan, hoewel dit nie hul eerste taal is nie, outomaties ook gemaklik hul hoëvlak- akademiese werk in Engels kan doen.

Die implikasies van ’n verlies aan byvoorbeeld kommunikatiewe nuanse wanneer daar slegs in ’n dosent en studente se tweede taal gekommunikeer word, is so ver ons kan vasstel nie grondig ondersoek as deel van die opstel van ’n beleid wat duidelik toenemend in daardie rigting mik nie. So ook nie die verlies aan diepte en rykheid van die opvoedkundige ervaring vir byvoorbeeld die Engelssprekende student wat nou geen blootstelling aan ’n tweede akademiese taal kry nie.

Mikroaggressie

Die soort handelinge hierbo genoem, wat ’n seleksie voorbeelde is en geen omvattende opgawe nie, staan in die kader van die sosiale geregtigheid bekend as mikroaggressies – doelbewuste óf onbedoelde opmerkings, praktyke of handelinge wat vooroordeel teenoor ’n bepaalde groep of persoon, gewoonlik ’n minderheid, uitdruk.

Dit kan iets so klein wees soos om ’n student met ’n Afrikaansklinkende naam en van te komplimenteer oor hulle “goeie Engels”, of so grof soos om enige versoek dat die universiteit deursigtig en verantwoordbaar met Afrikaans omgaan, af te maak as ’n politiese of etniese stryd.

Dit is tipies nie die groot amptelike gebare wat hierdie soort aggressie(s) versinnebeeld nie, maar eerder ’n verskeidenheid kleiner opmerkings of optredes wat elkeen op sigself onbenullig kan lyk, maklik as onskuldig afgemaak word en nie noodwendig doelbewus kwetsend is nie, maar saam bydra tot ’n vyandige omgewing en atmosfeer.

Die universiteit moet kennis neem daarvan dat Afrikaanssprekende studente gereeld die slagoffers is van hierdie soort mikroaggressie op grond van hulle moedertaal; iets wat die universiteit onderneem om te respekteer, te benut en beskikbaar te maak wanneer hulle dit nodig het. En die universiteit moet erns maak daarvan om te verseker dit word wel gedoen.

Ons noodsaaklike transformasie kan nie plaasvind deur die lewensruimte van sekere studente in te perk omdat hulle taal nog in enkele persone se oë ’n uitgediende negatiewe politieke konnotasie het nie.

In die tagtigs beskryf Ruiz drie oriëntasies teenoor taal en veeltaligheid wat vandag as paradigmas beskou word: Ons kan dit sien as ’n probleem, as ’n reg, of as ’n hulpbron.

Ons hoop die universiteit kan die dringend noodsaaklike kopskuif maak dat werklike veeltaligheid eerder as slegs Engels, en daarmee saam die benutting van die enorme hulpbron wat Afrikaans is, nie net die mees wetenskaplik verantwoordbare pad vorentoe is nie, maar in ons land ook die mees etiese een.

Met besorgdheid,

Die Departement Afrikaans en Nederlands

Coronakorrupsie in piesangkoninkryk Nederland

Die Nederlandse regering, met name die Eerste Minister Marc Rutte, staan onder druk. Die afgelope 17 maart het ons ‘n landelike verkiesing gehou en die meerderheid Nederlanders het gehoop dat ons na meer as 10 jaar uiteindelik afskeid kon neem van “Marx” Rutte. Nie net het hy Nederland stewig na links gestuur nie, maar het sy volk uitverkoop aan die Eurokrate in Brussel, sy onderminister Kasja Ollongren – ‘n lid van die linkse hippieparty D66 – het bykans ‘n volledige monopolie oor die Nederlandse hoofstroommedia bekom, hy is tot aan sy ore onder die “Kindertoeslagaffaire” toegesneeu (wat veral nie-blanke arm gesinne duisende euro in die skulde gedruk het en dit jarelang stilgehou het), hy word beskuldig dat hy dokumente agtergehou het oor Vlug MH-17 wat in 2014 bo Oekraïne afgeskiet was met 193 Nederlanders aan boord. Ook het hy, ondanks negatiewe referendumuitslae die Marrakeshverdrag bekragtig (waardeur migrante onbeperk Europa mag binnekom), die Oekraïneverdrag deurgesit, terreurgroepe in Sirië gefinansier en ‘n parlementêre mosie geblokkeer om ondersoek hierna in te stel.

Soos in baie gevalle wanneer daar sprake is van grootskalige korrupsie, is daar tog iewers ‘n edel siel te bekenne wat al hierdie skandes uit die kas gehaal het, en in hierdie geval betref dit die Christendemokraat Pieter Omtzigt. As erkenning vir sy integriteit het Rutte en sy nuutste onderminister Sigrid Kaag – ook so ‘n vervloekte D66 skepsel – besluit om Omtzigt vir sy moeite te beloon met die woorde “functie: elders”. Daar is ewe skielik geen plek meer vir hom in die nuwe kabinetsformasie nie.

Wat ook nogal die wenkbroue laat frons is die prominente posisie wat hierdie twee linkse partye, Rutte se VVD en Kaag se D66 aan die stembus behaal het. Die nuwe regse party Forum voor Democratie (FvD) onder leiding van die jong, aantreklike Thierry Baudet het wél ‘n groot wins behaal maar word nog steeds tot die kleiner partye gereken, ondanks die feit dat die FvD met sy 45 000 lede byna dubbel so veel volgelinge het as VVD (25 000) en D66 (27 000) saam.

Wat egter die belangrikste nederlaag vir Rutte sou wees (hoop ek van harte) is die manier waarop sy polisie-eenhede hardhandig op anti-grendelstaatdemonstrante losgeslaan het in Den Haag en Amsterdam. Daar is in Nederland twee soorte polisie-eenhede, naamlik die Mobiele Eenheid (ME) wat skarebeheer toepas, en die Arrestatie Eenheid (AE), wat geen linies vorm nie, maar tussen die skare inbeweeg en persoonlike arrestasies verrig. In die volksmond staan die AE bekend as Romeo’s.

In plaas daarvan egter dat hierdie Romeo’s teregte arrestasies verrig, word hulle deesdae ingesit om juis die demonstrerende menigte tot agressie aan te hits. Hulle is oor die algemeen stewig geboude knape en loop onopvallend rond in burgerklere. Hul gesigte is bedek en daar is al genoeg beeldmateriaal wat uitgelek het hoedat hulle vredeliewende demonstrante voor ryende polisie vangwaens instamp, hardlopend op die vuis afgaan teen alles en almal wat in hul pad staan, demonstrante wat op die grond inmekaargesak lê met knuppels bewerk, en selfs ‘n hond dwing om die platgeslane demonstrante te byt (teen die hond se wil in). Vervolgens word die skare onrustig en word die ME ingeskakel om die menigte “onder beheer te bring”. In baie gevalle weet die ME nie eens dat hierdie “gewelddadige” demonstrante deur Romeo’s uit hul eie korpsleiding aangehits is nie, maar dit het in elk geval gelei tot ernstige stresklagtes by sommige ME-agente, waarvan sommiges getraumatiseer by die huis sit en nie meer hul werksaamhede kan verrig nie. Dit het as gevolg hiervan bekend geword dat daar sprake is van ‘n groepsdrukkultuur en intimidasie binne die polisie.

Danksy die werk van die dapper ondersoeksjoernalis Flavio Pasquino, wie se huis al bestorm was deur die polisie as gevolg van sy kritiese onderhoude, kan ons nou meer insigte verkry in die aard en omvang van hierdie korrupsie en hoe Rutte hierdie kultuur regverdig en na die demonstrante verwys as “doorgesnoven (kokaiënsnuiwende) hooligans”.

Die woede is te verstane.

Nie net is mense wanhopig as gevolg van die streng Coronamaatreëls en polisieoptredes nie, maar Rutte het sy land uitverkoop aan die Duitse magshonger psigopaat Klaus Schwab; argitek van die Groot Herstel, wat weldra die hele ekonomie gaan transformeer in ‘n sosialistiese helstaat waarin jy binnekort slegs mag eet as jy goed te boek staan by die outoriteite.

Om die waarheid te sê het Schwab al vir Sigrid Kaag voorgelei om Eerste Minister van Nederland te word sodra Rutte die pad sou vat, en daardie Kaag vroumens is ook bepaald geen suiwer koffie nie. Sy is getroud met ‘n radikale Palestyn wat onder Arafat gedien het en lid was van sy Fatah beweging, wat deur die EU en VSA as terroristeorganisasie erken word. Sy het in 1993 in die geheim getrou met hierdie Anis Al-Qaq en toe dit uitgelek het, moes sy haar eertydse funksie by die Ministerie van Buitelandse Sake opsê. Sy woon in ‘n riante herehuis in Den Haag met ‘n geskatte waarde tussen € 840 000 en 890 000 en staan in die woonregister bekend as “ongetroud”.

Met ander woorde, as Rutte sou voetsek, kry ons ‘n erger produk daarvoor terug, danksy hierdie Euro-Soros genaamd Klaus Schwab. En ons gepeupel het niks te vertelle oor ons eie land nie.

Met al hierdie onstuimigheid wat ons nou sien, die polisie wat geweld uitlok, ‘n Eerste Minister wat geen omkyk het na sy eie burgers nie, eerlike politici wat die pad moet vat en ‘n onsuiwer bedrogpleër wat die hoogste amp dalk gaan betree, sien ons hoe die ondergang van ons demokratiese regstaat besig is om ‘n werklikheid te word.

En dit is nou ‘n land wat so heftig teen Suid-Afrika opgetree het ten tye van polisiegeweld in die townships, maar kyk hoe maak hulle teen hulle eie mense!

Ek het geweet dat daar ‘n dag sou aanbreek dat boontjie sy loontjie sou kry, maar die wyse waarop bly maar altyd ‘n misterie.  Ek het egter nooit gedink dat dit so maklik sou wees om van moraliteit te verander as jou baas se beursie begin opswel nie.

Van ‘n Nederlander het ek egter meer integriteit verwag.

 

Suidpunt: Maputo kon vandag Afrikaans gepraat het!

Vandag is Stigtingsdag of Van Riebeeckdag. Ek het reeds daardie Wikipedia-artikel uitgebrei sover ek kon, so wat’s nog eintlik nuut? Wat kan mens nog byvoeg? Waarmee kan jy my nog skok?

Hierdie dag is nie iets wat deur Afrikaners herleef is nie. Ons sien twee Hollanders wat met ‘n nederige kranslegging blykbaar begin in 1921 rond (ja, presies ‘n eeu gelede?), met elke politieke pelgrim wat daarna wil spietsmaak, sodat hy kan baai in die sonneglans wat die gestolde Standbeeld, geborg deur ou Rhodes, weerkaats op die spreker. En dan klap almal hande en gaan weer huis toe.

Wat my geweldig gegrief het van die destydse toesprake is van hierdie gemaksugtige hubris waarmee half smalend na Van Riebeeck verwys word in 1926: “wat sou hy sê as hy Kaapstad hier vandag kon aanskou?” So half uit die hoogte, asof ons lankal hierdie utopiese soort futuristiese eindtoestand reeds bereik het (én slegs deur die Engelse Empaaier, moet jy weet), en wat weet dié ou bokkom tog?

Sulke toesprake verouder glad nie goed nie.

Want mens weet mos nie met watter minagting dele van daardie stadjie omtrent ‘n honderd jaar later in die oë van sy huidige inwoners of besoekers beskou sal word nie. Dis buitendien ‘n simplistiese, Imperialistiese geskouer-klop oor wat reeds bereik is, veral deur daardie huidige geslag, maar nie soseer ‘n oorpeinsing van hoe al die aartjies van die stroompies uiteindelik die groot bruisende rivier gevorm het nie.

Maar dalk is dit ‘n bedekte seën dat Kaapstad so vervuil en verlep het, en die seefront-uitsig deur die onooglike wolkekrabbers ontsier word, want sulke uitsprake soos hierbo dwing mens vandag tot absolute nederigheid en skaamte. Dan word mens eintlik dankbaar vir die gepaste Khoinaam wat vir die Kasteel en omstreke destyds bedink is, naamlik ‘Klipkraal.’ Dit rym so mooi met die ou boerenaam van Durbanville – ‘Pampoenkraal’. Die naam is eenvoudig, sonder airs, maar huislik en skoon. Soos dit hoort.

Ek is geen beeldestormer nie, maar ek glo dit is die groot probleem wat God met beeldemaak en aanbidding het in Exodus, veral as dit op Hóm van toepassing is. Al is God vandag en môre dieselfde, lê die probleem by die mens, wat nog nie al Sy karaktereienskappe en al Sy Kante leer ontdek het nie.

Maar so ook met gebeure: standbeelde, soos Van Riebeeck s’n, skep ‘n gestolde, onwrikbare, onskeppende, onverbeterlike, onveranderlike, onplooibare, voorspelbare, oninteressante, vaste, beheerbare beeld so reg uit ‘n skoolboek van iets of iemand wat netjies in jou sak pas, heeltemal vasgegiet, wat nie met die tyd kan of wil aanpas nie. Versteend. Doods. Dit staan net daar iewers. Dit kan net verweer, verbrokkel en vergaan. Of met pienk spuitverf toegetakel word. Of met ‘n swartsak oorgetrek word. Tussen die spitsverkeer word dit bloot ‘n banale, terloopse landbaken, op Google Maps slegs ‘n kolletjie op die kaart.

‘n Mens beweeg stroef in ‘n groef: jy groei nie as persoon nie. Jy sien nie nuwe geleenthede raak nie. Uiteindelik verval die mens in ‘n puinhoop van fatalisme, sonder uitkoms.

Ek het hierdie jaar besluit – se moer. Dis tyd dat ons anders oor Afrikaans en die Afrikanergeskiedenis moet dink. Ons moet dink hoe dit kon gewees het, of steeds kan wees, nie wat ís of wat dit wás nie. Ook eers dan besef jy wat in die Kaap alles kon skeefgeloop het. Deur jukstaponering kan mens fokus op die stigting van ‘Fort Lijdzaamheid’, ons susterstad in Mosambiek, ook gestig deur die Hollanders in die 1720’s.

Ons moet ‘n ander prentjie skilder, in hierdie geval, dat Mosambiek, of ten minste, die stad Mosambiek, Afrikaans sou kon praat. Wat sou dit nie alles kon beteken het nie? Uit hierdie rubriek wil ek vandag net hê die leser moet die geheelbeeld besef: ons mag géén geleentheid deur ons vingers laat glip nie!

Aanloop

Op Sondag, 17 Januarie 2021, is ek besig om my Spaanse woordeskat bietjie uit te brei. Ek bestudeer die frekwensiewoordeboek wat die mees gebruikte woorde almal onder mekaar netjies lys, volgens gebruikswaarde. Dit is tog net logies dat jy ‘n taal stelselmatig moet aanleer. Ek neem die woord, kyk na al die meervoude en verbuigings van die selfstandige naamwoorde, die vervoegings van die werkwoorde, kyk vir ‘n paar interessante uitdrukkings, en so ploeter mens maar stadig voort.

Die woorde wat die meeste gebruik word, staan eerste, en die minste laaste. Uiteindelik kom ek af op “ojo” (oog) en gaan kyk in The Collins Spanish Concise Dictionary wat die woord alles kan beteken. Daar staan dit duidelik: Latyns-Amerikaanse Spaans: ojo de agua: “spring”.  Ek val amper van my stoel af. Hoe is dit moontlik? Afrikaans ken “oog” vir ‘n fontein, en ek onthou iewers het ek in Boshoff en Nienaber se Afrikaanse Etimologieë gelees dat “oog” ook in Boesmans en Maleisies voorkom, en dit is die eerste keer in die Kaaps-Hollands van ‘n buitelander opgeteken deur die Sweed Hendrik Jacob Wikar in 1779. Maar dit bly nie net by Spaans nie: Portugees en Katalaans ken die woord ook; in die Europese/Iberiese Spaans het die woord so te sê in onbruik geraak.

Jy sien, gereeld slaan die toeval soos die Swart Kat toe. Op 28 Maart 2021 kom ek via die kêrel van ‘n vriendin van my skrywersvriend van Bellville op Twitter op ‘n taalatlasprentjie-twiet af wat al die dialektiese Italiaanse woorde vir die vroulike skaamte uitwys. Ek het nie daarvoor gevra nie, dit duik mos net so op. En ek kan mos nie wegkyk nie. Dis van taalkundige belang. Maar so, hier naby Rome, sien ek die woord “topa” en dis Toskaans. En ek wéét “topo” is die manlike en “topa” die vroulike vorm van “muis” in Standaarditaliaans, maar met bietjie rondgrawe is dit inderwaarheid “mol” in Toskaans (‘talpa’ in Italiaans). Dit maak nie saak nie – daardie harige knaagdierbegrip vind ook sy roete suidwaarts in die Woordeboek van die Afrikaanse Taal, hoewel duidelik meer ontrond uitgespreek. Maar hoekom dit in albei tale so onafhanklik kon ontstaan het – in daardie valletjie wil ek nie te graag trap nie.

Maar terug by “ojo”. Toe haal ek elke geskiedkundige taalboek van my boekrak af en uit die dose uit wat ek in die hande kon kry. Elke vreemdtalige woordeboek in Afrikaans wat ek in die hande kan kry raadpleeg ek (ja, ook die woordeboeke Afrikaans-Latyn, Afrikaans-Frans, Afrikaans-Duits). Ek gaan maak selfs ‘n draai by ‘n Malgassiese kunstenaar op Twitter (wat ek deur die Furry Fandom deur my skrywersvriend van Bellville leer ken het), want, reken ek, as één Maleis-Polinesiese taal die woord ook so gebruik, waarom sou Malgassies dit nie ook hê nie? En my vermoedens was reg (al is die woord in sekere Malgassiese dialekte hoogs verouderd). Die resultate hiervan het ek hier gepubliseer en die Wikipedia-artikel oor “oog” het ek hier geskryf. Hoe die vurk in die hef steek, kan ek nie presies sê nie.

Soos met die keramiekwerk, pottebakkery en metaalsmeltery in Kurt Benesch se Archäologie: Eine Einfuhrung (1990; sien ‘Fundanalyse’, bls. 139 tot 161, maar ook ‘Datierung und Chronologie’, bls. 162-189), moet ‘n mens egter ook maar gelate aanvaar dat woorde binne ‘n taalgemeenskap dikwels sy eie onafhanklike en spontane ontstaansgeskiedenis het en nié uit ander volke of kulture altyd ingevoer of oorgedra word nie. Dit maak sin, want as almal net heeltyd by mekaar gaan leen het – wanneer ontstaan iets dan? Hoewel ‘skilpadbesie’ in Afrikaans en die presiese ‘kumbang kura-kura’ (óók skilpadbesie) in Maleisies vir my darem net té toevallig is, veral omrede geen ander Europese taal iets soortgelyk ken nie.

Maar een van die boeke wat ek geraadpleeg het, in die glossarium, wat ongelukkig niks opgelewer het oor ons ‘ojo’ nie, is Scheepsjoernael ende Daghregister, soos saamgestel deur prof. H.J.J.M. van der Merwe. Ek het die boek op 30 Oktober 2020 om 10:07 gekoop (en op 10 November 2020 om 10:23 ontvang), en het op daardie stadium nog nie die tyd gehad om hom deur te werk nie. Dit is by die voorwoord van die tweede druk (ek besit die derde, 1969) waar ek toe lees op 17 Januarie 2021:

Noudat ‘n tweede druk van hierdie bloemlesing nodig geword het, lyk dit my goed om dit ook uit te brei. En om aan die leser enigsins ‘n deurlopende beeld van die ontwikkeling van Afrikaans te laat kry, het ek besluit om (a) die volledige dagboek van Francois de Cuiper (27 Junie – 19 Julie 1725) en (b) fragmente uit Lewies Trigardt se dagboek (31 Julie 1836 – 10 Augustus 1838) op te neem.

(a) Ofskoon die Portugese al in 1505 die eerste nedersetting in Sofala gestig het onder Pedro d’Anhaia, het die Hollanders ook van 1604 af gepoog om Mosambiek, of Rio de la Goa, te koloniseer. Met dié doel voor oë het hulle in Desember 1689 Port Natal van die Bantoe gekoop, om sodoende ‘n tussenstasie op pad na Mosambiek te kon hê. Uiteindelik het ‘n Hollandse sending op 29 Maart 1721 Delagoabaai bereik onder aanvoering van Willem van Taak, met Jakob de Bucquoi as landmeter, kartograaf en skrywer. Hulle het kamp opgeslaan op die plek waar jare later Lourenco Marques verrys het. Met hierdie ekspedisie het dit nie goed gegaan nie en hulle het gesterf tot op 6 man na; trouens, tussen 27 April en 31 Mei 1721 het 16 man gesterf aan die Delagoa koors (malaria), en ook Van Taak is op 31 Mei oorlede. As gevolg van al die teëslae het hulle die naam van die plek verander tot Fort Lijdzaamheid.

In dié tyd het die Provinsiale Opperhoof, Jan van de Capelle (in opdrag van die Here Sewentien), vir Assistent Francois de Cuiper en sersant Johannes Mona met ‘n ekspedisie uitgestuur om die land te verken tot sover as wat hulle kom, wat blykbaar nie veel verder as die Komati was nie. Van hulle wedervaringe het Francois de Cuiper dagboek gehou, soos afgedruk word in hierdie bloemlesing.

[…]

Graag betuig ek my dank aan my kollega, prof. dr. D. Ziervogel, vir sy waardevolle inligting oor Bantoeplekname, -woord- en –opperhoofde wat hier ter sake is.

Natuurlik het ook slegs die Nederlandse Wikipedia ‘n kort en bondige artikel oor Fort Lijdzaamheid.

Dit is maar ‘n opsomming van al die rampspoed en ontberinge wat die Hollanders daar gely het – malaria, seerowery, rugstekery, muitery, aanvalle en uiteindelik die geweldige finansiële verlies van die V.O.C. wat die Fort tot sy einde gebring het. Die einde in 1730.

Dit sou sinneloos wees om hierdie inligting op PRAAG bloot te herhaal.

Ek wil in hierdie artikel slegs fokus op drie belangrike gebeurtenisse van Mosambiek, met betrekking tot Afrikaans.

  1. Die “braakland” (1719 tot 1723 )
  2. Die deurdring na die binneland, tot by die Komati (1725)
  3. Die blywende indruk (1797).

En dit behoort ons vraag te beantwoord of Afrikaans in Mosambiek sou oorleef en gedy het.

Geen Portugees in sig nie?

Daar is sprake (Linell, 2015) dat die Hollanders in die vroeë 1600’s ‘n Portugese fort probeer inval het, maar sonder sukses. Ons praat hier van Fort São Sebastião, maar dit lê myle op myle ver weg van Maputo.

Marinus Lodewijk van Deventer het ‘n Franse bylaag geskryf La Hollande et la Baie-Delagoa (1883), wat die geskiedskrywers asseblief nie moet ignoreer nie. Van Deventer weerlê ‘n Portugese verslag (“Mémoires”) wat aanvoer dat die Portugese van die begin af, en nog altyd, die Mosambiek, dis nou die omgewing Maputo, gekoop en besit het, maar soms drastiese maatreëls moes “aanpas” vir vyandelikhede (d.i. die Hollanders en ander). Volgens Van Deventer is daar nie in die Nederlandse verslae en dagregisters enigsins sprake van die gewaande Portugese fort, dorpies of fabrieke wat vir die Hollanders van die laat-1600’s of 1700’s begerig sou gelyk het nie; alles word uit hul duim gesuig. Volgens hierdie soort Portugese retoriek in sy oë, skryf Van Deventer, sou hierdie “aanpassing” beteken het die Portugese was bang die Hollanders neem die eiendom in beslag, en vernietig die plek toe sommer daar en dan. Dit maak eenvoudig nie sin nie, nog minder om jou teenwoordigheid te kenne te gee, of jou territorium as Portugese besitting te beskerm.

In 1719 was daar in Amsterdam reeds sprake dat die Hollanders die gebied van Maputo wil beset, maar dit is vertraag, nie weens internasionale politiek nie, maar om ander redes. Vir die Here Sewentien sou hierdie deel van Mosambiek die pêrel vir hul kroon wees in daardie uithoek van Afrika, dus, bloot ‘n besitting. Maar die Kaapkolonie was meer geïnteresseerd in die sukses van die huidige onderneming en hoe die alleenhandel verstewig kon word. Hulle wou geheel en al vryhandel hê, en wou muntslaan uit die ligging van Kaapstad, en het onmiddellik gedink aan die voordele wat Natal en Delagoabaai vir Kaapstad kon beteken. Die Here Sewentien het aanvanklik nee gesê, maar met ‘n bietjie druk van belangegroepe (die bourgeoisie) was die moontlikheid nie heeltemal uitgesluit nie. Dit was net ‘n kwessie van tyd. Neem uit die verlede (2007:90) laat dit klink of Frankryk en Engeland as mededingers die deurslag vir die besluit gegee het (en tog, waarom dan Nederlands-Mauritius in 1710 verlaat en ‘n spoor van verwoesting agterlaat?).

Eers twee jaar later vertrek die Kaap, Gouda en Zeelandia op 12 Februarie 1721 om die Nederlandse vlag te gaan plant in Delagoabaai, met ‘n paar troepe onder leiding van Zacharie Camminga. Hulle het aan die linkeroewer die handelspos opgerig, wat dit vir inkomende skepe in die baai sou vergemaklik. In die eerste paar dae het die Hollanders varswaterbronne gegrawe – wat selfs ‘n eeu later nog deur die Engelse kaptein Owen nog ontdek sou word. Die grond is makgemaak en saad en steggies vanuit die Kaap de Goede Hoop en Batavia is aangeplant; vir ‘n Kompanjietuin was dit ‘n sukses. Saam met die vee sou die tuin ook genoeg voedsel aan die amptenare, bemanning, garnisoen en nasionale skepe kon voorsien. Die wingerd skiet wortel. Medisinale plante word gekweek. Ook indigo word aangeplant. Kenners uit Batavia word spesiaal ingevoer om te kom help.  Handelsbetrekkinge word met stamme gesmee.

Vir Van Deventer het die Hollanders in die laat-1600’s en laat-1700’s afgekom op ‘n godverlate stuk niemandsland, met die uitsondering van die plaaslike stamme wat nog altyd daar was.

Hier sien ons reeds op 15 November 1688 het Hollanders en Engelse by Delagoabaai aangekom met die Noord. Die hele logboek vanaf daardie datum en daarna kan gelees word in Godée-Molsbergen se derde boekdeel van Reizen in Zuid-Afrika in de Hollandse Tijd.

Hulle het tente opgeslaan, en die kuslyn by die Kaap Colato en die Maputa-rivier gefynkam. Orals was daar stamme wat graag handel wou dryf, maar nêrens was daar ‘n Portugese skip of sprake van ‘n Portugese alleenhandel in die gebied nie. Die Hollandse kaptein Heeremans het maar gehoor dat die Portugese ‘n vesting had op die eiland Chefine, en dit is nogal snaaks, want wanneer daar hoë deinings en gure weer is, kan mens daar moeilik voet aan wal sit. En wat nou as skeepsvaarders in die knyp is? Dis nie ‘n goeie strategiese punt nie. Uit die teks lei ek af Heeremans het net op ‘n afstand gekyk, maar geen oorblyfsel gewaar nie (p. 6):

Après avoir exploré la plus grande partie de la baie, le capitaine Hollandais arriva en vue de l’embouchure de la rivière Espiritu Santo ou Manica. L’île, à l’entrée de ce fleuve, était l’île de Chefine, où le mauvais temps et la haute mer le défendirent de mettre pied à terre. On lui disait, que là les Portugais avaient eu un établissement („ eene logie”). Mais, quoique Heeremans fit le tour de cette île, il ne parvint pas à voir quelque trace de l’établissement.

Cloppenburg (die voetnota lui: “Rapports de Cloppenburg , Swertner et van der Capellen, et de Michel et Cloppenburg, de leurs expéditions en Juin, en Août et Septembre, et en Octobre 1721”) word ook vertaald aangehaal (dis nou jare later), want hoewel hulle meer geluk had as die Kaptein van die “Noord” (in 1688) om voet aan wal te sit, kon ook hulle nie ‘n enkele spoor van die fort vind nie:

Ce fut en explorant la rivière du St. Esprit, qu’on découvrit un indice du passage de négociants Portugais. Le chef du village nègre de Manisse montra aux Hollandais une couronne en cuivre doré, qu’il avait obtenue en échange de dents d’éléphant, vendus à ceux-là. Elle était “très mince”, ajoute ironiquement le récit de nos expéditionnaires. Ce village était situé sur la rivière même, dans l’embouchure de laquelle se trouve l’île de Chefine.

Cette fois l’expédition Hollandaise, plus heureuse que n’avait été le capitaine du “Noord”, et que ne le serait José de Mello après elle, mit pied à terre dans l’île en question. “J’ai été à l’endroit même, où l’on prétend que les Portugais auraient eu un fort; mais je n’ai pas réussi à en trouver les moindres traces,” – ainsi écrivit le capitaine Cloppenburg, commandant de l’expédition 1 ). Ces paroles sont confirmées d’une manière péremptoire par de Bucquoy 2). Un seul nègre, faisant fonctions d’interprète, interpréta la tradition, que des Portugais auraient été établis en cet endroit. Il y avait de cela un très-grand nombre d’années, montant à un demi-siècle.

En so lyk Bucqoui se reisbeskrywing (wat oor die vroeë 1720’s in Mosambiek handel, bl. IX), wat volgens Van Deventer net sy siening staaf dat dit bloot bewerings is gegrond op hoorsê:

Jaarlyks zenden zy [*die Portugese] hunne Factoors, met Sloepen en mindere Vaartuigen, de kust op, en Zuid af, tot aan Rio de la Goa , de uiterste plaats, daar zy post hebben gevat, en in Rio de Spirito Sancto, daar zy een vastigheid gestigt, en bezetting gehou den hebben, tot den Jaare 1692. wanneer zy deze post hebben verlaaten; naa allen schyn om dat die hen geen voordeel genoeg opbragt: ‘ t welk met het mondelyk berigt van een weggeloopen slaaf, die wy by onze aankomst op Rio de la Goa vonden, en als Tolk heeft gedient, overeenkwam. Deeze slaaf betuigde nog te heugen, dat de Portugeezen in de bovengemelde Rivier; hun bezetting hadden opgebroken en deeze post verlaaten.

Maar vergelyk bogenoemde nou met Neem uit die verlede (2007: 91), dan lyk die wêreld bietjie anders.

Nêrens was daar ‘n spoor van ‘n vorige Portugese besetting op die vasteland te bespeur nie. Slegs op Chefini-eiland, etlike kilometer noord van die hawe, in die monding van die Inkomati-rivier, staan ‘n groepie verlate bouvalle wat voorheen ‘n handelspos van die Portugese was.

Iemand skiet ‘n groot bok.

Indien dit waar is, wil ek onmiddellik die bron weet. Dit beteken sonder twyfel Heeremans en Cloppenburg het gelieg, of Van Deventer het hul doelbewus verkeerd aangehaal. Uit Boucquoi sou ons nog kon aanvoer hy het die oorblyfsels gesien (sonder om ons daarvan te sê), want die leser se vermoedens is gestaaf deur ‘n weggeloopte slaaf se mondelinge oorlewering. Kan dit wees dat daar argeologiese opgrawings gemaak is in die gebied en dat mens nou maar uit die staanspoor moet aanneem die Hollanders moes die bouvalle op een of ander wyse waargeneem het?

Ek het ook gekyk deur die amptelike verslag van Opperhoofd Jan van de Capelle aan die Goewerneur van die Kaap Kolonie, Maurits Pasques de Chavonnes, soos opgeneem in Records of South-Eastern Africa, bl. 407 tot 420 (boekdeel 1, 1898). Hier het die Opperhoofd die tolk uitvoerig uitgevra rondom die doen en late van die Portugese voor die Hollanders se aankoms. Maar ook hy, Van de Capelle, sê:

[…] en also de occagie gehad hebbende, om den tolk en ook verscheijde inlanders te ondervragen, soo over de negotie, voor desen door de portugeesen aldaar gedreeven, als de gesteltheijt der lande, op ’t geen zij geeven, soo verre hun het selve bekent is, neemt met alle eerbied de vrijmoedigheijt van aan U wel Edel gestr.e en E. agt.b.e in dit volgende geschrift voor oogen te stellen ‘t geene hij dienaangaande heeft konnen ervaaren, en alhoewel zulx niet als een seekere waarheijt kan stellen, hoop egter uwe wel Edele gestr.e en E. ag.tbre. ootmoedige dienaar, dat zij de moeijte sullen gelieven te nemen van ‘t selve te doorsien;

Volgens die tolk (‘n Mosambieker van geboorte) was daar nooit ‘n vaste comptoir (faktoor; faktory – ‘n kantoor, of bewaarplek/depot van koopware) in hierdie geweste nie, behalwe op die eilandjie “Xiphini” en ‘n plekkie aan die mond van rivier (St. Esprit) waar hulle hutte sou opslaan (“zijnde van riet”, bl. 409) en tydelik in bly en in handel dryf. Dit duur gewoonlik gemiddeld vyf tot ses maande. Dan is daar handel gedryf met die stamme rondom die rivier (elke agt tot tien dae). En dit is ook uit die mond van hierdie tolk wat van die legendariese streek waar goud is, Monomotapa, vertel word (wat sekerlik later sou aanleiding gee tot die ekspedisie van Francois de Cuiper), hoewel hierdie tolk nooit die Portugese self sien goud ruil het nie, maar wel olifanttande, amber en waks (laasgenoemde nooit in groot hoeveelheid nie), en veral tin, wat onder die plaaslike bevolking besonder hoog in aanvraag is.

So, ons weet nou met genoeg tropiese storms, stormwater in die reënseisoen, of veral miskien die plaaslike bevolking wat die verlate rietstrukture vir hul eie woonstrukture beter kon benut het (wie weet?), is daar nie veel bewyse meer van oor nie. Maar ‘n fort van klip? Aikôna. Maar belangrik: die laaste keer toe seerowery met plaasgevind het, waar die Portugese se skip uitgebrand is, was volgens die tolk “ruijm twintig jaaren gelede, dat dit is voorgevallen, en seedert geene scheepen van de Portugeesen aldaar geweest, gelijk zij jaarlix deeden” (bl. 409).

Dit klop met Linell se proefskrif (2015) hierbo, waar daar staan (pp. 20-21):

An episode in 1703 proved to be the last straw when pirates made off with the entire load of Portuguese goods and set their ship alight, adding insult to injury. The Portuguese departure on foot from the Bay marked the end of their regular trade voyages to southern Mozambique and brought the first Lusitanian era at Delagoa Bay to a close.

En tog, Van de Capelle verklap self iets in hierdie verslag, geteken op 3 Augustus 1723, waar die misverstand moontlik kon ontstaan het (bl. 412-413):

Kan ook niet laten te seggen, wel edele gestr. heer en E. agtbre heeren, dat het veele vremd voor is gekomen, dat men aan la goa, geen vervalle fort van de portugeesen heeft gevonden, nog geene van die natie (: ‘t zij swart off blank 🙂 daar woonende, gelijk ik wel hebbe gehoort dat men verwagt had, dog aan de revier Sambere (:gelijk wel apparent is:) deselfde zijnde die de c—-rs niambani noemen, vind men desselffs zuijd hoek ook genaamt Caab St. maria gelijk aan rio de la goa: ook vind men daar een vervalle en verlate fort en woonen nog inlandsche portugeesen aldaar; in de mond der selve leggend ook twee eijlandjes gelijk aan la goa, is in den ingang soo wijd dat bijna de naam van een baij meriteert; is soo veel verder om de Nt en nader aan Chovalla gelegen alwaar landwaard goud gevonden werd: de portugeesen hebben ook seedert eenige jaaren herwaard, geen scheepe meer derwaarts gesonden, aan in de landstreek van la goa te negotieeren, maar sijn geheel achter gebleeven.

Die woorde mag verwarrend klink, en wat ek nou gaan waag is ‘n goeie raaiskoot. Volgens ‘n reisverslag van die ‘Snuffelaar’ opgeneem in Godée-Molsbergen se Derde boekdeel van Reizen in Zuid-Afrika in de Hollandse Tijd  (kyk ook na die voorwoord, XXII), is die naam Niambani in der waarheid vandag Inhambane, en daar kom inderdaad heelwat Portugeessprekendes nog voor in 1731. Daar, so lyk die teks hierbo vir my, was ook ‘n plekkie met die naam Caab St. Maria, wat dieselfde naam dra as die uitsteekpunt oorkant Delagoa-rivier (die een by Maputo rond is vandag wel Ilha da Inhaca as mens Godeé-Molsbergen se ou kaart bekyk). Ek dink Van de Capelle probeer benadruk dat Delagoabaai ewe beskut was as die baai by Inhambane (die geografiese uitleg en inham lyk ook min of meer dieselfde), en dat dit eintlik vreemd was dat daar nog geen Portugese woonagtig was in Delagoabaai nie.

Ek kry byvoorbeeld daardie verhandeling van Wits hierbo: “By 1647, the Portuguese had five factories on the islands Xefina and Inhaca.” Die bron wat aangegee word is die sekondêre bron: Junod, H.A Les BaRonga: étude Ethnographie sur les Indigènes de la Baia de Delagoa, Neuchatel: Attinger, 1898, 240.

En daarin kry ek :

Les documents portugais déclarent qu’en 1650 il y avait cinq factoreries aux environs de Delagoa, dans l’île d’Inyak, de Sheffin, sur le Nkomati (Manhissa) et sur les deux rives de la baie. En 1721, les Hollandais s’y établirent et y restèrent quatorze ans.

Al was daar voorheen ook vyf faktorye in die gebied, kom ons geen stuk verder nie. Ons kan nog steeds nie sê of die Hollanders hulle sou sien of nie. En nog minder kan presies vasgestel word of daardie grond, waarop die Portugese hul besigheid bedryf het, gekoop is van die plaaslike inwoners. Dit is waarop Van Deventer hul kap: waar is die koopaktes?

Maar goed, natuurlik sou die waterdiepte en maklike navigasie in die baai die plek aantreklik gemaak het vir die Hollanders, en nie noodwendig die bouval van ‘n fort nie. Veral as die hawetjie maklike toegang bied tot Monomotapa, die plek van goud.

Die Ekspedisie van Francois de Cuiper (et al.)

Ek het besluit om nie die volledige reisverslag van Francois de Cuiper oor te skryf of te parafraseer nie, want dit is reeds gedoen.

Enigiemand wat buitendien gereeld die Laeveld besoek of, soos ek in die Wes-Kaap, meer wil weet rondom hierdie plek se verborge geskiedenis (en veral die kultuur en lewensbeskouing), kan maar Neem uit die Verlede deur dr. U. de V. Pienaar en medewerkers, (her)uitgegee deur Protea Boekhuis in 2007, na hartelus aanskaf. Dit is dikker, groter en heelwat swaarder as ‘n Familiebybel, so groot soos ‘n koffietafelboek. Onder die hofie “Die eerste blankes besoek die Laeveld” word die leser, benewens die verteerbare Afrikaanse opsomming wat vanaf bl. 88 tot bl. 99 strek (dubbelkolombladsye), ook trakteer met foto’s, ‘n duidelike kaart van die ekspedisie, asook ‘n foto van die plaatjie van die Historiese Monumentekommissie en Nasionale Parkeraad wat die ekspedisie gedenk. Dr. W.H.F. Punt van die Stigting Simon van der Stel het in Julie 1975 die bronsgedenkplaat onthul. Op daardie plaatjie staan in Afrikaans (p. 97): “In hierdie omgewing is Frans de Kuiper en sy 30 manskappe op 12 Julie 1725 onverwags deur Kaptein Dawano se volk aangeval. Die ekspedisie was verplig om oor die Lebombo-rant na die V.O.C. Fort Lydzaamheid in Lourenco Marques terug te keer”. Toe ek laas op Protea Boekwinkel se webwerf gekyk het, is daar nog boeke op voorraad.

Natuurlik het die boek ook sy tekortkominge. Ek mis onder andere die werke van Du Bucquoi en Van Deventer. Maar ten minste is die oorspronklike teks van De Cuiper in die Staatsargief Pretoria destyds geraadpleeg. Plus – daar is vyf bronne in Afrikaans wat ek seker nooit in my lewe in die hande sou kry nie. En daaroor verheug ek my.

Benewens Neem uit die Verlede, raai ek vir die ernstige akademikus, onomastikus (pleknaamkenner), geskiedskrywer of taalliefhebberook Scheepsjoernael ende Daghregister (1969) van H.J.J.M. van der Merwe ten sterkste aan (bl. 185-209). Dis uit die teks van 18de-eeuse Hollands net so oorgeskryf. Die voorgraadse student van destyds sou beslis moes kophou met die voetnotas en glossarium wat eintlik vir my bitter chaoties uiteengesit is. Maar, danksy rekenaarprogramme soos Excel voer jy gewoon die versnommer voor die begrip in, alfabetiseer, en siedaar!, jy kan reël op reël die woorde volg. Dit vat net bietjie tyd om die glossarium en voetnotas self eers deur te sif.

Op taalkundige vlak het hierdie laasgenoemde bron ons twee Afrikaanse etimologiewoordeboeke (1967, 2003) oornag laat verouder: “padkos” is nié teen die middel van die 1700’s die eerste maal aangeteken nie, maar wel op 12 Julie 1725. Dit, benewens ‘n paar ander moderne Afrikaanse woorde wat in hierdie eeue-oue teks voorkom, het ek by die Wikipedia-artikel aangeteken. Ek het dit trouens vreemd gevind dat Van der Merwe geen bohaai van “padcost” gemaak het nie, maar toe sien ek Afrikaanse Etimologieë is in 1967 gepubliseer, terwyl die tweede uitgawe van Scheepsjoernael, wat De Cuiper se werk vir die eerste maal bevat, reeds in 1964 uitgegee is.

Interessant is ook “Coupanne sijn vaeder” (Coupanne se vader), wat vandag in Nederlands “Coupanne’s vader” sou wees. En die tans uitgestorwe ontkenningspartikel “en” in Standaardnederlands, wat “nie” beteken, byvoorbeeld:

“seggende dat sij voor sulk soort coralen geen pombe [en] wilden geven”

[en sê dat hulle vir sulke soort krale nie eens pombe sal/wil ruil nie]

Volgens Van der Merwe het die ekspedisie nooit verder gevorder as “Incomati” of die “Assangano” (Komatirivier) nie. In ‘n voetnota sê die samesteller (met behulp van Ziervogel) dat hierdie name Tsonga is, maar die betekenis daarvan is onbekend (p. 189).  Ek haal toe die vertaling Plekname van Suider-Afrika (2020) uit, en onder die naam Komatirivier is dit toe nie Tsonga nie, maar Swazi, vir “rivier van koeie”. “Assangano” kon ek egter nêrens in die Afrikaanse of digitale Engelse weergawe opspoor nie, nog minder in Toponymica Hottentotica Dele A en B. Is hierdie bron van De Cuiper eenvoudig net deur die jare heen oor die hoof gesien?

Nietemin, waaroor handel die storie dan nou eintlik?

Francois de Cuiper en geselskap is die opdrag gegee om so ver moontlik die binneland vanaf Fort in Delagoabaai te verken, tot hulle byvoorbeeld by die plek kan uitkom waar daar met goud handel gedryf word, soos daardie legende dit wou hê. Ek wil amper sê, totdat hulle die plek van goud kon vind. Iets soortgelyk aan El Dorado. Die geselskap neem 10 draagbeeste (of pakosse) en 8 slagbeeste saam (as proviand, of “Victualij”, of padkos). Aanvanklik is die stamme die naaste aan die kusgebied baie oopkop, baie vriendelik en behulpsaam teenoor hierdie vreemdelinge (al het hulle ook hul tekortkominkies soos steel, eersugtigheid en onverdraagsaamheid teenoor markmededinging met ander stamme, luidens Van de Capelle se bovermelde verslag), maar hoe dieper die geselskap die ongerepte en onbekende binneland indring, en hoe langer die reis aanhou, hoe meer ontaard die ekspedisie in ‘n hellevaart. Die sameloop van al hierdie teëspoed wat ophoop en inwerk en teenwerk, dwing die ekspedisie om met onverrigte sake terug te keer Fort toe. Die ekspedisie duur vanaf hul vertrek op 27 Junie 1725 tot met hul aankoms op 16 Julie 1725.

Vir die leser se gerief sal ek hul grootste struikelblokke tot voor die Komatirivier opsom (dit kom ‘passim’ voor), wanneer hul in die teks die eerste maal voorkom:

  • Saans is dit koud, want dit is winter, ook in die Laeveld, ook in Mosambiek.
  • Sommer dag een val ‘n bees vas (27 Junie); nie ‘n goeie teken nie.
  • Van die stamlede, wat klaarblyklik nog nooit ‘n blanke in hul lewe gesien het nie, slaan op die vlug. Dit kos die tolke of dan “spraakmeesters” heelwat moeite om hulle gerus te stel en samewerking en inligting te kry (28 Junie).
  • Die een draagbees val in ‘n waterput naby ‘n stat/kraal waar die geselskap verbybeweeg en byna twee-derdes van die kruit word nat (28 Junie). Hier moes die ekspedisie eintlik omgedraai het om nog kruit te gaan haal, want oor ‘n paar dae gaan hierdie nypende tekort beslis voelbaar wees.
  • Die beeste word geweldig moeg en uitgeput van al die loop, vir beeste wat heeldag veronderstel is om rustig te wei, laat dit my ook nogal kopkrap. (28 Junie-29 Junie). Ek is veral nuuskierig waarom die beeste se rûe met “campher brandewijn” ingesmeer is; is dit om die spiere te ontspan, of om vlieë en parasiete te verjaag? Op 10 Julie vrek ‘n bees aan natuurlike oorsake.
  • Die digte bosse het die ekspedisie vertraag (30 Junie).
  • Van die inwoners van die krale/statte was nie tevrede daarmee dat vreemdes van hul brandhout uit die bosse versamel nie. Dit noop die ekspedisie om benewens brandhout ook kos te koop met krale en ‘n sopie (31 Julie).

Uiteindelik bereik die ekspedisie die Komatirivier op 1 Julie.

  • 1 Julie is egter ook die keerpunt, met die eerste waarskuwing. By een stat sê die swaer van Houman (een van die ekspedisie se swartes) aan hom dat die omliggende Kapteine die ekspedisie sou uitmoor, en dat die stamgenote wat die ekspedisie die weg sou wys gestraf sal word. Die redes hiervoor word om die een of ander rede nie gevra of aangeteken nie.
  • Op 5 Julie is die draagbeeste so kreupel dat 6 mans vir die ekspedisie vooruit moet loop en die plek verken. Soos die beeste swakker word, minder raak of vrek (soos op 10 Julie) moet die bagasie en pakkasies “verdelven” (op strategiese plekke begrawe?) word, en/of die bagasie op meer beeste ewerediger verdeel word. Slagbeeste moet nou ook die werk van draagbeeste doen.
  • Reeds op 5 Julie raak dit opvallend hoe die inwoners doelbewus die verkeerde en die moeilikste pad moontlik aandui, terwyl daar ‘n veel makliker en begaanbaarder pad hoërop is:
So het scheen so waren de omleggende Inwoonders seer miscontent dat wij daar quamen om het land te ondersoeken, want sij maakten ons den weg so swaar dat het onmogelijk scheen te wesen die te connen passeeren, seggende voorvast dat wij moesten vijf dag reijsens marcheeren sonder een druppel water te vinden.

Ook Kaptein Coupanne het al sy ondergeskiktes summier belet om die vreemdelinge enige inligting te deel of die pad aan te wys. Hierdie dreigemente het nie in die gidse se klere gaan sit nie. Die twee wat die ekspedisie vanaf die Komatirivier-omgewing saamgebring het, het nou ook die hasepad gekies – hulle het aan De Cuiper gesê hulle gaan gou ‘n bietjie droë gras sny, maar het nooit weer teruggekom nie; maar weggeloop.

Op 11 Julie maak die stamlede nie eens meer geheim daarvan nie, elkeen gee ‘n ander padaanwysing as daarvoor gevra word.

  • Vir die eerste keer, op 7 Julie, is geen prys of krale blykbaar goed genoeg om ‘n bees te koop nie. Dertig “bosse” blou of geel krale is gevra vir een bees, maar as De Cuiper die krale laat sien, dan word net gesê “tsifanie” (dit deug nie) en die beesverkopers stap weg. Volgens die glossarium agter is dit Tsonga vir “a swi fani” (van die werkwoord, fana, ‘eenders wees’), en daarmee word bedoel dat die krale nie die gelyke waarde van die beeste het nie. Dit kan ook “tshikani” wees, wat beteken: “laat staan”, (nee wat,) “los!” (maar).

Teen 11 Julie raak dit nou kritiek, want nou berig De Cuiper dat hy op 2 Julie 1725 laas ‘n bees gekoop het. Hierdie keer raak die inwoners besonder astrant – hulle spoeg (“spoude”)  sommer op die krale, en sê vir daardie soort van krale sal hulle nie eens pombe (bier van gestampte saad gemaak, volgens Du Bouquoi (bl. 16), wat vir feeste, begrafnisse of gaste aangebied word) wil ruil nie, en loop met hul beeste weg. Dit beskou De Cuiper as kwaadwillig en aspris, want al wou hy ook driemaal soveel gee as by die Fort, waar die vraag tog die grootste is, vra die statte onder Coupanne vyf groot bosse krale vir een bees, en dit terwyl daar geen tekort aan vee rondloop nie.

  • Op 10 Julie is die eerste teken van geweld ervaar. By ‘n stat aangekom, word die ekspedisie met assegaaie en spiese deur ‘n halfduisend individue omring. Die padwysers wat langs die pad betaal is moet uitgelewer word. Daarop sê De Cuiper:
Dit siende dat wij door dit getalm niet en conde avanceeren, sag geen beter raad als de selve te laten gaan uijt vreese dat door de grote bravade die sij maakten ons de colere soude hebben overlopen, waar door wij somtijds souden hebben connen overtreeden de goede ordres van onse Heeren gebieders.

O, in eenvoudige Afrikaans: hulle moes die manne maar uitlewer, want anders gaan hierdie oponthoud hulle nêrens bring nie, en netnou verloor die ekspedisie hul humeur weens hierdie ‘grote bravade’, en netnou word die Here Sewentien se wette en verordenings verontagsaam. Dit wil niemand hê nie. Ek het aanvanklik gedink daar het letterlik “God” gestaan, want dan sou mens die Scala Naturae kon oproep, die Middeleeuse beeld waar God vaste ordes ingestel het – Hy is immers ’n God van orde – en bewaar die een se siel wat daardie orde omverwerp en chaos saai en die gemeenskap laat verbrokkel en ondermyn. Teoreties beteken dit ook ‘n blanke mag daardie tyd ook byvoorbeeld nie die rol van die hoofman oorneem nie; as daar van die blanke gesteel is, dan is dit die hoofman se verantwoordelikheid om die skuldiges, wat sy onderdane is, te straf. Jy moes jou dus eers tot die hoofman wend. En juis daarom kon jy nie links en regs kom staan en skiet soos jy wou nie. Slegs as jou eie lewe bedreig word, dan eers mag jy skiet. Soos wel op 12 Julie 1725 gebeur het. Maar toe lees ek deur Du Bucquoi, en hy gee nogal heelwat agtergrond rakende die reëls en regulasies wat uitgevaardig is deur die Kompanjie.

Om vieruur die middag, terwyl De Cuiper besig was om aan sy dagboek te skryf, is die ekspedisie met assegaaie deur die manne van Dawano aangeval. Die doel was om die ekspedisie uit te moor (duh!) en/of hul beeste weg te voer. Omrede die kruit min was, mag slegs geskiet word indien die aanvallers binne trefafstand was. Twee van De Cuiper se manne was swaar gewond. Die diere was ook, soos ons reeds weet, in ‘n swak toestand van al die loop, kon nie veel beweeg nie, en dié wat nie weggedryf kon word nie, is maar net so dood laat bly lê. Maar Neem uit die verlede, as ek so tussen die reëls lees, bedink eerder ‘n soort “verskroeide aarde”-beleid; as die ekspedisie te sterk is met die vuurwapen, maar hul voedselvoorraad is kapot, dan moes hulle tog maar trek. Die ekspedisie het teruggeveg maar – die skade was reeds gedaan.

Bygelowig is ek nie, maar die laagtepunt van die ekspedisie is Vrydag, die 13de. Op hierdie dag gaan die ekspedisie by die naaste stat aan, waar die assegaaie en skilde sommer klaar weer teen hulle gereed staan, en De Cuiper laat vra watter rigting is die Komatirivier. Met die arm word “seer spijtelik” (vergelyk “spiteful”, wrewelig) na die regterkant gewys. En so loop die ekspedisie die roete deur bosse en kom af op ‘n klomp statte byeen; wéér teen die assegaaie en skilde vas. Die nuus het vinniger getrek as ‘n kolonisasie-twiet van Zille.

Hier volg die weergawe wat in Neem uit die verlede gepubliseer word op bl. 96. Dit kom vir my effens versuikerd voor:

By die volgende kraal waar hulle aangedoen het, is hulle weer gekonfronteer deur groot getalle (meer as 500) gewapende swartes wat gedreig het om hulle dood te maak omdat hulle deur hulle land getrek het. Nadat ses van die aanvallers doodgeskiet en ander gewond is, het ook hierdie vyandige impi’s die aftog geblaas.

Ek gaan nou die woorde verbatim oorskryf uit Van der Merwe se oorskrywing, sodat niemand kan sê ek lieg of dik aan nie (pp. 206-207):

Sonder haar geen de minste molest aen te doen, wouden ons ataqueren, beginnende te smijten met haar assagaijen en steenen. Ik liet haar vraagen wat reden sij hadden om ons te attaqueeren; seijden om dat wij door haar Land Passeerden, en seijden dat sij alwilden hebben dat wij hadden, ook onse snaphanen, die sij noemden hongo songilo [Tsonga: nhonga yo xongile], op onse taal gesegd die mooije stocken. Mijn maat smeet haer twee bossjens coralen toe, en Ettelijke soldaten ook wat, meijnende daar door van haar verlaten worden, maar schreewden als dan als rasende Honden: hotte hotte molonge [Tsonga: hi to dya, hi to dya, mulungu], geseijd op onse taele: laat ons de blanke op Eeten. Als wij sulx hoorden, maakten ons gereed en schoten met ons seven Man ses dood ter plaatse en Een het been stukken. Sij dit siende, liepen en croopen over handen en voeten te rugge. Daar was so een groote schrik onder dat men geen een en hoorden meer geluijd maken, want die stokken, die sij mijnden, maakte haar tot er dood bang. Ik geloof dat sij naar gissinge meer als een half duijsent sterk waren, en op een oogenblik tijds so sag men haar seer verminderen.

In eenvoudige taal: sonder hoegenaamd enige uitlokking van die ekspedisie se kant af, het die betrokke stam begin assegaaie en klippe na hul kant toe gooi. De Cuiper wou toe deur sy tolk by hulle hoor wat die rede is waarom hul die ekspedisiegroep so aanval. Die antwoord kom toe dat die ekspedisie deur hul land gereis het, en dat hulle alles wil hê wat die ekspedisie het, ook hul snaphane wat in die Tsongataal “mooi stokke” beteken. Hierop gooi/smyt waarskynlik Johannes Monna (De Cuiper se medereisiger) sy twee bossies krale voor hulle uit, en etlike van die soldate doen dieselfde, want hulle het gedink die stam sou hulle nou met rus laat (sodat hul met hul deurreis kan voortgaan). Maar pleks daarvan word daar toe geskreeu: laat ons die blanke opeet. Toe hulle dit hoor, maak die ekspedisie hul toe gereed en sewe van ekspedisie skiet toe ses van die stat op die plek dood en een se been stukkend. Toe die ander dit sien, word daar paniekbevange halsoorkop gevlug. Die skrik was so groot dat jy van niemand ‘n geluid gehoor het nie; die stokke wat hulle hulself wou toeëien, het hulle nou doodbang gemaak. De Cuiper skat daar was meer as vyfhonderd teenwoordig, maar binne ‘n ommesientjie aansienlik minder.

Waarskynlik het die vuurwapens en die min buskruit die vorige aand nie ‘n besonder groot genoeg indruk gemaak het nie. Want as jy weet jou oom is gister gedood met ‘n wapen wat jy nie het nie, sou jy liefs jou woorde beter kies. Of die persone oornooi vir ‘n feestelike slukkie kalbas-bier.

En toe vat die ekspedisie die ompad terug. Hul naam gaan hul ook vooruit, want deur die bosse versprei die nuus deur die luide riemtelegram vinnig, en ander stamme word vroegtydig gewaarsku teen hierdie gevaarlike klompie in aantog. Nodeloos om te sê, hoe nader die geselskap na die kus toe terugbeweeg het, hoe vriendeliker het die statte en stamme geword. En dit word ‘n groot gedoe: naby die Fort, op 16 Julie 1725, kom die vroue aangehardloop van vreugde, hulle skeur boomtakke af en swaai dit oor die ekspedisie se koppe as verwelkomende gebaar, soos dit tradisie was. Ander baan die pad oop sodat hulle na die Fort kan stap. Die Opperhoofd het selfs sy ‘Sergeant’ gestuur om die ekspedisie persoonlik na die Fort terug te vergesel! En, uiteindelik, die heldeontvangs by die Bevelvoerder (Opperhoofd) Jan van de Capelle. Die Reisverslag word daarna oorgeskryf en onderteken op 19 Julie 1725.

Te midde van die roem wat hom en sy geselskap te beurt geval het, is De Cuiper egter in 1727 aan koors oorlede.

Die ellende sou nog kom. En so kom alles ook drie jaar later tot ‘n einde. Op las van die VOC is die fort soos Legoblokkies steen vir steen afgebreek, en die Nederlanders is met die bourommel vort. Daardie hoofstuk van die Hollanders in Mosambiek is nou finaal afgesluit, die Portugese keer ‘n paar dekades later terug, en vir die volgende duisend jaar sou geen haan ooit weer daarna…

O, nee! Dis wat jy dink.

Nog is het einde niet! Dit hét ‘n nasleep!

Johannes (Jacobus) de Freyn

Toe ek Sondagmiddag, 28 Februarie 2021 omstreeks 12:27 deur bidorbuy blaai, wat ek die Maandagoggend sou kon bestel, sien ek ‘n boektitel: De betrekkingen tusschen Nederland en Zuid-Afrika sedert de verovering van de Kaapkolonie door de engelschen deur Nicolas Mansvelt. En ek laai die boek sommer by archive.org af, want waarom sou ek hierdie werk in die openbare besit spesiaal nou aankoop?  Daardie boek het my gelei na Het Zuid-Afrikaan (April 1888). Dit was bloot ‘n herdruk uit De Gids, Desember 1887, omrede die verafgeleë Afrikaanse lesers nie almal in die Kolonie of Republieke ingeteken was op De Gids nie, laat staan nog toegang daartoe sou hê. Daarna het ek ander sekondêre bronne in die hande gekry.

Dit handel in die tydperk toe die Engelse die Kaap die eerste maal oorgeneem het. Die Graaff-Reinetters het hul verset het teen die Engelse regering.

Al die bronne is dit eens dat Jan Pieter Woyer met ‘n Deense skepie na Batavia gevaar het om daar aan die Nederlandse regering die toedrag van sake te verduidelik. Onder andere wou nie een onder die Britse vlag sweer nie, want as die Kaap weer Hollands was (soos dit wel later sou gebeur het), dan was hulle, die Grensboere, groot in die moeilikheid.

Ons almal weet dis nie die eintlike rede nie. Kyk, dis mos nou algemene kennis dat daar al lank groot konflik tussen die Xhosas, die Khoisan en die Grensboere gewoed het. Dis geweldig ingewikkeld, want aan die een kant het jy die Xhosas wat deur ander migrerende stamme en droogte suidwaarts gedruk is, en wat hul beskou het as hul reg op die groenste weiding was nie nou net in gedrang nie, maar ook hul bestaan as volk. Aan die ander kant het jy die Grensboere gekry met soortgelyke beweegredes – die semi-woestyn kon nie in hul weidingsbehoeftes voorsien nie. Jy het dus ‘n lappie grond oor rondom ‘n rivier, wat tot groot struwelinge gelei het, en uiteindelik het die Kaapse owerheid die Visrivier tot grens verklaar, deur ‘n verdrag met die hoofmanne te sluit. In 1774 het Van Plettenberg enige verdere uitbreiding probeer stopsit van die Boere se kant af – straf sluit konfiskering van eiendom, lyfstraf of die dood in.

Maar, soos dr. N.A. Burger se Rigters onder die Suiderkruis (1997) dit stel, het die Xhosa’s en Khoisan nou ook nie handjies gevou op die oewer van die Visrivier bly sit en pyprook nie. Veediefstal is onder andere op Boeregrond gepleeg en “die Witman tot wanhoop probeer dryf ten einde hulle te beweeg om uit die gebied pad te gee.” (p. 255). Omdat die Kompanjie geen beskerming aan die Boere kon verleen nie, was dit nou maar man-man vir homself: die Boer en sy roer.

Toe kom gatvol Adriaan van Jaarsveld en kie in 1779 en trek ‘n streep deur hierdie verdrag wat met die stamhoofde destyds aangegaan is en ry met sy Kommando sommer die belhamels self aan die pen, as hul eie stamhoofde dan so pap is. In die Grensboere se oë was die verdrae in elk geval ‘n nulletjie op ‘n kontrak, die reg word in eie hande geneem en wet en orde gehandhaaf waar ‘n papgat Kaapse regering nie kan nie, en so word ‘n botsing ontketen, wat volgens die skrywer eintlik tot twee eeue later nog voortduur (bedoelende die hede, p. 255): “Elkeen het volgens sy eie siening, ooreenkomstig ‘n onvervreembare reg op die grond aanspraak gemaak: Die Boere, op die eerste besetting van ‘n niemandsland en die Swartes, op grond van hul siening om te wei waar die gras die groenste was.”

Scala Naturae of te nie, as die hoofmanne nie wil saamwerk nie (of self agter die diefstal sit?), die probleem nie opgelos word nie, die Kompanjie geen beskerming kan bied nie – dan breek nood wet. En dit het die Boere verenig – téén die Kompanjie, laat staan nog toe mens hoor van die uitspattige oordaad skynweelde wat aan die Kaap woed toe die Franse vloot in 1781 aan die Kaap kom bonjour mademoiselles sê het. Nou ja, toe die Franse here uiteindelik hul afskeidsoentjies blaas en vertrek, sit die Moederstad met ‘n enorme ekonomiese babelaas, diep geskok en in depressie gedompel met die konfetti-opvee en glase opwas.

Uit ‘n Grensboer se oogpunt beroep ek my verder op dr. N.A. Burger se Rigters onder die Suiderkruis, omdat hy dit tog so… lewendig omskryf (p. 256):

Om sy greep op die binneland te verstewig, het die Kaapse owerheid in 1786 Graaff-Reinet tot ‘n nuwe landdrosdistrik verklaar. Die ongelukkige keuse is egter gemaak om Honoratus Christiaan Maynier in 1787 as landdros hierheen te stuur. As kind van die Europese liberale verligtheid, het Maynier ‘n paaibeleid van geskenke uitdeel teen die Kosa’s probeer volg en vir die godsdienstig-superieure Boere probeer preek oor die natuurlike reg van hierdie edele barbare.

Soos te wagte was, het hierdie Skrifvreemde optrede van Maynier, Boere soos Van Jaarsveld net verder ontstel en vervreem van die Kaapse regering. Maynier het gelate toegekyk hoe die Kosa’s 120 plase in die Suurveld, wes van die Visrivier, plunder en beset.

Die ontstoke Van Jaarsveld het daarop ‘n gewapende kommando na Graaff-Reinet gelei en die jong snuiter van ‘n landdros uit die drosdy verjaag. Die verdwaasde Maynier het in Maart 1795 in die Kaap opgedaag om die rebellie aan te meld. Spoedig hierna volg die opstand in Swellendam en verklaar hierdie distrik hom onafhanklik van die Kaapse regering.

Die stof het nog nie gaan lê nie, toe daag die Britse vloot in die Kaap op en teen September 1795 was die Kaap in Britse besit.

Dit was egter ook nie die laaste sien van Maynier nie (hy sou later die pos Resident-Kommissaris van die distrikte Swellendam en Graaff-Reinet beklee onder die Britse regering vanaf Kersdag 1799). Maar eers is Bresler as landdros gestuur na Graaff-Reinet om die Britse vlag te hys, maar die Grensboere haal dit weer af en hys die Hollandse vlag en verjaag Bresler terug Kaap toe (wel, dit het die vorige keer gewerk!). Al die skuld word in die Kaap op Woyer gepak, en hy word voëlvry verklaar. En dis toe dat Jan Pieter Woyer ongesiens met ‘n Deense skepie woerts! wegglip na Batavia. Ek sou in detail verder kon uitbrei oor die voorwaardes wat die Grensboere eers aan die Britte gestel het, en toe deur die nuwe bewind afgeskiet is, maar dit het niks met Maputo uit te waai nie.

Met die pakketboot Het Haasje onderneem die Kapitein-ter-Zee Johannes de Freyn in Februarie 1797, in opdrag van Batavia (deur toedoen van Nederburgh, Frykenius en Overstraten), om vir die Graaff-Reinetters, wat hul tot Batavia om hulp gewend het om teen die Engelse regering, ‘n lading wapens en ammunisie te bring, wat hulle in staat sou stel om so lank met die verset moontlik uit te hou, totdat ‘n Nederlandse of Franse vloot in Algoabaai sou opdaag en hul te hulp sou snel. (Dit het so ampertjies gebeur, maar die Hollandse vloot is by Saldanhabaai voorgekeer).

Het Haasje loop hom op pad Suid-Afrika toe egter in ‘n storm vas en begin lek; dit noop die bemanning om by Delagoabaai (vandag Maputo en omgewing) anker te gooi, waar die Portugese goewerneur toestemming gee dat die skip onder ‘n koning van ‘n swart stam, wat die Kompanjie goedgesind was, herstel kon word.

Maar omdat hierdie herstelwerk te lank sou duur, neem De Freyn een blanke van sy bemanning en 36 swartes om te voet die reis na Graaff-Reinet aan te pak.

Nou tot hiertoe stem al die ander verhale min of meer ooreen wat ek in die hande kon kry. Ongelukkig kon ek nie De Freyn se eie reisverhaal, in sy eie woorde, van 1801 in die hande kry nie. Ek moes my dus verlaat op ‘n klomp sekondêre bronne, en dit is nie altyd goed nie.

Volgens Marinus Lodewijk van Deventer (in De Gids, 1887), maar ook in sy en De Jonge se De Opkomst van het Nederlandsch gezag in Oost-Indië (1888) vorder De Freyn en kie tot by die Visrivier (of, wat aan De Freyn op 19 Mei vertel word waar die Visrivier is?), maar, word deurgang geweier deur ‘n bende van 500 swartes (wat Van Deventer as heel vanselfsprekend beskou – want hoekom sou jy jou groot vyand deurgang verleen?). Al word ‘n groot slagting onder die swartes gesaai met vuurwapens, bly die geselskap nietemin omring: verdere voortgang is onmoontlik.

So naby, maar tog so ver: die gids is dood in die skermutseling en met die opraak van die ammunisie moet De Freyn met onverrigte sake terug Delagoabaai toe. Toe hy terugkom, moes hy inderhaas sy skip laat ontskeep. Daar het twee Engelse skepe binnegevaar, en dit was die  swart koning, Capella, wat in stilte sélf aan boord van die Nederlandse pakketboot gekom het en De Freyn persoonlik gewaarsku het dat die Portugese kommandant De Rosa nie te vertrou is nie.

Maar volgens Van Deventer en De Jonge se latere boek, De Opkomst van het Nederlandsch gezag in Oost-Indië (1888, pp. 10-11), is die Hollanders deur die Portugese Goewerneur as vermomde Franse aangesien.

Maar terug na hul 1887-bron: Laasgenoemde (dis nou die Portugees) sou die teenwoordigheid van twee Engelse skepe in die baai gebruik om Het Haasje te oorrompel; selfs al het die Hollandse en Portugese koninkryke op daardie stadium in absolute vrede verkeer. Hierdie buskruit en ammunisie is so gou moontlik aan wal gebring. Die bakboord se patryspoorte is ook oopgemaak sodat Het Haasje kon sink. Tot die aand was daar ‘n geveg. Aan die een kant het jy die Engelse en Portugese gehad, en aan die ander kant die Hollanders en Capella se stam (wat goed geweet het hoe die wapens werk). Vele menselewens moes boet, maar die hopie voorraad was, hier word dit duidelik benadruk, veilig van Portugese en Engelse hande. Die vyand blaas die aftog. Die pakketboot, Het Haasje, lê egter nou daar nutteloos in die baai.

Dit klink nogal na iets wat die Hollanders sou doen, en juis daarom klink dit so geloofwaardig. Toe hulle Mauritius verlaat het, lees mens op die Nederlandse Wikipedia onder “Nederlands-Mauritius”, het die Hollanders selfs die bosse rondom die ou geboue afgebrand, sodat enige moontlike vyand dit nie in die toekoms weer sou kon benut nie.

Maar in Van Deventer en De Jonge se boek ‘n jaar later staan daar skielik (p. 11):

Terwijl de Freyn aan wal was, werd “Het Haasje” door de verenigde vijanden aangevallen; de achtergebleven manschap gaf zich na eenige schoten gewisseld te hebben over, en de Portugezen, onder aanvoering van een Engelschen prijsmeester, namen bezit van de Hollandsche brik.

Intussen het die Derde Mag toegeslaan: van die swartes (van Moambo) het die fort van die Portugese geplunder en verniel terwyl die Europese skepe handgemeen geraak het. Was dit nie vir Engelse sloepe wat geskiet het, die Portugese goerab wat die aftog geblaas het nie, sou die verraderlike Portugese goewerneur en sy vrou daardie aand uitgemoor geword het. En hulle slaan op die vlug (nadat ‘n lang woordewisseling tussen De Freyn en Rosa gevolg het – want volgens De Freyn is Rosa verplig om hulle as sy krygsgevangenes te beskou en saam te neem; Van Deventer en De Jonge se ander bron sê weer: “Zowel hij, als de Engelschen, weigereden intusschen De Freyn en diens getrouwen op te nemen, en Capella en zijne K—-  eischten de aan land gebragte lading op, waarop zij voorgaven als bergers regt te hebben”), en die Hollanders word alleen net so agtergelaat, terwyl die laaste blokhuis van die Portugese deur plundering met die grond gelyk gemaak word. Die geveg oor Het Haasje het daartoe aanleiding gegee dat die gesag van Portugal oor Mosambiek vir tientalle jare gebreek is, word geskryf.

Ondertussen moes die Hollanders maar op die welwillendheid van Capella en ander stamme staatmaak. Noudat die skip verlore was, is sommer die hele voorraad aan wal deur die stamme toegeëien, nie meer die derde as loon soos vooraf afgespreek nie (buitendien, skryf Van Deventer, was die Hollanders so uitgedun deur lewensverlies deur die skermutseling met die Portugese/Engelse dat hul nie veel kon doen nie). Vir vier maande lank moet die Hollanders, wat vroeër in ‘n statige skip aangeland het, nou om kos bedel. Hulpbehoewend, bied die see die enigste uitkoms. ‘n Verbygaande Engelse vissersvaartuig het hulle opgepik Kaap toe. Natuurlik het De Freyn se naam daar lankal uitgelek, en hy is in hegtenis geneem. Onder die verhoor voor Lord Macartney noem hy geen woord oor sy binnelandse tog nie. In die volgende verhoor voor Fiskaal Rijneveld, wat nou vir die Engelse werk, word die naam Woyer hom voorgegooi. De Freyn weier egter om die name te openbaar. Van Rijneveld probeer hom oorreed met die woorde (dis nou in die 1887-bron):

‘Gij, die zoo geattacheerd zijt aan uw Republiek en dat schuim van volk’ […] ‘gij weet toch dat zij u nimmer eenige belooning zullen geven, want daar zijn de Hollanders niet van t’huis. Gij zult dan alle smaad en hoon hebben geleden voor niets; want van hier moet gij naar Engeland, even als uw andere volk, en daar zult ge als een gemeene man in een gevangenis worden geworpen, om er te blijven zoolang deze oorlog duurt. Van u alleen hangt het af al die folteringen te voorkomen, als ge ons slechts de namen noemt van de Graaff-Reinetters, die zich naar Batavia gewend hadden en voor wie uw lading bestemd was.’

En hierop bars De Freyn later los:

Wee u als de Hollandsche vlag weder hier waait! Want niet alleen dat gij nu landverrader zijt, maar zelfs zoekt gij mij tot een verrader van mijn vaderland te maken…

De Freyn se straf was dat hy saam, as gevangene op The Eagle na Engeland, met geharde misdadigers opgesluit, dieselfde brood van bedorwe graan moes eet. En water drink van die vieslike Teems. Hy moes ook vir sy manne se reisgeld tronk toe na Engeland betaal, en omdat hy nie kon nie, moes hy nog langer in die tjoekie sit. Toe die Kaap weer Hollands is, het die Uitvoerende Bewind van die Bataafse Republiek en die Asiatiese Raad herhaalde stappe uitoefen om hul politieke gevangenes los te kry. Soos Van Deventer stel, was die Britse tronkstelsel destyds so pateties, die gevangenes sou vergete gebly het as niemand van buite druk uitgeoefen het nie. De Freyn kry toe eers ‘n beter verblyfplek, en later in Maart 1800 is hy vrygelaat. Dit is nou nadat die twee lande ‘n uitruilooreenkoms aangegaan het: jy laat van my mense vry, ek laat van jou mense vry. De Freyn word deur die Bataafse Republiek ruim vergoed (ook die besoldiging wat hy die afgelope jare nie kon verdien het nie) en in sy rang herstel. Dwarsoor Nederland, vir wie dit ook al mag aangaan, is sy getrouheid aangeprys. Hy is onmiddellik terug na Batavia en om daar sy werk te hervat.

Wat ‘n gelukkige einde.

Uit al die tekste, glo ek, is Van Deventer se teks waarskynlik die getrouste aan De Freyn se dokument. Maar weer – Van Deventer se oogpunt (1887) is onder meer om on Nederland groter simpatie vir Transvaal te laat kweek.

Maar vergelyk dit nou hiermee:

Ons lees in Algemeen Handelsblad van 13 Junie 1887:

In 1779 hadden Oostenrijkers zich daar neergezet, die echter in 1781, bij de komst van een Portugeesch schip, reeds weder waren verdwenen. Eerst in 1787 kregen de Portugeezen weder vasten voet aan den wal en werd door hen aan de rivier Delagoa (die nu le Saint Esprit werd genoemd) een nederzetting gesticht, die in 1793 door Fransche zeeschuimers werd vernield; eerst in 1805 hebben de Portugeezen zich daarop weder aan die rivier gevestigd, waar zij toen een fort bouwden op de plaats waar in 1721 het Hollandsche fort gestaan had en deze vestiging den naam gaven van Lourenzo Marquez, naar den eersten ontdekker.

Dit is opvallend dat De Freyn nie hier vermeld word nie. Moet ons aanvaar dat die storie ‘n mite is, of kan ons hieruit nog iets wys word? ‘n Mens kan spekuleer dat die Portugese verkeerdelik vir De Freyn as skipper van een of ander Franse garnisoen of seerower (‘zeeschuimer’) kon beskou het, en nou weet ons ook hoekom hulle so agterdogtig was teenoor hom en sy wapentuig – dit het immers skaars 4 jaar tevore gebeur.

Maar as dit waar is dat die Portugese eers weer in 1805 na Maputo-omgewing teruggekeer het, is dit moontlik dat De Freyn en sy bondgenote (asook die derde mag) ondertussen die Portugese so ‘n gevoelige slag toegedien het wat vir 8 jaar nog voelbaar was?

Dalk nie, dalk selfs langer, want in 1887 (let wel!) skryf dieselfde korrespondent van die koerant, genaamd Nautilus, dat die hawe in Mosambiek stééds maar gehawend en hopeloos onderontwikkeld lyk:

Hoewel de Delagoa-baai, zooals deze Portugeesche vestiging thans door een ieder behalve de Portugeezen zelf genoemd wordt, alzoo reeds ruim tachtig jaren onafgebroken in de macht is eener Europeesche natie, is de toestand aan den wal hoogst primitief en laat die der baai nog zeer veel te wenschen over.

Lourenzo Marquez is nog steeds het type van eene Portugeesche nedersetting op eene verre kust; het vervallen steenen fortje en de onbruikbare kanonnetjes waarover een sergeant, die hier den rang van kapitein heeft, het bevel voert; de begonnen doch onvoltooide publieken werken, als: een school, kerk enz.; de armoedige, vervallen huizen, waartusschen vrij ongebaande wegen; – dat alles getuigt, evenals de om de vestiging gelegen moerassen, van weinig belangstelling in het moederland voor deze kolonie op de Afrikaansche kust. […] Van de goede resultaten, vroeger door de Hollanders verkregen, is thans geen spoor meer te vinden; behalve een weinig maïs en obies levert het land niets op. Allen vindt men er uitmuntend vee dat van Zululand wordt ingevoerd.

De Europeesche bevolking van dit Dorado, meest Portugeezen, bestaat uit een vijftigtal personen en daaronder de beambten van een drietal vreemde factorijen, waarbij ook eene Nederlandsche.

J.P. Botha skryf in “Ons Geskiedenis” (2008:62):

Daarna is Woyer voëlvry verklaar. Hy het gevlug. Hy het in ‘n Deense skip vanaf Algoabaai na Batavia ontsnap en die Hollandse goewerneur-generaal omgehaal om hulp vir die Graaff-Reinetters te stuur. Die goewerneur het ‘n brik, Het Haasje, vol wapens en ammunisie en 8 kanonne laat laai en onder bevel van Jan de Freyn suidwaarts gestuur. ‘n Kwaai storm het die skip in Delagoabaai laat skuiling soek. Daar het die Portugese hom verraai. Hulle het vir die bemanning van die Engelse skip, Hope, gehelp om sy bemanning gevange te neem.

Ook in C.F.J. Muller se werk, Oorsprong van die Groot Trek (1987:328) is geskryf: “Toe die vaartuig Het Haasje waarin alles gelaai is Delagoabaai vir herstelwerk binneseil, word dit in Mei 1797 deur ‘n Britse walvisvaarder met Portugese hulp gebuit”. Die bron aangegee is Theal, Records of the Cape Colony, Boekdeel II, pp. 148-151 en 153-154.

In G.E. Cory (1921) se The Rise of South Africa word min oor die tog deur die binneland gesê, maar wel oor ‘n Britse skip wat onder ‘n Amerikaanse vlag en wimpel Delagoabaai binnegevaar het. En hier blaker De Freyn goedsmoeds al sy planne uit! De Freyn en kie moes toe later bygestaan word deur sy goedgesinde swartes, en die Engelse is weer bygestaan deur ‘n Portugese skip. Daar was glo nie ‘n bloedbad nie en Het Haasje en sy 22 800 pond kruit is gebuit. En alles is Simonsbaai toe. Duidelik is sy kennis ook geput uit Theal.

George McCall Theal in History of South Africa since September 1795 (1908:19-21) verwerk die ou argiefstukke so:

The skipper of the Haasje was a half-caste Javanese named Jan de Freyn, a natural son of a Dutch officer of rank.

The destination of the Haasje was Algoa Bay, but on approaching the African coast a violent storm was encountered, in which she sprang a leak and was otherwise so much damaged that Skipper De Freyn resolved to put into Delagoa Bay to refit. He cast anchor there on the 3rd of May, and found that nothing was to be had except from his own resources.

The Portuguese fort at Lourenço Marques had been destroyed by two French frigates in October 1796. The captain and garrison of eighty soldiers were obliged to retire into the back country, and they were then living in great discomfort and anxiously waiting for a vessel to come and take them away.

There was a whaling ship named the Hope, with a crew of twenty-four men, lying at anchor, and flying the American flag. With the officers of this ship De Freyn opened a friendly intercourse, and after a short acquaintance he informed them that he intended to try to communicate with the farmers of Graaff-Reinet from Delagoa Bay, but if he could not do so he would proceed to Algoa Bay as soon as his vessel was repaired and he had taken in wood and water.

This divulging of his business was fatal to his mission, for the Hope was really an English ship, and was only flying the American flag as a ruse.

The Haasje went some distance up a river, to the territory of a chief named Kapela, where her cargo was landed, and she was then hove down to be repaired. On his arrival Skipper De Freyn engaged a black man to go inland with a letter addressed to the farmers of Graaff-Reinet, and while his vessel was being repaired he set out in person to try to make his way to them, but after three days’ travel was obliged by the attitude of the natives to return. A day or two later a Portuguese vessel arrived in Delagoa Bay to remove the distressed people.

From her the master of the Hope, got assistance in men and guns, and then proceeded up the river to attack the Dutch. The Haasje was so far ready for sea that she was afloat in the river with six pieces of artillery in her hold, when a native brought a report that the English were approaching with hostile intentions. De Freyn at once sank his vessel, and prepared for defence on shore, where all the cargo —except the six guns— was stacked up and covered with sails. On the 28th of May the English and Portuguese attacked him, but a party of Kapela’s followers came to his aid, and enabled him to resist for some time. In the end, however, he was beaten, and the English got possession of the two fieldpieces which were on shore and twenty-two thousand eight hundred pounds of gunpowder. The remainder of the cargo was plundered and carried away by the natives while the skirmishing was going on. The Haasje was got afloat again, and Alexander Dixon, chief officer of the Hope, with a prize crew of five men, brought her to Simon’s Bay, where she arrived on the 11th of August.

De Freyn and some others were left behind.

[De Freyn, in his deposition, says that the English and Portuguese refused to make prisoners of the pilot Willem Sluyter, a mate named De Moor, and himself; but abandoned them and some Indian seamen in the K—-r country. Alexander Dixon, in his report, states that the master of the Dutch brig and two of the mates escaped inland.]

After vainly trying a second time to make his way to Graaff-Reinet, the skipper and his companions returned to Lourenço Marques, and obtained passages to Table Bay in some whalers that put in shortly afterwards.

On his arrival at Capetown De Freyn entered a protest against the seizure of the Haasje by the crew of a vessel not provided with letters of marque, and in a neutral port belonging to a sovereign who was not at war with the Batavian Republic. But his protest was of no avail. He was arrested and sent to England, where he remained in confinement as a prisoner of war until March 1800, when he was exchanged.

Nou sê jy my: hoe de donder moet ek ‘n Wikipedia-artikel oor bogenoemde skryf? Die bronne verskil dan soos dag by nag!

Maputo kon vandag Afrikaans gepraat het!

Maar wat het al bogenoemde met die prys van eiers uit te waai? Wat het dit met taal te make? Wat het dit met Afrikaans te make?

U sien, meneer, mevrou, doktor, professor emeritus, die volgende paragrafie word effe gesensureerd aangehaal uit die “Verslag van de door den Capitain ter zee Joh. de Freijn ondernomen expeditie naar Cabo de Goede Hoop met de pakketboot ‘het Haasje’, in dato 13 November 1801”, toe De Freyn op 4 Mei 1797 anker in die baai gooi, soos oorgeskryf staan in De Gids:

Wij kregen des nachts eenige K—-rs aan boord, welke de Hollandsche taal spraken, en betuigden dat zij onder het Hollandsch gebied hoorden.

Onmoontlik!

Mens, ons praat van byna 67 jaar sedert die Hollanders met bourommel op die skepe daar weg is! Het die Hollanders dan binne bykans tien jaar op hul lappie Mosambiekse aarde so ‘n groot permanente blywende indruk gemaak? Indien wel, het die Hollanders meer as net ‘n fondasie vir ‘n fort gelê. Daar was ook die fondasie vir taal gelê. En daardie taal sou sonder enige twyfel Afrikaans geword het.

Maar werklik? ‘n Blywende indruk vir 67 jaar? Jy speel seker?

Lewensverwagting?

Neem nou eers die plaaslike bevolking se lae lewensverwagting in ag.

Sou die lewensverwagting in Mosambiek beter lyk as die 40 jaar of minder onder die Indiane, vir ‘n duisend jaar lank? Ek wys maar hier op die opgegraafde skelette van 1 400 individue in Amerika, wat byna almal aan jig en slegte tande gely het; een skelet van ‘n 20-jarige het soos ‘n 60-jarige van vandag daar uitgesien (Benesch, 1990:276).

Gedenk ook aan 1909, toe Armand Ruffer selfs in die niere van twee mummies uit die 20ste dinastie van Egipte (1250 – 1085 v.C.) verkalkte eiertjies van die bilharziaparasiet gevind het (J. Thorwald, 1979 (1962), Oude geneeskunst, p. 35). Ek vra jou, met malaria, bilharzia, swartwaterkoors, slaapsiekte… sou dit in Mosambiek enigsins beter in die 1700’s gelyk het? Ek glo nie.

Dus, met hierdie betreklik lae lewensverwagting, is dit dan genoeg tyd om die nut van ‘n vreemde taal in te sien, van so ‘n aard dat jy dit aan jou kinders sou oordra as jy dit nooit self weer sou gebruik nie?

Taalnut?

So het ek al baie familielede en kennisse (onder die ouer garde) aangehoor wat Duits op skool gehad het, maar dit beslis nie vir hul kinders selfs aangemoedig het om te leer nie, bloot omdat hulle geen boeke of internet of DVD’s in Duits in Suid-Afrikaanse boekwinkels of leefwêreld in, sê nou maar, die 1980’s en tevore gekry of geken het nie. En, as gevolg van hierdie afgeslote wêreldjie, dus ook geen nut of waarde daarvan kon insien nie. Hierdie wêreldjie ken net Engels en ‘n bietjie Afrikaans, so waarom jou dan enigsins bemoei om Duits te leer?

Nou, iemand wat in Mosambiek in die 1700’s, in hierdie geval gelukkig genoeg was om 10, 20, 30, 40 jaar tevore Hollands te kon gebruik, maar nie weer ‘n Hollander voor sy oë gesien het nie… waarom sou jy dit aan jou kinders oordra, as jy kon? Veral as jy self nie die grammatika behoorlik onder die knie het nie? Daar moes dus ‘n ander wortel voor die neus wees. Soos dat jy jou en jou stam as meer beskaaf beskou as die ander omliggende stamme, deur daardie taal voortaan as jou moedertaal aan te neem of ten minste op ‘n manier te besig, of bloot deur die uitlanderstaal goedgesind te wees?

Tradisie?

Ek dink maar aan die volgende uittreksel uit La Hollande et la Baie-Delagoa. Dit was kort nadat die Hollanders hul beskerming aan die stamme verseker het en goedkeuring gekry het om daarmee voort te gaan. Onthou, dit was in die vroeë 1720’s. Die Hollandse driekleur-vlag is so tussen die hutte geplant, maar dan gebeur daar ook iets, besonders: die koning van die Tembé ontvang Hollandse epoulette, dra dit fier en trots, en so ook sy opvolger (p. 11):

Et l’uniforme de la Compagnie, aux épaulettes dorées, adossé au „ grand ” roi de Tembé, mettait le sceau à l’oeuvre , que celle-ci avait entreprise dans ces contrées lointaines. Quand, soixante-douze ans plus tard, White visita le successeur de ce roi, il le vit prendre pour costume gala le même uniforme , et se parer encore des couleurs Néerlandaises.

Die vere maak duidelik die voël, want raai net wie het daardie selfde Hollandse epoulette na soveel dekades gedra? Daardie opvolger (?) is niemand anders nie as die einste Capella wat Freyn persoonlik ontmoet het! Dit staan so in William M. White se boek, Journal of a Voyage [Inhabitants of De Lagoa Bay] (1800, wat handel oor die jaar 1798!):

He [Capelleh] wore at this time the naval uniform of the Dutch East India Company (green and white) with two gold epaulets, cocked hat, with the national cockade, which I told him “was the most infamous badge that could be worn by a king”, and red breeches.

‘n Mens staan verstom oor die tradisie wat so goed behoue gebly het.

Maar wat nou van die gewone mense en taal? Hoe vinnig kan iets verleer word? Hoe vinnig kan iets vergeet word?

Nou ek het al by ‘n vorige geleentheid uit Sabine Kuegler se boek Dschungelkind (2011 herdruk; 2005) aangehaal, maar ek sal dit net gou weer doen, om vir jou te wys hoe gou kennis kan uitsterf.

Die skryfster het as Duitse sendelingsdogter in die 1980’s op ‘n eiland naby Indonesië grootgeword wat vir jare lank gebuk gegaan het onder stamoorloë (met stokke en spiese). Haar vader het spesifiek die Fayu-stam bearbei, wat op daardie stadium geen lees- of skryfkultuur geken het nie. Haar boek is tot rolprent verwerk. Sy skryf onder die hoofstukopskrif ‘Rückwärtsgang’ (bl. 284-285):

Man weiß, dass ein Volk vom Aussterben bedroht ist, wenn das Wissen nicht von Generation zu Generation weitergegeben wird. Ich kann es heute noch nicht fassen, dass kein Fayu uns von den weißen Menschen erzählt hat, die in den 40er Jahren zu ihnen gekommen waren; die Erinnerung an jene Holländer war in »unserer « Fayu-Generation offensichtlich bereits verloren gegangen.

Es ist ja nicht so, dass sie keine Zeit gehabt hätten, einander Geschichten zu erzählen. Stundenlang saßen die Männer zusammen, erzählten von der Jagd oder vom Krieg oder sprachen lange Zeit kein Wort. Auf diese Weise geht das besondere Wissen, das ein Mensch sich zeit seines Lebens erarbeitet hat, verloren. Die nächste Generation muss wieder ganz von vorn anfangen. Langsam vergeht auch das Verlangen nach Wissen überhaupt, und alles, was bleibt, ist das Überlebensnotwendige.

[…]

Ich werde hin und wieder darauf angesprochen, ob es denn nicht besser gewesen wäre, wir hätten diese »glücklichen Wilden« in ihrem Paradies in Ruhe gelassen, um sie nicht schlechten Einflüssen auszusetzen.

Ich frage dann zurück, was es denn wohl für ein Paradies sei, in dem die Menschen einander abschlachten, weil sie in selbstzerstöririschen Traditionen gefangen sind? In dem Kinder tagtäglich in Angst und Schrecken leben?

Overgesetsynde:

‘n Mens weet dat ‘n volk op die randjie van uitsterwing staan as kennis nie van geslag tot geslag oorgedra word nie. Dit gaan nou nog my verstande te bowe dat die Fayu ons nie van die blankes vertel het wat in die 1940’s by hulle aangekom het nie. Die herinneringe aan daardie Hollanders was vir “ons” Fayu-geslag duidelik lankal reeds verlore.

Dis nou ook nie asof hulle nié die tyd had om stories te vertel nie. Urelank kon die mans bymekaar sit en jag- of oorlogstaaltjies uitruil, of dan weer vir ‘n lang ruk in stilte saam deurbring. Die besonderse kennis wat ‘n mens deur sy lewe opgedoen het gaan sodoende heeltemal verlore. Die volgende geslag moet dan maar weer heeltemal van voor af begin. Stadig maar seker is ook die dors na kennis net nie meer daar nie, en al wat oorbly is maar net die noodsaaklike ter oorlewing.

[…]

Ek word so dan en wan gevra of dit nie beter sou wees om die “gelukkige barbare” in hul paradys eenvoudig net met rus te laat om hulle van die slegte [Westerse] invloede te weerhou nie.

Dan stel ek die teenvraag: watse soort paradys is dit waar mense mekaar oor en weer uitmoor, terwyl hulle vasgevang sit in hul eie selfvernietigende tradisies? Waar kinders elke dag in vrees en bewing moet lewe?

Twee jaar is net-net genoeg tyd vir ‘n nuwe geslag om Hollands, hoe skeef en krom ook, aan te leer. By wie sou hulle dit aangeleer het?

Meer Hollandse skepe aan die baai?

Ek glo die kans is veel groter dat die Hollanders meermaal die beskutte inham van Maputo-omgewing besoek het as wat ons aanvanklik gedink het.

In die Algemeen Handelsblad van 13 Junie 1887 word kortliks melding gemaak dat die Nederlanders selfs vroeër as die Portugese in die gebied grond van die inheemse stamme gekoop het (dit weet ons nou reeds). Aan die linkeroewer van die Delagoarivier is die fort toe gebou (soos ons op die vergrote kaart op die Nederlandse Wikipedia-artikel kan sien) en sade uit die Kaap en Batavia is in die Kompanjietuin aangeplant, sodat daar genoeg voer vir die vee kan wees. Met alles word geëksperimenteer: die wynstok, medisinale plante, rys en tabak, en maar effens ongenuanseerd en beslis teenstrydig met die eerste hofie van hierdie PRAAG-artikel: “weinig medewerking werd ondervonden van de zusterkolonie aan de Kaap”. Die werklikheid is, die Kaap kon nie veel doen nie, want vryhandel was daar nie; die Here Sewentien in Amsterdam was in feitlik alles die remskoen. Volgens Neem uit die verlede (bl. 93) is die ekspedisie van Francois de Cuiper ook wel deur die Kaapkolonie befonds.

Maar hier volg die heel insiggewendste deel van die koerantberig, dis nou nadat die Hollanders in 1730 daar weg is:

Na dien tijd, werd deze plaats afwisselend door Hollandsche en Portugeesche schepen bezocht en zoo verbleef de bemanning van het Hollandsche schip De Naerstigheid, welk schip, ten gevolge van geleden schade moet worden verlaten, hier van 1757 tot 1759.

Dit is byna 30 jaar nadat die laaste Hollanders daar weg is, en byna 40 jaar voordat De Freyn sou opdaag. Maar weer: is dit werklik genoeg tyd om Nederlands te praat en die nut daarvan in te sien, as ons De Freyn se inskrywing wil glo?

Teenvraag: waarom net by een skip bly?

Die moontlikhede

As die VOC nie so gou tou opgegooi het nie, of by die Fort elke jaar ‘n paar beddings malvas laat aanplant het, dan is ek vas daarvan oortuig dat Fort Lijdzaamheid op die lange duur beslis die hele suide van Mosambiek reeds binne ‘n bestek van 100 tot 200 jaar heeltemal kon verafrikaans het. En hoe lank voor die Boererepubliek en Suid-Mosambiek sou saamsmelt?

Was dit nie vir die malaria en ander pessiektes nie, en die lang wag op die “wondermiddel” DDT en moderne geneeskunde nie, dan sou genoeg Burgers in die gebied die hele politiek vandag buitendien anders laat uitsien het.

Anders as die Portugese wat in die 1970’s teruggeroep word, sou die nuutgewortelde Afrikaners summier met die nuutste opskuddinkie weier om te trek. Veral as ons agbare ministers van Apartheid Suid-Afrika ‘n strandhuisie of twee daar het, en/of ‘n argeoloog-kleinnefie het wat munte in die louwarm waters uitduik.

Landmyne? Waarvan praat jy? Die hond s’n?

‘n Verenigde front sou gevorm word wat die latere Kommuniste stert tussen die bene terug na Sowjet-Rusland of Kuba deporteer (teregstelling sur-le-champ sou eintlik die edeler opsie wees, weet ons vandag). Boonop sou hernieude politieke stabiliteit, rekordvinnige infrastruktuurontwikkeling, die landswye geletterdheidsvlakke beslis hoër as die byna 30% van die vroeë 1970’s (vergelyk Kerry Swift, 1974, Mozambique and the future, bl. 42), en ekonomiese opbloei deur stinkryk sakemanne ‘n inval van ISIS vandag godsonmoontlik laat lyk het. Inderdaad sou Sun City vandag eerder aan die Mosambiekse kus gebou wees as in die voormalige Bophuthatswana. Want wié sou so onnosel wees om in die Kaap of in Durban of in ‘n wordende stowwerige halfwoestyn te gaan vakansie hou, vra ek jou?

‘n Mens sou dan in ‘n zeppelin wat lui-lui oor die stadskim skeer, skemerkelkie in die hand, oor die baai kon uitkyk. En net voor jy die suikerrand na jou lippe bring, iets terloops aan jou metgesellin prewel van “die speelplek van die rykes”.

Sydney Gregan: Johannesburg, o Johannesburg!

Elders lees ek op Judy Ward, ‘n vriendin van my uit die jare toe beide van ons dosente was in Johannesburg, se Facebook-blad, oor die verval in Krugersdorp. Foto’s is natuurlik die beste bewys van die verval wat nie alleen daar nie, maar in die res van ons land so opmerklik (en grusaam om te aanskou), aan die orde van die dag is. Die reaksie van mense is al voorspelbaar: “skande”. Tog wil ons nie erken dat ons hulpelose toeskouers van hierdie verval geword het nie.

En voor mens die vraag probeer beantwoord; “waar gaan dit eindig?”, kom ons ervaar so bietjie “heimwee” oor wat was, ten einde opnuut te besef hoe dramaties dinge verander het. In net sowat 27 jaar.

In 1982 het ek, na my 2-jaar diensplig, in “Johies” beland om in te skryf aan die RAU, die Afrikaanse universiteit in die “Engelse” stad. My koshuis was Afslaan wat toe geblyk het ‘n uithalerkoshuis te wees wat jaar na jaar sangfeeste, die “Baron Gawie” (die Jooltrofee) en talle sportkompetisies, waaronder natuurlik koshuisrugby, gewen het. Waar braaivleisvure omtrent gebrand het soos die “Ewige Vlam van Mamajef Kurgan in Stalingrad”. Ja, ons het selfs die akademiese trofee jaar na jaar gewen…

En waar die Weermag van jou ‘n “man” gemaak het, veral “basiese opleiding” en jy intens bewus geword het van ons land se stryd met die “vyandelike” magte wat hierdie vaderland van ons “onregereerbaar” wou maak, het jy aan die RAU die idilliese van die lewe intens beleef en allerlei akademiese argumente gehad waarom die vyande nie in hulle doel sou slaag nie. Dis nou, as mense net na jou sou wou luister!

Dit was wonderlike jare (sekerlik van die heel beste) en die RAU het dan ook beslis die mooiste meisies in ons land gehad. Daarom was dit baie lekker om klasse by te woon waar die proffie nie altyd al die aandag gekry het nie… Ja selfs in die HF Verwoerd-biblioteek (jy het reg gelees, ja!) het jou kop gereeld gedraai as jy veronderstel was om “navorsing” te doen!

Dis hier waar die sportgogga my werklik gebyt het en ek die voorreg kon smaak om aan SAU’s deel te neem aan onder meer atletiek en landloop. Oral in die land. Sorgvrye, kommervrye dae. Behalwe nou as eksamens aanbreek en jy inderhaas jou notas agtermekaar moes kry. Dis veral hier waar jy vriende ontmoet wat lewenslank jou vriende sou bly. Al bly baie van hulle nou regoor die wêreld…

Wat was lekkerder om ‘n meisie uit te neem en by Café de Paris in Hillbrow koffie te gaan drink, daarna in boeke by Estoril Books rond te snuffel of saam met pelle ‘n hoender by Fontana (wat 24 uur van die dag oop was) te gaan verorber? Ja, Hillbrow was ‘n baie veilige plek in daardie dae en die Afrikaanse kerk waarvan ek lidmaat was het selfs daar ‘n kerkgebou gehad en het ons talle eredienste daar bygewoon. Sal ek ooit die dag vergeet toe ds Tony Simpson oor die “wil van die Here” gepreek het? Hy’t onder andere gesê dat as jy teen 120 km/h in Eloffstraat af jaag met ‘n motor en jy verongeluk, jy nie moet redeneer dat dit die Here se wil is nie. Sulke onvergeetlike oomblikke wat onuitwisbare indrukke gelaat het en daar was so baie! Is dit nie trouens waar dat die meeste daarvan uit ons studentedae kom nie?

Ons universiteitslied het gepraat van “die Rand so tuis so anders”. Hoe waar was dit nie! Johannesburg met sy aangename somers en, vir ‘n Bosvelder, snerpende winters. Ek was nooit een dag spyt dat ek by die RAU studeer het nie. Uitstekende professore, waaronder my promotor professor Barrie, onder wie se bekwame leiding ek my doktorsgraad voltooi het en wat vandag al 80 jaar oud is; professor JC Sonnekus, dalk een van die beste akademici wat hierdie land ooit opgelewer het, en professor JC van der Walt wat, in my oë een van die beste dosente was wat ek ooit teëgekom het. ‘n LLB-graad wat aan die RAU verwerf is, was hoog in aansien! In elk geval, in daardie dae.

Só kan mens voortborduur oor die Goudstad. Intervarsities, ja die dag toe ons die magtige Tukkies die eerste keer die loef af gesteek het. Ons het in daardie dae nog lekker gesing op die pawiljoen met ‘n rasieleier van formaat.

Waar Koos du Plessis die lof van Pretoria besing met sy “Pretoria, Jakarandastad” het ons na Johannes Kerkorrel geluister met sy “Gee jou hart vir Hillbrow!” Dit was in daardie dae ‘n skoon, ordelike en lieflike stad om in te woon. So sou ek onder meer in Crosby (Brixton), Aucklandpark, Triomf (Sophiatown) en Florida-Glen bly voor ek einde 1994 die pad terug Bosveld toe gevat het. Ja, en selfs die Engelse van “Johburg” was nie te “onaardig” nie. ‘n Paar van ons vriende was sommer baie tuis by Pirates Club in Greenside (waar die Engelse besigheidsmanne ons arm studente se drank op Dinsdae-aande betaal het na die 8 km “time trial” en ons tot laataand in die “pub” gekuier het. Met trots het ons (ek, Deon, die twee Andre’s en Martin) in die Pirates-frokkie menige Comrades-marathons kafgedraf. My heel eerste Comrades was dan ook as ‘n lid van Pirates en nogal in ‘n silwer! Gaan kyk maar in hulle klubhuis as julle my nie glo nie!

Maar toe daal die “nuwe” Suid-Afrika op ons neer. Oor die politiek agter daardie besluit wil ek hier nie veel uitwei nie, behalwe dat elkeen wat nugter oor die saak nadink vandag moet erken, dat dit ‘n fatale besluit was gesien die gevolge wat dit nie net vir die Afrikaner inhou nie, maar vir al die mense van ons land. RAU het geheel en al verengels en sy naam verloor, so ook die bekende strate van “ons” stad, waaronder DF Malanrylaan en selfs Jan Smutsrylaan. Toe ek die ander dag verby my Alma Mater ry, was dit asof dit ‘n wildvreemde plek was. Of iemand besig is om fisies my herinneringe uit te vee. Iets in my wou weerstand bied, maar dan die besef jy jy is weerloos. Jy is tandeloos. Jy is uitgelewer.

Uitgelewer aan wat? Aan die realiteit van Afrika wat niks en niemand ontsien nie. Waar regerings nie ‘n flenter omgee vir hulle onderdane nie. Die mense (onderdane) plunder en breek omdat die regering dit doen. Dis tog die voorbeeld! Ja, in ‘n tyd waar almal so versigtig is om reguit en openlik te praat, het ek daardie eienskap nog nooit verloor nie. Dit het my my hele lewe lank “gekos”, maar my nog nooit gestuit nie. Ja, ons besluit om die welvarende land in die hande van swart meerderheidsregering te plaas, was fataal. Dit was dwaas. En wat ons moet besef — dit sal onder hierdie swart regering, waar ‘n klein groepie politici al die mag ten alle koste sal behou — tot ewige nadeel en verdriet van almal in hierdie land, nie verander nie. Ons gaan dit nie reg praat nie en is weens die getallefaktor verdoem tot ‘n hulpelose minderheid wat jaar na jaar sal kla en hier en daar probeer regstel; maar waarvan die uiteinde, tensy ons weer oor onsself kan regeer, uitwissing is. Dis nie iets wat mense wil hoor nie en ‘n onderwerp wat baie nie wil aanraak nie, maar ek daag enigeen tot ‘n debat uit om die teendeel te bewys.

Sonder ‘n vryheidsideaal lewe ons bloot van dag tot dag en jaar tot jaar. Kan ons dalk weer eie universiteite bou, dorpe skoonmaak en hofsake wen, maar weens die mag van die politiek, die hoogste kroonrat in ‘n volk en ‘n land se bestaan, sal ons deurgaans “tyd wen”, soos ‘n bekende politieke party in die tagtigerjare gepraat het, maar die finale oorwinning nie behaal nie. Trouens, sonder ‘n vryheidsideaal is die skrif vir seker aan die muur.

Johannesburg sal, tensy ons tot die besef kom dat ons êrens ‘n streep in die sand moet trek, nie net verder verval wat betref sy strate en sy geboue nie, maar dit sal by uisttek die kriminele mekka van hierdie land word. Onregeerbaar, onrehabiliteerbaar, en aan die genade van die Malema’s en hulle juigkommando’s oorgelaat.

Die vuur brand nie meer net nader aan ons nie, die rewolusionêre vuur brand nou om ons. Ons voel die hitte daarvan. Dit sal ons weldra verteer. Ja, saam met Judy treur ek ook oor ons stad van weleer, dog staan ek verwonderd oor ‘n volk wat sy durf, waarvoor hy so bekend was, verloor het!

FW de Klerk bekeer hom tot Islam, skenk geld vir moskee

Die voormalige president en leier van die Nasionale Party, mnr. F.W. de Klerk, het bekendgemaak dat hy hom tot die Moslemgeloof bekeer het. “Ek het eers in Boeddhisme belanggestel, maar het nou my ware tuitste gevind,” sê De Klerk.

Hy gaan ook persoonlik R30 miljoen skenk om ‘n moskee op Potchefstroom op te rig. Die res van die fondse om ‘n groot moskee op die dorp te bou, sal van Katar af kom. “Ek het spesiaal Doha toe gereis vir samesprekings met Emir Tamim bin Hamad Al Thani wat net so geesdriftig oor die projek is soos ek.”

Die moskee sal naby die Potchefstroomkampus van die Noordwes-universiteit opgerig word sodat dit ook vir studente en jongmense toeganklik sal wees.

“Ek het as Gereformeerde Christen grootgeword, en agterna die Boeddhisme op die proef gestel. Ek voel egter dat Islam die ware geloof van Afrika en Suid-Afrika, maar ook Europa, behoort te wees,” sê die oud-president. “Die Christendom het te veel skade aan ons vasteland aangerig.”

Mev. Elita de Klerk, sy gade, vereenselwig haar met die kentering in haar man se lewe en sal voortaan in die openbaar ‘n hidjab dra. “Dit is vir my glad geen moeite of verleentheid nie,” sê sy. “Ek het nog altyd geglo dat vroue hul fatsoenlik en kuis behoort te gedra.”

Die De Klerks vertrek binnekort op ‘n pelgrimstog na Mekka vir Ramadan. “Ramadan strek vanjaar van 13 April tot 13 Mei wat ons ons in die Heilige Land, Saoedi-Arabië, sal deurbring,” het FW gesê. “‘n Mens moet op 13 April begin vas, maar as iemand wat eers onlangs Mohammed aangeneem het, het ek besluit om sommer van vandag af, een April, te begin vas en my van my sondes te reinig.”

“Vanoggend toe die son opkom, het ek op ‘n matjie in die rigting van Mekka gaan lê en my voor Alla verootmoedig. Eers vanaand ná sononder sal ek enige spyse inneem,” sê die oud-president.

Mnr. Wannie Carstens, ‘n taalkundige van die Potchefstroomkampus van die Noordwes-universiteit, het die bekering verwelkom. “Afrikaans is eintlik ‘n Moslem-taal,” sê hy. “Dit het via Arabies in 1860 ontwikkel. Noudat Afrikaans orals aan die universiteite afgeskaf word, kan ons net sowel Arabies naas Engels inbring. Só sal die ware aard van Afrikaans behoue bly.”

Mnr. André Bartlett van die Sentrum vir die ontwikkeling van die bediening aan die Universiteit van Pretoria het hulde aan mnr. FW de Klerk gebring. “Hier by die sentrum veg ons kliphard vir gays in die NG Kerk, maar ook in die moskee. Vele NG Kerk-geboue staan reeds leeg. As katedrale in Europa in moskees omskep kan word, waarom nie ook NG Kerke, Hervormde Kerke, Gereformeerde Kerke nie?”

Mnr. Bartlett het uitgevaar teen rassiste en Islamofobe wat dalk mnr. De Klerk sou wou kritiseer. “Islam is die godsdiens van liefde. Daar is veel meer verdraagsaamheid teenoor homoseksualiteit onder Moslems as onder tradisionele NG Kerk-lidmate. Ons kan by hulle gaan leer,” meen André Bartlett.

Orwell se grootste nagmerrie bewaarheid.

Orwell het hierdie roman in 1948 geskryf en die datum omgedraai as titel.

Dit sal seker menige lid van die publiek opgeval het hoe dramaties die wêreld besig is om te verander. En hierdie verandering voorspel nie veel goeds vir die mensdom nie. Ons leef deesdae in die wêreld van skadu’s, van morele verval, van sedeprekers wat geen agting vir waarheid het nie, en moordenaars, verkragters en skurke wat die nuwe vryheidsstryders geword het.

Dit het my nou-die-dag laat dink aan die slagspreuke van George Orwell se werk Nineteen Eighty Four:

Oorlog is vrede

Vryheid is slawerny

Onwetendheid is krag

Ek moet eerlik toegee dat ek nie die boek gelees het nie, maar ek het wel die film gesien enkele jare gelede.

Toe ek die film gesien het, het dit gelyk soos ‘n wetenskapfiksieverhaal. Dit was ‘n werklikheid ver van ons bestaande werklikheid af. Egter, soos wat die tyd aanstap, begin daardie werklikheid steeds meer te oorvleuel met ons huidige realiteitssin.

So sien ons hoedat die Nobelkommitee ‘n paar weke gelede die subwersiewe Black Lives Matter voorgedra het vir die Nobel Vredesprys. Dit is nou ‘n organisasie wat – ondanks sy miljard dollar aan steunfondse – geen enkele swart student van ‘n studiebeurs voorsien het nie, geen enkele swart woonbuurt opgeknap het nie, geen enkele armlastige swart Amerikaner gehelp het nie, nóg mediese steun gebied het aan die mense wat dit die meeste nodig gehad het. Al wat hulle gedoen het is om amok te maak, onskuldige mense dood te skop en slaan, winkels en pakhuise af te brand en bakstene deur vensters te gooi, en was op hierdie manier verantwoordelik gewees vir die grootste skadevergoedings wat die Amerikaanse versekeraars nog ooit betaal het.

Want oorlog is vrede.

In 1865 is slawerny formeel beëindig in die Verenigde State en onwettig verklaar. Daar is op hierdie stadium geen enkele Amerikaner wat slawe geëien het nie, en ook geen gebore en getoë Amerikaner wat in ‘n staat van slawerny verkeer het nie. Elkeen wat sedert 1865 in die Verenigde State gebore is, is in vryheid gebore. Desnieteenstaande is daar ‘n konstante beweging wat nou steeds meer kop begin opsteek waarin van wit Amerikaners verwag word om swart Amerikaners te kompenseer vir slawerny. Selfs hier in Nederland hoor ek sommige radikale swart aktiviste wat dieselfde begin roep.

In my beskeie hoedanigheid sal ek gerus swart Nederlanders wil kompenseer vir hul slawernyverlede, maar dan wil ek eers my pond vleis eis by die Marokkane, Algeryne en Turke wat die wit Europeërs ontvoer het na Noord-Afrika en daar in slawerny aanhgehou het. Die Christenslawe, oftwel Witgoud, het méér mense se lewens ontwrig, langer geduur en was blootgestel aan veel drakonieser maatreëls as die swart slawe na die Nuwe Wêreld. Wat oorbly van my kompensasie van die Marokkane, Algeryne en Turke sal ek gerus aan swartes gee.

En passant, ek wonder egter wat sou gebeur as ons ‘n tydmasjien gehad het, en ‘n swart slaaf van weleer sou oorbring na ons tyd toe. Wat sou daardie slaaf dink as hy kyk hoe swart Amerikaanse jeugdiges – wat so ywerig om kompensasie vra – vandag leef. Bykans almal het ‘n blink geverfde motorkar, dra die nuutste modeklere, bedek met goue kettings en ringe, is gewapend, het ‘n telefoon op sak wat toegang bied tot al die kennis wat die mensdom nog ooit gehad het, woon in ‘n huis, koop en verkoop onwettige narkotika en verheerlik geweld met hul rêpmusiek.

Ek sien al in my geestesoog hoe daardie swart slaaf kopskuddend en wanhopig terugklim in sy tydmasjien.

Selfs die vermaarde Harvard Looneyversity (ek kan nie aan ‘n beter uitdrukking dink nie) beweer nou dat Covid minder gevaarlik sou gewees het as swartes eerder vir slawerny gekompenseer was.

Want vryheid is slawerny.

Die Orwelliaanse nagmerrie bekruip ons steeds opvallender. Orwell was immers ‘n hooggeplaaste inligtingsoffisier vir die Britse MI6 gewees, en hy het sy werke gebaseer op die binnekennis wat hy onder oë gehad het.

Daardie binnekennis was vroeër bekend gewees nie net binne die bewaakte fort van Groot Brittanje se skaduregering nie, maar kon ‘n mens doodgewoon in die biblioteek raadpleeg. ‘n Verbasende groot aantal afgevaardigdes verlede eeu het juis die werke van Nesta Webster, H.G. Wells, John Robison, Alexis de Tocqueville en ander gelees, wat ‘n goeie oriëntasie bied van die aard en omvang van die Wêreldrewolusionêre Beweging wat al sedert die Franse Rewolusie bekokstoof was.

Verwoerd het destyds nog sy angs uitgespreek dat as Nelson Mandela ooit president van Suid-Afrika sou word, sou die hele wêreld aan Kommunisme val. En nou sit ons nie net met ‘n dwaas soos kameraad-president Biden in die Withuis nie, maar die gesaghebbende New York Times beweer sowaar dat hul lesers voortaan nie te krities die nuusgebeure moet ontleed nie. Laat staan nog die ontslape kameraad Zbigniew Brzezinsky se dogterlief Mika wat meen dat dit hul (die hoofstroommedia se) werk is om te beheer wat ons mag dink.

Want o wee! die laaste ding wat die gevestigde orde wil hê is mense wat vir hulself dink. Geen vrae oor die koronavirus, Rusland, sleg wittes, terroriste en dies meer mag gevra word nie. Waar dit nog enkele jare gelede as ondersoeksjoernalistiek beskou was om kritiese vrae te stel, is dit nou ewe skielik herdoop tot komplotdenke, en soos ons weet is komplotdenke ‘n teken van malheid wat hoofsaaklik aangehang word deur mense met ‘n lae IK, lae selfbeeld, onsekerheid en sosiaal wanaangepas is.

Want onwetendheid is krag.

Van alle hoeke en kante kan ‘n mens deesdae dopgehou word. Jou slimfoon kan gekraak word om na jou gesprekke te luister selfs al is dit uitgeskakel, volgens Edward Snowden altans. Julian Assange word nog steeds gemartel oor sy WikiLeaks webwerf sodat ons in onkunde mag leef.Donald Trump is met grootskalige verkiesingsbedrog uit die Withuis verwyder, en die World Economic Forum het al planne klaar om ons teen 2030 volledig van ons eiendomme te vervreem.

As ons al hierdie in oënskou neem, bly daar maar net een vraag terg: Hoekom is daar geen opstand teen hierdie elites nie? Met al die gruwel wat onder die Sowjet Unie nog binne menseheugenis afgespeel het, waar is die oproerkraaiers, die ware vryheidstryders om teen hierdie komende onheil te verweer?

Dit is ‘n vraag wat ons nog vir heelwat generasies gaan pla, net soos dit Orwell gepla het.

 

Tim, Arrie en die Trump-offensief

As ons die media dophou van die afgelope paar dae, sien ons dat dit nie net Tim du Plessis is met sy skimprede oor die vermoorde Amerikaanse oorlogsveteraan Ashli Babbitt in die Capitolgebou in Washington nie. Ek ontdek toevallig hierdie artikel in die Vrye Weekblad wat deur korrespondent Arrie Rossouw geskryf is in die nasleep van die Trump nederlaag in Washington. Ook hierin word ‘n parallel getrek tussen die vermoorde Amerikaner en die AWB-lede in Bophutatswana.Dit verbaas seker nie, maar sedert die tyd van Max du Preez het die VW nog glad nie die geringste moeite gedoen om hulself op die hoogte te stel oor gebeure in die wêreldpolitiek nie.  Suid-Afrika is totaal vernietig as gevolg van die rampspoedige beleidsrigting wat deur die VW gesteun is, en nou is die Verenigde State aan die beurt.

As ons die Vrye Weekblad van een ondeug sou beskuldig, sou dit seker selektiewe verontwaardiging wees. Toe Black Lives Matter enkele maande gelede daardie land op sy knieë gedwing het, het die wêreld se linkse gekke en dwase hierdie gesien as ’n fantastiese daad van solidariteit. BLM was verantwoordelik gewees vir die hoogste skadevergoeding ooit wat deur die versekeraars uitbetaal moes word in die geskiedenis van Amerika (meer as 9/11 met ander woorde), en almal wat ’n ander menig gehuldig het was skielik hul lewens nie meer seker nie. Selfs die All Lives Matter aanhangers het klappe gekry vanuit die ekstreemlinkse hoek, ondanks die feit dat aansienlik baie Black Lives Matter ondersteuners lelieblank was.

Desnieteenstaande kan ek goed indink hoekom mense gefrustreer wou wees met die verkiesingsuitslae. Daar is meer as genoeg bewys dat die verkiesings nie eerlik verloop het nie. Honderde mense het ’n beëdigde verklaring afgelê waarin hulle onreëmatighede tydens die stemmetellery gekonstateer het. Op videobeeld sien ons hoe in die middel van die nag ’n hele koffer met (Biden) stemme afgegee was by die stemburo’s, terwyl die pro-Republikeinse toesighouers al huistoe gestuur was. Die vensters van ’n stemburo in Michigan was met borde toegedek sodat die publiek nie na binne kon kyk nie, terwyl die wetgewing duidelik stel dat dit nie mag gebeur nie. Almal het die reg om te sien hoe stemme getel word. Die ander toesighouers moes vanaf 10 meter afstand met verkykers die tellery dophou terwyl die wet stel dat toesighouers tussen die tellers moet rondloop. Sommige getuies het melding gemaak hoedat Biden stemme tot 24 keer deur dieselfde telmasjien gevoer was om sy syfers kunsmatig te verhoog. In die middel van die nag het die firma wat die stemme tel besluit om hul sagteware “op te waardeer” wat gelei het dat in twee state tegelyk Biden se steun pylreg opgeskiet het om Trump verby te streef. In ander gevalle het argelose burgers na die stemburo’s gegaan om te gaan stem, om dan te verneem dat “hulle alreeds gestem het”. In ander gevalle was stemme uitgedeel van mense wat in 1900 gebore was, met ander woorde 120 jaar oud is. ’n Vragmotorbestuurder het instruksie gekry om meer as driehonderd duisend stemme van een staat na ’n ander te ry om opnuut getel te word.

Die firma AT&T in Nashville  het op die punt gestaan om ’n forensiese oudit te doen op die stemme, maar op Kersdag het Biden en sy agterban ’n wonderlike geskenk gekry toe hierdie kantoor ewe skielik deur ’n bom opgeblaas was. Voor die bomontploffing het daar selfs ’n publieke noodoproep uitgegaan dat almal onmiddelik die gebied moes verlaat.

Dat daar grootskalige genoeiery was met die stemmetellery, en dat selfs die regters in die hooggeregshof die stemme as legitiem beskou het, bewys hoe grootskalig en indringend die korrupsie in Amerika geword het. Dit laat onmiddelik ’n liggie brand oor die 1994 eerste groot landelike verkiesings in Suid-Afrika waarin die “onafhanklike” verkiesingskommissaris regter Kriegler agteraf aan Jaap Marais toegegee het dat ’n “mens kan nie kuis bly in ’n bordeel nie”.

Andersyds is die geloofwaardigheid van ’n Biden-oorwinning maar baie gering. Selfs met ’n beroemdheid soos Lady Gaga aan sy sy, kon hy nouliks 80 mense na sy kampanjes lok, en nou ewe skielik het hy 81 miljoen stemme gewerf, die hoogste ooit in die geskiedenis van die Verenigde State. Biden het totaal geen charisma nie en is duidelik seniel. Hy kan geen sin klaarmaak sonder om eindeloos te haper en stotter nie, en praat dikwels onsamehangend. In ’n ander situasie het hy te midde van ’n toespraak van die verhoog afgestap. Selfs na die eerste (en enigste) presidensiële debat het Biden agteraf gedink dat hy met George Bush gedebateer het, en die dabatfasiliteerder het Trump verbied om vrae oor Biden se seun te stel.

’n Mens wonder, as Trump so ’n golf van teenstand het, hoekom is ‘n pateet soos Biden die enigste demokratiese kandidaat wat hulle kon kry uit 81 miljoen demokratiese stemmers?

Ondertussen is Biden nog steeds onderhewig aan ’n kriminele ondersoek teen hom vanwee die situasie met sy seun, die crack-rokende pedofiel Hunter Biden. Sonder enige goeie rede sit Hunter op die raad van ’n Oekraïense oliebedryf terwyl hy niks van olie af weet nie, en geen kennis van Oekraïene het nie, maar hy verdien wel dollarbedrae met vyf nulle links van die komma. Laat staan nog dat pappa Biden die Oekraïense outoriteite ’n miljard dollar omkoopgeld betaal het om ’n kriminele ondersoek na sy seun te laat vaar. Toe Trump die Oekraïeners opgebel het om hierdie verhaal te verifieer, wou die demokrate Trump afsit weens magsmisbruik.

Rossouw meen verder in sy skrywe hoe Trump, die narsistiese psigopaat, met misleiding, leuens en samesweringseorieë en roekelose leierskap nie aan Biden kon afstaan nie omdat hy blykbaar nie kan vat dat hy die verkiesing verloor het nie.

Ek wonder of Rossouw homself vergewis het met die skandaal wat ondertussen bekend staan as Obamagate. Met medewete van Biden het Obama destyds vanuit die Withuis willens en wetens Trump se gesprekke in Trump Towers afgeluister in ’n poging om sy kampanje te sink. Obama se aangestelde CIA hoof John Brennan het selfs met ’n vervalste paspoort na Oekraïene gereis om te sien of hy iets teen Trump kon vind om hom te ondermyn. Sulke aksies vorm ’n groter skandaal as Nixon se Watergate, maar word deur die linkse kop-in-een-mus hoofstroommedia onder die mat gevee.

Ondertussen is Trump se prestasies welbekend:

  • Onder sy leierskap het die Dow Jones index met ’n derde in waarde toegeneem binne die eerste halfjaar van sy aanstelling, die vinnigste en hoogste sprong ooit.
  • Die Swart en Hispaniese Amerikaners het die laagste werkloosheidsyfer behaal in die geskiedenis van die VS onder sy presidentskap.
  • Toe Hillary Clinton nog in die wedloop was, het die wêreld op DefCon 3 gestaan. Dit is ’n verhoogde staat van paraatheid ten tye van kernoorlog. Met Trump se oorwinning het die DefCon teruggeskaal na 5, met ander woorde veilig.
  • Hy is die eerste president in meer as 43 jaar wat geen nuwe oorlog begin het nie. Sy voorganger Obama is die mees krygslustige president in die geskiedenis van die VSA, en het teen sewe lande tegelyk oorlog gemaak. Dit is drie lande meer as sy voorganger George W. Bush. Ook het Obama tien keer(!) meer hommentuigaanvalle geloods as Bush.
  • Onder Trump het die aantal geweldsmisdade afgeneem vergeleke met Obama.
  • Ondanks die linkses se ewige geweeklag oor die muur en deportasies van onwettige immigrante, het Trump nog minder onwettiges laat arresteer as Obama. Almal was teen Trump se muur, maar oor die mensonterende hokke waar onwettiges in aangehou was onder Obama, swyg die media soos die graf.

Die Obama/Biden kabinet se prestasies is ook bekend.

  • Die Pigford skandaal: Obama het teen die Hooggeregshof se besluit in ’n opdrag bekragtig om 90 000 swartes ten onregte te kompenseer vir landonteiening, terwyl slegs hooguit 2 000 nasate van swart boere aanspraak hierop gehad het. Dit het die Amerikaanse belastingbetaler vier en ’n half miljard dollar gekos. Obama het letterlik voor swart kerkgemeentes sonder aansien des persoons opgedaag en gesê dat hulle kompensasies mag opeis. Sommiges het tot soveel as vyftig duisend dollar opgestryk.
  • Die Tea Party belastingskandaal: In ’n poging om die konserwatiewe bewegings en stigtings in die VSA dwars te lê het Obama ’n grootskalige belastingoudit geëis van hierdie organisasies, terwyl linkse stigtings skotvry daarvan afgekom het. Agteraf het die outoriteite toegegee dat dit gedoen was om konserwatiewes te fnuik en te treiter.
  • Die Fast and Furiousskandaal: Onder Obama het die ATF-polisiediens Amerikaanse wapenleweransiers opdrag gegee om wapens aan Meksikaanse dwelmkartels te verkoop. Die rede was dat hulle “wou sien waar hierdie wapens heen gaan” sodat hulle die hele kartel kon ontdek en arresteer. Toe hierdie wapens egter in die hande van die kartels beland het, het hulle vervolgens niks gedoen nie, en het hierdie kartels het ’n golf van terreur veroorsaak in Meksikaanse stede.
  • Die Benghazi affêre: Hilllary Clinton het onder Obama ’n hele aantal vertroulike eposse uit laat lek, waarvan onder andere die agenda van hul ambassadeur Stevens in Benghazi, Libië. Vervolgens kon sy afsprake ingesien word deur Jan en alleman en was dit kinderspel gewees om hom te vermoor, wat inderdaad gebeur het. Die moord op Stevens het Obama/Clinton gebruik as casus beli om Libië en Khadaffi te vernietig. Daardie land is tot op hede volledig in chaos en anargie gedompel, en blykbaar het die Clinton Libië se goudreserwes gesteel om die oorlog teen Sirië te finansier.
  • Die bogenoemde Obamagate, waarin hy Trump afgeluister het om sy presidentskap te ondermyn. Dit is niks minder as ’n staatsgreep nie.
  • Sy Obamacare leuen: Ondanks sy beloftes dat vir die gewone versekerde Amerikaner niks sou verander nie, is die waarheid dat in baie gevalle het medies versekerde Amerikaners berig ontvang dat hulle premies nie voldoen aan die Affordable Care Act se kriteria nie. Om hulle mediese verdekering te behou sou hulle dubbel so veel premie betaal. Die fluitjieblaser in hierdie verband is die versekeringsagent Rich Weinstein.
  • Die CIA se oormatige inmenging met die nuusmedia: Volgens die afgedankte verslaggewer Sharyl Attkisson het John Brennan ’n hele netwerk van ondersoek en intimidasie opgerig om Obama se skandale toe te dek. Attkisson self het ook haar werk verloor as gevolg van Brennan. Sy het ’n boek hieroor geskryf genaamd Stonewalled: My Fight For Truth Against the Forces of Obstruction, Intimidation and Harassment in Obama’s Washington.
  • Die bekragtiging van die Monsanto Act: Hierdie omstrede bedryf met hul geneties gemanipuleerde sade en inentings, wat alreeds siektes en kanker veroorsaak het, is nou immuun teen vervolging.

Ondertussen het ekstreemlinks die Verenigde State op sy knieë gedwing die afgelope paar maande, maar CNN het hierdie aksies bestempel as “vurig maar meestal vreedsaam”, terwyl die agtergrond oranje gegloei het van afgebrande geboue. Om maar te swyg oor die Russiese inmenging verhaal om Trump verkose te kry, wat toe uiteindelik ’n stil dood gesterf het nadat geen enkele bewys of ondersoek hierdie gerug kon onderbou nie.

Feit van die saak is dat die Amerikaners vir die eerste keer in ’n lang tyd ’n president gehad het wat resultate gelewer het. Dit is ’n groot verskil met die leë beloftes van die beroepspolitici voor hom. Andersyds vrees Amerika nog verdere tirannie onder Biden. Al daardie ou krygshere het Biden weer binnegehaal en gaan die eindelose konflikte waaronder ISIS, Al Kaïda ensovoorts weer voortgaan. Onder Biden gaan die Amerikaanse middeklas verder verarm, die regering gaan groter word, persoonlike vryhede gaan ingeperk word.

Daar is ‘n dun straaltjie van hoop egter.

Met die bestorming van die Capitol het die betogers ‘n groot aantal skootrekenaars gesteel, waaronder die van die ekstreemlinkse Trumphater Nancy Pelosi. As daar genoeg belastende bewys op hierdie rekenaars gevind kan word, kan ons met ‘n bietjie geluk hoop op grootskalige arrestasies van die Washingtonse binnekringe. Dit is uiteraard die rede waarom die demokrate twee weke voor sy vermeende uittrede alweer ‘n poging waag om Trump af te sit. Ook om te keer dat hy nie in 2024 weer ‘n gooi kan doen na presidentskap nie.

Trump het in die verlede af bewys dat hy op die laaste oomblik telkemale teruggebons het na ‘n nederlaag.

Kom ons hoop dat ons weer ‘n soortgelyke spektakel gaan sien. Daarna hoef ons hopelik ons finaal nie meer te steur aan ‘n Tim du Plessis of Arrie Rossouw nie.

Elma Potgieter: Ekskuus, vryheid van spraak?

Vryheid van spraak is `n mite.

Waarom? Ek weet nie.

Wat ek wel weet. Daar bestaan `n stille verstandhouding1 onder “ingeligtes” dat alle uitsprake sal voldoen aan die ongeskrewe reëls van die aanvaarde algemene politiek-sosiale tendens van die tyd.

At any given moment, there is a sort of all pervading orthodoxy, a general tacit agreement not to discuss large and uncomfortable facts.” – George Orwell.

En die “aanvaarde algemene politiek-sosiale tendens van die tyd” is:

“die hoofstroommedia en sy goedgekeurde spreekbuise is altyd reg.”

En ek, Kiepie, wat die sosiale media baie weinig gebruik, het tot eergister nog gedag dis die Twitters en die FB’s wat aan individue ‘n mate van vryheid van spraak verskaf het.

Waarom het ek nog nie ‘n piep van protes êrens gehoor oor die feit dat Trump se “sosiale” stem stilgemaak is nie.?!

Wie moet beskerm word teen hom? Koop mense werklik die rede wat Zuckerberg verskaf – bang vir nog geweld? Rêrig, Blommie?

Wees bang ja, baie bang – vir (permanente) inperking van vryheid van spraak, vryheid van denke.

Hier ter plaatse.

Eintlik het ek vrede met wat die Amerikaners aanvang, maar my nekhare begin rys oor die inperking wat al hoe blatanter hier kop uitsteek – voorskriftelikheid ten opsigte van vele dissiplines ook wat betref fiksionele inhoud vir TV-netwerke.

En net hier, presies op hierdie punt moet Kiepie haarself in die bek ruk, want Kiepie wil graag bly werk. Daarom kan ek nie netwerke by die naam noem nie – ek kan, maar ek gaan nie.

Wat ek wel gedoen het: Ek het die foltertoneel uit George Orwell se Nineteen Eighty-Four (p.198) vertaal. Die toneel spreek vanself.

Die hoofkarakter in Orwell se roman, Winston Smith, word gefolter deur die Partyverteenwoordiger, O’Brien. Die arme naïewe Winston kan dit nie regkry om sy gedagtes, sy geheue, aan te pas of uit te wis nie. Weet hy dan nie hy moet homself herprogrammeer nie?! Dit maak O’Brien radeloos.

“Onthou jy,” gaan hy aan, “jy’t in jou dagboek geskryf, ‘Vryheid is die vryheid om te sê twee plus twee is gelyk aan vier’?”

“Ja,” sê Winston.

O’Brien hou sy linkerhand op, die rugkant na Winston, met die duim na binne en die vier vingers uitgestrek.

“Hoeveel vingers hou ek op, Winston?”

“Vier.”

“En as die Party sê dis nie vier nie maar vyf – hoeveel dan?”

“Vier.”

Die woord eindig in ‘n pynkreet…

“Hoeveel vingers, Winston?”

“Vier.”

“Hoeveel vingers, Winston?”

“Vier.”

“Hoeveel vingers, Winston?”

“Vier! Vier! Wat kan ek anders sê? Vier!”

“Hoeveel vingers, Winston?”

“Vier! Hou op, hou op! Hoe kan jy aangaan? Vier! Vier!”

“Hoeveel vingers, Winston?”

“Vyf! Vyf! Vyf!”

“Nee, Winston, dis hopeloos. Jy lieg. Jy dink nog steeds daar is vier. Hoeveel vingers, asseblief?”

“Vier! Vyf! Vier! Net wat jy wil. Hou net op, hou net op met die pyn!”

Dit klink absurd. Dis soos Eric Blair alias George Orwell dit bedoel het. Absurd. Ons leef in `n soortgelyke absurde kultuur. Absurd en treurig. So treurig dat my keel daarvan toetrek. Voor 1949 het 1984 ver geklink, wat nog te sê 1994 of 2014 …

Of wat dit betref 2021…

© Elma Potgieter (9 Januarie 2021)

 

 

 

 

 

Suidpunt: Afrikaanse wetenskapsfiksie (onderhoud met Machiel Viljoen)

Welkom in die toekoms!

Meneer Machiel Viljoen is die webmeester van Afrifiksie.com, ‘n webwerf, ook ‘n kuierwerf, wat hul beywer vir die uitbou van die Afrikaanse wetenskapsfiksie en fantasie.

Ek het in 2020 aan hom ‘n paar vrae gestuur, en op Nuwejaarsdag sy vrae terug ontvang. Sommer slaggereed om 2021 op die regte manier aan te pak.

 Vraag 1

Suidpunt: Ek wil u graag bedank vir hierdie onderhoud, maar ook vir u onderhoud van Afrifiksie.com as webmeester. Dink u daar behoort meer sulke, wel, “bewonderaarsklubs” of eerder “drukgroepe” te wees wat verskeie Afrikaanse genres moet bevorder? Want as mens nie jou mond oopmaak nie, as jy nie oop gesprekke voer nie, as daar geen diskoers is nie, dan kan daar mos onmoontlik nie ontwikkeling wees nie? Ek het op Telegram onlangs met ‘n Belgiese medewerker op Wikipedia gesels, en blykbaar het jy net twéé (2) mense nodig om ‘n organisasie te registreer in “Belgenland”.  Dis ‘n dwarsklap vir die Afrikaanse mentaliteit dat daar ten minste 1 000 mense moet deelneem voor dit ‘n sukses is, en daar ‘n konstante groeiende ledetal moet wees. Eenmanorganisasies het skynbaar groter slaankrag as ‘n reuse-organisasie van 200 000 lede waar één man of vrou in elk geval al die werk moet doen! Dit gebeur maar te dikwels: “ag, iemand anders sal die werk doen, ek is oorbodig”. En so lyk die resultaat as die ander 199 000 ook so begin voel. Ek meen maar as Christen: as ‘n eenmanorganisasie soos OGOD manalleen die hele land se tradisioneel Christen-staatskole op hulle agterpote gehad het, wat kan mens met dieselfde verwoede ywer nie alles uitrig om Afrikaanse kuns en kultuur uit te bou en te bevorder nie?

Machiel Viljoen:

Ek sou wetenskapfiksie, in die besonder in Afrikaans, nòg kuns nòg kultuur noem. Behalwe vir een of twee uitsonderings, is die wetenskapfiksie in Afrikaans maar baie ongeslaagd in terme van ‘n literêre bydra. En as mens in ag neem hoe uiters min daarvan oor tyd in Afrikaans die lig gesien het, sou mens dit kwalik as deel van ons kultuur kon sien.  Dis eintlik relatief ongewoon.

Tog dink ek nie dat Afrikaanse skryfwerk eintlik swaar kry nie.  Daar is baie boeke wat te voorskyn kom, maar dis natuurlik hoofsaaklik in vertakkings wat bekend is vir sukses, soos misdaad, romantiese werke, avontuur, ens.  Maar iets soos ‘n hygroman is self maar redelik seldsaam en die verhale daarin vervat is dikwels so ongeloofwaardig dat dit ook net sowel saam met wetenskapfiksie gegroepeer sou kon word. Die vraag is egter of mens dit moet probeer verander (aanmoedig) aldan nie?

Ek het nie regtig ‘n sterk mening daaroor nie – ek twyfel of meeste van die vertakkings enigsins hulp nodig sou hê.  Wat wetenskapfiksie anders maak as baie van die ander velde, is die aspek van terminologie.  ‘n Persoon sou die mees verbeeldingryke hygroman kon skryf wat alle grense sou verskuif, sonder dat ‘n enkele woord in Afrikaans sou ontbreek om uitdrukking te gee aan die gebeure wat in die storie verwoord word.  Maar wat van wetenskapfiksie?  Terminologie is ‘n wesentlike probleem.

Afrikaans beskik oor vele vakwoordeboeke en tegniese woorde bestaan geredelik – maar selfs die erkende korrekte woord is dikwels (veral deesdae) vreemd vir mense omdat dit, basies weens luiheid van Afrikaanse sprekers, in onbruik verval (ten gunste van die Engelse term).  En dan is daar natuurlik nog daardie stel woorde wat nie eers tegnies van aard is nie– woorde wat skrywers van wetenskapfiksie uitdink maar wat bloot fiktief is.  Iets soos ‘n wringenjin uit Star Trek of die denkbeeldige en kwansuis uiters skaars materiaal “unobtainium” uit Avatar – woorde wat nie eers regtig as tegnies bestempel kan word nie want dit bestaan bloot in die wêreld van wetenskapfiksie.  Maar eens dit in Engels (byvoorbeeld) geskep is, sou ons ‘n ooreenstemmende woord in Afrikaans daarvoor benodig indien dieselfde idee in ‘n Afrikaanse verhaal benodig sou word.

Om die probleem van terminologie te illustreer, vra jouself af hoe ons reg sou kon laat geskied, in Afrikaans, aan iets soos die volgende…

“Ensign, why did the bulkhead collapse?

Sir, the warp matrix destabilised causing a flux overload in the plasma conduit that caused a breach in the structural integrity of the containment field.”

Dis definitief nie onmoontlik om te vertaal nie, maar mens gaan regtig moet sit en mooi daaroor nadink – en dit dan waarskynlik ‘n paar keer oorskryf voor dit in vloeiende Afrikaans leesbaar kan raak op só ‘n manier dat die leser dit nie self drie keer hoef te lees voor hý dit verstaan nie.  En dít, tot ‘n groot mate, het ons genoop om ‘n werf op te slaan.  ‘n Plek waar mense kan aanklop vir hulp en verwysing. En waar daar self skeppend opgetree kan word deur ‘n bydra te maak tot die kleurvolle wêreld van fantastika of tot die taal self deur woorde te toets onder lesers en dalk te vestig.

Onder Gerhardus Thompson en sy vrou se leiding het die eerste wetenskapfiksiewoordeboek die lig gesien.  Afrifiksie is tans besig om daardie woordeboek te hersien en uit te brei met inagneming van moderne verwikkelinge in die internasionale landskap van die spekulatiewe fiksie genre.

Die bedoeling van Afrifiksie is nie om ‘n bewonderaarsklub of drukgroep te probeer wees nie, dalk eerder ‘n uithangplek vir entoesiaste en diegene vir wie dié gogga gebyt het – dit het natuurlik ander nut ook.

Vraag 2

Suidpunt: Nou gaan ek minder diplomaties wees. Ek is bekend daarmee dat Afrifiksie in die lewe geroep is om onder andere aanvanklik as afsetgebied vir Thompson Boekdrukkery te dien, waarna ‘n gemeenskap daaromheen ontstaan het. Maar toe ek in 2008, dis nou in my matriekjaar, begin soek het na ‘n Suid-Afrikaanse wetenskapsfiksieklub, toe kom ek op SFFSA se webwerf af. Om die minste te sê, ek dink die ontstaan van Afrifiksie is om presies dieselfde geldige rede waarom PEN Afrikaans en PEN South Africa afsonderlik hul ontstaan gekry het. As mens praat van “Suid-Afrikaanse literatuur” word elke teks blykbaar net vir één taal ingepalm. En dis Engels. En basta! Dat daar toe ‘n afsonderlike Afrikaanse webwerf op die been sou kom is vir my nou maar net die noodwendige gevolge. Of dink u Afrifiksie is maar net suiwer desentralisering en spesialisering van ‘n spesifieke taal, by name Afrikaans?

Machiel Viljoen:

Ek hoop regtig dat ek die vraag reg verstaan – ek twyfel half.  Dit kom voor of daar ‘n sub-teks is wat ek nie presies insien nie.  Kom ek antwoord so ‘n bietjie in die algemeen.

Afrifiksie poog nie om die enigste platform te wees in hierdie veld nie.  Ons glo dat ons ‘n plek het in die veld van fantastika, maar ons weet dat ons te klein is om aan álle aspekte van hierdie veld reg te laat geskied – ander wat wil deelneem is dus welkom.

Ons het byvoorbeeld by geleentheid probeer, as ‘n proefneming, om ‘n oop gesprek te huisves op die Afrifiksie platform vir mense wat met mekaar wil praat en idees wil deel.  Wat ‘n mislukking!  Aanspreeklikheid blyk toe ‘n groot probleem te wees en dit het byna ‘n voltydse polisieman geverg om die gesprek te sensoreer.  So, indien iemand kans sou sien daarvoor om so ‘n gespreksplatform beskikbaar te maak vir dié doel, sou Afrifiksie dit heelhartig ondersteun.  Ons het geen ambisie om ‘n monopolie in hierdie gebied te hê nie.  Maar in dieselfde asem moet ek sê dat ons dinge voortdurend uitbrei, leemtes probeer vul en poog om relevant te bly vir almal wat belang het hierby.

Vraag 3.1.

Suidpunt: Afrifiksie se Kompetisie 2020 loop al lank. Dit moet 100 bladsye wees en moes voor 16 Desember 2020 ingelewer wees. Die wenner word einde 2021 aangekondig, nadat die hele paneel elke storie deurgelees het. Nou van die voorwaardes is dan ook:

Soos altyd in vorige jare moet daar weggebly word van enige Engelse of anglisistiese terme, en die geleentheid moet juis gebruik word om goeie nuutskeppinge te vorm waar goeie Afrikaanse woorde nie bestaan nie.

Ek weet daar is ‘n wet van die Meders en die Perse êrens in Die Afrikaanse Skryfgids opgeneem dat jy nie twee tale op dieselfde blad mag gebruik nie, omdat dit glo die leser vervreem, maar …

O, ekskuus, hierbo staan slegs “Engels” en “Anglisismes”. Dis goed so. O, maar wat is dit hierdie:

Deelnemers moet poog om sterk en oortuigende karakters te bou wat die Afrikaner se karakter en kultuur uitbeeld, met funksionele en praktiese dialoë tussen karakters. Brabbeltaal en uitheemse woorde moet ten alle tye vermy word. (my beklemtoning)

Ek wil gou eers hierby stilstaan.

Die Afrikaner dra al so swaar aan die etikette op sy reistassie, ek wonder of hy nog weet wat hy is. Party beskou hom as ‘n geharde pionier, ‘n baanbreker, ‘n wegbereider, ‘n boer. Vir ander is hy half verdierlik, soos op een T-hemp by ‘n informele stalletjie staan: “The toughest breed on earth”, met die beeld van die gelyknamige beesras daarby. Hy was al die dienskneg van sy/haar deurlugtige majesteit van Brittanje, vir die Dertigers die stamgenote van die Hollander en inherent dus by uitbreiding deel van die Groot-Nederlandse gedagte. Vir ander was hy die slagoffer en randeier van die Britse Imperialisme en hovaardigheid. Vir ander, die ekonomiese katalisator sedert 1948. Vir die Marxiste is hy sonder twyfel die onderdrukker, tegelyk die melkkoei en parasiet, die simbool van pynbesorging in die geskiedenis; ‘n las, ‘n steen des aanstoots wat uit die geskiedenisboeke so gou doenlik moet verdwyn. Terwyl die Sestigers probeer uitreik het na die Franse denkrigtings, op ‘n grand tournée in Europa, op soek na ‘n alternatiewe identiteit as wat die Dertigers, Veertigers en Vyftigers (met kontreikuns, dorpsheid, die wrede stad, plaasromans, ens. ens. ens.) hul dit voorgestel het, verwerp die Tagtigers hierdie Eurosentrisme en kruip soos ‘n slak in hul dop weg in ‘n bekrompe wêreldjie; nee, die Afrikaner is net nog ‘n “witboy in Afrika”, met die gevolg dat die letterkunde:

‘n sekere elegansie verloor vir ‘n brute en verwarde herwaardering van prioriteit in die Suider-Afrika waarin ons woon. – Jan Rabie, Parys se Sestigers – De Kat, September 1988 (Uit: Buidel. 1989. bl. 52).

 

Vir gulsige ondernemings is die Afrikaner kleingemaak tot blote onversadigbare konsument, ‘n kontantmasjien sonder identiteit. Vir die groot monistiese mediahuise bestaan die struikelblokbegrip nie eens nie, nee, die Afrikaner moet in die Suid-Afrikaanse massa opgeneem word; dus, poef!, verdwyn. Of, maar bloot ‘n verlengingstuk bly van die reeds gevalle Pax Americana, met Suid-Afrika as die 51ste staat van die Verenigde State van Amerika.

Vir my is die Afrikaner:

1)      In wese ‘n Europeër van gees wat hom in Afrika, maar ook dwarsoor die wêreld bevind.

2)      En is daarom, die wettige erfgenaam en deelgenoot in al die kultuurskatte wat strek vanaf so ver wes as Bjargtangar in Ysland (of Azores, ‘n Portugese Eiland in die Atlantiese Oseaan) tot so ver oos as die Diomede-eiland van Rusland. In die EU alleen praat ons dus van 160 kulture. Rusland het op sy eie 190 kulture. Ons praat dus van 350 kulture en geskiedenisse waarin die Afrikanerdeel het (buiten dié kulture wat in die slag van die geskiedenis ondergegaan het).

3)      As erfgenaam het hy die volste reg om op hierdie intellektuele kultuurskatte aanspraak te maak.

4)      Omrede die Afrikaner dus so ingelig in hierdie moderne tyd is, veral nog omdat die Europese tale wortelgeskiet het in Suid-Amerika en Afrika, het hy ‘n veel vollediger en nugterder blik en begrip watter tendense en programme wel geslaagd was en wat nie. Ons praat hier ook van die veelkantigheid van die waarheid.

5)      Met die allergrootste selfvertroue  is hy dus ‘n tussenganger, ‘n agent, ‘n tussenhandelaar, uitruiler van onontdekte inligting en die wetenskap, wat nietemin lojaal bly aan sy eie mense, taal en kultuur. En juis omdat hy die Europese kultuurgoed, sy erfgoed, waardeer, kan hy ook met nuwe oë na sy eie wêreld rondom hom kyk en geleenthede raaksien.

6)      Wat, omdat hy te besig is om inligting in te win en veronderstellings te ondersoek, nie tyd het vir goedkoop politiek, halfgebakte waarhede, of storietjies oor dwelmmisbruik op die Kaapse Vlakte wat hom in die eerste plek nie aangaan nie (want die sterre en ideale waarna hy streef is te hoog vir sulke banaliteite), of enige andere vorm van nivellering nie. Dis vir die voëls.

7)      Soos mens ‘n olieboor in die grond sink, ondersoek die Afrikaner die verskillende strata van ontwikkeling, die verloop van die geskiedenis, om ‘n geheelbeeld te vorm, al moet daar teruggegaan word tot by die troon van die Sumeriese ryk en ander oerbeskawings wat tot niet gegaan het. En natuurlik, die boeke in Afrikaans word heel eerste afgestof en krities benader.

8)      En wat ravemusiek, kleresmaak en Javakoffie aangaan: oor smaak val daar niks te beredeneer nie.

Wat is u, of Afrifiksie, se definisie van die Afrikaner? Want dit gaan beslis bepaal watter rigting die verhaalgegewe inslaan.

Machiel Viljoen:

Sjoe, wat ‘n vraag…!

Om te begin, ons weet beide dat daar nog nooit werklik ‘n volledige definisie saamgestel kon word vir ‘n Afrikaner (of Boer) nie.  Die SAUK het al werkswinkels hieroor gehou, met min konsensus.  Maar tog het ons almal ‘n idee van wat dit (in die algemeen) beteken.  En ek stem saam met jou siening van ‘n Europese herkoms, maar wat tog ook ‘n sterk aangepaste identiteit, wat uit ervaringe vanuit ons bestaan hier aan die suidpunt ( ) van die vasteland, op ons ingebrand en afgedwing het.

Enkele dimensies wat dikwels nagelaat word (dalk nie doelbewus nie) uit die beskouing van ‘n Afrikaner, sluit die volgende elemente in:

  1. Die mense hier is nie bloot eks-Europeërs wat lus was vir ‘n verandering nie, maar ‘n groot gros van hulle het gevlug vir hul geloofsoortuigings en het spesifiek ‘n Calvinistiese tipe protestante geloof saamgebring wat in baie gevalle vir geslagte lankin stand gehou was – en soms steeds word.
  2. Dat mense wat bereid was om te vlug op vaartuie wat dikwels nie hul bestemming sou bereik nie, eerder as om bloot te konformeer of voor te gee, hardkoppige wesens is met sterk sieninge wat nie geredelik in ‘n sjabloon van ‘n samelewing wat eenvormigheid beloon, inpas nie.
  3. Dat die unieke omstandighede van die harde bestaan hier onder op die wêreldkaart, ‘n bestaan geverg het wat telkens slegs die taaistes en vindingrykstes laat slaag het.
  4. Dat die wil om as ‘n unieke groep gereken te word, wat afsonderlik is van dié wat steeds in hul lande van herkoms woon, en ook afsonderlik is van inheemse groepe en totaal ander immigrante-groepe, het al sterker geword en het uitgeloop op ‘n eie taal, onafhanklikheid, weerbaarheid, regering, plaaslike oplossings, ens.
  5. Dat hierdie groep, wat ten spyte van talle onderlinge verskille, tog hulself al hoe meer uitgesonder en afgebaken begin beskou het en ‘n groot klomp gemeenskaplike gewoontes as hul eie begin sien het, hulself begin beskou het as ‘n aparte volk met unieke kultuurbesit wat afsonderlik is van die ander – wat derhalwe hul bestaansreg as unieke volk beklemtoon het.

Daar is egter geen twyfel dat, waar ons as Afrikaners onsself bevind, ons voortgesette bestaan vanuit verskeie bronne bedreig word.

  1. Vir die doel van dié onderhoud is die vernaamste bedreiging die superstratum wat Engels op Afrikaans verteenwoordig. Afrikaans, meer selfs as baie ander tale, het ongelooflik intieme kontak met Engels weens redes soos die feit dat Suid-Afrika ‘n voormalig Britse kolonie was en dat Engels die koloniale taal was wat nooit afgeskaal het in prominensie nie.Ook dat beide van Germaanse afkoms is en dat sinsbou daarom uiters ooreenstemmend is.
  2. Die toenemend eensydig liberale gedagtegang wat die meeste van die hoofstroom en sosiale media, die universiteite, uitsaaiwese, die rolprentwêreld, drukgroepe, ens. oorheers – wat juis protestante christenskap ondermyn.
  3. Die idealistiese en ietwat utopiese siening dat ons hier as ‘n reënboognasie bestaan wat ‘n kollektief verteenwoordig waarbinne daar nie regtig ruimte toegelaat word (in praktyk) vir die afsonderlike elemente waaruit die reënboog saamgestel is nie.(Bv. my Suid-Afrikaanse bank se internetbankwese is slegs in Engels beskikbaar – 11 amptelike tale se voet…)

In die lig van dié (en ander soortgelyke) faktore, voel Afrifiksie om bydraes te reguleer deur behoudend (vanuit ‘n tradisioneel Afrikaner-waarde oogpunt) te stipuleer en eerder Afrikaans aktief te probeer bevorder.

Tog wil ek byvoeg dat hoewel ons dié reëls stel, ons nie een keer die afgelope vier jaar enige bydra gediskwalifiseer het nie – ons probeer slegs sekere tipe inhoud ontmoedig.

Oor die eerste deel van jou vraag die volgende.  Ons kompetisies vind jaarliks plaas, so mense weet natuurlik van die begin van die jaar af om te gaan kyk na wat die vereistes vir die bepaalde jaar gaan wees.  Die 100 bladsye (min of meer) is die kompetisie vir hierdie jaar, maar dis elke jaar anders.  En dis nie altyd geskrewe skeppings nie.  In die verlede het ons al grafiese kuns, rekenaarspeletjies, grimeerkuns, ens. gehad as kompetisies.  Ons is dus in afwagting om te sien wat dié jaar sal oplewer.  Dis terselfdertyd ‘n proefneming om vas te stel waarvan mense hou en waaraan hulle graag sal deelneem…

Vraag 3.2.

Suidpunt: Om nou aan te sluit by die vorige vraag:

Deelnemers moet poog om sterk en oortuigende karakters te bou wat die Afrikaner se karakter en kultuur uitbeeld, met funksionele en praktiese dialoë tussen karakters. Brabbeltaal en uitheemse woorde moet ten alle tye vermy word. (my beklemtoning)

 

Goed so. Ek hou ook nie van “power bank” nie, ek verkies “kragkassie”.

Maar met my definisie hierbo nou in gedagte van die Afrikaner, waarom word ander onskuldige (kuns)tale met dieselfde swaard gestraf as Engels? Hoe kan mens byvoorbeeld wetenskapsfiksie skryf as jy nooit met ander groepe of wesens in aanraking kom nie? ‘n Ruimtewese sal sonder twyfel beswaar maak oor sy taalregte wat in die teks verontagsaam word.

Hoe skryf ons oor Afrikaners in ‘n vreemde land of tyd? Ek sou dink dit is nie die rustige skink van moerkoffie op die agterstoep nie, maar juis in die vreemde in wat die eie op sy beste benadruk. Wanneer jy op jou eie bene moet staan en sin maak van hierdie “vyandelike omgewing van die vreemde”, dan is jou hele verwysingsraamwerk waarmee jy grootgeword het jou metgesel. Jou enigste metgesel.

Die Thompsons self was tog in die Verre Ooste? ‘n Mens sou dus byvoorbeeld meer Oosterse bewoording verwag uit hul pen, veral met die stutbalke of iets soortgelyk van die besonderse argitektuur.

Of mens weet teen dié tyd dinge verloop aansienlik vinniger as jy “xiāngshuǐ”  (reukwater) in die Chinese winkel op jou Afrikaanse dorp beleefd gebruik. En terwyl die winkelier deur sy negosieware rondkrap, sien jy daardie snaakse artefak teen die muur raak…

 

En hoe gemaak met ‘n Afrikaner wat in Rusland sit? Sekere woorde, soos prof. T.J. Haarhoff al meer bepaald oor Latyn gesê het, is eenvoudig net onvertaalbaar en dan word dit maar leenwoorde of lompe omskrywings.  In Russies tref ons die woord (аврал) “awral” aan. Dit is op sy eie ‘n leenwoord uit die Hollands “overal” (volgens die Russiese Wiktionary) of Engels “overall” (volgens die Russiese Wikipedia) wat ‘n noodkreet op ‘n skip was in krisistyd.  Almal moet dan orals inspring. Nou het die definisie ‘n nuwe bybetekenis: dit is, weens swak ekonomiese beplanning, wanneer daar ‘n tekort of agterstand ontstaan en spesialiste of ‘n taakspan inderhaas nou moet inhaal daarmee.  So ‘n woord het ons eenvoudig nie in Afrikaans/Nederlands of Engels of Duits of Frans nie, en ek weet regtig nie hoe mens so ‘n omvattende begrip kan munt nie. Veral nie ‘n begrip wat presies dieselfde twee betekenisse saamvat soos in Russies nie.

As mens in die hinterland van Transvaal is, gaan ‘n boorling doer op die platteland ‘n rapsie meer geneig wees om ‘n paar woorde uit ‘n Nguni-taal te leen, veral wat binne ‘n tradisionele kraal gebeur (vergelyk byvoorbeeld wyle H.S. van Blerk se Gotiese boek, Braakland van die Bose). Hier is weer sprake van ‘n lokale kleurtjie. Al sit ek in die Overberg en nies in die winter van die gifgeel kanolalande, is my kop daar êrens in die modderkleihut daar vêr.

Net so sal die vermaarde argeoloog tog sekerlik nie die geleentheid laat verbygaan om met soveel panache en flair sy Franse of Italiaanse geleerde woordeskat te laat uitwoed om sy kwetterende metgesel op sy neus te laat kyk nie: u moet weet, hy is immers ‘n geleerde man!

Ander kere, soos dr. Dan Roodt in Moltrein maak (bl. 69-70), praat twee vreemdes in Parys met mekaar in Frans totdat die een sê, “mais je suis sud-africaine, je viens du Cap” en die ander “C’est pas vrai! Moi aussi! Je viens de Pretoria”, gevolg met die vraag: “Jy is nie dalk boonop Afrikaans nie?” Van toe af slaan hul albei in hul moedertaal, Afrikaans, oor.

Ons gebruik deesdae Google Translate en ander vertaalprogramme soos Reverso.net as ons vreemde tale teenkom.  Persoonlik voel ek dit is nie meer die 1990’s nie. Ek voel eintlik uiters gevlei as ‘n skrywer my met ‘n ander taal onkant betrap, want die boodskap word uitgestuur: “liewe leser, ek het so ‘n hoë dunk van jou, hier is ‘n hele paar eksotiese sinne in [enige Oosterse dialek] vir jou om mee te speel vir ekstra leesplesier”.

As mens die eksotiese woorde baie, baie spaarsamig en sorgsaam soos speserye sou gebruik (nie te veel nie!), kan mens dan net ‘n voetnota byvoeg? Of ‘n glossarium agter? In Peter Berling se boekie van 1 278 bladsye (Der Schwarze Kelch: Roman) word 64 bladsye afgestaan aan “Anmerkungen”. Ek bedoel nou as mens graag wil begin voorberei vir die volgende kompetisie in 2021?

Machiel Viljoen:

Jy maak ‘n goeie punt, Suidpunt – ek kan insien dat dit ‘n teks kan bevorder en selfs optower.  Dit was egter nog nooit ‘n faktor gewees in enige inskrywing nie.  Deelnemers wil nóóit (ons ontvang dikwels navrae juis oor dié saak) ander tale gebruik nie.  Alleen maar Engels.  En dit gaan nooit oor speserye nie, dit gaan áltyd daaroor om ‘n gesprek te laat klink “soos dit daagliks op straat gehoor word sodat die leser makliker daarmee kan assosieer” – asof iemand dink dat mens nie reg sou kon verstaan as dit maar bloot in regte Afrikaans sou wees nie.

Die ander moontlikheid is dat iemand juis ‘n Engelse karakter in ‘n teks wil voorstel.  In Deon Meyer se onlangse werk, Koors (hy skryf nie veel wat as wetenskapfiksie bestempel kan word nie, en dié een is so op die drempel), is die Engelse teks talle bladsye lank (ek sou raai amper die helfte van die ganse boek).  En natuurlik kan elke Afrikaanse persoon dit lees en verstaan (ek twyfel of elke Engelse persoon dit sou kon lees en dit ook verstaan), maar waarom? In so ‘n soortgelyke Engelse teks, indien die skrywer etlike bladsye sou wou deurgee waar iemand in Russies, Duits of Afrikaans aan die woord sou wees, sou die vreemde taal eenvoudig vir die leser in Engels geskryf word en bloot met aanhalingstekens of in kursief aangedui word – dis immers dan tog ‘n Engelse boek.

En die Engels voeg min by tot die begrip of konteks van die verhaal of die dialoog.  Tewens, wanneer van die vroeëre Afrikaanse boeke uit die wetenskapfiksieboekeskat gelees word, is dit nie net heerlik om nie ‘n énkele Engelse woord te sien nie, maar verfrissend om te sien hoe skrander die skrywer die taal aangewend het om nie net die idee oor te dra nie maar ook om die leser in staat te stel om die omstandighede te visualiseer.  Baie moderne Afrikaanse skryfwerk onderneem om ‘n Engelse sin, woord-vir-woord na Afrikaans om te skakel – deur nie eens aan die woordorde te torring nie (amper ‘n tipe transliterasie). Ons samelewing het verander in mense wat in Engels dink deur Afrikaanse woorde te gebruik (of wat Afrikaanse woorde gebruik om Engelse sinne meer te vorm) – en hoe jonger die skrywer, hoe meer algemeen raak hierdie verskynsel.  In ‘n gesprek sou dit soms gevra word wat die Afrikaanse woord vir ‘n sekere Engelse woord is – die werklikheid is dat daar dikwels nie ‘n gepaste woord as sodanig is nie, maar eerder dat die sin verander behoort te word om ‘n dienooreenkomstige Afrikaanse weergawe van die Engels te wees.  Hierdie punt kom duidelik na vore wanneer ‘n Engelse teks vergelyk word met een wat deur ‘n vaardige Afrikaanse vertaler oorgesit is – die sinne se konstruksie verskil, en selfs die paragrawe se samestelling sien anders daaruit.

Daar is ‘n reuse verskil tussen ‘n storie optooi met vreemde woorde of frases hier en daar, en die taal bloot swak en onsuiwer gebruik.  En dis die tweede van dié twee moontlikhede waarteen ons gekant is – nie die eerste nie.

So, in opsomming sou ek sê dat ons gerus die reëls kan aanpas vir die redes wat jy aanvoer, maar dat dit kwalik ‘n verskil sal maak aan dít wat ons as inskrywings ontvang.  Ons het nog nooit so ‘n geval gehad of eers ‘n navraag daaroor gekry nie.

Vraag 4

Suidpunt: Een van die ouer kompetisievoorwaardes is ook:

Inskrywings wat enige elemente van godslastering en die uitermatige gebruik van skelwoorde en uitgerekte sekstonele bevat sal onderhewig wees aan diskwalifikasie.

 

En as mens in Frans vloek? Tel dit ook?

Nou kyk, ek doen al lank navorsing in my vrye tyd oor sensuur en selfsensuur. Ek kan dus verstaan as mens ‘n boek of verhaal toeganklik en geskik wil maak vir ‘n 12-jarige of ‘n 10-jarige. Want wat het die kind anders om te lees? As mens weet wie die teikenleser is, dan weet mens hoe om dubbelsinnig genoeg te skryf om sowel die kind as die volwassene te vermaak.

Oor die seks: tensy seker in ‘n langdurige voortplantingseksperiment, in ‘n laboratorium, soos tog so oorbekend in van die ontvoerdes se getuienis op ‘n ruimtetuig in Whitley Streber se boek Communion (of, moontlike drogbeelde, of wensdenkery, of verlange, of growwe fantasieë (?) in Elizabeth Klarer se outobiografie), of ‘n relaas oor ‘n robot-gigolo se doen en late, kan ek ook nie insien wat dit eintlik met wetenskapsfiksie uit te waai het nie.

Tog, mens het seker ook die nodige diskresie hoe ver mens kan skimp en ogies maak. Anders sit jy met twee verstokte houtbeeldjies op ‘n intrige-skaakbord wat net rondgeskuif word. Daar is geen bindende gevoel of emosie nie.

Maar bewoording het ‘n sekere betekenis en vir elke mens ‘n ander geladenheid of selfs funksionaliteit, dubbelsinnigheid, trippelsinnigheid, veelsinnigheid, en dit raak al hoe moeiliker vir mens om die punt te bereik waar jy sê: “dit is nou heeltemal onfatsoenlik en oorbodig”. As voorbeeld, laser-arsenaal oorgehaal in albei hande:

“Kom uit daar, jou tweegatjakkals!”

“Kom uit daar, jou vervlakste maaifoedie!”

“Kom uit daar, jou wetter!”

“Kom uit daar, jou satang!”

“Kom uit daar, jou bliksem!”

“Kom uit daar, jou donder!”

“Kom uit daar, jou poeph–!”

“Kom uit daar, jou moersk—!”

“Kom uit daar, jou klein k—!”

 

Elke woord hierbo roep beslis ‘n ander gevoel op.

Hoe weet die beoordelaars dus waar om die perke te stel? Of, soos gestel word, moet jy maar net die webmeester kontak as jy onseker is?

Machiel Viljoen:

Ek skat so, ja.  Die een ding wat jy duidelik uitwys is dat ons reëls ver van volmaak is.  En ek gee toe dat jy op ‘n tegniese vlak korrek is.  Maar in praktyk is dit nie juis iets waarmee ons veel paaie kruis nie.  Mense wil meestal bloot blatante vuil taal inwerk wat ydellike gebruik, anatomiese terme of seksuele terme (waarvan die F-woord met sy vele wisselvorme natuurlik ‘n gunsteling is) behels – onder die vaandel dat dít is hoe mense deesdae praat.

Baie skurwe tipe woorde laat ons gewoonlik maar deurglip – d.i. woorde uit die weer, algemene skel- en kras woorde, ens.

Ek vermoed dat ons maar ‘n algemene verbod probeer plaas omdat dit té tegnies raak om presies elke denkbare kras woord en konteks daarvan te probeer definieer. En baie sou argumenteer dat ons onvermoë om dit behoorlik te omskryf beter hanteer sou kon word deur liewer niks hieroor te sê nie en dit eerder aan die skrywer oor te laat.

Maar uit wat ons tot nou toe gesien het, sou dit eenvoudig lei tot ‘n versameling verhale waarin daar dikwels growwe misbruik voorkom (dikwels sonder enige funksionele nut of waarde – eenvoudig maar om een van die karakters van die ander te onderskei as ‘n vuil bek) of wat só vulgêr of banaal is dat ons dit sal móét sensor – dink nou maar aan neerhalende verwysings na ras of geslagsoriëntasie wat ook maar deel uitmaak van hierdie kwessie.

In praktyk sou ons egter, in alle waarskynlikheid, al jou voorbeeldsinne hierbo toelaat behalwe altemit die laaste twee…

Ons bly nou maar van mening dat vuil taal, soos vele ander vergrype, sonde verteenwoordig wat ons nòg kan ondersteun en verdra, en nòg ons naaste kan toelaat om dit te pleeg en ons platform te gebruik as podium om dit ten toon te stel of ander te beïnvloed.  Selfs die openbare uitsaaier skram weg van dié slaggat, en mens moet hard gaan soek na gevalle waar jou laaste twee voorbeeldsinne op RSG gebruik sou word – selfs tydens ure wanneer 10- of 12-jariges nie sou luister nie.  Nou waarom dan inskrywings oor ‘n ander kam skeer?

Vraag 5

Suidpunt: Wie dink u is die varke in die verhaal waarom die Afrikaanse wetenskapsfiksie so ‘n stadige opgang beleef het? Ek verskoon onmiddellik die universiteite, want in my tweedejaar (2010) het ons Afrikaanse wetenskapsfiksie as marginale Afrikaanse literatuur behandel. Die voorgeskrewe werk was C.J. Langenhoven se Loeloeraai en “Die Miljardplaatjies” en “Fofelooi is Sjorsjor” deur P.C. Haarhoff. Dus: is dit moontlik die uitgewers, soos Eben van Renen (2012) al genoem het, wat so uit pas met die leserspubliek se smaak is, die lesers se intellek onderskat, of volgens ‘n bepaalde doktrine moet werk, of so winsgedrewe is om die “laagste gemene deler” (middelmootliteratuur) te soek om die grootste omvang geld in te oes, dat hul selfs die manuskrip van ‘n fantasieskrif soos Harry Potter sou afgekeur het? As dit waar is, lê daar nog hoeveel goeie manuskripte daarbuite wat ons eintlik ontsê is.

Machiel Viljoen:

Ek wonder of daar ooit ‘n vark is – ek dink nie eintlik so nie.  Ek dink bloot dat ons (die Afrikaanse diaspora van die Europeërs) onsself nooit werklik deel gevoel het van die ruimtewedloop wat die Verenigde State en die Sowjetunie meegesleur het en wetenskapfiksie daar laat ontplof het nie.  Hier het dit nooit regtig ‘n vername veld geword nie – nie vir skrywers of lesers nie.  Op dieselfde noot, daar is baie min belangstelling by ons Afrikaanses in die veld van superhelde – ons het maar enkele voorbeelde daarvan. Weereens, dis bloot maar (histories) iets wat in die VSA en Japan gebloei het.

Wetenskapfiksie in Afrikaans was nog nooit (onlangs) iets wat besonder winsgewend was nie.  Amper sonder uitsondering is die skeppers van Afrikaanse wetenskapfiksie bloot entoesiaste wat graag wil deelneem of iets nalaat – hulle is ook gewoonlik amateurskrywers sonder enige opleiding of ervaring in skryfkuns. Kommersiële skrywers vind nie juis wetenskapfiksie ‘n besonder winsgewende vertakking nie, en probeer soms hul hand een of twee keer daarin en fokus dan liewer op ander moontlikhede.

Maar is dit verkeerd?  Móét Suid-Afrika byvoorbeeld ‘n internasionale bofbal- of yshokkiespan hê wat ons internasionaal kan verteenwoordig, of is dit aanvaarbaar dat enkele skole dit speel en dat dit nie op provinsiale of nasionale vlak bedryf word nie.  Is dit nie maar ‘n geval dat dit bloot die verbeelding van enkeles aangryp wat dan daarby inval nie?  Dalk verteenwoordig wetenskapfiksie bloot maar ‘n breukdeel van die verbeelding van die Afrikaner-samelewing.  Deesdae is daar so baie Engelse wetenskapfiksie (Sci-Fi, Syfy, SF), dat diegene wat daarvan hou dit bloot in Engels lees (want hul kan), en dit sou ‘n daadwerklike poging verg (meer nog as in enige ander vorm van fiksie) om bekwaam te raak in die lees of skryf van sodanige materiaal.

Ek wens dit was anders, maar die koers waarteen Afrikaanse wetenskapfiksie geskryf word lyk min of meer konstant sedert die ontstaan daarvan – en dit bly ‘n klein deel van die totale aantal gepubliseerde Afrikaanse werke wat oor daardie tyd die lig gesien het. Waarom dan ‘n tipe eugenese toepas om die psige van die Afrikaner te probeer wysig?

Vraag 6

Of is dit die lesers wat die varke in die verhaal is? Is die Afrikaanse leser nog nie gesofistikeerd genoeg nie? Die onmiddellike vraag is dan: wanneer gaan dit dan nou eendag regkom?! Dis al 96 jaar sedert Afrikaans erkenning geniet. Of moet ons gelate aanvaar:

“Maar ‘n volk leer stadiger as ‘n enkeling.” – P.C. Schoonees, Rondom die Woordeboek, 1958, bl. 84.

Kyk, jy kry mos die mens wat op ‘n fossiel sal afkom (wel, diegene wat nie oopoë daaroor sou struikel nie), afbuk, dit optel, en bloot êrens op ‘n boekrak vir die mooiheid staanmaak om stof te vergader.  Soos die res van sy boeke. Dit is net nog ‘n versamelaarsitem. Hoeveel mense sal ‘n fossielkenner aan die universiteit kontak, ‘n foto of twee stuur, verwys word na ‘n deskundige, om uiteindelik die naam “Australocoelia tourteloti” te wete te kom? En daarna, met die prikkelende nuutverworwe kennis (want die naam ‘Australocoelia’ beteken min of meer Suiderhemel in Nieulatyn) – sal hierdie persoon na https://paleobiodb.org/navigator/ gaan, die einste ‘Australocoelia’ intik, en dan met ‘n skok besef: “Magtig! Hierdie groep is nie alleen in die Karoo, Knysna en Worcester te kry nie, maar daar is ook spore in Suid-Amerika. Die kontinente was een: nog ‘n puntjie vir Alfred Wegener!”. Opeens is daardie stuk nuttelose, nietige, brose brokkie aarde met skulppatrone op in sy kleinigheid van groot en besonder diepe betekenis.  Vastelande word verbind waar telefoonpale oor oseane nie meer kan nie. Daar is ‘n oergeskiedenis wat nou oor onbekende kontinente strek waar ewe onbekende tale en volke vandag wemel en maal. Die wêreld word rond, van soveel verskeidenheid, as maar net die stuk grond aan die voet van die berge waar die ding opgetel is. Die wêreld is skielik groot! So wyd gespan soos die hele sterbesaaide gewelf van die nagtelike suiderhemel…

Maar vir die leek bly dit net ‘n mooi klip. En dis al wat hy sal bly.

As mens Martie Preller se boek Hart van Zeebak (2004) lees, en jy kyk na van die ou resensies in die hoofstroomkoerante uit die jaar 2005, dan is dit vir my so duidelik soos daglig dat niemand nog kon insien die teks brul Jungiaanse sielkunde nie. Want die agtergrond is net nie daar nie. Niemand het skynbaar Preller se ander werke of haar kommentaar of skryfgids bekyk nie. En dus kry die boek ‘n swak of middelmatige punt. Mense lees goed te letterlik en kan die boek dus nie na waarde skat of beoordeel nie.  Moet die skrywer dan nou maar ‘n “bylaag” elke keer agterna begin byvoeg vir die onleerbare leke? Dis tog wat Preller gedoen het met In die tyd van die Esob – ‘n Gids (2000) vir haar Sanlam-pryswenner van 1996. Of moet mens so skryf dat die teks steurend “didakties” voorkom, soos daar al van Langenhoven se Loeloeraai gesê is? Of bied wetenskapsfiksie juis die geleentheid vir mense vanaf kleintyd om werklik te leer wat “uitlegkunde”/”hermeneutiek” beteken?

Machiel Viljoen:

Ek het nie die vrae vooruit gelees nie (ek antwoord hulle een-een soos ek afbeweeg), so ek sien ek het al gedeeltelik hieraan geraak in die antwoord op die vorige vraag – en in die eerste vraag.  Nietemin, ek dink dis wensdenkery om te dink dat mense (op groot skaal) die moeite sal doen om die nodige woordeskat aan te leer om ‘n vertakking van letterkunde te benut wanneer daardie mense reeds toegerus is om dit in Engels te lees waar daar ‘n feitlik onuitputbare bron beskikbaar is.

Wat egter wel verstommend geslaagd is, is wanneer die skrywer algaande die nodige nuwe terme in die teks invoer deur dit telkens aan die leser uit te lê deur is stukkie dialoog of beskrywing – soortgelyk aan hoe nuwe karakters of unieke omgewings in ‘n verhaal ingevoer word.  Die skrywer moet dus nie die nuwe woord (tensy dit ooglopend bekend is) net begin gebruik asof dit maar net soos elke ander Afrikaanse woord is nie, maar dit uitlê deur van ‘n geskikte letterkundige metode gebruik te maak.

Ek dink dis juis waarom gewone skrywers en hul tegnieke nie sondermeer sukses met wetenskapfiksie het nie – die aanslag moet anders wees, en dit verg oefening om vaardig te raak daarmee sodat dit nie vir die leser geforseerd voorkom nie.

Vraag 7

Suidpunt: Dan ook – is die skrywers nie dikwels maar self aandadig aan die ondergrawing van die Afrikaanse wetenskapsfiksie nie? Van die produkte wat deur van die uitgewers se drukkers gestoot is was dikwels net ‘n maklike storietjie vir ‘n maklike geldjie. Die verhaal is so yl, dit word met onsinnige woordekraam ‘n sware miskraam. En woeps! In die drom. Dit was een boek te veel. Dit word later die een teleurstelling na die ander, beskuldigings van uitbuiting, Boereverneukery, volksverraad, en so kry die genre, en weer eens Afrikaans in sy geheel, net nog ‘n lelike klad op sy naam.

Machiel Viljoen:

Dalk is jy reg.  Ek sien die saak egter anders.  Baie skrywers in dié veld droom nie van geld of rykdom nie.  Dis dikwels maar ‘n entoesias wat ‘n storie in sy kop het wat hy graag wil deel.  En met die nuwe verwikkelinge soos e-boeke, selfuitgewery, ens. raak dit al makliker om ‘n storie voort te bring en te deel. Maar, omdat dit nie meer deur ‘n groot uitgewery gaan nie, is die hersiening en verbetering van die produk dikwels maar treurig.  Ek dink die meeste mense besef nie hoe belangrik dit is om iets te laat proeflees en verbeter nie – jy moes eers ‘n slag daardeur gegaan het om die waarde daarvan in te sien. John Coetzee het my ‘n kykie agter die skerms van sy wêreld gegee deur my stap-vir-stap deur ‘n behoorlike proses van “boekmaak” te vat.  En spesifiek dít, die herhaaldelike iterasies van nasien en verbetering, is waarom die skrywer uiteindelik maar ‘n klein persentasie (tipies minder as 10%) van die verkope in sy eie sak kry – want die uitgewery het reeds so ongelooflik baie ure in die skrywer se skepping belê deur hul eie personeel aan te wend om die gehalte van die werk te poets en te verbeter tot ‘n produk wat hul eie naam nie skade sal aandoen nie.

Maar sou ons eerder wou hê dat die bydra liewer glad nie bestaan het nie?  Is geen boek beter as ‘n swak boek? Hoewel sekere bydraes veel te wense oorlaat, deel dit dikwels tog ‘n interessante storie-idee of interessante konsepte as elemente van die skepping wat as artefakte deur ander skrywers gebruik of uitgebou kan word.  Dit voel vir my dat ‘n mens soveel moontlik moet aanmoedig aan die produksiekant en versigtig te werk moet gaan aan die kritiek en filterkant van die produksielyn.  Baie kritiek, hoe edel ook al die bedoeling, gee dikwels aanleiding tot ‘n algehele staking in deelname – en dít is altyd ‘n tragedie, siende dat daar in elk geval so min is wat hoegenaamd ‘n poging aanwend om by te dra.

Vraag 8

Suidpunt: Wat sou u sê sal die groot deurbraak in Afrikaanse wetenskapsfiksie weer oplewer soos met dr. P.C. Haarhoff in die 1970’s-1980’s? Goed, hy was ingenieur van beroep en ‘n hoëkop daarby. Daar moet seker karakterontwikkeling wees (en daarom moet jou aantal karakters so min moontlik wees), daar moet ‘n deeglike intrige wees, daar moet aksie wees, daar moet humor wees, daar moet ‘n duidelike mikpunt/doelstelling wees waarna gestreef of op afgepyl of op afgestuur word. En verder is daar die ou spreekwoord: rem tene, verba sequentur (ken jou storie, en die woorde volg [vanself]).

Ek sou egter meer wil hê: as ‘n wetenskapsfiksieboek geen filosofie as stramien of onderbou het nie, dan is dit vir my ‘n storie oor ‘n buitjie reën. Het Afrikaanse wetenskapsfiksie sulke filosofie al opgelewer? Ja, dit het. Ongesiens, ja. Ek weet nie hoe uniek dit is nie, maar dit het ‘n onuitwisbare indruk op my gelaat.

Planeet Malustra (Juan Sabie, 1981) skets ‘n samelewing waarheen aardlinge teen hul wil uit Australië ontvoer word (16 Junie 1979). Daar aangekom op Malustra, kom die aardlinge so ‘n beskaafde en uitgestrykte leefwêreld (waar alles elke keer perfek en seepglad verloop) teë dat hul net nie daarby kan aanpas nie. Onder andere, vir die geringste knik in die skedule of gedagteonderbreking hap hulle na mekaar. Ook voel hulle alles bekom hulle net te maklik, hulle wil ‘n stryd “vir” iets voer, hulle wil voel wat hul verkry moet met meriete verdien word. Om dit eenvoudig te stel: hulle voel te onbeskaafd en onwaardig in die nuwe wêreld.

Dis ‘n filosofie wat mens lank laat nadink. Baie lank laat nadink en herkou. Want waarvoor leef ons dan? Tog om ‘n makliker, skoner, beter en doeltreffender leefwêreld agter te laat vir ons opvolgers en nakomelinge, natuurlik. En dan, as die mens uiteindelik nou hierdie hipotetiese volmaaktheid bereik het? Dan lyk die nageboorte soos die deursnit twitterati: uitgevrete, ongeletterde, onbeskaafde lummels, altyd nors, altyd suur, altyd kwaad, altyd ontevrede, altyd onvergenoegd, altyd aan die skel en kyf, altyd aan die beledig, altyd aan die skoorsoek, altyd sonder ‘n lewe, sonder ‘n doel en boonop ongoddelik lui, leeg en bedorwe… dit is dan wanneer jy besef Juan Sabie was vir sy tyd heeltemal in die kol!

Machiel Viljoen:

Sjoe – Planeet Malustra was my heel eerste wetenskapfiksieboek wat ek ooit in Afrikaans gelees het. Ek het dit in die veld opgetel waar iemand ‘n spul boeke weggegooi het en dié boekie was tussenin.  Wat ‘n plesier.  Wie sê morsjorse is ‘n euwel?

Ja, Suidpunt, ek stem só volledig saam met jou.  En dis gedeeltelik juis dít waarom ons hierdie jaar besluit het op ‘n novelle as kompetisie – sodat ook juis dít ontwikkel kan word.  ‘n Kortverhaal is ongelukkig, wel, kort.  En baie deelnemers het in elk geval nooit verstaan dat ‘n kortverhaal nie bloot ‘n précis van ‘n langer storie is nie, maar ‘n unieke letterkundetipe in eie reg.  Meestal wil deelnemers bloot maar ‘n kort storietjie skryf teen ‘n wetenskapfiksie agtergrond – en dis tog duidelik nie die doel nie.  Só, kom ons gee ‘n bietjie meer ruimte vir denke, karakterontwikkeling – en hopelik filosofie…

Ek moet darem net ook sê, dat hoewel filosofie heerlik is om teë te kom, daar darem wel soms ‘n blote vermaaklikheidswaarde is wat ook uiters bevredigend kan wees – dink maar aan die Engelse werke van Adams en Pratchett onderskeidelik.  Of lees die hoogs vermaaklike boek van Pieter Verwey, Clint Eastwood van Wyk en die Moordenaarsklok – uitnemend goed (al is die taalsuiwerheid voorwaar ‘n jammerte).

Vraag 9

Suidpunt: Gepraat daarvan. Te midde van die oumensies wat almal afskaal of afsterwe en hul erfstukke vir ons los op Gumtree, BidorBuy, Kakkerlak, Facebook en ander tweedehandse vlooimarkte vir ‘n Reliek-Raap… pla iets my. Geweldig. Dit is nou al algemene kennis dat die Renaissance moontlik gemaak is omdat die akademici in die Weste tekste uit Arabies vertaal het; eers deur die logika in die klaskamer beredeneer en toe maar later op ekspedisies gegaan om die waarheid tussen die stof en puinhope met ‘n kwassie af te poets. Afgesien van die oorloë en stamgevegte, moord en brand in die Middeleeue, het die papier in die nat en vogtige weer ook nie juis ‘n ewigheid gehou nie.

In Blik op die Middeleeue (bl. 208) staan uit die hand van J.H. Potgieter geskryf:

Alhoewel die Arabiere geen geniale innoveerders op kulturele gebied was nie, was hulle die erfgename van die ou beskawings wat in Mesopotamië en Egipte en ook aan die oostelike strande van die Middellandse See bestaan het. Na hulle militêre verowerings van hierdie gebiede neem hulle die belangrikste kenmerke van hierdie ou kulture op, verwerk dit en deur middel van die Arabiese taal bewaar hulle dit vir die geslagte wat sou kom.

Wat my egter interesseer, afgesien van die Keiser van Mongolië wat Bagdad se biblioteke laat afbrand het en niemand, maar niemand weer gepoog het om ‘n biblioteek op te bou of in ere te herstel nie, is dit die hiërogliewe wat vir eeue aaneen onvertaald gebly het totdat ‘n Fransman, dis nou onse heer J.F. Champollion, opgedaag het.

Dink u in: vir eeue, nee, millennia lank bly daar mense rondom die Nyldelta. Maar nee, dis Pierre Francois-Xavier Bouchards wat in 1799 hierdie Rosettasteen aan die lig bring, Champollion was toe maar 9 jaar oud, maar het reeds Grieks en Latyn op daardie ouderdom baasgeraak om Homerus en Vergilius te lees. Op 19-jarige ouderdom ken hy Persies, Ethiopies, Sanskrit, Zend, Pahlavi en Arabies. Só lyk ‘n wêreld sonder nivellerende Uitkomsgebaseerde Onderwys wat genii se geesdrif temper. Op dieselfde ouderdom werk hy aan sy eerste Koptiese woordeboek (Kopties is ‘n afstammeling van Oeregipties). En dit was met die laasgenoemde taal waarmee hy die hiërogliewe ontsyfer het. ‘n Lewende wonderwerk! Die volledige Franse teks kry mens hier (1828).

Maar vir my gaan dit daaroor: wat de duiwel het die afgelope duisende jare dan gebeur? Hoe kon die kennis van hiërogliewe so maklik in die vergeetboek geraak het? Dat niemand belangstelling getoon het nie? Dat niemand die Rosettasteen vroeër ontdek het nie? Dat niemand uit die puin van vorige brande en aardbewings probeer red het wat daar nog te redde was nie? Dat niemand gedink het: “watter kennis kan ons uit die Farao’s se grafkelders te wete kom?”

En dit bring ons by Afrikaans vandag. Met al bogenoemde in gedagte, het u ‘n greintjie vertroue in die Afrikaanse jeug om Afrikaans eendag verder uit te bou? Of te herontdek? Of dink u die werk, geesdrif en chronologie van Afrifiksie vergoed klaar hiervoor?

Machiel Viljoen:

Nee, ongelukkig is Afrifiksie nie ‘n piramiede nie – dit sal nie bly staan nie – dit weet ons beide.  Dis ‘n verskynsel in tyd – uitgedink en geïmplementeer deur enkelinge wat toevallig gebore is tydens die ruimteprogram en wat nooit groot geword het nie. Wat ‘n nis deel in belangstelling en wat pro-Afrikaans, pro-Afrikaner en pro-Boer is, en tog nie spesifiek anti-ander is nie.  Wat ‘n behoudende siening deel wat geanker is in die protestante geloof en volkstrots.  Wat graag droom maar nie liggelowig is en dít wat die hoofstroom aanbied sondermeer aanvaar nie, maar agterdogtig is oor die kontemporêre agenda – wat egter tog nie toelaat dat die werklikhede van ons bestaan inmeng met ‘n goeie verbeeldingsvlug nie.

Kan die jeug gered word, ten minste in terme van Afrikaans?  Goeie vraag.  Almal sukkel hiermee, die Franse, Russe, Afrika-tale – en definitief Afrikaans.  Engels is eenvoudig só dominant dat al die ander daaronder ly. Frans en Russies is inherent meer immuun hierteen – hoewel hul Engelse woorde assimileer laat hul Latynse of Slawiese sinsbou (onder andere) nie regtig toe dat die sin self Engels naboots nie.  Die opname van Engelse woorde is hoofsaaklik beperk tot selfstandige naamwoorde siende dat die naamvalle van bv. werkwoorde, bywoorde en byvoeglike naamwoorde nie juis toelaat om die gebruik daarvan te verengels nie.

Die Germaanse tale daarenteen is eenvoudig té soortgelyk en leen hulself by uitnemendheid daartoe om enige Engelse woord direk in (byvoorbeeld) ‘n Afrikaanse woord te vervang sonder dat die betekenis van die sin diepvreemd of onverstaanbaar raak.

Tans sien ek die bedreiging van Afrikaans op twee fronte.  Die eerste is die versuim van die aanwending van Afrikaans vir hoër funksies soos akademiese, professionele en vak-spesifieke gebruik gepaardgaande met die realiteit dat dit toenemend nie meer as besigheidstaaldeur talle instansies aanvaar word nie – dink sommer aan etikette van produkte op ‘n winkelrak.  In die tweede plek is dit ‘n gevaarteken wanneer die gebruikers van die taal (veral die jongeres) nie meer idiomaties praat nie.  Wanneer my kinders vroeëre Afrikaanse wetenskapfiksie lees kom dit telkens na vore dat hul oor ‘n tipiese Afrikaanse uitdrukking, spreekwoord of idioom struikel alvorens dit aan hul verduidelik word. Die gevaar is nie bloot in terme van begrip nie, maar ook dat nuwe uitdrukkings (ens.) nie meer gevorm en tot die taal toegevoeg word nie – ‘n teken van agteruitgang.

Ek dink dit sal ‘n wonderwerk verg vir ons jeug om hierdie golf teë te werk, veral waar daar geen nasionale poging vir daardie doel bestaan nie – maar ek glo in wonderwerke, en die meeste van die Afrifiksie-gemeenskap glo ook daarin (ons het ‘n opname gemaak 🙂 ).  Glo en hoop – en ons elkeen moet doen wat ons kan…

Vraag 10

Suidpunt: Met die uitsondering van C.J. Langenhoven se Loeloeraai wat veral vir die gebruik op universiteit herdruk is, lyk dit nie of daar enige nuwe lewe in ou tekste geblaas word nie, hoewel ek hoop Protea Boeke sal eendag werk daarvan maak. Daardie ou tekste, uitgelewer aan die elemente, sal met verloop van tyd skaaf, skif, verkrummel, verpoeier en vergaan. Dus, moet mens maar ‘n rakkie by die Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns reserveer en inrig waarop elke liewe kopie van Afrikaanse wetenskapsfiksie kan staan? Of moet mens, kompleet soos die monnike van ouds by Nag Hammadi in Egipte, ‘n reuse uitgevoerde erdepot vat en die Afrikaanse boeke diep in die vogvrye Karoo gaan begrawe? ‘n Soort tydkapsule? Vir ‘n duisend jaar om te verloop totdat ‘n bokwagtertjie hopelik per ongeluk, en heel toevallig, die eerste pot met ‘n knal stukkend gooi?

Machiel Viljoen:

Dalk.  Maar ek wonder of dit gered hoef te word indien Afrikaans self te gronde sou gaan.  As vertaalde werke sal die meeste daarvan nie ‘n skouspelagtige toevoeging maak tot die internasionale skat van wetenskapfiksie nie.  Daar is hordes meer Engelse wetenskapfiksie wat self deur tyd uitgewis gaan word omdat ander Engelse werke dit eenvoudig oorskadu.

Hierdie werke (waarna jy verwys) bestaan vir die Afrikaner – dis ons skat.  As die Afrikaner nie meer is nie, is dié werke waarskynlik ewe irrelevant.

Hopelik gebeur die teenoorgestelde: die Afrikaner floreer en sy taal word ‘n onafskeidbare aspek van hom waarin sy skrywers talle fantastiese verhale skryf wat saam met ander tale s’n op die rak kan staan – straks ‘n hoër rak, wie weet.  Wetenskapfiksie is niks sonder drome en verbeelding nie…

Vraag 11

Suidpunt: Skep wetenskapsfiksie na u mening nie soms valse verwagtinge nie? In Agon en die donker planeet – John Coetzee (1993) kom ons nou wel ‘n draagbare kamerafoon teë (in die boek wel ‘n bonkige “videofoon” genoem; bl. 54), maar dis amper 2025 en ‘n boek van Dorling Kindersley uit my kinderdae het my hand en mond belowe ons sal binnekort stuurlose motors hê en ‘n robot in elke huis. Ek sleep egter nog steeds die 1850 W Electrolux agter my aan wanneer ek stofsuig; op sekere gebiede het die tegnologie selfs stagneer. Maar wag u nie self ook al reeds ‘n klein ewigheid op ‘n stralerpak nie?

Machiel Viljoen:

Kom ek gee twee antwoorde, dan kies jy self watter een die meeste met jou praat…

Antwoord 1:

Baie van die tegnologie staan inderdaad stil, veral in terme van meganika.  Tans, anders as 25 jaar gelede, bestaan daar nie meer ‘n supersoniese passasiersvliegtuig nie.

Op ander gebiede gaan dinge werklik vinnig vooruit –nanotegnologie, nuwe materiale, genetika, digitale produkte en dienste, hommeltuie, ens.

My huis het kameras en ek hou vergaderings oor ‘n rekenaarnetwerk waar ons mekaar kan sien, ‘n swartbord kan deel en ‘n aanbieding gedoen kan word.  ‘n Slimfoon herken sy gebruiker deur sy eienaar se gesig te eien en weier toegang vir ander wat poog om dit te gebruik.  My vriend kuier (weens COVID) met sy vriende elke Woensdagaand oor ‘n netwerk en speel ‘n vasvra speletjie – en drink afsonderlik elkeen ‘n glasie wyn.

En dan is daar die planne van Musk – ‘n kolonie op Mars en nog wat.

Om nie te praat van die nuwe wapentuig wat jou laat sidder nie. Eksoskelette, robotkrygers, swerms hommeltuie, hipersoniese missiele, ens.

Miskien het wetenskapfiksie en die werklikheid bloot verskillende roetes gekies by ‘n vurk in die pad…

Antwoord 2:

Verloop dinge (die ontwikkeling en pad wat die wêreld tans inslaan) op hul eie koers sodat dinge spontaan gebeur bloot volgens vordering wat dit vooraf gegaan het?  Of word die hele affêre in ‘n spesifieke rigting gestuur?

Waarom sou ‘n mens in die eerste plek ‘n robot wou hê?  Is dit nie maar bloot om jou te dien of iets vir jou te doen nie?

Maar wat daarvan as jý die robot is?  Is ons nie besig om, soos ‘n robot, iemand anders te dien nie?  Maar wat sou iemand wou hê dat ek vir hom moet doen?  Dalk sou hy graag wou hê dat ek vir hom geld moet gee.  Of dalk vir hom moet stem.

Om mý as ‘n robot te gebruik sou hulle my moes kon programmeer (of beheer) om vir my instruksies te gee – ‘n beheerstelsel.  Maar is dit nie reeds hier nie?  Is die sosiale media, gedryf deur my rekenaar, vriende en slimfoon, nie presies dít nie?

Ek het Swart-Vrydag ‘n paar goedjies aangeskaf wat ek andersins nie sou doen nie.  Drie jaar terug het ek nie eers geweet van Swart-Vrydag nie, maar dié jaar het hul robotjie in die ry gaan staan met sy maskertjie en geldjies oorhandig.

Wetenskapfiksie skep nie valse verwagtinge nie, dit strek eenvoudig nie wyd genoeg nie – en dit het ‘n totaal ander uitgangspunt, naamlik dat die wêreld ‘n vrywillige gedoente is wat aan homself oorgelaat is om te ontvou soos dit wil.  Wetenskapfiksie is dalk ‘n bietjie naïef. Ons is dalk eerder besig met 1984 van Orwell…

Vraag 12

Suidpunt: Weet u, toe ek ‘n tiener was, het ek gereeld reklameboekies van Nokia-selfone versamel.  Ek kon vir dae lank net dagdroom hoe lekker dit moet wees om een van hierdie mooi skeppings te besit. Veral die Nokia 7610 het my mond laat water. En nou? Toe ek voor Erfenisdag hierdie jaar ‘n Samsung A10s koop, besef ek met die grootste verbystering hy kan meer as al my droomfone saam doen. Al my tienerdrome is nou daarmee heen! Dit was pure verniet! Maar wat sou u in die toekoms graag meer wil sien verder ontwikkel? Ek bedoel nou iets soos ‘n hommetuigtaxi, byvoorbeeld? Ek staan klaar in verwondering oor Google Lens waar jy jou foon oor ‘n vreemde taal soos ‘n vergrootglas hou, en dit vertaal die woorde sommer daar en dan: ‘n ruim verbetering as mens ‘n taal met ‘n ingewikkelde skryfstelsel soos byvoorbeeld Chinees wil leer.

Machiel Viljoen:

Ek is ‘n ingenieur van beroep, so tegnologie en ons interaksie daarmee lê na aan my hart – ek sal graag ‘n gedagte of twee met jou hieroor wil deel.

Waarom sou ons wou weet wat in Sjinees geskryf is?  Haal dit nie juis die geheimenis uit die lewe nie?  Of om virtueel ‘n plek te besoek – wat is die nut daarvan?  ‘n Speletjie waar ek as held die hart (en liggaam) van die begeerlikste seksgodin verower, sonder dat ek iemand het wat saam met my ‘n onbekende plek kan besoek, saam met my die ure op die lughawe verwyl en saam die moltreinstelsel van Moskou probeer ontsyfer terwyl ek met die bombastiese persoon in die kaartjiekantoor probeer redekawel, is hol en leeg.

Ons leef tans in ‘n tyd waar kennis en inligting ons hoogste vorm van vermaak geword het.  Daar is ‘n video oor net mooi elke saak gemaak – gereed vir my om te verslind.  Maar is dit bloot kennis, of is dit kennis wat verpak is in die perspektief van die persoon wat dit saamgestel het?  Is die kennis neutraal of is dit terselfdertyd ook eintlik propaganda?  En bestaan dit ooit uit feite of is dit hoofsaaklik persepsies met ‘n selektiewe feit hier en daar as garnering in die slaai van misinformasie?

Mý droom, as antwoord op jou vraag, is as volg.  Ek sou graag ‘n wêrelddeel wou sien wat só afgesonder is, dat niemand ooit ‘n kiekie daarvan vir ‘n ander kan wys of ‘n video daarvan kan (of mag) maak nie.  ‘n Plek waarvan iemand jou persóónlik (in die vlees) moet vertel of wat jy persoonlik (fisies) self moet besoek. Waar die tegnologie só geslote is dat dit nie met enige van ons s’n versoenbaar is nie.  Waar jy die taal (of woorde daarvan) moet leer om daar jou eie weg te vind, want ons vertalers kan dit nie vertaal of die skrif daarvan ontsyfer nie.  Waar jou reis dus ‘n avontuur is met interessante kos, mense, plekke, ervarings en dinge waarvan jy ander self sal moet vertel wanneer jy terug kom – sonder dat jy vir hulle iets daarvan kan wys (of hulle vir jou).

Baie van ons huidige tegnologie vernietig die inherente geheimenis wat die wêreld vanmelee ingehou het – nes die skok wanneer kinders besef daar is nie feë of ‘n Kersvader nie.  Waarom sou ons alles wat noodsaaklik is om self (in persoon) te leef, reis, ervaar en ontdek, wou laat verdamp sodat ek dit op my foon kan sien en beleef deur ‘n ander se menings en perspektiewe.

Tegnologie moet ons lewens vergemaklik, maar dit mag nooit die misterie of die avontuur daaruit verdryf nie – min van ons kry dit reg om hierdie onderskeid te maak.  Almal is so ongelooflik ingelig deesdae, oor net mooi enigiets, dat die meeste dink hul kan (en behoort) daarom ‘n mening daaroor te hê wat met ander gedeel moet word.  Die delusie is so algeheel dat hul nie eens oorweging daaraan skenk om self eers ‘n paar boeke daaroor te soek en te lees nie, en asseblief tog net nie iemand te gaan opsoek wat daarvan weet en hulle daaroor uitvra nie.  Alles moet met Google (soekenjin, kaarte, vertaler, ens.), Wikipedia of YouTube ontrafel word.  Gesprekke word gereduseer tot tekste op WhatsApp en Twitter en jy hoef my nie persoonlik te leer ken nie want jy ken my reeds deur Facebook, Instagram, ens.  In plaas van verbeter, takel tegnologie ons lewens, ervarings en verhoudings af.

In plaas van ophef en verbeter sal tegnologie ons ervaring van die lewe eerder verdun, afwater of besoedel – en ons boonop oortuig dat ons beter daaraan toe is as gevolg daarvan.

Om met my motor op te styg en werk toe te vlieg is ‘n ongelooflike droom, maar om dit op my televisie, slimfoon of 3D-bril na te boots, is eintlik net ‘n lokval waarin baie trap.  Dis die eiland van die Lotus-eters waar Odusseusse soldate wou gaan rus het en dit toe nie weer wou verlaat nie.  Ons tegnologiese toekoms lê in die werklike avontuur van verkenning en ervaring van ons wêreld en nie in die nagebootste digitale simulasie van ‘n kunsmatige werklikheid nie.  Wetenskapfiksie moet dien as saad en aansporing tot die avontuur van ontdekking en ervaring – nie as plaasvervanger nie.

Die huidige gang van tegnologie plaas ons in die holodek van ‘n ruimteskip waar ons voorgee dat ons lewe – terwyl die brug van die ruimteskip onbeman is.

Vraag 13

Suidpunt: In Langenhoven se boek, maar ook feitlik enige boek wat oor verlore beskawings of ruimtewesens handel, word die mens feitlik verbied om sekere gevorderde tegnologie terug te neem na menslike beskawing, aangesien “die mens nog nie gereed is hiervoor nie” of “die mens se gees nog saam met die tegnologie moet ontwikkel” of “die mens noodwendig die tegnologie sal misbruik”. Hierdie “maklike einde” raak net vir my nou lekker afgesaag, want dit lyk nie of die mensekarakters die ruimtewesens op ‘n enkele tegniese puntjie reghelp nie: ons, as suigelinge, is in sonde ontvang en gebore tussen tegnologie en die wetenskaplike wonders waarvoor ons nie een gewerk het nie; en ons moes maar net daarby aanpas en ons eie maak. Wat my betref kon die fiets in die Middeleeue al ontstaan het: hoe ekonomies, dit spaar immers hooi vir ‘n perd. Ek bedoel, ons sien hoe platgeskiet en agterlik het Suid-Korea van 1950 gelyk en hoe dit vandag daar uitsien. Wat dink u daarvan? Voel die ruimtewesens maar net bedreig deur die Wet van die Remmende Voorsprong?

Machiel Viljoen:

Dis ‘n goeie punt, en ja, ek is geneig om daarmee saam te stem.  Eintlik is dit so ‘n afgesaagde troop dat dit mens telkens opnuut verbaas dat ‘n skrywer dit vir die soveelste keerweer insleep.  Maar dit is bloot my instinktiewe reaksie op jou vraag.

Miskien moet mens vir ‘n oomblik aan een of twee moontlikhede oorweging skenk.

Ek pas uiterse dissipline toe sodat een van my kinders nie my vuurwapen aan die hande kan kry nie.  Ek doen dit want my pa het dit ook gedoen toe ek ‘n kind was en omdat ek al soveel keer met tragiese stories gekonfronteer was oor die gevolge wat dit gehad het toe ‘n kind ‘n wapen per ongeluk ontdek het en hoe absoluut die gevolge was op die lewens van soveel mense.  Daardie programmering het my so ver laat gaan dat ek nou nie eens meer ‘n wapen besit nie.

Sou ek egter onbewus wees van die bestaan van iets soos ‘n vuurwapen omdat ek slegs ‘n knopkierie geken het, en skielik gee iemand vir my ‘n pistool of handgranaat, wonder ek of ek steeds die nodige voorsorg sou afdwing – al sou ek op ‘n kognitiewe vlak verstaan wat die teoretiese gevolge kon wees.

Indien Shaka deur ‘n vriendelike VVV ‘n paar kernwapens as geskenk ontvang het, wonder ek of hy met dieselfde omsigtigheid daarmee sou omgaan as die huidige supermoondhede.  Sou hy nie dalk meen dat dit die oplossing vir sy probleme was sodat hy vir eens en altyd met die Boere kan afreken nie?

Toe daar maar één nasie was wat die atoom getem het, toe gebruik hulle dit summier op hul vyande.  Twee keer! Asof die eerste keer nie reeds genoeg van ‘n indruk op hulle gemaak het nie.  Maar toe die geswore vyande ook daarvan het, is albei skielik uiters versigtig. Hulle het reeds die effek daarvan gesien en weet dat hulle self met die skerpkant daarvan te doen kan kry.

Sou die VSA dit (kernwapens) nooit ontwikkel het nie, en dieselfde vriendelike VVV gee een oggend vir Stalin so 20 of so, wonder ek of hy sou dink dat dit oneties sou wees om sowat die helfte daarvan teen hoë spoed in die VSA af te lewer.  Maar omdat die ontwikkeling relatief langsaam was en beide kante daarvoor moes wedywer, het albei uit vrees (weens hul groeiende insig komende uit die resultate van hul chroniese toetse) besef hoe algeheel die gevolge van ‘n impulsiewe handeling sou wees – ‘n besef wat bes moontlik afwesig sou wees as hulle dit nie self ontwikkel het nie.

Ons samelewing is dikwels nie voorbedag op die negatiewe effekte van nuwe tegnologie nie – veral wanneer dit baie vinnig ontwikkel het.  Daar is (redelik) streng regulasies oor kloning en genetiese ingenieurswese, maar basies niks oor die ontwikkeling van kunsmatige intelligensie nie – te midde van Musk se herhaaldelike waarskuwings aan die regering van die VSA.  Die feit is dat ons nog nie reeds die lelike gesig van dié tegnologie gesien het nie – en wanneer ons dit wel raaksien is dit dalk te laat en is daar nie meer salf aan te smeer nie.

Ons eie, en ons kinders se verhoudings ly erg onder die nadelige effekte van sosiale media, en een studie na die ander waarsku daarteen.  Tog kry weinig van ons dit reg om dit selfs maar in ons eie lewens af te skaal en te reguleer.  Dit het eenvoudig te vinnig gekom en ons het nie geleidelik, oor geslagte heen, daaraan gewoond kon raak nie – dis soos ‘n geskenk.  En, net soos my voorbeeld van die vuurwapen, verstaan ons die gevaar bloot op ‘n kognitiewe vlak – ons doen egter weinig daaraan.  Ons speel in die komedie mee, geblinddoek met die lamfer-lap wat selfs die son ‘n skadu gee…

Maar ek moet erken, dié troop in wetenskapfiksie raak regtig vermoeiend en ek wens ook dat hulle ‘n bietjie meer oorspronklikheid aan die dag kan lê met storielyne…

Vraag 14

Suidpunt: Is daar van die Afrikaanse wetenskapsfiksieboeke wat u dink ‘n vertaling werd is? Of, dink u, soos Jan Rabie in Buidel geskryf het oor vertaling (bl. 83-86):

En weet u, soms wil ek my teks eintlik onvertaalbaar hê. Ja, dis die gevoel wat ek soms oor my gekastyde taal kry. Om in ‘n oorvol, oorluide, oorveralgemeende wêreld ‘n klein hoekie onvervreembaar my eie te hê.  En las seker ook by toekrampende ouderdom, of seergemaakte trots omdat my boeke nie méér aandag in oorsese vertalings gekry het nie. Hoe ook al, soms voel ek in my ‘n intense behoefte om my Afrikaans vir myself te hou, om my boeke so verinnig, plaaslik, Afrikaans as moontlik te skryf dat hulle eintlik onvertaalbaar moet bly. Miskien ook uit irritasie wanneer die soveelste eentalige neul: “Why don’t you translate your book for Onrast?” [Onrus] Dit is juis op so ‘n oomblik dat ek ook die beneukte blydskappie voel: Goed so, laat my boek so Afrikaans wees dat jy dit in Afrikaans moet lees. […]

Machiel Viljoen:

Ek dink, soos jy seker kan aflei uit vorige antwoorde, dat hierdie woorde van Rabie nogal byval vind by my.  Tog, soos ek reeds aangedui het, is die letterkundige waarde van wetenskapfiksie in Afrikaans nie besonder groot nie, en is die skrywers daarvan dikwels maar amateurs.  So, hoewel hul boeke nie altyd waffers is nie, is die stories en ander elemente daarin dikwels nogal oorspronklik en vindingryk.

Tog twyfel ek of dit eintlik veel van ‘n bydrae sou maak in Engels byvoorbeeld.  Ek dink terselfdertyd ook nie dat dit skade kan doen nie.  Van die heel moderne werke is wel deur die skrywers self in Engels vertaal, soos die Anna Atoom-reeks boekies vir kinders (Elizabeth Wasserman).  Maar by van die vroeëre werke was dit nogal raar – Seuns van die Wolke (August van Oordt) is in Engels vertaal, en Leon Rousseau se Fritz Deelman-reeks is in Nederlands vertaal.  Maar hierdie is uitsonderlike gevalle.

Aan die ander kant moet ek toegee dat die talle wetenskapfiksie wat uit Europese tale na Afrikaans vertaal is, wel ‘n groot bydra in Afrikaans gemaak het en dié veld verder gestimuleer het.  Dis jammer dit vind nie juis meer plaas nie.  In fantasie het Narnia, Harry Potter en Heer van die Ringe relatief onlangs in Afrikaans verskyn – wetenskapfiksie suig maar aan die agterspeen wat dit betref.

Vraag 15

Suidpunt: Nou internasionaal: ek kry die indruk in Nederland, gegewe nou die bevolkingsgrootte en leserspubliek, gaan dinge nogal benard met hul eie wetenskapsfiksie, veral omdat Nederlands boonop oorspoel word met vertalings. Tog, ek het al die Afrikaanse vertaling van die elegante Tonke Dragt (Toringhoog en myle breed, wat in 2018 ‘n Hollandse herdruk beleef het) gelees en dit was glad nie sleg nie. Dis net ‘n gesukkel om Nederlandse tekste in die hande te kry, véél moeiliker as Duitse boeke; een titel wat my nogal laat nadink het is Overstroomd (2015) deur Eva Moraal – moontlik die Benelux van die toekoms [reeds vertaal in die Engels Currents en die Duits Zwischen uns die Flut] soos op Goodreads gestel word:

“We bevinden ons in de tijd na de Grote Overstromingen. Het land is verdeeld in veilige, droge gebieden, en terreinen die gevaar lopen als het water weer stijgt. Ook de bevolking left strikt gescheiden: de Drogen vormen de rijke elite, de Natten het werkvolk dat een hard bestaan leidt om te overleven – en van waaruit steeds sterker verzet optreedt.

Nina is een Droge, de dochter van de Gouverneur. Tijdens de laatste overstroming is haar school getroffen en haar zusje verdronken. Daardoor is ze gedwongen om, zij het onder een andere naam, lessen te volgen op een school in het Natte gebied.

Op school wordt ze verplicht om met Max, een Natte, een werkstuk te maken. Wat met wederzijdse achterdocht begint, groeit al snel uit tot een fascinatie voor elkaars wereld en een ontluikende vriendschap. Maar de situatie is complex. Max’ vader is omgekomen bij de laatste overstroming, en er worden vraagtekens gezet bij de rol die de Gouverneur daar bijspeelde. Max’ broer Li is nauw betrokken bij een gewelddadige verzetsgroep.

In afwisselende hoofdstukken lezen we door de ogen van Max en Nina hoe de situatie escaleert en uitmondt in een onontkoombare apotheose.”

Ag, hemeltjie … soveel bloedvergieting, knoeiery, voortploetery en vergoddeliking op ‘n lappie modder, terwyl ‘n hoogliggender Frankryk tog so naby wink, nè?

Het Afrifiksie miskien in die verlede al voelers uitgesteek na Nederlands Contactcentrum voor ScienceFiction (NCSF)? Of glo u die gewone Afrikaanse leser is steeds te bang om aan ‘die taal van die Bybel’ te vat? Dat ons nog nie heeltemal daarvoor reg is om soos die Swede, Dene en Nore boeke onder mekaar oor en weer uit te ruil nie?

Machiel Viljoen:

Ons het nie.  Dalk iets wat ons laat links lê het.

Dankie daarvoor.  Ons sal dit op die agenda plaas vir die nuwe jaar– daar is niks om te verloor nie en dalkies net slaag dit.

Ons het so iets probeer met ‘n Engelse wetenskapfiksieklub hier in SA – gesetel in Kaapstad.  Sonder sukses.  Ek is steeds verstom daaroor…

Vraag 16

Suidpunt: As u so deur die Italiaanse Wikipedia-artikel kyk rakende Italiaanse wetenskapsfiksie, sou u sê ons het ongelukkig baie van die cultura alta (hoë kultuur) misgeloop, of eerder gelukkig die bak spaghetti-pasta vrygespring? Om nou die koring van die kaf te skei?

Machiel Viljoen:

Ek dink nie jy kan van Europese afkoms wees sonder om ‘n dosis wetenskapfiksie in jou erfenis te hê nie.  Almal van ons het dit.  Seldsaam in die nie-Europese kulture.  ‘n Kommentaar een maal gelees waarin die bewering gemaak was dat dit ‘n definiërende eienskap is (al is dit nie ‘n uitsluitlike een nie) en dat dit kwalik onder Indiane, stamme uit Afrika, Suid-Amerika, Australië, Eskimo’s,ens. voorkom.  Hulle het egter wel legendes, mites, sprokies, fabels en fantasieë.  Die Oosterlinge het egter self ‘n goeie dosis hiervan weg.

Die Italianers was nog altyd uiters skeppend, en ten spyte van hul huidige ekonomiese gesukkel maak hul tot vandag toe nog van die beste sportmotors en motorfietse.  Hul modes is tot vandag toe van die mees toonaangewende in die wêreld.  Hul siviele ingenieurswese is eenvoudig asemrowend, argitektuur, Venesië met sy gragte, van die beste paaie op aarde in die Romeinse tyd, ens.  En die verbeeldingryke wapentuig en strategieë van die Romeine self.  Dit is dus vir my geen verrassing dat hul ewe skeppend met die wetenskapfiksie omgegaan het nie.

Maar ek twyfel of wetenskapfiksie enigsins as deel van die Afrikaner kultuur bestempel kan word – vergeet nog van hoë kultuur.  Dié wat dit nastreef is dalk eerder ‘n rariteit…

Vraag 17

Suidpunt:  Ek weet mens kan by Groep7 van die Afrikaanse wetenskapsfiksieboeke aankoop. Ek moet bieg ek het, tot my spyt, nog nie Eben van Renen of Gerrit van Dijk se boeke gelees nie, maar ek het wel François Verster se boeke op verskeie plekke in die hande gekry; met laasgenoemde se boek Deur na Nebula Nege is ek mee hoogs tevrede. Ek het eers sy boek in ons dorpsbiblioteek gekry en my toe voorgeneem om die boek te koop. En ek het ook.

Maar nou: jy het nou die manuskrip geskryf, dit is steeds mooi afgerond, die hoofstroomuitgewers het jou ego gekrenk deur die teks af te keur en nou sit jy met die gekrabbel in jou hand, sopnat gehuil van die trane. En so sleg is dit darem nou wragtig ook nie, selfs jou skoonma moet dit toegee. Wat nou? Moet jy jou arbeid op Amazon.com gaan oplaai en as gratis proeflopie (veral as dit jou debuutwerk is) die waters toets? Of moet jy maar deurdruk en die privaatuitgewer met die platinum kredietkaart probeer omkoop?

Machiel Viljoen:

Groep 7 is formidabel.  Hulle is professioneel en uiters behulpsaam.  En verstommend bekostigbaar.  Ek twyfel of die platinum uitgehaal hoef te word.  Jy kan self besluit wat jy gedoen wil hê.  Proeflees, bladuitleg, bind, papier tipe, ens.  En jy betaal bloot volgens jou behoefte.  Onthou, hulle druk nie ‘n opgaaf daarvan nie – hul lys dit bloot.  Wanneer ek Eben se boek bestel, druk en bind hul vir my presies een enkele eksemplaar en pos dit vir my – hulle kry hul deel en die skrywer kry syne.  So maklik soos dit.

Ja, volgens my is dít die manier.

Die vangplek is egter, soos voorheen vermeld, dat die meeste nie insien hoe belangrik die nasien en proeflees stappe eintlik is nie, en daarom is sommige boeke se gehalte substandaard.  Maar dit gebeur eweneens met ‘n e-boek as jy nie versigtig is nie.

Onthou weereens:  die meeste wetenskapfiksieskrywers skryf nie met rykdom as hul hoofdoel nie.  Anders sou hul van die begin af hul hand eerder aan iets meer lonend geslaan het.  Hulle doen dit vir die talle ander redes waarom mense skryf.  En Groep 7 maak dit vir amper elkeen moontlik.  En kom ons wees eerlik – ‘n papier boek bly nou maar net ‘n absolute plesier (en bly behoue vir jare op ‘n boekrak wat te betwyfel is van ‘n e-boek…).

Vraag 18

Suidpunt: As mens deur die lys Afrikaanse wetenskapsfiksie kyk… dan wil dit my voorkom of die meeste skrywers in die verlede die genre as ‘n penneproef gebruik het, ‘n soort rofwerk. Elkeen waag sy hand daaraan, maar dit bly ‘n bysaak, ‘n sybaantjie. ‘n Figment, ‘n hipotese wat dan op skrif gestel en uiteindelik in ‘n storie uitgebou word. Dit het sy voordeel: dit is ‘n vrye genre wat nooit deur ‘n sekere groep gekaap of besit is nie. Ek bedoel nou soos die eenvormigheid en herhalende, voorspelbare kenmerke van die Sestigers of Grensliteratuur in die Afrikaanse kringe – met ander woorde: ‘n literêre kringetjie eien die literatuur aan hulself toe. Sou u sê Afrikaanse wetenskapsfiksie is eintlik allemansbesit of bied groter diversiteit?

Machiel Viljoen:

Jy is reg –ons het nog nooit ‘n wetenskapfiksieskrywer opgelewer nie.  Die groot name het elk enkele werke tot stand gebring, en die onbekendes ook elk enkeles maar het toe algeheel opgehou sonder om eens na ander velde toe oor te skakel.  Maar ons het nooit ons eie Asimov, Verne, Clarke, Heilein of Wells geproduseer nie – voorwaar ‘n jammerte.

Maar terselfdertyd wonder ek of dit ooit in allemansbesit (soos jy dit stel) is.  Die feit is dat amper geen van hierdie werke vir die gewone man op straat beskikbaar is nie. Biblioteke het selde eksemplare en dié wat nog het verkoop jaarliks hul ouer boeke tot niks daarvan op hul rakke sal oorbly nie.  Amper niks wat meer as ‘n paar jaar oud is kan in die algemene handel verkry word nie.  Dis slegs die tweedehandse handel waarop jy kan terugval – en dit klink of jy ook al van daardie kanaal probeer gebruik maak het – dis ‘n gesukkel van die eerste water en jy is afhanklik van dit wat toevállig beskikbaar raak en wat ewe toevallig oorleef het.  Ek soek vir jare al tevergeefs na sekere werke wat skynbaar nóóit weer gesien gaan word nie – hoe hartseer is dít?

Ek het ‘n maand of so gelede ‘n wetenskapfiksieboek tweedehands ontdek wat totaal onbekend was tot op hede en wat skynbaar nog nooit in die formele tweedehandse boekhandel beskikbaar geraak het nie.  Dis ‘n boek wat deur ene Kobus Maritz geskryf is en in 1966 deur die Afrikaanse Pers-Boekhandel uitgegee is met die titel Tydvlug 2200.  Nou hoe op aarde is dit moontlik?  Wil jy my sê dat daar net een enkele eksemplaar daarvan nog bestaan wat die dekades oorleef het.  Was die opgaaf wat gedruk was dalk regtig baie klein?  Dankie tog dis gevind – ons kan ons rekord dienooreenkomstig opdateer, maar wie sal dit ooit weer kan lees as net één daarvan wat nog oor is?

Daar is feitlik geen van hierdie werke wat ooit in herdruk gaan nie, behalwe vir een of twee (soos Loeloeraai) – so die meeste mense sou geregverdig wees om die mening te huldig dat Afrikaanse wetenskapfiksie eintlik nie bestaan nie (en ek het al telkens hierdie stelling gehoor by mense wie se monde oophang wanneer ek die teendeel uitwys).  Gerhardus het ‘n moedige poging aangewend met Thompson Uitgewers wat talle nuwe werke laat verskyn het en verskeie ouer werke as klassieke Afrikaanse wetenskapfiksie uitgegee het.  Maar dis ook nou iets van die verlede.

En ek dink dít is een van die waardevolle eienskappe van Afrifiksie – ons is so ver van volmaak af dat dit mens bewoë laat, maar ten minste is dit (vir solank dit duur) ‘n tipe monument en rekord van Afrikaanse wetenskapfiksie (en fantastika in die algemeen).

Maar my punt is dit:  amper niemand het toegang daartoe nie, en daarom kan mens kwalik sê dis in enigiemands-besit – wat nog te sê van allemansbesit.  Jy moet hemel en aarde beweeg om ‘n verteenwoordigende monster van dié skat onder oë te kry…

(Dis terloops ook een van Afrifiksie se oogmerke vir 2021 – om ‘n begin te maak om dié desperate situasie te probeer verander.)

Vraag 19

Suidpunt: Ek het vergeet om te vra: het u enige voorkeure wat Afrikaanse wetenskapsfiksie aanbetref? Nie alleen boektitels nie, maar wat sou u graag in ‘n boek wil lees?

Machiel Viljoen:

Baie mense dink dat die enigste manier waarop ‘n werklike bydra tot wetenskapfiksie gemaak kan word, is om iets te skryf.  En natuurlik is dit uiters waardevol en ons moedig dit ten sterkste aan.  Maar ‘n ander manier waaraan daar dikwels nie gedink word nie, is om van die prominente wetenskapfiksie uit ander tale na Afrikaans te vertaal.  Dit maak ‘n ongelooflike bydra, en verg bloot ‘n goeie Afrikaanse aanslag en vereis nie die vermoë om self ‘n storie te kan skep of met die nodige verbeeldingryke inhoud vorendag te kom nie.  Ek het onlangs ‘n aantal van Shakespeare se werke in Afrikaans uitgesnuffel en gelees – wat ‘n fees.  En talle daarvan is deur blote amateurs vertaal.  My grenslose dank aan elkeen wat só ‘n taak tot uitvoer bring.  So, ek sou graag van die groter wetenskapfiksiewerke in my moedertaal wou lees, soos Asimov se Foundation.

Daar bestaan ook ‘n ander idee jeens wetenskapfiksie – iets wat telkens oor die dekades heen in ander tale na vore gekom het, naamlik die idee dat wetenskapfiksie as spieël gebruik kan word sodat die huidige bestel daarin kan kyk en eienskappe van hulself daarin kan raaksien wat gevaarlik, skandelik of ongewens is.  Maar in Afrikaans kom dit nie juis voor nie (nugter weet waarom).  En omdat dit nie spesifiek oor Suid-Afrika of iemand werkliks handel nie, kan daar gekritiseer word sonder blaam of vervolging (tot op ‘n punt natuurlik).  Ons huidige werklikheid is op ‘n koers wat baie bekommer, maar tog word dié moontlikheid nie juis aangewend nie – ek sou só ‘n kommentaar oor ons samelewing wou lees in die vorm van ‘n goeie stukkie wetenskapfiksie.

Vraag 20

Suidpunt: Wat dink u persoonlik van die oerruimtevaartteorie? (Ancient Astronaut Theory – dink maar Erich von Däniken).

Machiel Viljoen:

Ag jong, dis net nóg ‘n interessante idee in die wetenskapfiksie (of hipotetiese wetenskaplike filosofie).  Maar ek wonder altyd waarom al hierdie vreemde moontlikhede oorweeg word.  Uiteindelik skuif dit bloot die probleem van een punt na ‘n ander – soortgelyk aan panspermia.

Geen van hierdie hipoteses spreek uiteindelik die werklike probleem aan nie, naamlik: “hoe het dit nou eintlik ontstaan?”  En of dit nou hier was waar dinge begin het, of daar waar dit begin het en toe op die een of ander manier hierheen gekom het, die aanvanklike vraag bly onbeantwoord.  Ek gee toe dat die idee daarvan interessant is insigself, maar dit help kwalik om ‘n antwoord te gee vir iets wat nie werklik die vraag was nie.

Die twee raaisels waarop beide dié wat die skeppingsleer sowel as dié wat die wetenskaplike verklaring aanhang van mekaar verskil, is die idee van die oerknal en die idee van die ontstaan (en ontwikkeling) van lewe.  En vele oulike teorieë faal daarin om hierdie vrae te beantwoord.  Soos die een wetenskapprofessor by geleentheid in ‘n debat gesê het vir ‘n aanhanger van die skeppingsleer aangaande die oerknal: “gun ons net die één wonderwerk en die wetenskap sal die res verduidelik”.

So, dis ‘n vrugbare idee vir wetenskapfiksie, maar dis eintlik maar al…

Bonusvraag

Suidpunt: Is daar enige vraag wat niemand u al gevra het nie, wat u al so lank brand om te beantwoord?

Machiel Viljoen:

Dalk.  Die vraag sou iets in die volgende trantlui:  “waarom is jy persoonlik, as Afrikaanssprekende, so begeesterd deur wetenskapfiksie – dis dan ‘n atipiese eienskap vir ‘n Boer…?”

My antwoord sal iets langs die volgende lyne geskied.

Dit alles begin met ‘n slag.  ‘n Tipe oerknal self – ‘n slag so luid dat dit deur die eeue heen weergalm.  Die kerk skeur in Europa.  Europa word ‘n kruitvat wat hul ganse bestaan bedreig en talle word uitgemoor of soos diere gejag.  ‘n Aantal kry dit reg om plek te bekom op die weinige ontsnappingstuie om hierdie nagmerrie uit die hel te probeer ontsnap.  Ouers stuur hul kinders op hierdie ontsnappingstuie – wetend dat hul kinders waarskynlik nooit hul bestemming sou bereik nie, dat hulle hul kinders nooit weer sou sien nie, en dat hulle self (die ouers) binnekort self gevang, gemartel en vermoor sou word.  Maar dié kans, hoe klein ook al, is hoop – en dis beter as geen hoop.(In my eie stamregister is daar ‘n twaalf- en dertienjarige meisie en seun wat op die hawe aan mekaar getroud raak om na mekaar om te sien, hul ouers te groet en die reis te begin – ‘n reis om die vlam van hoop in hul ouers se harte te laat brand.)

Baie maak dit nie en vergaan in storm na storm wat eintlik te veel is vir die tegnologie van die tuie waarin hul vlug.  Maar, feitlik ondenkbaar haal sommiges dit.  Land.  ‘n Plek waar die monsters nie meer op hulle jag sou maak nie.  Maar, vir blote kinders, hoe oorleef jy op ‘n stukkie grond wat aan jou oorhandig is, terwyl daar net núwe monsters is – siektes, vyandige volke, roofdiere, ongenaakbare klimaats­omstandighede, uitbuiting deur ander…  Tog weereens is daar dié wat dit maak en oorleef.

Oorlog kom egter vinnig vanuit die oosgrens – niks minder nie as ‘n toneel uit ‘n Tolkien-film met duisende Uruk-hai wat roof, moor, plunder en veg soos besetenes.  Al word die vyand telkens verslaan, hergroepeer hul maar net weer, en ‘n volgende oorlog ontketen.

Dan word die plaaslike regering oorgeneem – een van die grootste koninkryke op hul planeet besef die strategiese waarde van die nuwe kolonie en sak toe op die buitepos met gevegstuie en troepe wat die vorige regering oorweldig.  Die nuwe regering is drakonies en misbruik hul mag.  Sommiges kan dit nie aanvaar dat hulle weereens onderhewig sal moet wees aan dieselfde tipe oorheersing vanwaar hulle onlangs ontsnap het nie.  Talle besluit om weer te wyk, weg van die bietjie infrastruktuur en beskerming van die gemeenskap.  Primitiewe ontsnappingstuie word gebruik vir die doel – aangepaste vragtuie huisves gesinne wat met karige besittings in karavane saamtrek – aangedryf deur trekdiere beur hul om los te breek uit die greep van oorheersing waarvoor hul nie kans sien nie.

Uiteindelik is hul vry – weereens word daar oor begin, maar baie het omgekom op hul ontvlugtings­reise deur vyandige gebiede waar daar ook talle karnivoriese monsters op hul jag gemaak het – oor die Berg van Drake.  Maar vryheid was soet.  Hulle ontwikkel die nuwe gebied en ontdek skaars middele – grondstowwe só raar dat baie daarvoor sou moor.  Selfs bose moondhede.  Die sterk en bose ryk waaruit hul sopas losgebreek het wil nou die seldsame stowwe vir hulself inpalm, en hul gierigheid lei uiteindelik tot ‘n volskaalse oorlog – ‘n oorlog waarin die vlugtelingkinders maar ‘n enkele kryger het vir elke vyf vyandige soldate.

Vir jare hou die oorlog aan en die handjie vol krygers, die kinders van vlugtelinge, hou die sterkste moondheid van sy tyd in ‘n konflik gewikkel vir jare, en die vyandige oormag verloor meer as vier soldate vir elke vlugtelingkryger wat val. Uiteindelik, in desperaatheid, wend die bose owerheid hulself tot die mees immorele misdade wat tot nog toe in oorlogvoering toegepas was, misdade waardeur die vroue en kinders van die vlugtelinge uitgewis word (drie keer meer vroue en kinders sterf as hul mans wat in die oorlog geval het), sodat die vlugtelingkinders tot oorgawe gedwing word om algehele uitwissing deur volksmoord te vermy.

Maar die kinders van die vlugtelinge weier om te gaan lê.  Teen dié tyd het hul taal al so ontwikkel dat dit afsonderlik is van die ander.  Uiteindelik raak dit vir die bose moondheid te moeilik en duur om voort te gaan met die langafstand beheer van die vlugtelingkolonie en verleen hul teësinnig onafhanklikheid aan ‘n hardnekkige en rebelse spul uitvaagsels wat telkens weier om onder Europese bewind te staan.

Die nuwe regering van die voormalige vlugtelinge weier om geassimileer te word in die oorweldigende golf van dié wat nie deel was van hul eie voortdurende gevlug en verset teen meer gevorderde beskawings nie.  Hulle begin ‘n beleid om hulself te verskans teen die verstrooiing van hul identiteit en kultuur – ‘n beleid wat toenemend onaanvaarbaar sou word vir die regerings waarvandaan hul aanvanklik gevlug het.  Hierdie beskawings stuur dan ‘n nuwe veldtog van stapel – sonder die vlugtelinge af sodat hulle nie handel kan dryf nie.

Die vlugtelinge, gedryf deur ‘n oorweldigende begeerte om te bly voortbestaan in weerwil van die sameswering van ander, bring die offers wat nodig is om hulself te mag handhaaf – raak selfonderhoudend, ontbeer dít wat die internasionale gemeenskap weerhou, raak weerbaar, ontwikkel infrastruktuur, belê in opleiding en navorsing, raak leiers op gebiede van nywerheid, mynwese, elektrisiteit, wapentuig, medisyne, landbou, kernkrag, klandestiene handel, intelligensie, die ontwikkeling van bondgenoot­skappe, beoefening van kunste, ens. – en ontwikkel die jongste taal op die planeet tot op die hoogste sport van aanwending vir akademiese- en letterkundige toepassing.

Dan tree ‘n nuwe moondheid na vore, een wat voorheen neutraal was maar wat teen dié tyd een van die heel magtigstes op die planeet geword het, en tree toe tot ‘n nuwe oorlog met die voorsiening van  wapentuig, tegnologie en opleiding om ‘n nuwe golf van gewillige vegters toe te rus om oorlog te voer teen die vlugtelingbeskawing.  Weereens hou die vlugtelinge vol in ‘n lang en uitgerekte konflik met een van die magtigste nasies – een só magtig dat selfs die res van die wêreld nie gesamentlik teen hulle tot openlike konfrontasie sou toetree nie…

En dís waarom.  Dit is die antwoord op die vraag hierbo.  Die verhaal van die Boer is ‘n verhaal van suiwer wetenskapfiksie en fantasie.  ‘n Verhaal wat die verbeelding aangryp.  Dit kon net sowel deur Lucas of Tolkien uitgedink gewees het.  Die verhaal van ‘n handjie vol mense wat teen die mees onwaarskynlike stel omstandighede oorleef het.  En net soos in Tolkien en Lucas se werke is daar nog ‘n element teenwoordig – nie towery of die fors (van die Jedi) nie, maar die Lig wat hulle vergesel het.

Die vraag is nou:  “hoe gaan die volgende hoofstuk lyk in die verhaal van die vlugtelingkinders?”

Reaksievraag:

Machiel Viljoen: Ek sou graag, Suidpunt, ‘n wetenskapfiksieverhaal uit jóú pen wou lees.  Jy het duidelik opleiding gehad en het ooglopend al heelwat oor hierdie veld gedink en opgelees.  Jy is in alle waarskynlikheid in ‘n beter posisie om ‘n werklike bydra te maak as die gemiddelde skrywer in dié veld.  En hoewel ek nie die waarde van die goeie werk wat jy doen wil minag of onderskat nie, voel ek dat dit juis persone soos jyself is wat ‘n werklike bydra (nie alleen resensies, onderhoude, ens. nie) kan maak en ‘n boek op die wetenskapfiksierak van Afrikaans kan nalaat.  Ék dink jy kan.  Ek hoop jy sal. Sien jy kans om jouself te ontbloot deur te waag in die kantlyn van Afrikaans – waar die waters troebel en gevaarlik is en die loon skamel?  Waar daar maar enkele name op ‘n lys verskyn vir hul passie en waagmoed…

Die meeste werke in Afrikaanse fiksie verg bloot behendigheid met die taal, want die stories is relatief gewoon – maar wetenskapfiksie verg meer.  Dit verg verbeelding en ‘n afwesigheid van talle grense wat baie laat huiwer – soos ‘n hoë voetbrug sonder ‘n handreling.  Min waag dit, want die beste stuurlui staan aan wal…

Suidpunt: Baie dankie. Om die waarheid te sê was ek ‘n paar jaar terug ‘n finalis in ‘n sekere nasionale dramaskryfkompetisie, met hierdie spesifieke genre, maar ek weet ook waar die foute ingesluip het (dit kon ek ná twee jaar nugter uitpluis). Te min humor en kwinkslae na my sin op daardie stadium, die spreekbeurte (eintlik metafisiese debatte) is te lank, die karakters lyk ook te veel op mekaar; want op daardie tydstip het ek eers my eie persoonlikheid werklik leer ken en dus twee INTJ’s met hul eie foute teenoor mekaar gestel (en te veel van die stereotipes probeer ontwyk – nooit ‘n goeie resep vir Jan Publiek wat maar die gewone melktert by die koffie soek nie). En natuurlik het die groot bestanddeel ontbreek: die metafoor (of ou sprokie) as troop of simbool. ‘n Dier of ruimtewese, of ‘n dier/ruimtewese se handeling, wat byvoorbeeld die hele mense-ontwikkeling of -verhoudings in die kleine weerspieël. Dink byvoorbeeld aan ‘n walvis wat weer te water (vry)gelaat word, teenoor ‘n (logge) vrou wat sê nou maar uit ‘n ongelukkige huwelik bevry is. Jy kan dit werklik nie miskyk nie, dit weeg darem te swaar in die intrige. Dis maar gebou op dieselfde jukstaposisie as twee minnaars wat vurig soen en die witwarm ketel wat met ‘n gefluit die ore laat tuit.

My grootste vrees is bowenal plagiaat. Dikwels as ek in ander tale soek na inligting wat ek vir ‘n Wikipedia-artikel versamel, kom ek op feite af wat al dekades voor my tyd al woord vir woord presies dieselfde op skrif staan as daardie “helder oomblik” wat ek gisteraand onder die stort beleef het. Net in ‘n ander taal. Dit is dus ou alge in ‘n anderman se kultuur se spreekwoordelike visdam wat deur die waterpomp aanhou in ‘n kringloop verkeer. En dan het mens nog nie eers boeke in eeue-oue tale soos Spaans of Portugees of Italiaans onder oë gehad nie. Of wat van tale soos Tsjeggies of Kroaties of Roemeens wat mens so dikwels oor die hoof sien? Sal ons ooit weet?

Verder hou ek my maar besig om strategieë te soek hoe mens Afrikaans kan uitbou.

Jy kry Afrikaners wat in Patagonië verspaans het, lui ‘n ondersoek twee maande terug by De Gruyter. Dis ‘n vraag wat lankal reeds beantwoord is. Wat’s nuut? Wat kan jy waaragtig nog byvoeg wat ons nie reeds in die Kaapse metro beleef en gesien het nie? Kinders wat hul pappie “dêrrie!” met so ‘n onmiskenbare plat Afrikaanse aksent.

Maar dan kry jy die Duitse taalkundige, wyle prof. dr. Ulrich Ammon, wat in so ‘n ryke kultuur van 80 miljoen mense grootgeword het, wat ‘n enkele artikel geskryf het in Galicies, ‘n onbekende taal benoorde Portugal. Daardie taal bestaan slegs uit 3,5 miljoen sprekers. Maar die onderwerp handel juis oor die bedreiging wat Engels as enkele wetenskapstaal vir die wêreldgemeenskap inhou (Algúns efectos do predominio do inglés como lingua internacional da ciencia e sobre outras linguas e os seus falantes, 1998). Wat sou die man tog besiel het? Almal publiseer tog in Engels!, sal die Hollanders en Dene jou ook toevloek. Wie de hel lees Galicies? Dis slegs eenmaal ook aangehaal! Dis waansinnig! Dis ‘n vraag wat nog nie beantwoord is nie. Dis stroomop. Dis nuut! Hoe verklaar jy dit? Maar wat wéét hý wat daardie Patagoniërs, Kapenaars, Hollanders en Dene nie weet nie?

Ek weet nie. Dalk ly ek nou eers aan die Dunning-Kruger-effek. Tans het ek nog te min antwoorde en lewenservaring, miskien skryf ek tog eendag weer iets. Iets met ‘n snoet, geronde ore, en ‘n stert.

 Suidpunt: Weer eens baie dankie vir die onderhoud, ek hoop Afrifiksie en die Afrikaanse Wetenskapsfiksie gaan van krag tot krag.

Machiel Viljoen:

Dankie.  Ek hoop om jou eendag te ontmoet, van aangesig tot aangesig – dalk vir ‘n koffie in ‘n eksotiese, ver plek – miskien iets soos ‘n kroeg op Tatoïen…

Voorspoed en seën met jou werksaamhede – mag jy ook, soos my en jou voorgangers, in die Lig wandel…

Leon Lemmer: ‘n ‘Slokkie’ met NP van Wyk Louw

Die volgende boek is onlangs gepubliseer, Vuur in sy vingers: Die verreikende invloed van NP van Wyk Louw (Hermanus: Hemel & See Boeke, 2020, 288p, R250), met Ampie Muller en Beverley Roos-Muller as bydraende redakteurs. Beverley was 22 jaar lank (p 14) Ampie se derde vrou, nadat hy die vorige twee aan die dood afgestaan het. Die boek het verskyn “ter herinnering aan die digter NP van Wyk Louw (1906-1970) in die vyftigste herdenkingsjaar van sy afsterwe” (5). Dit is seker vanjaar se enigste verdienstelike huldeblyk aan ‘n groot Afrikaner. Die Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns het ‘n doodsonde gepleeg deur Jeremy Vearey, ‘n oud-Robbeneilander, te versoek om vanjaar se NP van Wyk Louw-gedenklesing te lewer. Daarin word Louw in Kaaps as “Boeta NP” aangespreek. Sy vriende het hom Wyk genoem. Ek volstaan met Louw.

Vearey se teks is op LitNet (19.06.2020) beskikbaar. Hierdie onbesonne uitnodiging toon hoe loslit die Akademie deesdae met Afrikaners en Afrikaans omgaan. Albei het klaarblyklik hulle heiligheid verloor. Ander sogenaamde Afrikaansinstansies het hulle al dermate van Afrikaners gedistansieer dat dit vir hulle onnodig geword het om Louw te gedenk. Die Afrikaanse Taalmuseum en -monument het as ‘n agentskap van die ANC-regime se Departement van Kuns en Kultuur niks ter huldiging van Louw gedoen nie, al het Louw die ontwerp van die Taalmonument grondig beïnvloed.

Die boek is redaksioneel goed versorg en ‘n pragtige produk. Die teks word aangevul met tersaaklike foto’s. Aanduidend van die tyd waarin ons leef, was dit skynbaar onmoontlik om ‘n hoofstroom-uitgewery te vind wat bereid was om die boek te publiseer. Naspers/Media24 publiseer deesdae eerder ‘n prulboek oor ons geskiedenis, soos The lie of 1652 (Praag 10.10.2020), of die uitlatings van ‘n vlak wêreldburger, soos In my vel (Praag 1.09.2019), of ‘n boek waarin terrorisme verheerlik word, soos Jeremy vannie Elsies (Praag 26.05.18), om van Bird Island nie te praat nie. Soos deesdae dikwels met Afrikaanse nie-fiksie gebeur, is die publikasie van die Louw-huldigingsbundel deur ‘n subsidie van die LW Hiemstra Trust moontlik gemaak (4).

Diegene wat bydraes gelewer het, het Louw geken of is deur hom beïnvloed. Die samestelling van die bundel het in 2015 begin (14) en het jare in beslag geneem. Die gevolg is dat verskeie bydraes postuum gepubliseer is. Dit sluit vir Ampie Muller (1930-2019), Louw se skoonseun, in. Ek het vir Muller leer ken kort nadat hy, voordat hy 30 jaar oud was (41), tot professor in sielkunde bevorder is. Later was ons kollegas aan ‘n ander universiteit. Ek was ‘n enkele keer in die jare sewentig by hom aan huis in Tamboerskloof, toe hy met sy tweede vrou getroud was.

Ek onthou hoe geskok ons was toe Muller se eerste vrou, Ria (1932-1964), Louw se oudste kind, op 32-jarige ouderdom oorlede is. Muller moes toe na hulle drie klein kindertjies omsien. Reeds jare voor die Dakar-safari in 1988 het Muller hom vir toenadering tot die ANC beywer. Muller het klaarblyklik nie besef dat dit vir die ANC nie soseer om toenadering gaan nie, maar om algehele magsoorname. Sy derde vrou, Beverley, het as mede-verligte dit ook nodig gevind om met die ANC in ballingskap in 1989 in Lusaka kennis te maak (15). Sy skryf, soos deesdae die gewoonte is, van “our painful history” (62). Die Muller-egpaar se standpunt is: “Ons is … bewus van die behoefte aan transformasie en bowenal die insluiting van diegene wat voorheen uitgesluit was” (16).

Louw se mate van politieke verligtheid is glad nie met die Mullers se oorverligtheid vergelykbaar nie. Dit is ‘n hinderlike kenmerk van die boek. Byvoorbeeld, in die voorwoord word daar verwys na Louw se “weerlegging van die basiese beginsels van Afrikanernasionalisme” (11). Dit het glo tot gevolg gehad dat “hy deur die apartheidsregime ontken is” (11). Louw het seker nooit die latere smeerterm “apartheidsregime” gebruik nie. Hy is nie deur die Nasionale Party-regering ontken nie; hoogstens misken – gedagtig aan Hendrik Verwoerd se kritiek in 1966 op ‘n opvoering van Die pluimsaad waai ver (eers in 1972 postuum gepubliseer) en die afwesigheid van ‘n regeringsverteenwoordiger by Louw se begrafnis (11). Louw was krities oor enkele aspekte van die Nasionale Party-regering se beleid maar dit is (hoogs) oordrewe om te beweer dat hy die basiese beginsels van Afrikanernasionalisme weerlê het.

Hou ‘n elementêre feit in gedagte: Louw se politiek strek tot 1970 (‘n halfeeu gelede) en dié van sy skoonseun, Muller, tot verlede jaar. Ian Raper het Louw geken en verwys tereg na sy politieke ‘verligtheid’ tussen aanhalingstekens (168) omdat hy die graadverskil erken. Die ANC het in 2005 postuum aan Louw erkenning gegee met ‘n toekenning (11), glo vir “letterkunde en die bevordering van die regte van Afrikatale” (77) – “regte” en “Afrikatale” is tipiese ANC-voorkeure. Dié toekenning is gedoen kort ná die dood van Truida Pohl (1913-2004), Louw se tweede vrou. Ek dink nie sy sou tot die ANC se verering van Louw ingestem het nie. Huldiging deur die ANC-regime sou myns insiens eerder vir Louw in sy graf laat omdraai het. Die teks van die redakteurs van hierdie bundel kan die verregaande indruk wek dat Louw se politieke oortuigings nader aan dié van die ANC as die Nasionale Party was. Ek sou eerder beweer dat Louw se standpunt teen die terroristiese ANC soos volg, in Louw se woorde, geformuleer kon word: “dat ons nie kon gebuig word / soos húl geweld dit wou” (179).

Verloopte Afrikaners soos FW de Klerk en Leon Wessels dateer hulle verligtheid terug tot in hulle prille jeug toe hulle met bruin plaaskinders gespeel het. Die redakteurs van die boek haal dieselfde laai met Louw uit, met as bonus dat die klonkies “bruin Afrikaners” genoem word (11). Dit was destyds ‘n algemene verskynsel dat blanke en bruin kinders saam op plase gespeel het. Dit gee nie ‘n aanduiding van die verligtheid van die blanke kinders of hulle ouers nie.

Maar die redakteurs gaan verder: “Louw was met afgryse vervul deur die Nazi-besetting van Europa, wat enige oorblywende vrae wat hy nog oor die Nasionale Party gehad het, verwyder het” (11). Dit kan gelees word asof Louw hom reeds aan die begin van die Tweede Wêreldoorlog (1939-1945) van die Nasionale Party gedistansieer het. ‘n Kenmerk van die periode tussen die twee wêreldoorloë was dat intellektuele, plaaslik en elders in die Weste, onseker was of hulle hulle by die Nazi’s of die kommuniste moet skaar. Daar was toe immers nog nie duidelikheid oor hoedanig hierdie twee ideologieë in die praktyk sou funksioneer nie. ‘n Buitengewoon heldersiende intellektueel soos George Orwell (1903-1950) het aanvanklik die kommunisme omarm terwyl sy tydgenote, soos die Louw-broers – NP van Wyk en WEG (Gladstone) – aanvanklik heelwat simpatie met die Nazi’s gehad het. Dit het ook vir baie ander Nasionale Party-lede gegeld. Reeds in die aanloop tot die Tweede Wêreldoorlog is baie Afrikaners egter deur die Nazi’s ontnugter. Die Nasionale Party het homself spoedig neutraal in die stryd verklaar. Daar kan geen sprake wees dat Louw hom toe reeds van die Nasionale Party gedistansieer het nie.

Die redakteurs gaan egter polities byderwets voort om Louw so aanvaarbaar moontlik in die nuwe Suid-Afrika voor te stel. Die jongste waarborg vir onbesproke verligtheid by blankes is mos dat jy ‘n slavin, of ten minste ‘n nieblanke, as voorouer moet hê. Louw se “genetiese bande met die bruin mense”, sy “‘kleurvolle’ genealogiese agtergrond” kom dus ter sprake (12; ook 69). Ampie Muller se oudste kind, Anneke, het, ingebed in die verligte politiek van haar pa, glo “dekades lank” oor Louw se voorsate navorsing gedoen (12). Suid-Afrika word gekarateriseer as: “Land van kleurobsessies en geheime familiebande!” (76). “Om te kan bevestig dat die ‘Groot digter’ net soos al die ander taalgenote wat hom na aan die hart gelê het (die bruin Afrikaners) van gemengde afkoms was, is ‘n uiters belangrike historiese en literêre narratief” (77).

Beverley Muller gaan selfs verder: “Dit is die moeite werd om aan Breyten Breytenbach se woorde te dink, wat hy drie jaar ná Louw se dood uitgespreek het: ‘Ons is ‘n bastervolk met ‘n bastertaal. Ons aard is basterskap” (78). Op grond waarvan word Louw tot ‘n baster verklaar? Anneke het bevind “dat minstens vyf van Louw se voorsate slawe was” (73). Waarop kom dit neer? “Van Wyk Louw se voorsate (in persentasies) … 2.15 slawe,” met geen ander nie-blanke bloed nie (72). Anders as Beverley en Anneke (en seker ook Breyten) verklaar ek Louw onbetwisbaar blank. Louw se afkoms word om hedendaagse politieke redes in hierdie boek doelbewus erg verdraaid voorgestel.

Die boek moet nie uitsluitlik beoordeel word vanuit die redakteurs se verligte invalshoek nie. Daarmee het hulle Louw polities probeer annekseer. Maar die boek in sy geheel is ‘n wonderlike leeservaring waarin ‘n mens Louw as mens en as kunstenaar, dosent, ens, leer ken. Hy was aanvanklik ‘n dosent in die opvoedkunde aan die Universiteit Kaapstad (1929-1949), maar vir die doeleindes van hierdie boek is van belang sy professoraat in Afrikaans aan die Universiteit Amsterdam (1950-1958) en die Universiteit van die Witwatersrand (Wits, 1958-1970). Die boek bevat baie inligting wat nie verlore mag gegaan het nie. Die leser leer Louw ken as iemand wat nie dogmaties was nie. Hy het waarde aan twyfel geheg (13). Hy was lief vir katte (16), ens.

Ampie Muller vertel dat Louw ‘n “voortreflike skut” (32) en ‘n “gedugte stapper” (30) was. Maar hy was ‘n onbeholpe motorbestuurder (95). Louw het bv nooit tydens sy verblyf in Nederland ‘n motor bestuur nie (30). Ná sy terugkeer in Suid-Afrika het hy vir hom ‘n nuwe Mercedes aangeskaf (40). Anders as die Nederlanders het Louw “self nooit daar fietsgery nie” (34). Maar hy was lief vir reis (34). “Hy het van grappe gehou, veral van woordspel” (31). Hy was “‘n intens private persoon” (32) met ‘n “wonderlike kalmte” (46). Ampie skryf: “Ek het hom nooit as ‘n kerkganger geken nie” (36). Hy was nooit ‘n man ryk aan materiële goedere nie, maar hy het ‘n “enorme kennis” gehad. “Hy was vir ons ‘n wandelende ensiklopedie” (34). “Hy was ‘n entoesiastiese maar onsuksesvolle kok” (40). Hy het “nie baie omgegee … oor wat hy aangetrek het nie” (45).

Louw se stoflike oorskot is veras, maar die as is nooit gaan haal nie, gevolglik het hy nie, soos sy wens was, sy laaste rusplek in die Verlatekloofpas naby die familieplaas van sy jeug, Gunsfontein, by Sutherland gevind nie (27, 51). Dit dui dalk op ‘n disfunksionaliteit in sy gesin. Dit kan met Louw se buite-egtelike verhouding met Sheila Cussons (1922-2004) tydens sy verblyf in Nederland te make hê. Sy het haarself eerder as ‘n skilder beskou, maar van 1942 af Afrikaanse gedigte gepubliseer. Dit lyk asof hulle geesgenote was. Cussons het bv die Rooms-Katolieke geloof aangeneem terwyl Louw lank oorweeg het om dieselfde te doen (240), maar dit sou hom dalk (te veel) van tradisionele Afrikaners vervreem het.

Dit is maklik om hulle verhouding te veroordeel. Cussons het in 1950 van haar man, C(Christoffel)JM Nienaber (1918-1988), geskei terwyl Louw en Pohl met hulle huwelik voortgegaan het omdat hy “ten alle koste sy familie bymekaar wou hou” (38). Maar albei het voorheen geskei. Louw se eerste vrou (1930-1937) en moeder van Ria en Nakkie, was Joan Wessels (1906-1975). Pohl was met Fred le Roux (1913-1984) getroud (1935-1940) en het geskei sodat sy in 1941 met Louw kon trou. Hulle het twee kinders, Reinet en Peter, gehad. Al het Cussons moontlik ‘n duurder prys as Louw weens hulle verhouding betaal, vind ek dit aangrypend dat sy in 1982, ná die verbrokkeling van haar tweede huwelik en 12 jaar ná Louw se dood, gesê het dat sy vir Louw liefgehad het (239).

Louw is in Sutherland gebore en het daar (49) en later in Kaapstad op skool onderrig in Engels ontvang (52); ook aan die Universiteit Kaapstad. Sy pa was ‘n prokureur wat hom en sy gesin in Desember 1920 in Kaapstad hervestig het. Hulle huis in Sutherland is deesdae die Louw-museum. Louw het sowat 14 jaar op Sutherland gewoon en sy jonger broer en mededigter, WEG (Gladstone) (1913-1980), net sowat 7 jaar. Wat ek eienaardig vind, is dat Gladstone en sy vrou, die komponis Rosa Nepgen (1909-2000), ten spyte van Gladstone se kort verblyf op Sutherland, in die agterplaas van die Louw-museum begrawe is (58). Maar ek moet byvoeg dat Louw se pa daardie huis eers in 1925 verkoop het. Die Louw-gesin het aanvanklik dikwels vakansies op Sutherland deurgebring en ook op Gunsfontein en die winterplaas Boesmanshoek (hulle ma se ouers, die Van Wyks, se familieplase) (59).

Dit is bekend dat Gladstone as Afrikaner meer konserwatief en behoudend as sy broer was. Toe Gladstone dosent in Afrikaans aan die Universiteit Rhodes in Grahamstad was (1944-1957), het die studente hom soms getreiter deur ‘n Union Jack oor sy huis se voorhekkie te hang. Dit het glo nie lank geduur voordat Gladstone uitgestorm het, die vlag afgepluk en vertrap het nie.

Van Wyk Louw was ‘n begaafde leerling, van wie gesê is: “Good at composition. Less good at spelling” (54-55). Op 8-jarige ouderdom het hy begin om gedigte te skryf (66). Wat hom in sy literêre vorming gehelp het, is ‘n “well-read mother” (52). “From a very young age they [four Louw brothers] were taken to the local library which was full of English and Nederlandse books” (57).”He would always believe it was his special good fortune to be born at a time when the language was young, ‘unspoilt, free of Anglicisms'” (65).

‘n Broerskind van Louw haal hom soos volg aan: “Ek kom om vir ‘n volk te pleit / wat klein naas al die volke staan – / dat hulle naam nie sal verklink / en tot die stiltes gans vergaan” (82). Net ‘n egte Afrikaner sal dit skryf.

Die uitgewer, Koos Human (1931-2018), wat met Louw se tweede oudste kind, Nakkie (1933-1984), getroud was, verwys na Louw se liefde vir brandewyn (86, 87) en sê: “Hy het selde oor sy [skryf]werk gepraat … Vir geestigheid het hy groot agting gehad en daarmee saam spitsvondigheid” (87).

Peter (gebore in 1950), Louw se enigste seun, noem dat sy pa “versigtig-skepties teenoor die sielkunde … gestaan het … Sy uitgangspunt het gepas by ‘n betreklik introverte, analitiese persoonlikheid soos syne, wat sover as wat sy latere roem dit toegelaat het, jaloers oor sy privaatheid gewaak het” (89). “Vir my ma [Truida Pohl] was Van Wyk Louw ‘n fundamenteel onkenbare, onbegryplike wese. Telkens as mens dink jy weet hoe sy kop werk, dan kom daar iets nuuts vorendag wat al jou veronderstellings ondermyn, het sy op ‘n slag gesê. En as mens dr Jaap Steyn se biografie van Van Wyk Louw lees, moet jy met haar saamstem” (90).

Peter skryf: “Ek het geleer om, as ek ouerlike simpatie nodig gehad het, eerder by my ma aan te klop” (92). In Amsterdam het Louw “hom in ‘n mate van die gesin afgesluit [en] … geweldig hard gewerk” (91) – Ampie Muller dink Amsterdam was “die hoogtepunt van sy [Louw se] loopbaan” (38). Peter skryf voorts: “In Suid-Afrika het ek my pa ervaar as die beskermende en hardwerkende broodwinner in die huis, maar ook as die hartlyer nadat hy in 1961 ‘n ernstige hartaanval gehad het en dikwels siek was … Ek sal my verhouding met hom nie as besonder warmhartig beskryf nie … Ons was albei betreklike introverte en onderhewig aan die tipiese gesinsdinamika waar die moeder-seunverhouding sterker as dié van vader-seun was, en omgekeerd het my suster [Reinet] en vader beter gebind … Dit was asof die liefdesonmin van die Nederlandse jare tussen my ouers nooit gebeur het nie, en geoordeel aan hulle klaarblyklike gehegtheid aan mekaar in die Johannesburgse tydperk [1959-1970], was dit vir my moeilik om te glo toe my ma my ná sy dood daarvan vertel het” (94). Peter sal sy pa nie as ‘n “gesinsman” beskryf nie (94).

Peter skryf oor sy pa: “Hy was die mees onpraktiese mens wat ek ooit geken het” (95). Peter verwys verder na Louw se “enorme intellek, kreatiwiteit, fotografiese geheue, ensovoorts, ook ‘n sterk en klaarblyklik vreeslose persoonlikheid en ‘n sekere beperktheid of lompheid in sy hantering van mense as individue; op sy moeilikste in sy verhoudings met die vroue in sy lewe” (95). “Hy was nie ‘n mens-mens nie … [Daar was] tye van intense energie waartydens hy ook geskryf het, gevolg deur ontsettende depressies … Daar was ook ‘n ouwêreldse eerlikheid, ordentlikheid en noukeurigheid … Verder ‘n onblusbare intellektuele nuuskierigheid … Hy het ‘n MA in Duits gehad en sy Latyn was só goed dat hy tydens ‘n oorsese reis ‘n gesprek met ‘n priester in dié taal kon voer” (96).

Peter verwys na Louw se strewe na ewewig en na sy waardering vir die wêreld en sy skoonheid, maar hy het terselfdertyd ook waarde geheg aan askese en eenvoud (97). “Hy het geglo dat die liberalisme sowel as nasionalisme, op hul eie, inherente risiko’s inhou, maar suksesvol gekombineer kan word. In vandag se terme het hy dus ‘n stelsel van individuele regte in samehang met groeps- en minderheidsregte, soos taal- en kulturele regte, voorgestaan” (97). Peter noem dat Afrikaans “in die nuwe [politieke] bedeling drasties agteruitgaan … Uiteraard is hierdie afgang ‘n bedreiging vir Van Wyk Louw se nalatenskap, en om sy onthalwe is ek bly dat hy nie meer daar is om te sien hoe die taal in die nuwe bedeling veld verloor nie” (97).

Ampie se jonger broer, die joernalis Piet Muller (gebore in 1938), verwys na die anglisismelose “plaasafrikaans” waarmee Louw grootgeword het (101). “Hoewel Louw hoegenaamd nie in die konvensionele sin van die woord godsdienstig was nie, was hy diep spiritueel, met ‘n duidelike mistieke inslag” (103). “Dit is minder bekend dat Louw op ‘n tydstip Rooms-Katoliek wou word, wat tot ‘n hewige briefwisseling met sy broer, Gladstone, gelei het” (104). Louw was “die fyn, sensitiewe en byna verwondbare mens agter die strak gesig” (99).

Hendrik Verwoerd se kritiek op Pluimsaad het van Louw “die Groot Buitestaander” gemaak. “Sy verhouding met die Broederbond het ook killer geword, wat moontlik ‘n rol gespeel het in sy besluit om ‘n rustende lid te word” (107). “Miskien was [MT] Steyn vir hom [Louw] die beliggaming van die idee dat ‘n mens nie ‘n volk lief het om sy grootsheid nie, maar veral ook oor sy ellende en sy ‘blote moontlikheid'” (104). Hy het opgehou “om koerante te lees en net na die hoofnuus oor die radio [ge]luister” (101). “Louw het hom self al meer verstote en vereensaam gevoel … Wanneer sy Afrikanerskap en sy lojaliteit teenoor Afrikaans en die Afrikaanse kultuur bevraagteken word, het dit hom diep gekwets” (107).

“Afrikaanse kultuur” – nie Afrikanerkultuur nie – want Louw het geskryf: “Die bruin mense is ons mense, hoort by ons” (102). Of soos Johan Degenaar dit gestel het: “He chose language and not race as the basis of Volk” (66). (Moeder)taal is inderdaad ‘n belangrike deel van kultuur, maar daar is ander beduidende kultuurverskille tussen blank en bruin wat myns insiens nie goedsmoeds geïgnoreer kan word nie. Selfs oor Afrikaans is daar nie eenstemmigheid by blankes en bruines nie. Dan is daar ook die bruin elite se oordonderende dislojaliteit jeens Afrikaans. Bruin mense is nie ‘n homogene ras- of kultuurgroep nie en daar is groot klasverskille onder hulle. Alle bruin mense is dus nie met Afrikaners assimileerbaar nie, bv Moslems. Maar dat bruines kultureel nader aan die blankes as die swartes is, behoef geen betoog nie.

Volgens Piet Muller: Louw se “gesondheid het gestadig agteruit gegaan. Hy is selfs in die geheim Kaap toe [in 1968] om toetse te ondergaan om te sien of hy ‘n geskikte kandidaat vir ‘n hartoorplanting sal wees. Die uitslag was ongelukkig negatief” (107).

Reinet (gebore in 1946), Louw se jongste dogter, vertel dat haar pa “telefone gehaat” het (110). Sy en haar broer, Peter, het nooit Sondagskool bygewoon nie (111) en “aanmening was iets waaroor sy kinders self kon besluit” (112). Maar “toe Beyers Naudé [toe nog ‘n lid van die Broederbond] predikant van die NG-gemeente Aasvoëlkop geword het … het die hele gesin gegaan bloot omdat Pappa soveel bewondering vir sy preke had” (111). Louw was “lief vir goeie gruwelverhale” en sy “kinders is van kleutertyd met boeke gebombardeer … Verjaardae en Kersfees het jy ‘n boek gekry” (113). Bioskoop toe gaan het “selde gebeur” (113). Louw het “‘n uiters rustige geaardheid” gehad. “Jy het hom min kwaad gesien” (114). In die geval van meningsverskil: “Syne was geen oorhaastige woorde nie, maar geestig, rustig, koelbloedig, vernietigend. Bowendien in suiwer en verstaanbare taal” (114-115). Hy het “verdedig wat hy liefhet” (115).

Hiermee kom ek aan die einde van die eerste deel van die boek waarin gesins- en familielede die woord voer. In die tweede deel kom ander stemme aan die woord, voordat die redakteurs teen die einde terugkeer. Ooreenkonstig die verligte ingesteldheid van die redakteurs, staan Adam Small (1936-2016) in die tweede deel eerste in die ry met sy dwaalstories. Hy trek los met sy kenmerkende gekla: “My eie Afrikaanswees is deur die rassiste van ons letterkunde (wat, soos die armes, altyd by ons is) deurlopend … tersyde gestel” (118). Small noem dat Louw “self g’n kuns bestudeer of beoefen het nie” (121) terwyl die letterkunde as kuns beskou kan word en dit bekend is dat Louw ‘n bietjie geskilder het (269). Louw was “‘styf in die knie’ … en nie maklik vir aanbidding te vinde nie” (120). By Louw was daar die oortuiging van “die onvoltooidheid van alles” (120).

Wat van belang in Small se bydrae is, is twee Louw-aanhalings. “As my Afrikanerskap in twyfel getrek word, kan dit nog seermaak, bitter seer” (118) en dat opstand “net so noodsaaklik in ‘n volk is as getrouheid, dat dit nie eers gevaarlik is dat ‘n rebellie misluk nie; maar waarlik gevaarlik is dat ‘n hele geslag sonder protes sal verbygaan” (117-118). Sedert 1994 het daar nog glad te min protes uit Afrikanergeledere opgeklink. Daar is die wesenlike gevaar dat ‘n hele geslag Afrikaners, dus drie dekades, sonder daadwerklike protes verby kan gaan. Gelukkig is daar in die jongste tyd roeringe in Afrikanergeledere, ‘n ligte lente, wat momentum kan kry.

Antjie Krog, gebore in 1952, pas nie in Afrikanergeledere nie. In haar bydrae is daar net twee sinne waarop ek die aandag vestig en wat haar gesindheid openbaar. “Die mens met wie ek sy [Louw se] gedigte die volhoudendste kon deel, was daardie mees passievolle poësie-minnaar van Afrikaans, Jakes Gerwel. Hy wat (ook) die land meer liefgehad het as wat die land hom (soms) liefhad” (125).

Die Nederlandse letterkundige, Hans Ester (gebore in 1946), ‘n Wits-student van Louw, skryf: “Uitwisseling pleks van stelling is die basis van wat Van Wyk Louw ‘die oop gesprek’ genoem het. Die bereidheid om te luister, te leer en indien nodig, om teen te spreek, is ‘n onmisbare element van die menslike samelewing” (153).

Die komponis, Hendrik Hofmeyr (gebore in 1957), noem Louw “die Goethe van die Afrikaanse letterkunde” (154-155). Die meeste van Louw se verse is, volgens hom, “so volkome en volmaak dat hulle hoegenaamd nie om musiek vra nie” (155).

Ian Raper, een van Louw se Wits-studente, skryf: “Louw het dikwels laatmiddag langs die gholfbaan gaan stap; hy het geloop en skryf” (163). Louw “was baie sterk gekant teen sensuur” (164). Hy het baie respek vir C Louis Leipoldt as digter gehad (165). “Louw se begrip van smaak was gebaseer op eenvoud, in elke opsig. Soos Matisse s’n. Vir gedigte was die eis, onder andere ‘onmiddellikheid’ … Hy het dikwels gepraat en geskryf oor nederigheid” (166). “Hy het volgehou dat ritme ‘die asemhaling van betekenis’ is, en dat een enkele woord reeds ‘n gedig kan wees” (167). PG du Plessis was ‘n geesdriftige aanhanger van die belangrikheid van ritme in literêre taal, bv in Louw se Raka (237).

Volgens Raper het Louw “nie gedink daar is enige sisteem van denke wat glyvas is nie. Streng dink is heilig, maar veral die menslikheid, die uitsonderlikheid is betekenisvol” (167). Louw het “telkens aangedui hoe gevaarlik afsondering is; hoe sleg ‘n volk of taalgroep homself dien met paranoia, deur sy taal of sienings ter wille van ‘oorlewing’ op ander af te dwing … [dus] die gevare van stolling in die eie aard … Hy was geen groepsdenker nie, nie een van dié wat ‘wíl dat alles aan sy aard gelyk word’ nie” (169). Teen die omgekeerde sou Louw myns insiens sekerlik ook gekant gewees het: dat alles na die aard van die meerderheid gebuig word, dat wat Westers is verafrika moet word, soos ons sedert 1994 ervaar.

Jaap Steyn, Louw se biograaf, sê dit nie direk nie, maar dit is bekend dat Truida Pohl geweier het dat JC Kannemeyer as biograaf optree uit vrees vir wat hy van veral die Cussons-sage sou maak. Raper is een van die wat nie sy samewerking aan Steyn gegee het nie. PG du Plessis het wel saamgewerk maar tot sy eer gesê uit lojaliteit jeens Louw “hy nie oor alles gaan praat nie” (175). Steyn skryf: “Vriende en familie was baie sensitief oor die politiek [soos ook uit hierdie bundel blyk]. Louw was ‘n Afrikanernasionalis, ook ‘n Broederbonder en aan die begin van die Tweede Wêreldoorlog, soos baie Afrikaners, redelik pro-Duits – nie omdat hulle pro-Nazi was nie, maar omdat hulle anti-Brits was” (176).

Louw skryf: “Binne ‘n klein bedreigde volk moet die ware nasionalis kritiek en aansporing in ‘n fyn ewewig hou” (177). Volgens Louw het ‘n mens sy volk lief “nie omdat hy heerlik en die beste volk op aarde is nie; jy het hom lief om sy ellende” (177-178). “Hy ontken … dat nasionalisme ‘n vorm van beperktheid, engheid en egoïsme is” (178). Nasionalisme sluit in die reg om “jou onderwys te ontvang in ‘n taal wat jy verstaan” (178). Louw onderskei tussen “die imperialistiese nasionalisme van die groot nasies … en die verdedigende nasionalisme van die volkere wat teen dié soort nasionalisme in verset kom (soos die … Afrikaners)” (178). Die ontstaan van ‘n Afrikaanse nasionalisme skryf Louw toe aan “die strewe van die Afrikaners om ‘n volk met ‘n eie taal te bly” (178).

Let op die oorgang van “Afrikaanse” na “Afrikaners” omdat Louw blankes en bruines by albei ingesluit het, terwyl daar, anders as by tradisionele Afrikaners, nog nooit danige nasionalisme by bruines te bespeur was nie. Deesdae, veral by die ontwikkelde bruines, is daar nie eens lojaliteit jeens Afrikaans nie. Verengelsing is aan die orde van die dag, insluitende die verengelsing van Afrikaans. Steyn beweer: “Louw se nasionalisme was in later jare beslis nie Nasionale Party-nasionalisme nie” (179).

Die skrywer, John Miles (gebore in 1938), was ‘n dosent (1967-1970) in Louw se Departement Afrikaans aan Wits. Miles noem Louw “die stil man” en “vandag eer ek hom steeds verby die nasionale politiek as digter en denker” (188). Louw wou nie sy eie werk verduidelik nie. Hy wou wegbly van vertolking (189).

Die nie-Afrikaner, Karel Schoeman (1939-2017), noem dat Louw “een van die groot figure van Suid-Afrika bly en een van die handvol individue wat die bestaan van die Afrikaner en sy kultuur regverdig” (191). Louw was vir Schoeman “die grootste figuur in die Afrikaanse letterkunde … [en] ‘n gedurige voorbeeld vir almal wat hom probeer navolg, en uit eie reg ‘n uitsonderlike mens” (192).

Koos Kombuis (gebore in 1954) noem Louw ‘n “volksikoon” (197) en dat hy “kop en skouers uittroon in ‘n landskap wat weliswaar besaai is met talle baie goeie digters en woordkunstenaars” (198). “Dis asof hy reeds in die veertigerjare iets kon raaksien van die kulturele en eksistensiële dilemmas waarmee ons as volk in die een-en-twintigste eeu sou wroeg” (199). “Het hy as profeet ons probeer waarsku teen ‘n toekoms waarin ‘Raka, die dier’ sou oorvat, en ons samelewing dompel in anargie?” (202). Ja, ek dink so (Praag 20.04.2014).

Die regsgeleerde, Marinus Wiechers (1937-2018), skryf: “Politieke korrektheid het die oop gesprek deesdae geïnhibeer en versmoor” (215).

Die joernalis, Martin Welz (gebore in 1945), noem: “Met sy ernstige harttoestand is NP wyn en brandewyn verbied. Whisky was sy toevlug” (223). Ek het ‘n kollega gehad wat in dieselfde bootjie was. Hy het vertel dat, anders as ander alkoholiese dranke, whisky ‘n mens se are oopmaak. Ek het toe gesê dat as ‘n dokter sien dat hy iemand nie van drank kan afkry nie, hy dan maar toegee en toelaat dat whisky gedrink kan word.

Die armsalige Max du Preez (gebore in 1951) begin sy bydrae met: “Ek het my lewe lank ‘n irrasionele renons in Afrikanerhelde” (224). Die klem is seker op die woord “irrasionele”. Hy skryf voorts: “Eintlik ag ek Christiaan [de Wet] se broer Piet hoër as sy geliefde kryger-broer Christiaan, want dié ‘joiner’ sien ek graag as die eerste Afrikaner-andersdenkende van die twintigste eeu. En dan was daar darem ook Bram Fischer, die ou Vrystaatse kommunis, en Beyers Naudé, die struggle-dominee” (224). Dit is by diesulkes wat Du Preez hom skaamteloos skaar.

Du Preez skryf: Louw se “konsep van ‘lojale verset’ het my gefassineer, want as ‘n jong Afrikaner [!] in die 1970’s het ek die verset teen die Afrikaner-nasionalistiese establishment in my voel opdu, maar terselfdertyd geen begeerte gehad om te ‘detribalise’ nie. Tydens die onstuimige middel-tagtigerjare het ek gewens Louw was nog daar sodat ek hom kon vra: lojaal teenoor wie? Die ‘volk’? Maar soos deur wie gedefinieer? En: Wanneer is die tyd reg vir ‘dislojale verset’?” (225). Ek beantwoord Du Preez se vrae soos volg. Lojaal teenoor die Afrikanervolk soos gedefinieer deur Afrikaners; nie soos gedefinieer deur die ANC en sy meelopers, insluitende verloopte Afrikaners soos Du Preez, nie. Sedert 1994 was en is die tyd reg vir dislojale verset teen die ANC-regime. Die gebruik van ‘n onnodige Engelse woord in ‘n Afrikaanse teks, soos “detribalise”, het kenmerkend van Du Preez se skryfwerk geword. Sy huistaal is deesdae Engels.

Die volgende uitlating is ook tipies Du Preez: Louw het glo “uit die warmgepoepte binnekring van geleerde Afrikaners gebreek” (225-226). Sou hy dieselfde soort taal gebruik wanneer hy swart binnekringe beskryf? Nee, hy beperk sy onkiese, krasse veroordeling tot Afrikaners. Let op hoe Du Preez agterdog teen Louw probeer wek: “Dit het nie gehelp toe ek uitvind hy was ‘n lid van die Afrikaner-Broederbond nie, ook nie sy gedurige verwysings ns sy onherroeplike verbintenis tot die ‘volk’ nie. Toe moes ek boonop lees hy het in die jare dertig nogal ‘n affiniteit met die Nazi’s gehad en was glo vir ‘n kort tyd ‘n lid van die Gryshemde” (226). Louw het volgens Du Preez “nooit prontuit teen groter apartheid uitgepraat nie” (226).

Du Preez se artikels word gekenmerk aan komplimente vir homself. Hierdie artikel is geen uitsondering nie. Sy koerant, Vrye Weekblad (1988-1994), was Du Preez se “geveg vir demokrasie, vryheid en gelykberegtiging” (226). Watter resultate het hy behaal? Swart oorheersing, korrupsie, rommelstatus, wetteloosheid, agteruitgang, verval, eindelose ellende, ens. Du Preez is glo in 1987 deur Afrikaanssprekende linkses uitgedaag “om ‘n koerant in Afrikaans te begin wat apartheid en onreg onbevrees sou oopvlek en uitwys … Ek het die uitdaging aanvaar as my eie weergawe van lojale verset” (227). Nou is die tyd oorryp vir Du Preez se dislojale verset teen die ANC-regime se rassediskriminasie en onreg, bv onteiening sonder vergoeding, ens. Maar hy is baie meer terughoudend in sy kritiek op swartes as sy verdoeming van Afrikaners.

Die politikus, Robin Carlisle, skryf: Louw “called for the inclusion of coloureds into Afrikanerdom. He reiterated his opposition to separate universities” (250). Een van Louw se Wits-studente, Virginia van der Vliet, skryf: “For Louw there was no way he could envisage territorial separation (or separate universities) for Afrikaans-speaking coloured people” (257). Wat Louw in die jare sestig op sy onpraktiese manier – kyk Peter Louw se opmerking hier bo – nie kon voorsien nie, is dat swartes ná oopstelling al die eens blanke universiteite sou verswelg en die eens Afrikaanse universiteite sou verengels terwyl die tradisioneel swart universiteite sou voortgaan om swart en Engels te bly. Swartes het ‘n keuse tussen inklusiwiteit en eksklusiwiteit wat nie aan blankes gegun word nie. Swart studente verkies Engels terwyl ‘n keuse tussen Engels en Afrikaans as onderrigtaal nie aan blanke studente gegun word nie. Louw het ook nie die massiewe dislojaliteit jeens Afrikaans by bruin studente voorsien nie. In die bruin elite is daar feitlik niemand wat ononderhandelbaar aandring op Afrikaans as onderrigtaal nie; nie aan universiteite nie en al hoe meer selfs nie meer in skole nie. Blankes kan eersdaags die meerderheid Afrikaanssprekendes word.

As joernalis het Ton Vosloo (gebore in 1937) heelwat skuld aan die ondergang van die blanke politieke bewind en dus ook aan die onverkwiklike situasie waarin Afrikaans hom bevind. Hy was die inisieerder van die Afrikaanse Taalraad wat hy doelbewus op so ‘n manier geskep het dat taaloorwegings (die bevordering van Afrikaans) nie voorkeur geniet nie, maar politieke oorwegings, naamlik versoening. Vosloo stel Louw voor “as die Afrikaner se gewete” en verwys dan na Louw se wens van “voortbestaan in geregtigheid” (251). Die punt is egter dat voortbestaan vir blankes in Afrika so problematies is dat hulle dit net met sogenaamde onregtigheid, naamlik apartheid, kon verseker. Geregtigheid word dan sinoniem met die selfdood van die blankedom in Afrika.

Vosloo skryf: “Louw was sekerlik die prominentste Afrikanerdenker van sy tyd” (252). In 1994 is die blankes, volgens Vosloo, hulle “selfbeskikking in geregtigheid ontneem” (253). Dit is ‘n onduidelike en moontlik teenstrydige formulering. Dinge word deurmekaar gegooi. Het geregtigheid in 1994 en daarna geskied? Ek dink nie so nie; nie naasteby nie; eintlik glad nie. “Ons is nou ‘n oop gemeenskap” (253). Regtig? Kan blankes maak en sê wat hulle wil? Is daar vryheid van assosiasie soos die 1996-Grondwet (artikel 18) veronderstel is om te verseker? Mag blankes sake-ondernemings, verenigings of woonbuurte hê wat swartes uitsluit? Nee, aan blankes word die vereiste van inklusiwiteit opgelê terwyl swartes na hartelus eksklusief mag wees. Is ‘n oop gesprek moontlik? In die Afrikaanse hoofstroom-inligtingsmedia, waar Naspers/Media24 die monopolie het, word regse menings nie geduld nie. Selfs woorde soos blankes, nieblankes en Afrikaners word vermy.

Louw het glo ‘n voorwaarde vir ‘n oop gemeenskap gestel: “Die oop gemeenskap, die ware demokrasie, moet jaloers waak oor sy oopheid” (253). Vosloo maak die saak nog meer duister met sy opmerking: “Na my oordeel beteken dit: Ons kan en wil nie onderhoriges in ons eie land wees nie” (253). Korrek. Maar dit is presies waar die blankes nou is. Hulle is onderhoriges. Suid-Afrika is nie ‘n oop samelewing nie. Dat Suid-Afrika “ons [die blankes se] eie land” is, word deur die nuwe bewindhebbers ontken. Algemene stemreg in ‘n “ware demokrasie” het vir die blankes nie oopheid tot gevolg gehad nie; nie daglig nie, eerder stikdonker nag.

Virginia van der Vliet, een van Louw se Wits-studente, skryf: “According to Truida, his wife, Louw found speaking in front of big audiences ‘afskuwelik’, relishing the small classes at post-graduate level. He was in reality, she said, terribly shy and nervous in front of large audiences” (259-260). Louw “believed that ‘die beste dosente vir die eerstejaars moet les gee'” (259). Daar is heelwat sin hierin. Die beste dosente is nie noodwendig die beste akademici en/of navorsers nie.

Ek het die beste tot laaste oorgehou, naamlik PG du Plessis (1934-2017) se bydrae tot die bundel. Hy het Louw baie goed geken. Hy is dié mens wat met Louw as skrywer en akademikus gewandel het. Ek beskou Du Plessis se Fees van die ongenooides (2008) as een van die beste romans in Afrikaans, maar hy en sy boek het glad nie genoeg erkenning ontvang nie. Du Plessis was ‘n Wits-student, -kollega en vriend van Louw. Volgens Truida Pohl was hy Louw se “aangenome seun” (243). Sy het die gedig, “Vier gebede by jaargetye in die Boland,” in Louw se handskrif, wat hy in 1937 aan haar gegee het, enkele maande ná sy dood aan Du Plessis geskenk (243). Du Plessis noem iets oor Louw wat ek nêrens elders teëgekom het nie: “Toe sy hart begin lol, het hy uiteindelik op ‘n half-opgeligte bed in sy studeerkamer geslaap” (236). Sy hartaanvalle was in 1961 en 1968. Eintlik was Louw dus vir bykans die hele duur van sy ampstyd aan Wits (1958-1970) ‘n siek mens.

Du Plessis verwys na Louw as “iemand wat ek grensloos bewonder het” (234) en “die grootste mens wat ek geken en bewonder het” (241). Du Plessis sluit sy bydrae af met die opmerking: “Die grootste voorreg van my lewe: om Van Wyk Louw te kon ken” (243). Hy noem Louw se klasse “Sokraties”. Dit het nie om dogmatiese stellings gegaan nie. Dit is in daardie klasse waar Du Plessis “die grootste waarheid by Van Wyk Louw geleer het: om ‘dalk’ en ‘miskien’ voor jou gewaagde stellings en waarde-oordele te plaas” (234-235).

Ek was geskok toe Gerhard van Huyssteen, die voorsitter van die Taalkommissie van die Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns, op 19 November oorselfversekerd en uit die hoogte met allerhande hoogsaanvegbare stellings vorendag gekom het, soos dat die voortbestaan van Afrikaans glad nie bedreig word nie (gevolglik erken hy ruiterlik dat hy nie vir Afrikaans veg nie) en dat daar nie so iets soos anglisismes bestaan nie (gevolglik kan hy voortgaan om Kaaps as wonderlike, onskadelike Afrikaans op te hemel). Luister na die “Praat saam”-potgooi op die RSG-webwerf.

Du Plessis verduidelik dat daar oor Louw se digbundel, Tristia (1962), wat grootliks in Amsterdam geskryf is, die teenwoordigheid van Sheila Cussons hang. Namate Louw en Du Plessis se vriendskap gegroei het, het Louw hom al hoe meer in sy vertroue geneem. “Ek het geweet dat die vertroulikhede wat hy bereid was om met my te deel uit naggesprekke tussen twee mense kom en dus nie vir algemene konsumpsie is nie. Maar ek sal altyd onthou hoe sy stem gesak en sy oë versag het wanneer hy oor haar en hulle verhouding gepraat het” (239).

Louw was sedert 1934 ‘n lid van die Afrikaner-Broederbond (AB). Hy het Du Plessis as ‘n lid gewerf (236). Louw het Beyers Naudé se verraad teen die AB en die Afrikanerdom sterk afgekeur. Louw het hulle vriendskap verbreek deur aan Naudé, in Du Plessis se teenwoordigheid, te sê: “Beyers, ek en jy groet mekaar nie meer nie” (235). Vir Du Plessis het Louw gesê: “Hy kon sy verskille met die AB intern uitgemasel het, maar om na die Engelse koerante toe te hardloop, is verraad” (236).

By geleentheid het Du Plessis teenoor Louw beweer Afrikaners “is ‘n aanmatigende groepie mense – so min hier aan die verre suidpunt van ‘n agterlike kontinent. Waarop hy geantwoord het: ‘Hoeveel dink jy was die Grieke toe hulle ‘n beskawing geskep het?'” (236). Afrika is ongetwyfeld die agterlikste kontinent. Die kern van die ongedurigheid van die Afrikanerdom met die ANC-regime is die snelle agteruitgang sedert 1990/94 van (Europese/Westerse) beskawing. Hoewel Verwoerd vir Louw diep seergemaak het met sy aanval op Pluimsaad op Republiekdag, 31 Mei 1966, het die sluipmoord op Verwoerd op 6 September in dieselfde jaar vir Louw “diep geraak.” Hy het telkens gevra: “Waarheen is ons op pad?” Minder as vier dekades later het die antwoord geblyk te wees dat ons op pad na ‘n ramp was. Ná die betroubare en gesaghebbende leiding wat daar van Verwoerd uitgegaan het, het die Nasionale Party al hoe meer koers verloor.

Du Plessis skryf: “Die AB het vir my ‘n besondere bonus gebring. Dit het ‘n gewoonte geword dat ek Van Wyk Louw sou oplaai na die vergaderings toe. Ná die vergaderings, wanneer ek hom aflaai, het hy dan gevra: ‘Pieter, hoe lyk dit met ‘n slokkie?’ In sy studeerkamer, oor rooiwyn, het dan vir my die waardevolste gesprekke denkbaar gevolg” (236). “Slokkie” (ook op bladsy 243) is klaarblyklik ‘n omvorming van “slukkie”. Ek gebruik hierdie woord in die opskrif van hierdie rubriek omdat die Muller-bundel ‘n mondvol interessante en waardevolle inligting oor Louw bevat.

Die skryfster, Elsa Joubert (1922-2020), en haar man, Klaas Steytler (1922-1998), was anti-Afrikaner-gesind. Hulle was teleurgesteld toe David Pratt se sluipmoordpoging in 1960 op Verwoerd misluk het. In die 2017-vertaling van haar outobiografiese boek, Reisiger (2009), skryf Joubert: “We are shocked and upset when we hear that the Afrikaans actress and writer, Anna Neethling-Pohl and her producer sister, Truida Louw, stood watch the whole night in the passage outside the ward where Verwoerd was lying. NP van Wyk Louw (who is married to Truida) sat and waited in his car in the parking area. The word is that NP van Wyk Louw is a member of the Broederbond. Now it looks as though he is also a Verwoerd-man. I hear that MER [Maria Elizabeth Rothmann, 1875-1975] is a good friend of the Verwoerd family. She probably prayed hard for his recovery. So much for my writing to her asking her to lead us against Verwoerd! It’s no wonder she didn’t even acknowledge my letter” (Praag 10.06.2017). Ook oor Elsa Joubert: Praag 2.12.2017. Oor MER: Praag 5.08.2017.

Wat die voorafgaande, soos Joubert se kommentaar, aantoon, is dat Louw altyd genoeg – eintlik fundamenteel en onmiskenbaar – Afrikaner gebly het. Ons moet nie toelaat dat verlooptes daardie beeld skend nie.

Karel Combrinck: Ontwaak jy wat slaap

Ons Westerse beskawing is oor die eeue aan talle bedreigings blootgestel. Bedreigings van buite, maar dan veral, die ergste van almal: die bedreigings van binne. En as ons sê bedreigings van binne, dan bedoel ons daarmee die verskynsel dat mense hulle wil tot voortbestaan, verloor. Die beste voorbeeld hiervan uit die geskiedenis was die verval en ondergang van die Romeinse ryk. Maar daar is steeds nog die bedreigings  van buite ook en die grootste hiervan is  die knaende uitbreidingsdrang van die Moslemwêreld .

Die stryd tussen die Christen- en die Moslemwêreld strek oor eeue tot sover terug as die geboorte van die profeet Mohammed in 571. Kort na sy dood het die Moslemverowerings van reusagtige gebiede in Noord-Afrika, die Midde-Ooste, en die Verre-Ooste ‘n aanvang geneem. Binne die bestek van twee eeue het die Moslems vanuit hulle tuisvesting op die Arabiese skiereiland hulle heerskapy uitgebrei na (huidige benamings): Egipte, Libië, Algerië, Tunisië, Morokko, Spanje Israel , Irak, Iran, Sirië, Turkye, Oos-Europa en groot gebiede in die Verre-Ooste tot aan die grens van Indië. Vandag het bv. Indonesië die grootste Moslembevolking op aarde.

Vir ons van belang is dat tot en met die Moslemverowerings, die oorgrote meerderheid van die wêreld se Christenbevolking in Noord-Afrika gewoon het. Die Moslems het hieraan ‘n einde gemaak en sedertdien het die Christenteenwoordigheid in hierdie lande tot onbeduidende minderhede gekwyn. Deur die geskiedenis het die Westelike Christenbevolkings van tyd tot tyd daadwerklike pogings aangewend om die Moslemuitbreiding hok te slaan, maar dikwels, het hulle net kop gegee.

Na hulle verowerings van die sesde en sewende eeu het Moslems (Arabiere en Turke) talle skuiwe gemaak in die rigting van Sentraal- en Wes-Europa. Soms het hulle hulle teen sterk weerstand vasgeloop. By ander geleenthede , soos byvoorbeeld nou, sonder enige weerstand hoegenaamd.

Van 711 tot 1492 was Spanje in die hande van die Arabiere. Kort nadat hulle Spanje oorrompel het, het die Arabiese (Moslem-) veroweraars verdere invalle in Frankryk onderneem, maar daar, nadat hulle 500 km ver gevorder het, is hulle in 732 by die stad Poitiers voorgekeer deur Karel Martel en na Spanje teruggedryf. In 1492 het die Christelike Spanjaarde na agt eeue se stryd teen Moslemoorheersing die besetters finaal uit hulle land verjaag.

In 1463 het die Turke Konstantinopel, die hoofstad van die Oos-Romeinse ryk en ook van die Christelike wêreld van daardie tyd oorrompel. Konstantinopel is vernoem na die eerste Romeinse keiser wat die Christelike geloof aangeneem het. Bitter ironies was dat die Turkse inname van Konstantinopel, (voortaan bekend as Instanboel), moontlik gemaak is deur die plundering van die stad enkele jare tevore deur die Kruisvaarders wat die stad se vermoëns om homself te verdedig onherroeplik verwoes het. Die val van Konstantinopel het die deure wyd oopgegooi vir Turkse verowering van die hele Oos-Mediterreense en Oos-Europese gebied.

In 1529 vertrek ‘n reuse- Turkse vloot in die rigting van die Wes-Middellandse See. Hulle word by die slag van Lepanto in die Golf van Korinte (nie ver van Athene nie) deur ‘n koalisievloot van Christelike lande oortuigend verslaan.

Die slag van Lepanto in 1571, voorstelling deur ‘n onbekende Engelse skilder

Dwarsdeur die 17de en 18de eeue het die Turke volhardend probeer om Wene in te neem en sodoende hulle pad oorland na Wes-Europa oop te maak. In 1716 is hulle pogings finaal die nek ingeslaan deur die Oostenrykse veldheer, Prins Eugen.

Vir eeue na die val van Konstantinopel  was die Turke in beheer van Griekeland en die Balkanstate totdat hulle tydens die Griekse vryheidsoorlog van die vroeë negentiende eeu verdryf is, met die uitsondering van die grondgebied aan die Westelike oewer van die Bosforus waar onder meer Konstantinopel (die huidige Istanboel) en die oudste belangrike gebou in die Christelike beskawing, nl. die Katedraal Aya Sophia, geleë is. Die Aya Sophia is terloops pas deur pres. Erdogan van Turkye tot moskee verklaar.

In ‘n onlangse artikel het Leon Lemmer die profetiese boek , Omsingel die laer van die heiliges deur Jean Raspail bespreek wat handel oor die omsingeling van die Europese beskawing deur hordes uit die derde wêreld. Profeties is dit nie heeltemal nie, want dit is gegrond op sy waarnemings van verwikkelings voor — en tydens — die skrywe van die boek. Tog is dit merkwaardig hoe dinge gebeur presies soos hy dit in 1973 voorsien het. As beskrywing van wat nou besig is om te gebeur, is “oorstroming” moontlik ‘n meer akkurate beskrywing  as “omsingeling”. ‘n Vyand wat jou omsingel kan jy nog beveg, maar teen dié wat jou binnegesypel het, is jy magteloos.

Vandag beleef ons die klakkelose aanvaarding van miljoene Moslems uit Turkye en Noord-Afrika in bv Frankryk; dié land sit tans met ‘n bevolking van meer ses miljoen Moslems. En in Engeland, Nederland en Duitsland is die situasie nie veel beter nie. Hierdie instroming sou vanselfsprekend nie moontlik gewees het sonder die goedkeuring, en selfs aanmoediging van opeenvolgende Europese regerings nie. Dink vir ‘n oomblik maar aan mev Merkel wat ‘n jaar of wat gelede die instroming van miljoene “asielsoekers” uit die derde wêreld as ‘n “geleentheid vir Duitsland” beskryf het. (Eine Chance fur Deutschland).

Daar is boeke te skryf oor die maniere waarop die Westerse beskawings besig is om hulleself af te takel. Die groot vraag is natuurlik waarom hulle dit wil doen. Daar is meer as een moontlike verklaring. Een is dat ‘n beskawing wie se einde begin nader kom, die neiging het om met die naderende katastrofe te flankeer. Nog ‘n moontlikheid kan wees dat ‘n beskawing wat so’n laagtepunt bereik het soos die huidige Weste, verkies om ‘n vinnige einde daaraan te maak ten einde weer van voor af te begin of om selfs heeltemal te verdwyn. En dan is daar natuurlik die sterk moontlikheid dat iemand besig is om die situasie te manipuleer ten einde voordeel daaruit te kan trek en te kan oorheers.

Maar as daar dan nou wel ‘n ontwaking in Europese lande sou kom oor die snelle oorname van hulle lande deur Moslem indringers, dan gebeur dit, ironies genoeg, danksy die optredes van die Moslemekstremiste self. Ten einde die artikel nie te lank te maak nie, noem ons net kortliks enkele onlangse gevalle :

  • 2015: Aanslag teen die Paryse hekelpublikasie Charlie Hebdo. 12 mense gedood en 11 verwond.
  • 2015: Aanval op die Paryse nagklub Bataclan. 130 mense dood en 413 beseer.
  • 2016: ‘n Moslembesetene jaag met ‘n vragmotor in ‘n skare feesvierendes in die stad Nice in. 86 mense dood en talle beseer.
  • ‘n Week of wat gelede word ‘n Franse onderwyser in Parys voor sy skool, ten aansien van talle skoolkinders deur ‘n Moslem maniak onthoof.
  • En pas weer word drie vrouens in ‘n kerk in Nice keelaf gesny.

In die afwesigheid van enige wil om die invloei van inkommers aan bande te lê, probeer die Europese regerings die probleem besweer met spoeg-en-plakmaatreëls wat maar net die uiteindelike ramp uitstel. Al die beklekkery en stertswaaiery van Westerse regerings stel die Moslems allermins tevrede. Inteendeel is daar miljoene Moslems wêreldwyd aan die betoog teen Frankryk en dit is wensdenkery dat hierdie oorverhitte atmosfeer nie na Europa gaan oorwaai nie. Vir hierdie situasie het die huidige en ‘n reeks vorige regerings net hulself te blameer. Daar is politieke partye, publikasies en indiwidue wat dekades lank reeds teen hierdie dreigende katastrofe probeer waarsku, maar hulle word deurgaans afgemaak as  “ekstreemregs” en dus ignoreerbaar. Daar is niemand so doof as hy wat nie wil hoor nie. Klink bekend nè?

Veral ontstellend is dat die Moslems, benewens die besetting van gedeeltes van Europese stede, ook voorskriftelik wil wees oor beleid buite die gebiede wat hulle vir alle praktiese doeleindes volledig beheer: Halaalkos in skoolkafeterias, selfs in openbare staatskole, Moslemskole waar kinders teen die Weste geïndoktrineer word, die toepassing van Moslemwette deur Moslemhowe, moskees om elke draai ten spyte daarvan dat Christene wêreldwyd uit Moslemlande verdryf word en geen Christelike kerke aldaar toegelaaat word nie.

Te midde van dít alles maak die Europese Unie en EU-lidlande net nog meer en meer regulasies en voorskrifte wat ” diskriminasie” teen die Moslem- en ander inkommers verbied. Dis asof hulle hul eie graf nie vinnig genoeg kan grawe nie. Die geykte argument is altyd “Ja, maar Moslems is nie almal radikaal nie.” Dit is so, maar hoe weet die Franse en ander Europese lande se polisie watter Moslems is radikaal, of potensieel radikaal en watter nie en as hulle weet, waarom vind die aanvalle dan plaas? Daar is natuurlik gevalle waar hulle wel duidelik geweet het dat ‘n bepaalde persoon ‘n radikaal is en hom nogtans vryelik laat rondloop het soos in die geval van die maniak wat die onderwyser onthoof het. En in elk geval, Moslems radikaliseer oornag.

Een van die redes waarom die Moslems so suksesvol is in hulle pogings om die Westerse wêreld te oorspoel, is dat hulle in sekere opsigte die waardes respekteer wat die Westerse samelewings lank reeds verwerp het: Hulle is konserwatief, hulle het die wil om te wen, hulle is familievas, geheg aan hulle geloof, hulle duld nie homoseksuele huwelike nie, hulle het hoër morele standaarde, hulle vrouens loop nie half kaalbas in die straat en selfs in kerke rond nie. In ‘n neutedop, in Europa is die moskees vol en die kerke leeg.

Natuurlik is daar dié in hulle geledere wat onskuldige mense vermoor en vermink en dis ‘n probleem — ‘n probleem vir ons, maar ook ‘n probleem vir hulle want die oorgrote meerderheid slagoffers van Moslemterreur  is ander Moslems. Lankal reeds het die Moslemwêreld tot die besef gekom dat hulle met ‘n frontale gewelddadige aanslag teen die Weste nie veel verder sal kom nie. Daarom het hulle eerder die strategie begin volg van geleidelike insypeling, want hulle het maar te goed verstaan dat die Westerse humanistiese samelewings teen die instroming van “arme drommels ” uit die derde wêreld nie bestand is nie. Enkele jare gelede het die Turkse president, Erdogan, tydens ‘n toespraak voor ‘n Turkse gehoor in Duitsland uitgeroep: “Dis nie nodig om Turkye as lid van die Europese Unie toe te laat nie. Turkye is reeds in Europa!”

Het die Europese beskawings ‘n kans om hulle teen hierdie dreigende oorstroming te verweer? Die kanse lyk uiters skraal, maar as daar dan tog ‘n kans is, sal dit in die eerste plek afhang daarvan of die Europese beskawings daarin kan slaag om eers die stryd teen hulleself te wen.

Sydney Gregan: Word jy nog begeester deur 16 Desember?

Op 16 Desember sal die Afrikanervolk weer die Gelofte herdenk. Dit wil somtyds voorkom of baie volksgenote die dag herdenk asof hulle blomme op ‘n geliefde se graf gaan plaas. Of dalk om hulle gewete te sus. Want wat na die 16de gebeur, vertel wat talle Afrikaners betref, ‘n verhaal van traak-my-nie-agtigheid en argeloosheid oor die erfenis en toekoms van die Afrikaner. So asof die doodsklok vir die volk van weleer gelui het en daar nou maar bloot na ‘n ekonomiese leefruimte in die veelrassige nuwe Suid-Afrika gesoek moet word.

Dit is dán wanneer ‘n mens besef dat die diepgang van die gebeure van 16 Desember by baie verbygegaan het. Dit is die diepte van die gebeurtenis wat langdurige waarde daaraan gee en nie die blote feit van ‘n militêre oorwinning oor die Zoeloes op daardie dag nie. Bloot militêr gesien is daar selfs die skeptici en kritici wat beweer dat die 469 manne beter toegerus was as die sowat 12 000 Zoeloes en derhalwe nie eers aan daardie faset veel waarde wil heg nie.

Daarom behoort die militêre van die historiese dag nooit in afsondering gesien te word nie, want dít alleen kan nie langdurige begeestering by ‘n volk opwek nie. Die gebeure wat Bloedrivier voorafgegaan het, het ewigheidswaarde vir diegene wat bereid is om dit in te sien en deel van hulle lewens- en wêreldbeskouing te maak. Bloedrivier is nie ‘n dag nie, maar die kulminasie van ‘n strewe wat in God sy hoogtepunt gevind het.

Die trekkers in Natal was op die vooraand van 16 Desember op ‘n geestelike laagtepunt. Die gebeure rondom Italeni, Bloukrans en Weenen; die bloedvergieting, leiertwis, pessimisme, angs en nood, het die hele Groot Trek op ‘n mespunt laat balanseer. Kaalvoet oor die Drakensberge ja, maar was alles dan verniet? moes seker die vraag by baie van daardie mense gewees het.

En dan is die vraag watter faktore het dan die deurslag bepaal? Eerstens glo ek die onwrikbare geloof by daardie mense wat geanker was in, soos hulle dit self gestel het, die “Almagtige God”. By al hulle gebreke en al die kritiek wat mens kan lewer moet moet mens eenvoudig in stomme verbasing en verwondering staan dat hulle moed en hoop so vas geanker was in hulle geloof. Hulle het in totale afhanklikheid van God gelewe. Dit was ‘n opregte Godsgeloof en nie ‘n platvloerse klein- of bygeloof nie. Ja, geen sakpasgeloof nie. Dit was die grondslag van hulle hele bestaan.

Tweedens, en omdat hulle geloof so sterk was, kon hulle die terugslae en die storms weerstaan. ‘n Ewigheidsgeloof kan die daaglikse houe hanteer en sal, selfs in tye van diepe ellende en smart, ‘n volk dra deur baie diep driwwe en verhef tot baie groot hoogtes. Feit is hulle het gebid en was in lewende gesprek met hulle Heiland. Hulle was dalk van die wêreld verlate, maar het ‘n onlosmaaklike lewende band met God gehandhaaf. Dit het hulle gedra deur die pessimisme, die angs en verdriet; ja en selfs die vrees wat hulle moes ervaar het.

Dit is egter die derde faktor wat baie mense vandag miskyk. Die trekkers het ‘n leier in die persoon van Andries Pretorius gevind wat, soos ons gesien het, menslik gesproke feitlik onkreukbaar was en wat dapperheid betref, sonder gelyke. Leierskap in sulke tye speel, soos wat die ganse geskiedenis bewys, ‘n deurslaggewende rol. Leiers wat nie wik nie, wat nie terugdeins nie, wat nie by die vyand aanlê of toenadering soek nie. Pretorius het geweet daar is net een uitweg: verslaan die Zoeloes! En dít het hy in sy voorbeeld na woord en daad met onderskeiding gedoen – tot begeestering van sy manne en vir geslagte lank. Dit het die kroon op die gebeure geplaas.

Die wyse waarop die Voortrekkers die oorwinning beleef het, vertel van ‘n gesindheid van dankbaarheid en nederigheid, eerder as van selfsug, hoogmoed en selfverheffing. Ja, hulle het besef wie en wat die deurslag gegee het.

Ons moet daardie tipe van ons volk vandag vergelyk met dít wat ons tot ‘n groot mate is en geword het en rondom ons waarneem. Waarin lê ons lewe verankerd? In ons daaglikse oorlewing of in ons daaglikse dankbaarheid? In ‘n materiële toekomsverwagting of in ‘n Godsverwagting van ‘n lewe anderkant hierdie lewe? Kan ons nog praat van ‘n onwrikbare geloof in die “Almagtige God”, bedoelende Hy wat oor alles regeer en ook oor ons volk se toekoms? Feit is, indien daardie geloof nie onwrikbaar is nie; maar deur stormpies en rukwinde soos Covid-19 en “menseregte” omgewaai en meegesleur word, sal Geloftedag vir ons geen begeestering inhou nie, maar vir seker slegs hoogstens ‘n gewetenswroeging wat baie maklik deur ander aktiwiteite verdring sal word. Dit is immers wat die woorde “in totale afhanklikheid van God” beteken. Die 1961-grondwet het gepraat van “In nederige afhankheid van die Almagtige God”. Wonder ons nog hoekom ons in hierdie situasie verkeer met ‘n Grondwet wat spog “Ons die mense”? As jou hoogste wet in jou land God minag, vra dan nie verdere vrae oor jou toekoms nie!

‘n Bygeloof en ‘n kleingeloof het as neweprodukte hoogmoed, verwaandheid, arrogansie, selfsug, eersug – iets wat ons samelewing vandag ten ene male kenmerk. Wanneer jou afhanklikeid in jou “menseregte” gesetel is in stede van in God, dan is daar geen diepgang meer in jou bestaan nie. Dan word selfs kerkbesoek ‘n formaliteit eerder as ‘n opregte behoefte om jou afhanklikheid te bevestig en te bestendig. Hoe oppervlakkig het alles nie geword nie! Ons het trots op ‘n verlede vervang met hoogmoed en selfverheffing in nietige gebeurtenisse soos om ‘n “World Cup” te wen en mekaar dan “high fives” te gee na die tyd terwyl Bok van Blerk “De la Rey” in die agtergrond sing, net om ons nog ‘n bietjie “moed” te gee. Maar dan die vraag: Vir wat sal ons dan daardie moed aanwend?

Wat die derde faktor betref, is ons soekende na ‘n Afrikanerleier vandag wat nie gemeensaak maak met die vyand nie; wat nie praat van “ons” Grondwet nie, wat in woord en daad die Afrikaner sal lei uit hierdie moeras omdat hy self bo alle verdenking staan. In ‘n Godsgeloof verankerd en wat die vryheid van sy volk in ‘n eie vaderland begeer. Dis tog waarom die Voortrekkers getrek het – om vry en soewerein te wees in ‘n land van hulle eie.

Om jouself te betuig uit hoofde van ‘n verankerdheid in God en jouself te handhaaf teenoor die vyand vereis dat jy grense sal trek tussen jou en daardie vyand. Is ons nog daartoe in staat en bereid? Of het menseregte ons so sag gemaak dat ons in ons verwardheid nie eers meer vriend van vyand kan onderskei nie? Vergeet daarvan om “tyd te koop” en te hoop dat die vyand homself sal uitbrand of die “meerderheid” sal begin insien dat “dinge” behoort te verander. Beginselvaste mense koop nie tyd nie en wag nie dat ander sal insien wat verkeerd is nie. Die uur van afrekening is soos 16 Desember nou elke dag van ons lewe en nie meer ‘n bepaalde dag in die toekoms nie.

Is daar ‘n beter bewys van die hopeloosheid van ‘n toekomsverwagting as die geprewel na elke plaasmoord dat dit nou “genoeg” was?

Ek het begin deur te sê dat 16 Desember slegs weer waarde op die 17de én daarna sal hê as ons dit ‘n roeping maak, eerder as ‘n dag om te herdenk. As ons die grondslag van ons bestaan suiwer hou. As ons soos die manne van Bloedrivier op die almag van God vas-vertrouend sal lewe en bou.

Dis slegs dan wanneer ons met alle eerlikheid sal kan onderneem: “Gee ook ons die krag o Here om te handhaaf en te hou!” Mag die God van Bloedrivier, ja die God van alle eeue, ons volk tot besinning bring in hierdie ewe droewige tyd as in 1838. Terwyl daar nog tyd is.

Leon Lemmer: The New York Times se proslawe- en proswart-projek (Deel 2)

Ek het reeds ‘n algemene karakterisering van The New York Times (hierna die Times) se 1619-projek verskaf, asook Phillip Magness se kommentaar daarop (Praag 5.12.2020). Hierdie rubriek handel oor Peter W Wood (gebore in 1953) se beter en veel meer omvattende boek oor dieselfde onderwerp: 1620: A critical response to the 1619 Project (New York: Encounter Books, 2020, 272p, $18,00). “My real agenda is to illuminate what the 1619 Project means for America” (Kindle 3091).

Ek veronderstel dat lesers kennis geneem het van wat ek in my vorige rubriek geskryf het. Soos sy kollega en vriend, Stanley Kurtz (Praag 8.08.2020), is Wood ‘n sosiale of kulturele antropoloog (656). Albei is behoudend; iets wat uitsonderlik in daardie geledere is. Wood noem sy benadering “conservative and traditionalist” (121). Wood is reeds ‘n dekade lank die president van die Amerikaanse National Association of Scholars (379), met as missie “to sustain the tradition of reasoned scholarship and civil debate in American colleges and universities” – iets wat baie nodig is, al sou ‘n mens geneig wees om te dink dat universiteite vanselfsprekend sodanig moet wees.

Om propagandistiese redes verhef die Times 1619 tot die aanvangsjaar van Amerika se geskiedenis. Dit is toe die eerste slawe daar voet aan wal gesit het. Dit is die 2019-voortsetting van hierdie koerant se “The Truth Is Worth It”-veldtog waarmee in 2017 begin is (785). Historici is egter geneig om eerder 1620 (die aankoms van die Mayflower met die Pelgrims in Plymouth), 1630 (die aankoms van die Puriteine in Salem, ‘n gemeenskap wat volgens John Winthrop “a city upon a hill”* sou wees – 2432) of 1776 (die verklaring van onafhanklikheid van Brittanje, met as regte “equality, life, liberty, and the pursuit of happiness” – 1676) as die eintlike beginjaar van Amerika se kenmerkende geskiedenis te beskou. “The Mayflower Compact** … pointed the way toward America’s self-government” (159). Dit is waarom die hooftitel van die boek 1620 is – ‘n ontkenning van die deurslaggewende belang van die slawe in die vorming van die wesenlike aard van die Amerikaanse samelewing. Die 1619-projek stel die Amerikaanse geskiedenis voor as vier eeue van rassistiese onderdrukking terwyl Wood meen dat dit eerder om vryheid (“liberty”) en geregtigheid (“justice”) vir almal gegaan het. “America was never a ‘slavocracy'” (159).

[* “n Stad wat op ‘n berg lê, kan nie weggesteek word nie” (Matteus 5:14).

** Kyk hier onder. Die Mayflower Compact gee, volgens Wood, “the first glimmer of the American republic” (394).]

In die voorwerk verwys Kurtz na “the 1619 Project’s mendacity” en noem dit ‘n “exercise in manipulation” (2). William Allen bestempel Wood se boek “as the most comprehensive response to the ill-fated 1619 Project,” onder meer “pinpointing its consistent resort to misrepresentation that cannot be dismissed as merely different interpretations … The 1619 Project failed … Its purpose was cultural shakedown” (11). Mary Grabar noem dat Wood die Times se herskrywing/transformasie (“reframing”) van Amerika se geskiedenis ontbloot as “the jumble of lies, half-lies, logical fallacies, bad history, and bad faith of a project motivated by greed and hatred of America” (19).* Magness het ook Wood se boek verwelkom (23). Wat Wood volgens Robert Paquette doen, is “to clear away the dangerous rubbish put forth by the 1619 Project” (31). Dit is die soort kritiek wat ook teen Patric Tariq Mellet se boek, The lie of 1652 (Praag 10.10.2020), geopper kan word. In Mellet se geval is die hoofmotivering skynbaar om afkeer, indien nie haat nie, teen Suid-Afrika se blankes, veral Afrikaners, te saai.

[* Grabar se boek, Debunking the 1619 Project, is geskeduleer om op 7 September 2021 te verskyn (Kindle $17,24).]

Wood begin sy voorwoord met verwysing na Christopher Columbus, wat tradisioneel as die ontdekker, in 1492, van die Nuwe Wêreld, die Amerikas, erken word. Toe het slawerny reeds eeue lank – “from time immemorial” (293) – in die Amerikas bestaan. Die aankoms van slawe in Jamestown in 1619 behoort dus nie opgeblaas te word asof dit van hemelskuddende belang is nie. “The year 1492 changed the world, but not by introducing slavery to the Americas” (306). Vóór die aankoms van die blankes was die inheemse bevolking onderhewig aan baie erger dinge as gedwonge arbeid. “Captured people fed the almost industrial level of human sacrifice at the center of the Aztec Empire” (296), insluitende kannibalisme. Setlaars van Britse oorsprong was ook nie die eerste blanke eienaars van swart Afrika-slawe in Amerika nie. “Some of the African slaves were sent to Spanish settlements along what is now the Eastern Seaboard of the United States. In 1526, Lucas Vázquez de Ayllón established a settlement on the coast of Georgia, San Miguel de Gualdape, supplied by African slaves. Enslaved African men were frequently assigned to oversee native American slaves … [They] were infamous for the brutality with which they treated them” (318).

Die 1619-projek dank sy benaming aan die meer as 20 slawe wat in 1619 aan boord van die White Lion in Jamestown, Virginia, aangekom het. Wat die Times na bewering wil doen, is: “On the 400th anniversary of this fateful moment, it is finally time to tell our story truthfully” (329). Die teenwoordigheid van hierdie slawe, volgens die Times,”inaugurated a barbaric system of chattel slavery that would last for the next 250 years [until 1865]. This is sometimes referred to as the country’s original sin, but it is more than that: It is the country’s very origin” (333).

Daardie “slawe” was in werklikheid nie amptelik slawe nie “because [in 1619] slavery was not recognized by English common law” (524). “In Virginia, the records show that many of the captives were, after a term of indenture, set free. None were recorded as slaves” (527). “When the records of this time refer to ‘slaves’, they generally mean Englishmen who had been convicted of crimes and who were punished by a period of involuntary servitude” (538). “The best term for the condition of the involuntary immigrants of 1619 is ‘servitude’ … The transition to slavery lay years into the future” (550).

“The Times’ sloppiness about historical facts is one reason to approach with caution its claims about 1619 as the decisive moment in America’s descent into racial despotism” (585). Die besware van vyf gesaghebbende historici teen die 1619-projek is op 29 Desember 2019 in die Times gepubliseer (601). “Refusing to correct any of the inaccuracies he [Jake Silverstein, the magazine editor] explains: “Historical understanding is not fixed … differing views exist” (604). Die onderliggende euwel hier het ‘n naam, naamlik postmodernisme. Daarvolgens is feite nie meer deurslagggewend nie. Dit gaan by uitstek om vrye vertolking, dus om te maak soos jy wil. ‘n Feit word verwring tot ‘n aanname (951). “Postmodernism favors the stories told by the ‘oppressed’. It divides society into two parts, the privileged and those whom the privileged exploit” (955). “The poor and oppressed … enjoy a special kind of truth-telling” (958).

Silverstein skryf: “What we hoped our project would do: expand the reader’s sense of the American past” (612). Wood noem dit “mythology” (616), “pseudohistory” (808) en “fake history” (612) – dus “deliberate misinformation” (2974). Dit is “a new way of looking at our history through the lens of racial oppression” (623). “The 1619 Project aims to unseat white supremacy” (962). Sedert 1994 ervaar ons in Suid-Afrika blatante swart heerssugtigheid, maar het u al ooit die frase “black supremacy” as ‘n verwyt gehoor? Nee, daar is net “white supremacy” en natuurlik ook uitsluitlik blanke “rassisme”. Daar is “appeal[s] to black pride” (966) wanneer die geskiedenis en werklikheid gebuig/getransformeer word. Daarteenoor is daar verguising van die blankes. In die byderwetse politiek is daar blykbaar niks waarop die blankes met reg trots kan of mag wees nie.

‘n Interessante opmerking is dat Amerikaanse slawe vyf en ‘n halwe dag per week gewerk het (670). In my jeug het die meeste werknemers so ‘n werkweek gehad. In die meeste gevalle het die halfdag se werk op Saterdae later weggeval. Deesdae is ‘n vyfdag-werkweek ‘n algemene verskynsel. Michael le Cordeur het al herhaaldelik beweer dat slawe aan die Kaap net een dag in die jaar vry gehad het. Byvoorbeeld: “Destyds moes die slawe elke dag werk. Hulle het een dag in die jaar af gehad: die dag ná Nuwejaar” (WAM Carstens en Michael le Cordeur, reds, Ons kom van vêr, Tygervallei: Naledi, 2016, p 264). Dit is glo die rede waarom die Klopse Kaapstad tradisioneel jaarliks op 2 Januarie op horings geneem het. Daar is volgens Le Cordeur “‘n ryk en hartseer geskiedenis” agter daardie “uitbundigheid” (258). Die vraag is of hy, soos die Times, nie doelbewus lieg ter bevordering van sy pro-nieblanke en anti-blanke gesindheid nie. Historici kan gerus uitspraak oor Le Cordeur se bewering lewer.

Nikole Hannah-Jones, die Times-joernalis en hoofaktivis van die 1619-projek, bevorder die slawe- en swartsaak deur die destydse gebeure soos volg te verwoord: “Those men and women who came ashore on that August [1619] day were the beginning of American slavery. They were among the 12.5 million Africans who would be kidnapped from their homes and brought in chains across the Atlantic Ocean in the largest forced migration in human history until the Second World War” (686). Sy noem nie dat die swart slawe deur mede-swartes gevange geneem is nie. Nog minder verwys sy na slawerny binne Afrika wat baie langer as die trans-Atlantiese slawerny geduur het en veel groter afmetings aangeneem het. Arabiere het ook ‘n baie groter rol as blankes in slawerny gespeel, maar hulle word nie naasteby in dieselfde mate daarvoor verkwalik nie. Wood skryf: “Untold millions of Africans had been trafficked by Arabs and others for perhaps a thousand years before the Atlantic slave trade began. While a heartbreaking 12.5 million Africans were transported across the Atantic, the number shipped to North America was only 388 000. Hannah-Jones fires her indignation at British North America, but she loads her weapon with numbers from Mexico, the Caribbean, and Brazil” (690).

Wood skryf: “The slaves who landed in Virginia were the first we know of who were brought to an English colony on the North American mainland. That indeed is something, but is it the country’s ‘very origin’?” (341). Wood vra: “If the project succceeds in making slavery the distinguishing aspect of American history, what are the likely consequences for the nation?” (364) en “On whose intellectual authority did the Times make the audacious claims that are the substance of the 1619 Project?” (368). “The 1619 Project came from somewhere, and I suspect it came mostly out of our universities, in which radical identitarian politics and theories of racial oppression have long been taking shape. The way American history is taught in colleges and universities has some bearing on how the Times now believes American history should be taught in grade schools and high schools across the country” (383).

Wood beskryf die Mayflower Compact, die gelofte wat die Pelgrim-setlaars in 1620 aan boord van die skip afgelê het, as ‘n “agreement on how they would conduct themselves once they got on shore” (408). Sodanige onderneming was nodig omdat hulle in Plymouth aanvanklik nie in die Britse kolonie by Jamestown en dus onderhewig aan Britse wette was nie (412). “By penning the Compact … they planted a seed. The document sketched, for the first time in European settlement of the New World, an ideal of self-government based on justice” (422). Die Pelgrims se ideaal was “our better ordering and preservation [as a community] … for the general good” (433). “[The Compact] had a sense of common identity, a ‘we’ that spoke for ‘us'” (2428). “The colonists agreed to a form of democracy” (1708). Die Compact was ‘n gelofte aan God, “the most unbreakable promise of all” (436). Gestel die ANC het, voordat hy in 1994 die politieke mag oorgeneem het, die Amerikaanse Pelgrims se voorbeeld nagevolg en ‘n etiese kode opgestel waaraan die ANC-regime sou voldoen. As dit vir hulle erns was, hoeveel beter kon die Nuwe Suid-Afrika nie gewees het nie? Nou steek Suid-Afrika baie sleg by Amerika en ander Westerse lande af. Die staatskas word rot en kaal gesteel. In 1996 is daar wel ‘n etiese kode vir alle parlementslede daargestel, maar die toepassing is klaarblyklik gebrekkig.

Wood vra: “Was the arrival of the White Lion at Jamestown [in 1619] really the founding event of what would become the American republic? No. It was something but not that – a minor incident that casts light on a small-scale society that as yet had no firm boundaries or abiding sense of purpose” (704). Hoekom kom Hannah-Jones weg met oordrywing en die verkondiging van onwaarhede? Omdat sy deur die Times se dubbele standaarde bevoordeel word. “Hannah-Jones had achieved a position of some authority at the newspaper and was in many respects exempt from ordinary forms of accountability” (823). “[She] had been challenged on what might be called matters of journalistic integrity” (827). Maar die Times verkies om kritiek te ignoreer “and to create a bubble in which everyone appears to agree with their views” (848).

Hannah-Jones “knew in advance that ‘almost every aspect of American life’ has ‘to do with slavery’: this judgment precedes the ‘rigorous scholarship’ she says was undertaken” (855). “Mostly, Hannah-Jones goes in search of hidden racism” (884). Sy is selfs gunstig beïndruk met die onrus wat daar na die dood van die swart George Floyd – die nek-episode – in Mei 2020 uitgebreek het en noem dit “the 1619 Riots” (904). Sy het hierdie oproer geregverdig “as an appropriate response to black oppression” (1461). Sy het selfs beweer: “Destroying property, which can be replaced, is not violence” (1465) en “I think I would not describe looting as violence. Looting is property damage” (1469). “Often, the Negro does not even want what he takes. He wants the experience of taking. Negroes have committed crimes, but they are the derivative crimes, and they are born of the greater crimes of the white society” (1473). In Suid-Afrika is daar baie swartes wat “the experience of taking” het. Maar daar is ook baie wat nog nie gesteel het nie. Hoe sou die land lyk as almal van hulle daardie ervaring opdoen? Dit is gewoon irrasioneel en dwaas om te beweer dat die vernietiging van bv skole en biblioteke, asook die stroping van winkels, nie geweld is nie maar bloot die beskadiging van vervangbare eiendom.

Die 1619-projek in sy geheel geniet voorspelbaar die ondersteuning van Oprah Winfrey (908, 1501). Waaraan mense soos Hannah-Jones en Winfrey ly, is historiese ongeletterdheid (936). Hulle ken nie , of stel nie belang in, die outentieke geskiedenis nie en verkies om dit volgens hulle wense te herskryf. Daardie getransformeerde geskiedenis vind al hoe meer neerslag in skole en aan universiteite, ook in Suid-Afrika. “Much of American education has privoted from teaching to messaging” (944). Dit is eintlik blatante linkse propaganda. Dit gebeur nie net in die vak geskiedenis nie, maar in die geval van universiteite by uitstek in al die humaniora en sosiale wetenskappe. Hierdie akademies-wetenskaplike verval is onlangs gesaghebbend geboekstaaf in Helen Pluckmore en James Lindsay se boek, Critical theories: How universities made everything about race, gender, and identity – and why this harms everybody (2020, Kindle $25,86).

In hoofstuk 4 reduseer Wood die kern van die 1619-projek tot vyf stellings of kwessies: [1] “The American Revolution was fought to protect American slave owners from the threat of abolition by the British authorities” (983). [2] Matthew Desmond se standpunt “that plantation slavery was the foundation of American capitalism” (990). [3] “The nation’s history is best understood as a struggle by American blacks against white supremacy” (990). [4] Abraham Lincoln “was a racist whose primary intent was to keep blacks and whites separate” (987). [5] “For the most part, black Americans fought back alone” (987). Aan elk van [1] tot [4] wy Wood ‘n hoofstuk. In my vorige rubriek is hulle ook bespreek.

[5] het so min substansie dat Wood dit dadelik afhandel. Dit is blankes, in Brittanje en Amerika, wat die leiding in die vrystelling van die slawe geneem het (990), “an antislavery crusade that was unique in the history of the world” (1056). Dit is blankes wat ná die Burgeroorlog die Grondwet aangepas het – die vrystelling van die slawe in 1865; ook in bv die 1960’s weens die burgerregtebeweging (994). Op die ondersteuning van linkse blankes kon die Amerikaanse swartes altyd reken. In Suid-Afrika het die swartes ook nie alleen hulle “bevrydingstryd” gestry nie. In deurslaggewende opsigte het Jode, ander blankes, insluitende verloopte Afrikaners, asook Indiërs, vir ANC-swartes die weg aangedui en hulle in ander opsigte gehelp. Let op Hannah-Jones se uiters radikale siening van slawerny: “Enslaved people were not recognized as human beings but as property that could be mortgaged, traded, bought, sold, used as collateral, given as a gift and disposed of violently” (1031).

Wat Wood nuut oor [1] sê, is dat ‘n swart historikus, Leslie M Harris, bekend gemaak het dat sy voor die publikasie van die 1619-projek deur die Times genader is oor die vraag of die onafhanklikheidsoorlog gevoer is om die voortsetting van slawerny te verseker. Sy het dit as ‘n feitefout uitgewys maar haar mening is geïgnoreer (1073). Wat gepubliseer is, is soos volg deur Hannah-Jones geformuleer: “We may never have revolted against Britain if the founders had not understood that slavery empowered them to do so; nor if they had not believed that independence was required in order to ensure that slavery would continue” (1142).

In werklikheid was die Britte in daardie stadium (18de eeu) nog nie “deeply conflicted” oor slawerny soos Hannah-Jones beweer nie. “They were complacent” (1164). “Britain had no interest in ending slavery in the colonies … No country in the world surpassed Great Britain in the eighteenth century in supplying the Americas with slaves” (1168). Dit was eerder in Amerika as in Brittanje wat daar toe reeds teenkanting teen slawerny was. “The Revolution unleased antislavery sentiments that led to the first abolition movements in the history of the world” (1207). In Virginia was die mening dat hulle “already had more slaves than they needed” (1348). ‘n Britse verbod op slawehandel sou boerdery nie ontwrig nie. Die mening van vyf en later nog twaalf historici (1404) kan soos volg saamgevat word: “Hannah-Jones’s ideological zeal outran her fidelity to the truth” (1415).

Wat [2] hier bo betref, herhaal Wood grootliks die kritiek wat Magness op Desmond se uitlatings gelewer het. Wood noem Magness “Desmond’s most trenchant critic” (1868). Sterk kritiek is ook deur ander kenners gelewer. “For [Leslie] Harris, Southern slavery impoverished the surrounding society; for [Robert] Paquette, slavery retarded economic development. Neither scholar accepts the idea that the antebellum economy centered on slavery as a form of capitalism” (1898). “This critique of slavery as economically ruinous comes up over and over again among the scholars who have peered into the NHC [New History of Capitalism] writings” (1918). Die NHC-kritici het bevind “that exports constituted a small share of American GDP (typically less than 10 percent) and that the total value of cotton was therefore small by comparison with the overall American economy (less than 5 percent, lower than the value of corn)” (1934).

Volgens [3] hier bo is die essensie van Amerika se geskiedenis die swartes se stryd teen blanke heerssugtigheid. Hannah-Jones geniet dit blykbaar om die geskiedenis volgens haar wense te plooi. Kritiek op haar standpunt is reeds in ruime mate in my vorige en hierdie rubriek uitgespreek. Sy noem plantasies nie plantasies nie maar eerder “forced-labor camps” (2146, 2943). Sy het later erken “that seeking reparations was her true purpose” (2439): “My ultimate goal is that there will be a reparations bill passed” (2442). “Such reparations, she says, are not just for slavery but for the one hundred years after slavery [that is, until the successful civil rights movement in the 1960s], and they will have to consist of cash payments to every black American who has a slave ancestor. Their purpose will not be to erase racism, bring about racial harmony, or fully pay what whites owe blacks; they will simply be a form of ‘restitution’ for what has been wrongfully taken away from blacks” (2442).

Dus: “She freely admits that such payments will do nothing to improve race relations and won’t expunge any moral debt. They are simply ‘what is owed’. There is no gratitude to be found in the 1619 Project, only bitterness and anger” (2454). Groter vermetelheid is kwalik moontlik. Wood skryf sagkens van “lack of intellectual modesty” (2955), maar is andersins uitgesproke: “Our history is being disassembled, falsified, and woven into a new fabric in the name of some sort of compensatory justice” (2524). “The Times, a news organization, … assigned journalists rather than historians to write history (2931). “The 1619 Project is … not legitimate journalism, and it isn’t legitimate history either. It is mainly an assemblage of poorly sourced assertions – an extended opinion piece” (2608). “The 1619 Project is, arguably, part of a larger effort to destroy America by people who find our nation unbearably bad” (3149). Allen Guelzo skryf: “The 1619 Project is not history; it is ignorance” (2291).

Wat [4] hier bo betref, probeer Wood om Abraham Lincoln in die gebruiklike “goeie” hedendaagse polities “korrekte” lig te stel. Phillip Magness het my oortuig dat Lincoln geensins die toets van polities byderwetsheid kan slaag nie (Praag 17.10.2020). Vir my is die teleurstellendste aspek van Wood se boek dat hy in hierdie konteks glad nie na Magness se standpunt verwys nie, terwyl hy wel op uitgebreide skaal oor Magness se fundamentele kritiek op Desmond berig. Dit is duidelik dat Wood ‘n Noorderling is wat kant teen die Suide kies. Daarom het hy simpatie met die vertolking dat dit in die Burgeroorlog om die vrystelling van die slawe gegaan het. Byvoorbeeld, een van Wood se besware is: “If these students had studied the 1619 Project they would have learned that slavery was not the cause of the Civil War” (2856). Wood oordryf ook heel moontlik die mate waarin Amerikaners van vroeg af teen slawerny gekant was. Die Suiderlinge en hulle ondersteuners, daarenteen, dink dat Lincoln die onverkwiklike Burgeroorlog aangepak het omdat hy ten alle koste die eenheid van die Unie wou bewaar. Lincoln het immers in 1862 geskryf: “My paramount object in this struggle is to save the Union, and is not either to save or to destroy slavery” (2214).

“The 1619 Project aims to transform American education, if not all of American society” (2943). Ek kom nou by moontlik die ernstigste gevolg wat die 1619-projek inhou, naamlik die toepassing daarvan in skole. Die kurrikulum van die 1619-projek word gekarakteriseer as: “slavery-is-the-foundation-of-everything-in-this-vile-white-supremacist-society” (3102). “The Pulitzer Center has taken the lead in getting the 1619 Project curriculum into schools, which appears to be the primary goal of the whole project” (1509), dus “turning the 1619 Project from a journalistic stunt into an educational reality” (1567). In skole is die leermateriaal glo geskik vir gebruik in al die grade (2915) en dus vir kinders van alle ouderdomme (3014).

“The Pulitzer Center for Crisis Reporting was founded in 2006 … Sometime later, it made ‘educational outreach’ part of its ‘core mision’. The outreach it had in mind was teaching aspiring journalists to see themselves as ‘engaged global citizens'” (1570) – soortgelyk aan Wim de Villiers se ideaal vir studente aan die nuwe Stellenbosch University. Wêreldburgerskap “signals disenchantment with the idea of the nationstate and with ‘citizenship’ as usually understood. Global citizens are, at least by disposition, loyal to no particular place, people, culture, or government. They are ‘postnational’ and see themselves as operating on a plane above the parochial attachments of ordinary people. Global citizenship is a self-conferred elite status” (1574). In De Villiers se geval is hy nie soseer teen burgerskap van die nuwe Suid-Afrika én Afrika gekant nie. Sy gramskap is teen burgerskap van blank Suid-Afrika en veral etnies-nasionalistiese gehegtheid aan die Afrikanerdom en Afrikaans.

‘n Belangrike deurbraak vir die 1619-projek was toe die National Education Association (NEA), die grootste onderwysersvakbond met meeras drie miljoen lede, sy steun toegesê het (1509); glo “to help give us a deeper understanding of systemic racism and its impact” (1512). Het u al ooit die ware stelling teëgekom dat die nuwe Suid-Afrika, soos dikwels oor die oue beweer is, onder sistemiese rassisme gebuk gaan? Die 1619-projek in skole vind aansluiting by die Southern Poverty Law Center (SPLC – Praag 19.09.2020) se “Teaching Tolerance”-projek, asook Black Lives Matter at Schools (1512); ook die “Zinn Education Project, named for the late Howard Zinn [1922-2010], a radical Marxist historian best known for his book A people’s history of the United States” (1980, Kindle $6,12). Zinn se boek is deur Mary Grabar aan die kaak gestel: Debunking Howard Zinn: Exposing the fake history that turned a generation against America (2019, Kindle $14,94). Daar is ook Rethinking Schools en Teaching for Change “that aims to build ‘social justice starting in the classroom'” (1524). Hulle is almal pogings om ‘n beweerde fout in die Amerikaanse skoolstelsel reg te stel, naamlik “Slavery is not well taught” (1616).

Vir die Pulitzer Center gaan dit om “a reframing of this essential part of our national identity” (1616). Wood skryf: “With these groups, we are in the cultural Marxist, radical anti-American end of the pool, where the goal is to indoctrinate American children with a hatred of their country. A substantial portion of that indoctrination is the effort to instill racial animosity and the conviction among African Americans that they are now and have always been the victims of systemic racial oppression” (1551). Die titel van ‘n lesing wat Hannah-Jones vir gebruik in skole geskryf het, is: “Exploring the idea of America” (1602). Daarin staan: “The 1619 Project … challenges us to reframe US history by making the year when the first enslaved Africans arrived on Virginia soil as its foundational date” (2919). “Hannah-Jones provides an expansive essay on why ‘black Americans … are this nation’s true ‘founding fathers”‘ (2923). Wood skryf: “Tens of thousands of schoolteachers will parrot her nonsense, and millions of American schoolchildren will read and hear it from voices that ring with authority” (2308).

In 2019 het die Pulitzer Center daarop aanspraak gemaak dat sy studiemateriaal vir die 1619-projek reeds in 3 500 klaskamers is (2571) en ter beskikking van “tens of thousands of students in all 50 states” (2578). Wood: Vóór 2019 “few schools … have been teaching that America was a ‘slavocracy’; that slavery is our founding institution; and that every salient characteristic of America today is the result of slavery” (2618). Dit is Hannah-Jones wat geskryf het: “This nation was founded not as a democracy but as a slavocracy” (2938). “A new narrative of America as an oppressive state that exploited minorities and privileged a class of white supremacists could not be merged seamlessly with the old narrative” (2838). “The 1619 Project carries the reaction into the realm of radical overreaction” (2845).

“In January 2018, the SPLC released ‘Teaching hard history: American slavery’, a report that is part of its Teaching Tolerance program. The webpage presenting the report proclaims: ‘Schools are not adequately teaching the history of American slavery, educators are not sufficiently prepared to teach it, textbooks do not have enough material about it, and – as a result – students lack a basic knowledge of the important role it played in shaping the United States and the impact it continues to have on race relations in America” (1636). “The Family Research Council, which is a harsh critic of the SPLC … noted that the SPLC had been way ahead of the 1619 Project” (1645).

As teenvoeter vir die 1619-projek, het ‘n swart Amerikaner, Robert Woodson, in Februarie 2020 ‘n projek geloods “that … has come to be known simply as ‘1776’, or ‘1776 Unites'” (3018). “Woodson hit on the better name for an endeavor to remind Americans that our nation was founded on the pursuit of freedom, not on slavery and racism” (3022). Wood se samevatting ter afsluiting is: “The 1619 Project as a whole is myth-making aimed at intensifying identity politics and group grievance. It doesn’t aim, as it says, to tell ‘our story truthfully’. It aims to tell it with falsehoods and deceptions for the purpose of instilling resentment” (3087). Oor die toepassing: “The 1619 Project … consists of an effort to destroy America by teaching children that America never really existed, except as a lie told by white people in an effort to control black people” (3152).

Die Times beoog om onbepaald met hierdie projek voort te gaan (3156). Die redes hiervoor is: [1] “the appeasement of angry and aggressive members of the Times’ staff” (3156); [2] “the social-justice agenda of the Times management” (3159); [3] “the hope of energizing the Democratic electorate to oppose Trump in the 2020 election” (3159); [4] “the failure of the Mueller investigation to deliver the results that the Times eagerly anticipated” (3159); [5] “the desire to push government to pay reparations to blacks for slavery” (3163); [6] “postnationalism, that is, the idea that America is not exceptional and really shouldn’t exist at all, to which end borders should be abolished” (3163); [7] “the elevation of identity politics based on racial grievance to become the dominant or perhaps exclusive cultural construct bearing on the nation’s politics, economics, and morality” (3166).

In Julie 2020 Hannah-Jones in “a series of tweets … asserts that the 1619 Project was never intended to be ‘history'” (3193): “I’ve always said that the 1619 Project is not a history. It is a work of journalism that explicitly seeks to challenge the national narrative, and, therefore, the national memory. The project has always been as much about the present as it is the past … The 1619 Project is using history and reporting to make an argument. It never pretended to be a history” (3196). Wood skryf: “My guess is that she is doing a victory lap. At this point the popular success of the 1619 Project is so well established that she no longer needs to claim historical accuracy. She has moved on to something bigger: a narrative that is indeed reframing the whole idea of the American past. A false narrative that people believe is usually called a myth” (3211). “As I write this, Arkansas senator Tom Cotton has proposed legislation that would prohibit federal money from going to schools that teach the 1619 Project” (3225).