Leon Lemmer: John Barrow as sosio-politieke kommentator

John Barrow (1764-1848) was van 1792 tot 1794 verbonde aan die Britse ambassade in Peking/Beijing, China, toe George Macartney (1737-1806) die ambassadeur was. Van 1797 tot 1798 was Macartney die goewerneur aan die Kaap tydens die eerste Britse besetting. Barrow was van 1797 tot 1804 aan die Kaap en was aanvanklik Macartney se private sekretaris. Barrow was veronderstel om beter betrekkinge tussen veral die Boere en die swart inwoners te bevorder, ‘n taak waarvoor hy uitnemend ongeskik was. Hy het plaaslik verskeie reise onderneem en die volgende boek daaroor gepubliseer: An account of travels into the interior of Southern Africa in the years 1797 and 1798 (1802/2015, 432p; Amazon Kindle $1,14). In 1799 het Barrow met Anna Maria Truter (1777-1857), wat plante geskilder het, getrou. Hulle het sewe kinders gehad. Barrow het in 1800 ‘n huis in Kaapstad gekoop omdat hy hom hier wou vestig. In 1802 het Brittanje en Frankryk egter die Vrede van Amiens gesluit waarvolgens die Kaap weer Hollandse besit sou word; vandaar die Bataafse bewind aan die Kaap (1803-1806). Dit het Barrow se planne gefruik. Hy het gevolglik na Engeland teruggekeer.

Barrow se eerstehandse kennis van China het veroorsaak dat hy telkens bv rysverbouing aan die Kaap aanbeveel het. Die oorblyfsels van die Hollandse bewind aan die Kaap het hy afgekraak en die Britse manier van regeer – eintlik alles wat die Britte gedoen het – geloof. Byvoorbeeld: “The Dutch of late years had entirely neglected this excellent piece of ground; but the spirit of improvement that has always actuated the minds of the English in all their possessions abroad, will no doubt show itself at this place, and convert the public garden [in Cape Town] into a place not only ornamental to the town but useful to the country” (Kindle 246). Dit is Barrow se mentor, Macartney, wat die Britse Ryk gekarakteriseer het as “a vast Empire, on which the sun never sets.” Hierdie vooroordeel het Barrow op die Boere geprojekteer en hulle sover moontlik afgekraak. Terselfdertyd het hy die nie-blanke inwoners verheerlik. ‘n Mens kan wonder waarom hy dan met ‘n Hollandssprekende blanke vrou getrou het.

Hierdie gaping by Barrow tussen wat geskryf en hoe geleef word, is soortgelyk aan hedendaagse, Afrikaanssprekende, blanke Stellenbossers soos Willie Esterhuyse en Anton van Niekerk. Volgens Esterhuyse het “Afrikaans as wetenskaplike publikasietaal … ‘n baie beperkte en krimpende toekoms” (Netwerk24, 8.12.2018), iets wat deur hom eerder verwelkom as teengewerk word. Om jou vir Afrikaans as akademiese taal te beywer, is volgens Esterhuyse “strategies én takties outyds” (Netwerk24, 19.12.2018). Van Niekerk het hom nie net daadwerklik vir die verengelsing van die Universiteit Stellenbosch beywer nie; hy het ook, soos Wim de Villiers, geen goeie woord vir Afrikaners nie.

Volgens Van Niekerk, soos by Barrow, is die Boere in vergelyking met die swartes baie sleg: “Vergete is alles wat ons weet van die pyn wat ‘Afrikanerskap’ in die verlede in hierdie land aangerig het” (“Om met vuur te speel,” Netwerk24, 20.12.2018). Wat Van Niekerk onderskeidelik aanprys en vergeet, is swart Afrika-nasionalisme en -terrorisme. “Die fase in die geskiedenis van ‘Suid-Afrika’ waaroor ons eintlik nie in staat is om ooit weer ons koppe op te tel, en ten opsigte waarvan ons die Allerhoogste moet dank dat daar nie uit onverbloemde wraaklus teen ons opgetree is nie, is egter presies die periode waarin ‘Afrikaners’ aan die bewind was.” In werklikheid was dit die goue era van Afrikaans en Europese beskawing, toe Suid-Afrika die voorspoedigste en ontwikkeldste land in Afrika wás. Toe was daar geen sprake van staatskaping, rommelstatus, ongebreidelde korrupsie, ondoeltreffendheid en ‘n mislukte staat nie.

Van Niekerk verwys na “die verstikkende en onverdraagsame eenvormingheid van Afrikanernasionalisme … ‘n voorskriftelike en uitmergelende Afrikaner-nasionalistiese ideologie,” asof Afrikaners sedert 1994 welwillende, vredeliewende, moord- en misdaadlose vryheid en selfbeskikking ervaar. “Vingerswaaiende leiers” is deur vuisswaaiende leiers vervang, maar die naïeweVan Niekerk verwelkom dit. As na uitnemende voorbeelde van volkome verloopte Afrikaners gesoek word, hoef daar nie verder as Esterhuyse, Van Niekerk en De Villiers gesoek te word nie – volgens elkeen se openbare beeld, wat van hul private leefwyse kan verskil. Daar is dikwels ‘n element van skynheiligheid by die uiters linkses. Fanatieke pogings word aangewend om heiliger as heilig te probeer wees. Koos Malan het verdoemende kritiek op Van Niekerk se betoog gelewer (Netwerk24, 9.01.2019).

In die eerste hoofstuk noem Barrow dat twee Britse offisiere, Andrew Shillinge en Humphrey Fitzherbert, in 1620 Saldanabaai en omgewing – “the whole continent near adjoining” – tot Britse gebied verklaar het, “for the better prosecution of … trade to the East Indies” (87). Hy gee die posisie aan as 34 breedtegraad, dus Tafelbaai, wat eens Saldanabaai genoem is. Die huidige Saldanabaai se breedtegraad is 33. Die Britse regering het egter nie hierdie anneksasie bekragtig nie. Volgens Barrow het Jan van Riebeeck die VOC-verversingspos in 1650 aan die Kaap gevestig (107, 114). Dit is voorafgegaan deur ‘n Portugese nedersetting by die mond van die Groot Visrivier, wat egter later ontruim is ten gunste van ‘n handelspos by Delagoabaai/Lourenço Marques/Maputo (114, 2221). Die 1620-poging tot anneksasie is nie in my skoolgeskiedenisboeke genoem nie; moontlik sodat nie gedink moet word dat die Britte hier hoort nie.

Daar is egter beweerde vroeëre gebeure aan die Kaap wat ek nog nêrens elders teëgekom het as in die volgende deeglik nagevorste boek nie: Don Jordan and Michael Walsh, White cargo: The forgotten history of Britain’s white slaves in America (Edinburgh: Mainstream Publishing, 2007, 322p; Amazon Kindle $3,44). Is dit te wyte aan onkunde by (plaaslike) historici, of word dit as fopgeskiedenis beskou, al verskaf die outeurs deurgaans bronverwysings? Een van die verwysings is na Frank Welsh se boek, A history South of Africa (1998), bedoelende A history of South Africa.

Aan die begin van die 17de eeu wou die Britte van hulle prisoniers – “the lewd and idle” – ontslae raak. “Sir Thomas Smythe [1558-1625, the first governor of the East India Company] led the search for a site and initially considered South Africa rather than America. A letter written to Smythe in 1609 by one of his agents, Thomas Aldworth, put the case for a site at the Cape of Good Hope. Aldworth had anchored in Table Bay while he was en route for India and liked what he saw. An earlier European visitor had carved a huge cross on the steep mountain overlooking the bay … the natives seemed friendly. Aldworth reported enthusiastically to Smythe that the Cape had ‘courteous and tractable folk’ and was just the place to send convicts. The area could take ‘one hundred English convicts a year’, he estimated” (Kindle 934).

“Always cautious, Smythe decided to send just ten convicts to see how they fared … James Crosse … [was] the men’s leader in the Cape. Crosse and the other nine were duly landed at Table Bay and presented with what Smythe’s men deemed sufficient for their survival: ‘half a peck of turnip seeds’, a few other seeds, ‘and a spade to dig the ground’. Unsurprisingly, the experiment was a failure. Crosse and the other convicts had been left with no arms with which to protect themselves and they were terrified when they saw tribesmen from the local Khoi people in the distance. Maybe they had heard how Portuguese traders had once been massacred here after falling out with the Khoi; [eg. Francisco de Almeida (1450-1510) and 64 of his men in March 1510]. The convicts hid and managed to evade the natives. Somehow, they reached a rocky island just off Table Bay [Robben Island] … Here, the ten Englishmen eked out a miserable existence, probably living on shellfish or the seals that baked on the shore. Eventually, a visiting ship took pity on them and took them off. Three of the convicts got back to England” (942).

“Smythe tried once more. He ordered another group of convicts to be sent to the Cape aboard one of his India-bound ships. When it reached Table Bay and anchored, the convicts begged the captain to hang them rather than leave them in Africa. He couldn’t oblige. Following orders, they too were dumped on the shore … Another passing ship took them off within a couple of days. Nearly two centuries would pass before England would again send convicts to the Cape” (951).

In sahistory.org.za staan: “1605: First attempt by sailors of the English East India Company to annex the Cape on behalf of Britain.” “1615: Sir Thomas Roe attempts to land some deported Britsh criminals at the Cape, but those who are not drowned or killed by Khoikoi are soon removed from the Cape and the scheme is abandoned.” In 1631 het die Britte glo vir die Khoi-Khoi Autshumao/Harry na Batavia geneem sodat hy kon leer om as tolk aan die Kaap op te tree. As ‘n mens, soos Christo van Rensburg, begeer dat die geskiedenis van Afrikaans (en Kaaps/Engelsbesoedelde Afrikaans) voor 1652 ontstaan het, is 1631 ‘n sinvoller datum as 1595, wat deur Van Rensburg gepropageer word (Praag 15.12.2018). In 1644 het 250 skipbreuklinge van ‘n Hollandse skip vier maande aan die Kaap vertoef en in 1647 nog ‘n aantal vir ‘n jaar lank.

Barrow verwys na die Khoi-Khoin as Hottentotte. Die Hollanders “soon discovered the predominant passion of this weak and peaceable people for spirituous liquors, and that a bottle of brandy was a passport through every horde. With this and tobacco, iron, and a few paltry trinkets, they purchased a part of the country and of their stock of cattle, and then took the rest by force” (120). Op hierdie manier het die Khoi-Khoin, volgens Barrow, hulle grond, vee en vryheid verloor. “[The Hottentots] were soon reduced to the necessity of becoming their [the Dutch’s] servants” (134). “To encourage the native Hottentots in useful labour, by giving them an interest in the produce of that labour, to make them experience the comforts of civilized life, and to feel they have a place and a value in society, which the miserable policy of the Dutch government denied to them, would be the sure means of diminishing, and, in time, of entirely removing the necessity of slavery” (581). Marthinus van Bart het egter aangetoon dat dit juis die Khoi-Khoin se tradisie van nie-werk of leeglê was wat aanleiding tot die invoering van slawe gegee het (Praag 15.12.2018). Barrow beweer: “Few negroes, in fact, have been imported since the capture [1795], and those few by accident, or by special permission” (581). Oor die eerste Britse besetting van die Kaap skryf Van Bart egter: “In die sewe-en-‘n-half jaar van dié bewind aan die Kaap is meer slawe hierheen ingevoer as in enige ander tydperk van dieselfde lengte.”

In teenstelling met die huidige verheerliking van die plaaslike bruin mense, insluitende die Moslems of Kaapse Maleiers, skryf Barrow: “The most active and docile, but the most dangerous [eg “revengeful”] are the Malays. They are faithful, honest, and industrious; but so impatient of injury, and so capricious, that the slightest provocation will sometimes drive them into fits of frenzy during the continuance of which it would be unsafe to come within their reach” (588).

Dalk het die Hollandse bewind nie so sleg aan die Kaap gevaar nie: “There are no beggars in the whole colony; and but a few who are the objects of public charity” (615). Vergelyk dit met die nuwe Suid-Afrika waar ‘n mens om elke hoek en draai deur bedelaars lastig geval word in ‘n land waarin daar baie meer ontvangers van staatstoelaes as betalers van inkomstebelasting is.

Daar was ‘n (onoorbrugbare) kloof tussen die Hollands- en Engelssprekendes, soortgelyk aan die huidige kloof tussen blankes/Afrikaners en swart mense. “Few of the [Dutch] male inhabitants associate with the English, except such as hold employment under the government. This backwardness [!] may be owing in part to the different habits [cultures] of the two nations, and partly, perhaps, to the reluctance that a vanquised [!] people must always feel in mixing with their conquerors. No real cause, however, of complaint or disaffection, could possibly [!] be alleged against the English government at the Cape” (643). In werklikheid was daar geen sprake van dat die Hollandse boere deur die Britte oorwin is nie – hulle het eerder sover moontlik weg van die regering getrek – net so min as wat die swartes ooit die blankes in Suid-Afrika oorwin het. Die swartes het in 1994 politieke beheer oor die land verkry weens die verraad van ‘n klein groepie Afrikaanssprekende blankes.

In Suid-Afrika is agteruitgang sedert 1994 aan die orde van die dag, maar daar word voorgegee, bv deur Anton van Niekerk hier bo, dat daar baie dinge is waarvoor ons dankbaar moet wees. Barrow het ‘n soortgelyke laai uitgehaal: “Four years of increasing prosperity [since 1795], of uninterrupted peace and domestic tanquillity, have been the happy lot of the inhabitants of the Cape of Good Hope … subversion of all order, had industriously been propagated by the ill-disposed, among the ignorant [!] part of the colonists, both in the town and country districts” (656).

Van die tweede hoofstuk af skryf Barrow oor sy reise die binneland in. Ek skryf agtereenvolgend oor die Khoi-Khoin, Khoi-Khoin se taal, San, swart mense en die Hollandse boere. In die aanhalings, onder elkeen van daardie hoofde, word daar ook na ander bevolkingsgroepe verwys. Let daarop dat ek die gekuurde/ontsmette, polities korrekte terme vir die drie nie-blanke bevolkingsgroepe gebruik. Die tradisionele terme kom net in die aanhalings voor. Akademies-wetenskaplik kan ek dit nie verhelp nie. Dit is immers ‘n onbegonne taak om in die aanhalings al die terme wat deur sommige as aanstootlik geag word, met gekuurdes te vervang of om hulle telkens met afkortings (H-woord, B-woord, K-woord) minder aanstootlik te maak. Die boodskap wat Barrow oordra, is in elk geval pro-nieblank en sterk anti-blank/Boer. In die meeste gevalle weerhou ek my van kommentaar. Ingeligte, kritiese lesers sal bv die oordrywings, eensydighede en valshede van Barrow (redelik) maklik herken.

Khoi-Khoin

Volgens Barrow is die Khoi-Khoin se eie oorspronklike naam vir hulleself nie die Hollandse benaming “Hottentotte” nie, maar “Quazquae” (1816). “The original inhabitants of the country being a sort of Troglodytes, as indeed the savage Hottentots of the interior in some degree still are” (718). “There is not in the whole extensive district of Graaff Reynet a single horde of independent Hottentots, and perhaps not a score of individuals who are not actually in the service of the Dutch. These weak people, the most helpless, and in their resent condition, perhaps the most wretched, of the human race, duped out of their possessions, their country, and finally out of their liberty, have entailed upon their miserable offspring a state of existence to which that of slavery might bear the comparison of happiness … Their numbers of late years have rapidly declined. It has generally been observed, that wherever Europeans have colonized, the less civilized natives have always dwindled away, and at length totally disappeared” (1727).

Barrow skryf oor ” their extreme poverty, scantiness of food, and continual dejection of mind, arising from the cruel treatment they receive from an inhuman and unfeeling peasantry, who, having discovered themselves to be removed to too great a distance from the seat of their former government to be awed by its authority, have exercised, in the most wanton and barberous manner, an absolute power over these poor wretches, reduced to the necessity of depending upon them for a morsel of bread. There is scarcely an instance of cruelty said to have been committed against the slaves in the West-India islands, that could not find a parallel from the Dutch farmers of the remote parts of the colony towards the Hottentots in their service. Beating and cutting them with thongs of the hide of the sea-cow or rhinosceros, is a gentle punishment, though these sort of whips which they call shambos [sambokke] are most horrid instruments, tough, pliant, and heavy almost as lead. Firing small shot into the legs and thighs of a Hottentot, is a punishment not unknown to some of the monsters who inhabit the neighbourhood of Gamtoos river” (1734).

“Instant death is not unfrequently the consequence of punishing these poor wretches in a moment of rage. This is of little consequence to the farmer; for though they are to all intents and purposes his slaves, yet they are not transferable property. It is this circumstance which, in his mind, makes their lives less valuable and their treatment more inhuman … the coolness and tranquillity displayed at the punishment of his slave or Hottentot, is highly ridiculous, and at the same time indicative of a savage disposition to unfeeling cruelty lurking in his heart. He flogs them, not by any given number of lashes, but by time; and as they have no clocks nor substitutes for them capable of marking the smaller divisions of time, he has invented an excuse for the indulgence of one of his most favourite sensualities, by flogging them till he has smoked as many pipes of tobacco as he may judge the magnitude of the crime to deserve” (1747).

“By a resolution of the old [Dutch] government, as unjust as it was inhuman, a peasant was allowed to claim as his property, till the age of five-and-twenty, all the children of the Hottentots in his service to whom he had given in their infancy a morsel of meat. At the expiration of this period the odds are ten to one that the slave is not emancipated. A Hottentot knows nothing of his age; he takes no note of time” (1753). “The Hottentot girls in the service of the colonists are in situations too dependent to dare to reject the proffered embraces of the young peasantry” (1775).

“Low as they are sunk in the scale of humanity, their character seems to have been very much traduced and misrepresented. It is true there is nothing prepossessing in the appearance of a Hottentot, but infinitely less so in the many ridiculous and false relations by which the public have been abused. They are mild, quiet, and timid people; perfectly harmless, honest, faithful; and, though extremely phlegmatic, they are kind and affectionate to each other, and not incapable of strong attachments. A Hottentot would share his last morsel with his companions. They have little of that kind of art or cunning that savages generally possess. If accused of crimes of which they have been quilty, they generally divulge the truth. They seldom quarrel among themselves or make use of provoking language. Though naturally of a fearful and cowardly disposition, they will run into the face of danger if led in by their superiors; and they suffer pain with great patience. They are by no means deficient in talent, but they possess little exertion to call it into action: the want of this was the principal cause of their ruin. The indolence of a Hottentot is a real disease, whose only remedy seems to be that of terror. Hunger is insufficient to effect the cure … they will willingly fast the whole day, provided they may be allowed to sleep … With them the word is, to eat or to sleep. When they cannot indulge in the gratification of the one, they generally find immediate relief in flying to the other” (1816).

“The person of a Hottentot while young is by no means void of symmetry. They are clean-limbed, well-proportioned, and erect” (1884). Some of the women, when young, and previous to child-bearing, might serve as models of perfection in the human figure … in their gait they are not altogether devoid of grace” (1890). “[The Hottentots’] eyelids …are rounded into each other exactly like those of the Chinese, to whom, indeed, in many other points, they bear a physical resemblance, that is sufficiently striking” (1884; ook 3298, 3333). Die Khoi-Khoin en San is nie altyd duidelik onderskeibaar nie. Barrow verwys na “the real Hottentots, or Bosjesmans” (3339) en na die “Maroon Hottentots, called Bosjesmans” (4438), asook na “the Bosjesmans … and other Hottentots” (4569). “The Bosjesmans, though in every respect a Hottentot, yet in his turn of mind differs very widely from those who live in the colony” (3346). Barrow vermoed “a common origin” by die Khoi-Khoin en die San (3291). Daar is ‘n teorie dat hulle voorkoms (deels) aan Chinese skipbreuklinge toegeskryf kan word.

“Notwithstanding the inhuman treatment that the Hottentots experience from the Dutch farmers, the latter could very ill want the assistance of the former; and, were they sensible of their own interest, and the interest of their posterity, instead of oppressing, they would offer them every encouragement” (1951). “Should the present system of oppression continue, the time is not far distant when their own children must take upon them the charge now committed to Hottentots … Broken up and dispersed as the tribes of this nation now are, few of their ancient usages are retained among them” (1958).

Oor sy besoek aan Namakwaland skryf Barrow: “A dozen years more, and probably a shorter period, will see the remains of the Namaaqua nation in a state of entire servitude. Such are the effects of an encroaching peasantry, sanctioned by the low policy of a [Dutch] government that could descend to employ agents to effect the purchase of whole herds of cattle for a cask of brandy … The government having fixed no limits to their colony, nor their subjects to their avarice, the latter found it still more convenient to settle themselves in the midst of the harmless Namaaquas, who considered them as the most acceptable neighbours in the world. For a bottle of brandy, which cost sixpence, they willingly exchanged an ox; and such is still the infatuation of this people for the noxious liquor, that they will even now exchange a sheep for the same quantity of it” (4555).

Khoi-Khoin se taal

Die Khoi-Khoin “are very far from being a stupid people. They learn the Dutch language with great facility” (1918). “The great point in which their invention appears to have been exercised, is in the construction of their language. Of all the methods that have been adopted in language, by different nations, for the purpose of expressing objects, and conveying ideas, in a clear and unequivocal manner, that which has been hit upon by the Hottentots, is certainly the most extraordinary. Almost all their monosyllables, and the leading syllable of compound words, are thrown out of the mouth with a sudden retraction of the tongue from the teeth or the palate” (1925).

“All languages in their infancy consisted probably of simple or monosyllabic sounds, but as these could convey only a very limited number of ideas, recourse was had to inflexion of voice and composition of the simple sounds to make the vocabulary more copious. The division of such simple sounds into their elements, and by the various combinations of these elements to form an almost unlimited number of new sounds, was one of the most wonderful inventions in the history of man, and much beyond the genius of a Hottentot. He has done, however, all that he found to be necessary by a very few compound words, and by the clacking with the tongue” (1931).

“The vocables were adopted in imitation of the sounds proceeding from the different objects they were meant to express” (1938). “The genius of a language is generally discoverable in the application of new words to new ideas. The Hottentots who had never seen nor heard the report of a gun before their unfortunate connection with Europeans, had a new word to invent in order to express it. They called it kaboo” (1945).

“The Dutch peasantry in the distant districts speak it [Khoi] and many of them are so very much accustomed to the use of it, that they introduce into their own language a motion of the organ of speech sufficiently distinct to show from whence they procured it” (1951). Dus, sommige Hollandse boere het Khoi gepraat en sommige van die Khoi-Khoin het Hollands gepraat. Dit volg dat hulle mekaar se moedertaal kon beïnvloed. Wat duidelik uit Barrow se reisbeskrywings blyk, is dat die Hollandse boere in die binneland uiters geïsoleerd gelewe het, maar dat hulle met mede-Hollanders op die roetes en tydens besoeke aan Kaapstad en dorpe soos Swellendam en Graaff-Reinet kontak gehad het. Selfs meer geïsoleerd as die Hollandse boere het die Khoi-Khoin in aparte stamme gelewe. “From living together in particular clans, and, in later times, from mixing with different people, the Hottentots of one district differ very considerably from those of another” (1816).

Die punt is dat daar in Barrow se teks niks is wat daarop dui dat die Khoi-Khoin ‘n buitengewone vaardigheid in taalskepping gehad het nie. Die Hollands wat aan die Kaap en in die binneland mettertyd Afrikaans geword het, is deurslaggewend deur die blankes, as die elite (ten minste in vergelyking met die nie-blankes – al word die Hollandse blankes erg ingat deur Barrow voorgestel), ontwikkel. Christo van Rensburg se Khoi-Afrikaans “was geen groot volksbeweging wat Hollands gou aan die Kaap laat verkrummel het nie” (Praag 15.12.2018). Oor die Khoi-Khoin, tydens sy besoek aan Namakwaland, skryf Barrow: “I could have no conversation with these people through the means of my Hottentots, the language spoken by one being perfectly unintelligible to the other; nor could they speak or understand a word of Dutch” (4493). “Though the Namaaqua Hottentots vary but very little in their persons from the other tribes of this nation, their language is widely different” (4569). “The different families of Hottentots all speak a different language, which, however, is very obviously perceived to have been derived from one common origin” (4677). Volgens Van Rensburg is die bakermat van Afrikaans in die binneland en nie in bv die Bo-Kaap in Kaapstad nie. In die ontstaan en lewensvatbaarheid van Afrikaans het die blanke boere ongetwyfeld die deurslaggewende rol gespeel. ‘n Mens wonder in hoeverre Van Rensburg en diesulkes kennis geneem het van geskiedkundige verslae, bv reisbeskrywings soos dié van Barrow, voordat hulle met hulle polities byderwetse vertolkings voor ‘n dag gekom het.

San

“The Bosjesmans … seem to be the true aborigines of the country, unmixed with any other tribes of people” (1897). “By their habits and manner of life, [they] are justly entitled to the name of savage – a name, however, of which, it is greatly to be feared, they have been rendered more worthy by the conduct of the European settlers. They are known in the colony by the name of Bosjesmans, or men of the bushes, from the concealed manner in which they make their approaches to kill and to plunder. They neither cultivate the ground nor breed cattle, but subsist, in part, on the natural produce of their country, and make up the rest by depredations on the colonists on one side, and the neighbouring tribes of people that are more civilized than themselves, on the other” (2789).

Van ‘n boer word gesê: “Should he depart to the distance of five hundred yards from his house, he is under the necessity of carrying a musket” (2965). Boere is deesdae weer terug in daardie situasie. “To bear a life of such constant dread and axiety, a man must be accustomed to it from his infancy, and unacquainted with one that is better” (2965). Joachim van Plettenberg (1739-1793, goewerneur aan die Kaap 1771-1785) het op die verste punt van sy reis in die omgewing van die Sneeuberg ‘n baken geplant. Die San “had thrown down and broken in pieces the monument” (3040). Die skending, vernietiging en verwydering van monumente is steeds met ons.

“The principle object of our present journey [was] that we might be eye-witnesses of the manner in which the farmers conducted their expeditions against these miserable set of beings. I thought it, however, a necessary step to make a previous stipulation with the commandant, that the extent of hostilities against these savages should be that of surrounding one of their kraals; that after this had been done, we should act only on the defensive, and he was enjoined to deliver to his people a most serious charge, not to fire a single shot unless it should be found absolutely necessary for their own personal security; for that the sole object of our journey was to bring about, if possible, a conversation with some of the chiefs of this people” (3196). “On their promises I could place no sort of dependence, knowing that, like true sportsmen when game was sprung, they could not withhold their fire” (3230). “A Dutch peasant, though sufficiently expert at this sort of service [eg surrounding a kraal], always depends more upon his Hottentots than himself” (3210).

Die Boere met hulle gewere “was so directly hostile, as perfectly to justify their shooting a volley of arrows among us” (3250). Barrow vertel dat eers die San-kinders en daarna die vroue beskuitjies by hulle kom haal het en heelwat later die mans, wat met tabak gelok is. “The conclusion of the business, however, must have appeared to them very different from what, on former occasions, they had always experienced, when those who escaped from immediate death were incessantly pursued and fired upon, and their wives and children seized and carried away into slavery” (3250). “Numbers of Bosjesmans women are now in the colony, who were taken from their mothers when infants, and brought up by the farmers, who, from the day of their captivity, have never had any intercourse whatsoever with their countrymen, nor know, except from report, to what tribe or nation they belong” (3304).

Hierdie San “insisted on their innocence, by asserting that their horde, so long as they composed a part of it, had never committed depredations on the colonists, but had always remained about the spot we found them, where they subsisted by the chase [of game], and upon the roots of the earth. Appearances certainly were much in their favour” (3256). “They were desired to tell all their countrymen they should happen to see, that whenever they should desist from stealing the cattle of the colonists, and should come to any of the farm-houses without bow and arrows, or other weapons, and say they were in want, as many more sheep should be given to them than they could possibly obtain by plunder” (3263).

“When all … means of subsistence fail them, and they are certainly very precarious, they are driven to the necessity of hazarding a toilsome and dangerous expedition of plunder into the colony. Such a mode of life naturally leads to habits of cruelty. The disposition of the Hottentot [San] race is mild and manageable in the highest degree, and by gentle usage may be moulded into any shape; but the treatment of the farmers towards them has been very flagitious, that their cruelty even admits of palliation. Though in the eye of political justice it may be considered as a crime for a starving family, driven by imperious want to the necessarity of taking [stealing] the property of another who has perhaps more than he can possibly use, yet in the law of nature the offence is venial: but the Bosjesmans for their conduct have not only the plea of nature and humanity, but also that of retribution. They were driven out of their own country, their children seized and carried into slavery, by people on whom they now commit their depredations [crimes], and on whom they naturally take every occasion of exercising their revenge” (3367) – ‘n standpunt soortgelyk aan dié van Anton van Niekerk hier bo. “The condition to which this people has been reduced, has entirely subdued that timid and pusillanimous mind which characterizes the Hottentots [San]” (3381).

“The nature of their language is the same as that of the Hottentots, though they are not able to understand each other. In the latter, the action of the tongue against the roof of the mouth, or the teeth, is seldom used on more than one syllable of a word. In the language of the Bosjesman, there is scarcely a syllable enunciated without it; and this action is performed by them much more forcibly than by the Hottentots. Notwithstanding the difficulty for an European to acquire such a language, several of the Sne[e]wbergers speak it as fluently as the natives, from their having been committed, in their infancy, to the care of Bosjesmans nurses” (3430).

“It were greatly to be wished, that the peasantry would see the policy of putting an end to their expeditions against this miserable people, and adopt in their place a lenient mode of treatment. They might not, perhaps, succeed in reclaiming them at once from their rooted habits of life; but their hatred towards the colonists, which aims at their lives, might certainly be abated. The first step towards it would be to abolish the inhuman practice of carrying into captivity their women and children … The condition of those who are made prisoners by the farmers, is, in fact, much worse than that of slavery; for, not being transferable property, they have no claims upon their interest” (3430).

“Forty years ago, it appears from living testimony, the Bosjesmans frequented the colony boldly and openly begged and stole and were troublesome, just as the Kaffers now are; but they never attempted the life of anyone. They proceeded not to this extremity until the [Dutch] government had unwisely and unjustly suffered the peasantry to exercise an unlimited power over the lives of those who were taken prisoners. It failed, at the same time, to fix any bounds to the extent of the expeditions made against them, which certainly ought not to go beyond the limits of the colony … This, however, would not answer the object of the farmer, which is that of procuring children” (3444).

Swart mense

In die meeste geskiedenisboeke word beweer dat die blankes en swartes op min of meer dieselfde tyd, 1652, hulle opwagting in wat nou Suid-Afrika genoem word, gemaak het; die blankes in die suidweste en die swartes in die noordooste. Die HAT (2015) is blykbaar besig met die herskrywing van hierdie geskiedenis, maar let daarop dat hierdie inskrywing by “San” versag word deur na “Suider-Afrika” te verwys: “groep jagterversamelaars van Suider-Afrika wat minstens sedert die einde van die laaste ystydperk (10 000 VHJ [vC]) dié gebied bewoon het, maar wat met die koms van swart beesboere en landbouers uit Midde-Afrika van die vyfde eeu HJ [nC] en Europese setlaars van die 17de eeu af mettertyd na die onherbergsamer uithoeke van die gebied verdryf is” (p 1102). Wat moontlik geïmpliseer word, is dat die swartes sowat tien eeue voor die blankes in Suid-Afrika aangekom het. Wat belangrik is, is nie wie eerste hier aangekom en roofbou (bv die uitroeiing van wild, oorbeweiding en brandhoutstroping) toegepas het nie, maar watter etniese groep die land ontwikkel het deur bv infrastruktuur te skep.

Toe Barrow in Graaff-Reinet aangekom het, het die Boere optrede teen die swartes geëis wat die Oosgrens, die Groot Visrivier, oorgesteek en hulle in die kolonie gevestig het. Barrow noem hierdie Boere “anarchists” (1335). “The first business, therefore, of the landrost, after his arrival at the Drosdy, was to stop the preparations of the farmers for making war against the Kaffers, by letting them know that it was his intention to pay a visit to the chiefs of that nation, and to prevail on them, if possible, to return quietly and peaceably into their own country beyond the settled limits of the Great Fish river. This, no doubt, was an unwelcome piece of intelligence … to those of the intended expedition, who were to share … the plunder of the Kaffers’ cattle, which, in fact, and not any laudable motive for the peace and welfare of the district, was the mainspring that operated on the minds of those who had consented to take up arms against them. To the avaricious and covetous disposition of the colonists, and their licentious conduct, was owing a serious rupture with this nation in the year 1793, which terminated with the almost total expulsion of the former from some of the divisions of the district … the Kaffers retired within their proper limits, yet few of the colonists returned to their former possessions, particularly those in the Zuure Veldt; a circumstance, no doubt, that induced the former once more to transgress the fixed boundary” (1335).

Daar kan geen twyfel wees oor die kant waarby Barrow hom geskaar het nie. “Till the scandalous rupture between the peasantry and the Kaffers, occasioned entirely [!] by the injustice and tyranny of the former, Zuure Veldt was one of the best-peopled divisions in the district, but has been since that time entirely abandoned” (1986). “The Kaffers were not to be considered in the same light as the Bosjesmans … but, on the contrary, as a mild, rational, and in some degree civilized people, who had always afforded protection to such travellers in their country as had made proper applications to their sovereign for it. The story [!] of some Dutch farmer [singular] being murdered in Kaffer-land, where he had gone for the sake of exchanging trinkets for cattle, had got hold of their minds” (1993).

Barrow skryf soos volg oor die swart mense wat hy duskant die Groot Visrivier teëgekom het: “A party of women were the first who advanced to salute us, laughing and dancing round the waggons, and putting on all the coaxing [begging] manners they could invent; in order to procure from us tobacco and brass buttons. Good temper, animation, and a cheerful turn of mind, beamed in all their countenances. We found them to be modest without reserve; extremely curious without being troublesome; lively but not impudent; and sportive without the least shadow of being lascivious. Their personal charms were not of a very captivating nature, though, getting over the prejudice of colour, which was that of a dark glossy brown, verging on black, some of them might have been accounted handsome” (2013). “A Kaffer woman is chaste and extremely modest … Instances of infidelity are very rare; and, when they do occur, are accidental rather than premeditated” (2472). Anders as aan die begin van hierdie paragraaf, skryf Barrow later, dalk met verwysing na die mans: “They seldom attempt to sing or to dance, and their performances of both are miserably bad” (2574).

“The men, on the contrary, were the finest figures I ever beheld: they were tall, robust, and muscular; their habits of life had induced a firmness of carriage, and an open, manly manner, which, added to the good nature that overspread their features, showed them at once to be equally unconscious of fear, suspicion and treachery” (2028). ‘n Swart hoofman het verduidelik dat sy stam die Groot Visriviergrens oorgesteek het omdat die Boere dit eerste in die teenoorgestelde rigting gedoen het. “What this chief stated in his reply was perfectly correct. The Dutch peasantry have not only gone into the Kaffer country since the year 1793, to hunt for the larger sort of game, particularly the hippopotamus, that abounds in all the great rivers of that country, but all those who dwell near the extremity of the colony, upon the Great Fish river, have always used, and still continue to consider, the Kaffer side of the river as their own, have sown, and planted, and driven over their cattle to graze. Some of their habitants of Bruyntjes Hoogte … had taken possession of the choicest part of their country” (2069).

“They had the audacity to petition Sir James Craig to grant them as an indemnification for their losses by the Bosjesmans and the Kaffers, a small piece of ground … This piece of ground is only about five-and-forty miles beyond the present boundary. The dating and impudent falsehood on which the letter was founded were easily seen through by Sir James Craig, and their petition was very properly rejected” (2077). “Such are the views of those people, who have neither sense of honour, regard for truth, or feelings of justice or humanity to direct their proceedings” (2083).

“The chiefs were told that if some few of the colonists had been so imprudent as to transgress the treaty [border], they had done it contrary to the express orders and without the knowledge of government: that the colony was now in the possession of a great and powerful sovereign, the king of England: that one of his first chiefs had deputed us to say that the established boundary should be observed on the part of the colonists; but that he expected also that all those chiefs, who had spread themselves over the country of the colonists, with their families, and dependants, and cattle, would, without any further delay, quietly and peaceably return into their own country; and as a proof of the good intentions and friendship of the English government towards the Kaffer nation, we were now on our journey to their great chief, or King Gaika, carrying for him a present from the English governor at the Cape” (2083).

Barrow formuleer en onderskryf Gaika se standpunt soos volg: “It is a common idea, industriously kept up in the colony, that the Kaffers are a savage, teacherous, and cruel people; a character as false as it is unmerited. Their moderation towards the colonists, and all white people, has shown itself on many occasions; and if the inhabitants of the bordering parts of the colony had any sense of honour or feelings of gratitude, instead of assisting to propagate, they would endeavour to suppress, such an idea. They know very well that in the height of a war into which this people was iniquitoust driven, the lives of all their women and children that fell into the hands of the Kaffers were spared by them, whilst their own fell promiscuously by the hands of the colonists” (2340).

Om aan te toon hoe die gedrag van die Boere en swartes verskil, word beweer dat ‘n Genuese skip in 1796 tussen die mondings van die Boesmans- en Sondagsrivier gestrand het en deur die Boere geplunder is pleks van die skipbreuklinge te help (2347). In 1797 het ‘n Amerikaanse skip tussen die mondings van die Keiskamma- en Beekarivier gestrand. Die swartes het die skipbreuklinge gehelp en slegs die knope van hulle klere af gesteel. “They were deprived of no other parts of their property; and they were conducted in safety to the residence of some of the colonists, from whom a demand was made of five rixdollars for the captain and an equal sum for the whole of the crew, as full compensation for their trouble” (2361). Een van die beginsels waarop swart mense se kultuur berus is: “For theft there is no other punishment than that of restitution” (2479). Waarom dan deesdae onteiening sonder vergoeding? Dit is sowel immoreel as strydig met die belange van die land.

“It is to him [Gaika] I am principally indebted for the little information I am enabled to give concerning the Kaffer nation” (2376). “The Kaffers having always been represented as agriculturists, we were a little disappointed in not meeting with gardens and cultivated grounds about their habitations, not a vestige of which had anywhere appeared” (2396). Gaika verduidelik toe dat hulle die afgelope twee of drie jaar in oorloë gewikkel was. “They had consequently been under the necessity of suspending their pursuits of agriculture; that in times of peace they always planted millet [sorghum – 2595, 2657], and several kinds of vegetables” (2396). “They seem however to be much more inclined to the pastoral than the agricultural life” (2499). “There are perhaps few nations, besides the Kaffers, that have not contrived to draw some advantages from the possession of a sea-coast. They have no kind of fishery whatsoever either with nets or boats” (2520). Die San, daarenteen, het wel die vermoë om vis in bv die riviere te vang (3545).

Oor die swarte as mens skryf Barrow: “From the nature of his food, which is chiefly milk, his manners are mild and gentle … In time of peace, he leads the true pastoral life: his cattle is his only care: he rarely kills one for his own consumption, except on some particular occasion” (2423). “There is perhaps no nation on earth, taken collectively, that can produce so fine a race of men as the Kaffers: they are tall, stout, muscular, well made, elegant figures … their rest is not disturbed by violent love, nor their minds ruffled by jealousy … The countenance of a Kaffer is always cheerful; and the whole of his demeanour bespeaks content and peace of mind” (2451).

“Had not Nature bestowed upon him the dark-colouring principle that anatomists have discovered to be owing to a certain gelatinous fluid lying between the epidermis and the cuticle, he might have ranked among the first Europeans” (2458). “A Kaffer … could not be pronounced deficient in talent. The experiment of giving him a suitable education has not yet been made; but there are perhaps no unlettered people on the face of the earth, whose manners and opinions have more the appearance of civilization than those of the Kaffers” (2486).

“The Kaffers most certainly are not the Aborigines of the southern angle of Africa … it would be absurd to consider them as indigenous to the small spot they now possess. To speculate upon their origin, it might not perhaps be far from the mark to suppose them to have sprung from some of the tribes of those wandering Arabs known by the name of Beduins” (2533).

“Not the smallest vestige of a written character is to be traced among them; but their language appears to be the remains of something far beyond that of any savage nation. In the enunciation it is soft, fluent, and harmonious; has neither the monotonous mouthing of the savage, nor the nasal nor guttural sounds that prevail in almost all the European tongues. It is as different from that of the Hottentots as the latter is from the English. In a very few words, and these are generally proper names, they have adopted the palatial clacking of the tongue used by the Hottentots. The mountains and rivers in the country, for instance, still retain their Hottentot names; a presumptive proof that the Kaffers were intruders upon this nation. It is singular enough that the Kaffers, as well as the Hottentots, should have obtained a name that never belonged to them … A [Kaffer], among the Indians [Arabs], is an infidel, a pagan … The Kaffers call themselves Kousszc [Xhosas]” (2603).

Hollandse boere

Op sy reise is Barrow, danksy hulle welwillendheid, meesal deur Hollandse boere vergesel omdat hulle perde, osse en waens en die roetes geken het, geweet het waar water is en Barrow se bas teen die inboorlinge beskerm het. “We had to depend entirely on the information of the farmers as to the road and most convenient halting places” (4202). “Some of the farmers it was absolutely necessary to take along with us, as none of our own party were acquainted with a single step of the country” (2006). “They were also a considerable addition to our strength, in case of an attack from a savage tribe … of Bosjesmans” (1034).

Maar wat het Barrow van die Boere gedink en geskryf? “A farmer thinks he cannot proclaim a more meritorious action than the murder of one of these [Bosjesman] people. A boor from Graaff Reynet being asked … if the savages were numerous or troublesome on the road, replied, he had only shot four, with as much composure and indifference as if he had been speaking of four partridges. I myself have heard one of the humane [!] colonists boast of having destroyed with his own hands near three hundred of these unfortunate wretches” (1041).

Die Hollandse boere word as lui slapgatte uitgebeeld. “It is indolence alone that has hitherto prevented the colonists from leading their vines along standards, in which case they would not only improve the quality of the grape, but would also receive a double quantity from the same ground” (814). “Hitherto there have been few speculators among the Dutch planters: the spirit of improvement and experiment never entered into their minds; and it may be a matter of doubt, had not the French Protestants … introduced and cultivated the vine, whether at this time the whole colony would have produced a single leaguer of wine” (820). In werklikheid het Jan van Riebeeck die eerste wingerdstok in 1655 geplant en die eerste plaaslike wyn is in 1659 geproduseer. In 1685, tydens Simon van der Stel se bewind, het die wynlandgoed Groot Constantia tot stand gekom; dus vóór die koms van die eerste Hugenote in 1688. “The poorest peasant [from the interior], on his annual visit to the Cape, never fails to lay in, among other articles of purchase, a cask of sopie [brandy], amd this as little rest day or night till it be exhausted” (4403).

“A true Dutch peasant, or boor as he styles himself, has not the smallest idea of what an English farmer means by the word comfort. Placed in a country where not only the necessities, but almost every luxury of life might by industry be procured, he has the enjoyment of none of them” (937). “The boor … is absolute master of a domain of several miles in extent; and he lords it over a few miserable slaves or Hottentots without control … Unwilling to work, and unable to think; with a mind disengaged from every sort of care and reflection, indulging to excess in the gratification of every sensual appetite, the African peasant grows to an unwieldy size” (950). “Scarcely any two neigbours are found to be on good terms with each other, but are embroiled perpetually in quarrels and disputes about the extent of their farms, or the privilege of a spring or a water-course” (957). “The farmers seem to have no idea of digging wells, or of opening a spring to let it run” (4258).

“The women of the African peasantry pass a life of the most listless inactivity. The mistress of the family, with her coffee-pot constantly boiling before her on a small table, seems fixed to her chair like a piece of furniture. This good [!] lady, born in the wilds of Africa, and educated among slaves and Hottentots, has little idea of what, in a state of society, constitutes female delicacy … The young girls with their hands before them as listless as their mothers. Most of them, in the distant districts, can neither read nor write, so that they have no mental resources whatsoever” (979). “To the cold phlegmatic temper and inactive way of life may perhaps be owing the prolific tendency of all the African peasantry. Six or seven children in a family are considered as very few; from a dozen to twenty are not uncommon; and most of them marry very young, so that the population of the colony is rapidly increasing” (986).

Barrow erken darem ‘n fundamentele of DNS-verskil tussen die liggaamsbou van Khoi-Khoin vroue en Hollandse blanke vroue omdat “different predispositions exist inherent in the person of each” (4590). Bewustheid van die verskil word skynbaar versterk deur die volgende stelling: “It seems to be a fact well established, that the lion prefers the flesh of a Hottentot to that of any other creature. He has frequently been singled out from a party of Dutch” (4635). Dalk tog nie: “The latter [Dutch] being disguised in clothing, and the former [Hottentot] going generally naked, may perhaps account for it” (4635). “The men are in general much above the middle size, very tall and stout, but ill made, loosely put together, awkward and inactive. Very few have those open ingenuous countenances that among the peasantry of many parts of Europe speak their simplicity and innocence” (992).

“They affect to be very religious, and carry at least the devotion of religion fully as far as the most zealous bigots” (1006). “Rude and uncultivated as are their minds, there is one virtue in which they eminently excel – hospitality to strangers” (1013). “If the economy of the African farmers’ house be ill managed, that of his land is equally bad. The graziers indeed, in many places, are not at the trouble of sowing any grain, but exchange with others their cattle for as much as may be necessary for the family consumption. But even those who have cornfarms near the Cape, seem to have no kind of management. They turn over a piece of ground with a huge mis-shapen plough, that requires eight or ten horses, or a dozen oxen, to drag it along” (1020). “The Dutch peasant … bestows no kind of labour on the ground [eg manure and water] but that of throwing in the seed: the rest is left to chance and the effects of an excellent climate” (1027). “Living nearly in a state of nature, with the advantage of having at all times within their reach a supply of food, procured without bodily exertion or the fatigue of labour, they sometimes attain the greatest possible size to which the species seems capable of arriving” (1211).

“Could the farmers near the Cape be once prevailed upon to sow turnips, which may be produced here equally-good as in Europe, to plant potatoes, and cultivate the artificial grasses, the quality of the beef and mutton might be very materially improved … but the adoption of such a system would require more labour and activity, and more attention, than the body and mind of a Dutch farmer seem capable of supplying: his avarice, though great, is yet overcome by the habits of indolence in which he has been educated” (1081).

“The zebra has obtained the character of being so vicious and ungovernable, as never to be completely tamed; perhaps only from some very imperfect and injudicious trials. The success of an attempt to domesticate animals that are naturally fierce or timid, would require more perseverance and patience, more labour, and more address, than seem to fall to the share of a Dutch peasant” (1136). Ten spyte van Barrow se beterweterigheid, “zebras have never been truly domesticated” (Wikipedia). “If the Dutch have been too indolent to domesticate the qua-cha [kwagga] and the zebra, it is less a matter of astonishment that no attempts have been made on the fierce and powerful buffalo. Any other nation, possessing the Cape for one hundred and fifty years, would certainly have effected it” (1570). Barrow sit die pot weer mis. “The African buffalo has never been domesticated, unlike its Asian counterpart, the water buffalo” (Wikipedia).

Springbokke is deur die Boere geskiet vir hulle vleis en velle: “clothing for their slaves, and, at the time of the capture by the English [1795], for themselves also and children. The poverty and miserable condition of the colony were then so great, that all their numerous flocks and herds were insufficient to procure them decent clothing” (1273).

Oor Graaff-Reinet skryf Barrow: “Its appearance is more miserable than that of the poorest village in England. The necessities of life are with difficulty procured in it; for, though there be plenty of land, few are found industrious enough to cultivate it” (1376). “A hog is a species of animal scarcely known in the district. No reason but that of indolence can be assigned for the want of it. To feed hogs there would be a necessity of a planting, and to this they seem to have a mortal antipathy. It is great exertion to throw a little corn into the ground for their own bread” (1411). “The same reasons that prevent them from breeding hogs, operate against their keeping poultry: these would require grain, and this labour” (1418).

“The information of the peasantry on any subject, and in all countries, should be received with a degree of caution. Those of Africa, I have generally observed, are much disposed to the marvellous” (1542). Wat Barrow skryf, behoort deurgaans krities oorweeg te word. Hy skryf meer betroubaar oor die natuur as oor mense. Oor etniese groepe het hy bepaalde vooroordele gehad en hulle dus met verskillende maatstawwe beoordeel.

Oor Zwartkopsbaai by Port Elizabeth skryf Barrow: “The farmers give themselves at this place no trouble to manure the land … How little they esteem manure is very evident from the heaps of dung piled up about the houses in those places where the cattle, in order to preserve them from beasts of prey, are pent up at nights … The beds of some of these kraals were twelve feet [!] deep of dung, unmixed with any other material; and this is not the only nor the least offensive nuisance with which the hovel of a Dutch peasant is usually surrounded” (1632).

“There never perhaps were a set of men so void of resources in overcoming difficulties as the Dutch farmers of the Cape. The inanity of mind, and the indolent habit of body, are not even surmounted by self-interest. Their ignorance cannot be a matter of wonder, but we often find in Europe unlettered men possessed of great talents and ingenuity” (4424).

 

Leon Lemmer: Graham Greene se besoek aan Liberië in 1935

Graham Greene (1904-1991) is ‘n bekende Britse skrywer. Hy het ‘n graad in geskiedenis aan die Universiteit Oxford verwerf, waar hy volgens eie erkenning meer gedrink as studeer het. Hy was toe ook vir ‘n wyle ‘n kommunis. Mede-skrywer Evelyn Waugh (1903-1966) was een van sy mede-studente wat, soos Greene, bekend vir sy alkoholisme en Rooms-Katolisisme was. Volgens Greene is Rooms-Katolisisme nie met (politieke) konserwatisme verenigbaar nie. Greene was geestelik onstabiel en het aan depressie gely en veral in sy jeug verskeie kere selfdood probeer pleeg. Hy het ‘n onderskeid tussen sy romans/”novels” en “entertainments” (minder ernstige werke) getref. Sy skryfwerk is beskryf as “readable, lean, realistic prose.” ‘n Hele aantal van sy boeke is verfilm en het tot sy finansiële welgesteldheid bygedra. Veral in sy latere lewe het Greene na talle lande gereis en dan in koerantberigte daaroor verslag gedoen.

Greene se briewe

Die eerste boek van Greene wat ek gelees het, is Richard Greene se Graham Greene: A life in letters (London: Abacus, 2008. 446p). Richard skryf in die inleiding Graham “chronicled the suffering of the world’s most oppressed people” (p xiv) en “[he] wanted to be on the side of victims and that victims change” (xi), soos ons deesdae in Suid-Afrika besef. In 1970 het Graham tereg geskryf: “I have small respect for those who wished to protect themselves by a majority opinion” (308). In Suid-Amerika het Graham met die bevrydingsteoloë geïdentifiseer (xxii). In Mexiko kon hy egter nie die Mexikane verdra toe daar teen die Rooms-Katolieke gediskrimineer is nie (xxiv). Maar dit is die (blanke) Amerikaners wat hy bowenal verpes het (xxviii).

In hierdie boek blyk Graham se Suidelike Afrika-verband uit sy vrou, Vivien (1904-2003), wat in Rhodesië gebore is (10). Hulle is in 1927 getroud, het twee kinders gehad, maar sedert 1947 nie meer saam gewoon nie. Op 22 November 1934 skryf Graham: “On Jan 5 I leave on the most absurd trip. I’m going to Liberia; Heinemann [publishers] have contracted for a travel book” (65). The Times sou van sy artikels publiseer (68). Hy laat sy Nazi-teenkanting blyk deur na die Duitsers as “that nice, sentimental, abysmally stupid race” te verwys (66). Kommuniste meet hy nie met dieselfde maat as die Duitsers nie. “I liked [Salvador] Allende [Chile’s president, 1970-1973] very much and I liked the type of communists who were around him” (328). In Nicaragua het Graham in 1980 probeer bemiddel met die kommunistiese Sandinista-rebelle wat die Suid-Afrikaanse ambassadeur, Eddie Dunne, gyselaar gehou het, maar dit was tevergeefs (367-368, 378).

In sy skryfwerk het Graham politieke en morele kwessies aangespreek. “Making the work of the State a degree more difficult – and that is a genuine duty we owe society” (155). “Literature has nothing to do with edification. I am not arguing that literature is amoral, but that it presents a personal moral, and the personal morality of an individual is seldom identical with the morality of the group to which he belongs … As a novelist, I must be allowed to write from the point of view of the black square [of the chess board] as well as of the white” (151-152). Op 8 Desember 1949 skryf Graham in Dakar, Senegal, aan ‘n vriendin: “I have loved no part of the world like this [West Africa] & I love no woman as I love you. You’re my human Africa … I am happy talking nonsense about Africa” (168).

In 1954 skryf Graham: “I loved Haïti” (212), wat sedert 1804 polities onafhanklik onder ‘n swart bewind is en reeds eeue lank die agterlikste land in die Weste is. Oor Fidel Castro in Kuba skryf Graham: “I like him a lot … Raul Castro, Fidel’s brother, gave me a military plane to take me to the Isle of Pines” (286). In 1953 het Graham Kenia besoek: “Although Graham was always sympathetic to rebels, he was struck by the cruelty of the Mau Mau and by the courage of the white settlers” (213). In 1959, toe die volle invloed van Afrika se “bevryding” van kolonialisme al hoe meer aangevoel kon word, skryf Graham terwyl hy op besoek in die Kongo is: “One rather feels the end of European Africa is coming quickly” (242). Tydens die Viëtnam-oorlog (1954-1975) skryf Graham in 1968 aan ‘n Moskouse vriendin: “[I am] on your side if the world has to choose between America and Russia” (296). ‘n Jaar later verander hy sy mening nadat hy kennis van die Russiese strafkampe geneem het: “I am afraid my honeymoon with the Russians is over!” (301).

In Richard Greene se boek is daar ‘n brief wat Graham in 1972 aan die Afrikaanse skrywer, Etienne Leroux (1922-1989), geskryf het (318-319), “a nice South African writer and friend” (325). In 1973 het Graham vir Leroux op sy plaas by Koffiefontein besoek. Die teks van een van die briewe wat Graham op daardie plaas geskryf het, is in Richard se boek (326). Graham het hierna ‘n boek, The human factor (1978), geskryf waarin hy onder meer apartheid betrek. Dit is die verhaal van ‘n MI6-agent wat voorheen in Suid-Afrika was en weens ‘n verhouding wat hy toe aangeknoop het nou met sy swart vrou in Londen woon. ‘n Kommunis het gehelp dat hierdie vrou uit Suid-Afrika kon ontsnap, gevolglik ondersteun die MI6-agent hierna kommuniste wat swart mag in Suid-Afrika bevorder. Ek het nie hierdie roman gelees nie en wil ook nie, om redes wat ek in die volgende paragraaf verstrek.

Graham erken: “I am not a literary man” (369). Daarom skryf hy: Charles “Dickens always sooner or later fails” (243) en “I find myself unable to reread Virginia Woolf and [EM] Forster” (369). Hy verkies die skryfwerk van bv mede-Rooms-Katoliek, Muriel Spark (xiii, 206, 281). Oor Joseph Conrad skryf hy: “I would place him faraway above Virginia Woolf” (164). James Joyce se Ulysses word “one of the most overrated classics” genoem (288). Naas sy eiesoortige benadering tot die letterkunde is daar Graham se onvermoë om die natuur te waardeer. “Anyone like myself who doesn’t care for nature” (92) en “Nature doesn’t really interest me” (182). Ek dink Graham het by die kern van die saak gekom toe hy skryf: “He soon came to realise that I was not an intellectual” (338). Hierdie selferkende gebrek aan geestelike en seker ook ideologiese dieptegang moet myns insiens by die beoordeling van Graham se skryfwerk in ag geneem word.

Journey without maps

In 1935 het Graham as dertigjarige deur Sierra Leone, Guinee en Liberië gereis en ‘n boek oor sy wedervaringe geskryf. Hy is vergesel deur sy niggie/”cousin”, Barbara Greene (1903-1991). In Guinee en Liberië is sy in ‘n hangmat gedra terwyl Graham die reis te voet afgelê het. Soos Graham het Barbara ‘n boek oor hulle ondervindige gepubliseer: Land benighted (1938), hergepubliseer as: Too late to turn back (1981). Ek het ongelukkig nie toegang tot haar boek nie. ‘n Vergelyking van hierdie twee verslae oor dieselfde avontuur behoort interessante leesstof te wees. Twee mense wat albei boeke gelees het, het tot verskillende gevolgtrekkings gekom. Volgens die een vul die boeke mekaar aan, terwyl die ander een beweer dat die boeke mekaar teenspreek. In Graham se boek word daar bitter min na sy niggie verwys. In 2009 het Tim Butcher die twee Greene’s se roete herreis en ‘n boek daaroor gepubliseer: Chasing the devil (2010). Reeds in 2004 het Butcher dieselfde met Henry Morton Stanley (1841-1904) se Kongo-roete (1874-1877) gedoen en ‘n boek daaroor geskryf: Blood river (2007). Vir die Amerikaner Stanley het ek baie meer respek as vir sy mede-ontdekkingsreiser, die Skot, David Livingstone (1813-1873). Kindle-weergawes van laasgenoemde twee boeke is beskikbaar. Volgens Amazon woon Butcher in Kaapstad.

Gedurende die Tweede Wêreldoorlog het Graham Greene na Wes-Afrika teruggekeer toe hy in Freetown, Sierra Leone, vir die Britse Geheimediens, MI6, gewerk het (1941-1943). Die res van hierdie rubriek word gewy aan Graham Greene se boek oor sy 1935-besoek aan Sierra Leone, Guinee en veral Liberië: Journey without maps (London: Vintage, 1936/2010, 256p; Amazon Kindle $14,48). Tim Butcher het die voorwoord by hierdie uitgawe geskryf. Na Graham Greene word voortaan as Greene verwys omdat sy reisgenoot, Barbara Greene, feitlik nooit in hierdie reisboek ter sprake kom nie. Ek het reeds oor Sierra Leone (Praag 11.11.2018) en Liberië (Praag 18.11.2018) geskryf.

Butcher vestig die aandag op foute wat in Greene se weergawe voorkom en ook dat dit Greene se eerste besoek aan lande buite Europa was (Kindle 78). “I came to see Greene as a man not just of considerable physical toughness, but also of enormous mental strength” (85) – hoewel Greene teen die einde van sy staptog vertel hoe naby hy aan algehele liggaamlik en veral geestelike ineenstorting was. Naas die fisiese of geografiese reis was daar vir Greene ook ‘n “metaphysical trip” (91), wat sy delikate geestesgesteldheid tot die uiterste beproef het. Greene skryf in sy 1946-voorwoord by die 2de uitgawe: “I can look back now with a certain regret at the hard words I used about Freetown” (105). “I have begun to forget what the visitor noticed so clearly – the squalor and the unhappiness and the involuntary injustices of tired men” (112).

Voordat Greene per skip uit Liverpool, Engeland, vertrek, lees hy die amptelike inligting wat die Britse regering oor Liberië verstrek: die algemene voorkoms van koors weens malaria/tsetsevlieë, die peste weens rotte, die gebrekkige mediese dienste, die afbrand van hutte weens dispute en die moorddadigheid van die inwoners. In die hoofstad, Monrovië, is daar net twee geneeshere en in die res van die land enkele sendelingdokters (179). Greene verstrek die volgende agtergrondsinligting oor Liberië: “The Republic was founded as an example to all Africa of a Christian and self-governing state. An American philanthropic society at the beginning of the nineteenth century (many of its directors, it is said, were slave-owners who found it convenient thus to get rid of their illegitimate children) began to ship released slaves to the Grain Coast of Africa. Land was bought from the native rulers and a settlement established at Monrovia. ‘The love of liberty brought us here,’ but one can hardly blame these first half-caste settlers when they found that love of their own liberty was not consistent with the liberty of the native tribes” (186). Die Liberiese kus was bekend as die plek waar Europese skepe peperkorrels kon koop, vandaar die benaming “Grain Coast”; ook “Windward Coast” genoem..

Die interessante verskynsel wat ons hier het, is dat die Amerikaanse setlaars swart of basters is en hulle teenwoordigheid nie deur die inheemse Liberiese swartes geduld is nie. Ook, al het die setlaars die grond gekoop wat hulle beset het, hulle eiendomsreg nie deur die inheemses erken is nie. Vergelyk dit met Jan van Riebeeck en sy geselskap se aankoms aan die Kaap en wat daarop gevolg het. In Liberië was daar nie net weerstand by die inheemses teen die Amerikaanse beskawing wat die setlaars gebring het nie, maar ook teen die christelike godsdiens, wat deel van die setlaars se kultuur was. Naas inheemse godsdienste was daar reeds die uitgebreide aanwesigheid van Islam in Liberië. Die grootste bron van wrywing was egter dat die setlaars as oud-slawe sterk teen slawerny gekant was, terwyl die inheemse opperhoofde ten gunste van slawerny was as hulle bron van inkomste uit slawehandel en ook omdat slawe goedkoop arbeid voorsien het. Die huidige propaganda dat dit (uitsluitlik) die blankes was wat slawerny ten koste van swartes bedryf het, word hiermee teengespreek.

Greene verwys na die volgende voorval: “The black Quakers from Pennsylvania, teetotallers and pacifists, who when they were attacked by Spanish slavers, depended on prayer and were massacred. Only a hundred and twenty escaped and settled in Grand Bassa” (193) – tans bekend as Buchanan, die plek waar Greene se epiese staptog in 1935 geëindig het. Desnieteenstaande het hierdie idealistiese oud-slawe in 1847 hulle grondgebied onafhanklik verklaar (200). “There seemed to be a seediness about the place [Monrovia/Liberia] you couldn’t get to the same extent elsewhere” (206). Hierdie onguurheid het vir Greene ‘n eienaardige bekoring ingehou (of moet ek eerder skryf: Vir die eienaardige Greene …). Die outeur assosieer Liberië dikwels met die “heart of darkness” (206, 2508, 3663), verwysende na die titel van Joseph Conrad se 1899-novelle oor die Kongo. (Ek wil nog oor Chinua Achebe se kritiek op Conrad se boek skryf.) Greene haal Conrad aan en skryf dan: “Today our world seems peculiarly susceptible to brutality” (227), bv “the pleasure of cruelty” (481).

Behalwe twee hoogs onvolledige landkaarte, die een Brits en die ander een Amerikaans, kon Greene vooraf geen betroubare inligting opspoor om hom met die beplanning van sy staproete te help nie. Op die Amerikaanse kaart staan daar in die leë ruimte: “Cannibals” (625). Greene beskryf die heenreis via Madeira en die Kanariese Eilande. In Bathurst/Banjul, Gambië, is daar ‘n uitbraak van geelkoors en in Dakar, Senegal, is daar pes (283). “In Dakar the young negroes simply die, not of tuberculosis, plague, yellow fever, but of ananition, of hopelessness” (434). Daarna doen die skip aan by Conakry, Guinee, en uiteindelik by “the shabby town”, Freetown, Sierra Leone, waar Greene in “heat and damp” aan land gaan (489). Hy noem die “tin roofs and peeling posters and broken windows” en die baie roofvoëls (496). Die klein groepie blanke inwoners woon “at the hillside [in] smart bungalows” (502), dus apart. In 1935 was Sierra Leone ‘n Britse kolonie (sedert 1808). By die goewerneur-generaal se tuinparty “white and black keeping sedulously apart” (544).

Die volgende eienaardige beskrywings is deur ‘n outeur wat (aanvanklik) geneig was om hom by die inheemses/onderdruktes te skaar: “They [Europeans] had planted their seedy civilization and then escaped from it as far as they could. Everything ugly in Freetown was European: the stores, the churches, the Government offices, the two hotels; if there was anything beautiful in the place it was native” (502). Hierdie inheemses “had been educated to understand how they had been swindled, how they had been given the worst of two worlds, and they had enough power to express themselves in a soured officious way; they had died, in so far as they had once been men, inside their European clothes” (509). Die swartes “were funny … to the heartless prefect eye of the white man. If they had been slaves they would have had more dignity; there is no shame in being ruled by a stranger, but these men had been given their tin shacks, their cathedral, their votes and city councils, their shadow of self-government; they were expected to play the part like white men and the more they copied white men, the more funny it was to the prefects. They were withered by laughter; the more desperately they tried to regain their dignity the funnier they became” (516). “A few Creoles make money out of their prefects, by deliberately playing the inferior, the lower boy” (557).

“The … men in the City bar, prospectors, shipping agents, merchants, engineers, had to reproduce English conditions if they were to be happy at all. They weren’t the real rulers; they were simply out to make money; and there was no hypocrisy in their attitude towards ‘the bloody blacks’. The real rulers came out for a few years, had a long leave every eighteen months, gave garden parties, were supposed to be there for the good of the ruled” (585). “This was perhaps the meanest economy among the many mean economies … The economies were nearly all at the expense of the coloured man … there had been only one sanitary inspector for the whole colony and protectorate … he would apply in vain for assistants. Forced labour is illegal in a British Colony, but the sanitary inspector without a staff had to choose between breaking the law or leaving villages as dirty as he found them” (591).

Greene het per uiters stadige trein dwarsoor Sierra Leone gereis, van Freetown in die noordweste tot by Pendembu in die noordooste (652). In Freetown het hy drie kreole, bv ‘n kok, as reisgenote gewerf (672). Tydens sy treinreis kon hy die landelikheid waarneem van bv “babies rolling in the dust, the men lounging in torn hammocks hung under the thatch” (733). Spoedig was die aanskouing van naakte liggame nie meer vreemd nie: “It was curious how quickly one abandoned the white standard” (740). Kom die afrikanisering van die nuwe Suid-Afrika nie ook wesenlik neer op die versaking van tradisionele Europese lewensstandaarde nie? Die eerste dag se treinrit het in Bo geëindig, waar Greene in ‘n “rest-house” oornag het. “There was a cockroach larger than a black beetle in the bathroom” (760).

“The Englishmen here didn’t talk about the ‘bloody blacks’ nor did they patronize or laugh at them; they had to deal with the real natives and not the Creole, and the real native was someone to love and admire. One didn’t have to condescend; one knew more about some things, but they knew more about others. And on the whole the things they knew were more important. One couldn’t make lightning like they could, one’s gun was only an improvement on their poisoned spear, and unless one was a doctor, one had less chance of curing a snake-bite than they. The Englishmen here were of a finer, subtler type than on the Coast; they were patriots in the sense that they cared for something in their country other than its externals; they couldn’t build their English corner with a few tin roofs and peeling posters and drinks at the bar” (747).

Die volgende dag het Greene se treinreis, soos die spoorlyn, by Pendembu geëindig. Met ‘n vragmotor is hy na Kailahun, op die grens van Guinee, waar hy in “the Government rest-house” gebly het (794). Hier het Greene die draers vir sy safari gewerf. “Kailahun, in memory, has become a clean village, one of the cleanest we stayed in, but what impressed me at the time was the dirt and disease, the children with protuberant navels relieving themselves in the dust among the goats and chickens, the pock-marked women smeared about the face and legs and breasts with some white ointment they squeezed from a plant in the bush and used for beauty and for medicine. They used it for smallpox, for fever, for toothache, for indigestion; for every ailment under their bleak sun; when they were young it soothed their headaches; when they were older they smeared it on their big bellies to bring ease in their confinement; when they were dying it lay like a sediment of salt on their dried-up breasts and in their pitted thighs. Here you could measure what civilization was worth; looking back later to Kailahun from the villages of the Republic [Liberia], where civilization stopped within fifty miles of the Coast, I could see no great difference … why should we pretend to talk in terms of the world when we mean only Europe or the white races? … Civilization here remained exploitation; we had hardly, it seemed to me, improved the natives’ lot at all, they were as worn out with fever as before the white man came, we had introduced new diseases and weakened their resistance to the old” (847).

Gedurende sy staptog het Greene veral gevalle van geslagsiektes en melaatsheid teëgekom. Die inheemses was vir gesondheidsdienste op die beperkte getal sendingstasies aangewese. “One couldn’t help comparing the manner of these nuns living quite outside the limits of European protection with that of the English in Freetown who had electric light and refrigerators and frequent leave, who despised the natives and pitied themselves” (1163).

Greene het sowat twee dosyn draers afkomstig van Bolahun vir sy safari gewerf (632). Gedurende die staptog het die getal draers gewissel, maar Greene se geselskap het uit sowat dertig mense altesaam bestaan. “I could see the full extent of the luggage we had brought with us: the six boxes of food, the two beds and chairs and mosquito-nets, three suitcases, a tent we were never to use, two boxes of miscellaneous things, a bath, a bundle of blankets, a folding table, a money box, a hammock” (934). “I was able to average more than twelve miles a day over a period of four weeks” (961). Die totale afstand afgelê, was sowat 350 myl (3270). Dit was problematies om die grens tussen Sierra Leone en Liberië met so baie besittings oor steek. “It was impossible to bribe an official who probably took a lion’s share anyway of what he exacted” (1082). “I enjoyed the first day’s trek into the Republic [of Liberia] because everything was new … the smell of the carriers; it wasn’t an unpleasant smell, sweet or sour; it was bitter, and reminded me of a breakfast food I had as a child after pleurisy, something vigorous and body-building which I disliked” (1082).

In die Liberiese binneland was Greene verplig om in hutte te oornag. Voor sy vertrek uit Freetown het iemand gevra: “Had we ever considered what a native hut meant? The rats, the lice, the bugs” (686). Daar was ook vlieë, muskiete, vlermuise (wat die muskiete jag), motte, miere, kewers, kakkerlakke en spinnekoppe. Op die werf was daar honde, katte, hoenders, bokke en koeie. Die swartes het hulle aan die blankes vergaap omdat hulle sulke mense selfde indien ooit gesien het. “This intent unamused stare got on the nerves. And they were so ugly, so diseased” (1860). “There was nothing you could do without their noticing it; to draw a handkerchief from the pocket caused a craning of necks. It worked a little on the nerves, this constant stare … We were as good as a circus” (2248). Toiletgeriewe het nie bestaan nie. In die riviere kon nie gebad word nie weens die gevaar van infeksie en siektes. Ten einde veral van die rotte te ontsnap, het Greene in ‘n hangmat geslaap. “When [the] lamp went out the rats came. They came all together, falling heavily down the wall like water” (1845). “I would chiefly remember as Africa: cockroaches eating our clothes, rats on the floor, dust in the throat, jiggers under the nails, ants fastening on the flesh” (2104).

Maar Greene beweer: “I never wearied of the villages in which I spent the night” (1103). “The timelessness, the irresponsibility, the freedom of Africa began to touch us at last” (1942). “I remember wandering round the village listening to the laughter and the music among the little glowing fires and thinking that, after all, the whole journey was worth while: it did reawaken a kind of hope in human nature. If one could get back to this bareness, simplicity, instinctive friendliness, feeling rather than thought, and start again …” (2791). Toe Greene uiteindelik die kus en ‘n mate van beskawing bereik, skryf hy: “Civilization might not have seemed quite so desirable in comparison with what I was leaving: the complete simplicity on the edge of subsistence … But civilization, for the moment, I was ready to swallow whole” (3270).

Hierdie gehuggies en dorpies “never varied, only their kindness to strangers, the extent of their poverty and the immediacy of their terrors. Their laughter and their happiness seemed the most courageous things in nature … One was aware the whole time of a standard of courtesy to which it was one’s responsibility to conform” (1109). “It was no good protesting later that one had not come across a single example of dishonesty from the boys, from the carriers, from the natives in the interior: only gentleness, kindness, an honesty which one would not have found, or at least dared to assume was there, in Europe. It astonished me that I was able to travel through an unpoliced country with twenty-five men who knew that my money-box contained what to them was a fortune in silver” (1116). Sy pistool was in die geldhouer. “There wasn’t an instance of even the most petty theft, though in every village the natives swarmed into the hut where all day my things were lying about” (1123). “It was as if suddenly one saw what Africa might be if she were left to herself to choose from Europe only what would beautify her” (1497).

By iedere plek wat hulle aangedoen of oornag het, moes Greene kennis met die hoofman maak. Hy het dikwels ‘n klein fooi aan die manhoof gegee en hulle het saam van Greene se whisky gedrink. Die samewerking van die hoof het dit vir Greene moontlik gemaak om kos aan sy werkers te voorsien.Die inheemses het graag musiek gemaak, gesing en gedans; “a music hard for a European to understand” (1243). Tatoeëring kom algemeen by hierdie swartes voor, maar dit is eerder ‘n geval van sny- of kerfmerke wat in die vel aangebring is (1256).

Greene verskaf ‘n interessante karakterisering van sy draers. “The character of a carrier is childlike. He enjoys the moment. He cannot connect cause and effect. He is used to one meal in the day at evening, he lives on the edge of subsistence and it would be a hard master who grudged him the unexpected pleasure of an extra meal … It was always the same throughout the four weeks of marching; whenever they had a breakfast they worked badly, grumbled and made palavers; when food became scarce they worked well and were happy” (1671). Die draers “could be distracted, too, as easily as children, and when a man presented me with a small grey monkey on a string they were temporarily happy again. They liked something to torment. They poked it with sticks. They turned it upside down. They dragged it head first in the dust … they left it in peace for a moment it sat with its head in its wrinkled hands as if it were weaping … they were like bullies at school with a new boy who couldn’t hit back”1677).

In die roete deur die woude en veld was daar skoenlappers, bloedsuiers en ander insekte, bv spinnekoppe, asook voëls, paddas, slange, ape, bobbejane, luiperds en olifante. “The man in front was in the greater danger from a snake, but the man behind from a leopard” (1784). Die oorsteek van riviere was gevaarlik. Die hangbrue het dikwels uit gevlegde klimop bestaan, is nie altyd goed in stand gehou nie en het heen en weer geswaai as daarop beloop word. ‘n Enkele keer is ‘n rivier met ‘n vlot oorgesteek (2208).

In die binneland van Liberië is daar feitlik geen winkels nie; net smouse. “The black Government distrusts them [whites] and no European firm has any trading posts in the Liberian hinterland” (1177). “No white man is allowed to own land in the Republic, the missions are at the mercy of the Government” (1183). Elke distrik het ‘n swart (of baster) regeringsaangestelde kommissaris gehad wat belasting moes invorder. Oor een van hulle skryf Greene: “I found plenty of evidence: stories of his house built by forced labour and paid for by the seizure of the natives’ produce; stories of how his messengers flogged the men working on the road” (1196). “I never came across a single native in the interior who had a good word for the politicians in Monrovia [the capital]. If they preferred one ruler to another it was simply because they were happier under one Commissioner than another. Everywhere in the north I found myself welcomed because I was a white, because they hoped all the time that a white nation would take the country over. This attitude is unreasonable, but their minds do not move on the level of reason. To accept a black overlord offended some deep communal instinct which was unaffected by the fact that under the worst black Commissioner they had not suffered what the natives in French West Africa had suffered under white Commissioners” (1530) – ‘n Brit wat beweer die Britse koloniale owerhede was beter/mensliker as dié van die Franse.

Greene het aanvanklik dieselfde roete gevolg as Alfred Sharpe in 1919, dus ooswaarts deur die noorde van Liberië en ‘n suidelike deel van Guinee (wat voorheen Liberiese grondgebied was) en dan terug in Liberië, sonder dat hulle daar doeaneposte teëgekom het. Daarna was die roete suidwaarts tot by die kus te Grand Bassa/Buchanan. Aan die kus en omliggende gebiede verander die ingesteldheid of gesindheid van die inheemse swartes: “the coastal civilization had corrupted the natives, in which I found nothing to admire” (1874). Oor die Bassa-stam wat in die kusstreek aangetref word, skryf Greene: “I developed a bitter dislike of the very appearance of Bassa men … The Coast had corrupted them, had made them liars, swindlers, lazy, weak, completely undependable” (3188). “The beach is the most dangerous road in all Liberia to travellers, because its people have been touched by civilization, have learnt to steal and lie and kill” (3290).

In die kusstreke is daar winkels (2416). Ook huise: “A few seedy houses appeared, definitely houses now and not huts, with a first floor and tin roofs but without glass in the windows, with the air of old-fashioned chicken coops magnified to take men” (3263). Verduidelik dit dalk waarom vandale ‘n voorliefde vir glasruite het? Die binneland van Liberië is hoogliggend en bedek met woude. Namate die kusstreek deur Greene se geselskap genader is, was die gebied al hoe meer moerasagtig en die temperatuur al hoe warmer. Greene het sy staptog in die middel van die winter begin en moes vinnig vorder, nie net om koste te bespaar nie maar ook omdat vroeë somerreëns die roete moeiliker begaanbaar sou maak, bv: “the first few miles of path were flooded waist-high” (3101).

“I was paying them three shillings a week and that sum paid, not only for an eight-hour day or more of heavy carrying, but for their loyalty” (1771). By geleentheid het die draers meer geld as vergoeding geëis, maar tog nie vir Greene in die steek gelaat nie. Hy erken: “After all, the carriers were disgracefully underpaid” (2167). “The Government wage for a carrier was a shilling a day” (2174), maar dit was as hulle op ‘n daaglikse basis gehuur is. “I said that the Government wage didn’t include food, and I was paying for their food. They could not tell that their food only came to about twopence a head … I was exploiting them like all their other masters” (2181). “A moment later they were laughing and joking as if there had been no disagreement; they were like children who had tried to get an extra holiday but bear no grudge because they never really believed they would succeed … they began to work together happily and smoothly” (2187). Dit laat my dink aan die ANC wat spog dat die swartes in 1990/94 in die grondwetlike onderhandelinge baie meer ontvang het as wat hulle regmatig kon verwag.

Teen die einde van die staptog was Greene se skoene flenters maar hy het die opsie om in die hangmat gedra te word, probeer weerstaan: “It was too close to using men as animals for me to be happy” (3135). Baie van die gehuggies wat hulle teëgekom het, kan op geen kaart gevind word nie. Die draers het Greene probeer mislei of ontmoedig deur dikwels te beweer dat die plek wat hy daardie dag wou bereik te ver sou wees. “I nursed the idea that a black always exaggerated, when the fact was they had so hazy an idea of time that they were just as likely to minimize” (1723). “All the white men I had met in Sierra Leone had told me how blacks must be driven, how they lied and humbugged, and it was not unnatural that I should believe they were lying now, ‘trying it on’, like schoolboys who are testing a new master’s discipline” (1757).

Teen die einde van die staptog het Greene gehoop hulle kon eerder van vervoer gebruik maak, maar: “There was only one car in Grand Bassa and that had broken down some months before, and they doubted whether it had been repaired” (3257). Maar die laaste skof het hulle wel per vragmotor afgelê; die enigste voertuig in die omgewing. In Grand Bassa het Greene aan die draers hulle vergoeding betaal en hulle moes self hulle weg terug na Bolahun vind en die ander drie, die kreole, na Freetown. ‘n Plaaslike ingesetene het die draers gewaarsku: “To be gone as quickly as possible from Grand Bassa, for the police would be after their money. I felt sorry for the end of something which was unlikely ever to happen again. One was never likely to live for long in a company so simple and uncorrupted; they had none of them before seen so many stores, the sea, a motor-lorry; their eyes were full of excitement and wonder at Grand Bassa, and they didn’t even know the way back” (3284). Maar sommige van hulle het eerder palmwyn gekoop en te veel gedrink en in Grand Bassa ten prooi van die polisie geval.

Greene is per boot na die hoofstad, Monrovië. Hy verneem toe daar is iemand daar wat ‘n kaart van Liberië van die ontdekkingsreisiger Anderson het. Daar is talle halfvoltooide geboue en nie eens ‘n telefoondiens nie. “No one can pretend they have made much of their country” (3402). “To me it seems remarkable that they have retained their independence at all: a kind of patriotism has emerged from the graft and the privation. England and France in the last century robbed them of territory; America has done worse, for she has lent them money” (3408). “Nor can you wonder at their hatred and suspicion of the white man. The last loan and the last concession to the Firestone Company of Ohio all but surrendered their sovereignty to a commercial company with no interests in Liberia but rubber and dividends” (3415). “Apart from the Firestone employees, who lived outside in European comfort on the plantation, there were not more than three dozen whites in Monrovia … There was not such a thing as a water-closet in Monrovia” (3442). “What the Whites suffered, they suffered with the whole population, from lack of drainage, medical services, communications and the desire to intervene was an expression of boredom rather than of imperialism” (3488). “At the end of several hours’ rough driving from the capital, live the Firestone men in houses containing shower baths and running water and electric light, with a wireless station, tennis courts and a bathing pool, and a new neat hospital … They, more than the English or the French, are the official Enemy” (3508). En die politici en plaaslike inwoners glo dit. “The Government owns both the newspapers” (3515).

In 1935 het Westerse beskawing ‘n onsekere houvas op Liberië gehad. “It was the democracy of men and women wrecked together on a deserted coast” (3449). “There was no ambition, for Liberia, whether to the diplomat or to the storekeeper, was about the deadest of all ends” (3462). “Even in the capital town of Liberia one was aware only of a settlement, a very chancy settlement that might be wiped out at any time by yellow fever” (2104). Die swart politieke bewind was nie gewild by die breë massa, die swartes in die binneland, nie. “There was not a carrier who would not have welcomed white intervention; patriotism in their minds had nothing to do with who ruled them, it was love of a certain territory” (2482). Blankes is deur die inheemses beskou as simbole van hoop vir ‘n beter toekoms. Greene verwys bv na ‘n swart man wat vir hom medisyne vir sy geslagsiekte gevra het: “The sight of a white man had made him hope; he just stood there waiting for the magic pill, the magic ointment” (3216).

Per skip op pad terug na Engeland “we drank ourselves free from Africa” (3669). “It isn’t that one wants to stay in Africa” (3683). “After the long push of the Atlantic sea, the lights of Dover … the only loot I had brought with me, was as far back as one needed to go, was Africa: the innocence, the virginity” (3689).

Leon Lemmer: Tot lof van mure?

Stewige, hoë mure kan die grondslag vir goeie buurskap wees, veral in ‘n abnormale samelewing soos Suid-Afrika, waar rasgeïntegreerde woongebiede van owerheidsweë aan almal, maar veral aan die blankes, opgedring word en verset hierteen as rassisme en rassediskriminasie teen nie-wittes geëtiketteer word.

‘n Britse joernalis en deesdae veral ‘n televisie- en radiokommentator, Tim Marshall (gebore in 1959), het onlangs ‘n boek oor mure gepubliseer: Divided: Why we’re living in an age of walls (London: Elliott and Thompson, 2018, 272p; Amazon Kindle $14,36). Aanvanklik het hy sy spore as oorlogskorrespondent verdien. Ek het voorheen verwys na sy uitstekende boek oor die oorlog in Kosovo: Shadowplay: The inside story of the overthrow of Slobodan Milosevic (2002 – Praag 12.05.2018). Marshall is ook die outeur van: Prisoners of geography: Ten maps that tell you everything you need to know about global politics (London: Elliott and Thompson, 2015, 256p; Amazon Kindle $10,34). In hierdie werk skryf hy in breë trekke oor streke en kontinente; inligting wat hy ook in sy jongste boek benut.

By Marshall se gebruik van die term “mure” is ingesluit alle fisiese en geestelike versperrings wat daar tussen mense bestaan. “I use walls as shorthand for barriers, fences and divisions in all their variety … those walls are the ‘what’ of division, not the ‘why'” (Kindle 94). In die boek is mure die saambindende element, maar die besprekings handel in groot mate eerder oor die betrokke kontinente, lande of streke in die algemeen, insluitende sake wat verdeeldheid veroorsaak. Ek bepaal my aandag egter by voorkeur by fisiese mure. Mure kan die troefkaart (“trump”) in ‘n geskil wees.

Hadrianus se muur in Noord-Engeland

Dit is bekend dat mense reeds in die antieke tyd mure gebou het om hulle belange teen indringers te beskerm. Voorbeelde is die Groot Muur in China (vanaf 214 vC) en Hadrianus se muur in Noord-Engeland (vanaf 122 nC). Heelwat later, in 1660, het Jan van Riebeeck ‘n heining van amandelbome laat plant toe veediefstal reeds ‘n endemiese probleem in hierdie droewe land was. Maar hierdie heining kon kwalik as versperring teen diefstal gefunksioneer het. Lees in hierdie verband gerus die deurwinterde historikus, Dan Sleigh, se uitmuntend nagevorste artikel: “Politieke versinsels rakende die amandelheining” (LitNet 29.08.2018). Individuele woonplekke en woongebiede, asook hele dorpe en stede, is van die vroegste tye af en in baie streke en lande om veiligheidsredes dikwels ommuur.

Ongebreidelde misdaad het weens die koms van “vryheid” in Suid-Afrika in 1994 ‘n bloeityd in die plaaslike sekuriteitsbedryf ingelui. Woonplekke, sake-ondernemings en ander eiendom, bv voertuie (wat ons snags nie op straat durf laat nie), behoort deesdae in elke moontlike opsig teen misdaad beskerm te word. Die ANC-regering het onlangs kennis gegee dat ommuring teen diefstal, in die geval van veral blankes se eiendom, in ‘n sin tevergeefs gaan wees omdat owerheidsdiefstal gewettig gaan word – onteiening sonder vergoeding genoem. Die ANC beoog dus om sabotasie vorentoe op ‘n ander manier as voorheen te pleeg. In die plek van fisiese sabotasie met bv plofstof word (rasgebaseerde) statutêre sabotasie kragtens wetgewing begeer.

In breër perspektief: Vanwaar hierdie “fortress mentality”? (28). Veral in Europa kan dit toegeskryf word aan bv “the frightening heights of mass migration, the backlash against globalization* [and] the resurgence of nationalism” (33). Mure is dwarsoor die wêreld gewild, by uitstek in die 21ste eeu. “2016 set the record for border deaths (7 200 globally) because of the increase in border security” (1548). Mure staan as getuies en selfs as monumente teen internasionalisering/globalisme. Mure “best illustrate the challenges of identity in a globalized world” (94). “Thousands of miles of walls and fences have gone up arround the world in the twenty-first century. At least sixty-five countries, more than a third of the world’s nation states, have built barriers along their borders; half of those erected since the Second World War” (33). “There are many reasons why we erect walls, because we are divided in many ways – in terms of wealth, race, religion and politics. Sometimes divisions lead to violence, and walls are erected to protect or defend. Sometimes walls go up to keep certain people out. Sometimes physical walls don’t go up at all, but we still feel the separation; it’s in our minds. These invisible barriers are often just as effective” (43). [* Eerder: “globalism” – Praag 25.11.2018.]

Vir Afrikaners het fisiese en later geestelike laertrek as doeltreffende verskansing, as ommuring teen vernietiging en ter behoud van wat waardevol is, gedien. Afgesien van lewens en besittings is daar kultuur en identiteit wat deur mure beskerm kan word. “We develop a group identity, and this often leads to conflict with others. Our groups are competing for resources, but there is also an element of identity conflict – a narrative of ‘us’ and ‘them'” (63). Dink aan Harald Pakendorf wat polities byderwets aan sy gehoor vertel het dat daar nie ‘n onderskeid tussen “ons” en “hulle” gemaak moet word nie. Almal moet “ons” wees. Die absurditeit van sy standpunt blyk uit die volgende: “In vraetyd staan ‘n boer voor in die gehoor op: Baie dankie, nou verstaan hy. Ons steel so baie van ons skape” (Praag 14.04. 2018). Of hierdie absurditeit: Ons kan nie ons motors snags op straat laat nie anders steel of vandaliseer ons daardie voertuie. “In the context of evolution more and more of us needed to build barriers: walls and roofs to house ourselves and our livestock, fences to mark our territory, fortresses to retreat to if the territory was overrun, and guards to protect” (69). Deesdae is baie van hierdie fisiese versperrings “electrified, topped with searchlights and CCTV [closed-circuit television]” (74). Die jongste is dat onbemande vliegtuie, genaamd hommeltuie (“drones”), gebruik word om bv grense te patroleer.

China

Deel van die Groot Muur van China naby Beijing

Die Groot Muur in China is seker die bekendste muur. Dit word soos volg beskryf: “Continuous defensive wall stretching from western Gansu to the Gulf of Liaodong (2 250 km/1 450 mi). It was once even longer. It was built under the Qin dynasty from 214 BC to prevent incursions by the Turkish and Mongol peoples and extended westwards by the Han dynasty. Some 8 m/25 ft high, it consists of a brick-faced wall of earth and stone, has a series of square watchtowers, and sections have been carefully restored” (Collins World Encyclopedia, 2003, p 394).

Marshall noem dat hierdie muur 13 000 myl lank was (119, 178). Dit is om veiligheidsredes gebou om die sentrale deel van China van Binne-Mongolië te skei. Die muur simboliseer die verskil tussen “us and them” (164). John King Fairbank beskryf die muur as: “a line of demarcation separating the steppe from the sown field, nomadism from agriculture, and barbarism from civilization” (164). Dit was ‘n uitlewing van “Sinocentrism … the belief that China was the cultural centre of the earth, and the most advanced civilization” (164). Dit is ‘n gesindheid wat deesdae weer al hoe meer prominent in China word vanweë die ekonomiese oplewing wat die afgelope dekades daar ervaar word.

In China se buurland en aartsvyand en -mededinger, Japan, word dieselfde gesindheid van etniese meerderwaardigheid en verskansing teen inkommers reeds lank aangetref. Dit is slegs van Westerse lande wat verwag word om nie-blanke immigrante op groot skaal en sonder keuring te aanvaar. Die sprekende voorbeeld wat China en Japan met hulle etniese gesindheid stel, gegrondves op eeue-oue beskawings, toon duidelik dat die gevoel van kulturele meerderwaardigheid nie net by blankes aangetref word soos ons deesdae plaaslik en in die Weste wysgemaak word nie.

Aan die suidekant het die muur gehelp om die etniese Han-groep te verenig (178). Die weswaartse verlenging van die muur “protected part of the Silk Route, thus furthering economic growth” (178). Daar was dus destyds genoegsame redes om die muur te bou, al het dit veral op die lange duur nie absolute beskerming teen invalle en invloede gebied nie. Deesdae maak elektroniese kommunikasie, soos die Internet, dit uiters moeilik om inligting, bv politieke idees, buite te hou. In die noordweste in die Xinjiang-provinsie, geannekseer in 1949 (219), aanvaar die Turkse Uigur (Moslems) glad nie Chinese dominansie nie (224). Dit geld ook vir die Tibettaanse Boeddhiste (242). Tibet is sedert 1951 staatkundig deel van China.

Amerika

Die muur wat deesdae meer in die nuus is as China se Groot Muur is die een wat Donald Trump belowe het om op die grens tussen Amerika en Mexiko te bou ten einde onwettige en ongewenste immigrante en vlugtelinge buite te hou. “This is perhaps the most famous non-existent wall in the world” (495). Trump het ‘n muur “with an average height of 30 feet” in die vooruitsig gestel (495). “The border stretches 2 000 miles from the Pacific Ocean to the Gulf of Mexico via California, Arizona, New Mexico and Texas. At most a wall could be built along 1 000 miles of it, with natural obstacles such as steep terrain, bedrock and water getting in the way along the rest of the route” (709). Maar daardie beoogde muur is meer as ‘n fisiese muur. ‘n Trump-ondersteuner het gesê: “We would look at the wall as not just a physical barrier to immigration but also as a symbol of the American determination to defend our culture, our language, our heritage, from any outsiders” (509). “It endorses the idea of making ‘America Great Again’ and symbolizes the support that exists for putting ‘America First'” (516). “A border defines a nation, and Trump’s wall is attempting to define what America is – both physically and ideologically” (736).

Soos dit iemand betaam wat ondersteuners soek, dus gewildheid en gevolglik die mode-politiek onderskryf, het Marshall ‘n goor gesindheid jeens Trump en sy muur: “It’s the ‘otherness’ of those who are entering the country, and the fear that they could dilute what some perceive [!] to be ‘American’ culture, that makes the wall so important to its supporters. For those who oppose it, the wall goes against American values of freedom, liberty,* equality and an America for all” (530). Die punt is: Daar is iets soos ‘n Amerikaanse kultuur, ten minste wat blanke Amerikaners betref en hulle is tans nog in die meerderheid. Dit is veral linkse akademici in Amerika wat ontken dat daar so iets soos ‘n Amerikaanse kultuur is en in soverre daar dalk sprake van so iets mag wees, is dit glo nie die moeite werd om dit te koester en te beveilig nie. Dit is kulturele marxisme in sy suiwerste vorm. [* Daar is ‘n neiging om “freedom” in persoonlike en sosiale verband te gebruik en “liberty” in politieke en staatkundige verband.]

“An America for all” is ‘n gevaarlike wanberip, soortgelyk aan wat veral Pierre en Justin Trudeau in Kanada wil bewerkstellig, naamlik dat Kanada weens massa-immigrasie in so ‘n mate multikultureel moet word dat die bevolking dié van die wêreld weerspieël. Afgesien van die nuwe probleme wat op hierdie manier doelbewus vir Kanada geskep word, sal die land dan ook met baie van die probleme wat in die res van die wêreld voorkom, opgeskeep sit. Massa-immigrasie hou daadwerklike gevare vir die tradisionele en heersende Amerikaanse (en Kanadese) kultuur in. Dit is linkse elemente wat die Amerikaanse regering die reg van keuring, van watter immigrante gewens is en hoeveel van hulle toegelaat word, wil ontsê.

Deel van die huidige grens tussen Mexiko en Amerika met patrollievoertuie.

Daar is reeds versperrings, bv heinings, oor lang afstande op die Amerika/Mexiko-grens. Marshall se bewering hier bo, dat dit ‘n “non-existent wall” is, is dus ten minste deels vals. Byvoorbeeld: “In 1978 the Immigration and Naturalization Service (INS) put out a tender for two 12-foot-high fences topped with barbed wire to be built in Texas” (594). “When President Obama came to the White House there were over 600 miles of barrier, and he kept building” (615). Die National Geographic Magazine het hierdie grensmure en -heinings ‘n aantal jare gelede duidelik op ‘n kaart aangedui. Daar is ook ‘n kaart hiervan in Marshall se boek (563). Vorige Amerikaanse presidente is nie vir die oprigting van daardie beveiligingsmiddele verkwalik nie. Waarom dan hierdie tirade teen Trump? Dit gaan vir hom immers om die bekamping van misdaad. Inkommers wat onwettig ‘n land betree, maak hulle skuldig aan ‘n misdaad. In linkse geledere word hierdie feit verdoesel. Hulle praat nie meer van “onwettige immigrante” nie maar van “ongedokumenteerde immigrante.”

In die Mexikaans-Amerikaanse Oorlog (1846-1848) “the USA acquired what are now California, Nevada, and Utah, and parts of New Mexico, Arizona, Colorado, and Wyoming” (Collins World Encyclopedia, 2003, p 602). In die suidwestelike state van Amerika word die Spaanssprekende inkommers al hoe meer. Eersdaags kan die blankes daar ‘n minderheidsgroep word. “Including the Hispanics, non-whites currently make up about 40 per cent of the [entire American] population, a figure that is predicted to rise to 53 per cent by 2050, with Hispanics comprising about 29 per cent, making them the fastest-growing ethnic group over the next thirty years” (Marshall 743). Dat die tradisionele Amerikaanse kultuur aangetas word, behoef geen betoog nie. “It is possible that within a few decades several states will give Spanish legal equality with English as the official language in schools and the government system” (537). In Amerika is daar groter geesdrif vir skoolonderrig in Spaans as wat daar in ANC-geledere ondersteuning vir Afrikaanse skole is. Die situasie in Amerika word vererger deurdat daar nou reeds talle organisasies bestaan wat hulle aktief vir “herowering” beywer, dus selfregering en selfs onafhanklikheid vir daardie suidwestelike state. Die deportasie van Mexikane deur Amerika is nie ‘n nuwe idee nie. Weens die groot ekonomiese depressie in die jare dertig, “somewhere between 500 000 and 2 million people were deported to Mexico, many of whom were actually US-born citizens” (587).

Israel

Israelse muur aan die Wesoewer wat Palestyne en Israeli’s van mekaar skei

Dit is in die Weste, in lande onder blanke beheer, waar mure nie mag bestaan om mense te skei of uit te hou nie. Vóór 1994 is geen sodanige mure, bv in poskantore, kritiekloos in Suid-Afrika geduld nie; deesdae steeds nie in bv Amerika nie. ‘n Ander land wat nie toegelaat word om sy voortbestaan kritiekloos te verseker nie, is Israel. Die muur wat oos en suid van Jerusalem op die Israeli/Wes-Oewer-grens tot by Bethlehem opgerig is, ontlok deurlopend ‘n stroom van negatiewe kritiek. Hierdie muur bestaan uit “26-foot-high slabs of concrete, topped with barbed wire. Some sections are electrified, and interspersed with high watchtowers” (903).

“The rest of the 440-mile-long barrier is a fence. Despite the fact that only 3 per cent of the ‘separation barrier’ between Israel and the Palestinian West Bank is made of concrete, it is routinely referred to as ‘The Wall’. Why? Because the 3 per cent is far more visually arresting than the other 97 per cent” (909). Dít is wat gefotografeer en gepubliseer word. Daar is in 2000 met die bou van die muur begin (948). Dit word deur die oorgrote meerderheid Israeli’s as ‘n noodsaaklike sekuriteitsmaatreël beskou (979). “The wall is a huge success” (986). “As the barrier has gradually enclosed the West Bank, suicide bombing and gun attacks in Israel have fallen dramatically” (1000; ook 979).

Die Palestyne beweer dat die muur daar is om teen hulle te diskrimineer. Ook dat dit plek-plek nie op die grens nie maar binne die Wes-Oewer-gebied opgerig is. Die Israeli’s steel glo Palestynse grondgebied (964): “It was ours all along” (971). Dit is die soort retoriek wat Suid-Afrikaanse blankes tans tot vervelens toe moet aanhoor wanneer gepoog word om onteiening sonder vergoeding te regverdig. In werklikheid is dit die uitlewing van die tradisionele swart Afrika-benadering waarmee diefstal vergoeilik word: “‘n Mens se besittings is tot beskikking van ander” (Attie van Niekerk, Sáám in Afrika, Kaapstad: Tafelberg, 1992, p 50).

Andries Bezuidenhout skryf dat die dorpie Alice, by die Universiteit Fort Hare, van ‘n blanke tot ‘n swart dorp getransformeer is. Anders as voorheen staan die voordeure van die huise deesdae oop. As oorverligte wil Bezuidenhout graag ‘n huis in Alice koop (Netwerk24, 16.10.2018). Dan sal sy besittings ook tot die beskikking van ander wees. Hy sal sy voordeur liefs moet sluit. Teen die 11de eeu was daar ‘n kolossale Beninstad in Wes-Afrika. In 1691 het ‘n Portugese skeepskaptein oor hierdie stad geskryf: “It was so well governed that theft is unknown and the people live in such security that they have no doors to their houses” (Marshall 2027). In die 21ste eeu in die nuwe Suid-Afrika is die werklikheid in hierdie opsig radikaal getransformeer. Steelsug vier hoogty. ‘n Mens kan tot die gevolgtrekking kom dat dit sedert 1994 aan onder meer ondoeltreffende regering te wyte is.

In 1949 het die Israeli’s en Palestyne ooreengekom dat die Groen Lyn die grens tussen hulle is. In 1967 het Israel egter die Wes-Oewer, Gaza, die Sinai-skiereiland, die Golan-plato en Oos-Jerusalem in ‘n defensiewe oorlog verower (941). Daarmee het Israel die reg verkry om van die Groen Lyn af te wyk. Dit dien as regverdiging vir die plekke waar die muur of heining binne die Wes-Oewer-gebied is. Sodanige posisionering bevorder die beveiliging van Israel.

“In addition to the one in the West Bank, they built a security barrier on the border with Gaza; begun in 1994, it’s nearly 40 miles long. There is also a 152-mile-long fence along the Egyptian-Israeli-border, completed in 2013, which has halted illegal immigration from a variety of African countries. Between 2000 and 2012 almost 50 000 Africans, mostly from Sudan, Eritrea and Ethiopia, crossed the border … A fourth fence, less publicized, is one built along the Syrian border after that country plunged [in 2011] into civil war” (1007). Wat opval, is dat Israel se muurbouery en heiningoprigting in 1994 begin het; dalk omdat die Israeli’s die onverkwiklike lot van blanke Suid-Afrikaners ten alle koste wil vermy. Israeliese Arabiere, ‘n vyfde van die bevolking, het meer regte as blanke Suid-Afrikaners. Hulle is nie net verseker van volle stemreg nie, maar ook van bv eie woongebiede en skole (1116).

Midde-Ooste

“In 2014 just 5 per cent of the global population lived in the Arab world but suffered 45 per cent of the world’s terrorist attacks” (1280). “There are small walls all over the Middle East. Each one is a testament to the terrorist violence now endemic across the region. You can see them in Baghdad [Iraq], Damascus [Syria], Amman [Jordan], Sana’a [Yemen], Beirut [Lebanon], Cairo [Egypt], Riyadh [Saudi Arabia] ” (1246). Veral die stewig ommuurde “Green Zone” in Baghdad se regeringsbied is bekend (1253). “Saudi Arabia has built hundreds of miles of fence along its northern and southern borders, Kuwait has fenced off its frontiers, and Jordan has fortified its border with Syria; to the north the Turks have built a wall 10 feet high and 7 feet thick [along part of the border with Syria – 1404], while the convulsions in Libya have led Tunisia and Egypt to construct fences along their frontiers” (1344). “Washington DC funded the ‘Jordan Border Security Program … There is now a 160-mile-long high-tech security fence along the Syrian frontier. It has watchtowers, night-vision cameras and ground sensors that can detect movement 5 miles each side of the border. A similar structure covers 115 miles of the Iraq border” (1357).

“The border fences constructed by the Saudis are even longer, and costlier, than those in Jordan, but they are also built with American assistance. The Northern Border Project covers over 550 miles of the Iraq frontier. It has a triple fence, a giant sand berm, thirty-two ‘response stations’ linked to seven command and control centres, all backed up by 240 quick-response vehicles” (1364). Die ironie is: Amerika kan oor honderde kilometers sekuriteitsheinings in Jordanië, Saoedi-Arabië en elders in die Midde-Ooste oprig, maar as dit by die beveiliging van Amerika se grens met Mexiko kom, is daar luide kritiek. “To its south Saudi Arabia has fenced off part of its border with Yemen [“a stretch of frontier about 100 miles long” – 1377]. This project began in 2003 and, as with Jordan’s original plan for the Syrian fence, was originally designed to reduce arms- and people-smuggling from dirt-poor Yemen into the far richer Saudi Arabia” (1370). “The fence still leaves hundreds of miles of the border open in the desert areas to the east, but here the distances are so great, and the conditions so brutal, that it is harder to evade patrols and there are fewer crossings” (1384).

In 1990, op die grens met Irak, “Kuwait … constructed, literally, a line in the sand … A 6-mile deep barrier consisting of three parallel sand berms arose along the entire length of the border. Parts were topped with barbed wire and had tank ditches in front of them” (1391). “A 135-mile-long fence has since been erected from the Iraqi border town of Umm Qasr along to the joint border triangle where Iraq, Kuwait and Saudi Arabia meet. Like so many other countries in the Middle East, Kuwait is trying to guard itself against the proliferating violence in Iraq, and also stop illegal immigration into its much wealthier economy” (1397).

Indiese subkontinent

Die Britse Ryk op die Indiese subkontinent, die Raj, het in 1947 met die onafhanklikheid van Indië en Pakistan tot ‘n einde gekom. Die verdeling het hoofsaaklik op grond van godsdiens plaasgevind, met Indië wat hoofsaaklik ‘n Hindoe- en Pakistan wat hoofsaaklik ‘n Moslem-bevolking het. In 1971 het Oos-Pakistan as Bangladesj onafhanklik van Pakistan (voorheen Wes-Pakistan) geword. “On India’s frontier with Bangladesh is the longest border fence in the world. It runs along most of the 2 500-mile boundary … Hundreds of miles of this barrier are double-layered, parts of it are barbed wire, parts are walled, parts electrified and parts floodlit” (1528). “Even if a sensor is tripped miles away from a control room, within a minute a drone can be overhead and a patrol on its way” (1534). “Border guards have shot dead hundreds of people attempting to get into India” (1542). Desnieteenstaande het die Indiese regering hom aangematig om jaarliks oor Suid-Afrika se apartheidsbeleid by die Verenigde Nasies te kla.

Oorlaaide trein in Dhaka, Bangladesj

“The justifications for the fence on India’s border with Bangladesh include prevention of weapons- and contraband-smuggling and deterrence of cross-border insurgents; but primarily the fence is there to prevent illegal immigration at levels that have resulted in riots and the mass killing of foreigners. Its main purpose is to keep people out” (1548). Indië is reeds oorbevolk. “Refugees and illegal immigrants have flocked there from Afghanistan, Sri Lanka, Myanmar (formerly known as Burma), Tibet, Pakistan and Bangladesh. There are at least 110 000 Tibetans who have fled since China annexed their territory in 1951, around 100 000 Tamil Sri Lankans who arrived during the island’s civil war earlier this century [1983-2009] and the upheavals in Afghanistan have seen a steady flow of people to India. But by far the greatest number of immigrants are from Bangladesh, which is surrounded by India on three sides” (1575). Bangladesj [1 100 mense per vierkante kilometer] is selfs meer oorbevolk as Indië [400 mense per vierkante kilometer]: Bangladesj “is smaller than the US state of Florida but is home to 165 million people, compared to Florida’s 20 million, and the population is growing rapidly” (1675). “Muslims make up about 15 per cent of Indians, getting on for 200 million in number. But in Bangladesh about 90 per cent of people are Muslim” (1697).

Anders as in Indië word, soos in Suid-Afrika, geen minderheidsregte in Bangladesj erken nie. “There are numerous reports of forced conversions of Hindus to Islam … Add to this Bangladesh’s annual storms and flooding and it is easy to see why so many people choose to cross the border” (1595). In hierdie eeu het meer as 15 miljoen Bangladesjers hulle in Indië gevestig (1602). “In the first decade of this century BSF [Border Security Force (India)] personnel gunned down an estimated 900 Bangladeshis as they attempted to cross the border” (1628). Indië “has not signed the 1951 UN Refugee Convention … Instead, all foreigners come under the 1946 Foreigners Act” (1628). Die Indiese provinsie Assam het ‘n grens van 163 myl met Bangladesj. “Since 1971, Assam’s population has more than doubled, from 14,6 million to over 30 million, much of which is due to illegal immigration. Hindu nationalists have argued that the area might have a Muslim majority by 2060” (1615).

In die ooste van Bangladesj, aan sy grens met Myanmar, is die Rohingya, ‘n Moslem-minderheidsgroep in Boeddhistiese Myanmar. “In the early 1990s up to 250 000 Rohingya fled to Bangladesh amid reports of religious persecution” (1711). “Faced with ever-increasing numbers, [Bangladesh] started to forcibly deport tens of thousands back across the border” (1717). Wat Myanmar doen, is “planning to upgrade and expand the barrier along the 170-mile border. There have also been allegations that landmines have been laid to prevent people from returning” (1731).

In die ooste van Indië, aan albei kante van sy grens met Myanmar, is die Nagas, ‘n christelike bevolkingsgroep wat hulleself nie as deel van Indië of Myanmar beskou nie. Sommige van hulle “sometimes spills over into India, and had led to the construction of a fence, not by the Indians but by Myanmar, along parts of that section of the border” (1744). “In early 2017, with Indian army operations continuing against the insurgents, Myanmar began to construct a short border fence in the ‘Naga Self-Administered Zone’, a region where the Naga people enjoy limited autonomy” (1763). Dit lyk asof die Nagas polities beter daaraan toe is as die Afrikaners. “There are now an estimated 2 million Nagas spread across each side of the frontier, an area that Naga nationalists want to turn into a united homeland” (1750).

Met onafhanklikheid in 1947 is die Kasjmir-provinsie met sy Moslem-meerderheid verkeerdelik by Indië pleks van Pakistan ingedeel (Praag 10.06.2018). “Since partition, relations between the two countries have been fraught and this is very much a ‘hot’ border. India has built a 340-mile-long barrier along the disputed ‘Line of Control’ (ceasefire line) inside Kashmir, a region both countries say is their sovereign territory. Most of it is 150 yards inside the Indian-controlled side and consists of double-row fencing up to 12 feet high … The strip of land between the two fences is mined” (1783). Tweederdes van die Kasjmiri’s woon aan die Indiese kant en ‘n derde aan die Pakistanse kant van die wapenstilstandslyn. Indië “is now filling in the gaps in its north and western border defences, having already fenced parts of the Punjab and Rajasthan in the 1980s and 1990s, and is working to ‘seal’ its entire western border, from Gujurat on the Arabian Sea right up to Kashmir in the Himalayas” (1797).

“Pakistan’s 1 510-mile-long western border with Afghanistan was also shaped by outsiders … It separates Pashtuns [Pathans] each side of it into citizens of different countries, a separation many do not accept. For that reason, and because Afghanistan claims some territory east of the line, Kabul does not recognize the border. Pakistan, desperate to prevent Pastun nationalism leading to secession, prefers a weak Afghanistan. This, in part, is why sections of the Pakistani military establishment covertly support the Taliban” (1824). “By the spring of 2017 things had become so bad that Pakistan announced plans to build a fence in two districts along the border” (1830).

In die suide “is the Pakistan-Iran border, and here it is the Iranians who are engaged in wall-building. A 10-foot-high, 3-foot-thick concrete wall is rising along parts of the frontier. This follows years of drug-smuggling, but also the infiltration of Sunni militia groups from Pakistan into Iran, which is a majority-Shia country” (1837).

Naas fisiese mure is daar geestelike, bv religieuse, mure tussen mense op die Indiese subkontinent, veral Hindoe teenoor Moslem (1850). Maar ook binne religieë is daar versperrings. “Hindus are divided into rigid hierarchical groups based on what they do for a living. This is justified in the Manusmriti – the most authoritative book on Hindu law, which regards the system as the ‘basis of order and regularity of society’. Higher castes live among each other, eating and drinking places are segregated, intermarriage is usually banned, or at least frowned upon, and in practice many jobs are closed to lower castes” (1856). Maar dit is juis die hoër kaste, diegene in beheer van die Indiese regering, wat jaarliks by die Verenigde Nasies teen Suid-Afrika se apartheidsbeleid uitgevaar het.

“There are four main categories of people according to the system: Brahmins, Kshatriyas, Vaishyas and Shudras” (1870). Laasgenoemde doen hande-arbeid. “Outside of the system are those who used to be known as the Untouchables, but are now mostly called the Dalits (‘broken people’)” (1870). “There is an element of skin colour involved in the caste system that many people like to downplay … a ‘profound influence on skin pigmentation’ within the class structure, the lighter skin tones being predominantly found among the ‘higher’ castes” (1877). “The walls around India are designed to keep people out, and those within to keep people down” (1917).

Afrika

Deel van die reeks grondwalle, mure en versperrings met Marokkaanse soldate in die Wes-Sahara

“There’s a wall at the top of Africa. It’s a wall of sand, of shame and of silence. The Moroccan Wall runs for 1 700 miles through Western Sahara and into parts of Morocco. The whole construction separates what Morocco terms its Southern Provinces along the Atlantic coast from the Free Zone in the desert interior – an area the Sahrawi people call the Sahrawi Arab Democratic Republic. It is built of sand piled almost 7 feet high, with a backing trench and millions of landmines stretching several miles into the desert on each side of the barrier. It is thought to be the longest continuous minefield in the world. Every three miles or so there is a Moroccan Army outpost containing up to forty troops, some of whom patrol the spaces between the bases, while two and a half miles back from each major post are rapid-reaction mobile units, and behind those artillery bases. The length of the wall is also dotted with radar masts which can ‘see’ up to 50 miles into the Free Zone. All this is intended to keep fighters from the Sahrawi military force, called the Polisario Front (PF), well away from the wall and the areas Morocco considers its territory” (1941).

“Prior to Spain’s withdrawal from the region in 1975 there had already been a Western Saharan independence movement. As the Spanish left, 350 000 Moroccans took part in the ‘Green March’ – they walked into the region and claimed it as Moroccan territory. Spain subsequently transferred control to Morocco and Mauritania; the government in Rabat effectively annexed the territory and sent in 20 000 troops, who were immediately confronted by the PF. The fighting lasted sixteen years and took the lives of tens of thousands of people. Despite their superior numbers and modern military equipment, the Moroccan army could not subdue the guerrilla tactics of the PF. In 1980 they began building what became known as the ‘Wall of Shame’, finishing it in 1987” (1947). Die Berlynse muur, wat tot 1989 Wes- en Oos-Duitsland geskei het, is ook “the Wall of Shame” genoem (2324). Met hierdie benaming skaar jy jou aan die kant van onderskeidelik die Polisario Front en die Weste.

“Moroccan immigration has completely changed the composition of the Western Saharan population as the government has encouraged people to settle there by offering tax breaks, subsidies and one-off payments. The total population of the remaining Sahrawi is … between 200 000 and 400 000. Until the mid twentieth century they’d had no concept of borders; they simply moved over a vast area, following unpredictable rainfall. Now, 85 per cent of what they would regard as their traditional territory is under Moroccan control. The word Sahrawi means ‘inhabitants of the desert’ and that is what they wish to be – not inhabitants of Morocco” (1955).

Later skryf Marshall dat ‘n mens sosiaal aanvaar wil wees en dit gebeur in die geledere van diegene waarmee jy identifiseer, “which gives you the feeling of safety in numbers – this quickly leads to the recreation of a tribe” (1999). Dit is seker die grootste gemis vir blankes in die nuwe Suid-Afrika: dat ons nie toegelaat word om bv eksklusiewe woonbuurte, skole en universiteite te hê nie. Dit is wel valslik deur FW de Klerk voor die 1992-referendum aan die blanke kiesers belowe, maar daar het niks van tereg gekom nie. Nêrens mag blankes hulle identiteit of kultuur sosiaal verskans nie. Slegs binne huise mag die eie in ‘n mate uitgeleef word. Wat tuis om bv vleisbraaivure gesê word, word verdag gemaak en aan kritiek onderwerp. Sodanige gedwonge individualisering van blankes bring mee dat hulle diep bewus is van die benardheid van hulle situasie; dat hulle in hulle klein getalle voortdurend en toenemend hulle onveiligheid aanvoel.

Waarvoor blankes deur swart mag verkwalik word – by voorkeur apartheid genoem – is in werklikheid ‘n hoogs natuurlike neiging. Marshall verwys na “Nairobi in Kenia, where often people from different tribes around the country settle in districts of the city populated by those of the same tribe” (1999). In daardie gevalle is die ontwikkelings- en kultuurverskille by swartes onderling baie kleiner as by blankes in vergelyking met swartes. “Belonging to a tribe is a positive thing, a source of pride for many, in Africa – as elsewhere” (2006); ook vir Afrikaners, maar as hulle hulle eiesoortigheid en trots probeer uitleef, word hulle van rassisme beskuldig. Anders as by swartes mag daar by blankes niks eksklusiefs wees nie. Wanneer blankes betrek word, moet grondige kultuurverskille met inklusiwiteit verwater word.

Botswana se stabiliteit en voorspoed word aan sy etniese homogeniteit toegeskryf (2150). Die volgende is dus verstaanbaar: “Botswana has a 300-mile-long electric fence along its border with Zimbabwe” (2171). “Zimbabwe, and its impoverished population, is also fenced off from South Africa. As one of the richest countries in southern Africa, South Africa is a magnet for migrants – which is partly why it also has a fence along its border with Mozambique” (2171). Die heinings waarna hier verwys word, is waarskynlik dié wat vóór 1989 opgerig is. Sedert 1990 word hulle nie meer behoorlik in stand gehou nie. Marshall stel die getal Zimbabwiërs in Suid-Afrika op 3 miljoen en die getal Nigeriërs op 800 000 (2178).

[Na aanleiding van Sean Christie se boek, Under Nelson Mandela Boulevard (Johannesburg: Jonathan Ball, 2016, 240p, R240; Amazon Kindle $13,10), het ek op Praag (29.07.2017) soos volg uit daardie boek aangehaal: “Perhaps the most powerful embodiment of the apartheid government’s attitude to black foreigners … was the three-hundred-odd kilometers of fencing it had erected along parts of South Africa’s border with Zimbabwe and Mozambique” (Kindle 1485). “When the voltage was cut in 1990,* holes began to appear. With the country’s leadership preoccupied with the transfer of political power from white to black hands, the holes widened until eventually entire sections of fence were being carted off by metal thieves” (1492). Ek het verder geskryf: “Die ANC-regering het hom al meermale ten gunste van die algehele afskaffing van grensbeheer uitgespreek” en “Wat deurgaans opval, is dat enigeen wat na of van Suid-Afrika wil reis of hom hier wil vestig, dit maklik sonder dokumentasie of formaliteite kan doen.” (* “Een van FW de Klerk se ‘inisiatiewe’, wat meegebring het dat terroriste en wapens, asook ander misdadigers, Suid-Afrika vryelik binnegekom het.”)]

“In Africa, already home to widespread poverty, the population is expected to double, from 1,2 billion now to 2,4 billion within about thirty years” (Marshall 3176). Die ANC se beoogde afskaffing van landsgrense beteken stikdonker nag vir Suid-Afrika. Hierdie dwase beleid is gebaseer op die drogredenasie “that the practice of citizenship within a state is as violent and discriminatory as the slave trade, because it places citizens’ rights over human ones and thus legitimizes the idea that some people are more human than others” (3189).

Steyn City, ‘n ommuurde woongebied noord van Johannesburg

Verskanste woongebiede (“gated communities”) is ‘n algemene verskynsel in die groot stede in Afrika; welgestelde mense wat hulle apartheid en veiligheid koop. Hierdie verskynsel het in die 20ste eeu begin (2206). Armoede en misdaad kom op groot skaal voor, gevolglik is daar ‘n behoefte by die elite om hulle af te sonder van die gepeupel. Marshall verwys na woongebiede in Lusaka (2192) en Johannesburg. Laasgenoemde “had 300 enclosed neighbourhoods and 20 security estates” (2212). Die Afrika-lande wat in hierdie opsig die toon aangee, is Suid-Afrika, Zambië, Kenia en Nigerië (2206), asook Ghana (2253). Dikwels is dit ‘n poging om instansies en welgestelde buitelanders aan te moedig om sake-ondernemings in hierdie lande te vestig.

[Maar verskanste woongebiede kom ook elders in die wêreld voor, bv “fortified towns” het reeds in die 1930’s hulle verskyning in Kalifornië gemaak. “One study in 1997 estimated that by then the USA had 20 000 gated communities housing 3 million residents” (2212). Dieselfde verskynsel kom in Sentraal- en Suid-Amerika voor. Marshall verwys na voorbeelde in Lima, Peru, en Sao Paolo, Brasilië (2220). Suid-Amerikaanse lande verskans hulle ook teen buurlande. “Since 2014 the residents of the Paraguayan town of Encarnación have been divided from their Argentine neighbours in Posadas by a 15-foot high, mile-long concrete wall along the river on the Argentine side … Next to Paraguay is Bolivia, from where migration into Argentina also comes. This prompted the congressman from the northern Argentine province of Salta, Alfredo Olmedo, to say ‘We have to build a wall … I agree 100 per cent with Trump'” (3209).]

Ter beveiliging van die inwoners is ommuurde stede en dorpe dwarsoor die antieke wêreld aangetref. Namate nasiestate gevorm is, het die sekuriteitsbehoeftes verander en is lande eerder as stede en dorpe verskans of ten minste verdedig: “With the rise of the nation state and internal security … cities allowed walls to be taken down, or began to expand outside them. Now the walls have started to go back up again. But whereas in the past the whole community would be able to retreat behind its walls for protection when threatened, now only a minority live there permanently” (2206).

In die nuwe Suid-Afrika hou die ANC-regering nie van verskansing/”apartheid” nie. Dit verg baie tyd, geld en moeite om goedkeuring vir ‘n verskanste woongebied te kry. Baie geld word eerder bestee aan die beveiliging van die lewens en wonings van die toppolitici. Die bedenklike veiligheidsituasie, soos weerspieël in die onderlinge gebrek aan vertroue by Suid-Afrikaners, toon duidelik dat Suid-Afrika nie naasteby ‘n nasiestaat is nie; wel veel eerder ‘n mislukte staat, al word daar graag hoog oor nasiebou opgegee.

In die nuwe Suid-Afrika is ommuurde of verskanste woongebiede wesenlik ‘n veiligheidsmaatreël en nie ‘n voortsetting van apartheid nie omdat enigeen wat dit kan bekostig en uit enige etniese groep hom daar kan vestig. Aparte woongebiede vir etniese groepe, soos in die Suid-Afrika van weleer, word nie uitsluitlik of by voorkeur ten behoewe van blankes geskep nie en kom dwarsoor die wêreld voor. Byvoorbeeld, Amy Chua, ‘n etniese Chinees, skryf: “My relatives live literally walled off from the Filipino masses, in a posh, all-Chinese residential enclave … The entry points are guarded by armed, private security forces” (World on fire: How exporting free market democracy breeds ethnic hatred and global instability, London: Arrow Books, 2004, 370p; Amazon Kindle $12.70, 139 – Praag 30.01.2016).

Europa

Deel van die voormalige Berlynse muur

Die Berlynse muur, wat die skeiding van Wes- en Oos-Duitlsland gesimboliseer het, word deur Marshall in besonderhede bespreek. In November 1989 is hierdie isolasie beëindig. In 1990 is Duitsland herenig. Hierdie gebeure het die verbrokkeling van die Sowjetunie ingelui en toon dat kommunisme as ekonomiese stelsel misluk het. In Suid-Afrika het FW de Klerk dit verkeerdelik as die einde van kommunistiese mag vertolk; asof bv die ANC oornag nie-marxisties sou word (of ten minste nie meer boos en gevaarlik sou wees nie) en daar dus met ANC-kamerade (swartes en blanke kommuniste) onderhandel kon word, asof hulle Westerse waardes aanhang en soos Westerlinge dink. Hierdie dwase benadering het sedert 1990 kolossale rampspoed vir Suid-Afrika meegebring.

Ná die Tweede Wêreldoorlog het die populêre mening téén nasionalisme en nasiestate gedraai. Europese eenheid sou glo vrede verseker. In 1957 is die Europese Ekonomiese Gemeenskap gestig, gevolg deur die Europese Unie (EU) in 1993 en vir lidlande ‘n enkele geldeenheid, die Euro, in 1999. “More and more powers were transferred to Brussels in a dilution of soveignty that not everone supported” (2448). Vrye beweging oor landsgrense heen is binne die EU toegelaat. Die massa-immigrasie van onder meer vlugtelinge en asielsoekers het die nadele verbonde aan die oopstelling van die EU-landsgrense tuisgebring, onder meer die onassimilieerbaarheid van veral Moslem-immigrante, asook die gevaar van terrorisme. Dit is veral Angela Merkel se verwelkoming van miljoene immigrate in Europa en veral Duitsland wat weerstand in veral die Visegrad-lande (Hongarye, Pole, Slowakye en Tsjeggië) ontlok het (Marshall 2489).

Europeërs het toenemend Jean-Claude Juncker, die president van die Europese Kommissie, se beskrywing in 2016 van landsgrense as “the worst invention ever” verwerp (2496). “The EU has never really succeeded in replacing the nation state in the hearts of most Europeans” (2476). “Many academics like to argue that nationalism is a ‘false construct’ because it is based on ‘imagined communities’, but there is nothing false about people’s feelings concerning their national identity, and ‘imagined’ does not mean non-existent” (2489). Daar is talle kultuurgroepe in Europa en elders wat “believe that they are a nation, and as such a nation deserving of a state” (2489). Dit geld ook vir (baie) Afrikaners.

“The 20-foot-high double fence” om Melilla en Ceuta, Spanje se enklaves in Marokko, bestaan reeds lank om veral onwettige immigrante uit Afrika buite te hou (2516). Na die anneksering van die Krim-skiereiland deur Rusland in 2014 het die Oekraïne sy oosgrens met Rusland gefortifiseer. Die Baltiese State (Estland, Letland en Litoue) het in 2015/7 ook heinings aan hulle oosgrens opgerig ten einde hulle teen die bedreiging uit Rusland te beskerm (2516).

Die eerste heinings teen die invloei van immigrante uit veral die Ooste en Midde-Ooste is in 2011 deur Griekeland aan sy grens met Turkye opgerig. “In 2015 Bulgaria followed suit” (2523). Hongarye “began to build a fence, first along its border with Serbia, then the one with Croatia, ending up with over 300 miles of razor-wire fencing to keep people out” (2530). “Slovenia erected a fence along its border with Croatia; Macedonia along its Greek border; Austria along its busiest border crossings with Slovenia and Italy” (2536). “Norway has built a fence along its border with Russia, and Sweden began to restrict the flow of migrants entering the city of Malmö across the Øresund bridge linking it with Denmark” (2543). “In 2016, Denmark introduced a bill under which asylum seekers arriving in the country with cash and jewellery could keep only 10 000 kroner’s (about £1 000) worth; anything above this had to be used to contribute towards the cost of ‘basic maintenance, healthcare and accommodation'” (2576). In Europa “the number of those who support immigration is shrinking” (2556) en “anti-Muslim sentiments seem to be on the rise” (2615), asook ondersteuning vir regse politieke partye (2647). In Junie 2016 het die kiesers van die Verenigde Koninkryk in ‘n referendum ten gunste van uittrede uit die EU gestem, blykbaar grootliks uit protes teen massa-immigrasie. “EU membership and globalization led not to a better life, but to competition for lower-skilled jobs and sometimes unemployment” (2972).

Verenigde Koninkryk

Die Verenigde Koninkryk is, weens bv Skotland wat wil afskei, nie meer so verenig soos vroeër nie. Daar is egter ‘n goeie rede waarom die opskrif “Verenigde Koninkryk” en nie “Brittanje” is nie omdat Noord-Ierland ook betrek word. Soos Ian Smith (1919-2007), die eerste minister van Rhodesië (1964-1979), verseg ek om van Groot Brittanje te praat, want sy grootheid (sy koloniale ryk wat tot die Statebond verwater is en waarby enige land kan aansluit, soos uit die lidmaatskap van Mosambiek duidelik blyk) behoort tot die verlede. “Some people think that the terms ‘United Kingdom’ and ‘Great Britain’ are interchangeable, but the latter refers only to England, Scotland and Wales (and a few small adjacent islands),* whereas the UK also comprises Northern Ireland. The full title is ‘The United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland'” (2891). [* “Except the Channel Islands and the Isle of Man” (Collins World Encyclopedia, 2003, p 393).]

Marshall begin sy uiteensetting met Hadrian se Muur. “Built in 122 CE, it was 73 miles long and parts of it were 15 feet high and 10 feet deep. A 13-foot-deep, 30-foot-wide ‘fighting ditch’ was dug in front of it. Between the two were thickets of spikes” (2753). “Hadrian’s Wall was built to defend the [Roman] conquered territory against the parts they couldn’t rule” (2761). “For two and a half centuries the line held. Below it life grew increasingly Romanized; above it, a different Celtic culture continued. The future Wales and Scotland were never fully defeated and would always retain a sense of difference from the region that became known as England” (2775). Ná 383 nC “the ‘barbarians’ (Picts and Scots) broke through to the south” (2789).

“Scotland may not be a separate nation state, but the Scots are a nation quite distinct from the English – and, perhaps most importantly, they certainly feel that way. The differences between them can be exaggerated, but they do exist … The Scots were descended from Celtic peoples, as were the Welsh and Cornish” (2830). Die Engelse, daarenteen, stam af van veral die “Frisians, Angles, Jutes and Saxons” (2830).

In Noord-Ierland is daar die verdeling tussen Rooms-Katolieke en Protestante, wat saamval met die onderskeid tussen die Nasionaliste (wat insluiting by Ierland verlang) en die Unioniste (wat die politieke band met Brittanje wil behou). By albei groepe is daar by uitstek eerder ‘n kulturele as ‘n religieuse identiteit: “Whether a person is a Catholic or Protestant indicates whether they are a Nationalist or Unionist” (2939). Hierdie verdeeldheid vind uitdrukking in die talle skeidingsmure wat in bv Belfast (2905) en Londonderry (2918) te sien is. Daar is ‘n “increase in the number of walls since the conflict ended” (2911) in 2007. “There is a culture of separation in Northern Ireland” (2932). Woongebiede en skole neig om oorwegend Protestants of Rooms-Katoliek te wees (2926). Van owerheidsweë in Suid-Afrika ontbreek hierdie erkenning van kulturele identiteit al hoe meer vir blankes en veral vir Afrikaners.

Marshall verwys nie na mure in hedendaagse Britse stede nie. Maar hulle is daar. Byvoorbeeld: “The painful truth is that fences are being raised everywhere in [multicultural] London. Around school districts, around neighbourhoods, around lives” (David Goodhart, The road to somewhere: The new tribes shaping British politics, Penguin, 2017, 304p; Amazon Kindle $14.46, 2809).

Slot

In die laaste hoofstuk verwys Marshall na Ciprus waar die verdeling van die eiland in 1974 in ‘n Turkse noorde en ‘n Griekse suide kulturele harmonie en vrede gebring het. Daar is “a 111-mile-long buffer zone” wat van wes na oos dwarsoor die eiland strek (3143). “There are now seven points on the island where an official from one side will check your passport before you go a few hundred yards to reach the other side, whereupon you must present it again” (3149). Die Varosha-gebied in Famagusta “is now sealed off by barbed wire, guard towers and the Turkish military (3143). Die kulturele skeiding, bv wat taal en religie betref, van Ciprus se Turkse en Griekse inwoners is ‘n reusesukses. Dit hou reeds langer stand as apartheid.

“Until there is acceptance of the universal brotherhood of man, and a world in which there is no competition for resources, we will build walls. It was ever thus” (3257). “There is a proverb found in most languages: ‘Good fences make good neighbours.’ This is not some trite folksy saying; it states an inevitable truth about boundaries both physical and psychological. We plan for a future in which we hope for the best and fear the worst, and because we fear, we build walls” (3263).

Sommige van Marshall se standpunte het ek irriterend gevind. Byvoorbeeld, sy definisie van “patriotism” en “nationalism”: “I define the former partially as ‘love of one’s own country and respect for those of others’ and the latter as ‘love of one’s own country and contempt for those of others'” (3040). Ooreenkomstig die mode distansieer Marshall hom hiermee van nasionalisme. Dit is vir ‘n nasionalis tog sekerlik moontlik om sy eie land vurig lief te hê sonder om dieselfde soort nasionalisme vir diegene in ander lande te misgun. In plaas daarvan dat patriotisme en nasionalisme mekaar uitsluit, is dit moontlik dat patriotisme ‘n gevolg/uitvloeisel van nasionalisme kan wees. In die Suid-Afrika van weleer was ek nasionalisties en daarom noodwendig ook patrioties/lojaal. In die nuwe Suid-Afrika word daar aan Afrikanernasionalisme (amptelik en in die praktyk) geen (konkrete) plek gegun nie, gevolglik ontbreek my patriotisme deesdae ook.

Die voortbestaan van ‘n minderheidsgroep, soos die Afrikaners, word deur bv selfbeskikking, tuislande, enklaves, laertrek, heinings en mure bevorder.

“Die dag wanneer jou mure herbou word, dié dag sal jy nie onder die vyand se wet staan nie” (Miga 7:11).

 

Leon Lemmer: François Levaillant as sosio-politieke kommentator

In 1973 het JC (Jacobus Christiaan) Quinton (gebore in 1922 en hoof van die Parlementsbiblioteek 1967-1982) in die Suid-Afrikaanse Biblioteek die volgende boek bekend gestel: JC Quinton, AML Robinson and PWM Sellicks, eds: François Le Vaillant: Traveller in South Africa, and his collection of 165 water-colour paintings, 1781-1784 (Cape Town, Library of Parliament, 1973, 2 volumes). Die Parlementsbiblioteek en die Suid-Afrikaanse Biblioteek is regoor mekaar geleë aan Die Laan, aan die bo-punt van Adderley-straat, in die Botaniese Tuin in Kaapstad. Robinson was die direkteur van die Suid-Afrikaanse Biblioteek (1961-1981). Hierdie waterverfskilderye het plaaslik groot geskiedkundige waarde en is om hierdie rede deur die Parlementsbiblioteek gekoop. Ten einde die skilderye as lands- of openbare besit wyer bekend te stel, het die Parlementsbiblioteek hierdie publikasie onderneem. Dit is immers nie moontlik om die 165 skilderye permanent uit te stal nie.

Die aanleiding vir my skrywe is die volgende boek wat op 6 Desember bekend gestel is: Ian Glenn, The first safari: Searching of François Levaillant (Auckland Park: Jacana Media, 2018, 230p, R280). Jacana is ‘n uitgewery wat daarvoor bekend is dat hy graag polities linkse boeke publiseer. Let op dat François Levaillant (1753-1824) se van verskillend in die genoemde twee publikasies gespel word. In werklik het hy sy van op vyf maniere geskryf: Vailant, Vaillant, Le Vaillant, LeVaillant en Levaillant (p 38). My bladsyverwysings is na Glenn se boek, gevolglik gebruik ek sy spelling. Ek kan nie meer onthou wat die bekendstellingsprys van die Quinton-boek was nie. Hoewel dit dadelik die stempel van waardevolle Africana gedra het, kon ek nie bekostig om ‘n eksemplaar te koop nie. Vandaar my belangstelling in Glenn se boek. Laasgenoemde boek is ‘n pragstuk: mooi stofomslag, plat rugkant, estetiese tipografie en ryklik geïllustreer. Party van die illustrasies is egter so klein en/of donker gereproduseer dat al die besonderhede nie maklik sigbaar is nie.

In die eerste paragraaf noem ek slegs die Engelse weergawe van die 1973-boek omdat dit plaaslik die bekendste is en ook deur Glenn gebruik is. In werklikheid is Franse en Afrikaanse (François Le Vaillant: Reisiger in Suid-Afrika …) weergawes terselfdertyd gepubliseer. Dit was die goeie oudae toe die regering tweetalig was en nooit, soos tans, Afrikaans afgeskeep of geminag het nie. Ek vind dit teleurstellend dat Glenn nie die Afrikaanse uitgawe noem nie; net die Engelse en Franse weergawes (13, 228). As oorverligte probeer hy ook om op ‘n vergesogte en skandalige manier ‘n politieke konnotasie aan hierdie publikasies te heg: “An attempt, at the height of the apartheid regime’s control, to assert French-South African links and historical ties. On the hard power side, South Africa bought French Mirage aircraft and submarines; on the soft power side, South Africa asserted its historical links with the country of the Huguenots and wine” (13).

Quinton het tydens die bekendstelling in 1973 genoem dat publikasie in drie tale en die reproduksie van die skilderye groot probleme vir die redaksie veroorsaak het. Een van die groot tekortkominge van ouer publikasies van en oor Levaillant is juis “unsatisfactory reproductions” (1); aanvanklik “hand-coloured” (172). Quinton het sy gehoor destyds verseker, “Nooit weer nie”, toe hy gevra is of hy weer so ‘n projek sou onderneem. Dit is ook verstaanbaar dat hy op 60-jarige ouderdom afgetree het. Parlements- en senaatslede het die personeel van die Parlementsbiblioteek voor groot uitdagings gestel. Politici is geneig om hulleself as belangrik en verhewe bo ander te beskou en van die biblioteekpersoneel allerhande vergesogte bystand te verwag, onder meer omdat ‘n lees- en biblioteekkultuur in groot mate by baie van hulle ontbreek. Sedert 1994 het hierdie situasie vererger omdat daar by die politici aan selfs funksionele geletterdheid heelwat ingeboet is.

Glenn was ‘n Engelsdosent aan die Universiteit Kaapstad (UK) en ‘n kollega van JM Coetzee, wat nie so verlig soos Glenn is nie en na Australië uitgewyk het. Glenn skryf oor wat hy beskou as “the central obsession of the South African novel in English: illicit relations between a man and a woman from different racial groups” (7), met verwysing na skrywers soos André P Brink, Nadine Gordimer en Alan Paton. In die konteks van Paton verwys Glenn na “the scandal of apartheid” (119). Hy vra: “Why did most novels deal with the transgressive relations between black men and white women rather than the socially prevalent exploitation of women of colour by the white colonist?” (7, 9). Later was Glenn ‘n dosent in Mediastudie aan UK, waar sy plek tans deur die ewe oorverligte Herman Wasserman ingeneem word; iemand wat dink dat Nelson Mandela een van die grootste geeste en beste mense ooit was.

Glenn se Brink-mentaliteit blyk uit sy verwysings na ‘n 16-jarige Khoi-Khoin-vrou: “Levalliant named the beautiful Gonaqua maiden Narina, a Khoi word for flower, and described her as one of the Graces” (8). “In meeting the young Gonaqua woman Narina, he compares her to a Grace, to give the black body the dignity and grace of classical art” (89). Levaillant skryf: “I found her figure charming. She had the healthiest and most beautiful teeth in the world, she was elegant and slender, and the sensual curves of her body could have made her a model for the brush of [Francesco] Albani [1578-1660]. She was the youngest of the Graces in the guise of a Hottentot” (90). Naby Cookhouse in die Oos-Kaap “Levaillant dallied with the beautiful Narina” (35-36). Later word dit beskryf as: “The flirtation with the delicious Narina” (46).

“Levaillant’s portrayal of Narina was the erotic highlight of the narrative. He spies on her bathing naked with her friends, she makes it clear to him that physical love is natural and she is open to it, their mutual attraction is evident. Yet, nothing happens … Levaillant’s criticism of the behaviour of the English sailors and Diderot’s rage against the colonists seducing the daughters of indigenous people inhibit any irresponsible encounter” (90). “In Levaillant’s case, he [Joel Kovel] suggests that racial difference and exoticism can be sexually attactive, and this desire and attraction across the colour line help humanise the Gonaqua fully against Western prejudices” (101-102). “Levaillant’s portraits simply do not apply any pejorative or racial filters … Only with the advent of social Darwinism in the mid-nineteenth century did the crude racial primate stereotyping recur” (94).

Levaillant het ‘n voëlspesie Narina Trogon genoem (153-154). “When he comes to explain why he gave the bird the name ‘narina’ (not capitalised), he simply says that in the Khoi language it means flower. The description he gave surely suggests he was not thinking fondly of the svelte Narina” (202). “He gave this country’s birds some of their most memorable names [eg Bokmakierie – 157, 198], while naming nothing after himself” (3).

Op die oomblik is Glenn ‘n navorsingsgenoot in kommunikasiekunde aan die hoogs getransformeerde Universiteit Vrystaat, weens onder meer die anti-akademiese hervormings van Jonathan Jansen en diesulkes. Glenn het dekades (“a quater of a century” – 4) lank navorsing oor Levaillant gedoen en in dié proses talle plekke, bv biblioteke en argiewe, plaaslik en oorsee besoek. “Working in archives may sound dull as ditchwater, but it is probably the most clothed fun you can have outside a casino and in many ways resembles the excitement of picking up cards at a card table” (147). Glenn verwys verskeie kere na inligting wat Karel Schoeman (1939-2017) aan hom verskaf het (bv x). Schoeman het jare lank in die Suid-Afrikaanse Biblioteek gewerk. “Trying to trace Levaillant’s footsteps in southern Africa has never worked that well for me. Part of the reason may be that landscapes have changed so much that it is difficult to feel that one is experiencing the same spirit of place that our explorer did” (34). Dit is ‘n skrale troos dat nie net verkrampte blankes ontuis in die getransformeerde Suid-Afrika voel nie, maar ook dat ‘n verligte aktivis soos Glenn ervaar hoe radikaal die land verander het – sekerlik nie altyd ten goede nie.

Levaillant is in 1753 aan die noordkus van Suid-Amerika, in Paramaribo, die hoofstad van wat tans as Suriname bekend staan, gebore. Ek het reeds oor Suriname geskryf (Praag 27.05.2017). Dit was ‘n Hollandse kolonie, maar sy ouers was Franse burgers. Levaillant se pa was die Franse ere-konsul en sy sake-onderneming het “trading in natural history specimens” onderneem (16). Dit het Levaillant se lewensloop deurslaggewend bepaal. Reeds van jongs af was hy “obsessed by birds” (17). Aan die Kaap het Levaillant steeds by voorkeur in voëls belang gestel: “The search for animals seems secondary to the search for birds” (48). “Levaillant produced twelve volumes of bird books from 1796 till 1818” (174) – “five volumes of birds of Africa” (176). In 1763 het Levaillant sy ouers se terugkeer na Frankryk meegemaak (222). Hy het as kind die Hollandse taal goed bemeester (17), terwyl sy Frans nie altyd op peil was nie (121). Dit is een van die probleme waarmee Quinton en sy redaksielede geworstel het.

Die volgende vertolking van Glenn oor inkommers in Frankryk kan aangedik wees: “Levaillant became one of the first literary and cultural figures in France … with a double identity, a cultural hybridity, as part of the painful benefit of not being born into settled metropolitan French society. For all of them, negotiating the complex heritage of a colonial history becomes part of their burden, though Levaillant was one of the few who had to negotiate between different European languages” (19). In hierdie konteks verwys Glenn na “a host of African and Caribbean figures” wat uit Franse kolonies ontvlug en hulle in Frankryk en by voorkeur in Parys gevestig het. Maar hulle was, anders as Levaillant, swartes, met kulturele hibriditeit van ‘n ander orde. Die blanke Algeryn, Albert Camus (1913-1960), word ook hier genoem. Camus het hard probeer om by bv oorverligte eksistensialiste, soos die kommuniste, selfs Staliniste, Jean-Paul Sartre (1905-1980) en Simone de Beauvoir (1908-1986), in te pas. Maar Camus se eerstehandse kennis van toestande in Algerië en sy opregte simpatie met die blanke ingesetenes het dit vir hom onmoontlik gemaak om kolonialisme sonder meer te veroordeel.

In April 1781 het Levaillant in die Kaap aangekom. Sy eerste groot ekspedisie die binneland in was van Desember 1781 tot Maart 1783. Hy het ooswaarts gereis tot by Port Elizabeth en vandaar na Cradock en die Groot Visrivier en deur die Karoo teruggekeer (32). Hy beskryf sy waarnemings en ondervindings in sy boek, Travels into the interior of Africa, gepubliseer in Frans in 1789 (33). Sy tweede groot ekspedisie het waarskynlik ses of agt maande lank geduur, van Junie (34) of Julie 1783 (223) tot vroeg in 1784 (34). Van Kaapstad af het hy noordwaarts langs die weskus op tot by die Oranjerivier gereis. Hy skryf hieroor in sy boek, New travels, gepubliseer in Frans in 1795. “Some of these elements may have been exaggerated or even fabricated” (57). “This second volume is far less reliable than the first” (33).

“The New travels feels … like a not-so-successful sequel compelled by the success of the first product. It is much more haphazard and inaccurate than the first, as though Levaillant had padded out a short journey” (140). Dit is dalk weens die langer tydsverloop tussen die ontdekkingsreis en die publikasie, al het hy ‘n dagboek gehou, wat ongelukkig steeds nie opgespoor kan word nie. “He must have worked on this sequel during the Revolution, as it was certainly ready for printing by the end of 1794” (138). Moontlik is dit ‘n geval van: “The author of the adventure is likely to find it ‘improved’, rewritten and made more exciting and sellable” (109). “The process of writing” het vir Levaillant geword “a way of reflecting his travels, so he gives it not only an intellectual but an emotional or psychological value” (45). Levaillant het die Kaap in Julie 1784 verlaat en via Holland na Frankryk teruggekeer (223). In 1800 is aangekondig: Levaillant “will depart again for Africa to spend the rest of his life there” (205), maar hiervan het niks tereg gekom nie.

Van 1797 tot 1804 was John Barrow (1764-1848) aan die Kaap tydens die eerste Britse besetting. Hermann Giliomee skryf: “Ten tye van die Sesde Grensoorlog [1834-1835] was dit al meer as dertig jaar dat Britte uiters negatief oor die grensboere geskryf het. Dit het begin met die reisverhaal van John Barrow” (Die Afrikaners, ‘n biografie (Kaapstad: Tafelberg, 2004, p 112). “Daar was hierdie kontras – tussen wit mense wat vry en gelyk is en swart mense wat ongelyk en onvry is – wat in die Kaapkolonie so sterk onder druk gekom het van die Britse Ryk met sy klem op die regsorde en die regte van die individu. Met ‘n geloof in hul eie meerdere deug en onskuld het skrywers soos John Barrow en John Philip [1775-1851] die Afrikaners veroordeel oor die groot onreg wat hulle teen die inboorlinge gepleeg het deur hul grond te vat, hulle kinders as arbeiders in te boek, hulle uit die kerk uit te sluit, en hul menswaardigheid te ontken” (632). Wat is Glenn se evaluering van Barrow se boek, An account of travels into the interior of Southern Africa in the years 1797 and 1798 (1802)? Glenn verwys na “the matter-of-fact British explorer John Barrow” (34). Dít geld vir Barrow beskrywings van die natuur; nie vir sy beoordeling van mense nie. Hopelik skryf ek eersdaags hieroor. Barrow noem dat die Ghonaquas ‘n basterstam van Khoi-Khoin en swart mense was (Kindle 2725). Tydens sy besoek was daar niemand wat Levaillant se “gay Narina” kon onthou nie (2739).

Glenn noem Levaillant “our hero” (38, 117). By hom is daar die neiging om Levaillant (te) hoog aan te slaan. Hier moet in gedagte gehou word dat Levaillant geen geleerde was nie. “He had no formal training in science” (24). Hy was bloot ‘n ontdekkingsreisiger wat inligting gedokumenteer het en wat meesal deur ander kunstenaars geïllustreer is. Levaillant het self ook geteken, maar met beperkte sukses. Byvoorbeeld, “Levaillant has been identified as the artist, as the quality is not nearly as good as most of the other botanical illustrations!” (iv, 129). Ons word darem verseker “Levaillant’s painting improved over time” (212).”Levaillant was one of the first artists to try to capture birds in life-like poses and to differentiate between adults, females and juveniles” (200). Hy word “a major cultural and scientific figure” genoem (2). “The first important modern ornithologist” (4), “Our first and greatest ornithologist” (5) en “The founding figure of African ornithology” (178). Hy was glo ook “the best taxidermist of his day” (20; ook 137). “He was a major innovator of techniques and technologies and infrastructures to portray nature” (5). “The well-armed traveller established his credentials as the first person to bring a giraffe specimen back in France” (iv). Sy roem berus ook op “a never-before-described antelope (surely the Bloubok)” (148), ‘n spesie wat in die omgewing van Caledon en Swellendam voorgekom maar uitgesterf het (158-159).

“He produced the first major, widely read account of southern Africa” (4). “Leviallant was the first writer to convey the excitement of the African wilderness, not only as hunter but as explorer” (5). “We can see this as the first example of a safari,* or voyage of discovery in the African wilderness, a voyage that combines danger, wild animals, self-discovery and transcendence” (46). Emosie word as ‘n noodsaaklike deel hiervan beskou: Levaillant “shares his emotional involvements and feelings. This turns his journey from being simply a recollection of a hunting or collecting expedition into a safari, a journey of discovery and change” (52-53). [* Vandaar die boektitel: The first safari.]

“For the first time, in Levaillant’s work, we are not only in the wilderness, but are on safari. Safari comes from the Swahili word for a journey and is originally derived from Arabic. Safari is closely allied to the notion of wilderness but is a particularly African variation of it in that it involves encouters with dangerous, deadly, charismatic wild animals and hunting – originally with rifles; now, most of the time, with cameras. Whole tourism industries depend on the feeling that one is returning to nature. And if travels provide freedom, they also become a voyage, a safari which involves self-discovery, a new distance from where one comes from, a different sense of time and space and values … When Levaillant … observes the behaviour of birds, he tries to give the sense of a world out of European control. To go into the wilderness, or on safari, is to move out of one’s comfort zone, to view the everyday world of constraints and norms differently” (58).

“Levaillant was a major social and cultural commentator” (5). “Levaillant is the only one of the earlier commentators to predict an uprising and rebellion againt the Company [VOC] from the settlers – something which took place in Swellendam with a short-lived republic proclaimed in 1795. And his sense of the frontier famers’ willingness to leave Company control for a new destiny foreshadows the Great Trek of the 1830s in ways the others do not foresee” (18). Glenn skryf hierdie raak voorspellings toe aan Levaillant se “linguistic and cultural sophistication and insights” (66). “In France, the Revolutionary parliament hailed his work as revealing colonial and racial exploitation” (3). In sy laaste hoofstuk verskaf Glenn die volgende samevatting: “Levaillant was a major innovator in the field of how to capture and convey nature and the new country and society he encountered” (219).

Levaillant was onder die invloed van Jean-Jacques Rousseau (1712-1778) se opvatting van “die edele barbaar” (“The Noble Savage” – 80, “good savages” – 115) en hy was teen kolonialisme gekant. “Rousseau’s interpretation of this story turns Enlightenment thought about the Khoikhoi away from one set of responses (‘you can’t civilise these people; they are the lowest rank of humanity’) to another (‘their ways of life are more authentic, truer, better; we are in a fallen state’)” (80,82). “Before him [Levaillant] there was exploitation and the messy business of colonial expropriation; after him much of the world looked at the Cape with the anthropological eyes of Rousseau or the anti-colonial eyes of [Denis] Diderot [1713-1784]” (2). By Rousseau was daar baie subjektiwiteit en ‘n skeut romantiek. Diderot was deel van die rasioneel-wetenskaplike Verligting. Rousseau het baie meer en Diderot baie minder erkenning ontvang as wat hulle verdien het.

Dit is eintlik verbasend hoe baie lasposte in Europa hulle toe reeds (oor)krities oor rasseverhoudings in Suidelike Afrika uitgelaat het. Glenn skryf: “Only when I started working on Levaillant did I realise how much the early Cape had influenced European philosophical debates and the thinking of Rousseau, particularly in his Discourses on the origins of inequality [1754]” (79-80). Rousseau se invloed op Levaillant blyk bv uit die volgende: “In literature, his descriptions of travel and nature were first influenced by a Romantic sensibility about wilderness and nature” (4). “In his presence everything to do with nature becomes a delight” (207). Levaillant skryf oor hoe hy in 1781 op sy eerste ekspedisie gevoel het toe hy Sir Lowry-pas oorgesteek het: “I returned, so to speak, to man’s primitive state, and breathed, for the first time in my life, the pure and delicious air of freedom” (53). Glenn skryf hieroor: “The free air he breathes shapes his sense of the indigenous people he meets: if they are living before their encounter with colonists, they are free and good; if they have met the colonists, they have been or are being degraded and enslaved” (53).

Levaillant “reveals himself to be the philosopher, the profound observer, capable of appreciating men and of grasping their nature, no matter what their barely perceptible differences are” (114); dus soortgelyk aan die hedendaagse klem op die onderlinge eendersheid eerder as die andersheid van mense. Levaillant skryf selfs oor die inheemses: “Distrust is the only cause of their barbarity” (114). “For Levaillant, as for Rousseau, nature provides a healthy version of what society provides in a debased, luxurious form” (54). In hierdie gees het Levaillant in 1789, die jaar waarin die Franse Revolusie ‘n aanvang geneem het, “the first important African travel narrative” gepubliseer (30).

Ná die onregverdigbare Suid-Afrikaanse revolusie in 1994 het veral ANC-kamerade persoonlik buitesporig daarby gebaat. Hierdie soort onreg was ook een van die gevolge van die Franse Revolusie. “Levaillant was a revolutionary in good standing” (134) en “benefited from the Revolution in some important ways – notably in the sale of his natural history collection [to the state, the Natural History Museum – 135] and from receiving property [“an estate at La Noue near Sézanne” – 131] from his second wife’s family that had been confiscated from the Catholic Church” (130). Levaillant is in Sézanne begrawe (208).

As geswore linksgesinde vind Glenn “considerable ironies” in die publikasie van Levaillant se werk deur die Parlementsbiblioteek (13). Levaillant het “a very harsh view of settler brutality and Dutch East India Company exploitation of the indigenous people at the Cape” (13). “He was able to take a detached and critical view of commercial colonialism. Levaillant saw the treatment of slaves in the Cape as relatively benign compared with that in Suriname, but, influenced by Rousseau and Raynal,* his book took a scathing view of Dutch colonial exploitation and criticised the local officials and especially the colonists in the interior” (31; ook 46). [* Guillaume Thomas François Raynal (1713-1796), A philosophical and political history of the settlements and trade of the Europeans in the East and West Indies (Franse uitgawes in 1770, 1774 en 1781).]

Dit verbaas Glenn geensins dat die elf geleerdes wie se bydraes in die 1973-boek gepubliseer is, “glossed over Levaillant’s political and social views … from Levaillant’s life to the provenance of the watercolours, to his contributions to ornithology, botany, anthropology, understanding local architecture, insects and snakes and the routes he took. Matthys Bokhorst’s biographical account was perhaps the most marked by his awareness of Levaillant’s ‘Negrophile sentiments’ (as the index puts it) but he tried to find reasons not to take them seriously – by suggesting, for example, that they were simply an addition by another writer, or the result of the malign influence of Rousseau” (13). Oor Bokhorst se artikel word verder beweer: “It allowed South Africans to distance Levaillant from the views of the French Revolution” (142). Glenn se benadering van Levaillant word dermate deur sy linkse politiek oorheers dat hy dink dat alles wat die NP-regering gepubliseer het, soos die 1973-boek, noodwendig die stempel van apartheidspolitiek moet dra.

Levaillant was krities teenoor veral die blankes in die binneland ingestel. Tog moes hy diep onder die besef gewees het dat die besit van wapentuig en ammunisie vir hulle noodsaaklik was: “Technological know-how becomes the way in which the coloniser saves himself or gets the upper hand over indigenous people” (57). Dit is “the colonist’s way of surviving in hostile territory” (44). Op sy togte het Levaillant hom met 16 gewere (43), 2 pistole, ‘n swaard en ‘n mes bewapen (44). Soos by die blanke inwoners was dit vir hom nodig om hom nie net teen aanvalle deur wilde diere te bewapen nie, maar ook teen inheemse mense. “He has a close encounter with a marauding bandit who nearly kills him” (57).

Hoofstuk 4 is die langste in Glenn se boek en het as opskrif: “Levaillant as social and cultural observer.” Die res van hierdie rubriek handel hieroor. Volgens Glenn, in sy navorsing, “one of the surprises was how often the early English translators … simply could not grasp how radical his criticism of colonialism was. Levaillant would say something sharp about the ‘colons’ or settlers; the translators would transfer the criticism to the indigenous people” (61). “Speaking Dutch and, he claims, Khoi gave Levaillant considerable advantages over other travellers, who could not talk to either the settlers or the indigenous peoples directly but had to rely on translations or hearsay. Levaillant himself comments on this directly when complaining that the Swedish traveller Anders Sparrman [1748-1820, at the Cape 1772, 1775-1776] based his account of indigenous customs on colonists’ accounts” (65).

Glenn borduur voort op wat reeds hier bo geskryf is: “Major French writers like Diderot and Rousseau influenced Levaillant’s critical stance on colonialism, and their omission from literary curricula has emasculated the South African literary canon. Levaillant’s text was clearly marked by the revolutionary, anti-colonial mood of major texts of his time: from Diderot’s Supplément au voyage de Bougainville (1772) to the third edition of Raynal’s Histoire des deux Indes, the major history of colonial expansion that was so critical of colonialism that it was banned in France. In the third edition of Raynal’s text, the analysis of the Dutch at the Cape, and in particular of the first Dutch commander there, Jan van Riebeeck, became far more hostile and suspicious than in earlier editions. In the earlier editions, Van Riebeeck is presented as a fairly humane and rational figure. But in the third edition, the new author, generally assumed to be Diderot, unleashes one of the classic anti-colonial tirades, urging the Khoikhoi to armed revolt” (66-67).

Daarna volg “a stinging portrayal of Dutch hypocrisy as the colonists feign friendship and charity, ‘but cruelty, but treason are at the bottom of their hearts.’ They will drive the Hottentots from their huts, steal their herds, corrupt their women, seduce their daughters … ‘You must send them your arrows’ … The Dutch cultivate land the Khoikhoi regard as theirs, and they feel themselves being reduced to slavery” (67-68). Levaillant reageer op Joseph Banks se siening. “Banks had been in the Cape only a decade before Levaillant and wrote that the Khoikhoi ‘are generally represented as the outcasts of the human species, a race whose intellectual faculties are so little superior to those of beasts, that some have been inclined to suppose them more nearly related to baboons than to men” (82). Daarenteen het Levaillant die Khoi-Khoin as “fully human” beskou: “If there is one place where one can still find decency in conduct and manners, it is in the far-off wilderness” (84). “I know his soul to be quite good” (84).

Levaillant vul die Raynal/Diderot-teks aan met: “Riebeeck[‘s] … shrewd policy was to appear as a able peacemaker and he used all the devious means necessary to attract the good will of the Hottentots, and covered the lip of the poisoned cup with honey. These masters of this whole portion of Africa by imprescriptible right, these savages, were won over by these cruel lures, and did not see at all how this culpable debasement was taking away their rights, their authority, their peace, and their happiness” (68). Levaillant gaan voort: “The Dutch held out great hopes for their greedy policy … by offering the Hottentots two highly seductive lures: tobacco, and brandy … [The Dutch] rejected violently all that might resist its ambitions and greedy advancement … This logic nullified the sacred and respectable rights of property. On several occassions, they grabbed indiscriminately more than was needed, taking all the land that the government or individuals it favoured thought good and suited them” (69-70).

“For Levaillant, the Khoikhoi are, ironically, the true ‘cosmopolitans’ for whom the world is their birthright and who do not understand private property or farming … Levaillant’s text is closer in its analysis of the South African colonial situation and its aftermath to the present-day Economic Freedom Fighters than to the apartheid government or what most white South Africans think now. It is thus hardly surprising that his work has received such a hostile reception from English or white South African critics” (71-72). “Levaillant went on to provide a front-line report of conditions and abuses on the frontier … He analyses how the frontier farmers manipulate the Company in Cape Town by reporting stolen livestock and obtain permission to retaliate, a permission which they abuse to enrich themselves … ‘This warfare, or robbery rather, went on all the time I was in Africa'” (73).

Levaillant het sy voorspelling soos volg verwoord: “I do not regard it as impossible that one day they [the colonists in the interior] might shake off the yoke and dictate the law to the government of the colony. This day will come when one man of ability can win the confidence and the minds of the multitude and dangle in front of their eyes an image of independence and liberty in alluring colours” (74-75). Dít kan ook ‘n boodskap van hoop inhou vir die huidige geslag Afrikaners. “They can already feel just how easy an undertaking this is and what the advantages of success would be” (75).

Oor die Xhosas aan die Oosgrens skryf Levaillant: “The Caffres are generally peace-loving and calm, but he [Hans] assured me that as they were constantly harassed, robbed, and slaughtered by the whites, they had no choice but to take up arms in self-defence” (76). Twee eeue later het Nelson Mandela met dieselfde drogredenasie gekom; dat geweld die enigste saligmakende opsie vir die ANC is. Hans “told me that the colonists reported them far and wide to be a barberous and bloodthirsty race to justify the robberies and atrocities they perpetrated on the Caffres every day and which they misrepresented as retaliation. Under the pretext that a few head of cattle had been stolen, they had exterminated whole hordes of Caffres, regardless of sex or age, stolen all their oxen, and laid their country to waste” (76). Mandela het insgelyks graag gepraat van “our country” wat onregmatig deur die blankes beset is. Levaillant skryf: “I would never stop if I wanted to report in detail the shocking atrocities which are indulged in every day against these unfortunate savages who have no protection and no support … all the horrors invented in hell are committed” (77). “Levaillant was witnessing the early days of something close to a colonial genocide” (78).

Sedert 1994 beleef ons veel eerder volksmoord, soos rassediskriminasie, in omgekeerde vorm. Ingesluit in menseregte is die onvervreembare reg van Afrikaners om in Afrika te wees. Afrikaners behoort toegelaat te word om hulle eie heil te verwesenlik. Dit word ‘n (sterk) moontlikheid as Afrikaners hulle kompromisloos daarvoor beywer.

Leon Lemmer: Christo van Rensburg oor die geskiedenis van Afrikaans

Die taalkundige, Christo van Rensburg (1938-2018), het in die huidige dekade twee boeke gepubliseer wat polities byderwets die rol van nie-blankes in veral die ontstaan van Afrikaans oorbeklemtoon. Dit het meegebring dat hy ‘n gewilde spreker was by byeenkomste van Afrikaansinstansie wat deesdae oorgraag die geskiedenis van Afrikaans wil herskryf/”regstel” deur die rol van blankes, veral Hollanders en Afrikaners, af te skaal. Waarna gemik word, is ‘n onderskrywing van die Nederlandse taalkundige, Hans den Besten, se oordrewe 1987-stelling: “Was dit nie vir die agentskap van die inheemse Khoekhoen (Khoi-Khoin) en ingevoerde Afrika- en Asiër-slawe-arbeid nie, sou daar geen Afrikaans gewees het nie” (Aangehaal deur Danny Titus in WAM Carstens & Michael le Cordeur, reds, Ons kom van vêr, Tygervallei: Naledi, 2016, p 195). Die onderliggende byderwetse politieke motivering hiervoor is voor die hand liggend.

So kry ons Afrikaans

Die eerste boek van Christo van Rensburg wat hier ter sake is, is So kry ons Afrikaans (Pretoria: Lapa Uitgewers, 2012, 159p, R165). Die voorwoord is deur Michael le Cordeur, in sy hoedanigheid as voorsitter van die Afrikaanse Taalraad (ATR), geskryf. Ingevolge die ATR se oriëntasie was “dit nodig dat die verhaal oor die ontstaan van Afrikaans opnuut nagevors word sodat die volle (gedeelde) geskiedenis van Afrikaans en die mense wat Afrikaans praat, vertel kon word. Op hierdie wyse probeer ons wegbeweeg van die geskiedenis wat ons as Afrikaanse gemeenskap verdeel het … Die doelwit was om eens en vir altyd die misverstande oor waar Afrikaans vandaan kom, finaal by te lê” (p 9). Die politieke motivering vir die herskryf van Afrikaans se geskiedenis blyk dus duidelik. “Met hierdie werk wil die ATR opnuut die veelfasettige afkoms van Afrikaans beklemtoon en die nou byna afgesaagde gesegde dat Afrikaans ‘n witmanstaal is, finaal in die kiem smoor; omdat ons hier die navorsing aanbied wat bewys dat Afrikaans die eiendom is van almal wat Afrikaans praat” (10).

Le Cordeur verwys hier na CJ Langenhoven (1873-1932) se stelling oor Afrikaans: “Hij is die enigste witmanstaal wat nie onmiddellik oor die see kom nie” (JC Kannemeyer, Langenhoven, ‘n lewe, Kaapstad: Tafelberg, 1995, p 269). Dit is duidelik dat Langenhoven Afrikaans met Engels gekontrasteer het. Hy het hiermee erken dat Afrikaans ook plaaslike wortels het. Langenhoven beweer nie dat Afrikaans uitsluitlik die taal van blankes is nie. Le Cordeur se frase, “Afrikaans die eiendom is van almal wat Afrikaans praat,” klink na ANC-retoriek, soos dat die land aan almal behoort en blankes se eiendom dus sonder vergoeding onteien mag word. Le Cordeur se dislojaliteit jeens Afrikaans het duidelik geblyk toe hy hom ongekwalifiseerd ten gunste van die verengelsing van die Universiteit Stellenbosch (US) uitgespeek het. Dít het terselfdertyd die ATR gekarakteriseer omdat die ATR hom nie van Le Cordeur gedistansieer het nie.

Van Rensburg stel die inheemse perspektief voorop. Hy begin sy eerste hoofstuk deur te vertel hoe die Khoi-Khoin die verbyvarende skepe waargeneem het. Getrou aan sy opdraggewer (die ATR) se standpunt, skryf hy: “‘n Taal soos Afrikaans bestaan uit al sy variëteite” (p 11). Maar hy wend geen poging aan om te besin oor die mate waarin die mengteltaal Kaaps Afrikaans is nie. Kaaps is ‘n brousel van hoofsaaklik Afrikaans en Engels. Dit behoort as ‘n tussentaal eerder as ‘n variant van Afrikaans beskou te word. Die Académie française bevorder Standaardfrans en nie enige variant daarvan nie. Die Académie verskans Frans ook aktief teen veral verengelsing (Wikipedia). Al word die voortbestaan van Frans nie bedreig nie, is dit ‘n gesonde benadering. Dit spreek van etniese en taaltrots.

Anders as by Frans word die voortbestaan van Afrikaans bedreig. Desnieteenstaande gaan Afrikaansinstansies, veral die ATR en die ATKV, voort om Afrikaansvariëteite en by voorkeur Kaaps te bevorder. Pleks van taaleenheid met Standaardafrikaans as grondslag aan te moedig, word taalverdeeldheid bevorder terwyl daar juis in eenheid krag is. Standaardafrikaans is die enigste vorm waarin Afrikaans agbaar kan oorleef. Dit is immers saamgestel uit die Afrikaansvariëteite, insluitende Kaaps in soverre dit nie Engels is nie. Taalsuiwerheid word egter deur geen Afrikaansinstansie aktief bevorder nie. Geradbraakte Afrikaans, veral weens verengelsing, neem toe en niks word gedoen om hierdie verwording van Afrikaans teen te werk nie.

Kaaps word voorgestel as ‘n aanvaarbare vorm van Afrikaans, gevolglik neig al hoe meer nie-Kaapssprekers ook om ‘n mengsel van Afrikaans en Engels te praat. As Afrikaans net in geradbraakte vorm oorleef, is dit nie die moeite werd om vir die voortbestaan daarvan te veg nie. Eerbare Afrikaans is ‘n taal uit eie reg wat duidelik van Engels onderskei kan word. Polities oorverligtes beweer Afrikaans floreer steeds en hulle vestig dan die aandag op die aanwesigheid daarvan op radio en televisie, in liedjies en in opvoerings by bv kunstefeeste. Maar op die gehalte van daardie Afrikaans word nie ag geslaan nie. Kaapssprekers het al dikwels erken dat hulle hulle brouseltaal gebruik om Afrikaners te tart. Polities korrek word hierdie laakbare gedrag nie deur Afrikaansinstansie gekritiseer nie. Dit dui op die gebrek aan sowel selftrots as etniese trots, insluitende taaltrots, by baie blanke Afrikaanssprekendes.

Van Rensburg vertel hoe sommige Khoi-Khoin Aanleerdershollands gepraat het as gevolg van kontak met matrose op Hollandse skepe. Maar daardie matrose was nie noodwendig Hollanders nie. Die groot stede aan die Noord- en Baltiese See, bekend as die Hanse-liga, het voor en tydens Van Riebeeck se tyd eeue lank die handel in daardie gebied oorheers. Naas Hollands is bv Duits en Skandinawiese tale sekerlik deur baie van die matrose gepraat. Dit geld ook vir die vroeë koloniste aan die Kaap: “Die meeste immigrante in daardie tyd was Duitsers” (34). Van Rensburg beweer dat Hollands “stadigaan ook onder die Khoi-Khoin ‘n moedertaal geword het” (18). Hy noem dit Khoi-Afrikaans (20). Dit hinder my dat Van Rensburg van Nederlands in Van Riebeeck se tyd praat terwyl Holland eers in 1814 Nederland geword het. Ook dat hy van die begin af van Afrikaans in die Khoi-Khoin-konteks praat en nie van bv proto- (eerste, oer-) Afrikaans nie.

Hy spreek by implikasie ook sy seën oor die ATR-benadering uit deur te skryf: “Die naam ‘Kaaps’ vir die voortsetting van hierdie Khoi-Afrikaans is al dikwels daarvoor gebruik” (20). Oor die Kaapse hawegebied skryf Van Rensburg: “Die Afrikaans van die eerste [oorgelewerde] teks is daar gepraat. Dié Afrikaans word Kaaps genoem” (36). Sodanige stellings voed die gewilde hedendaagse stommiteit dat Afrikaans deur die Khoi-Khoin en van 1658 af deur die slawe in bv kombuise aan die Kaap geskep is en daarna deur die blankes oorgeneem of gesteel is. Naas Khoi-Afrikaans praat Van Rensburg van Slawe-Afrikaans (27). Dit was seker net enkele Khoi-Khoin wat verstaanbaar met taal (eerder as gebare) met die matrose kon onderhandel: “Die Khoi-Khoin het nie in groot getalle met die Nederlanders [Hollanders] kontak gemaak nie. Die meeste Khoi-Khoin het in die binneland gewoon” (18). Van Rensburg se Khoi-Afrikaans was geen groot volksbeweging wat Hollands gou aan die Kaap laat verkrummel het nie.

In die 17de eeu het daar nie net Hollandse skepe om die Kaap gevaar nie, maar ook bv Engelse skepe, waarvan die matrose nie noodwendige almal Engelse was nie. Maar die Khoi-Khoin het daar op ‘n manier soortgelyk aan Aanleerdershollands seker ook Aanleerdersengels leer praat. Volgens Van Rensburg het Afrikaans in 1495 ontstaan (148) – volgens sy 2018-boek moet dit 1595 wees (17) – dus meer as ‘n halfeeu voor die koms van Jan van Riebeeck vanweë enkele Khoi-Khoin wat met matrose Hollands probeer praat het (148). Ek wag nog op ‘n oorverligte taalkundige wat beweer dat Kaaps in sy Engelsbesoedelde vorm lank vóór 1652 deur die Khoi-Khoin aan die Kaap gepraat is.

Die Engelsbesoedeling van Kaaps dateer egter eers van 1795 of veral 1806 af, dus van die eerste of tweede Engelse besetting van die Kaap. Van Rensburg erken by implikasie dat sy hipotese dat Afrikaans vyftig jaar voor Jan van Riebeeck se koms deur die Khoi-Khoin gepraat is, “nie in opgetekende vorm oorgelewer [is] nie” (20); dus dat sy stelling nie op gedokumenteerde inligting berus nie; dus bronlose spekulasie of verligte wensdenkery is. Die skaarste aan betroubare inligtingsbronne (bv “Besonderhede oor hoe die slawe gepraat het, is maar skraps” – 55) bied ruimte vir vertolkings in pas met wat tans om etniese en ideologiese redes in polities korrekte geledere verlang word. Dit kan op miteskepping neerkom (92).

Van Rensburg verwys na vryburgerboere (29) terwyl baie vryburgers nie geboer het nie maar op ander maniere, bv deur die beoefening van ambagte, hulle brood verdien het. “Omtrent die helfte van die vryburgers was boere” (30) (in sy 2018-boek, hier onder, word dit ‘n derde – 50). Die eerste burgers is in 1657 vrygestel. “Nuwe taalenergie kom los. Dit het met Afrikaans gou ná die koloniste se aankoms gebeur” (29). Daar kon kwalik so vroeg sprake van Afrikaans gewees het. Die geografiese isolasie van die Kaap weens die groot afstand en die swak verbindings met Holland en die res van Europa sou mettertyd noodwendig plaaslik veranderinge, bv vereenvoudiging, in die Hollandse spreektaal en nog later die skryftaal meebring, maar hiervoor is nie-blanke beïnvloeding nie noodsaaklik nie.

Taalveranderinge en -aanvullings was nodig om doeltreffender uitdrukking aan die plaaslike omstandighede, wat aansienlik van dié in Europa verskil, te gee. In ander Hollandse oorsese gebiede, bv wat tans as Indonesië en Suriname bekend staan, het dieselfde gebeur. Dit lyk dus oordrewe om soos Den Besten te beweer dat daar geen Afrikaans sonder die invloed van die Khoi-Khoin en die slawe kon wees nie. Afrikaans was wesenlik ‘n aanpassing of dialek van Hollands/Nederlands wat mettertyd danksy die aanvaarding daarvan deur baie blankes tot ‘n taal uit eie reg ontwikkel het. Dit is moontlik gemaak danksy die arbeid van feitlik uitsluitlik blanke taalkundiges, bv die skrywers van grammatika-handleidings en die opstellers van woordeboeke. “Die Nederlandse aandeel aan Afrikaans kon nog altyd erken word, soos vandag ook” (66).

Miteskepping vind tans algemeen in die herskrywing van Suid-Afrika se geskiedenis plaas. Jan van Riebeeck het oor die Kaapmans/Khoi-Khoin geskryf dat hulle “pretenderen’ dat hulle “dit Caepse lant van allen eeuwen” besit (151). Dít is die oorsprong van die titel van Hermann Giliomee se boek oor die bruin mense: Nog altyd hier gewees (2007). Dat nie-blankes ‘n (geringe) rol in die ontstaan van Afrikaans gespeel het, word reeds baie lank erken. Byvoorbeeld, hierdie feit vind sedert 1975 sigbare uitdrukking en erkenning in die Afrikaanse Taalmonument in die Paarl (94). “Ná ‘n eeu was daar min verskille tussen Khoi-Grensafrikaans en Veeboer-Grensafrikaans” (47), maar “die [blanke] veeboere se Afrikaans [het] nie ‘n Khoi-onderbou gehad … nie” (48). Oor hierdie twee soorte Grensafrikaans skryf Van Rensburg: “Dit was nie maklik om die … twee uitmekaar te hou nie” (54). “Ná ‘n eeu was daar baie min verskille tussen Khoi-Grensafrikaans en Veeboer-Grensafrikaans” (47). “Baie van die kenmerkende taalpatrone van Khoi-Grensafrikaans is gedeel met die veeboere se Afrikaans en het lateraan Standaardafrikaans geword” (48). Daar word beweer dat “die bakermat van Afrikaans juis dáár in die binneland lê” (55), waarmee die aandeel van blankes erken word. Dít klink meer aanvaarbaar as die hedendaagse gewoonte om die Bo-Kaap in Kaapstad tot die bakermat van Afrikaans te verhef, soos bv Anne-Marie Beukes, in haar hoedanigheid as voorsitster van die ATR, gedoen het; dus om uitsluitlik of by voorkeur die aandeel van bruin mense te erken.

Van Rensburg tref ‘n onderskeid tussen Moslemafrikaans (of Bo-Kaaps – 86) en die taal van ander sprekers van Kaaps (87). Daar word verskeie kere verwys na die dislojaliteit wat baie bruin mense teenoor Afrikaans openbaar. Achmat Effendi het bv verkies om sy verkiesingsveldtog vir ‘n setel in die Kaapse parlement in Engels te voer (87). Nadat die Kaap in 1795 en weer in 1806 ‘n Engelse kolonie geword het, het die sprekers van Kaaps al hoe meer verengels. “Kaaps het nou ook ‘n duidelike invloed getoon van die Engels wat die hooftaal van Kaapstad geword het” (88). “Engelse invloed [was] al van vroeg af deel van Kaaps” (115-116).

Die geskiedenis word deesdae in verskeie opsigte herhaal. Byvoorbeeld, tydens die Bataafse bewind (1803-1806) het Jan Willem Janssens tydens sy besoek aan die grensgebied agtergekom dat die inwoners self vir orde en hulle veiligheid gesorg het. “Die regerings … het nie werklik in hulle sake belang gestel nie” (66). In die nuwe Suid-Afrika doen ‘n soortgelyke situasie hom voor.

In 1822 het Charles Somerset met sy verengelsingsbeleid begin (87). “Die plattelandse gebiede, Stellenbosch, Paarl en Franschhoek, het dieselfde patroon van verengelsing as in die sentrale Kaapse gebied gevolg. Dit het gebeur ten koste van Afrikaans. Buite die Kaap was die tempo van verengelsing net stadiger” (88). Die onderrigtaal van die Universiteit Kaapstad en die Universiteit van Wes-Kaapland (UWK) is deesdae uitsluitlik Engels. Die Universiteit Stellenbosch (US) verengels al hoe meer ten koste van Afrikaans. Al verskil is dat dit aan die US stadiger as aan die UWK geskied.

Sedert 1902 het Alfred Milner se verengelsingsbeleid veroorsaak dat mense teen wil en dank Engels in bv winkels moes praat (112). Deesdae is dit dieselfde storie. Anders as voorheen verstaan die assistente in bv die plaaslike Woolworth-winkel nie eens Afrikaans nie, wat nog te sê van dit praat. Vanoggend het dieselfde met my in die plaaslike poskantoor gebeur. “Daar [is] ook te maklik met die verengelsingsbeleid van Milner saamgewerk” (112). Dieselfde kan aan bv die US van die ANC se voorkeur vir Engels gesê word. Van Rensburg verwys na “die onsensitiewe afdwing van Engels deur nuwe bewindhebbers” (137).

Wat vir Afrikaans in die nuwe Suid-Afrika van wesenlike belang is, is nie hoe hy ontstaan het nie. Die vraag is veel eerder hoe hy kan oorleef. Deel van dié oorlewingstrategie moet wees om die kankers wat Afrikaans kan vernietig, te identifiseer en hulle uit te roei. Dit moet nie net gaan om die erkenning van soveel sprekers moontlik wat “Afrikaans in al sy variëteite” praat nie. Die gehalte van Afrikaans is van deurslaggewende belang. “Die beeld van ‘n taal verander positief as prestasies van gehalte daaraan gekopppel word” (111). “Kwaliteitswerk in Afrikaans het gehelp om Afrikaans sy sprekers se voorkeurtaal te maak” (112).

Van Kaapse Moslemafrikaans word gesê: “Soms kan kenmerke van hulle Afrikaans ook in hulle Engels gehoor word” (127). Andersom is dit natuurlik nie ‘n kwessie nie. Daardie “Afrikaans” is deurspek met Engels. “Kaaps is ook glad nie meer net ‘n praattaal nie” (128). Byvoorbeeld, Rapport en LitNet staan deesdae oorgraag ruimte aan geskrewe Kaaps af. “Engels was eintlik die taal waarmee hulle [Moslems/bruin mense] aan die Kaapse gemeenskapslewe deelgeneem het, en is die voorkeur as skryftaal en kultuurtaal” (127). Piet Uithaalder/Abdullah Abdurahman se “Kaaps illustreer daardie variëteit se lang kontak met Engels” (129).

“Dit is interessant om die keuse van Kaaps [in Adam Small se] literêre werk te sien as ‘n protes teen die gebruik van gestandaardiseerde Afrikaans” (30). Die linkse Antjie Krog het al erken dat haar doelbewuste gebruik van geradbraakte Afrikaans dieselfde doel dien. Van Rensburg verwys na tale wat heeltemal deurmekaargeklits word (54). In soverre Kaaps ‘n mengeltaal van sowel Afrikaans as Engels is, behoort dit onomwonde as ‘n hedendaagse euwel geïdentifiseer, veroordeel en bestry te word omdat dit Afrikaans in sy oorlewingstryd ondermyn. In hierdie opsig behoort Afrikaansinstansie soos die ATR en ATKV hulle beheptheid met politieke korrektheid af te skud. By hulle behoort dit om suiwere taaloorwegings te gaan.

In laaste instansie berus die toekoms van Afrikaans myns insiens by die taalgetroues, die lojales, dus by diegene wat ‘n passie vir veral Standaardafrikaans het, trots daarop is en dit uitleef. Van Rensburg verwys na “geborgenheid in Afrikaans” (142). “Taalintegriteit [moet] nie ingeboet word nie” (138). “Standaardafrikaans [is] eintlik ‘n dialek wat bokant Afrikaans se dialekte bestaan” (117). Ek hou van hierdie polities nie-korrekte hiërargie. “‘n Bodialektiese standaardtaal … dwing dialekte … na die standaardtaal” (125). Dit is waarom dit so belangrik is dat die massa-inligtingsmedia (pers, rolprent, radio, televisie en internet) Standaardafrikaans kompromisloos moet uitdra. In die praktyk is dit egter glad nie die geval nie.

Daar moet nie toegelaat word dat Afrikaans (op groot skaal) deur Engels vermurwe word nie. “In variëteite waar die remmende invloed van Standaardafrikaans nie so sterk gevoel word nie, kan Engelse invloed die maklikste gesien word. In Kaaps, waar Engelse invloed die langste geskiedenis het, het dit al deel van die eie taaltradisie geword” (139). Watter etniese groepe by die ontstaan van Afrikaans betrokke was, is deesdae van mindere belang. Die vervloë vermoë om Hollands skeef en krom te praat, was nie ‘n uitsonderlike kreatiewe prestasie van nie-blankes nie. Aan wie veel eerder afdoende erkenning gegee moet word, is aan diegene wat Afrikaans ontwikkel, gestandaardiseer en uitgebou het; dus Afrikaners.

Daar is bv die rol wat die Genootskap van Regte Afrikaners (GRA) gespeel het, asook diegene wat vertaalwerk (bv die Bybel in Afrikaans) gedoen, spelreëls opgestel, asook grammatikaboeke, woordeboeke en skoolhandboeke saamgestel en gepubliseer het. Van Rensburg verwys hierna en ook na skrywers wat romans, gedigte, verhoogstukke en liedjies (ook die Psalms en Gesange) in Afrikaans geskryf het. Dan is daar ook die Afrikaanse koerante, populêre en vaktydskrifte, rolprente, radio- en televisie-uitsendings. Die rol wat dosente en navorsers in die Afrikaanse letter- en taalkunde gespeel het, is nog nie na behore erken nie. In baie gevalle kan hulle “taalidealiste” genoem word (120). ‘n Nie-politiek-korrekte feit wat Van Rensburg nalaat om te noem, is dat dit hoofsaaklik blankes (en veral mans) is wat hierdie arbeid so voortreflik verrig het.

Van Afrikaans gepraat

Die volgende boek van Christo van Rensburg is onlangs gepubliseer: Van Afrikaans gepraat (Pretoria: Lapa Uitgewers, 2018, 155p, R250). ‘n Engelse weergawe, Finding Afrikaans, het terselfdertyd verskyn. Die teks is ‘n verwerking en aanvulling van sy 2012-boek. Hy herhaal bv sy gewilde stommiteit: “Khoi-Afrikaans dateer van 1595 af” (17).

Die klem val steeds op wat nie-blankes tot Afrikaans bygedra het. Terselfdertyd word die bydrae van Afrikaners onderbeklemtoon. Die ontstaan van Afrikaans word ingeklee as die wisselwerking van ‘n mengelmoes van tale en etnisiteite. “Al hoe meer mense het steeds by die Kaap aangedoen, en al hoe meer tale is hier gehoor” (20). “Werk in die Ooste [bv in wat tans as Indonesië bekend staan] was ‘n uitkoms vir Europeërs wat van heinde en verre bymekaargeraap is” (24). Van Rensburg verwys na “die transtaligheid en die multikulturele lewenswyse” aan die destydse Kaap (44). Maar dit is die bydrae tot Afrikaans van die Khoi-Khoin en die slawe wat beklemtoon word. Byvoorbeeld oor die Maleise slawe: “Hulle het baie [?] ander woorde en taalverskynsels ook in die Kaap laat wortel skiet” (27). In die onderlinge kontak het “daar naas die bestaande Khoi-Afrikaans ook ‘n Verversingsposafrikaans aan die Kaap tot stand gekom” (44).

In taalsake, soos in baie ander opsigte, neem die elite die leiding. Die Nederlandse taalkundige, GG Kloeke, het in 1950 van die standpunt uitgegaan dat “Afrikaans deur die hoë sosiale klasse aan die Kaap gevorm” is (45). Van Rensburg, daarenteen, soek en vind die oorsprong van Afrikaans by die laagste sosiale klasse. Waaraan hy nie genoeg aandag skenk nie, is dat Afrikaans nooit tot ‘n taal uit eie reg, met algemene en amptelike erkenning, sou ontwikkel het as die nageslagte van die vroeë blanke sprekers (Hollanders en ander Europeërs, bv Duitsers en later Franse, bv die Hugenote van 1688 af) nie beslag aan die plaaslike omvorming of aanpassing, bv vereenvoudiging, van Hollands gegee het nie.

Oral ter wêreld lê die elite se taalgebruik die grondslag van die standaardtaal. Dít is nie (nog) ‘n benadeling wat plaaslik deur die blankes ten koste van die nie-blankes uitgedink en toegepas is nie. Van Rensburg neem egter standpunt teen Standaardafrikaans ten gunste van Kaaps in: “Gestandaardiseerde Afrikaans was die medium waardeur die landsregeerders so veel regte van die mense wat Kaaps praat, aangetas het” (77). Sy ongedurigheid met Standaardafrikaans strek verder: “Standaardafrikaans is niemand se moedertaal nie. Dit is ‘n kode vir gebruik in besondere gevalle. Niemand praat presies so nie. Daarteenoor is dialekte natuurlike tale” (118). Maar die verbrokkeling van Afrikaans in dialekte het nie die krag van die eenheid wat noodsaaklik vir die oorlewing van Afrikaans is nie. Hoe meer die meerderheid Afrikaanssprekendes die Standaardtaal navolg en verengelsing teenstaan, hoe gunstiger sal Afrikaans se toekoms word.

Afrikaans se fundamentele verwantskap met Europese tale, soos Hollands/Nederlands en Duits, word deur Van Rensburg grootliks agterweë gelaat. “Hollands [was] nooit die algemene spreektaal aan die Kaap … nie” (19). Selfs die invloed van die Hollandse skryftaal word afgeskaal: “Die veeboere se leesvaardigheid was uiters beperk, wat Bybelinvloed sou beperk het” (65). Polities korrek gaan dit vir hom om inklusiwiteit, diversiteit en verinheemsing. Dieselfde klein groepie erkende Afrikaanse woorde word telkens herhaal om die invloed van bv die Khoi-Khoin en die slawe te illustreer. “Wanneer ondersoekers soek na die antwoord op die knaende vraag waarom alle mense nie hulle taal eenders gebruik nie, kom hulle by die hart van Afrikaans uit” (p 9). Afrikaans word voorgestel asof dit in groter mate as ander tale onder ‘n swetterjoel variëteite gebuk gaan terwyl met die oog op oorlewing taaleenheid in die vorm van Standaardafrikaans eerder bevorder moet word.

Dat Oosterse (dus nie-blanke) eerder as Westerse (dus blanke) invloed op Afrikaans begeer of gesoek word, blyk uit Van Rensburg se bespreking van die woord baie. “Die Afrikaanse woord baie het duidelike Oosterse wortels” (36). Dit word teruggevoer na die Maleise woord bannyak of banjak. “Die gebruik van die variante van baie deur sprekers van al Afrikaans se variëteite wys hoe wyd vroeë Maleise invloed versprei het” (37). Van Rensburg noem darem: “Daar moet gerus ook na die Platduitse woord bannig gekyk word, is al gesuggereer … [Daar] is data beskikbaar oor die voorkoms van bannig in Duitsland, maar daarin is niks te vind wat naastenby met baie of sy variante ooreenkom nie” (36). Van Rensburg gee gevolglik voorkeur aan die Maleise herkoms van baie. In Gerhard van Huyssteen se rubriek is onlangs egter uitgewys dat die Platduitse herkoms meer waarskynlik kan wees. Ook dat die Franse woord bien aan die Latynse woord bene ontleen is en goed, mooi of ‘n klomp beteken (Netwerk24, 28.09.2018).

Politieke korrektheid is aan die orde van die dag. Van Rensburg verwys na Francisco d’Almeida wat in 1510 in Tafelbaai aan land gegaan het. “In ‘n skermutseling met die Khoi-Khoin het hy en byna 100 lede van sy geselskap die lewe gelaat” (15). Hulle was nie die eerste of laaste blankes wat in Suidelike Afrika deur inboorlinge om die lewe gebring is nie. “Vir die seevaarders uit Portugal was dit ‘n aanduiding om die Kaap te vermy, hulle het aangedikte [!] verhale oor die wreedheid van die Kapenaars onder die seevaartgemeenskap versprei, en self uit die Kaap weggebly” (15). Later word dit “die Portugese seevaarders se bangmaakstories” genoem (17). Maar daar word ook vertel hoe die Khoi-Khoin die vryburgers se beeste gesteel en gesaaides verniel het (52). Inheemse steel- en moordsug ten koste van Europeërs het reeds vóór 1652 hulle opwagting gemaak en is steeds met ons.

Van Rensburg probeer om Hollandse invloed op die taalsituasie aan die Kaap af te skaal en by implikasie die aandeel van blankes in veral die vroeë of voorgeskiedenis van Afrikaans. “Die seelui het ‘n ander soort Hollands as die administrasieamptenare gepraat, en die groot aantal soldate ook … Daar was nie geleenthede dat hulle invloed op die soldate en matrose se taalgebruik kon uitgeoefen het nie” (48). Hier het standverskille en verskillende Europese tale ‘n rol gespeel. Die beweerde invloedloosheid van die taal van die plaaslike Vereenighde Oostindische Compagnie- (VOC-) bewind moet egter bevraagteken word. Hollands was van 1652 tot 1795 en van 1803 tot 1806 die enigste amptelike geskrewe taal aan die Kaap. Owerhede kan taalgewys hoogs invloedryk wees. Dink aan die vooruitgang wat Afrikaans sedert 1948 tydens die Nasionale Party-bewind gemaak het en die ingrypend nadelige invloed wat die ANC-regering sedert 1994 op Afrikaans het.

Van Rensburg verwys na “die vermeende Europese herkoms van Afrikaans” (140). Die wesenlik Hollandse/Nederlandse aard van Afrikaans, word deur Van Rensburg die “herkomsmite” genoem. Daarmee word glo beweer: “Afrikaans kom uit die buiteland” (109). Die waarheid is: Afrikaans kan nie sonder meer ‘n Europese of ‘n Afrika-taal genoem word nie. Dit is deels ‘n Europese en deels ‘n taal wat plaaslik deur veral blankes ontwikkel is. Diegene wat dít doen, word egter deur Van Rensburg daarvan beskuldig dat hulle “verdelend oor Afrikaans … oordeel” (109). Inklusiwiteit geniet by hom voorrang; onder meer die goedkeurende insluiting van Kaaps by Afrikaans, wat die dood in die pot vir ons moedertaal gaan wees of dalk reeds is, as ‘n mens met kommer waarneem hoe geradbraak omgangs-“Afrikaans” geword het.

“Verbygangers wat opmerkings oor die vryburgerboere se taal gemaak het, het vertel van hulle swak Nederlands [Hollands]. Maar hoe kon dit anders? Onder die vryburgers van die eerste dekades was daar een Pool, een Italianer, een Skot, twaalf Engelse, ‘n paar Dene en Noorweërs en sowat 40 Swede. ‘n Aantal vrygestelde slawe uit Afrika en die Ooste was ook vryburgers. Hulle almal moes ‘n kommunikasietaal tweedehands aanleer … Sowat 175 Franse Hugenote het in 1688 hier as ‘n groep aangekom. Hulle het Nederlands [Hollands] maar swak gepraat, soos aanleerders … Die meeste vroeë immigrante was Duitsers” (52-53). Van Rensburg gee hoog op oor die rol wat die Khoi-Khoin se aanleerderstaal (Afrikaans of seker eerder Hollands) in die geskiedenis van Afrikaans gespeel het. Maar uit wat in hierdie paragraaf staan, kan afgelei word dat die aanleerderstaal van die blanke koloniste insgelyks invloedryk kon/moes gewees het. Die groot aantal Duitsers en Skandinawiërs bevestig die invloed van die Hanse-liga, waarna hier bo verwys is.

Karel Schoeman het in ‘n 2014-publikasie beweer sommige van die eerste vryburgers was “half opgewerkte mans” nadat hulle enkele jare vir die VOC aan die Kaap gewerk het (49). “In 1658 het die eerste slawe in die Kaap aangekom om die onwillige [lui?], oorwerkte [!] en skaars arbeiders aan die Kaap te vervang … Slawe-eienaars sonder inisiatief [?] het ‘n permanente stempel op die kolonie afgedruk en sosiale verhoudings het ook ‘n durende knou gekry” (28). Dwarsdeur die boek word die identifisering van mense as blank of nie-blank vermy. By die Khoi-Khoin was daar ‘n tradisie van nie-werk of leeglê, wat aanleiding tot die invoer van slawe gegee het.* In hierdie sin kan nie-blankes eerder as die blankes die skuld vir die destydse slawerny aan die Kaap gegee word. Hou ook in gedagte dat daar nie-blanke slawe-eienaars was* waarop die karakterisering van “sonder inisiatief” (ook) van toepassing gemaak kan word.

[* In sy boek, Kaap van slawe (Tokai: Historical Media, 2012, 204p, R267), noem Marthinus van Bart dat die Koina/Khoi-Khoin “vanweë hul eeue-oue nomadiese veeherderskultuur nie swaar hande-arbeid wou verrig en pal op een plek wou woon nie” (p 115); ook dat “heelparty” Asiate en vryswartes slawebesitters was (106; ook 108). Ek noem vervolgens enkele ander interessanthede in Van Bart se boek.

“In 1663 is ‘n openbare kerkskool [aan die Kaap] gestig waar wit, bruin en swart slawekinders saam godsdiensonderrig ontvang het. Die wit kinders wie se ouers dit kon bekostig, moes skoolgeld betaal, maar die bruin en swart kinders het gratis onderrig (pro Deo) ontvang” (13). Hierdie einste soort rassediskriminasie ten koste van blankes is steeds met ons.

ANC-kruipsug bring mee dat die plaaslike geskiedenis deesdae wan voorgestel word. Die Iziko-Slawemuseum in Kaapstad “beeld ‘n weersinwekkende verhaal van die ‘Dutch’ se slawevergrype dramaties uit. Die Britte word as die bevryders van die slawe geskets” (17) terwyl die Britte die grootste slawehandelaars was. Nick Merriman skryf: “England, and later Great Britain, got fat on the backs of slaves, becoming the biggest slave-trading nation of earth” (70). “Gedurende die Eerste Britse Bewind [1795-1803] het Britse slawehandelaars die monopolie van die slawehandel op die Kaapse seeroete gehandhaaf. In die sewe-en-‘n-half jaar van dié bewind aan die Kaap is meer slawe hierheen ingevoer as in enige ander tydperk van dieselfde lengte” (85). Hier bo dien “Dutch” as kode vir Afrikaners/Boere. Slawerny word deur die Iziko-Slawemuseum uitgebeeld as gelykstaande aan “the apartheid of the Nats” (184). Die Britte het selfs slawehandel in blankes bedryf: “Van 1600 tot 1699 is meer Iere as Afrikane in slawerny gedwing en in die Amerikas verkoop” (57). Sowat 1 300 Britse en Ierse weeskinders en jeugmisdadigers is teen 1837 aan die Kaap as wit slawe verkoop (91, 143).]

Soos in sy vorige boek wek Van Rensburg weer die (valse) indruk dat nie-blankes Afrikaans geskep het. Hierdie vroegste Afrikaans word uiters verwarrend Kaaps genoem en in die middel van die 17de eeu (dus in Van Riebeeck se tyd) gesitueer en in die konteks van die Moslems, dus slawe, vermeld. Die eerste slawe het in 1658 in die Kaap aangekom. ‘n Mens kan die afleiding maak dat die Moslemslawe, volgens Van Rensburg, dadelik begin meehelp het om Afrikaans te skep; blykbaar met ‘n hupstootjie van die klein getal Khoi-Khoin wat met verbyvarende matrose en die pas aangekome setlaars taalkontak gehad het. “Die slawe het ‘n trotse literêre skryftradisie hier voortgesit” (38).

“Kaapse Afrikaans het gou nóg so ‘n taal geword wat met Arabiese tekens geskryf is, vandaar die naam Arabiese Afrikaans wat ook daarvoor gebruik word (naas Moesliemafrikaans). ‘n Vernugtig aangepaste Arabiese skryfstelsel is van 1815 af gebruik om godsdiensgeskrifte in Kaaps te skryf … Die gebruik om Afrikaans in Arabiese skrif te skryf, het vir nog meer as ‘n eeu aangehou, tot in 1945” (39). “Dit is opvallend dat die oudste teks in [samehangende] Afrikaans [1673] in Khoi-Afrikaans opgeteken is, en die eerste boek in Afrikaans [1856] is ook in ‘n Kaapse [Moslem]dialek geskryf” (41; ook 25, 40, 76). “Teen 1838 is die meeste van die slawe aan die Kaap in die Skiereiland gebore en moedertaalsprekers van die gevestigde dialek van Afrikaans, Kaaps” (42).

Van Rensburg “onderskei tussen die [hedendaagse] Kaaps van Moesliemsprekers en dié van ander sprekers van [hedendaagse] Kaaps” (41). “Kaaps, waarin beide Khoi-Afrikaans en Slaweafrikaans, asook ander tale [bv Maleis en Portugees] geïntegreer is, speel ‘n baie belangrike rol in Afrikaans se geskiedenis. In ‘n veeltalige kontaksituasie het Kaaps gefloreer. Hierdie dinamiek kan raakgesien word in die manier waarop Kaaps steeds gepraat word” (43). Die mooi klinkende woord “dinamiek” sluit die afkeurenswaardig oordrewe gebruik van Engelse woorde in. Maar Van Rensburg hou blykbaar hiervan. Eenogig het hy waardering vir die “keurige Afrikaans” wat bv sportmense deesdae praat (131) terwyl ek my dikwels daarvoor skaam.

“Letterkunde van ‘n besonder hoë kwaliteit is later in Kaaps geskryf. Die bekroonde Adam Small [1936-2016] was die baanbreker. Sy Kaaps het deur die hele land bekend geword, en ongelukkig [!] het baie lesers, ook skoolkinders, verby die verset daarin gelees. Sy verse en dramas tel onder die beste wat Afrikaans kon opgelewer” (77). Dit is oordrewe lof, soortgelyk aan dié van Wim de Villiers wat Small onlangs “one of our greatest thinkers” genoem het (LitNet 26.11.2018). Small het meerdere kere beurse vir studie in die wysbegeerte in sowel Londen as Oxford ontvang, maar kon nooit ‘n doktorale proefskrif suksesvol voltooi nie. Wat opval, is dat Van Rensburg (en natuurlik ook De Villiers) nêrens soortgelyke lof vir werklike groot Afrikanergeeste, soos NP van Wyk Louw, uitspreek nie.

“Beïnvloeding deur ander tale is die eerste teken van die aanslag op trekgemeenskappe se taal” (94). Dit is wat gebeur wanneer Afrikaners immigreer. Byvoorbeeld, in Engelstalige lande word Afrikaners se moedertaal binne enkele geslagte deur Engels verswelg. Maar Afrikaanssprekendes wat in Suid-Afrika aanbly, kan hulle moedertaal suksesvol teen sodanige verswelging verskans deur Afrikaans so suiwer moontlik te gebruik en veral Kaaps te bestry in soverre dit Engels is. Diegene wat emigreer, redeneer: “Oorlewing is belangriker as identiteit” (94). Afrikaners wat verkies om in Suid-Afrika te bly woon, behoort sowel oorlewing as die behoud van hulle identiteit/kultuur na te jaag. Een van die (onfeilbare) maniere om dit te doen, is selfbeskikking, verkieslik in ‘n eie etniese tuisland.

Van Rensburg se politieke transformasie blyk duidelik uit die volgende: “Afrikaans was die sleutelwoord om die Afrikanerdom se geïdealiseerde en verlore glorie [na die Anglo-Boere-oorlog] te herstel [veral van 1948 af]. Hierdie ywer het ekstreme afmetings aangeneem. Daar kon moeilik van nasionalisme gepraat word sonder om ook van Afrikaans te praat. Die gevolg daarvan? ‘n Merk wat nie maklik uitgewis word nie” (128). “Van die begin van daardie [20ste] eeu af het nasionalisme groot aantrekkingskrag vir Afrikaanssprekendes [eerder: Afrikaners] gehad, en die nasionale gedagte het Afrikaans op sy beurt vir hom toegeëien. In die tweede helfte van die twintigste eeu het dit toenemend ‘n remskoen geword. Afrikaans moes van toe af wys dat hy die taal van Suid-Afrikaners is, wat dit erns met hulle taal bedoel” (130-131). “Betrokkenheid by Afrikaans moet betrokkenheid by Suid-Afrikaners word” (130).

Hiermee word die net myns insiens te wyd gespan en die prys word te hoog. Dit is ‘n wanvoorstelling om te beweer dat Afrikaners Afrikaans as uitsluitlik die eiendom van blankes beskou het. Wat wel waar is, is dat suiwer of ordentlike Afrikaans as die kern van die Afrikanerdom beskou kan word en dat Afrikaners ongetwyfeld die leeue-aandeel in die ontwikkeling van Afrikaans gehad het. Om die plaaslike geskiedenis van vóór 1994 as fundamenteel boos voor te stel – “‘n Merk wat nie maklik uitgewis word nie” – is kenmerkend van diegene wie se pro-Afrikanergesindheid (-gees, insluitende rasionaliteit) deur transformasiepropaganda verpulp is. Kultureel is Afrikaners fundamenteel eerder Afrikaners as Suid-Afrikaners. Dit is slegs in burgerlike opsig, dus as inwoners, bv as belastingbetalers, dat Afrikaners voortgaan om Suid-Afrikaners te wees. Diegene wat die Afrikaner by voorkeur in breër kontekste, bv as Suid-Afrikaner of Afrikaan, plaas, doen dit in ‘n poging om die identiteit van die Afrikanerdom te verwater.

Hoe buitensporig Van Rensburg getransformeer is, blyk verder duidelik uit ‘n bedenklike opmerking soos die volgende: “Dit was vir die apartheidsregering baie maklik om Afrikaans as ‘n apartheidstaal te stigmatiseer” (137). “Apartheidsregering” en “apartheidstaal” is albei hoogs oordrewe, propagandistiese begrippe. Sowel die blanke regering van destyds as Afrikaans het in oorweldigend baie opsigte kenmerke en funksies wat niks met die politiek te make het nie. “Die wêreld van Afrikaans van voor 1994 het ingrypend verander. Afrikaanse taalregte het voorregte geword” (147). Van Rensburg skryf dit sonder om beswaar te opper. Afrikaans het daarvolgens net nog ‘n onverdiende voorreg van (voorheen) bevoorregte blankes geword; dus nie iets onontbeerliks wat met toewyding en opoffering daargestel is nie; asof menseregte nie taalregte insluit nie.

Hy sal nooit daartoe instem dat Kaapssprekers tereg gewys word oor hulle buitensporige en onnodige gebruik van Engels nie. “Party van die opvolgers van Afrikaans se vroeë taalaktiviste het ongelukkig die rol van ‘n waghondbrigade met vermanings van ‘moenie so skryf nie’ en ‘moenie so praat nie’ begin speel” (133). Van Rensburg verkies eerder taalanargie. Let op hierdie tipiese verligte maar dwase opmerking van Van Rensburg: “Maar hoekom moet ‘n stryd met Engels aangeknoop word? Afrikaanssprekendes ken saamleef met ander groot tale … Die tyd van regte opeis teen Engels behoort lankal verby te wees” (145). Volgens hom moet Afrikaners dus nie vir groter taalsuiwerheid en die voortbestaan van Afrikaans stry nie; dus nie taalbulle wees nie, al is “Engels goed geposisioneer … om Afrikaans te beïnvloed” (145) en selfs te verswelg.

Dít is Van Rensburg se houding terwyl hy weet dat morsige Afrikaans al hoe meer voorkom: “In Gespreksafrikaans, dwarsoor die Afrikaanse gebruikerspektrum, by alle sprekers, op alle terreine, kan Engelse invloed uitgewys word. Dit neem nog steeds toe … Engels verryk ook, bedreig nie net nie. Verryking kan waardeer word, solank taalintegriteit nie ingeboet word nie. Taalintegriteit het te make met ruimte vir die ontwikkeling van die eie. En selfvertroue om die eie taal te gebruik waar dit nodig is. En selfs om trots te wees op wat die Afrikaanse taalinstrument kan vermag. Maar so iets kan nooit afgedwing word nie!” (146). Deur ruimskoots uit Engels oor te neem, boet Kaaps (en omgangs-Afrikaans) ongetwyfeld taalintegriteit in en ontmoedig dit eie taalkreatiwiteit. Die slegte voorbeeld wat Kaapssprekers in hierdie opsig stel, word al hoe meer deur nie-Kaapssprekers, insluitende blankes, nagevolg, gevolglik word die taaltrots van Afrikaanssprekendes ondermyn.

Van Rensburg verkondig “dat al Afrikaans se variëteite gelyk is” (137). In watter sin? In die sin dat hulle almal (in meerdere of mindere mate) bestaan. Maar hulle kan nie gelyk in invloed of belangrikheid wees nie, want party het bv baie en ander het min sprekers. Wat van deurslaggewende belang is, is dat bv Kaaps nie die oorlewing van suiwer of ordentlike Afrikaans in dieselfde mate as Standaardafrikaans kan verseker nie. Eintlik kan die brouseltaal Kaaps eerbare Afrikaans glad nie in sy stryd om naas Engels te oorleef, help nie, juis omdat Kaaps reeds eeue lank Engelsbesoedel is en al hoe meer só word. Van Rensburg skryf dat Khoi-Afrikaans, wat hy uitermate vertroetel, “steeds deel van Kaaps” is (17). Daarom sal hy Kaaps nie verwerp nie; selfs nie bloot in die groot mate wat Kaaps Engels is nie. Hieroor en om talle ander redes, wat ek hier bo probeer aantoon het, is dit my oortuiging dat Afrikaans deur die publikasie van hierdie boek eerder benadeel as bevoordeel word. Dít is allermins ‘n gunstige getuigskrif vir ‘n Afrikaanstaalkundige.

Leon Lemmer: Horisontale Nêrensmense en vertikale Êrensmense

In Suid-Afrika is leesstof feitlik uitsluitlik in twee tale, Engels en Afrikaans, beskikbaar. Die gebruik van Afrikaans neem af. Engels word al hoe meer gebruik, onder meer omdat die ANC-regering Afrikaans vyandig gesind is en swartes nie hulle moedertale aktief bevorder nie. Ek verkies om Afrikaanse boeke te lees, maar in die praktyk lees ek gewoonlik Engelse boeke. Dit is omdat die leesstof in die onderwerpe waarin ek belangstel meesal in Engels en geredelik beskikbaar is. Die literatuur wat ek lees is gewoonlik Amerikaans van oorsprong; nie dat ek dit só verkies nie. In 2017 was die Amerikaanse bevolking 326 miljoen teenoor 66 miljoen in Brittanje. Met ‘n bevolking wat vyf keer meer is, is dit te verstane dat meer boeke in Amerika (305 000 in 2013) as in Brittanje (184 000 in 2011) gepubliseer word. In 1995 is 5 418 boeke in Suid-Afrika gepubliseer. Op grond hiervan is dit duidelik waarom ek hoofsaaklik Engelse boeke lees en hulle daarby gewoonlik van buitelandse (meesal Amerikaanse) oorsprong is.

As gevolg hiervan is ek beter ingelig oor toestande in Amerika (bv die politiek) as in Brittanje. Massa-inligtingsmedia soos televisie speel uiteraard ook ‘n rol. Ek het die publikasie van David Goodhart se boek verwelkom omdat hy gesaghebbende inligting oor huidige toestande in Brittanje verskaf, hoewel ek my bespreking tot sy hooftema beperk. Die titel is: The road to somewhere: The new tribes shaping British politics (Penguin, 2017, 304p; Amazon Kindle $14.46). Dit gaan hier nie om die tradisionele onderskeid tussen die Konserwatiewe Party en die Arbeidersparty in Brittanje (of tussen die Republikeinse Party en die Demokratiese Party in Amerika) nie. In albei lande is daar talle kleiner politieke partye. In Brittanje is die oorheersende tweepartystelsel ná die stigting van die Liberaal-Demokratiese party in 1988 in groter mate as in Amerika afgebreek.

Die twee groepe wat deur Goodhart onderskei word, is die Anywheres (die wêreldburgers) en die Somewheres (die outentieke Britte). Ek vertaal hierdie twee benamings met Nêrens- en Êrensmense, met eersgenoemde (“Nowheres”) as die ietwat oordrewe benaming vir enige-plek-mense. Daar bestaan nie iets soos wêreldburgerskap nie, al wil misleide mense soos Wim de Villiers dit hoe graag hê, want die wêreld is nie ‘n staat of land nie. Die tweevoudige onderskeid wat Goodhart maak, kan met vrug op Suid-Afrika toegepas word, soos ek hier onder aantoon.

In die konteks van Goodhart se boek skryf Tim Marshall: “Britain’s Labour Party, the traditional party of the working class, is increasingly that of middle-class ‘progressives’, many of whom will lean towards the Anywheres’ world view. In the 1966 general election Harold Wilson’s Labour Party won power with approximately 11 million working-class votes and 2 million from the middle classes; in 2015 the figures stood at about 4.2 million working-class votes and 4.4 million middle-class ones. This changing pattern is down to a range of factors, not least the decline in traditional working-class jobs, but it is also because the party that traditionally concentrated on matters of vital importance to the working class – jobs, housing and crime – has appeared to focus more on other issues, including identity politics” (Tim Marshall, Divided: Why we’re living in an age of walls, London: Elliott and Thompson, 2018, 272p; Amazon Kindle $14.36, 2993).

Die Britse Arbeidersparty kan dus deesdae nie sonder meer met die laer klasse en die Konserwatiewe Party met die hoër klasse geassosieer word nie. Goodhart skryf: “Class cross-dressing between the two main parties continued, underlining one of the main arguments of the book that we are seeing greater political convergence between classes and value groups on economic issues and greater divergence on ‘security and identity’ cultural issues … Overall, better-off voters still tended to back the Tories [Conservative Party] but … the Tory working class vote rose dramatically from 32 per cent in 2015 to 44 per cent in 2017 which was higher than Labour’s share (42 per cent)” (Goodhart, Kindle 98). Dít het die ja-stem vir Brexit moontlik gemaak. “If there is a paramount reason for Britain’s shock decision to leave the EU it is the seething discontent of a large slice of public opinion created by twenty years of historically unprecedented immigration and the insouciant response of the Anywhere-dominated political class to this change – a change that never appeared in an election manifesto and was never chosen by anyone” (2350). “Attitudes to immigration have probably become the single biggest litmus test of Anywhere/Somewhere difference” (695).

Goodhart is ‘n joernalis wat ‘n lid van die Arbeidersparty en linksgesind was. “For most of my adult life I have been firmly in the Anywhere camp” (511). Anders as in Suid-Afrika, waar groot getalle blankes sedert 1994 in gewaande eiebelang en weens lafhartigheid hulle al hoe meer links voordoen, is daar in die Westerse wêreld, onder meer weens die intog van nie-Westerse inkommers, ‘n duidelike neiging tot konserwatisme en na regs. Goodhart het in lofwaardige mate polities tot inkeer gekom, veral vanweë die navorsing wat hy oor immigrasie gedoen het. “I … began to detach myself, intellectually, from orthodox liberalism” (511). “Liberalism … is stupid about culture … and belonging” (526). “While colour-blind liberalism demands, rightly, that everyone be treated the same, that does not mean that everyone is the same” (2520). “I became convinced that the left had got on the wrong side of the argument on mass immigration (too enthusiastic), and integration of minorities and national identity (too indifferent)” (519). “One persuasive anti-integration argument runs like this: given how important ethnicity evidently remains to both minorities and majorities (look at the extent of white flight) what is wrong with some degree of separation?” (2555). “We need to become more ‘integration literate’ and learn to talk about ethno-cultural differences in the same way that we talk about social class differences” (2660).

Nêrensmense is diegene wat geen sterk identiteitsaanvoeling het nie en vir lief met massa-immigrasie neem. Goodhart skaar hom in groot mate by Êrensmense wat etnies-kulturele groepsgebondenheid koester. Die twee groot gebeure in 2016 wat sy teks beïnvloed, is die verkiesing van Donald Trump as Amerikaanse president en Brexit, die referendumuitslag waarvolgens die Verenigde Koninkryk uit die Europese Unie gaan tree (72). “Illegal Mexican immigration into the US started as a tickle in the late 1970s and in another twenty years the US will be one third Hispanic – one of the factors behind the rise of Donald Trump. As Paul Scheffer has put it – we in Europe tend to underestimate our ability to control our borders and vastly overestimate our ability to integrate people into our complex, liberal, modern societies” (1763).

“My explanation in miniature ran like this. A large minority group of the highly educated and mobile – the Anywheres – who tend to value autonomy and openness and comfortably surf social change have recently come to dominate our society and politics. There is also a larger but less influential group – the Somewheres – who are more rooted and less well educated, who value security and familiarity* and are more connected to group identities than Anywheres. Somewheres feel that their more socially conservative intuitions have been excluded from the public space in recent decades, which has destabilised our politics and led to the Brexit and Trump backlashes” (72).

[* “Familiarity”: nie in die sin van familiariteit (vrypostigheid, opdringerigheid) nie, maar eerder in die sin van die soort vertroudheid of gemeensaamheid wat in bv gesins- en familieverband ervaar word terwyl kulturele marxiste juis hierdie verankerdheid wil vernietig. Dit sluit direk aan by massa-immigrasie: “the over-dependence on immigration, because of the economic and cultural bias against larger families” (162).]

Naas Goodhart se eie opsomming van sy boek (voorlaaste paragraaf hier bo) is daar die volgende bruikbare samevatting deur Tim Marshall: “‘Anywheres dominate our culture and society. They tend to do well at school and then usually move from home to a residential university in their late teens and on to a career in the professions that might take them to London, or even abroad for a year or two.’ The Anywheres can feel at home wherever they go, whether that’s Berlin, New York, Shanghai or Mumbai. On the other hand the Somewheres tend to have a much more clearly defined sense of identity. Like the majority of people in Britain, they live within 20 miles of where they grew up and identify with locality, region and country – they are more ‘rooted'” (Marshall 2979).

Marshall gaan voort: “Among the Somewheres are many whose jobs have slowly disappeared as a result of the economic changes linked to globalization and whose working-class culture has recently been marginalized, especially in national discourse. The word ‘cosmopolitan’ comes from Greek roots meaning ‘citizen of the world’. We are indeed all one people, but it is a challenge indeed to persuade someone who lives near where they grew up, has a strong local identity and does not possess work skills that are transferable across continents that they are ‘cosmopolitan'” (2986)

Marshall skryf: “Goodhart suggests that up to 25 per cent of the UK population are Anywheres, about 50 per cent Somewheres and the rest Inbetweeners. These are approximations and rough definitions, but they are useful in understanding modern Britain through the prism not just of class but of world view. Many ‘progressive’ Anywheres might be embarressed about expressing love of country, Somewheres less so – their world was an accepted ‘fact’ in British society until at least the late 1970s, but the rise of the multicultural society, parallel cultures [societies] and the spread of higher education has challenged it” (2986).

Marshall: “These different identities – whether global or more rooted – have been brought into conflict with one another in debates about identity, nationalism and, yes, immigration before and after the Brexit vote. For decades this was in many ways a hidden discourse, as political and media circles seemed to refuse to engage with it. But nevertheless, huge numbers of the population were discussing it the length and breadth of the land” (3000). (Verdere plekverwysings is na Goodhart se boek; nie Marshall s’n nie.)

“Anywheres regard society as a shop, while Somewheres regard it as a home” (262). Hiervolgens gaan dit by eersgenoemdes uitsluitlik of hoofsaaklik om rasionele oorwegings terwyl emosiebelaaide redes, soos kultuur en identiteit, by ander mense ‘n groter rol speel. As mense emigreer én vreemdelinge terselfdertyd op groot skaal ‘n land onassimileerbaar binnestroom, soos in die nuwe Suid-Afrika, vind daar etniese verandering en ‘n verlies aan kultuur plaas (288), bv by Afrikaners. Kruipsug by die ANC en ‘n afkeer van Afrikaans is verskynsels wat sedert 1994 op groot skaal hulle verskyning onder opportunistiese, blanke Afrikaanssprekendes gemaak het. Dit is soortgelyk aan baie Duitsers wat hulle van ‘n gediskrediteerde verlede probeer distansieer: “It is true that German Anywheres in politics and the media remain wary of normal national feeling and tend towards post-national political correctness, as we saw in the 2015 refugee crisis” (261). Goodhart verwys ook in ‘n ander konteks na winkels: Die tradisionele inwoners/ingesetenes “do not want to lose a sense of ownership of their area, a sense that people like them set the tone in the kind of shops and the way of life” (2380). Dink aan hoe veral die aard van plattelandse dorpe in Suid-Afrika die afgelope twee dekades getransformeer is met die baie (afsigtelike) winkels wat deur mense afkomstig uit bv Somalië, die Indiese subkontinent en China bedryf word.

Verskille tussen Europese lande lei tot spanning wat tot die aftakeling van die Europese Unie kan bydra. “The leading countries often have different priorities: Germany’s is privacy, France’s is preserving the national culture and the UK’s is security” (252), wat ernstig deur “home-grown terrorists” ondermyn is. “Smaller European countries like Ireland or Denmark have preserved a national intimacy that prevents Anywheres pulling away too far” (252). Ivan Krastev besin oor die onsekere toekoms van die Europese Unie (EU) in sy boek, After Europe (University of Pennsylvania Press, 2017, 128p; Amazon Kindle $10,33). Die opbloei van bv nasionalisme, aangevuur deur veral massa-immigrasie, kan die EU se verbrokkeling veroorsaak. Dit is ‘n fragmentering wat baie wyer as die EU kan strek, soos die ekonoom Stephen D King aantoon in sy boek, Grave new world: The end of globalization, the return of history (Yale University Press, 2017, 304p; Amazon Kindle $17,24).

Die soort politieke stelsel wat ‘n land het, beïnvloed die mate waarin inwoners tuis voel. Byvoorbeeld, in Duitsland “the Länder system gives many people a strong regional identity and even a local dialect to go with it” (Goodhart 257). In Suid-Afrika is daar geen sprake van federalisme nie. ‘n Eenheidstaat sonder enige groepsregte is aan ons opgedwing. Boonop word die staatshoof deur die grootste politieke party gekies en nie deur al die kiesers soos in bv Amerika nie. Dit is ‘n resep om ons plaaslike blankes te verander van Êrensmense tot Nêrensmense, oftewel emigrante.

In Brittanje voel die meeste inwoners, soos die Afrikaners, vervreem van hulle land. “Nearly 60 per cent say that a neighbourhood that is one quarter ethnic minority or more would make them feel uncomfortable” (1001).”For several years now more than half of British people have agreed with this statement (and similar ones): ‘Britain has changed in recent times beyond recognition, it sometimes feels like a foreign country and this makes me feel uncomfortable.’ Older people, the least well-educated and the least affluent are most likely to assent, but there is quite widespread support from other groups too” (298).

In die literatuur is daar die neiging om die linkses, die kulturele marxiste, as oopkop te beskryf en die konserwatiewes of regses as toekop. “Much of the British commentariat see an ‘open vs closed’ divide as the new political fault-line” (305). “Anywheres … have portable ‘achieved’ identities, based on educational and career success which makes them gradually comfortable and confident with new places and people. Somewheres are more rooted and usually have ‘ascribed’ identities … based on group belonging and particular places, which is why they often find rapid change more unsettling” (314). Afrikaners het steeds nie werklik tot verhaal gekom na die verraad in 1990/94 nie.

“I have assembled a loose Anywhere ideology that I call ‘progressive individualism’ … Anywheres are comfortable with immigration, European integration and the spead of human rights legislation, all of which tend to dilute the claims of national citizenship” (342). “By contrast, the Somewheres are more socially conservative and communitarian by instinct … They are moderately nationalistic, and if English quite likely to identify as such. They feel uncomfortable about many aspects of cultural and economic change – such as mass immigration … and more fluid gender roles” (349). “They still believe that there is such a thing as Society” (403). “Most traditional societies are ‘sociocentric’, meaning they place the needs of groups and institutions first” (754). Êrensmense begeer “a more stable, ordered world” (410). “A better globalisation is possible and a world order based on many Somewhere nation states cooperating together is far preferable to one big supranational Anywhere” (448).

Kritiek is uitgespreek op Goodhart se “simplifying, binary Anywhere-Somewhere divide. It was certainly a useful simplification … But there is, in fact, plenty of light and shade in my more detailed description of the main value groups inside and I also describe a large Inbetweener group” (135) van 25%, soos hier bo genoem.

Goodhart se binêre benadering kan in talle opsigte voortgesit word. Lewende en nie-lewende voorwerpe/dinge kan onderskei word. Lewende dinge kan in plante en diere verdeel word. By diere kan mense en nie-mense onderskei word. Mense kan in blankes en nie-blankes verdeel word, maar deesdae klink heftige besware op as ‘n onderskeid op grond van velkleur gemaak word, asook as pogings aangewend word om sulke groepe fisiek/liggaamlik uitmekaar te hou. By plante is daar dié wat in skaduwee en ander wat in sonlig floreer. By mense is daar sommige wat in die duister en ander wat in die lig wandel. Sommige plante het baie water nodig en ander min. By mense is daar dié wat skaamteloos op aalmoese aangewese is terwyl ander trots daarop is om vir hulleself te sorg. Verskille by plante en diere (mense uitgesluit) mag uitgewys word. In die geval van mense is die hedendaagse kultuurmarxistiese gebod dat ooreenkomste beklemtoon en verskille geïgnoreer moet word. “Paradoxically, then, it would seem that we can best limit intolerance of difference by parading, talking about, and applauding our sameness” (805).

In Suid-Afrika word 1994 dikwels ons jaar van “bevryding” genoem; oënskynlik bevryding van apartheid, maar in werklikheid gaan dit uitermate oor bevryding/ontslaeraking van die blanke politieke bewind; dus entoesiasme vir en omarming van swart mag. Dit is nie (heeltemal) vreemd in Brittanje en die res van die Westerse wêreld nie: “The ‘great liberalisation’ of the past forty years [is] in attitudes to race, gender and sexuality” (396).

Op dieselfde manier as Goodhart kan Nêrens- en Êrensmense ook in Suid-Afrika onderskei word. Daar is diegene wat nie aan die land geheg is nie en hulle maklik elders kan tuismaak. Dink bv aan Jode wat hulle skynbaar met gemak van een land na ‘n ander versit as die plaaslike vooruitsigte minder belowend is. Andersyds is daar mense wat hier vasgegroei het en nie sal weggaan nie, selfs al laat die omstandighede veel te wense oor. Seker die onuitroeibaarste is die Afrikaners. Swartes beskou swartes in die res van Afrika as hulle broers en susters en sal dus nie so vreemd in ‘n ander swart Afrikaland voel nie. Engels-, Nederlands-, Duits-, Frans-, ens, sprekende blankes kan geneig wees om te dink dat hulle elders ‘n tuiste het, maar dit geld nie vir Afrikaners nie. Afrikaners is van hier en is hier om te bly. Hulle is in Afrika maar kultureel nie van Afrika nie.

‘n Mens is ‘n individu maar ook deel van ‘n groep, bv gesin, familie en in breër verband geheg aan ‘n bepaalde etnisiteit en kultuur, bv wat afkoms, geskiedenis, nalatenskap, tradisies, gewoontes, taal en religie betref. Groepbehorendheid het nie in 1994 verdwyn toe ons as Afrikaners ons groepsregte ontsê is en tweedeklasburgerskap aan ons toebedeel is nie. In 1994 en sedertdien is die Afrikanerdom in twee geskeur. Enersyds is daar die horisontales, die verloopte kruipsugtiges, die nieu-hensoppers, wat die nuwe Suid-Afrika “wil maak werk”, al word hulle verguis en geminag. Hulle het Nêrensmense geword wat hulleself nie meer herken nie, onder meer omdat daar geen duidelik band meer met hulle voorgeslagte is nie. Andersyds is daar die vertikales, die ongeboë Afrikaner- en Afrikaansgetroues wat koersvas ons tradisionele waardes aanhang en handhaaf. As konserwatiewes bly ons getrou aan die ideale van ons voorvaders en weet ons dat ons wesenlik altyd Êrensmense sal bly.

Sowel die Verenigde Koninkryk (VK) as Suid-Afrika het elk ‘n bevolking van sowat 60 miljoen. Daar is egter ‘n fundamentele verskil. In die VK is meer as 80% van die inwoners blank terwyl meer as 80% van die Suid-Afrikaanse bevolking swart is. Dit is vir blanke, Britse Êrensmense baie makliker om in die VK tuis te voel en lojaal aan hulle land te wees as wat dit vir blankes in Suid-Afrika is. Vir Afrikaners is die voorwaardes vir tuisvoel en lojaliteit enersyds selfbeskikking en andersyds ‘n eie vaderland. Daardie vaderland kan so klein soos Armenië of Israel wees, maar dáár sal dit moontlik wees om in vryheid Afrikanerskap uit te leef en sonder parasiterendes voorspoedig te wees.

Hierdie visie of utopie sal deur kulturele marxiste as rassisme afgemaak word. “Racism is a highly politicised and much abused term that has come to refer to any kind of racial stereotyping or mild partiality towards an in-group” (834). Die frase “any kind of racial stereotyping” is egter oordrewe. Polities korrek mag blankes as (fundamenteel) sleg gestereotipeer word terwyl swartes as goed, benadeel, uitgebuit, gepynig, ens, uitgebeeld moet word. Afrikaners behoort onkreukbaar ongetransformeerd te bly deur gesonde weerstand teen sulke misleidende retoriek en propaganda te bied.

“If it is wrong to discriminate within a nation [country] on the basis of the accident of race, why is it not equally wrong to discriminate in favour of one’s fellow nationals on the basis of the accident of nationality? … if the nation state is an illegitimate expression of bigotry, like racism, then the legitimacy of democracy and the welfare state, which today exist only in national forms, is also thrown into doubt” (2133). “The moral equality of all humans is taken by many Global Villagers to mean that national borders and boundaries have become irrelevant and that any partiality to one’s fellow nationals is morally flawed. But this is to conflate two separate things. It does not follow from the idea of human equality that we have the same obligations to all humans. Somewheres and Inbetweeners and even many Anywheres believe that this universalist ethos must be tempered by moral particularism: all humans are equal but they are not all equally important to us; our obligations and allegiances ripple out from family and friends to stranger fellow-citizens in our neighbourhoods and towns, then to nations and finally to all humanity” (2203). Dit is ‘n geval van “specialness but not superiority” (2246).

Hierdie etnies-kulturele eie identiteit word in die VK al hoe meer in eksklusiewe woongebiede uitgeleef, bv “white Londoners … have an identity they want to retain” (2860). “There is … a reality of ‘sundown segregation’ with many Londoners returning home to live in parallel, monocultural communities … Schools everywhere tend to be more segregated than the neighbourhoods” (2809). Gedagtig aan sy kolonies kan ‘n mens sê die Britte het rasse-segregasie uitgevind, hoewel dit eintlik nie ‘n uitvinding is nie maar bloot die vergestalting van ‘n hoogs natuurlike menslike ingesteldheid. Apartheid was ‘n voortsetting en verfyning van die Britse beleid van rasseskeiding. Ná die afskaffing van apartheid in Suid-Afrika het die VK toenemend multikultureel geword en rassesegregasie herontdek.

Teen die einde van sy boek probeer Goodhart op ‘n halfhartige of onoortuigende manier om ‘n Anywhere/Somewhere-sintese te bewerkstellig: “The philosopher Isaiah Berlin [1909-1997] said that people generally want many of the same things: security, recognition, love, meaningful work, sufficient wealth and freedom to live a good life in the many ways that can be conceived. And to achieve those things for the greatest number of people requires politics to be informed by aspects of both Anywhere freedom and Somewhere rootedness” (4400). Dit lyk asof Berlin hier poog om ‘n geykte Westerse siening universeel geldig te probeer maak.

Leon Lemmer: ‘Afrikaans: ‘n Visie vir 2030’

Danny Titus is tans die hoof van korporatiewe aangeleenthede by die Afrikaanse Taal- en Kultuurvereniging (ATKV). Voorheen was hy die ATKV se hoof van kultuursake. Blykbaar het die besef deurgedring dat Titus geen werklike begrip van of simpatie met Afrikanerkultuur het nie. Hy kon hom nie namens die oorgrote meerderheid ATKV-lede, naamlik blanke Afrikaanssprekendes, sinvol oor hulle kultuur uitlaat nie. Wat opval, is dat die ATKV deesdae met oorgawe wroeg oor transformasie, oftewel ANC-gedienstigheid.

Dit herinner aan die Afrikaanse Handelsinstituut, wat ná 1994 verkies het om eerder die AHi te wees, dus sy Afrikaansheid weg te steek, en daarna om liewer sy naam (in die meeste gevalle) te verander na SBi – Small Business Institute. Hermann Giliomee noem dat die AHi “nie die bevordering van Afrikaans as een van sy funksies beskou nie” (Die Afrikaners, Kaapstad: Tafelberg, 2004, p 627). Giliomee haal ‘n oudpresident van die AHi, Franklin Sonn, soos volg aan: “Ek is nie ‘n Afrikaner nie, ek was nog nooit een en ek wil ook nie een word nie” (627). Ek kan Sonn verseker dat Afrikaners dit met hom roerend eens is. Hierdie ANC-aktivis en -kameraad kwalifiseer glad nie vir Afrikanerskap nie. ‘n Ander AHi-president wat ‘n wig tussen hierdie instituut en Afrikaners en Afrikaans ingedryf het, is die oorverligte Stef Coetzee (1949-2018), wat as rektor van die Universiteit Vrystaat (1997-2002) hom buitensporig passievol vir transformasie beywer het.

Insgelyks verkies die ATKV hierdie verkorting as sy naam, blykbaar nie bloot omdat dit korter is nie, maar omdat sy historiese Afrikaansheid daarmee verdoesel word. In die praktyk bevorder die ATKV deesdae by voorkeur die mengeltaal Kaaps en nie ordentlike of suiwer Afrikaans nie. Die ATKV is veral nie ‘n uitgesproke ondersteuner van Standaardafrikaans nie. Hierdie instansie weerhou hom deurgaans van wat absoluut noodsaaklik vir die sinvolle voortbestaan van Afrikaans is, naamlik pleidooie en veldtogte vir groter taalsuiwerheid in Afrikaans. Sy polities korrekte strategie is om nie sy nuwe hoofsimpatiegroep, die bruin mense met hulle voorliefde vir hulle brouseltaal Kaaps, aanstoot te gee nie.

Sedert Augustus 2013 is Karien Brits, wat ‘n magistergraad oor die Tswana-taal voltooi het, die ATKV se bestuurder van taalaangeleenthede. In ‘n radio-uitsending oor Afrikaans (30.09.2018) het Brits die indruk gewek dat sy polities selfs meer radikaal links as Gerda Odendaal is. [Oor hierdie radiogesprek, lees Leon Lemmer se reaksie onderaan sy rubriek oor die Afrikaner-Broederbond (Praag 23.09.2018). Oor Gerda Odendaal, lees die Lemmer-rubriek: “Gerda Odendaal oor die herstandaardisering van Afrikaans” (Praag 2.02.2014).]

Danny Titus

Titus het euwelstatus in Afrikanergeledere (bv Praag 7.10.2015 en 7.09.2017). Onlangs het hy dit gestand gedoen met sy uitlatings oor “Afrikaans: ‘n Visie vir 2030” (voortaan AV30 genoem) (Netwerk24, 5.11.2018). Die opskrif van die artikel is: “Moenie die verlede herhaal.” Dit impliseer dat die verlede sleg was, anders sou herhaling nie ongewens gewees het nie. “Suid-Afrikaners moet ophou om vyande van mekaar te maak.” Vredevors Titus beweer dít is wat AV30 doen. Hy noem dan twee kenmerke van die slegte verlede, wat uiteraard veral aan Afrikaners toegeskryf word: “die vergrype van apartheid” en die (onnodige) destydse waarskuwings oor “die Rooi Gevaar.” ‘n Ander destydse euwel is glo die ontmensliking weens die Veiligheidspolisie, die paswette en die NG Kerk, met as beweerde salige teenvoeters Nelson Mandela en ANC-terroriste.

Toe Mandela in 1994 president word, het die Totale Aanslag van die Rooi Gevaar glo “‘n groot grap geword.” Die wesenlike kommunistiese aard van die ANC word hiermee deur een van die hoofamptenare van die ATKV – en daarby sy luidrugtigste aktivis – ontken. “Die derduisende troepies het gevra of alles nodig was.” Die veiligheidsmagte waaroor Titus hom so neerhalend uitlaat, is dieselfde mense waarvoor hy en sy medestudente destyds so skytbang was dat hulle begin weghardloop het as hulle gehoor het dat die polisie op pad na die UWK-kampus was.

Ons moet glo nie vyande soek nie, al is dit presies wat Titus soos gebruiklik doen. “Die Mandela-era bly steeds die templaat vir talle Suid-Afrikaners oor hoe ons mekaar kon vind en die land uit sy moeras na goeie regering kon neem.” Die moeras van die blanke of Afrikaner se politieke bewind word hier gekontrasteer met die goeie regering van die ANC. Daar is in werklikheid redelike eenstemmigheid dat Suid-Afrika vóór 1994 heelwat beter regeer is as wat sedert 1994 die geval is. Die Mandela-era was oënskynlik beter as wat daarna gevolg het bloot omdat selfs die ANC nie dadelik alles kon verbrou wat sedert 1652 plaaslik opgebou is nie. Daar word graag beweer dat Mandela swart-wit versoening bevorder het. In werklikheid het Mandela bloot die verontwaardigde blankes probeer paai oor die hemelskreiende verraad van magsoorgawe pleks van die plegtig beloofde magsdeling.

“Groot was my verbasing verlede week toe ek ‘n dokument [AV30] lees wat sê vir die Afrikaanse gemeenskap sedert 1994 is die ‘aanpassing om te beweeg vanaf die binnekring van mag na ‘n stand van bykans politieke magteloosheid, ingrypend en selfs traumaties.'” Die onderwerp moes uiteraard die Afrikanergemeenskap gewees het. Oor Afrikaners se trauma het ek reeds geskryf: “Kulturele trauma en die Afrikanerdom” (Praag 13.10.2018). Iemand soos Titus is sedert 1994 buitensporig bevoordeel, gevolglik put hy eerder vreugde en welvaart as trauma uit die nuwe Suid-Afrika. Dat Afrikaners gegrief oor die ANC-owerheid se miskenning van Afrikaans asook die agteruitgang van (ordentlike) Afrikaans is, skeel vir Titus blykbaar min.

Een van Titus se besware teen AV30 is van ‘n kwantitatiewe aard. Soos die ANC so graag doen, verhef Titus kwantiteit bo kwaliteit. “Dit is natuurlik onsinnig, want die meeste Afrikaanssprekendes was nie in die binnekring van die mag nie. Die verwysing na die ingrypende en selfs traumatiese politieke magteloosheid is nie my indrukke van talle Afrikaner-organisasies, kollegas en vriende nie.” Wat Titus hier doen, is om die mengeltaal Kaaps sonder meer as Afrikaans te beskou, sodat dit kan volg dat die meerderheid Afrikaanssprekendes bruin is. Hy maak ook die skuif van Afrikaanse na Afrikaner-organisasies.

Die ATKV wás vóór 1994 ‘n Afrikaner-organisasie wat Afrikaans, insluitende taalsuiwerheid, bevorder het. Die ATKV het weens transformasie ontaard in ‘n Afrikaanse sowel as nie-Afrikaanse organisasie wat taalsuiwerheid nooit openlik bevorder nie; eerder die brouseltaal Kaaps. Soortgelyke ontaarding is ook by ander eens Afrikaner- en Afrikaanse instansies waarneembaar, hoewel dikwels nie in dieselfde buitensporig oordrewe mate as by die ATKV nie.

Ek vra my af: Behoort die ATKV nie eerlikheidshalwe die AHi se voorbeeld te volg deur sy naam te verander en Afrikaans daaruit weg te laat nie? Ek is in my siel oortuig dat die benaming Meertalige Multikulturele Vereniging (MMV) baie duideliker uitdrukking gee aan wat die ATKV sedert 1994 geword het: meertalig, bv Afrikaans en Kaaps; multikultureel, bv christelik en Moslem. Die letternaam MTMKV kan ook oorweeg word. Al is dit langer as MMV, het dit die voordeel dat MK daarin voorkom, wat kan help om die soort medeburgers te lok waarna enige egte ANC-gedienstige instansie behoort te streef.

AV30 “praat verder van die ‘ingrypendheid van wegbeweeg vanaf die verlede en die eise wat elke dag bring, is so sterk en oorweldigend.’ Daar is nie kans om vorentoe te kyk vir die Afrikaanse taal se behoud en bevordering nie, aldus die dokument. Daarom dan ‘n nuwe visie, ‘n strategie en projekte. Liewe krismis! Wat van al die bestaande projekte? Wat ‘n terugwaartse stap. En dit nogal in die naam van Afrikaans. Die wegbeweeg van die verlede ingrypend? Terug na die vyandsbeelde?”

Wat is dit wat aan Titus se getransformeerde siel knaag en hom so negatief stem oor ‘n opregte poging, soos AV30, om Afrikaans te bevorder? Myns insiens is die kern van Titus se misnoeë dat dit drie Afrikaanssprekende blankes is wat daardie dokument oor Afrikaans opgestel het. Aangesien die meerderheid Afrikaanssprekendes, volgens Titus se siening van Afrikaans, bruin is, moet bruines volgens sy insig vanselfsprekend by enige Afrikaansprojek betrek word. Die bruines moet verkieslik ook in die meerderheid wees, sodat die heil van Kaaps pleks van Standaardafrikaans gedien kan word; dus ‘n opset soos in die raad van die Afrikaanse Taalmuseum en -monument: Naas die direkteur, Michael Jonas, “vyf bruin lede, een swarte, een Indiër en een blanke. Bruin mense oorheers die raad teen ‘n koers van ses uit nege” (Praag 12.08.2018). Daarby is die enigste blanke raadslid nie ‘n taalkundige nie, maar ‘n sosioloog en terselfdertyd ‘n militante ANC-aktivis. Myns insiens is dit die soort opset wat Titus vir Afrikaans verkies bo die drie blanke Afrikaanssprekendes wat AV30 opgestel het. Wat vir Titus ook onvergeeflik is, is dat Kaaps nie as die gesalfde toekoms van Afrikaans in AV30 opgehemel word nie. Trouens, Kaaps word nie eens genoem nie.

Jaco Kirsten

In sy boek, Maties en Afrikaans: ‘n Besondere verhouding, 1911-2011 (Pretoria: Protea Boekhuis, 2013, 261p, R150), skryf Pieter Kapp: “Leopold Scholtz se stelling dat vir bruin mense Afrikaans ‘n instrument is, maar vir Afrikaners ‘n deel van hulle identiteit, is iets wat nie geïgnoreer kan word nie” (p 186). Hiervolgens is Afrikaans vir Titus bloot iets wat soms bruikbaar kan wees, maar andersins opsioneel is, bv as skoolonderrigmedium vir sy kinders. Vir Afrikaners, daarenteen, is Afrikaans ‘n noodsaaklike deel van hulle identiteit; myns insiens die kern van hulle kultuur. Om hierdie rede is daar baie groter erns en opregte besorgdheid oor Afrikaans by Afrikaners as by bruin mense.

Kapp noem: “Die bruin middelklas verengels vinnig” (186). In die AV30-dokument (p 4) word die “vinnige verengesing van die bruin middelklas” ook genoem. Kapp skryf verder: “Min bruin Afrikaanssprekendes is bereid om in die openbaar ongekwalifiseerd standpunt vir Afrikaans in te neem” (186). Bruines maak egter alewig aanspraak op die reg om by alles betrek te word wat met Afrikaans te make het. As blankes dan besorgdheid oor die stand en toekoms van Afrikaans uitspreek, is die kenmerkende reaksie uit bruin geledere dat alles wel met Afrikaans is. Dit geskied in die bruines se klimaat van die opsionaliteit/ontbeerlikheid/versaakbaarheid van Afrikaans en natuurlik ook omdat die bruin elite die ANC as bevryders verheerlik, wat insluit bevryding van Afrikaners se politieke mag asook die prominensie van (ordentlike) Afrikaans.

Jaco Kirsten

Dit bring my by die joernalis, Jaco Kirsten. “Tydens Kirsten se optrede op die Woordfees [in Stellenbosch in 2010] het ‘n bruin joernalis hom dit verkwalik dat hy gesê het dat Engafrikaans [bv Kaaps] hom grief. Dit impliseer [glo] dat suiwer Afrikaans diskriminerend is en deur Afrikaners gebruik word om hul wit bevoorregting te verskans” (186). Dit is die soort substansielose, retoriese twak waarmee ‘n mens deesdae om iedere hoek en draai gekonfronteer word.

Kirsten antwoord: “Wie se skuld is dit dat die aktiviste vir Afrikaans tans oorwegend uit wittes bestaan? Is dit Afrikaners se skuld of diegene s’n wie se vooroordeel opregte bedoelings verdag maak? As mense se agterdog (of is dit afkeer?) jeens Afrikaners groter as hul liefde vir Afrikaans is, moet mens jouself afvra of sulke mense nie self ‘n soort kulturele apartheid wil bevorder nie. Asof hulle ‘n taal die rug sal toekeer eerder as om hande te vat met Afrikaners. Kulturele spiteful-geit, enigiemand? Ek wens opreg dat ‘n paar pro-Afrikaanse bruin kommentators in die openbaar sal vra: ‘Hoe kan ek ‘n bydrae lewer?’ In plaas van: ‘Ag, dis al weer die Boere wat kerm,’ of die al hoe meer verdagte: ‘Dis eintlik ons taal!'” (186-187).

Dit is veral die Afrikaanstaalkundige, Christo van Rensburg (1938-2018), wat sedertdien nuwe stukrag gegee het aan die versinsel dat bruin mense Afrikaans geskep het. Ek moet Van Rensburg se jongste boek nog bespreek: Van Afrikaans gepraat (Pretoria: Lapa Uitgewers, 2018, 155p, R250). Mense soos Danny Titus en Christo van der Rheede word na een Afrikaansbyeenkoms na die ander genooi om “saam te praat” oor Afrikaans asof hulle Afrikaanslojaal is en gesaghebbend tot die gesprekke kan bydra. In werklikheid het hulle doelbewus verseker dat hulle kinders Engelse skole bywoon. Ek noem hulle en ander diesulkes valse profete van Afrikaans. Vir Afrikaans is daar geen heil te vinde as hierdie soort meelopers betrek word nie. Uit wat hier bo oor Titus se artikel gesê is, is dit baie duidelik dat hy, wat AV30 betref, besig met boikottaktiek is; iets wat so kenmerkend van die politiek van bruines in veral die jare tagtig was.

Ander reaksies

Voordat ek die AV30-dokument in besonderhede bespreek, gee ek ‘n aanduiding van die ander reaksies. AV30 is ‘n uitvloeisel van ‘n beraad van Afrikaanse instansies wat in 2017 plaasgevind het. Die AV30-gespreksdokument, gedateer 1 September, is vroeër vanjaar op die internet gepubliseer. Dit is aan die begin van November in Clubview tydens ‘n opvolgbyeenkoms van Afrikaanse instansies bespreek. Wat ontstellend is, is die geringe belangstelling wat die AV30-dokument en hierdie byeenkoms ontlok het. Min nabetragting kan op die internet of elders opgespoor word. Afrikaans as sodanig wek deesdae kommerwekkend min belangstelling in die hoofstroom-inligtingsmedia. Hou gerus dop hoe bitter min berigte oor Afrikaans en nog minder reaksies daar op Netwerk24 is. Wat was die reaksie van die Afrikaanse koerante op AV30? “Ek hou my doof, ek hoor niks, ek hou my stom, ek maak my mond nie oop nie” (Psalms 38:14).

Tydens die Clubview-byeenkoms is tot die gevolgtrekking gekom dat daar slegs in drie van die nege provinsies, naamlik die Wes-Kaap, Noord-Kaap en Gauteng, ‘n groot genoeg konsentrasie van Afrikaanssprekendes is om die oorlewing van Afrikaans aldaar as ‘n realistiese moontlikheid te beskou. Die oorlewing van Afrikaanse skole kan deur privatisering moontlik gemaak word. Afrikaanse skole word nie en sal na verwagting ook nie deur die owerheid bevorder word nie. In hierdie verband is na Namibië verwys, waar die staatskole verengels het en daar min privaat Afrikaansskole voortbestaan.

Die ANC-bewind word tereg gekarakteriseer as sosialistiese staatsnasionalisme. Uit hierdie oord kan geen steun vir Afrikaans verwag word nie. Die ANC-regering is so ondoeltreffend dat hy nie eens in die basiese behoeftes van sy ondersteuners voorsien nie. Afrikaners as nie-ondersteuners van die ANC is dus op eie inisiatief en privaat hulpbronne aangewese vir wat hulle ten behoewe van mede-Afrikaners en Afrikaans wil vermag.

Hierdie gevolgtrekkings onderskryf wat in die AV30-dokument (p 9) staan: “Enige formele staatshulp of staatsfinansiering aan Afrikaanse taal- en kultuurgebaseerde openbare instellings soos skole, aftreeoorde, verenigings en klubs sal die uitsondering of heeltemal afwesig wees” en op bladsy 10: “Gemeenskappe sal toenemend na hul eie belange in hul woonbuurt of dorp moet omsien.”

AV30-dokument

Die AV30-dokument is deur Bertus de Villiers, Deon Geldenhuys en Heinrich Matthee opgestel. Die teks en illustrasies beslaan 16 bladsye. Albei Titus se aanhalings kom van die eerste bladsy en nie een van die twee is akkurate weergawes nie. Baie van die inligting in AV30 het nie direk met Afrikaans te make nie en dien veel eerder as agtergrond of breër konteks. Besware wat geopper kan word, is eerstens dat nie omskryf word wat onder Afrikaans verstaan word nie. Dit is myns insiens noodsaaklik dat die brouseltaal Kaaps uitgesluit word omdat daar geen heil te vinde is in ‘n stryd om die behoud van ‘n taal wat nie duidelik van Engels onderskei kan word nie. ‘n Noodlottige gevolg is dat die noodsaaklikheid van suiwer(der) Afrikaans glad nie in AV30 genoem word nie. Geen pleidooi vir taalsuiwerheid word gelewer nie terwyl dit noodsaaklik is dat Afrikaans uit eie reg, dus as wesenlik ‘n nie-Engelse taal, naas Engels moet voortbestaan.

In AV30 word die potpourri/mengelmoes-benadering van nóg vis nóg vlees gevolg: “Die breë Afrikaanse taal- en kultuurgemeenskap bestaan uit verskeie subgroeperinge aangesien Afrikaans een taal is met vele subkultuurgemeenskappe. Vanweë die historiese uniekheid van die Afrikaanse taal en kultuur is daar ‘n wye verskeidenheid groepe wat elk ‘n eiesoortige bydrae tot die Afrikaanse taal en kultuur maak – byvoorbeeld die Kaapse Klopse, kunstefeeste, AfriForum, Orania en die ATKV se unieke bydraes. Die Afrikaanse taal en kultuur is ‘n model van veelheid eerder as eenheid. ‘n Pragmatiese benadering kan meebring dat verskeie Afrikaanse taal- en kultuurbelangegroepe uit verskeie gedeeltes van die land hul prioriteite rondom die Afrikaanse taal en kultuur kan ontwikkel en nastreef” (p 11). Hierteenoor kan gestel word: Eenheid eerder as verskeidenheid bevorder mag; ook in die geval van ‘n taal wat in ‘n bose omgewing deur ondergang bedreig word.

Tweedens is daar die afgewisselde gebruik van “Afrikaanse” en “Afrikaner-” wat die teks blootstel aan die die soort kritiek wat deur Titus uitgespreek is. Afrikaanse kultuur (in soverre daar so iets is) is meer omvattend as Afrikanerkultuur. Dit kan nie sonder meer aangeneem word dat alle lede van die Afrikaanse kultuur so vreedsaam sal saamleef en saamwerk soos lede van Afrikanerkultuur nie. Daar word in AV30 ‘n eendersheid en harmonie veronderstel wat nie (noodwendig) daar is nie. Veral onder die bruin elite is Afrikaans nie so ‘n belangrike faktor dat dit politieke verskille sal oorbrug en hulle tot “hande vat” met blankes sal aanspoor nie. In AV30 word ‘n ander en myns insiens onrealitiese standpunt gehuldig: “Alhoewel daar verskillende groeperinge binne die algemene Afrikaanssprekende gemeenskap is, moet Afrikaans as ‘n samebindende faktor gebruik word terwyl na verskillende behoeftes omgesien kan word” (p 11).

Wat in die stryd om die behoud van Afrikaans aanvaar moet word, is dat Afrikaners nie op ondersteuning van enersyds die ANC-regering en andersyds bruin mense (veral die elite) kan staatmaak nie. In die konteks van die AV30-dokument sou dit klaarblyklik hoogs funksioneel wees om eeder die term Afrikaner sonder voorbehoude te gebruik en liewer Afrikaners en Standaardafrikaans as uitgangspunte te aanvaar. Dan word ‘n verskerpte fokus en konkreter resultate moontlik.

Die teks begin met die korrekte waarneming dat die land/inwoners in ‘n oorgangsproses verkeer. Van ‘n suksesvolle land wat ‘n sterk Europese aanskyn/inslag gehad het, word sedert 1994 fluks gevorder na die droewige status van ‘n onmiskenbaar tipiese Afrika-land. Swart oorheersing/”supremacism” is nie in die belang van die land en die meeste van sy inwoners nie. “Geeneen kan met enige akkuraatheid voorspel waarheen die proses vir die Afrikaanse taal en kutuurgemeenskappe lei nie” (p 1). Wat myns insiens met stelligheid gesê kan word, is dat die blankes, insluitende die Afrikaners en daarmee saam Afrikaans, tot agteruitgang en uiteindelike vernietiging gedoem is tensy doeltreffende stappe sonder versuim gedoen word.

“Die kern van Visie 2030 is om by te dra tot ‘n gesprek oor ‘n volhoubare toekoms vir die Afrikaanse taal en kultuur, oftewel die versekering van taal- en kulturele vryheid wat mense toelaat om hul taal te kies en te benut en hul kultuur te ontwikkel om sodoende ‘n lewe te lei wat hulle verkies” (p 1). Daar is geen rede om aan die opregte bedoelings van die opstellers te twyfel nie. ‘n Eerlike poging word aangewend om Afrikaans te bevorder. Die uitkoms is gebrekkig, maar dit is baie makliker om die opstellers te kritiseer, soos Titus doen, as om met beter voorstelle vorendag te kom.

Die kernprobleem is die onverkwiklike situasie waarin Afrikaners hulle, sonder hulle eie toedoen, sedert 1994 bevind. Die grondslag waarop die nuwe Suid-Afrika funksioneer, is foutief en verwerplik en saboteer in groot mate pogings om binne hierdie opset ‘n beter bedeling vir Afrikaners en Afrikaans te bewerkstellig. In hierdie stelsel is die enigste heilsame weg blykbaar groter militantheid; om duidelik, kragdadig en konfronterend/hardegat (eerder as versoenend/paaiend) die Afrikaner se saak te stel en op resultate aan te dring; dus om te eis waarop ons geregtig is. Maar omdat die land op ‘n grondig verkeerde en dwase grondslag funksioneer, lê die uiteindelike heil vir Afrikaners buite hierdie stelsel, bv in selfbeskikking in ‘n eie tuisland.

Daar is te veel tekens van politieke byderwetsheid in AV30. In die laaste paragraaf op bladsy 1 is daar ‘n kniebuiging na feminisme, “In haar verskeidenheid”, en op bladsy 3, “in haar breedste”, pleks van “in sy verskeidenheid/breedste.” ‘n Nie-politieke, inklusiewe benadering (“die breedste moontlike spektrum” – p 1) word nagestreef, wat in die praktyk reeds telkens as nutteloos vir Afrikaans bewys is. Die opstellers poog selfs om die “historiese verdeeldheid binne die Afrikaanse gemeenskap te oorbrug” (p 1) deur die modieuse breë weg van inklusiwiteit te bewandel. Dit is fataal, soos later blyk: “Die bevordering en ontwikkeling van Afrikaans as spreek- en onderrigtaal vereis inklusiwiteit” (p 11). Dit word nie van Engels vereis nie. Waarom dan van Afrikaans? Afrikaans kan eksklusief ontwikkel word, veral wat betref die grootste moontlik onafhanklikheid van Engels. Aan tale wat in groter mate aan Afrikaans verwant is, soos Nederlands en Duits, kan, soos voorheen, na goeddunke, met die oog op oorname of aanpassing, ontleen word.

“Visie 2030 rus op twee pilare. Eerstens berus dit op internasionale ervarings wat die erkenning en beskerming van taal- en kultuurgroepe se regte betref en tweedens moet dit vir die verskillende gemeenskappe wat hulle met die Afrikaanse taal- en kultuurgemeenskap vereenselwig prakties en finansieel haalbaar wees … Visie 2030 is dus daarop gemik om ‘n breë visie te ontwikkel wat hopelik algemene steun onder Afrikanerorganisasies, Afrikaanssprekendes en Afrikaanse belanghebbendes kan genereer ongeag hul politieke oortuigings” (p 2). Amptelike internasionale regte, bv minderheidsregte, word egter nie in die ná-1994 Suid-Afrikaanse konstitusionele oerwoud erken nie. Die net word inklusiwiteitshalwe ook so wyd gespan dat sinvolle resultate kwalik behaal kan word. Die ATKV en Praag kan nie in dieselfde keurslyf gedruk word nie. Eersgenoemde is op die breë weg na die verderf terwyl laasgenoemde op die smalle weg na uitmuntendheid is. By AV30 is ‘n minder ambisieuse benadering wenslik deur eerder op onmiskenbaar Afrikaner- en (Standaard)Afrikaanse belange te konsentreer.

Op bladsy 3 toon die samestellers heldere insig in wat die 1990/94-ramp vir Afrikaners en Afrikaans meegebring het (maar let op die steurende afwisseling van “Afrikaanse … kultuur” – te breed – en “Afrikaners”): “Daar is ongetwyfeld ‘n persepsie van uitgesluit word, van onsimpatiekheid en selfs vyandigheid teenoor die Afrikaanse taal en kultuur, en ‘n gevoel dat die waardes waarvoor Afrikaners staan, telkens geminag word. Ons besef dat Visie 2030 nie die politieke klimaat kan verander nie, maar dit kan wel ‘n basis bied vir gemeenskappe om na hul eie behoeftes om te sien ter bevordering van die Afrikaanse taal en kultuur. Ons vertrou dat Visie 2030 hoop en fokus kan bied aan almal wat Afrikaans as hul taal van keuse praat en wat deel voel van die Afrikaanse kultuurgemeenskap.” Daar word dus gepoog om die beste van ‘n slegte saak te maak, wat (prysenswaardige) moed en selfs ‘n mate van optimisme weerspieël.

“Visie 2030 is nie daarop gemik om die Afrikaanse taal en kultuur in opposisie tot ‘n nasionale patriotisme en liefde vir Suid-Afrika te ontwikkel nie” (p 3). Inklusiwiteit word hier dermate aan die orde gestel dat dit selfs by Titus guns sal vind. Ons word aangesê om patrioties en lief vir die nuwe Suid-Afrika te wees al is dit vir Afrikaners onmoontlik. Die opsie van ‘n eie tuisland vir die vrye uitlewing van Afrikanerkultuur word glad nie ter sprake gebring nie. Die Afrikaner is glo “onlosmaaklik deel … van Suid-Afrika … [en] die kontinent van Afrika” (p 3).

“Die moderne wêreldtendens is juis dat state ‘n gemeenskaplike patriotisme bevorder deur taal- en kultuurverskeidenheid te erken … Die erkenning van taal- en kultuur-uniekheid is … ‘n basis om gesamentlike patriotisme te bevorder” (p 3). Maar dit is tog baie duidelik dat die ANC-regering Afrikaans en alles wat met Afrikanerkultuur te make het, minag, gevolglik is dit misplaas om patriotisme en liefde vir die nuwe Suid-Afrika van Afrikaners te verwag. Afrikaners word “ware Afrikane” genoem terwyl Tuisland-Afrikaners hulle nie noodwendig aan Afrika gebonde voel nie. Dit kan vir Afrikaners hoogs bevrydend wees om as etniese groep op ‘n ander kontinent in herwonne vryheid wortel te skiet.

Op bladsy 5 staan: “Die politieke dinamika van die staat is tans nie dié van ‘n gesonde demokrasie nie.” Ons sit met “‘n de facto-eenpartyregering.” In werklikheid is hierdie “demokrasie” fundamenteel ‘n misbaksel. “Daar is wel goeie tekens in die onafhanklikheid van die media.” In die hoofstroom sing almal egter die deuntjie van politieke korrektheid en kulturele marxisme. Daar is glo ook gevalle van “robuustheid van die regbank te sien” maar dan word dit tereg dadelik soos volg gekwalifiseer: “Die regbank was tot dusver nie in die algemeen simpatiek teenoor die behoeftes van taal- en kultuurgemeenskappe nie. Afrikaanssprekendes sal toenemend op hul eie vindingrykheid en hulpbronne aangewese moet wees om hul taal en kultuur in die privaat milieu te bevorder en kan nie berus op politieke steun nie” (p 5).

Op bladsy 11 word gepoog om informele selfbeskikking (maar nie daadwerklike/statutêre outonomie of ‘n Afrikaner-tuisland nie) as ‘n moontlikheid voor te hou. Weer word die (ydele) hoop op internasionale voorbeelde gevestig, terwyl ander maatstawwe in Afrika en veral die nuwe Suid-Afrika geld. Byvoorbeeld, rassediskriminasie, raskwotas en onteiening sonder vergoeding word as algemeen geldige en aanvaarde praktyk ten koste van blankes gepropageer en gewetenloos toegepas. Die sosiale ingenieurswese van die ANC waarvolgens blanke gemeenskappe, bv hulle woongebiede en inrigtings soos skole, tot multikulturaliteit gerysmier word, word glad nie afdoende in AV30 in ag geneem nie.

“‘n Vorm van formele outonome ‘regering’ vir die Afrikaanse gemeenskap of ‘selfbeskikking’ in ‘n formele sin van die woord in 2030 lyk tans onwaarskynlik en die klem sal waarskynlik val op privaat inisiatiewe en die werksaamhede van nie-regeringsorganisasies. Dit is waarskynlik dat Afrikaners en/of ander Afrikaanse gemeenskappe wat belangstel in die praktyk groeiende selfbestuur deur hul gemeenskapsorganisasies sal geniet – of dit nou amptelik erken word, polities aanvaar word of bloot ‘n werklikheid is wat gevestig is. Dit bly egter ‘n moontlikheid (en hoop) dat die grondwetlike beloftes van artikels 185(1)(c)* en 235** ten opsigte van gemeenskapsrade in die Wes-kaap of in ander dele van die land prakties beslag sal kan kry. Daar is veelvoudige internasionale voorbeelde waar taal- en kultuurgemeenskappe informele magte bekom om na hul taal- en kultuurerfenis om te sien. Selfs indien formele gemeenskapsrade nie opgerig word nie, kan die Afrikaanse gemeenskap by wyse van informele plaaslike komitees en verenigings na hul eie taal- en kultuurbelange omsien en in die proses selfs dienste aan die breë plaaslike gemeenskap verskaf. Internasionale gevallestudies bewys hoe self-inisiatief bevorderlik is vir taal- en kulturele oorlewing en ontwikkeling. Verskillende plaaslike gemeenskappe kan met mekaar saamwerk; hulpbronne en fasiliteite deel; en hul eie leefomstandighede verbeter” (p 11). Blankes word reeds toegelaat om soms op eie inisiatief bv paaie te herstel en vullis te verwyder omdat die onbekwame en korrupte owerhede versuim om dit te doen. Dit is heel moontlik die enigste soort “selfbeskikking” wat aan die blankes gegun sal word: om ter wille van (veral) die ander op te offer deur (gedwee en gratis) diensbaar te wees.

[* Artikel 185(1)(c): “to recommend the establishment or recognition, in accordance with national legislation, of a cultural or other council or councils for a community or communities in South Africa.”

** Artikel 235: “The right of the South African people as a whole to self-determination as manifested in this Constitution, does not preclude within the framework of this right, recognition of the notion of the right of self-dermination of any community sharing a common cultural and language heritage, within a territorial entity in the Republic or in any other way, determined by national legislation.”]

Wat AV30 voorsien en bepleit, is selfgefinansierde Afrikaanse kleuter-, laer-, sekondêre en hoërskole (p 13) terwyl ek dink dat sterker druk op die ANC-regering geplaas behoort te word vir genoeg sulke staatsgefinansierde Afrikaanse skole in ruil vir die reuse belastingbydrae wat Afrikaners teen wil en dank lewer. Dit geld ook vir tersiêre onderwys, bv universiteite, wat glad te geredelik toegelaat word om te verengels, met misleide, verloopte Afrikaanssprekende blankes wat die voortou in die onderploeging van Afrikaans neem. Hierdie elemente op eens Afrikaanskampusse word glad nie genoegsaam verguis en gestigmatiseer nie. Daar word in AV30 voorgestel dat sakelui verblyfgeriewe vir bv Afrikaanse leerlinge en studente op ‘n kommersiële grondslag voorsien (p 14). Eksklusief blanke of Afrikaanse koshuise, ouetehuise, ens, word egter nie deur die ANC-regering geduld nie. Verpligte rasse- en taalintegrasie (nie uitsluitlik wit en nie uitsluitlik Afrikaans) word afgedwing. Daar is in AV30 nie genoeg tekens van ‘n duidelik besef van die fundamentele boosheid van die ANC nie.

Daar is glo “meriete om ‘n nasionale Afrikaanse forum te skep waar organisasies en verenigings ten minste jaarliks met mekaar gesels; mekaar ondersteun en bemoedig; kennis uitruil; projekte bespreek, uitstallings hou; uitvoerings aanbied; ensovoorts. ‘n Afrikaanse forum kan selfs saamval met taal- en kunstefeeste wat in streke aangebied word. Die Afrikaanse Taalraad [ATR] kan byvoorbeeld so ‘n funksie vervul” (p 15). Dat AV30 hom daarvan weerhou van die stigting van nog ‘n Afrikaansinstansie aan te beveel, word verwelkom. Om vertroue in die ATR te stel om die funksie van ‘n nasionale Afrikaanse forum te vervul, is egter om ‘n uiters flou perd op te saal.* Wat Afrikaans broodnodig het, is minder maar beter liggame; dus gesuiwerde Afrikaansinstansies. Byvoorbeeld, die ATKV kan ‘n positiewe rol vir Afrikaans en Afrikaners vervul mits hy hergetransformeer word tot die soort instansie wat hy eens was. Daar is tans nie ‘n enkele Afrikaansinstansie wat ‘n veldtog vir taalsuiwerheid voer nie. By hulle almal weeg politieke oorwegings swaarder as die belange van Afrikaans. Polities korrek word nie beswaar teen geradbraakte, Engelsbesoedelde “Afrikaans”, bv Kaaps, gemaak nie omdat dit veral bruin sprekers aanstoot kan gee. ‘n Gesuiwerde Afrikaansinstansie sou eenvoudig van alle Afrikaanssprekers vereis/verwag om Afrikaans so suiwer moontlik te praat en te skryf.

[* Die Afrikanerbond het kommer “uitgespreek oor die feit dat die Afrikaanse Taalraad nie altyd die voorvegter vir Afrikaans is nie … dat van die standpunte soms polities korrek is, sonder dat die belang van Afrikaans bevorder word” (OJO Ferreira, Broederskap: Eeufeesgeskiedenis van die Afrikaner-Broederbond en die Afrikanerbond, 1918-2018, Randburg: Die Afrikanerbond, 2018, p 224 – Praag 23.09.2018). Hierdie kritiek is veral toepaslik op die ATR se oorentoesiastiese bevordering van Kaaps eerder as Standaardafrikaans.]

“Indien ‘n duidelike visie vir 2030 ontwikkel word, kan die Afrikaanse gemeenskap met die regering in gesprek tree om ‘n kultuurakkoord – ‘n kontrak, ‘n verbintenis – te sluit. Die oogmerk van so ‘n kultuurakkoord is enersyds om die Afrikaanse gemeenskap se landsgebondenheid aan en patriotisme vir Suid-Afrika te bevestig en andersyds om regeringsteun en -begrip te kry vir Visie 2030 en die operasionalisering van aspekte van die Grondwet wat dormant gebly het. Een van die oogmerke van die kultuurakkoord kan wees om praktiese beslag te gee aan artikels 185 en 235 van die Grondwet en om die informele aard van selfregering en die voordele daarvan te erken. Die kultuurakkoord kan ook as basis dien vir ‘n jaarlikse finansiële bydrae deur die regering aan Afrikaanse onderwys en ander gemeenskapsdienste wat andersins deur die regering gelewer sou moes word” (p 15).

Hiermee word erkenning aan die ANC-regering gegee terwyl my standpunt is dat die blanke kiesers nooit tot politieke magsoorgawe ingestem het nie. In hierdie sin is die ná-1994-regering onwettig. Daar kan geredeneer word dat al is die ANC-regering nie de jure nie, dit de facto is en dat ons daarom maar vir lief moet neem om dit as ‘n magsfaktor te erken. AV30 is waarskynlik ooroptimisties oor die moontlikheid om ‘n kultuurakkoord met die regering aan te gaan. Of die ANC daartoe instem of nie, het die geskiedenis bewys dat die ANC hom nie noodwendig steur aan wat ook al met wie ook al ooreengekom is nie. Tydens wat eufemisties “die oorgangsproses” (1990/4) genoem word (eintlik die ondergangsproses van die blanke bewind en die land), is by meer as een geleentheid ‘n akkoord met die ANC aangegaan waarvolgens hy sy geweld sou opskort. Die ANC is egter toegelaat om vol te hou om onverminderd geweld te pleeg (sy “People’s War”) en terselfdertyd met grondwetlike onderhandelinge voort te gaan. Dit sou goed en reg wees as Afrikaners die koste van bv privaat Afrikaansonderwys van die staat terugeis. As belastingbetalers is hulle immers op Afrikaans-staatsonderwys geregtig maar hulle word dit grootliks en daarby toenemend ontsê. Daar was egter al talle pogings om bv die reuse bedrae wat instansies en individue aan veiligheid bestee van die hoogs ondoeltreffende owerheid terug te eis, maar sonder enige sukses. Ten behoewe van Afrikaans sal seker nie beter gevaar word nie.

Die Genootskap van Regte Afrikaners (GRA) is op 14 Augustus 1875 in die Paarl gestig. Al hoe meer mense huldig 14 Augustus as Afrikaansdag. AV30 is te polities byderwets om dit voor te stel, maar Afrikaners as bedreigde etniese groep behoort terselfdertyd ook Afrikanerdag te vier. Ons kan dan drink op die gesondheid van die Afrikaner. Hy het dit nodig.

Leon Lemmer: Nasionalisme teenoor globalisme – Lauren Southern en Ricardo Duchesne

Lauren Southern (gebore in 1995) is ‘n aantreklike Kanadees wat haar politieke idees as regs eerder as konserwatief beskryf. Sy is reeds op Praag (14.07.2018) bekend gestel. Tot Maart 2017 was sy ‘n joernalis by Rebel Media, wat deur Ezra Levant (gebore in 1972) gestig is. Sedertdien doen sy onafhanklik joernalistieke werk. Levant was aktief betrokke by die Unite the White-beweging (1996-2003) in Kanada en was daarna die redakteur van die Western Standard (2004-2007) in Calgary, Alberta. In 2006 het hy heelwat opspraak verwek deur die Deense Mohammed-spotprente te publiseer. Levant het naas ander boeke twee uitstekende werke gepubliseer, wat ek nog wil bespreek: Shakedown: How our government is undermining democracy in the name of human rights (2009, 234p; Amazon Kindle $13,79) en Trumping Trudeau: How Donald Trump will change Canada even if Justin Trudeau doesn’t know it yet (2017, 102p; Amazon Kindle $5,74).

Hierdie rubriek handel egter veral oor Southern. As regse aktivis is sy net so bedrywig soos Milo Yiannopoulos (gebore in 1984) (Praag 7.10.2017), maar anders as die homoseksuele Yiannopoulos is Southern se standpunt dat daar net twee geslagte is. Sy is ook teen militante feminisme gekant. In Mei 2017 het sy in die moeilikheid in Italië beland toe sy wou verhoed dat skepe onwettige immigrante of vlugtelinge uit die Middellandse See red. Sy is sterk teen veral Moslem-immigrante gekant en is om hierdie rede hertoelating tot Brittanje geweier. In Julie 2018 was sy in Australië en het sy ‘n T-temp met die bewoording “It’s OK to be white” gedra as teenvoeter vir “Black is beautiful.” In Australië het Southern sowel ondersteuning as teenstand ervaar. Na aanleiding van Southern se T-hemp: Onder die leiding van blankes is Suid-Afrika vóór 1994 tot die voorspoedigste land in Afrika ontwikkel. Ons as blankes moet dus nie toelaat dat skuldgevoelens by ons aangewakker word deur elemente wat openlik verklaar het dat hulle, ten einde die politieke mag te bekom, bereid was om die land tot in die grond af te breek nie; iets wat hulle sedert 1994 eintlik steeds doen.

In Augustus vanjaar is Southern se besoek aan Nieu-Seeland gesaboteer op ‘n manier soortgelyk aan die taktiek wat plaaslik en elders, bv in Nederland, teen Steve Hofmeyr gebruik is: Die eienaars van die lokale waarin sy sou optree, het weens politieke inmenging hulle toestemming vir die byeenkomste teruggetrek. Daar is beweer dat dit in die openbare belang gedoen is terwyl sy aanvoer dat daar geen sprake van haatspraak by haar is nie en dat vryheid van uitdrukking weens sulke optrede ondermyn word. Wat van besondere plaaslike belang is, is dat Southern in Junie vanjaar ‘n dokumentêre video oor Suid-Afrikaanse plaasmoorde en die kwessie van grondherverdeling vrygestel het. Dit is op die internet beskikbaar. Sy is onthuts oor die wrede marteling wat so kenmerkend van plaasmoorde is. Daarenteen laat sy haar positief oor Orania uit. Kort hierna, in Augustus, is Ernst Roets se boek oor dieselfde onderwerp gepubliseer: Kill the Boer: Government complicity in South Africa’s brutal farm murders (2018, 413p; Amazon Kindle $11,49).

Hierdie ronde skryf ek egter oor Southern se boek, Barbarians: How Baby Boomers, immigration, and Islam screwed my generation (Toronto: Rebel Media, 2016, 90p; Amazon Kindle $5,74). Baby Boomers is die Amerikaanse benaming vir die geslag wat ná die Tweede Wêreldoorlog gebore is. In haar erkennings bedank sy haar pa vir sy wysheid en spreek sy die hoop uit dat haar generasie ‘n skild teen barbaarsheid en globalisme sal wees en ‘n bydrae tot die behoud van (Westerse) beskawing sal lewer (Kindle 45). Oor Southern word gesê: “She is an avid reader and lover of liberty, individualism and responsibility” (1184). In sy voorwoord beskryf Ezra Levant die outeur as: “a right wing millennial with a cause” (56).

Southern was in Kanada op skool en universiteit, hoewel sy net die eerste twee jaar van haar graadstudie voltooi het. Soos in Amerika is onderwys in Kanada deurspek met linkse politieke propaganda, soos ook al hoe meer in Suid-Afrika die geval is. “I was completely equal to everyone, which is to say average and mediocre. I was taught that diversity is unity. That to regress is to progress” (114), wat herinner aan die lof vir die nuwe demokratiese Suid-Afrika. Danksy die behoudende opvoeding wat sy tuis ontvang het, kon Southern haar gesonde(r) uitkyk op die werklikheid behou; “correcting my own flawed education … I think I’m slowly gaining on reality. If the rest of my generation are going to follow suit, they’re going to have to reckon with many of the same facts” (126).

Sy lys dan hierdie vyf feite vir haar tydgenote: “[1] They’ll have to accept that they’re not all that special, and greatness is measured in hard-earned victories, not participation trophies. [2] They’ll have to accept that Western ideals have shaped our cultures into some of the greatest, freest, most generous, most decent, most egalitarian, and most peaceful on Earth. [3] They’ll have to accept that it’s not Christian terrorism to push back as hard as possible against Muslim invasion. [4] They’ll have to accept the rights guaranteed by Western ideals exist because our civilization was willing to shed blood in order to shut down its enemies, rather than provide safe spaces to savages. And [5] most importantly, they’ll have to accept that diversity is not a strength; it’s a weakness. Its legacy is not peace and love, but division and hate” (132).

“While pride in the West has been ruthlessly suppressed to the point of being forgotten altogether, the unfortunate fact is that it’s been done with the consent of those indoctrinated by the new system, very much including many millennials” (139). “Dismissing the guidance built for us over thousands and thousands of years in the form of gender roles, traditional lifestyles, hard work, objectivity, and cultural supremacy was, in fact, painfully stupid” (151). “Sure, it’ll be hard for us to dig ourselves out of the pit that the left-wing indoctrination and media machines has dug for everyone our age” (168). Die eerste hoofstuk van haar boek het as opskrif: “The West is dying”, ‘n onderwerp wat ek al dikwels bespreek het. Die Weste gaan agteruit veral weens kulturele marxisme, wat alles wat bv blank en Westers is, ondermyn: “We have experienced an utter dispossession, dilution, and disintegration of the Western soul” (81). In die nuwe dekadente opset, “you won’t find more meaning. You won’t find more belonging. You won’t find more purpose” (74). Sy het ‘n sterk afkeer van jong mense se hedonisme; hulle toegewydheid aan plesier/genot (145).

Southern is nog jonk en sy moet nog heelwat leeswerk inhaal voordat haar insig in alle opsigte sal oortuig. Byvoorbeeld: “Rather than look up to giants of history like Charlemagne, Cecil Rhodes, or John Adams, our generation turns to virtue-signaling idiots like Justin Trudeau and Deray McKesson for moral guidance” (145). Justin Trudeau (gebore in 1971), is sedert 2015 die Kanadese eerste minister. Hy is onvleiend die onderwerp van Ezra Levant se 2017-boek, waarna in die eerste paragraaf hier bo verwys is. Deray McKesson (gebore in 1985) is ‘n swart Amerikaanse Black Lives Matter-aktivis. Maar Afrikaners sal kwalik met Southern oor die historiese grootsheid van Cecil Rhodes saamstem.

Hoofstuk 2 handel oor Southern se ervaring as universiteitstudent in Toronto. In Engels I is van studente verwag om ‘n werkstuk oor die swart Amerikaner, Toni Morrison (gebore in 1931), te voltooi. Morrison het in 1993 die Nobel-prys vir Letterkunde ontvang. Die ontleding van haar Nobel-aanvaardingstoespraak is ‘n tipiese voorbeeld van die soort werk wat van studente aan Kanadese en Amerikaanse universiteite verwag word. Die dosent “started bringing up politics and with each session, his views got progressively more unhinged and radical” (184); dermate dat Southern later nie meer stil kon bly nie. Die oorwegend linksgesindheid van hierdie dosente assosieer sy met die Baby Boomers-geslag. Hulle is gebore in ‘n tyd toe voorspoed en vryheid vooropgestel is. “Which, naturally, led them being absolutely unwilling to absorb the tough-minded values of their parents … Instead, they wanted to start a new generation of love, of peace, and of no mean authoritative figures” (230).

Die meeste van hierdie dosente “fell in love with communism and fell out with religion” (236). Hulle is vaandeldraers van “the New Left” (248). In hierdie konteks verwys sy goedkeurend na die gelowige Rooms-Katoliek, William F Buckley, jr (1925-2008), se boek, God and man at Yale: The superstitions of ‘academic freedom’ (1951/2012, 304p; Amazon Kindle $10,92). Sedertdien het die situasie in die akademie aanmerklik versleg, want die dosente in die middel van die vorige eeu “still believed in classical Western concepts like rationalism, free speech and free inquiry” (242). In Noord-Amerika, soos deesdae in Suid-Afrika, is daar aan die universiteite, asook in die hoofstroom-inligtingsmedia, “bitter and authoritarian suppression of contrary viewpoints” (266). Op universiteitskampusse ontlok behoudende, tradisionele, konserwatiewe of regse menings hewige teenstand: “The protests themselves had never been anything but cover for communist infiltration – and destruction – of Western centers of learning” (266).

Dít is deel van wat die linkse Duitse studenteleier, Rudi Dutschke (1940-1979), “the long march through the [Western] institutions” van mag, waaronder die universiteite, noem (271). Geen wonder dat Herbert Marcuse (1898-1979), ‘n aanhanger van die Kritiese Teorie van die marxistiese Frankfurt-skool, van Dutschke se strategie gesê het: Dit is “‘the only effective way’ to achieve the communist domination required to achieve utopia” (278). Nelson Mandela se outobiografie, Long walk to freedom (1994), is in dieselfde liga weens sy anti-blanke en anti-Westerse ingesteldheid. ‘n Sinvolle boek oor hierdie onderwerp is Roger Kimball se The long march: How the cultural revolution of the 1960s changed America (New York: Encounter Books, 2000, 338p; Amazon Kindle $11,49). Die boektitel is ontleen aan Mao Zedong/Tse-tung (1893-1976) se kommunistiese leër wat Jiang Jie Shi/Chiang Kai-shek (1887-1975) se Guamindang/Kuomintang-magte in 1934/5 oor ‘n afstand van 10 000 kilometer ontvlug het.

Kragtens Marcuse se “repressive tolerance” moet regse idees onderdruk en linkse idees ooreenkomstig “liberating tolerance” bevorder word (285). Lees bv die artikel oor die boek, A critique of pure tolerance (1965), in die Wikipedia. Southern verwys ook na die destruktiewe gevolge van Michel Foucault (1926-1984) se poststrukturele opvattings en Jacques Derrida (1930-2004) se dekonstruksie-idees (299). Volgens Foucault is geestelike gesondheid en rasionaliteit konstrukte “designed by society to keep the oppressed down” (305). “Derrida argued that language itself was a social construct designed by the powerful to keep the oppressed down” (312). Dit is hierdie soort idees wat by voorkeur deur die “Boomer academics” versprei word (317).

In Amerika word tussen allerhande soorte konserwatisme onderskei. In Suid-Afrika is linksheid egter so oorheersend dat ‘n mens geneig kan wees om enige gematigde of behoudende standpunt te ondersteun. Fynere onderskeide word dan as van mindere belang beskou. Dit sou egter ‘n fout wees, soos hier onder duidelik blyk. In hoofstuk 3 noem Southern die verkiesing in 2016 van Donald Trump (gebore in 1946) as die 45ste Amerikaanse president “exhilarating” (370). Sy skryf: “Baby Boom conservatism is definitely dead” (378). Sy verwys hier veral na die aanvanklike onwilligheid en die voortgesette traagheid in die Republikeinse Party om Trump te ondersteun. “With rare, rare exceptions, the anti-Trump ‘conservatives’ were out of touch, boring, lame, ineffective, self-righteous losers without enough flare or original thought” (399).

Southern noem twee konserwatiewes van weleer waarvoor sy respek het: William Buckley en Ronald Reagan (1911-2004) (406). Later noem sy ook die sosioloog, Daniel Bell (1919-2011), wat myns insiens nie genoeg waardering ontlok nie,* en die joernalis, Irving Kristol (1920-2009). Laasgenoemde “coined a cute little definition ..:’A neoconservative is a liberal who’s been mugged by reality'” (424). Die Britse joernalis, Melanie Phillips (gebore in 1951), gebruik Kristol se frase, “mugged by reality”, om haar eie oorgang van linksheid na konserwatisme te beskryf (Praag 18.08.2018). Southern het ook waardering vir Barry Goldwater (1909-1998), wat as Amerikaanse presidentskandidaat in 1964 die weg vir die presidentskap van Reagan (1981-1989) voorberei het (430). [* “Daniel Bell used to say that he was a social democrat in economics, a liberal in politics, and on social and cultural matters somewhat conservative” (David Goodhart, The road to somewhere: The new tribes shaping British politics, Penguin, 2017, 304p; Amazon Kindle $14.46, 268).]

Maar die algemene neiging by neokonserwatiewes in Amerika was al hoe meer “to sanitize the right – to make it more like the old left. In other words, they tried to make it more technocratic, more stuffy, more ‘responsible’, less rebellious, less edgy, less young, and above all, less politically incorrect” (Southern 430). “Let’s be clear: the modern generation of neoconservatives are deeply dangerous to the right because even in the context of a Trump administration, they still have the means to control how young right-wingers learn the history of their movement” (459). Dit is blykbaar veral George W Bush (gebore in 1946, die 43ste Amerikaanse president en die oudste seun van George HW Bush, gebore in 1924 en die 41ste president) wat as neokonserwatiewe nie guns in Southern se oë vind nie (471).

Hoofstuk 4 het as opskrif: “How immigration is ruining everything.” “We’re not going to pretend religious freedom or multiculturalism takes primacy over everything if it permits Jihadists to enter our country” (500). “Before his father was elected, Donald Trump, Jr [born in 1977], got into a lot of trouble for comparing immigration to a bowl of Skittles [± Smarties]. If only a few Skittles in a bowl were poisonous, Trump, Jr, asked, would you still take a handful? This set off a flood of outrage from lefties and cucked ‘conservatives,’ who complained that the metaphor was ‘dehumanizing.’ Which is another way of saying ‘too on-point for our feelings to handle'” (535). “In small numbers, it [immigration] can be fine, and even improve your country’s makeup. But take too many in, and you lose the ability to assimilate them, and everything goes to s–t ” (544). (Southern is ongelukkig geneig om te dikwels op ‘n steurende manier na mense se uitskeidings en seks te verwys.)

Die ekonoom, Milton Friedman (1912-2006), het tereg genoem: “You can’t have open borders and a welfare state” (550), maar dit is ongelukkig deel van die wrede werklikheid van die nuwe Suid-Afrika. “Even if you only consider immigration from an economic perspective, an ‘invite the world’ policy still comes out to an invitation for eventual anarchy” (567). “With the conservatives, you can argue economics and facts. Liberals have no such limitations. For them, immigration is all about playing mommy to the poor, vulnerable immigrant population, who obviously contribute so much to diversity and multiculturalism” (578). “Invite the world” is die frase wat gebruik word om die immigrasiebeleid van Pierre Trudeau (1919-2000) en sy oudste seun, Justin (gebore in 1971) te beskryf. “In 1971, during Pierre Trudeau’s reign, Canada was the first country in the world to adopt state multiculturalism as official policy. If you look [at] his son, Canada’s current prime minister Justin Trudeau, it should be obvious to you at this point that the worm-eaten apple doesn’t fall far from the tree. By now, it should be obvious how cancerous the dedication by both Trudeau’s to a ‘multicultural’ state has been throughout the West” (594).

“In the end the result of mass immigration is the destruction of the economy, of our culture, and of the very moral norms that make those emotional arguments have resonance in the first place” (600). “Unchecked immigration is a moral eyesore. It asks our states to fail their most basic obligation by putting the needs of faceless, dubiously friendly strangers over the needs of the citizens they exist to protect and serve” (605). “The multicultural worldview that promotes unchecked immigration is not about fulfilling the obligation of a government toward its own people. It is instead a recklessly naïve, utopian view of the world holding hands, loving each other, and singing Kumbaya [a spiritual folk song], even though all of history, social science, and common sense militate against that actually happening. Similarly, multiculturalism is not motivated by a desire for integration or assimilation of the best of foreign cultures into Western culture: rather, it seeks to put every culture in its own ghetto-sized safe space while forcing the surrounding country to conform, rather than the other way round” (612).

“They [globalists] say it [mass immigration] means simply being a ‘citizen of the world,’ which sounds great. But behind that contentless phrase are sinister implications. Thus the more wonky defenders of globalism define it as being ‘interconnected by removing cultural and legal barriers,’ or as ‘the pooling of states’ sovereignty into supranational organizations’ … They don’t want your vote to count unless the wise men in Brussels, or on Wall Street, or in the UN building, decide to allow it to count” (669). “Individualism and unique identity is the antithesis of global government. It’s the antithesis of the European Union, of the United Nations, of the World Bank … This is why globalists hold contempt for citizenship, tradition, national culture and religion. These things promote sovereignty of nations – they create unique identities for nations. Destroying those unique identities is the key to submission” (675).

“The first goal of Marxists was to destroy the family and the church because both were foundations for one’s life. You could count on both to support you, you could count on them to give you guidance. But for Marxists and their progressive allies, it was essential that government fill both roles: both as your last line of support, and as the people with the power to set the agenda for your life. Globalism has a similar goal on a larger scale. They don’t want the family, the church or your government to set the agenda – they want to set the agenda from super-national organizations. They want to sweep nationalism, nation states, and national democracy under the rug. They want to leave local communities to pick up the tab for their agenda, and shut out any local voices complaining about the cost. Whether that be financial, criminal, or cultural” (682).

“They use the false flag of ‘diversity’ as cover to mold people into how their balance sheets and Econ 101 textbooks see you – as faceless, expendable consumers, deprived of culture, identity or thought. They’ve had a strong grip on society for the last decade, but Trump and those like him are monkey wrenches thrown into their machine of deceit. Out of nowhere, Trump and his allies spoke up for those who were disaffected by the failure of immigration and had no compunctions about naming the problem. As Trump himself said in a speech, no longer will we listen to the ‘false song of globalism'” (689).

“Whatever libertarian wonks and naïve evangelical missionaries on the right believe, mass immigration is not about the economy or about moral duty. It’s about diversity, and the dilution of what makes our countries recognizable, pure and simple. It’s about dividing the people so that politicians and corporate elites have an easier time picking their pocket” (695).

Hoofstuk 5 handel spesifiek oor Moslem-immigrante wat nie wil integreer nie en die gasheerland volgens hulle behoeftes wil verander. As bedenkinge teen hierdie Moslems uitgespreek word, word dit uit linkse geledere ‘n fobie, ‘n irrasionele vrees, genoem (725). “Western citizens might be justified in being suspicious or hostile toward non-Western culture … as the Dutch politician Geert Wilders has repeatedly stressed, while individual Muslims can no doubt be decent and noble people, just as tame wolves do exist, the fact is that Islam the religion is by its nature dangerous to the West” (737). Daar word teengewerp dat die Bybel ook barbaarse idees verkondig. “Sure, there are parts of the holy books of practically every religion that would offend our modern enlightenment-era sensibilities. But there are also centuries of theology that have been written since those holy books that have rendered the offending passages inoperable in the minds of all but the most fanatical believers … Islam has not had its enlightenment” (743). “Where are the marches on the streets against terrorism by Muslims?” (755). “Islam’s ambition has been the destruction of Christendom – which is to say, not just Christians, but Jews, European Pagans, and everyone else living under the banner of Western culture” (814). Die Moslem-einddoel is “a global caliphate” (989).

In hoofstuk 6 noem Southern dat sy verkwalik word omdat sy blanke bevoorregting ontken (836). Die uitgangspunt van linkse elemente is dat almal gelyk en wesenlik eenders is. As in die praktyk duidelik blyk dat daar ongelykheid is, dat die blankes wêreldwyd neig om welvarend te wees terwyl die nie-blankes dikwels arm is, word beweer dat dit is omdat die blankes die nie-blankes uitbuit. Die punt is dat die uitgangspunt foutief is. Mense verskil, ook binne dieselfde ras en etniese groep. Mense het verskillende talente wat meebring dat hulle in sommige opsigte uitmunt maar nie in ander nie. Sommige groepe kan oor die algemeen meer geskik wees vir prestasie in bv die hedendaagse ekonomies-finansiële werklikheid. Andersyds beleef ons plaaslik die Orwelliaanse werklikheid dat die gebruik van sekere woorde verbode is; dat blankes (anders as nie-blankes) hulle nie mag uiter nie; dat selfs tronkstraf aan blankes opgelê kan word al is geen skade bewys nie. Southern skryf: “Suppressing words doesn’t actually solve problems, and may actually make those problems worse” (896). Mense kan dan verplig voel om hulle gevoelens op te krop en hulle idees te radikaliseer. As ‘n mens teen iets gekant is en dit sê, is dit nie noodwendig haatspraak nie. Dit kan bloot die uitdrukking van meningsverskil wees.

In die laaste hoofstuk staan: “The West is withering away from cancer, and globalism is the cancer … Left-wing globalism is simply Communism Lite, where a Marxist culture replaces a Marxist economy” (971). Teenoor kulturele marxisme stel Southern nasionalisme as “a great, necessary idea … Nationalism is what builds societies” (1028). “Nationalism is more than just not-that-bad. It’s awesome. Particularly … pan-Western nationalism” (1034); dus, blanke solidariteit is nodig omdat die voortbestaan van blankes wêreldwyd bedreig word. Sy is optimisties: “This kind of nationalism has a chance at defining world politics for centuries. Why? Because it conforms to human nature … its superiority to globalism is actually based on one of the most healthy parts of human nature: the preference for a group that supports each other, like a family” (1039). “The West needs to think of itself as a family again, not as a sugar daddy for other people and their families” (1045).

“We need to re-learn that borders are good, necessary things” (1055). Dit is waarom Donald Trump ‘n muur op die Amerikaanse grens met Mexiko wil bou ten einde ongewenste inkommers uit te hou. Maar “he repeatedly talked about the ‘big, beautiful door’ he wanted to build in his wall” (1067). “We need to decide just who we do actually want to let through those doors” (1072). Die probleem is dat die tradisionele immigrasiebeleid in die Weste “simply fails to be remotely meritocratic” (1093). Trump wil dit regstel.

Nog ‘n pro-nasionalistiese ding wat ons moet doen, is “to restore a fair battle of ideas. The only way to ensure this is to ensure that complete free speech and expression triumph, and that those that try to destroy either are denied the power. Today, censorship proceeds not primarily from the government, but from the power of social sanction from a dominant culture ruled by the corporate and media left” (1105). In Suid-Afrika is dit swart mag wat sedert 1994 in beheer is en wyd deur blanke kruipsugtiges gesteun word. “Those of us on the right need to rediscover the capacity to argue against private censorship and the usage of corporate power to stifle dissent” (1105). “A free marketplace of ideas enables us to consider all options” (1110). In die nuwe Suid-Afrika neem selfsensuur en ‘n gepaardgaande gebrek aan durf ongelukkig groot afmetings aan.

‘n Ander euwel “and perhaps most crucially, entitlement culture must be destroyed. In the 60s, the UK and America had a culture that would leave one ashamed to be on the dole, to not have a job” (1110). In Suid-Afrika is daar meer mense wat staatstoelaes ontvang as wat daar betalers van inkomstebelasting is. Die absurditeit is dat hierdie meerderheid bakhandstaners met die stemreg waaroor hulle sedert 1994 beskik, kan verseker dat ‘n simpatieke, pro-welsynsregering in die kussings bly. As daar eerder ‘n kultuur van skaamte oor welsyn bestaan, “a welfare state can work as it was intended: as a safety net for those temporarily on hard times. Only when people treat welfare as an ugly necessity for the temporarily humbled, or for defeated, failed human beings with nowhere else to go, can it avoid becoming a machine for the creation of mass-entitlement” (1117).

In Suid-Afrika is daar egter nie ‘n kat se kans dat die ANC aan die afhanklikes van staatstoelaes sal sê dat hulle selfversorgend moet word nie, dat hulle toelaes afgeskaal of weggeneem sal word nie. Die ANC sal eerder voor verkiesings hoër toelaes aan meer ontvangers belowe. In hierdie opsig is Southern pessimisties. Ietwat oordrewe skryf sy: “I don’t think anyone really wants to succeed anymore, period. They want to do as little as possible … They want to cheat the system and are happy to brag about it” (1123). Die kuur hiervoor is “a cultural revival of the idea that failure should be a source of shame, that losers should be shunned and even mocked” (1123). In Suid-Afrika word ‘n omgekeerde benadering gevolg: Diegene wat suksesvol was en is, word van uitbuiting en oneerlikheid beskuldig en daar word van hulle verwag om hulle oor hulle prestasies te skaam.

Daar is nog ‘n idee wat Southern wil laat herleef: “The idea that success through the power of the human will represents humanity at its best” (1129). “We are the people who will be forced to wake up to the failure of multiculturalism, liberalism and globalism” (1151). “To be on the right today is to want to restore things that have been lost: things like merit, justice, virtue and nationhood. But we have not lost truth, and with truth, all other things can be found” (1157).

Ricardo Duchesne

Southern het dit tereg teen globalisme (‘n ideologie) en nie teen globalisering (‘n proses) nie. Dit is uiters belanglik om hierdie twee terme/begrippe duidelik te onderskei. Hou ook in gedagte dat Southern tussen neokonserwatisme (wat sy verwerp) en regsheid (wat sy onderskryf) onderskei. Robert Locke skryf: “Globalization and globalism are fundamentally different: globalization is an historical process, a fact of how things are, but globalism is an ideology, a set op opinions about how things ought to be. Globalism is the ideology that advocates the liquidation of nations. Its opposite is nationalism. Globalization, on the other hand, is not an ideology at all. Ultimately, it is just the growth of communications and trade, and it has been happening since 1492* … Globalism is a deliberate political choice, no more inevitable than socialism … Globalization can exist without globalism … Japan has based her economy on exports for 50 years without ceasing to be one of the most nationalistic and culturally distinctive nations on earth” (aangehaal deur Ricardo Duchesne, Canada in decay: Mass immigration, diversity, and the ethnocide of European Canadians, London: Black House Publishing, 2017, 374p; Amazon Kindle $7.56, 2797). [* ‘n Verwysing na Christopher Columbus se “ontdekking” van die Nuwe Wêreld/die Amerikas.]

Ricardo Duchesne is, soos Lauren Southern, ‘n Kanadees. Op grond van die duidelike onderskeid wat Robert Locke tussen globalisering en globalisme tref, skryf Duchesne tereg: “Globalization and immigration are not necessarily connected” (2780). Later brei hy hierop uit en maak Duchesne seker die duidelikste en briljantste onderskeid tussen neokonserwatiewes (hier regse genoem) en linkses, bv liberaliste, wat ek in die literatuur teëgekom het: “It has been … in their endorsement of globalism (masquerading as globalization) that the left and right [called neoconservatives by Southern] have really converged in a state of amicable reinforcement, notwithstanding their varying emphasis on different aspects of globalism. The right’s [neoconservative’s] main interest has been the promotion of policies that augment the expansion of global capitalism, deregulation, freer mobility of capital and information at low cost between borders, as well as international labour migration” (5996). “National identities are inefficient, slow moving, inconsistent with the new technologies of communications. They want humans without national identities endlessly seeking pleasures in a ‘homogenized world market’ in which every person in the globe ‘wants products and features that everybody else wants.’ Different cultural preferences, national tastes, production standards and technologies are ‘vestiges of the past'” (6005).

“The Left’s globalist narrative is more complicated and goes something like this: Humans are members of the same species; the racial differences between them are superficial, cultures should not be viewed in ‘essentialist’ terms, but as constructs in a state of continuous change. To be a true liberal, one must allow individuals to express themselves without being tied to pre-given identities, be they cultural, national, or sexual identities. With the ‘freeing’ of humans from identities ‘constructed’ by ‘White males’ and the emergence of new gender and racial identities, humans will learn to become global citizens, identifying themselves as members of an ‘international community’ devoid of hierarchies of dominance and the divisions generated by ‘exclusive’ national identities” (6012). “These new humans will be morally sensitive to the suffering of ‘strangers,’ quick in their responses to violations in the human rights of everyone, assist those threatened by famines in Africa, tsunamis in Asia, floods and earthquakes, while celebrating trans-sexuality en pan-sexuality in an orgiastic state of happiness. With the spread of transnational corporations, IGOs [International Governmental Organizations] and INGOs [International Non-Governmental Organizations], the European Union and other supranational organizations and trade blocks, power has become ‘deterritorialized’ and so there is a need for global governance and the breakdown of nationalism. As members of this increasingly transnational world, Europeans must think of their cosmopolitan responsibility rather than their national interests” (6021).

“The right [neoconservatives] may not be as keen with leftist demands for ‘global social justice,’ but corporate globalists have come to realize that the seemingly humanitarian concerns of the left serve as an excellent moral umbrella for the spread of global capitalism. Corporations love the way leftist causes adorned the narcissistic consumerist culture they promote with humanitarian concerns about transsexual rights, ‘discriminated minorities’ and ‘suffering refugees.’ The left and the right have actually reached a new consensus on the supposed economic benefits of mass immigration. The dominant pro-immigration argument today is really a combination of right and left economic concerns about how the populations of Western countries are set to decline dramatically in the next decades due to continuing below-replacement fertility rates, which is resulting in a shrinking labour force, at the same time as the population is aging, which will bring a decline, so they argue, in both economic growth and in the possibility of financing socialist programs. A decline in population, both sides say, will bring a ‘massive’ crisis which, left to its own, without mass immigration, will result in widespread labour shortages, lower tax receipts, declining welfare supports and lower consumption levels” (6030).

Die samevattende gevolgtrekking waartoe Duchesne kom, is: “Forget left and right – the new divide in politics is between nationalists and globalists” (6036). “The Left and the Right are two sides of the same coin promoting globalism and identifying nationalists as the enemy. In the language of Carl Schmitt [1888-1985], both sides believe that the friend-enemy distinction can be abolished in a world in which there is consensus on basic human rights and economic interdependency. The one obstacle standing in the way of this abolition, they hold, is the tribalism of nationalism and White identity. Mass immigration will result in the mixing of races inside White created countries, and this will result in eternal happiness and endless prosperity” (6286).

Duchesne haal soos volg aan uit ‘n berig in die New York Times (4.03.2017): “Being mixed makes it harder to fall back on the tribal identities that have guided so much of human history, and that are now resurgent. Your background pushes you to construct a worldview that transcends the tribal … President Trump has answered this challenge by reaching backward – vowing to wall off America and invoking a whiter, more homogeneous country … The point is that diversity – of one’s own makeup, one’s experience, of groups of people solving problems, of cities and nations – is linked to economic prosperity, greater scientific prowess and a fairer judicial process” (6286).

Duchesne lewer die volgende kommentaar op hierdie berig: “This article … suffers from a sequence of monumental contradictions. First, it argues against the racist ‘homogeneity’ of whiter America, while insisting that race-mixed individuals are superior in intelligence and overall ability to create better nations. Secondly, it says that increasing racial diversification in the United States has been behind its prosperity, while informing us that ‘multiracials’ today make up only ‘an estimated 7 percent of Americans.’ What about the making of the United States into the wealthiest and most innovative nation in the world by the 1950s when the nation was whiter, and when non-whites were not partaking in the nation’s creative genius? Thirdly, the studies it cites about the superiority of mixed individuals amount to nothing more than ‘demonstrating’ that race mixed individuals tend to be stronger believers in ‘diversity’ and since diversity is good, and thus they are better for the nation’s wellbeing. This is the trashy reasoning they teach at American Ivy Leagues [universities]” (8915).

Duchesne skryf verder: “What the globalists fail to realize is that only Europeans are relinquishing the political, their tribal identity, whereas non-European nations and ethnic groups inside the West are globalizing and playing up to cosmopolitan values while maintaining their ethno-national identities. In the end, non-Europeans, if current trends continue, will win since the political ultimately exists in the context of a national community, and can never become universal. The US versus Them distinction cannot be abolished, for it is part of human nature, human creativity, the very energy that makes life meaningful, gives it colour and real diversity” (6294).

Slegs ‘n enkele aspek van Duchesne se jongste boek is hier bo bespreek. Ek het by ‘n vorige geleentheid oor ‘n ander boek van Duchesne geskryf: “Die kreatiewe, dinamiese ondermeningsgees van Europeërs” (Praag 24.02.2018). Daarin redeneer hy onder meer dat die blanke bevolking in Kanada eerder Europees as Amerikaans is. Die boek van Southern wat hier bo bespreek is sowel as dié van Duchesne toon egter in hoe ‘n groot mate die Kanadese en Amerikaanse werklikheid verstrengel is.

Leon Lemmer: Liberië, die eertydse Amerikaanse ‘kolonie’ vir vrygestelde slawe

Liberië is ‘n land aan die kus in Wes-Afrika, met Sierra Leone aan sy wesgrens, die Ivoorkus aan sy oosgrens en met Guinee in die noorde. Die hoofstad is Monrovië, vernoem na James Monroe (1758-1831), wat as Amerikaanse president (1817-1825) $100 000 bewillig het sodat vrygestelde Amerikaanse slawe hulle in veral Monrovië kon vestig. Die land se naam is ‘n vervorming van die woord “liberty”. Engels is die enigste amptelike taal en die land het ‘n bevolking van 4,7 miljoen. In die hoofstad is die christelike godsdiens dominant. Veral Amerikaners het ‘n diepgaande invloed op die land gehad. Anders as in Suid-Afrika is daar tot op hede groot waardering vir blankes omdat Amerikaanse blankes telkens tot die redding van Liberië gekom het, bv met die bou van ‘n diepsee-hawe vir Monrovië ná die Tweede Wêreldoorlog. Dit is gedoen in ruil vir die landings- en hervullingsgeriewe wat Amerikaanse vliegtuie gedurende die oorlog in daardie land gehad het (James Ciment, bron hier onder, Kindle 3224).

Handelaars van die Franse stad Dieppe het hulle tussen 1364 en 1413 aan die Liberiese kus by die hedendaagse kusdorpe Buchanan en Greenville gevestig. Portugese seevaarders het hierdie gebied in 1461 bereik en die latere Monrovië Cabo Mesurado genoem. Engelse en Hollandse seevaarders het spoedig gevolg. Handel is in veral peper, goud en slawe gedryf. Amerikaanse vrygestelde slawe het hulle van 1821 af in veral Monrovië gevestig, hulle land in 1847 onafhanklik verklaar en tot 1980 in Monrovië en ander kusstreke (eerder as die binneland) geheers. Hierna het die inheemse swartes politieke beheer oor die hele gebied oorgeneem en het die land in selfs groter chaos en agteruitgang as voorheen verval.

Die 1980-oorgang in Liberië vertoon ooreenkomste met die 1994-oorgang in Suid-Afrika. In Suid-Afrika was blankes die politieke heersers terwyl dit swartes van Amerikaanse slawe-oorsprong (“Americo-Liberians”) in Liberië was. In albei gevalle is hierdie setlaars deur die inheemse swart meerderheid verswelg en daarna as tweedeklasburgers geminag en aan diskriminasie onderwerp. In Liberië behoort dit veel makliker te gewees het om die swart setlaars met die inheemse swartes te integreer as die blanke setlaars in Suid-Afrika omdat die ras- en kultuurverskille daar baie kleiner as in Suid-Afrika is. By die Amerikaanse Liberiërs was/is daar egter ‘n sterk elitistiese gesindheid, veral by die mulatto’s/basters, wat hulle as die leiers van die setlaars bewys het (131).

Ek skryf hierdie rubriek na aanleiding van veral James Ciment se boek, Another America: The story of Liberia and the former slaves who ruled it (New York: Hill & Wang, 2013, 319p; Amazon Kindle $11,49). Liberië is die eerste land in Afrika wat homself onafhanklik verklaar het, naamlik in 1847. Haïti is die land in die Weste wat reeds die langste deur swartes beheer word; sedert 1804. In albei gevalle heers daar steeds die uiterste agterlikheid. Na beraming leef 85% van die Liberiërs steeds onder die broodlyn. Na aanleiding van 13 mense wat uit die vorige politieke bewind na ‘n staatsgreep in 1980 in Monrovië tereggestel is, skryf Ciment: “I began to think of Liberia as a noble experiment that had ended awfully. Freed slaves, given to govern themselves, had turned out to be no better than the white imperialists who had descended upon Africa around the same time. If there was any lesson to be taken from Liberian history, it was a general one about human nature: an oppressed people could readily become oppressors” (56); ‘n gevolgtrekking wat ook op Suid-Afrika toegepas kan word.

Mettertyd het die volgende in Monrovië en ander setlaargebiede in Liberië gebeur: “Every colonist keeps native slaves (or as they term them servants) about him, varying in number from one to fifteen, according to the circumstances of the master. These poor souls they beat unmercifully, and more than half starve them, and all the labor that is done at all, is done by these poor wretches” (1256). Dit was dus eertydse Amerikaanse slawe wat in Afrika mede-swartes ná 1821 verslaaf het, terwyl slawehandel in 1807 deur Brittanje verbied is.

“Events after 1980, especially the [Liberian] civil war [1989-1997, 1999-2003] … would prove to be one of the most brutal in postcolonial Africa’s bloodstained history, shocking the world with images of drugged child soldiers, costumed as if for Halloween, AK-47s hanging loosely from their skinny brown shoulders … What role did that century and a half of Americo-Liberian rule play in the terror than followed? … what had happened to the descendants of the former American slaves who founded the nation? When a temporary peace came in the late 1990s, I traveled to Liberia to find out” (56). [Suid-Afrika het ‘n soortgelyke geskiedenis. Die land is onder die leiding van blankes ontwikkel maar “bevry” weens geweld gepleeg deur terroriste met onder meer AK-47-gewere. In ons geval is daar egter minder besorgdheid oor die lot van die blankes as wat daar oor die nageslag van die eertydse Amerikaanse slawe is. ‘n Ander verskil is dat FW de Klerk en sy geesgenote beweer dat hulle mandaatlose oorgawe aan swart mag ‘n burgeroorlog in Suid-Afrika voorkom het.]

Dit was vir Ciment moeilik om Monrovië te bereik omdat daar geen gereelde vlugte was nie. “The country’s international airport had been destroyed … Liberia began where the roads ended … Liberia appeared unchanged from Graham Greene’s description of the country sixty years earlier” (64). Greene het Liberië in 1935 besoek. Ek hoop om in ‘n volgende rubriek hieroor te skryf. Ciment skryf: “Monrovia was in ruins, having been the objective, in 1996, of the last great offensive of the civil war … in 1980 Monrovia was home to 100 000 residents. Now it had a million, mostly refugees from the war-torn countryside” (71). “I tried to examine the nation’s archives, but they had been destroyed in the fighting. Fortunately, I found when I returned home [America] that substantial records had been preserved in this country” (86).

“Liberia was born of a white idea: that the burgeoning and unwanted population of free blacks and emancipated slaves in post-Revolutionary America [War of American Independence, 1775-1783] could be sent to Africa … America could rid itself of its most ‘useless and pernicious’ class of people while simultaneously establishing a beachhead from which Africa could be civilized and Christianized” (115). Die vrygestelde slawe wat hulle in Liberië gevestig het, was nie in staat om die land volgens hulle eie idees te transformeer nie. Hulle het die voorbeeld van blanke Amerikaners slaafs nagevolg.

“The early settlers of Liberia brought the mores of their homeland with them. They arrived in West Africa full of entrepreneurial energy but also with a propensity to settle disputes with violence [similar to blacks in South Africa]. Their benevolence was inseparable from their firm conviction that theirs was a superior civilization. In Africa, they endeavored to recreate the only social and political order they knew, that of the antebellum South – with themselves as the master class in the style of plantation mansions and dressed in formal nineteenth-century clothes, despite the equatorial climate … They established familiar institutions … A few of the more well-to-do settlers carved plantations out of the jungle and, from columned porches, sent orders to the natives tilling their cotton, tobacco, and coffee crops. The Americoes by and large equated liberty with the pursuit of money … Most telling, they established a republic but kept it for themselves … The Liberian constitution largely ignored the natives, except as objects of paternalist protection” (93).

Eers in 1904 sou ‘n mate van burgerskap en stemreg aan inheemse swartes gegun word. As hierdie vrygestelde Amerikaanse slawe hulle van vroeg in die 19de eeu af kultureel hoër of meer ontwikkeld as die inheemses geag het, kan dit nie moontlik in selfs groter mate vir die blankes in die 17de eeu en daarna in Suid-Afrika geld nie?

“As in America, the elite had a dynastic quality: politicians begat politicians, and the right last name could mean everything” (108); ook in Suid-Afrika – dink aan die Mandelas en Sisulus. Anders as die blanke bewind in Suid-Afrika, “the Americo-Liberian ruling class had been corrupt, callow and callous, at one time even being accused by an international tribunal of running a slave ring” (93). Dít “leads one to see tragedy, not justice, in their violent demise at the hands of a people they by and large oppressed. Hidebound by their Americanness and surrounded and outnumbered by natives, they could never reconcile their idealism with their pursuit of power and wealth, and with their very survival” (108).

“To the natives, the settlers, though they looked uncannily like themselves, were just another group of outsiders with hostile intentions. They called the newcomers the ‘black white men’ and attacked their settlements. As one early settler explained in a letter to his former master in America, you can try to help the natives but ‘they still will be your enemy'” (123), dus stank vir dank, waarmee blankes goed bekend is. “The very people the Americoes had done so much to co-opt or keep down had had enough and rose up against them. For the Americoes, being in Africa but not of it proved an impossible proposition in the end” (153); ook vir die blanke Suid-Afrikaners, veral Afrikaners?

Die geskiedenis van Liberië as Amerikaanse “kolonie” het in 1816 met die stigting van die American Colonization Society (ACS) begin. Sommige blanke Amerikaners wou van vrygestelde en basterslawe ontslae raak en hulle in Afrika hervestig, maar terselfdertyd verseker dat hulle die christelike geloof aanhang. Daar was ook behoefte aan ‘n heenkome vir slawe wat van slawehandelaars bevry is deur die tussenkoms van Amerikaanse skepe. “Between June 1860 and June 1861, nearly 4 500 recaptives were brought to Liberia” (2116). Onder die Amerikaanse swartes was daar min wat na Afrika wou gaan, wat bevestig dat hulle, selfs as slawe, glad nie so sleg deur die blankes behandel is as wat deesdae voorgegee word nie. Aanvanklik was daar net 88 (of 82) vrywillige emigrante (289) wat na Liberië onder die leiding van drie blanke agente sou gaan (305). Hulle het in 1820 op Sherbro-eiland aangekom maar hulle spoedig by Freetown, Sierra Leone, hervestig en nie in Liberië nie.

In 1821 het ‘n verdere 34 setlaars onder die leiding van twee blankes gevolg, wat hulle op eilande by Cabo Mesurado, gevestig het en later op naby geleë land aan die Mesurado-rivier en hierdie gebied Monrovië genoem. Die nedersetting in Liberië het dus aanvanklik onder die beheer van blanke amptenare van die ACS gestaan. Daarna het die leiding na mulatto’s oorgegaan. Die Amerikaanse swartes het met Monrovië as sentrum gepoog om beheer oor die inheemse swartes in die res van Liberië uit te oefen, maar met beperkte sukses. In 1884/5 het die Europese moondhede ‘n ooreenkoms oor kolonisering bereik, waarvolgens effektiewe beheer oor alle koloniale gebiede uitgeoefen moet word waarop aanspraak gemaak word (2163). Die setlaars in Monrovië het hulle gevolglik verplig gevoel om hulle voortaan vir die “occupation and pacification” van die binneland te beywer as hulle Liberië in sy geheel wou inpalm en behou (2171).

Indirekte regering is ingestel (2325) deur politieke gesag (bv regspleging en die invordering van belasting) aan die binnelandse konings en opperhoofde, bygestaan of oorheers deur regeringskommissarisse, toe te ken (2332). “In the 1920s and 1930s, the government representatives in the hinterland became laws unto themselves, using the troops under their command to humiliate chiefs, seize native property and women, and brutally enforce labor corvées [unpaid labour] and the hut tax” (2340). “Visitors to Liberia, particularly white ones, had long accused the Americoes of mistreating the natives” (2567), bv “It was not the custom in Liberia for any gentleman to carry parcels” (2559). In 1980 het hierdie soort kolonisering geëindig toe die inheemse swartes politieke beheer oor die hele land verkry het.

Daar was aanvanklik groot idealisme oor wat hierdie oudslawe in vryheid op eie inisiatief tot stand sou bring. In 1855 berig ‘n reisiger egter: “No man there has now or ever had, five acres of land cleared and in cultivation” (555). “A large proportion of the emigrants entitled to land, had not drawn it ” (1096). (In die nuwe Suid-Afrika neul die swartes voortdurend oor grond, maar die oorgrote meerderheid verkies geld bo grond.) Aanvanklik “no natives would work for the settlers” (738). “The lack of draft animals and tools didn’t help” (1130). Hoewel die setlaars dieselfde kleur as die inheemses gehad het, is hulle as indringers beskou, ten spyte van ‘n vroeë ooreenkoms met die plaaslike opperhoof oor die besetting van grond. “They paid for the island and took the cape” (800). “Their very presence led to violence” (1181). Soos een van die setlaars geskryf het: “In my present thinking if we have any ancestors they could not have been like these hostile tribes in this part of Africa for you may try and distill that principle and belief in them and do all you can for them and they still will be your enemy” (1264).

Een van die groot oorsake van wrywing was dat die setlaars, dus vrygestelde slawe, teen slawerny gekant was terwyl die inheemse swartes, veral die stamhoofde, ten gunste van die lonende slawehandel was (763, 800). “Their efforts to combat the slave trade provoked chiefs into attacking outlying colonial settlements” (1181). Die eerste ernstige skermutseling het in 1822 plaasgevind (782), waarin vier setlaars gedood is (791), gevolg deur nog ‘n aanval in dieselfde jaar (831). Die swart setlaars het vroeg reeds in opstand teen die blanke ACS-hoof gekom en die voorraadskuur geplunder, waarna die tekort aan kos ernstiger afmetings aangeneem het (873). Hierdie blanke het aan die swartes gesê: “Instead of labouring as you ought to raise food, you would obtain it by plunder” (880). In ‘n latere verslag aan die ACS oor “settler indolence and stupidity” staan: “They have never when in the U States voluntarily laboured for their own support, and now, when the stimulus of the overseer’s lash is removed, cannot be induced to exert themselves sufficiently to procure even a scanty subsistence … most of the people that comes out here by the time they get over the fever they becomes some thing like the native and wont work if they find that they can get along by stealing” (1087).

In 1824 het ‘n verdere 105 Amerikaanse setlaars aangekom (877) en in 1833 nog twee dosyn en ‘n aantal blanke sendelinge (978). “Of the 3 160 colonists who set sail for Africa between 1820 and 1833, more than 1 700 were already free; just over 1 100 had been manumitted for the purposes of emigration. The remaining few hundred were Africans seized by federal authorities in their crackdown on international slave trafficking. Over the next fourteen years, from 1833 through Liberia’s independence from the ACS in 1847, 200 free blacks and 1 500 manumitted slaves, again mostly from the Upper South, left for Liberia. The shift was a product of the dying-off of liberal planters who freed their slaves in their wills for the specific purpose of emigration, and of free blacks being swayed by the news of disease and death in Liberia as well as by abolitionist attacks on emigration as the humbuggery of the age” (978).

“Whereas fewer than 2 000 emigrants arrived in Liberia between the mid-1830s and the late 1840s, nearly 6 000 came in the dozen years leading up to the American Civil War [1861-1865]” (2109). “By 1861 … the Civil War effectively put an end to emigration from the United States” (1776; ook 2109). Daarna “Liberia began to benefit from the arrival of small numbers of highly educated and skilled West Indians” (2109). Die historikus, Eric Burin, “calculates that of the 2 887 African Americans who went to Liberia between 1831 and 1843, fully 42 percent died of disease, war with the natives, accidents, and ‘the sundry dangers of settler life'” (1035). “More than five hundred colonists … left Liberia for other destinations between 1821 and the first colony-wide census in 1843. Most went to the West Indies or joined the ranks of African American seamen … Some even returned to the United States … These failed emigrants drew the ire of those who remained in Africa because they appeared to undermine Liberia’s very reason for existence, as a refuge for the persecuted free man of color” (1333).

Die American Colonization Society het beheer oor sy eie sake, soos sy voorrade, behou maar ander besluite spoedig aan verteenwoordigers van die setlaars oorgelaat (904). Hierdie setlaarsraad is sedert 1825 toegelaat om die hoofagent van die ACS in Liberië te adviseer (1370). Diefstal en opstandigheid het egter voortgeduur (bv 946). Die filantrope in Amerika het hoopvol gebly dat die “moral desert [Africa] should rejoice and blossom as the rose” (954). “White men still ran Liberia” (1341). In 1838 het Liberië ‘n “semi-autonomous commonwealth” geword, maar al hoe meer setlaars het onafhanklikheid van die ACS begeer (1350). In 1847 is onafhanklikheid verklaar met onder meer “dignity” en “honorable ambition” as haalbare ideale. Daar was ook die aanspraak dat die setlaars “susceptible of equal refinement and capable to equal advancement in all that adorns and dignifies man” is (1358).

Die eerste Liberiese president, Joseph Jenkins Roberts (1809-1876, president 1848-1856 en 1872-1876), was “more white than black” (1427). Hy was glo slegs ‘n agste swart, al lyk dit nie so nie. Monrovië was toe ‘n gemeenskap “dominated by the light-skinned, freeborn sons and daughters” van eertydse Amerikaanse slawe (1474). “Mulattoes dominated the higher reaches of political and economic life in early Liberia” (1745). “Mulattoes typically had more money, better skills, and a higher level of education” (1791). In 1846 het die kiesers (10% van die bevolking – 1696) met ‘n klein meerderheid ten gunste van onafhanklikheid gestem, “though it excluded natives, women, and any settler with less than $25 in real property” (1629). “Race outweighed all other considerations in the thinking behind and the writing of the Liberian constitution” (1671), bv “None but persons of color shall be admitted to citizenship in this Republic” (1671) en “only citizens could own land … ‘we the people’ explicitly meant black men and women only” (1679). “In the 1860s, JJ Roberts’s ruling party feared an influx of darker-skinned people from the West Indies” (2621). “By the 1920s, the Americo elite … had become far more selective about whom they let in” (2638). Hulle wou ten alle koste die politieke mag behou. Wie het gesê swartes is nie tot rassediskriminasie/rassisme in staat nie?

Die aandrang op swart mag het ook ‘n oorheersende rol in die formulering van die huidige Suid-Afrikaanse grondwet gespeel, bv geen groepsregte vir minderheidsgroepe (soos in bv Amerika) nie terwyl die swart meerderheid as rasgroep sy wil op alle nie-swartes kan afdwing. Wanneer in die nuwe Suid-Afrika beweer word “the people” begeer die verdeling van rykdom, die oneiening van blankes se plase sonder vergoeding, ens, word uitdrukking aan die wense van swartes gegee. Ciment skryf: “The natives, who outnumbered the settlers by 25 or 50 to 1, depending on how far Liberian jurisdiction actually extended, were strangers in their own land, subject to Liberian law but excluded from citizenship … The country was divided into coastal counties, where Americo residents were citizens, and inland territories with virtually no voice in the government” (1703).

“Disease was part of a cycle of poverty and poor health that crippled initiative among new emigrants. Rather than finding their feet during the six months they were housed and fed by the ACS, recently arrived colonists spent much of the time in bed or wandering the streets in a fever-induced daze. By the end of the half-year, they had often failed to become self-sufficient. Many remained too ill to work, and unable to buy food, they starved, which triggered relapses of malaria … ‘Everybody wants doctors but none can pay them'” (1053). “Monrovia bred ‘drones (loafers) in the community and obstacles to the prosperity of Liberia'” (1139). Die skuld vir swart onvermoë word, soos tans in Suid-Afrika, op die blanke Amerikaners gepak. Soos ‘n swart setlaar dit gestel het: “It is our duty to prove that the mental and other disabilities under which the Negro labors as a result of his service antecedents are not inherent … but that they are solely the result of circumstances, to be altogether removed when those circumstances are altered” (1940).

“In the middle years of the nineteenth century, thanks in part to the settlers themselves, the Liberian hinterland was riven by fighting. The colonists’ expansion into the interior displaced villages and even whole tribes, setting off internecine warfare among the natives” (1181). “As for the wars between natives and settlers, far from having ‘ceased’, they would continue well into the twentieth century, and over much the same things that had always sparked them – trade, land, and settler arrogance” (1299). “Natives displaced by war or famine often had no alternative but to work in the colony. And there is little question that native labor was cheap and readily available” (1256). “When put to work, they had to be watched or they would slack off. They had no respect for property” (1273). “The natives do not like to be governed by a colored man and they do just as they please almost” (1281).

Van ‘n land wat met die uitsondering van ‘n klein groepie Amerikaanse basters steeds oorheersend swart is, word gesê: “The matter of color resonates in every corner of Liberian life” (1745). Dit toon dat rasbewustheid by alle mense voorkom, hetsy wit of swart. In Liberië was daar die ideaal, ten minste by die setlaars, van “a convergence of Africa and the West, a place where the best of each world would foster black self-rule” (1736). Maar nadat die swart inheemses van 1980 af politieke beheer oorgeneem het, is die land ontwesters en al hoe meer verafrika. In Suid-Afrika het die blankes eeue lank in merkwaardige mate daarin geslaag om groot dele van die land die aanskyn van Europa in Afrika te gee. Die mandaatlose oorgawe aan swart mag in 1994 het egter meegebring dat die land toenemend ontwesters en verafrika word. Die groot wenners is die (swart) politici en amptenare en nie die ander inwoners nie; nie die swart massa nie en veral nie die blankes nie.

Een van die geykte besware teen Suid-Afrikaanse blankes is dat hulle hulleself as beter as die nie-blankes beskou (het). Dieselfde kan van die bastersetlaars in Liberië en hulle eweknieë in Amerika gesê word: “After visiting a Methodist church in Charleston, a colonization agent noted that the mulatto congregants ‘utterly refused to sit promiscuously with the blacks; and that, in all relations in life, they maintain the same dignified reserve; that the two classes are as totally distinct as it is possible for them to be’ … One group of mulattoes went so far as to tell the ACS … that they would only go [to Africa] ‘provided they could have a colony to themselves'” (1799). ‘n Swart setlaar het gesê: “The mulattoes discourage all earnest patriotism and enterprise which look to the interior because of their fear of being absorbed by a people [ie Africans] they strangely persist in regarding as a foreign element … They will never succeed here or suffer us [black settlers] to succeed. And they can never be welded into the life of this African nation” (1898).

“Many blacks in turn resented and distrusted mulattoes … as mulattoes they faced not only the ‘prejudice of the white man’ but ‘the deeper hate of our more sable brethren.’ [Alexis] De Tocqueville [1805-1859] picked up on the tension and put it [in] another context, noting that ‘when quarrels originating in differences of color take place, they [mulattoes] generally side with whites'” (1807). “Thus in Liberia, where there were few whites and, after 1847, none in power, the prejudices mulattoes and blacks brought with them became magnified” (1816). Na hulle aanvanklike algemene ondersteuning van die ANC vóór en kort ná 1994 het die bruin inwoners van Suid-Afrika, veral die nie-elite, hulle mettertyd, soos die Amerikaanse basters, polities al hoe meer by die blankes geskaar.

In 1924 het Liberië se ekonomie sy grootste hupstoot gekry; nie vanweë die setlaars nie, maar danksy blanke Amerikaners. Firestone het ‘n ooreenkoms met die Liberiese regering gesluit: “a ninety-nine-year lease for a million acres at the extremely low rent of six cents an acre, per year. (Outright purchase of land by foreigners was prohibited under the Liberian constitution.) There would be no taxes either, other than a 1 percent levy on exports, and that wouldn’t start for six years. Firestone would also be granted a monopoly; no other foreigner could grow rubber in the country … Local natives would be given preferential treatment in hiring and white staff would be limited to 1 500” (2859). Let op die oorheersende rol wat swart rasbewustheid en -bevoordeling in hierdie ooreenkoms speel. Firestone “worried about Liberia reneging, by cutting a better deal with European competitors, for instance. Firestone did not like leaving anything to chance; Liberia would have to take out a $5 million loan if it wanted him [Firestone] to invest in the country as well as grant [Firestone] oversight of the nation’s finances” (2866).

Hierdie voorwaardes is in 1926 deur die Liberiese regering aanvaar sodat die land sy groot skuldlas kon afbetaal (2884). Kritici het die Firestone-ooreenkoms as die “American occupation of Liberia” beskryf (2874). “Three-quarters of a century after a band of free blacks and freed slaves had proudly declared their independence from one American institution, the American Colonization Society, their impoverished and indebted descendants had, out of necessity, capitulated to another. Liberia would remain a virtually wholly owned subsidiary of Harvey Firestone until its economic expansion after World War II” (2892). Firestone “simply paid chiefs for labor recruits” (2980), ens. Ek hoop om by ‘n ander geleentheid vollediger oor die Firestone-sage te skryf.

Oor die Amerikaanse setlaars se amptelike afkeer van slawerny is daar heelwat meer te sê. “Natives were never legally recognized as slaves, as that would have been a violation of every constitution by and for the colony” (1264). Omstreeks die voorlaaste eeuwending was daar ‘n groot oplewing in die kakaobedryf. In die Golf van Guinee, 2000 kilometer oos van Liberië, is daar ‘n eiland wat toe onder Spaanse beheer was en bekend gestaan het as Fernando Pó; tans Bioko genoem as deel van Ekwatoriaal-Guinee. Liberië se “chief export by the end of the nineteenth century was Liberian natives leased out by private Americo labor contractors, sometimes in collusion with local chiefs. Some served in King Leopold’s army of conquest in the Congo, others on plantations in the Gold Coast [Ghana] or Nigeria; a few helped dig France’s ill-fated canal in Panama. But the vast majority, tens of thousands over subsequent decades, were shipped off to plant and harvest cocao on Fernando Pó” (2933).

“By all accounts, conditions on the island were appalling – twelve-hour workdays, nights spent locked in crowded barracks, a few yams and dried fish for sustenance, and for those who stole, shirked, or protested, brutal punishment. There were even reports of overseers flogging men to death. Many others died of disease, malnutrition or exhaustion before their contracts were up” (2941). “And those who survived and returned to Liberia often went unpaid; some planters supposedly held their money in trust for them, while others outright refused to pay them” (2948).

Hierdie stelsel het die beskikbare arbeiders in Liberië verminder en die staat kon ook geen belasting hierop in nie. “To remedy both issues, the legislature issued a series of rules and laws to govern the traffic. In 1903, it required recruiters to pay a $250 licensing fee and a $5 tax on each laborer shipped, along with a $150 bond against their safe return, all of which, of course, gave Monrovia a direct interest in promoting recruitment and, with the bond, a motivation for turning a blind eye to working and living conditions on the island” (2948). In 1913 het die Liberiese president erken dat die stelsel amper soos slawerny is. Hy het ondersoek laat instel; ook na soortgelyke werksomstandighede op die Portugese eiland Sao Tomé (2956). Werktermyne is hierna tot hoogstens twee jaar beperk. Die Amerikaanse regering wou nie toelaat dat hy by hierdie arbeidsgeskil betrek word nie (2965).

“Domestic slavery was woven into the fabric of West African life, where people did not define themselves so much as autonomous individuals but through the sum of the relationships that sustained them – family, village, clan, tribe. Children and adults were regularly ‘pawned’, to use the Western term, to pay debts between families or cement alliances between clans … in the early 1930s … ‘most of the existing domestic pawns [in West Africa] do not wish to be freed, for if they were emancipated their bond to the Chief would be destroyed, and they would lose the protection of tribe. This would make them friendless outcasts and homeless individuals'” (2974).

Daar was die berugte hutbelasting. “Because natives often lacked the hard currency to pay this fee and others, governments imposed corvées. The chiefs would then select men to go off and labor for no pay and sometimes for long periods of time on public works, typically road-building or porterage” (2981). In 1930 Liberië “banned both labor exports and domestic pawning” (3152), hoewel laasgenoemde nog lank in die binneland voortgeduur het. Die Volkebond het dit selfs oorweeg om blanke administrateurs in Liberië te vestig om aanneemliker arbeidspraktyke te bevorder (3208).

In die Suid-Afrikaanse grondwet staan: “No one may be subjected to slavery, servitude or forced labour.” In ‘n land waarin daar op groot skaal nie vir bv munisipale, onderwys- en gesondheidsdienste betaal word nie en daar boonop groot werkloosheid heers, kan ‘n sterk saak, ten minste ekonomies, vir gedwonge arbeid uitgemaak word, bv om paaie te bou en in stand te hou. Die uitsonderlik groot tronkbevolking kan ook hiervoor ingespan word, des te meer omdat hulle, ten spyte van hulle onsosiale gedrag, hulle stemreg behou. ‘n Opsig waarin so ‘n innovasie as onregverdig beskryf sou kon word, is dat daar heel moontlik meer misdadigers buite as in die tronke is.

William Tubman (1895-1971, president 1944-1971) “would do more to bring his country and its political class [Americanoes] into the modern world than all his predecessors combined. Liberia’s days of forced labor and Frontier Force abuses were in the past; a new era of business opportunity – and police repression – would soon begin” (3223). “‘Uncle Shad’ had ushered in an era of unprecedented prosperity and progress, but one that included the repression of labor unions and of political dissenters” (3874). Tubman “presided over the country’s greatest economic boom” (3273). Hy het bv ‘n ooreenkoms, soortgelyk aan dié met Firestone, met die Amerikaner, Landsdell Christie, gesluit “to mine Liberia’s iron ore and pay only 15 to 20 cents per ton to Tubman’s government” (3405). “Tubman did not sell Christie land but the eighty-year lease he agreed to was a sale in all but name, as distasteful to contemporary Monrovia nationalists as the Firestone deal had been to their fathers” (3413).

“The government’s annual budget grew from a million dollars when Tubman took office in 1944 to more than $50 million in the late 1960s. Some of this new money served useful ends: paved roads fanned out from the capital … and hundreds of primary and secondary schools were built” (3430); ook klinieke (3498). Een van die groot bouprojekte herinner aan Nkandla: ‘n $20 000 “seaside Executive Mansion … [It] featured ‘an atomic bomb shelter, an underground swimming pool, a private chapel, a trophy room, a cinema and … because of the uncertainty of the city’s public utilities … its own emergency power plant, water supply and sewerage system'” (3438). Nog iets wat bekend klink: “Tubman himself was known for fathering children with at least a half dozen women, though most were of settler lineage” (3531). Daar is gesê nie Tubman nie maar “the Masons ran the country” (3369); soos eens die Guptas in Suid-Afrika?

In 1953 is Tubman se verjaardag tot ‘n openbare vakansiedag verklaar. “By the end of the decade, the birthday festivities had become an expensive traveling circus, as each county sought to outdo the others. Government workers – down to the lowliest elementary schoolteacher – had half a month’s salary withheld to pay for the increasingly lavish gifts. In 1960, Bassa [County] presented Tubman with a Chrysler, Maryland County, Tubman’s home, followed up a year later with a yacht, and in 1962, Sinoe [County] bought him an airplane” (3246). “The yacht was not intended for his personal pleasure, Tubman reasoned, but as a sign of Liberia’s dignity” (3446). “The problem soon became: what to give a president-for-life who had everything. A monument, a cultural center, and a military academy – all with Tubman’s name engraved on them – were erected in his honor” (3254). (Vergelyk dit met wat in die naam van die Nelson Mandela-manie plaaslik gedoen word.)

“Tubman called his efforts to bring twentieth-century civilization to the hinterland and to incorporate natives into Liberia’s body politic his ‘Unification Policy’. It culminated in the 1964 Unification Act, which finally put an end to the second-class citizenship of 98 persent of Liberia’s population: the act reconfigured the hinterland territories as counties and granted their propertied residents suffrage” (3498). “Though largely ignored, the old financial restrictions on voting still applied to the original coastal counties well into the 1970s” (5593). “Tubman understood the demographics of Liberia as well as any member of the settler community, and knew that making possible the full equality of the natives would quickly bring an end to Americo privilege and rule. Despite his strong early record on native matters, Tubman did little in the end to challenge the Americoes’ stranglehold on government” (3582). “He closed his ears to [native] pleas for a reconsideration of official Liberian history” (3590).

“Upon Tubman’s death, William Tolbert, Jr (1913-1980, president 1971-1980) … assumed the office” (3881). “Tolbert immediately moved to distance Monrovia from Washington, voting with the nonaligned bloc at the United Nations, allowing the Soviet Union to set up an embassy in the country, and transferring diplomatic relations from Taiwan to Beijing. He set up a commission to strip triumphant Americo-Liberianism from the nation’s symbols of sovereignty (though it ended up recommending few changes)” (3889). “He eased the political repression of the Tubman years …[and] also relaxed press restrictions” (3896). In 1973 is die Movement for Justice in Africa (MOJA) in Monrovië gestig (3905) met “African solidarity” as oogmerk (3913). ‘n Nagskool is in die hoofstad begin “which offered classes on reading, writing, and politics” (3922), soortgelyk aan die “geletterdheidsklasse” wat die swart bevrydingsbewegings met die ondersteuning van sommige linkse blankes in die vroeë jare negentig in Suid-Afrika aangebied het. Samuel Doe (1951-1990, staatshoof 1980-1986, president 1986-1990), ‘n soldaat in die Liberiese leër, was een van die leerlinge (3922). Amos Sawyer (gebore 1945, tussentydse president 1990-1994) was een van die onderwysers (4108). In 1975 is die Progressive Alliance of Liberia (PAL) deur Liberiese studente in Amerika as teenhanger vir MOJA gestig. “PAL from the beginning espoused ‘black power'” (3922), maar albei “remained elitist operations” (3946).

Dit is egter nie hierdie twee bewegings wat Tolbert tot ‘n val sou bring nie maar die verhoging van die prys van rys, die stapelvoedsel in Liberië (3953). ‘n Kwart van die rys is ingevoer en die prys is vasgestel op $22 per sak van 100 pond (3968). Te midde van inflasie het die minister van landbou voorgestel dat die prys tot $30 verhoog word. “Liberia’s largest importers of rice were companies controlled by the Tolbert family” (3976). MOJA, PAL en ander groepe het geweier om die prysverhoging te aanvaar en in opstand in Monrovië gekom. “It took three days and seven hundred troops from neighboring Guinea … to suppress the rioting. Hundreds of businesses were looted, and by official count, forty-one persons killed, though most suspected the actual total was several times that … The offenders were imprisoned, brutalized, and humiliated, until they offered up apologies, like errant children, and were released” (4026). Tolbert “lowered the price of rice, set up a commission to study the root causes of the riot – the recommendations of which he duly ignored – and eventually pardoned most of the men” (4035), hoewel party van hulle voor die geskeduleerde verkiesings van 1980 en 1981 weer opgesluit is (4083).

Die Armed Forces of Liberia (AFL) is nooit deur die Tolbert-regering as ‘n (ernstige) bedreiging beskou nie. Die soldate was egter inheemses (4092). Een van hulle was sersant Samuel Doe. Op 11 April 1980 het hy en 15 of 16 ander soldate Tolbert se ampswoning bestorm en Tolbert vermoor. Ná die staatsgreep het Doe die voorsitter en hoof van die nuwe regering, die People’s Redemption Council (PRC), geword (4115). Op hierdie manier is die politieke bewind van die Amerikaanse setlaars na 133 jaar beëindig. Dronk soldate het Monrovië op horings geneem. “Anybody with light skin or a settler pedigree was taunted by crowds and then beaten by men in uniform” (4164). Tien dae na die staatsgreep is 13 lede van die vorige bewind op 22 April 1980 op die strand van Monrovië gefusilleer (4179). Baie van diegene met ‘n ligte vel of historiese Amerikaanse verbintenis het uit die land gevlug en hulle in veral Amerika hervestig (4204). Sommige het in Liberië aangebly.

“Americoes have been overrepresented in every government since Doe’s 1980 coup, including the current one.They still own an outsize portion of the country’s lands and businesses, especially now that old property claims have been restored” (4348). Dit lyk asof die inheemse swartes in Liberië groter waarde aan hulle setlaars heg as wat die swartes in Suid-Afrika in die geval van die plaaslike blankes doen. Eers in 2008 is getuienis by ‘n Waarheids- en Versoeningskommissie gelewer, soortgelyk aan wat ons in Suid-Afrika beleef het (4186). “However corrupt, unjust, incompetent, and occasionally brutal the Americo regime had been across its 133-year reign, its crimes paled in comparison with the dictatorships, invasions, assassinations, civil wars, and anarchy that followed” (4193). Is dit ‘n spieëlbeeld van die soort gebeure wat vir ons in Suid-Afrika voorlê?

By ‘n latere geleentheid sal ek oor die geskiedenis van Liberië sedert 1980 skryf.

Leon Lemmer: Sierra Leone: Nasiebou so moeilik soos staatsbou

Ek het die logika van bruin mense probeer karakteriseer (Praag 4 en 12 Augustus 2018), waaruit blyk dat veral wat die benadering tot Afrikaans betref daar ‘n groot kulturele gaping tussen die bruin elite en blankes is. Polities en demografies is die karakterisering van swart logika van veel groter belang. Waarby ek eintlik wil uitkom, is Liberië, die “kolonie” wat vir Amerikaanse slawe gestig is. Maar die geskiedenis van Liberië het in Sierra Leone begin, gevolglik moet ek duidelikheidshalwe eers oor laasgenoemde skryf. Aan die kus van Wes-Afrika is daar drie lande wat in die Mano-kom/”basin” of -stroomgebied geleë is: Van noord na suid: Guinee, Sierra Leone en Liberië. Laasgenoemde twee grens aan Guinee en hulle geskiedenis is in verskeie opsigte deur Guinee beïnvloed. Maar Guinee was ‘n Franse kolonie (1849-1958) met ‘n koloniale geskiedenis wat heeltemal van dié van Sierra Leone en Liberië verskil. Ek beperk my aandag dus tot Sierra Leone en Liberië wat onderskeidelik veral ‘n Britse en Amerikaanse verbintenis het. Dit vergemaklik vergelyking met Suid-Afrika, hoewel ek nie elke keer ooglopende ooreenkomste of verskille gaan uitwys nie.

Die naam, Sierra Leone (letterlik leeu-bergreeks), is ‘n omvorming van die oorspronklike Portugese naam, Sierra Leoa, of the Spaanse Sierra Leona. ‘n Portugese seevaarder het reeds in 1462 die Freetown-gebied beskryf. In 1495 is ‘n Portugese handelspos daar gevestig. In die 17de eeu het Brittanje handelsposte op Bunce-eiland, naby Freetown, en York-eiland, oos van Cherbro-eiland, gehad. Sierra Leone se koloniale geskiedenis het in 1787 begin toe sommige swart Amerikaners, wat aan die Britse kant in die Amerikaanse Onafhanklikheidsoorlog (1775-1783) geveg het of Britse bo Amerikaanse gesag verkies het, hulle daar gevestig het. Party was slawe wat gedros het en tydelik ‘n heenkome in Londen gevind het. Hierdie setlaars het aanvanklik uit 400 Amerikaanse swartes en 60 blankes bestaan. In 1788 is die Freetown-gebied vir hierdie doel van die Temne-opperhoof gekoop. Die nedersetting was bekend as Granville Town. In 1792 het nog 1 200 Amerikaanse swartes via Nova Scotia, Kanada, aangekom en is Freetown gestig. Die nedersetting is aanvanklik deur ‘n maatskappy bestuur (1791-1807 – soortgelyk aan die VOC aan die Kaap) maar die gesag oor die 1 871 setlaars (1807) is in 1808 na Brittanje oorgedra.

Die Britte het Freetown hierna as hawe gebruik om slawerny op see te bestry. Onder dwang is slawe van ander lande se skepe na Britse skepe oorgeplaas. Hierdie slawe is “recaptives” genoem. “These were Africans, particularly Yoruba and Igbo people from what is now Nigeria, who had been liberated from Portuguese and Spanish slave ships by the British navy and taken to Freetown. By 1815, over six thousand had landed and in the 1820s and 1830s thousands more arrived each year until the final shipload disembarked in 1863. Some came from as far afield as the Congo” (David Harris, bron hier onder, Kindle 224). In die suide is die groot eiland Sherbro (600 vk km), met Bonthe as hawe, en die naby geleë Turner-skiereiland (110 km lank) van vroeg af ook by die Britse koloniale bedrywighede betrek. In 1815 het 88 bevryde Amerikaanse slawe op Sherbro aangekom; ‘n kleedrepetisie van Liberië se setlaar-voorgeskiedenis. Die water was ondrinkbaar en malaria het sy tol geëis. Die oorblywende sestigtal is spoedig in Fourah-baai by Freetown hervestig. Die Turner-skiereiland is in 1815 deur die Britte beset en Sherbro is in 1861 geannekseer om die Franse te fnuik.

Sendelinge het reeds in 1804 hulle opwagting in Freetown gemaak. Op hierdie manier is die Engelse taal en die christelike godsdiens in Sierra Leone gevestig. Wat ek interessant vind, is dat die setlaars oorwegend swart was, dat sommige van hulle die draers van (‘n mate van) Westerse beskawing was en dat hulle in baie opsigte dieselfde probleme met die inheemses as die blankes aan die Kaap ondervind het. Van die begin af was daar skermutselinge tussen die setlaars en die inheemse bevolking. In 1789 het die Temne Granville Town vernietig. In 1801 is hulle aanval op Freetown afgeweer. In 1800 het ontevrede setlaars in opstand gekom en het die Britte 500 Marone (gedroste slawe) uit Jamaika verskeep om die opstand te onderdruk. Tydens en ná die Napoleontiese oorloë (1803-1815) is Wes-Indiese en swart Afrikane wat aan die Britse kant geveg het in Freetown hervestig. Dit lyk asof die Britte Liberië as ‘n stortingsterrein gebruik het vir swartes wat in oorloë nuttig gebruik is maar nie in Brittanje welkom was nie.

Die kompeterende Franse kolonialisme het ook groot probleme vir die Britte veroorsaak, bv hulle plundering van Freetown in 1794 en die besetting van gebiede in die binneland van Sierra Leone. Die Britse bewind het periodiek meer grond aangekoop en in 1896 die res van Sierra Leone tot ‘n Britse protektoraat verklaar. Dit het gevolg op die Berlynse konferensie van 1884/5 waarvolgens die koloniale moondhede grondgebied daadwerklik moet beset én beheer as hulle hulle aanspraak op ‘n land wou beveilig; dus “effective occupation of the hinterland of coastal claims” (Harris 197, 344). Die verklaring tot protektoraat was enersyds om die Franse uit te hou en andersyds om die stamgevegte onder die inheemse swartes aan bande te lê. Dat swartes in Afrika voor die koms van die blankes (dus voor kolonialisme) idillies en vreedsaam saamgeleef het, is ‘n mite. Om die administratiewe koste te bestry, is ‘n hut-belasting ingestel. In 1898 het die Temne-stam in die noordweste en die Mende-stam in die suidooste hierteen in opstand gekom. Blanke sendelinge, polisiemanne en staatsamptenare is vermoor. Honderde lewens het in die slag gebly.

Om beheer in die binneland uit te oefen, het die Britte gepoog om die samewerking van die stamhoofde te verkry. Spoorweë is van 1896 tot 1914 aangelê, hoewel die koste hiervan steeds nie verhaal was toe die meeste spoorlyne in 1971 gesluit is nie. Hierna het die beloofde verbetering van die padnetwerk egter grootliks agterweë gebly. Skole is opgerig. Slawehandel is verbied, maar tuisgebaseerde/”domestic” slawerny is voortgesit totdat daar eers in 1928 ‘n algehele verbod daarop geplaas is. [In Suidelike Afrika het die Britte die slawe reeds in 1834 vrygestel, dus bykans ‘n eeu vroeër, en in 1838 is hulle inboeking, as oorgangsmaatreël, ook opgehef. Dit was teen Afrikaner-slawe-eienaars gemik, want die Britte het “die Britse setlaars van 1820 verbied … om slawe te besit” (Hermann Giliomee, Die Afrikaners: ‘n Biografie, Kaapstad: Tafelberg, 2004, p 71). Daar is klaarblyklik ‘n reuse verskil tussen hoe die Britse regering blanke slawe-eienaars in Suidelike Afrika en swart slawe-eienaars in Sierra Leone behandel het, terwyl die swart eienaars hoogs waarskynlik hulle slawe (baie) slegter as die blanke eienaars versorg het.] Die meeste slawe het (soos in die Amerikaanse Suide) na vrystelling verkies om in diens van hulle vorige eienaars te bly. Die rede vir die stadige uitfasering van slawerny was dat die stamhoofde en die swart elite in Sierra Leone die grootste slawe-eienaars en -handelaars was en die Britte hulle nie wou vervreem nie. Gedwonge arbeid is deur die stamhoofde as deel van hulle gewoontereg beskou. Wat hier staan, gee ‘n ander perspektief op slawerny as wat deesdae polities byderwets aan ons voorgehou word.

‘n Kreoolse setlaarbevolking, die Krios, het aan die kus, veral in Freetown, ontstaan, met Engels as die amptelike taal en die Engels-gebaseerde Krio as omgangstaal, wat ook woorde uit Yoruba, Portugees, Frans en inheemse tale oorgeneem het. In die noorde en in die land in sy geheel is Islam dominant en in die suide animistiese inheemse godsdienste, asook die christelike religie. (Animisme: Alles in die natuur het ‘n siel.) Freetown in die weste was die koloniale hoofstad en Bo na die ooste toe die hoofstad van die protektoraat. Die Britse regstelsel is in die kolonie gebruik maar by uitstek inheemse stamreg in die protektoraat. Ystererts is in 1926 ontdek en spoeldiamante in 1930, wat onder andere Libanese na die land gelok het. In 1935 het die De Beers-maatskappy die monopolie in die diamanthandel bekom. Dit het tot 1974 voortgeduur. Ten einde smokkelhandel te beperk, is die stamhoofde se vergoeding uitermate verhoog: “A process which did not reduce illicit mining but did serve to further increase chiefly power” (Harris 477).

Die voorafgaande uiteensetting is gebaseer op inligting uit verskeie bronne, onder meer die Encyclopaedia Britannica en die Wikipedia. Maar ek maak voorts gebruik van veral David Harris se uitstekende boek, Sierra Leone: A political history (New York: Oxford University Press, 2014, 245p; Amazon Kindle $16,55). Harris het baie tyd as navorser in Sierra Leone deurgebring. “I have spent fifteen years visiting, researching and living in Sierra Leone” (Kindle 54). Hierdie land is ook die onderwerp van sy doktorale proefskrif. Die teks toon dat hy buitengewoon goed oor toestande in Afrika ingelig is, insluitende Suidelike Afrika. In sy inleiding noem Harris dat Sierra Leone omtrent so groot soos Ierland is en dat dit ‘n bevolking van sowat 6 miljoen mense het. Ook dat dit een van die armste lande in die wêreld is. Dit is ‘n geval van “poverty with rights” (2911). Sowat 60 tot 70% van die staatsbegroting is aan buitelandse finansiële hulp te danke (2431). Die boek handel onder meer oor die “faltering efforts to build a cohesive nation and a functioning state” (61). Sake word bemoeilik omdat daar byna 200 stamme en sowat 16 etniese groepe is. Naas die nasionale is daar dus sterk sub-nasionale identiteite (67). Daar is die kontras tussen die eertydse kolonie (Freetown en die kusstreke) en die eertydse protektoraat, dus die binneland; vandaar die latere pogings tot desentralisering. Daar is die verskil tussen moderne en tradisionele gesag (bv in die regsorde). Naas gekose lede het 12 opperhoofde deesdae sitting in die parlement (2251, 3108).

Die Krios of setlaars van Amerikaanse oorsprong was bekend met die Westerse leefwyse en het dit in hierdie Afrika-kolonie toegepas, bv in die boustyl van die huise en in hulle kleredrag, al was die klere glad nie vir tropiese weerstoestande geskik nie. Die inheemse swartes het die setlaars beskou as “savvy niggers or trousered Africans” (321) en ook as “degenerated and interlopers” (435). Die Krios het as ‘t ware as “interpreters of Western culture to other Africans” opgetree (259). “They saw themselves as socially superior to indigenous Sierra Leoneans and in a paternal sense responsible for educating them in the benefits of more appropriate ways of living … Krios were also seen and saw themselves as ‘the intellectual leaders, the vanguard of political and social advance in West Africa’. In 1853, Colony inhabitants were given British citizenship, which officially put them on a different footing to the bulk of other Sierra Leoneans” (266). Die neiging tot of aanvoeling vir etniese meerderwaardigheid is dus nie tot blanke setlaars beperk nie.

Namate Afrikanisering en “demokratisering” toegeneem het, het die inheemses die koloniale owerheid en die Krios, dus daardie twee groepe waaraan Sierra Leone by uitstek sy ontwikkeling te danke het, al hoe meer geminag en veroordeel. Die eerste staatshoof ná politieke onafhanklikheid in 1961, Milton Margai, het gesê: “The Krios were a handful of foreigners to whom their forefathers had given shelter, who imagined themselves to be superior because they aped Western modes of living but who had never breathed the true spirit of independence” (685). Sedert 1994 ervaar blankes in Suid-Afrika soortgelyke verguising asook snode ondankbaarheid. In Sierra Leone was daar instansies en individue wat onafhanklikheid vir die kolonie apart van die protektoraat bepleit het (685); soortgelyk aan pogings in Suid-Afrika om die Kaapprovinsie, of die Wes-Kaap, of Natal, onafhanklik van die res van die land te maak, of om tuislande vir etniese groepe te stig.

Die Krios was aanvanklik suksesvol in die koloniale staatsdiens en in die professies. Maar hulle was en is ‘n minderheid in die totale landsbevolking. Namate die Britse owerheid voorkeur aan die protektoraat en die stamhoofde bo die kolonie gegee het, is die Krios al hoe meer gemarginaliseer. “The decision to integrate the Colony and the Protectorate initiated a fraught and piecemeal process that lasted from 1922 to 1951 and further changed the political balance, thus undermining the Krios” (547). Ná politieke onafhanklikheid in 1961 is die staatsdiens ont-Krios en met inheemses geafrikaniseer: “Supposedly apolitical civil service posts up to the top echelons were also handed to supporters, thus accelerating erosion of the independence of the civil service” (1013), soortgelyk aan wat in die nuwe Suid-Afrika gebeur.

‘n Hoë prys, bv weens ondoeltreffendheid, word vir die afrikanisering van die staatsdiens betaal. In 2007 is bv vasgestel dat net 125 van die 236 top staatsamptenare by hulle werk was (2457). “Across the board, one can readily find continuing evidence of incompetence, unwillingness to work, deliberate obfuscation, and blatant corruption and intimidation” (2876). In die geval van die polisiediens is daar “bribes at roadblocks and stories of police collusion in robberies and of continued political bias” (2423). Dit klink bekend.

In die nuwe Suid-Afrika is die staatsdiens op ‘n brutale wyse ontwit en oorgetransformeer sodat daar tans heelwat meer as 80% swart amptenare is. Hierdie verswartingsproses, oftewel verkamerading, word meedoënloos en suiwer rassisties voortgesit. In Suid-Afrika, soos in Sierra Leone (1143), is doelbewuste homogenisering aan die orde van die dag, waarin blanke belange, bv Afrikanerbelange soos Afrikaans, nie hulle regmatige plek gegun word nie. Vergelyk die voorafgaande ook met FW de Klerk se belofte in 1992 dat geen blanke sy pos sou verloor nie.

In 1951 was die bevolkingsverhouding 2 miljoen in die protektoraat en 60 000 in die kolonie (580). Daar was bv ‘n tyd toe die inwoners van die kolonie geletterd en eiendomseienaars moes wees om te kan stem (554). In die geval van die protektoraat het slegs die inwoners wat belasting betaal het, stemreg gehad (699). Sodanige kwalitatiewe vereistes sou tot voordeel van die Krios in Sierra Leone en die blankes in Suid-afrika en sekerlik tot algemene voordeel van albei lande gewees het. Pleks daarvan kan alle volwassenes wat asemhaal deesdae in albei lande stem, afgesien daarvan of hulle tot voordeel of nadeel van hierdie lande bestaan. ‘n Gepeupelkrasie bevoordeel die gepeupel maar nie die land nie.

Die stamhoofde is in die Britse administrasie gekoöpteer, “where obedience was rewarded and resistance punished by removal from office” (450). “The extent to which the British were able to shift Protectorate society into Western ways of thinking and doing … was rather limited” (513). Sedert 1948 het die volgende absurditeit ten koste van die Krios bestaan: “Voting rights were … extended to non-Krio Freetonians, a right not held by Krios living in the Protectorate … to pacify the hinterland” (600). Soos in Suid-Afrika was (potensiële) geweldpleging deur die inheemse swartes ‘n instrument vir bemagtiging, dus die bevoordeling van swartes bo ander groepe. Die stamhoofde het hulleself in selfs groter mate as die gepeupel bevoordeel, wat eweneens tot geweld gelei het.

Die volgende klink bekend omdat elemente daarvan ook ruimskoots in die nuwe Suid-Afrika by bv ANC-politici aangetref word: “The riots in 1955 … spread throughout the Protectorate in 1956 … [They] were aimed at the chiefs who had enriched themselves with houses and cars through local tax corruption, tribute including forced labour, and market protection” (712). Nog iets oor stemreg: Aan die Libanese, wat reeds baie dekades lank in Sierra Leone gewoon het, is die reg op burgerskap eers in 2010 toegestaan (3053). Dus: Blanke regerings diskrimineer soms teen nie-blankes, maar as swartes aan die bewind is, word daar soms ook teen blankes gediskrimineer, soos tans in buitensporige mate in Suid-Afrika.

“In many ways it was the colonial period that did most to codify rules, territorially define chiefdoms and solidify and politicise ethnic identities. British notions of scientific classification and the need to parcel people into groups for administrative purposes meant the gradual reifying of ethnicity and chieftaincy” (379). “The British did not subscribe to French and Portuguese notions of assimilation” (477). Hierin lê die oorsprong van rasse-segregasie as politieke beleid. Dit is die Britte eerder as die Afrikaners wat rasseskeiding/apartheid uitgevind het. In werklikheid is rasse-segregasie egter die uitlewing van mense se natuurlike aard; dus dat mense verkies om met mense wat tot hulle kultuurgroep behoort, te assosieer; des te meer as daar groot ontwikkelings- en/of kulturele verskille is.

“It has been argued that ‘tradition’ was invented during colonialism … whilst holding some truth, the idea of inventing ‘tradition’ wholesale is unlikely as the colonial authorities required something legitimate and recognisable on which to build. Perceiving identity as somehow primordial and unchanging is of course fanciful, but it is also important to see the limits of both constructivism and the notion that identity has little other substance than its instrumental use to gain advantage or resources” (385). Deesdae word dikwels beweer dat ras ‘n konstruksie en dus oneg/fiktief is. In werklikheid is rasseklassifikasie (bv blank, bruin, swart, Asiaat) op identifiseerbare liggaamlike en geestelike/kulturele kenmerke gebaseer. Die ANC-regering maak steeds met oorgawe gebruik/misbruik van die tradisionele of apartheidsklassifikasie van rasse, etnisiteite en kultuurgroepe ten einde swartes te bevoordeel en veral blankes, in die besonder Afrikaners, te benadeel.

“Many Colony laws, particularly those pertaining to land tenure and ownership, were not extended to the Protectorate. It was declared that Protectorate land belonged to the people and could not be bought and sold” (526). “African history suggests the reassertion of modified pre-colonial patterns of rule or ‘re-traditionalisation'” (629). Is dit nie dieselfde primitiewe Afrika-benadering wat nou ook in Suid-Afrika toegepas word nie? Die inheemses het nooit die grond gekoop en besit nie; bloot sommige daarvan geokkupeer, soms selfs op ‘n nomadiese grondslag. In Suid-Afrika het ten minste die huidige geslag blankes (maar ook talle vorige geslagte) die grond gekoop en verbeterings daarop aangebring; bv barre grond in produktiewe plase omskep. Ingevolge die ANC se beleid moet die blankes aan die swartes teruggee wat van hulle gesteel is; vandaar die aandrang dat geen vergoeding betaal hoef te word nie.

Die blankes het nie (ontwikkelde) plase van die swartes gesteel nie, gevolglik kan daar geen sprake van die teruggawe van gesteelde eiendom wees nie. Wat ons hier mee te make het, is nie weerwraak nie maar wraak, diefstal en uitbuiting in hulle suiwerste vorme. Wraak is nie versoenbaar met die ideaal van versoening nie. Die kuur vir die beweerde ou wonde van een groep is nie om nuwe wonde aan ‘n ander groep toe te dien nie. Om iets in ruil vir niks te ontvang, is nie ‘n mensereg nie. Wat hier vorm aanneem, is opportunitiese, hedonistiese parasitisme. Onteiening sonder vergoeding is ‘n uiterste pro-swart, anti-blanke maatreël wat deur die blankes tot die uiterste teengestaan behoort te word.

Die jongste politieke geskiedenis van Sierra Leone kan soos volg opgesom word: “Sierra Leone became independent from the United Kingdom on 27 April 1961, led by Sir Milton Margai. Siaka Stevens’ party, the APC defeated the ruling SLPP in the 1967 Sierra Leone parliamentary elections. Stevens ruled Sierra Leone from 1968 to 1985. While in office, Stevens suppressed oppositions and critics of his government. Some senior military and government officials convicted for trying to overthrow his government were executed. In 1971, Stevens abolished Sierra Leone’s parliamentary government system and declared Sierra Leone a presidential republic. Sierra Leone was a one party state from 1978 to 1985, in which Stevens’ APC was the only legal political party in the country. The current constitution of Sierra Leone, that includes multi party democracy was adopted in 1991 by the government of President Joseph Saidu Momoh, Stevens’ hand picked successor.

“In 1991, a rebel group known as the Revolutionary United Front led by former Sierra Leone army Corporal Foday Sankoh launched a brutal civil war against the Sierra Leone government. In 1992 the military toppled Momoh from power. In 1996 Brigadier General Julius Maada Bio returned the country to multi party democracy and the 1991 constitution was reestablished. Bio handed power to Ahmad Tejan Kabbah of the SLPP after his victory in the 1996 Sierra Leone presidential election. In May 1997, the military overthrew president Kabbah. However, in February 1998, a coalition of West African Ecowas armed forces lead by Nigeria removed the military junta from power by military force and president Kabbah was reinstated as president. In 1998, the leaders of the coup were executed after they were convicted and sentenced to death by a court martial in Freetown. Sierra Leone has had an uninterrupted democracy since 1998 to the present. In January 2002, President Ahmad Tejan Kabbah fulfilled his campaign promise by officially ending the civil war as the rebels were defeated by military force with the help and support of Ecowas, the British government, the African Union, and the United Nations” (Wikipedia).

Weens afrikanisering is Sierra Leone se weermag ernstig verswak (Harris 1006). “That the state and armed forces of Sierra Leone were in no condition by the early 1990s to resist any sort of invasion or insurrection is one area of agreement in the debates concerning the civil war. The armed forces had … a ‘practically non-existent ability to respond to threats … The most meagre of incursions into the ill-controlled and forested border areas would have had at least some success” (1527). Die vraag is of sodanige gebrek aan doeltreffendheid nie ook die oorgeafrikaniseerde weermag van die nuwe Suid-Afrika kenmerk nie. Dink aan die stroom onwettige immigrante wat deurlopend en feitlik ongehinderd die land binnesypel. Die huidige Suid-Afrikaanse weermag het Nelson Mandela se terroristiese MK as grondslag. “In military terms MK has to be judged one of the least effective armies in modern history” (Janet Cherry, Umkhonto Wesizwe, Auckland Park: Jacana, 2011, p 141).

“A weak state is always prone to penetration from outside forces in whatever guise” (Harris 1628). In Sierra Leone het ‘n groep Suid-Afrikaanse huursoldate, Executive Outcomes, van 1995 tot 1997 groot militêre sukses behaal. “In exchange for future mining concessions, Executive Outcomes arrived with around 300 men, helicopters, troop transporters, considerable weaponry and experience in fighting for both UNITA and MPLA in Angola … the war was swiftly brought under control” (1897). Let op dat hierdie huursoldate in Angola agtereenvolgend aan albei kante in die burgeroorlog geveg het. In Sierra Leone het Executive Outcomes militêre opleiding en wapens nie net aan pro-regeringsmagte verskaf nie (1897), maar ook aan die rebelle (2097). Huursoldate is per definisie koopbaar. Die punt is: Daar is nie ‘n plaasvervanger vir goed opgeleide, ervare soldate van hoë gehalte nie. Die tragedie is: Executive Outcomes het in bv Angola en Sierra Leone “‘n verskil gemaak” maar nie in Suid-Afrika nie.

Moenie dink dat Ecowas ‘n ongekwalifiseerde seën vir Sierra Leone was nie. Sy militêre mag was as Ecomog bekend. Hierdie soldate het hulle aan magsvergrype, insluitende diefstal, skuldig gemaak. In die volksmond is gesê Ecomog beteken: “Every Car Or Moveable Object Gone” (2043). Die Nigeriërs in Ecomog “were digging for daimonds and sometimes selling arms to their opponents” (2097). Demokrasie het dus maar ‘n stamperige geskiedenis in Sierra Leone gehad, met dikwels eerder die weermag as “die mense” in beheer. Toe die land ‘n eenpartystaat was, is geredeneer “that democracy was a luxury that African states could ill afford” (1136). Die vraag is of dit nie ook vir Suid-Afrika voorlê nie. “One would be bound to question the long-term stability of a democratic system built on such foundations as in Sierra Leone and indeed in many other African states” (2785).

Tot die eer van Sierra Leone kan gesê word: “Nationalisation of foreign assets was never considered … Foreign investment was indeed welcomed with tax breaks and mining and farming remained in the private sector” (986). Kan dit wees dat die Krios daarin geslaag het om ‘n groter mate van voortgesette verwestering in Sierra Leone te bewerkstellig as die blankes in Suid-Afrika? Plaaslik word nie net buitelandse beleggings deur nasionalisering bedreig en dus ontmoedig nie, maar selfs ook die eiendomsreg van blankes wat oor 366 jaar voortrefliker bydraes as enige ander groep tot die ontwikkeling van die land gelewer het.

By die nuwe inheemse bewindhebbers in sowel Sierra Leone as Suid-Afrika is daar ‘n skaamteloosheid in die hede (1799, 2118), gebaseer op gewetenloosheid oor hulle verlede. Dit is vir my ‘n steen des aanstoots. Die brutalisering van die daaglikse lewe is die weersinwekkendste kenmerk van die nuwe Suid-Afrika; die wetteloosheid en doodgewone onbeskaafdheid wat hoogty vier. Harris gebruik die woord “brutalisation” telkens as hy toestande in Sierra Leone beskryf (1316, 1635, 1911, 2126, 3140, 3147). ‘n Ander prominente kenmerk van die nuwe Suid-Afrika is korrupsie, oftewel steelsug. In Sierra Leone het dieselfde gebeur. “By the early 1980s Stevens’ non-budgeted discretionary spending was estimated at more than 60 per cent of actual budget” (1423). Hiermee is seker genoeg karakteriserings verskaf, asook ooreenkomste tussen die twee lande uitgewys.

Leon Lemmer: ‘n Manifes vir blanke etniese nasionaliste

Daar is veral twee behoudende, of konserwatiewe, hedendaagse Amerikaanse outeurs wat met hulle skrywes uitmuntende bydraes lewer. Ek verwys na Jared Taylor en Greg Johnson. Dit is asof hulle in boek na boek daarin slaag om hulle insigte te verfyn en dat hulle hulle idees al hoe duideliker formuleer. Van albei is daar ‘n hele aantal boeke in Kindle-weergawes by Amazon beskikbaar. Daar sal ongetwyfeld aksentverskille by hulle voorkom, maar ek het nog nie probeer om hulle opvattings te vergelyk nie. Wat prysenswaardig is, is dat hulle mekaar respekteer en ondersteun. Ek het in vorige rubrieke reeds na albei verwys. Taylor is die redakteur van die tydskrif, American Renaissance. Hy het die plaaslike Suidlanders ondersteun. Ek het al sy boek, Face to face with race (2014), bespreek (Praag 23.11.2014). Vandag kom die volgende boek van Johnson aan die beurt: The white nationalist manifesto (San Francisco: Counter-Currents Publishing, 2018, 159p; Amazon Kindle $4,01). Johnson se tydskrif is North American New Right. In sy jongste boek verwys Johnson by twee geleenthede met waardering na Taylor (Kindle 159, 1012). Waarmee albei besig is, is metapolitiek, dus “creating the conditions necessary for political success” (131). Soos Taylor is Johnson diep bewus van en goed ingelig oor gebeure en toestande in Suid-Afrika. Wat die blankes in 1990/94 mandaatloos en heeltemal onverdiend plaaslik aangedoen is, is die scenario wat albei outeurs ten alle koste in Amerika wil vermy.

“The greatest difficulty I faced in writing this manifesto is the feeling that I was repeating myself. Most of the ideas – and many of the words – in this book will be familiar to the readers of my five earlier books … and various uncollected online writings. But I prefer to think of my earlier works as a rehearsal for this manifesto. The purpose of this book is not to be novel, but to offer a clear, concise, and persuasive synthesis of arguments that I have been developing for more than a decade” (139). Dus, as u een van Johnson se boeke wil lees, is hierdie die aangewese een. “This entire book is an essay in metapolitics” (1520). “Basic metapolitical ideas include questions of identity (who are we, and who isn’t us?), morality (what are our duties to ourselves, our nations, our race, and other nations and races?), and practicality (how can we actually create white homelands?)” (1520).

“Whites have gone from being about 90% of the US population in 1965 to about 60% today, and in many locations and age groups we are already a minority. Whites are projected to slip below 50% op the population around 2042. In a democracy, that inevitably means political disempowerment … If white Americans want to see what life is like as a dispised minority in a majority non-white society, they need only look at South Africa today” (70). In Amerika gun die blanke meerderheid ruim bevoordeling aan minderheidsgroepe, maar hulle besef dat ‘n swart meerderheid in Amerika, soos in Suid-Afrika, nie minderheidsregte aan blankes sal gun nie. In Suid-Afrika geniet die blankes selfs nie eens gelyke regte met swartes nie. Op talle maniere word daar doelbewus en suiwer rassisties teen blankes gediskrimineer. In die veel geprese Grondwet van 1996 word geen voorsiening vir ‘n keerdatum hiervoor gemaak nie. Rassediskriminasie teen blanke Suid-Afrikaners kan dus tot in die oneindige voortgesit word. Hou ook in gedagte dat minderheidsgroepe in Amerika grootliks volgens ras stem. Dit is net in die geval van blanke kiesers dat ‘n beduidende persentasie met hulle stemme uitdrukking aan hulle anti-blanke gesindheid gee. Die Amerikaanse blankes kan dus lank voordat hulle demografies ‘n minderheid word, beheer oor die politieke mag verloor. Dit is waarom Donald Trump se oorwinning in die jongste presidentsverkiesing so onverwags was en so merkwaardig is. Anders as wat die massa-inligtingsmedia voorgegee het, was en is die meerderheid blanke Amerikaanse kiesers hartlik gatvol vir progessiewe of linkse elemente soos die Clintons en Obamas.

Demokrasie is ‘n politieke stelsel wat glad nie tot doeltreffende regering in Suid-Afrika kan lei nie, onder meer omdat daar te veel ongeletterde, swak ingeligte en maklik intimideer- en misleibare kiesers is. Maar hierdie skyndemokrasie bied die sleutel tot swart politieke mag. In Amerika besef mense soos Johnson dat voortgesette demokrasie nie net die blanke politieke mag gaan vernietig nie, maar ook Amerika as die voorspoedigste Westerse en wêreldland: “In the present system, we have no future … Loss of hope for the future is what ties together a whole array of social pathologies afflicting white Americans … the collapse has been spiritual” (79). Ek vra my af: Is die apatie by so baie Afrikaners nie dalk op ‘n soortgelyke wyse toeskryfbaar aan die hopeloosheid van ons huidige en veral langtermyn-situasie nie?

Teen die verwagting in het die winde van verandering die Afrikaner omgewaai. In ‘n groot mate is dít die onontwykbare waarheid: Die Afrikaner het gaan lê en is in sy bed dood. FW de Klerk en sy groepie medepligtiges het met hulle hemelskreiende verraad die Afrikaner die doodskoot toegedien. Die balke en skarniere wat die Afrikanerdom bymekaar gehou het, is in die naam van (mede)menslikheid afgetakel. Dit is gedoen sonder om in ag te neem wat Immanuel Kant (1724-1804) en later ook Isaiah Berlin (1909-1997) gesê het: “From the crooked timber of humanity, no straight thing was ever made.” In ‘n ander bron staan: “The spirited part of the soul is intimately tied to one’s sense of belonging to a political community with ethno-cultural markers. Without this spirited part members of a community eventually lose their sense of collective pride, honor, and will to survive as a political people” (Ricardo Duchesne, Canada in decay: Mass immigration, diversity, and the ethnocide of European Canadians, London: Black House Publishing, 2017, 374p; Amazon Kindle $7.56; 4367).

“The entire political establishment in virtually every white country is committed to the policies that are driving white demographic decline: the destruction of the family* and the denigration of motherhood;** the promotion of hedonism and selfishness;*** encouraging multiculturalism, race-mixing, and race-replacement immigration; and the cult of ‘diversity’, which is just an euphemism for replacing whites with non-whites.**** If whites have no future in the current system, then we will simply have to set up a new one. That is the goal of White Nationalism. To give our people a future again, we need a new political vision and new political leadership … White nationalism is a form of white identity politics. White identity politics, at the minimum, means that whites think of ourselves as members of an ethnic group, with collective interests, and defend those interests against conflicting groups in the political realm” (Johnson 87). Ek is moeg vir die pryssange wat daar vir swart nasionalisme, selfs swart pan-Afrika-nasionalisme, weergalm terwyl daar dadelik helftige beswaar teen Afrikanernasionalisme opklink, asof dit iets uit die bose is pleks van dit as ‘n fundamentele mensereg te erken.

[* Weens kulturele marxisme.

** Weens militante (dikwels lesbiese) feminisme.

*** Dink aan die buitensporige vergoeding, luukse ampswonings en -motors, reis- en verblyfkoste, asook ander byvoordele van (onbekwame) ANC-leiers, wat valslik beweer dat hulle oor die armste van die armes begaan is.

**** Byvoorbeeld aan die Universiteit Stellenbosch (US) deur Wim de Villiers, die laksmannetjie van Afrikaans. Die afskaling van Afrikaans as onderrigmedium bring die inkorting van diversiteit/verskeidenheid mee.]

“White Nationalism, however, is not white supremacism, because we seek to replace multiracial, multicultural societies with racially and culturally homogeneous homelands, which we call ‘ethnostates’. Ethnonationalism is a universal right possessed by all races and peoples. White Nationalism is ethnonationalism for whites. White nationalism simply means the right of all white people to sovereign homelands. We recognize that some peoples might not wish to exercise this right … But if a people chooses national self-determination, nobody has the right to oppose them” (96). Dit gaan nie om ‘n tuisland vir generiese (dus alle) blankes nie, maar selfbeskikking in (potensieel) ‘n eie tuisland vir iedere etniese groep (105). Dus nie ‘n rasgebaseerde tuisland vir alle blanke Suid-Afrikaners nie, maar etniesgebaseerde tuislande, bv onder meer ‘n tuisland spesifiek (en sover prakties moontlik uitsluitlik) vir Afrikaners.

“White extinction is not an alarmist fantasy, but an alarming fact” (167). As dit vir Amerika en op langer termyn selfs moontlik vir die res van die wêreld geld, hoeveel te meer nie vir blankes in Afrika, insluitende die nuwe Suid-Afrika, nie? “Human beings – whites especially – do have an advantage over other species: our intelligence and creativity can help us to discover and defeat the causes of extinction” (195). Blanke egpare moet gemiddeld eerder drie pleks van twee of minder kinders hê sodat blankes as ‘n groep eerder meer as minder word (203). Uiteraard moet rasvermenging vermy word. Anders as voorheen, bv in Suid-Afrika, is daar nie meer ‘n verbod op rasvermenging nie. In die Weste, anders as in bv die Ooste, word rasvermenging in werklikheid aangemoedig (239). “Hybridization”, wat deur mense soos Nico Koopman gepropageer word, word “genetic pollution” genoem (212). Koopman is ‘n voorstander nie slegs van biologiese verbastering nie, maar sommer ook van taalverbastering of -vermenging, bv Kaaps.

‘n Ander faktor wat teengewerk moet word as blankes wil bly voortbestaan, is volksmoord/”genocide” (212); ‘n verskynsel wat die afgelope tyd spesifiek met verwysing na Suid-Afrikaanse blankes druk bespreek is. Johnson onderskei twee soorte volksmoord: “Hot genocide is the quick and violent extermination of a group. Cold genocide is the slow destruction of a group simply by establishing conditions that make its long-term survival impossible” (221). In Suid-Afrika het ons tans met koue volksmoord te make, maar dit sluit nie die moontlikheid uit dat dit al hoe warmer volksmoord kan word nie. Johnson haal uit die Verenigde Nasies se 1948-konvensie oor volksmoord aan (278). Die biologiese voortbestaan van blankes kan verseker (of ten minste verbeter) word deur hulle lewens in reservate, oftewel tuislande, te beskerm, soortgelyk aan dié wat steeds in Amerika vir Indiane bestaan; dus met ras- of etnisiteit as grondslag. Reservate is ‘n bewese manier om die lewens van diere te beskerm (366). Waarom dan nie ook die lewens van die blankes wat sekerlik waardevoller as diere is nie?

Maar naas die voorkoming van biologiese volksmoord, behoort daar ook teen kulturele volksmoord gewaak te word (366). Dit is iets wat buitensporige afmetings in die nuwe Suid-Afrika aanneem, bv die afskaling van Afrikaans, die vernietiging van monumente, openbare herbenamings, die herskrywing van die geskiedenis, ens. Die blankes moet die moed hê om hulle kulturele goedere te bewaar en wat vernietig is, terug te eis. Daarvoor is selfvertroue en selftrots nodig (366) – nie misplaaste skuldgevoelens nie. “As Alain de Benoist pointed out, appeals to white guilt are almost always part of a moral swindle, in which people who have not actually suffered anything demand atonement, money and privileges from people who have not actually wronged them. These uncomfortable facts are concealed by the fact that all whites are collectively held responsible for the acts of some white people, whereas all non-whites claim collective aggrievement because of the suffering of some non-whites at white hands. But if it is legitimate for whites to feel collective guilt for the crimes of some white people, isn’t it also legitimate for whites to feel collective pride in the achievement of some white people?” (384).

“If we start tallying up all the positive achievements of white people in science, technology, medicine, the arts, politics, the fight to save the natural world, etc, they rapidly outweigh all the negatives, leading us to conclude that white extinction would be a great tragedy for the planet. Furthermore, does collective guilt only apply to whites? Do only non-whites have collective grievances? Are only non-whites owed collective apologies and reparations? Are Asians collectively guilty for the Mongol invasions of Europe? Are Muslims collectively guilty for the Muslim invasions of Europe? Are whites collectively owed apologies and reparations? Does the Arab world owe reparations to Africa for their part of the slave trade? Do blacks in Africa owe reparations to blacks in the New World for their role in the slave trade?” (393).

“One of the greatest causes of unsafe breeding environments [for whites] is the presence of non-whites. Just as pandas do not breed well in captivity, whites do not breed well in [racially] diverse environments. In the past, whites had high birthrates while surrounded by non-whites. But these non-whites were enslaved or otherwise subordinate and forced to emulate white standards of behaviour. So whites specifically feel unsafe around free and unassimilated non-white populations, such as we find in modern multicultural societies” (221). Talle kere moes ek aanhoor dat blanke egpare dit onwys ag om kinders in die nuwe Suid-Afrika te hê. Die nie-blanke bevolking, daarenteen, het gewoonlik ‘n hoër geboortesyfer as die blankes. Die situasie word in sowel Amerika as Suid-Afrika vererger deur die invloei van veral nie-blanke immigrante, hetsy wettig of onwettig (230). In Amerika het die verdringing van blankes in 1965 met die ondertekening van die Hart-Cellar-wet deur Lyndon Johnson begin, toe immigrasie oorwegend die invloei van nie-blankes geword het (333).

In Suid-Afrika het FW de Klerk grensbeheer verslap. Onder die ANC-regering het die situasie verder versleg en dít in ‘n era toe die meeste lande grensbeheer verskerp het. Geen veldtog ten gunste van geboortebeperking word van owerheidsweë in Suid-Afrika gevoer nie omdat dit glo indruis teen die tradisionele lewenswyse van swartes. “In the case of white extinction, all of these causes are man-made” (249). Blankes kan dus iets doen om hulle uitwissing te verhoed, bv deur nie-geïntegreerd/apart te woon en lewe (239), in mindere mate geboortebeperking en aborsie toe te pas, ens (257, 289). Dit moet vir blankes lonend gemaak word om meer kinders te hê (297). Dit is immers in landsbelang. “If white demographic decline is not halted, the people who care least about the Earth will be the ones to inherit it” (266).

Wat op blanke Amerikaners as ‘n toekomstige minderheidsgroep wag, kan nie in Suid-Amerika waargeneem word nie: “Those societies are essentially white supremacist” (473) – blankes en mulatto’s/basters is die heersersklas. “To appreciate what life will be like once whites are a hated and powerless minority within a majority non-white, Third World country, we only need to look at the fates of whites in Rhodesia and South Africa” (473). Maar die toestande wat swart meerderhede skep, kan reeds in Amerikaanse stede soos Detroit en Los Angeles en in die Britse hoofstad, Londen, waargeneem word: “We can simply show our people the lawlessness, corruption, anti-white discrimination, alienation, collapsing public services, hellish commutes, blighted cityscapes, shrinking opportunities, and pervasive hopelessness that come with white demographic replacement” (473). “Even if we think of white identity politics as merely a temporary expedient to restore a meritocratic, individualist form of society, we need to remove parasite tribes from our societies and prevent new ones from entering, which requires that we drop the dominant taboo against identity politics for white people” (507). “We practice individualism, they practice tribalism” (490).

Johnson wil Amerika as ‘n blanke land hervestig; indien nie in sy geheel nie, dan ten minste die grootste deel as blanke tuisland of etniese staat. Sy ideaal is “demographic restoration” (691). Oor die deportasie van nie-blanke immigrante skryf hy: “If it was possible for them to come, it is possible for them to leave … In short, there is definitely a way to decolonize white homelands. We just need to have the will” (569). Nie-blanke immigrante kom gewoonlik in ‘n blanke land aan as enkellopende mans. Daarna word gepoog om die familie en uitgebreide familie in die nuwe land te kry. ‘n Skynbaar sterk morele argument wat dikwels gebruik word, is dat dit wreed is om nie die familie te herenig nie. Maar die punt is dat daar ‘n alternatiewe manier is om die familie weer te verenig: die enkelingimmigrant kan teruggaan vanwaar hy gekom het. Naas kettingimmigrasie is kettingrepatriasie moontlik (674), maar dit is ‘n duur opsie. “One of the main tenets of diversity advocates [is] that non-whites who come here enrich our societies … In truth, non-whites come to white societies because we enrich them” (606). Dink aan die onbehaaglike situasie in Europa: “The leadership of the present-day European Union is infected by a [anti-European] memetic virus, and it is doing all it can to flood Europe with non-whites” (791), wat dikwels op staatstoelaes vir oorlewing aangewese is.

“A nation-state is the same thing as an ethnostate, since the English word nation derives from the Latin natio, which refers to a group related by common descent” (712). “We need the ideas of the ethnostate and ethnonationalism, to emphasize ethnicity as the principle of unity of a sovereign state – even though ethnos is just the Greek equivalent of natio” (721). Dit is duidelik dat al die inwoners van Suid-Afrika nie ‘n nasie in etniese sin kan wees nie. Daar kan hoogstens sprake van ‘n Suid-Afrikaanse nasie in burgerlike/”civic” sin wees, bv dat almal in dieselfde land woon, dieselfde burgerskap kan hê, onderhewig aan dieselfde wette is, ens. (721). Swart mag vier hoogty, maar dit sluit blanke etniese nasionalisme uit. Afrikanernasionalisme kan net in ‘n eie nasie- of etniese staat tot sy reg kom.

Johnson skryf: “Some white ethnic groups are more biologically homogeneous than others. Thus what is essential in differentiating white nations are their distinct languages, cultures, and histories” (850). In hierdie verband noem hy spesifiek Afrikaners (859). In Suid-Afrika gaan dit dus nie om ‘n rasgebaseerde tuisland vir alle blankes te skep nie, maar ‘n etnies gebaseerde tuisland vir Afrikaners. Nie dat ras onbelangrik is nie. Met die oog op solidariteit/eensgesindheid: “We must emphasize all the things that Europeans [whites] have in common, and beyond all the differences of language, culture, and religion, the deepest root of European identity and solidarity is racial. All Europeans share common ancestors. We are one extended family” (903). “White people are the aboriginal peoples of Europe and their unmixed descendants around the world” (984). Naas swart mag moet daar ruimte vir blanke mag wees. Naas swart nasionalisme is blanke (insluitende Afrikaner-) nasionalisme ‘n onvervreembare reg wat in verskillende eie tuislande (vir Afrikaners, Anglo-blankes, ens) uitgeleef behoort te word.

‘n Aanklag wat dikwels teen blankes gelê word, is dat hulle ander rasse wil oorheers; dat hulle baas wil speel. Die Engelstalige term hiervoor is “supremacism”. Eintlik is twee sake hier ter sprake: dat blankes hulleself as beter as ander rasse beskou en dat hulle (daarom) oor ander rasse wil heers. Johnson se standpunt is dat blankes in sekere opsigte ongetwyfeld beter as ander rasse vaar. “I am very proud of our people, and we have a great deal to be proud of. In the areas in which we excel, we have done a lot for the world. Our superior achievements in comparison to other races are why so many non-whites are flooding into white societies … even if we were the sorriest lot of people on the planet and had accomplished almost nothing, it would still be natural, normal, and right for us to love our own and to be concerned with the future of our people. And it would still be politically expedient to demand our own sovereign homelands” (1012).

Wanneer ‘n blanke land onverdiend in die skoot van verswelgende swart mag val (soos in die geval van Suid-Afrika), of as die blanke meerderheid weens immigrasie ondergrawe word (soos in Amerika en Europa), dan begeer die nie-blankes “to change things to suit them better” (1031). Hierdie prosesse word transformasie, regstellende aksie, swart bemagtiging, ens, genoem. Dinge word verander (eerder as verbeter) om nie-blankes te pas, wat weens (groot) kulturele verskille noodwendig beteken dat blankes ongedurig in die nuwe opset is en nostalgies na die goeie ou dae verlang. William Blake (1757-1827) het gesê: “One law for the lion and ox is oppression” omdat dié twee hemelsbreed verskil, bv die een is vleis- terwyl die ander een plantetend is (1039). “Blacks … don’t find white civilization comfortable … when we impose our standards of punctuality and time preferences, demand that they follow our age-of-consent laws, or foist the nuclear family upon them … But if we don’t impose white standards upon blacks, we have chaos. We have great cities like Detroit transformed into wastelands” (1039). In die geval van Suid-Afrika is dit die hele land wat in die slag bly. Dit is om van te ween.

“Praising diversity is the civil religion of our time” (1063). Bill Clinton het gesê: “Diversity is America’s greatest strength” (1063). In die nuwe Suid-Afrika moet alles skielik divers en inklusief wees, bv aan die Universiteit Stellenbosch. Wat dit in werklikheid beteken, is dat nie-blankes in eens blanke plekke toegelaat moet word. Maar andersom geld dit nie. Daar word nie druk uitgeoefen dat die tradisioneel swart Universiteit Fort Hare divers en inklusief moet word nie. “Increasing diversity … is always a euphemism for having fewer white people” (1081). “If diversity means white dispossession, then obviously it’s a bad thing for white people … White nationalism is simply the inevitable resistance to the anti-white ethnic cleansing that we call diversity” (1091).

Johnson noem die voorbeeld van die eerste blanke Amerikaanse setlaars wat in 1612 voet aan wal in Jamestown gesit het. “Weren’t they just increasing the diversity of the place?” (1091). Dieselfde kan van die aankoms van Jan van Riebeeck en sy geselskap in Tafelbaai in 1652 gesê word. As diversiteit inherent goed is, waarom word die aankoms van hierdie setlaars nie deur die kulturele marxiste en ander linkses geloof nie? Die antwoord is: Omdat hulle blank is. “Without a relatively homogeneous population, order has to be imposed from the top down. Thus as diversity increases, democracy fails” (1155). “Diversity [is] a source of disharmony” (1163). “Similarity [is] a source of harmony” (1174). In Amerika was die ondervinding met immigrante uit verskillende Europese lande: “It was hard enough to assimilate fellow Europeans” (1199). Die assimilasie van nie-Europese immigrante het geblyk ‘n onbegonne taak te wees. “The happiest societies in the world are also the most genetically homogeneous” (1235).

In Amerika het diversiteit die standaarde of doeltreffendheid van die weermag, polisiediens, brandweerdienste, ens, verlaag of verminder (1063). “Multiculturalism, multiracialism, feminism and the LGBTQ agenda constitute the primary sense of diversity today” (1053). Die waarheid is dat monokulturaliteit, enkelrassigheid en slegs twee duidelik onderskeibare geslagte ‘n samelewing, bv ‘n nasie- of etniese staat, daarstel wat kan uitmunt in harmonie en doeltreffendheid. Maar dit beteken nie dat dit in wyer verband moet geld nie. “We do not want to see the emergence of a homogeneous European man or a white monoculture” (1304). Ras, bv blank wees, kan ‘n samebindende faktor wees, maar dit hef nie die wenslikheid van die behoud van etniese verskeidenheid (bv Afrikaans- en Engelssprekende blanke Suid-Afrikaners) op nie. “The primary cultural marker that sets ethnic groups apart is different native languages” (1329).

‘n Opsig waarin diversiteit ‘n bate is, is ‘n verskeidenheid van idees/opinies (1053), maar dit is wat in byderwetse geledere, bv in skole en aan universiteite, meedoënloos onderdruk word. Andersins: ter wille van ras- en kulturele verskeidenheid word toelatings- en deurlatingstandaarde/-vereistes aan universiteite drasties verlaag (1072), sowel in Amerika as Suid-Afrika. Byvoorbeeld, aan die Universiteit Stellenbosch is dit vir Wim de Villiers* ‘n passie om die tradisionele beeld van die US as ‘n Afrikaanse universiteit vir blankes uit te wis. Diversiteit word nagejaag deur voorkeur aan nie-Afrikaanse en nie-blanke studente en personeel te gee. Op hierdie manier word die blanke en Afrikaanse teenwoordigheid om nie-akademiese (naamlik politieke) redes afgeskaal. Maar die nie-blanke toestroming het toenemende verengelsing meegebring. Omdat die US hom, weer eens om politieke redes, as pro-swart eerder as pro-blank geposisioneer het, word Afrikaans afgeskaal en mettertyd waarskynlik uitgeskakel. Die resultaat is dus, ten minste wat taal betref, ‘n vermindering van diversiteit. Namate die verswelging deur swartes momentum opbou, sal rasdiversiteit ook al hoe meer onbeduidend word.

[* Ek wonder dikwels wat Wim de Villiers se Broederbond-pa van sy seun en die huidige US sou gedink het. De Villiers is besig om deur die US-eeufeesjaar te gaan sonder om enige erkenning aan die stigtingskenker, Jan Marais (1850-1915), te gee. Hy word ook nie deur bv die US-raadsvoorsitter daartoe verplig nie. De Villiers het in 2015 dieselfde laai uitgehaal en daarmee weggekom toe hy en die US versuim het om Marais se dood ‘n eeu tevore te gedenk. De Villiers se grief is dat Marais vereis het dat die US in minstens dieselfde mate as Engels Afrikaans moet wees. Dit is noodsaaklik dat De Villiers kortgevat word.]

Johnson se idealistiese, selfs utopiese, kuur vir die moontlike uitwissing van blankes is, soos in die Suid-Afrika van weleer, “complete separation” ingevolge ras en etnisiteit (1354). “The price of not pursuing white homelands is extinction” (1362). Is dit nie presies wat vir plaaslike blankes in die huidige staatkundige opset voorlê nie? Hy noem Pole en Japan as voorbeelde van bestaande etniese state (1378). Ten einde etniese state vir blankes in Amerika moontlik te maak, noem hy stappe soos die volgende: “First, we need to close our borders to non-white immigrants. Second, we must repatriate all post-1965 immigrants and their descendants to their ancestral homelands. Third, we must deal with pre-1965 non-white populations by offering them, for instance, autonomous reservations, independent ethostates, or resettlement in their ancestral homelands. Fourth, we must create barriers to race-mixing … Fifth, an ethnostate must institute pro-family policies” (1411). “Most Americans enjoyed a de facto white homeland until the 1960s” (1463). Johnson wil dit herstel. “We simply wish to restore every white American’s birthright” (1463). “As long as whites had complete freedom to dissociate with other races, the result would be a de facto White Nationalist society for the vast majority of whites” (1971).

Die blankes se situasie in die nuwe Suid-Afrika is so benard dat niemand hulle behoort te verkwalik as hulle hulle vir beter omstandighede beywer nie. In hierdie verband kan en behoort hulle kreatiewe verbeelding aan die dag te lê, selfs al sou dit terapeutiese, werklikheidsontsnappende drome wees. ‘n Tuisland vir Afrikaners kan utopies, oftewel onbereikbaar, blyk te wees. Samuel Francis (1947-2005) het my oortuig dat ‘n tuisland vir blankes in Amerika moeilik haalbaar is (Praag 24.09.2016). In Suid-Afrika lyk dit selfs nog meer onbereikbaar, al is so ‘n enklave (‘n tuisland, volks- of etniese nasiestaat) noodsaaklik om Afrikaners se oorlewing te verseker. Selfs al sou so ‘n geografiese gebied afgesonder en ontwikkel word, is daar die probleem dat, soos Carel Boshoff (1927-2011) dit in die konteks van Orania gestel het, uitsluitlik “volkseie arbeid” gebruik moet word; iets waaroor Boshoff groot teenstand ondervind het (Praag 19.12.2015). ‘n Afrikanertuisland sal na verwagting hoogs suksesvol wees, maar juis dit sal ‘n verdere probleem skep, naamlik dié van ongewenste inkommers, wat ten alle koste buite gehou moet word.

Meer as ‘n dekade gelede het Francis gedink dat die meeste blanke Amerikaners die verbrokkeling van Amerika teenstaan. Hy het dus eerder ‘n politieke en kulturele herowering van die land deur die blankes voorgestaan. In die jongste tyd word die moontlike opbreek van Amerika in tuislande egter dikwels geopper. Ek het reeds meer as een boek oor hierdie onderwerp gelees en is voornemens om in besonderhede daaroor te skryf.

Leon Lemmer: ‘Die opkoms en ondergang van die NG Kerk’

Jean Oosthuizen is ‘n joernalis wat by die Perskor-koerante en die SABC gewerk het voordat hy in 2002 Kerkbode se nuusredakteur geword het. Hy is in 2013 ontslaan. Die volgende boek van hom is op 1 Oktober gepubliseer: Die opkoms en ondergang van die NG Kerk (Kaapstad: Penguin Books, 2018, 245p, R260; Amazon Kindle $14). Daar is veral drie temas: anti-apartheidspolitiek, kritiek op die Nederduitse Gereformeerde (NG) Kerk en empatie vir homoseksualiteit.

Soos in die geval van mede-joernaliste soos Harald Pakendorf en Ton Vosloo wek Oosthuizen die indruk dat hy ‘n oer-kritikus van apartheid is. Die Nasionale Party (NP), die Afrikaner-Broederbond en die NG Kerk word, soos dikwels sedert 1994, “die onheilige drie-eenheid” genoem (bv Kindle 58). Eersgenoemde het verdwyn terwyl die ander twee besig is om te kwyn en dalk te verdwyn. Die historiese NG Kerk word ook “die Nasionale Party in gebed” genoem (bv 66). “Die Nasionale Party [het] saam met die NG kerk in die bed geklim … om apartheid tot sy uiterste en dwaasste konsekwensies deur te voer” (117). Talle ander geykte terme en frases word gebruik, wat toon dat die outeur goed oor hierdie drie onderwerpe ingelig is. Die bibliografie dui op ‘n mate van belesenheid, maar nie op diepsinnige of omvattende navorsing nie.

Baie van die inligting is tydens die bywoning van byeenkomste (bv sinodesittings) en onderhoude bekom, asook uit (vertroulike) briefwisseling wat aan die outeur “gelek” is. Oosthuizen het ‘n grief teen die NG Kerk. In daardie sin kan die boek ‘n griefskrif genoem word. “Ek sou eers later in my lewe besef dit is geen sonde om anders te dink as almal om jou nie” (4493). Ek skryf egter nie in besonderhede oor Oosthuizen se persoonlike geskil met die kerk nie en bepaal my eerder by kwessies van meer algemene belang. By geleentheid is Oosthuizen as “veeleisend en dikvellig” beskryf (2055). Die Kerkbode-direksie het glo “geen agting vir joernalistieke beginsels óf die waarheid” nie (219). “Dit is geen akademiese of historiese boek nie en sekerlik ook nie altyd objektief nie. Dit is my persoonlike reis met die kerk en sy mense vanuit mý perspektief” (89).

Heelwat klem word gelê op die “profetiese stem” (bv 74) wat die kerk veronderstel is om te hê. Hierdie stem klink op wanneer die kerk iets sê of doen waarvan Oosthuizen hou, maar die kerk verloor sy profetiese (voorspellende, progressiewe) stem wanneer hy iets sê of doen waarvan die outeur nie hou nie. Dan word die kerk sonder meer van die najaging van eiebelang beskuldig en ongenuanseerd met apartheid vergelyk (74). Die waardes waaroor Oosthuizen hoog opgee, is bv eerlikheid, geregtigheid, en menswaardigheid (74). Later word deursigtigheid bygevoeg (2225). Hulle is almal sekulêre/wêreldse/hiermaalse waardes omdat die outeur “reeds afskeid geneem [het] van die Christelike geloof soos wat dit in die ekumeniese belydenisse gedefinieer word” (97). Sommige van die gebeure wat by Oosthuizen spook, word herhaaldelik opgehaal. Die standpunte waaroor hy sterk voel, word oormatig verduidelik.

Oosthuizen se perspektief is myns insiens gebrekkig. Byvoorbeeld, in hoe ‘n mate is die volgende veralgemenings geldig: “Dit was duidelik dat my kerk nie in die waarheid belangstel nie en dat sy eie belange swaarder weeg as waarheid en geregtigheid” (2232), “Die kerk bied nie regtig ‘n veilige ruimte om eerlik oor geloof te praat nie” (2331) en “Wanneer die NG Kerk se geskiedenis in oënskou geneem word, kan dit in een sin opgesom word: ‘n Kerk van verspeelde kanse en ‘n huis wat byna van die begin af tot vandag nog in vele opsigte in homself verdeel is” (269). Hy gaan dan voort om juis die groot mate van eenstemmigheid in die kerk uit te wys: “Die NG Kerk sal onder andere onthou word vir sy reuse-aandeel aan apartheid, maar ook vir die neo-Calvinisme, patriargie en homofobie wat vandag nog springlewendig is in die kerk. Rassisme kom steeds in talle kerkrade en selfs sommige sinodes voor, al het die NG Kerk apartheid reeds in 1986 op papier probeer afsweer” (274). ANC-kornuite beweer graag dinge het in 1652 begin skeefloop. Oosthuizen stem saam: “Die gereformeerde geloofsoortuiging wat Van Riebeeck aan die Kaap wou vestig, het saadjies van selfregverdiging en selfvernietiging in hom gedra” (288). Hy sê dit onder meer omdat die kerk tydens die Hollandse bewind aan die staat onderhorig was (295). Maar selfs wanneer die kerk hom selfstandig ag, kan die mode-politiek gevolg word, bv soos wat die NG Kerk sedert 1986 van pro- na anti-apartheid omgeskakel het.

“In 1857 besluit die sinode van die NG Kerk dat die Nagmaal weens ‘die swakheid van sommige’ afsonderlik aan wit en bruin mense bedien moet [!] word” (323; ook 349, 371) – “kan word” is nader aan die waarheid. Oosthuizen haal hierdie besluit woordeliks aan. Daarvolgens verkies die sinode “dat onze ledematen uit die Heidenen, in onze bestaande gemeenten opgenomen en ingelijfd worden … maar waar deze maatregel, en [in?] gevolge van die zwakheid van sommigen, die bevordering van de zaak van Christus onder die Heidenen, in den weg zoude staan, de gemeente uit de Heidenen opgerigt, of nog op te rigten, hare Christelike voorregten in een afzonderlik gebouw of gesticht genieten zal” (371). Dit is baie duidelik dat afsonderlike nagmaalbediening en afsonderlike kerklike byeenkomste en kerke ingevolge hierdie besluit nie verpligtend nie maar opsioneel was. Oosthuizen, Allan Boesak en diesulkes verkies egter om dit anders voor te stel.

Hulle hou veral daarvan om die 1857-besluit uitsluitlik oor die politieke boeg te gooi deur die voorstanders van apartheid as swakkelinge uit te beeld en integrasioniste as brawe mense wat kultuur- en ander verskille ontken. Die besluit het glo verband gehou “met kleurgevoelens en vooroordele” (379; ook 468). Dit is ‘n voorbeeld van hoe destydse probleme eensydig vertolk word om eietydse propaganda en aktivisme teen die NG Kerk en Afrikaners te dien. Die 1857-besluit verwys in werklikheid enersyds (ook/veral) na sommige bruin lidmate se beperkte vermoë om preke in (Hoog)Hollands te verstaan en andersyds na veral bruin lidmate wat aanstootlik vuil, onnet geklee en gesuip by die kerk opgedaag het. Byvoorbeeld, dit is ‘n historiese feit dat ‘n bruin vroulike lidmaat destyds ‘n beroering in die gemeente Malmesburg veroorsaak het toe sy nagmaal wou gebruik terwyl sy erg besope was.

“Met die totstandkoming van die NG Sendingkerk [in 1881] is die eenheid in die NG Kerk finaal [! – ook 379 ] verbreek. Nie op grond van belydenis- of geloofsverskille nie, maar op grond van ras. Met die verloop van tyd ontstaan daar vanuit die NG Kerk die Familie van NG Kerke waar wit, swart, bruin en Indiër dieselfde God in verskillende kerke volgens die kleur van hulle vel moes aanbid” (331). Oosthuizen gooi die ontstaan van hierdie vier verskillende kerkgenootskappe uitsluitlik oor die boeg van ras en velkleur, terwyl dit by uitstek om (groot) kultuur- (bv taal-) verskille gaan. As daar nie kultuurverskille was nie, sou daardie verskillende kerkgenootskappe nie bestaan het nie. Met verwysing na die 1986-besluit (die oopstelling van die kerk vir alle rasse – 338), skryf hy “van die NG Kerk wat meer as drie dekades later in wese steeds ‘n blanke kerk is” (338), wat daarop kan dui dat dit om veel meer as verskil in velkleur gaan. Die gemeentes is steeds “lelieblank” (683). Die predikante is “nog feitlik almal spierwit en hoofsaaklik mans” (691). Tog is daar in baie NG Kerk-gemeentes ‘n meer progressiewe gees as by die behoudende byeenkomste van die uitsluitlik blanke Afrikaanse Protestantse Kerk (APK), wat in 1987 deur Willie Lubbe (1922-2017) gestig is. (Ek het Lubbe as ‘n voortreflike akademikus en intellektueel geken.)

Tydens die Hollandse bewind het rassevermening, volgens Oosthuizen, “op ‘n redelike groot skaal voorgekom” (349). Op grond van omvattende navorsing het Hans Heese egter bevind dat Afrikaners slegs sowat 7% nie-blanke bloed het. “Die sterk kleurgevoel wat die Afrikaner later gekenmerk het, het eers teen die einde van die 18de eeu ontstaan” (349). Dit val saam met die eerste Britse besetting van die Kaap in 1795. Dit is algemeen bekend dat die Britte, anders as die Franse en veral die Portugese en Spanjaarde, rasseskeiding in hulle kolonies voorgestaan het. Apartheid was ‘n uitvloeisel hiervan. Oosthuizen verwyt die Britte nooit hiervoor nie. Hy kasty uitsluitlik die NG Kerk en die Afrikaners. Op ‘n soortgelyke eensydige manier word die maatreëls wat die NP-regering met die oog op die selfbehoud van die blankes getref het, gedemoniseer, maar nie die onbeskaafde gedrag van die ANC/UDF wat ruimskoots uiting in bv vandalisme en terrorisme gevind het nie.

“Die woord ‘apartheid’ het sy ontstaan in 1929 uit die geledere van die NG Kerk gehad” (344). Ds Jan Christoffel du Plessis van Bethlehem het by ‘n konferensie in Kroonstad oor sendingwerk gepraat van “apartheid wat ons gedragslyn nog altyd gekenmerk het” (395). “Du Plessis het ‘apartheid’ bedoel as ‘n teenvoeter vir die integrasiebenadering van die Engelse sendelinge wat na sy mening bekeerlinge probeer kry deur hulle die Westerse beskawing en godsdiens te laat naboots” (402). “In politieke kringe is die woord ‘apartheid’ eers in 1943 vir die eerste keer in Die Burger gebruik. In 1944 was dr DF Malan die eerste man wat dit in die Parlement gebruik het” (387). Wat Oosthuizen blykbaar te kenne wil gee, is dat die NG Kerk die NP met apartheid vooruitgeloop het. “Die kerk het [in 1935] by die regering begin aandring op wetgewing wat huwelike tussen blankes en gekleurdes verhinder en om aparte woonbuurte, skole en kolleges te skeLeon Lemmer: ‘Die opkoms en ondergang van die NG Kerk’p” (410); klaarblyklik om maatskaplike wrywing te voorkom of verminder. Ton Vosloo verskaf egter ‘n nie-NGK- en nie-NP-oorsprong vir die term “apartheid”: “Die woord apartheid is reeds in 1919 deur Jan Smuts in ‘n toespraak gebruik” (Praag 31.08.2018).

Oosthuizen gaan verder: “Die Nasionale Party het die kerk se standpunt gebruik as regverdiging vir sy rassebeleid om op almal ‘n bepaalde identiteit af te dwing” (402). Dit is myns insiens ‘n verwringing van die waarheid. Die beleid van apartheid/afsonderlike ontwikkeling het aan iedere etniese groep sy kultuureie gegun en dit ook bevorder. In die nuwe Suid-Afrika word sover moontlik ‘n enkele identiteit, naamlik swart Afrikanisme met Engels as voertaal, aan almal opgedring. Minderheidsregte word misken onder die voorwendsel dat dit gaan om die bou van ‘n Suid-Afrikaanse nasie wat naatloos by die res van swart Afrika moet inskakel, maar nie by Noord-Afrika se Egiptenare, Arabiere en Berbers nie. “Dit was veral na die Nasionale Party se beleidsoorname in 1948 dat die NG Kerk apartheid al hoe meer uit die Bybel probeer regverdig het” (439). “In die uitvoering van sy besluite het die kerk niks [!] anders gedoen as om rassisme te legitimeer nie” (446). Hiermee word apartheid sonder meer rassisme genoem. Retories kla Oosthuizen oor “die pyn, leed en vernedering” wat die NGK-gesteunde apartheid tot gevolg gehad het “in die miskenning van ander se menswaardigheid” (417). Nêrens opper hy egter beswaar teen die rassediskriminasie wat die ANC-regering met soveel oorgawe ten koste van veral die blankes bedryf nie.

Wat van al die goeie dinge wat die NG Kerk ontfermend oor baie dekades vir swartes en bruines gedoen het, bv die groot finansiële offers wat baie lidmate gebring het? “Ongelukkig is dit dikwels op ‘n paternalistiese manier gedoen waar daar meerderwaardig neergekyk is op ander rasse” (446). Dit sluit in: “Die meerderwaardigheid waarmee Christen-sendelinge ander mense gewoonlik [!] bejeen” (453). Die sendelinge het die Christelike godsdiens weliswaar hoër as ander godsdienste geag (461). Hoe dan anders? Waarom sou ‘n sendeling die Christelike godsdiens uitdra as hy nie gedink het dit is ‘n beter opsie nie? Die gelykverklaring van mense en godsdienste het eers weens die post-modernisme inslag begin vind. Die beterweter Desmond Tutu verkondig bv ‘n grenselose ekumenisiteit waarvolgens alle gelowiges van alle godsdienste hemel toe gaan.

As Oosthuizen omsigtiger geformuleer het, sou hy meer lesers van sy standpunt kon oortuig. Hy beweer die NG Kerk, wat aparte kerke vir wit, bruin en swart mense voorgestaan het, “nooit [!] probleme gehad het dat Afrikaners en Engelse saam aanbid nie” (498). Sou Engelse tydens en kort ná die Anglo-Boere-oorlog welkom in die Afrikaners se kerke gewees het? Oosthuizen is sekerlik bewus van die gevalle waar daar in dieselfde dorp afsonderlike kerke vir Nattes en Sappe was. Hy hou van die Cottesloe-besluite in 1960 wat deur die Wêreldraad van Kerke (WRK) ten koste van die NG Kerk en die NP aangestig is om apartheid verwerplik voor te stel. Daar was onder meer “ernstige kritiek teen werkreservering” (505). Waarom spreek Oosthuizen nie kritiek uit teen die huidige raskwotas en die buitensporige statutêre voorkeur wat swartes by aanstelling en bevordering in die openbare en private sektor geniet nie? Die NG Kerk het glo “op roemlose en eerlose wyse voor politieke druk geswig” toe hy hom ná die Cottesloe-beraad aan die WRK en die Suid-Afrikaanse Raad van Kerke (SARK) onttrek het (519). Was die NG Kerk se latere herverbintenis met hierdie twee liggame nie ook weens teenoorgestelde politieke druk en eweneens roemloos en eerloos nie? In sowel die WRK as die SARK moet die NG Kerk bereid wees om groot verdraagsaamheid teenoor marxiste, veral kulturele marxiste, aan die dag te lê. In heeltemal te veel opsigte word deesdae aan kulturele marxisme toegegee.

In 1982 het Allan Boesak en diesulkes hulle sin gekry toe die NG Kerk tydens die Ottawa-beraad van kettery beskuldig is en sy lidmaatskap van die Wêreldbond van Gereformeerde Kerke opgeskort is (542). Boesak het hierna lank (1983-1990) as die president van hierdie instansie gedien, wat heelwat van die onverkwiklike aard van die Wêreldbond weerspieë1. Dit was nie genoeg stank vir dank van die kant van die NG Sendingkerk nie. Hierdie kerkgenootskap het apartheid ook tot kettery verklaar (549). In 1986 is die Belydenis van Belhar, die produk van twee blankes, Dirkie Smit, aangestig deur Jaap Durand, aanvaar (549). Boesak en sy bruin mede-aktiviste is nie in staat om so ‘n dokument op te stel nie. (Dit herinner aan die Vryheidsmanifes van 1955 wat deur ‘n Jood vir misbruik deur veral swartes opgestel is.) Hierdie mense het dit teen beweerde rassediskriminasie soos gepleeg deur blankes gehad. Hulle aanvaar egter ‘n belydenis waarvolgens God ten gunste van sommige diskrimineer, naamlik “die noodlydende, die arme en die veronregte.” Almal is dus nie in God se oë gelyk nie. Hy het witbroodjies, met as eintlike bedoeling dat daardie witbroodjies nie wit is nie.

Een van die irriterendste aspekte van die boek is dat Oosthuizen bly neul oor die NG Kerk wat nog nie kerkeenheid bewerkstellig het nie (bv 593, 683, 746). Die NG Kerk word verwyt vir liefdeloosheid (586), maar dit is die Verenigende Gereformeerde Kerk (VGK) (die opvolger van die NG Sendingkerk) wat liefdeloos van die NG Kerk verwag om die Belydenis van Belhar onvoorwaardelik te aanvaar voordat gesprekke oor kerkeenheid kan begin. Dit is ook misleidend om die VGK voor te stel as ‘n mede-Afrikaanse Kerk (bv 593) omdat daar in die VGK toenemend voorkeur aan Engels as kerktaal gegee word. As kerkeenheid werklikheid sou word, sal die VGK hoogs waarskynlik aandring op Engels as amptelike, bv sinodale, voertaal. Dit sou ‘n verdere terugslag vir Afrikaans wees; iets wat sekerlik deur Afrikaners teengestaan behoort te word. Die eenheid van die Afrikaanse susterkerke (NG Kerk, Gereformeerde Kerk en Hervormde Kerk) lyk vir my veel meer wenslik en dalk makliker haalbaar as om eenheid by die NG Kerk met sy dogterkerke, soos die militant-neigende (oftewel hardegat) VGK, te bewerkstellig. Toenemende sekularisasie en gevolglike kerkafvalligheid kan die eg Afrikaanse kerke mettertyd tot groter en self volle eenheid verplig. Die APK sal heropname teenstaan tensy weg van kulturele marxisme beweeg word.

Die transformasie van die NG Kerk van ondersteuner van apartheid/afsonderlike ontwikkel tot aanvaarder van rasse-integrasie en -vermenging kan aan die hand van sy amptelike publikasies geskets word. In Ras, volk en nasie in die lig van die Skrif (1974) ondersteun die NG Kerk apartheid as skriftuurlik gegrondves (483). In Kerk en samelewing (1986, hersien in 1990) word “‘n 180-grade-draai” gemaak (571) en word apartheid deur die algemene sinode, onder die voorsitterskap van Johan Heyns (1004), as ‘n dwaling afgewys (490, 586). “Die NG Kerk het uiteindelik ook sy seile na die wind gespan” (649). Dit het die NG Kerk “byna 80 000 lidmate gekos” (4095) en aanleiding tot die stigting van die APK gegee, wat slegs blanke lidmate het (586). Die 1990-herbekendstelling van die 1986-verslag was een van vele geleenthede waarby die NG Kerk verskoning vir sy ondersteuning van apartheid gevra het (593). Willie Jonker het hom toe mandaatloos (623) aangematig om verskoning namens die NG Kerk en Afrikaners te vra, want die kerk “het apartheid op sy afgelope sinode tot sonde verklaar” (615). In 1998 het die algemene sinode van die NG Kerk “uiteindelik formeel erken dat apartheid wesenlik verkeerd was” (600). Hierdie verootmoediging en vernedering van die NG Kerk was voldoende om hertoelating tot die Wêreldbond te verkry. Laasgenoemde word sedert 2010 die Wêreldgemeenskap van Gereformeerde Kerke genoem (600). In 2016 is die NG Kerk ook tot die Wêreldraad van Kerke hertoegelaat (600).

Weens sy assosiasie met hierdie twee wêreldinstansies breek die NG Kerk enersyds weg van sy tradisionele rol as volkskerk vir Afrikaners (951) en omarm hy andersyds internasionalisme met sy talle onverkwiklike modestrome, waarvan kulturele marxisme ‘n prominente voorbeeld is. Dit lei tot groter inskiklikheid jeens bv feminisme en homoseksualiteit, dus verskynsels wat tradisioneel deur Afrikaners as volksvreemd beskou is. Daar is ook ‘n (sterk) element van ANC-gedienstigheid te bespeur. Sedert 1994 weerhou die NG Kerk hom bv in groot mate van kritiek op die vergrype van die huidige regering, al spits hy hom, soos talle ander kerkgenootskappe, deesdae eerder op hiermaalse as hiernamaalse kwessies toe; die skepping van “hemel op aarde” (2860).

Die radikale frontverandering van die NG Kerk is ten minste deels verantwoordelik vir die groot uittog van lidmate; weglooplidmate genoem (3062). “Die verlies aan NG lidmate [is] meer as twee keer soveel as wat die ander twee Afrikaanse susterkerke lidmate saam het” (3071). “Die NG kerk [het] in ‘n tydperk van 25 tot 30 jaar ‘n derde van sy lidmate verloor” (3093). “Die werklikheid is dat die NG Kerk sy identiteit drasties sal moet aanpas en verander as hy wil oorleef” (3124). Chris Jones, ‘n groot voorstander van homoseksualiteit, beweer selfs: “Die NG Kerk het té veel in apartheid belê om geloofwaardig te kan voortbestaan” (3258). Die NG Kerk het onmiskenbaar deel geword van die transformasie en ontaarding wat Afrikaners sedert 1994 daagliks met soveel troostelose trauma ervaar. Desnieteenstaande skryf Oosthuizen hoogs oordrewe: “Die NG Kerk kon ná 1994 feitlik geen vordering maak om te hervorm nie” (739). Die eintlike ding wat myns insiens aan Oosthuizen se siel (of wat ook al) haper, is dat die NG Kerk nie volgehou het met die seën wat hy in 2015 oor homoseksualiteit uitgespreek het nie.

Oosthuizen hou van die ontgogeling wat die vernietiging van die “eksklusiewe en ‘godgegewe’ tuiste-ideologie vir die witman in Afrika” veroorsaak (731). Skynbaar verkies hy lewensruimte vir homoseksuele bo lewensruimte vir Afrikaners. Die “onheilige drie-eenheid” (die NP, Broederbond en NG Kerk) het Afrikaners op ‘n skandalige manier in die steek gelaat. Van sowel die oud-terroris, Nelson Mandela, as die ondersteuner van terrorisme, Beyers Naudé, is ‘n groot ophef by die algemene sinode van die NG Kerk in 1994 gemaak (608). Dinge soos hierdie word deur Oosthuizen “‘n vars bries” in die NG Kerk genoem (608, 3472); oor hoeveel onskuldige lyke daardie bries waai, maak blykbaar nie saak nie. Hy onderskei twee groepe lidmate: “Die kerk kies om weens sy behoudende aard die meer fundamentalistiese groep ter wille te wees ten koste van sy denkende lidmate” (3139). “Die stryd in die Gereformeerde Kerke is in wese ‘n stryd tussen die fundamentaliste en die kritiese denkers” (3198). “Die ekstreme fundamentaliste is ‘n luidrugtige groep godsdiensregses” (3206). “Hulle is baie sterk gekant teen homoseksualiteit … Baie van hulle is ook polities ver-regs. Hul standpunte getuig oor die algemeen van groot onverdraagsaamheid” (3214).

‘n Voorbeeld van Oosthuizen se “vars bries” wat in die NG Kerk waai, is “toe die kerk in 2015 homoseksualiteit volledig aanvaar het” (608). Ook in hierdie opsig het die kerk rondgespring. Oosthuisen maak gewag van die kerk se “skisofreniese beleid teenoor homoseksuele” (3161). Hy noem dit “die NG Kerk se wipplankryery oor gay verhoudings” (3348). “Die kerk het sekere mense oor die jare uitgestoot na die skadu’s en donker kolle van die lewe, net om dan self die lig te formuleer en daardie mense terug in die lig te probeer kry” (709). Daar is ‘n teologiedosent aan die Universiteit Stellenbosch, Julie Claassens, wat die bevordering van menswaardigheid as doseeropdrag het (3169). Sy is so deurdrenk met humanisme, militante feminisme en radikaal linkse politiek dat sy die NG Kerk van “zero moraliteit” beskuldig (3169, 3191). Oosthuizen hou van hierdie oordrewe stelling, veral in die konteks van homoseksualiteit. Die kerk het volgens hom bv “die metafoor geword van die kruis en vernedering wat gay mense en vroue vandag nog dra” (716). My perspektief op hierdie saak, globaal gesien, met Amerika as sprekende voorbeeld, is dat swartes eerste en daarby gewelddadig hulle vermeende regte (eerder as verpligtinge) suksesvol opgeëis het. Daarna het vroueregte op die rug van regte vir swartes gevolg, wat op sy beurt deur regte-aansprake deur talle groepe, insluitende homoseksuele, gevolg is.

Dit was tydens die algemene sinode in 1986 dat “die kwessie van homoseksualiteit vir die eerste keer regtig op die NG Kerk se agenda was en deur die kerk afgewys is as in stryd met God se wil” (1011). Hierna het die kerk sy standpunt geleidelik verander. Een van die woelgeeste is Frits Gaum. In sy resensie van Oostuizen se boek spreek Gaum kritiek oor sekere sake uit, maar hy is nie beswaard oor Oosthuizen se pro-gay standpunt nie (Rapport, Weekliks, 21.10.2018, p 13). Oosthuizen skryf: “Toe dit bekend word dat sy seun Laurie Gaum homoseksueel is, het Gaum se standpunt oor homoseksualiteit ook [dus soos sy politiek] ‘n 180-grade-omkeer gemaak” (1011). “Of Gaum so gayvriendelik sou geword het as sy eie seun nie gay was nie, is iets waaroor ‘n mens seker net kan spekuleer. Ek twyfel” (1018). My perspektief op hierdie saak is dat sekere groepe in die Suid-Afrikaanse samelewing veral in die jare tagtig druk uitgeoefen het dat apartheid afgeskaf moet word. Byvoorbeeld, sake-manne wou hê dat die handelsboikotte opgehef moet word, sodat hulle vryelik handel kon dryf. Sportsterre wou hê dat die sportboikotte opgehef moet word, sodat hulle internasionaal in sport kon meeding. Dit het om eie belang gegaan. Diesulkes het skynbaar nie ‘n hel omgegee as die blanke politieke bewind deur ‘n verswelgende, onbekwame, korrupte swart bewind vervang word nie. Wat my sedert 1994 opgeval het, is dat homoseksuele geneig is om die nuwe plaaslike politieke bedeling nie net te verwelkom nie, maar dit ook entoesiaties te ondersteun. Die nuwe opset word deur hulle as bevrydend ervaar.

Vóór die ondergang van blanke politieke beheer in 1990/94 was daar ‘n binêre benadering tot seksualiteit. Daar was twee geslagte, mans en vroue. Sedertdien is mense nie net gelyk verklaar nie, maar ook al hoe meer as eenders beskou. Die onderskeid tussen die twee geslagte het vloeibaar geword. Die twee tradisionele geslagte word steeds in ‘n mate aanvaar, maar daarnaas is erkenning gegee aan al hoe meer kombinasies daarvan of tussenin-variëteite: LGBTIQ+ (“lesbian, gay, bisexual, transgender, intersex, queer, etc”). (Die situasie van Afrikaans het op ‘n soortgelyke manier verander. Naas Standaardafrikaans moes daar skielik buitensporige erkenning gegee en onregverdigbare waardering betuig word aan talle variëteite, bv die brousel- of mengeltaal Kaaps, wat nie eens duidelik van Engels onderskeibaar is nie.) Soos in die geval van ras en etnisiteit is die werklikheid van ‘n vaste seksuele identiteit al hoe meer bevraagteken. Omdat ons groot era van vryheid na bewering in 1994 aangebreek het, het sommige mense vry gevoel om self te besluit wat hulle in seksuele opsig is en selfs om dit periodiek na goeddunke te verander. In die buiteland het dit enersyds gelei tot vrye besluite oor watter openbare toiletgeriewe individue gebruik en andersyds, in die jongste tyd, tot die afskaffing van afsonderlike toiletgeriewe vir die twee geslagte. Die tradisionele onderskeid word, soos apartheid, as iets ongewens beskou.

Terwyl ek besig was om hierdie rubriek te skryf, is berig dat André Bartlett op 16 Oktober tot moderator van die Hoëveld-sinode van die NG Kerk verkies is. Hy het toe lomp geformuleerd gesê: “As leier het ek nou ‘n rol om te help om die rol van die kerk in sy eie tyd te herdefinieer” (Netwerk24, 16.10.2018). Soos Chris Jones is Bartlett ongekwalifiseerd ten gunste van homoseksualiteit. Dit is sekerlik een van die hoofopsigte waarin hy die NG Kerk verder gaan herdefinieer. Ek het reeds breedvoerig oor Bartlett se standpunt geskryf en gaan dit nie hier herhaal nie (Praag 16.12.2017), behalwe die volgende twee aanhalings: “Die hedendaagse propagering van die voortreflikheid van gayverhoudings en die buitensporige uiterstes waartoe gegaan word om diesulkes te beskerm en simpatie vir hulle te wek, bring mee dat homoseksualiteit ‘n gesogte modeverskynsel geword het wat deur sommige heteroseksuele nagevolg word” en “‘n Saak wat glad nie afdoende in die openbare diskoers verreken word nie, is die mate waarin homoseksuele gedrag vir heteroseksuele afstootlik kan wees.”

Elsabé Brits, ‘n joernalis wat artikels oor die wetenskap in Die Burger skryf, roem daarop dat sy ‘n vrou het. SJ (Fanie) Naudé, ‘n Afrikaanse skrywer, verwys in ‘n onderhoud na “my man” (Rapport, Weekliks, 23.09.2018, p 12). Wanneer ek so iets lees, is dit asof daar diep binne in my iets van die rak af val. Dit maak seer. Oosthuizen verwys dikwels goedkeurend na Bartlett se uitsprake. Dit is myns insiens moontlik dat Oosthuizen se benadering tot homoseksualiteit een van die hoofredes vir sy stekerige verhouding met die NG Kerk is. Diegene wat op die snypunt van die byderwetse (bv linkse, liberale, humanistiese, progressiewe, marxistiese) politiek wil wees, is geneig om (sterk) pro-gay te wees.

Hoofstuk 11 het “Homoseksualiteit” as opskrif. Die eerste paragraaf lui: “Die NG Kerk se verdediging en propagering van apartheid, die minderwaardige rol wat vroue oor ‘n lang tydperk in die kerk gespeel het en tot ‘n groot mate nog steeds speel, asook die onmenslike manier waarop die kerk lidmate van die LBGT-gemeenskap behandel, sal waarskynlik in die geskiedenis opgeteken staan as drie van die grootste menseregteskendings in die kerk se geskiedenis” (3343). In werklikheid is die kerk in hierdie opsigte deur die konserwatisme van die meerderheid lidmate teëgehou. Oosthuizen gaan dan voort: “Teenoor die standpunt van 1986 – waarin homoseksualiteit as ‘n afwykende vorm van seksualiteit beskou is en selfdegeslagverhoudings gevolglik afgekeur is as in stryd met God se wil – was daar in 2007 se verslag ‘n grondliggende beweging tot ‘n meer simpatieke verstaan van homoseksualiteit as ‘n variant binne die spektrum van seksuele oriëntasie-moontlikhede; dus ‘n beweging in die rigting van insluiting” (3348); dus die versugting na modieuse inklusiwiteit. Homoseksualiteit is nie meer as “‘n patologies afwykende seksuele oriëntasie” beskou nie (3355). In 1986 het die kerk, na aanleiding van ‘n 1980-verslag, tussen kern- en pseudo-homoseksualiteit onderskei, dus aangebore en aangeleerde gayheid. Hierna was die neiging om, soos in die politiek, sulke verskille te ignoreer en alle homoseksuele met dieselfde mate van simpatie te benader. Oosthuizen verwys net enkele kere na kernhomoseksualiteit (3413, 4117).

In 2004 het die NG Kerk die tradisionele standpunte gehandhaaf dat die huwelik ‘n verbintenis tussen ‘n man en ‘n vrou is en homoseksuele leraars selibaat moet bly (3355) omdat homoseksuele dade sonde is (3420). Die kerk het “voortgeploeter” (3355, 4059) tot in 2015 toe ‘n taakspan aanbeveel het “dat gayverbintenisse in die kerk bevestig mag word … al word dit nie ‘n huwelik genoem nie” (3363). Dalk kan ‘n mens sê so ‘n burgerlike verbintenis transformeer ‘n huwelik tot ‘n homolik. Wat vir my ontstellend is, is dat die NG Kerk se dosenteraad hierdie voorstel eenparig gesteun het, asook dat gay predikante nie selibaat hoef te wees nie (3384). Die vorige sinode-besluite raak glo “die diepste menswees” van teologie-studente (3384), terwyl dit seker vir min maar enkele luidrugtige gevalle geld. Die “skriftuurlike eis” van medelye word deur Oosthuizen opgehaal (3391), asook “die Skrifboodskap van Christus oor die menswaardigheid van alle mense en die aanvaarding van alle mense” (3398). Homoseksualiteit is al hoe minder as “‘n gruwel voor God” beskou (3427). “In die oë van al hoe meer mense het die NG Kerk se beheptheid met seks en hul bemoeienis met ander mense se private doen en late op seksuele gebied al hoe belagliker geword” (3435). Hiervolgens moet wat in die binnekamer van ‘n lidmaat gebeur ‘n nie-kerklike saak wees wat nie “deur die kerkpolisie afgeloer word” nie (3442).

In 2015 het die NG Kerk tot “‘n dapper besluit” gekom (3457). “Teen al my verwagtings in het die sinode besluit gays mag trou, hoewel dit nie ‘n huwelik genoem sou word nie. Dieselfde sou vir dominees geld” (3457). “Skielik het die NG Kerk weer integriteit gehad. Gewone mense het nie meer so hardop vir die kerk gelag nie. Daar was weer hoop” (3465). Is dit gewone mense wat nie meer vir die kerk uitgelag het nie en weer hoop gehad het of eerder/hoofsaaklik homoseksuele? “Menswaardigheid het skielik ‘n nuwe betekenis in die NG Kerk gekry” (3472). Oosthuizen het hieroor ‘n artikel met die opskrif, “NG Kerk het sy Rubicon oorgesteek,” geskryf (3465). “Drie weke ná die NG Kerk se historiese besluit om gays as volwaardige lidmate te aanvaar, swig die kerk se leiers onder druk vanuit konserwatiewe gemeentes en slaan hulle soos handomkeer bollemakiesie. Hulle verloën hul profetiese roeping en skort die sinode se besluit op, hangende die uitslag van verskeie appèlle wat beswaarde lidmate daarteen ingedien het” (3486). Besware het “voortgetier” (3501) en die kerk soos “‘n tsunami” oorspoel (3508). Die kerk se leierskap “het verkies om liewer al die pad terug oor die Rubicon te retireer eerder as om profetiese leierskap aan die dag te lê” (3522). Hierdie soort profetiese leierskap is soortgelyk aan die “waagmoed” en “staatsmanskap” wat aan politieke leiers toegedig word as hulle swartes bevoordeel en blankes benadeel.

“Die kerk se agteroorbollemakiesie het ‘n paleisrevolusie in die kerk ontketen” (3522). Daar is besluit “om vir die eerste keer in die NG Kerk se geskiedenis ‘n buitengewone algemene sinode te hou” (3544). Dit het in November 2016 plaasgevind. “In minder as ‘n jaar het die NG Kerk ‘n volledige U-draai gemaak oor homoseksualiteit” (3559) deur ‘n “omkeerbesluit” te aanvaar (3567). Die Bybeltekste wat hulle uitdruklik en ondubbelsinnig teen homoseksualiteit uitspreek, word deur André Bartlett “proeftekste” genoem. Hierdie term laat dit klink asof hier voorlopige of hipotetiese stellings gemaak word. Kortom, Bartlett redeneer daar staan nie wat daar in die Bybel staan nie. In werklikheid is hierdie tekste dik spykers in die doodskis van gay lewenswyses. Oosthuizen kom in hierdie opsig met ‘n ander pro-gay benadering as Bartlett vorendag: “Dit help nie om die gaydebat met Bybelversies te probeer wen deur die homofobiese teksverse daaroor met ander versies te probeer troef nie … Die kerk moet liewer reguit vir sy lidmate sê die Bybel is ‘n versameling antieke boeke met goeie én slegte raad wat deur mense geskryf is” (3641). “Deesdae word daar gepraat van ‘n tentatiewer Skrifgebruik wat groter klem plaas op die konteks van Skrifuitsprake” (4044). Dan word die klem, soos in die hedendaagse politiek, op medemenslikheid, verdraagsaamheid en die Bybelse liefdesgebod geplaas en homoseksualiteit op grond daarvan vergoeilik. Dit kom glo neer op ‘n “wegbeweeg … van ‘n meer fundamentalistiese Skrifgebruik na ‘n meer verantwoordelike een” (4059).

In die laaste hoofstuk skryf Oosthuizen: “As ek vandag om my kyk na al die mure van vooroordeel wat deur die kerk tussen mense gebou word, raak ek van voor af opstandig” (4493). “Mure van rassevooroordele, seksuele vooroordele, geslagsvooroordele en allerlei ander oordele en vooroordele: die Roomse Gevaar, die Rooi Gevaar, die Swart Gevaar, die Gay Gevaar” (4501). “Die gewaande swart en rooi en pienk gevare hoef nie meer agter elke bos te skuil as jy hulle nie toelaat om daar te wees nie” (4546). Hy laat dit klink asof ons nie in gevaarlike tye en in ‘n gevaarlike land woon nie.

Leon Lemmer: ‘n Lofrede vir Nelson Mandela uit Stellenbosch

“Die veroordeling van Afrikaans as ‘n struikelblok vir die US [Universiteit Stellenbosch] het teen 1995 uit Afrikaanse geledere op Stellenbosch momentum gekry. Willie Esterhuyse het in ‘n artikel getiteld ‘Can South Africa afford five Afrikaans universities’ [The Times Higher Education Supplement, 24.02.1995] Afrikaanse onderrig aan Stellenbosch bestempel as ‘n struikelblok om swart studente te trek” (Pieter Kapp, Maties en Afrikaans: ‘n Besondere verhouding, 1911-2011, Pretoria: Protea Boekhuis, 2013, p 63). Dus, toe die nuwe Suid-Afrika nog nie ‘n jaar oud was nie, het Esterhuyse op eie inisiatief in ‘n buitelandse tydskrif die verengelsing van die Afrikaanse universiteite (Oranje-Vrystaat, Potchefstroom, Pretoria, Randse Afrikaanse Universiteit en Stellenbosch) bepleit. Sedertdien het drie van hierdie universiteite, asook die Universiteit van Suid-Afrika (Unisa), verengels terwyl Afrikaans as onderrigmedium op Potchefstroom en veral Stellenbosch sterk afgeskaal is. Elke keer as een van hierdie universiteite verder verengels het, het ek my afgevra hoe Esterhuyse dit met sy gewete (veronderstellend dat hy een het) kan versoen. In sy jongste boek verskaf hy indirek ‘n antwoord: Soos die Nasionale Party (NP) se hoofargitekte van die nuwe Suid-Afrika (FW de Klerk, Roelf Meyer, Leon Wessels en Dawie de Villiers) het Esterhuyse besluit om pleks van hom te verootmoedig en as selfgeprese voorbereider van die 1990/94-ramp verskoning te vra, eerder sy oë vir die tragiese werklikheid van die nuwe Suid-Afrika te sluit en dinge hoogs eensydig “reg” te probeer skryf.

Esterhuyse was as US-dosent nie die enigste Afrikaanssprekende op Stellenbosch wat die afskaling van Afrikaans bepleit het nie. Gerhard van Niekerk was jare lank ‘n US-raadslid en het hom in woord en daad vir die verengelsing en verswarting van die US beywer, soos duidelik uit Kapp se genoemde boek blyk. Die US was eens “‘n bastion van Afrikaners se taalnasionalistiese maneuvers” (p 255), maar hierdie twee linksgesindes, wat albei op Stellenbosch woon, het gehelp om hieraan ‘n einde te maak. As geesgenote het hulle byeengekom en die volgende boek geskryf: Die tronkgesprekke: Nelson Mandela en Kobie Coetsee se voorpuntdiplomasie (Kaapstad: Tafelberg, 2018, 264p, R280; Amazon Kindle $23). “Die dokumentasie waarop hierdie publikasie steun, kom uit die omvangryke Kobie Coetsee-versameling wat by die Universiteit van die Vrystaat se argief gehuisves word. Die dokumente is sonder enige voorskrif of bepaling oor die gebruik daarvan aan die argief oorhandig” (p v). Die outeurs is albei Afrikaanssprekende blankes wat eerder nuwe Suid-Afrikaners as Afrikaners wil wees. In hierdie boek is daar dieselfde neiging tot oordrywing en venyn as in een van Esterhuyse se ander boeke: Eindstryd: Geheime gesprekke en die einde van apartheid (2012). Baie van die wanklanke in hierdie boek klink ook in Esterhuyse se jongste boek op.

Enersyds poog die outeurs om Nelson Mandela se gewaande ikoniese status in groter mate te verheilig. Ikoon: “iemand/iets wat merkwaardig/besonders/navolgingswaardig is; beroemde persoon wat deur baie mense bewonder word” (HAT). Sulke ongekwalifiseerde, buitensporige bewondering sal die outeurs sekerlik nie vir enige blanke opdiep nie. Andersyds word probeer om nuwe “bevrydingshelde” te skep. Vir die outeurs maak die moeilikheidsgraad van hierdie projek nie saak nie; solank hulle eie onmeetlike verligtheid bly skitter. Kortom: Vir Afrikaners behoort dit ‘n onsmaaklike boek te wees om te lees. Ek skryf aanvanklik oor algemene aspekte, insluitende die loftuitinge vir Mandela, en daarna oor die nuwe “bevrydingshelde” wat die outeurs probeer skep, hoewel hulle reeds in embriovorm in Eindstryd voorkom.

Ek het bly wonder of die outeurs dan nie raaksien wat sedert 1994 in Suid-Afrika gebeur nie. Verbly die outeurs hulle oor die waarheid? Sien hulle werklik ‘n suksesvolle, vooruitstrewende staat? Maak die verval van ons stede en eens pragtige dorpe glad nie saak nie? Is die nalatenskap van die ANC se terreur vir hulle mooi? Is finansieel-ekonomiese rommelstatus ‘n trotse prestasie of ‘n verdoemende wanprestasie? Vind Esterhuyse se geneul oor die “sistemiese” gebreke van die ou Suid-Afrika geen weerklank in die nuwe Suid-Afrika nie? Is wat met Afrikaners en Afrikaans gebeur, weens die verraad van FW de Klerk en sy groepie medepligtiges, werklik so onbelangrik dat dit ignoreerbaar is? Weens ANC-gedienstigheid het die outeurs hulle hart verhard. Wanneer die oorgangsgeskiedenis van Suid-Afrika – van ‘n beskaafde, Europese land tot net nog ‘n agterlike Afrika-land – vorentoe herskryf word, gaan Esterhuyse en Van Niekerk se insig en bydraes heel waarskynlik deur minstens sommige historici verdoem word. Nêrens gee die outeurs blyke dat die sogenaamde wêreldmening verkeerd kan wees of dat hulle die huidige plaaslike modepolitiek krities benader nie. Dit is myns insiens beter om jou siel, soos Faust, aan die duiwel te verkoop as om, soos die twee outeurs, jou siel aan die ANC te verkwansel. Die ANC is immers ‘n hedendaagse, plaaslike, destruktiewe, immorele mag.

In 1964 is Mandela weens hoogverraad tot lewenslange tronkstraf gevonnis. Hy het tereg die doodstraf verwag. Die outeurs se kommentaar op die vonnis is: Dit “laat ‘n wrang smaak in die mond vanuit die perspektief van vandag” (8). Hulle vertolking is dat Mandela “in die tronk was vanweë ‘n geregverdigde vryheidstryd” (183). Moes eerder toegelaat gewees het dat Mandela sy bomplant- en terreurveldtog ongesteurd voortsit? Soos die outeurs bewonderend aantoon, was daar geen moontlikheid dat Mandela geweld sou afsweer alvorens swartes die politieke mag oorneem nie. Die outeurs verwys na “die berugte Hoogverraadverhoor”, “die gehate Bantoe-onderwyswet” en “die berugte wette oor die afkondiging van ‘n noodtoestand” (20). John Vorster “was die vader van drakoniese maatreëls soos aanhouding-sonder-verhoor” (22). Vorster en PW Botha [“deurdrenk met ‘n veiligheidskultuur” – 25] was glo “fanaties veiligheidsbewus” (24). Dit is gegrond op hulle “konstruk-van-die-vyand” (24), asof terrorisme en kommunisme geblyk het nie werklik vernietigende magte te wees nie. Vorster en Botha het glo “alle [!] geloofwaardigheid” verloor (35). Die rassediskriminasie in bv regstellende aksie en swart ekonomiese bemagtiging ontlok geen beswaar by die outeurs nie. Mandela is glo “by uitstek die wêreldsimbool van vryheid, geregtigheid en martelaarskap” (8). Vryheid vir wie? Sekerlik nie vir die blankes nie. Suiwer rassisties word daar deesdae soveel moontlik teen blankes gediskrimineer. Is enigeen dag en nag vry om op enige plek veilig in die nuwe Suid-Afrika te wees?

Mandela word naas “Madiba” (11) dikwels “Prisonier 913” genoem; dalk om ‘n nuwe handelsmerk te help vestig. Hy bestuur glo “sy eie vrylatingsproses informeel en later selfs formeel” (8). “Hy bestuur sy eie vrylating op ‘n berekende en takties-strategiese wyse en nie Botha of De Klerk nie” (63). Herhaaldelik word die begrip “voorpuntdiplomasie” verduidelik asof dit moeilik is om gesprekke agter die skerms (1), oftewel agteraf gekonkel, te verstaan. “Prisonier 913 was hierin ‘n meester” (8). Mandela het vóór die ANC en die Suid-Afrikaanse Kommunistiese Party doelbewus geweld as dié middel tot politieke mag gekies en hom ongetwyfeld aan terreurdade en hoogverraad skuldig gemaak, maar die skuld hiervoor word op apartheid en die NP afgeskuif. Die outeurs etiketteer Mandela nooit as ‘n terroris nie. “Hy was, as vryheidsvegter en versetsleier, in ‘n sin die ‘produk’ van die NP, wat uiteindelik die NP ‘oorneem’ en na sy graf stuur” (9). Mandela en die ANC se “sleuteldoelwit” was “bevryding” (eintlik swart oorheersing) en daarvoor is hulle geïnspireer deur mooi klinkende “sleutelwaardes” soos “nie-rassigheid, gelykheid, geregtigheid” (9). Daarteenoor is daar die blankes/Afrikaners: ‘n Skynheilige, magsugtige en moreel onaanvaarbare minderheidselite” (144). Het ons nie-rassigheid beërwe of word daar deesdae ten gunste van swarte en ten koste van bruines, Asiate en veral blankes suiwer op grond van ras gediskrimineer? Hierdie opset druis vanselfsprekend in teen gelykheid en geregtigheid, maar die outeurs swyg hieroor.

“Pogings om dié rasse-ideologie [segregasie] aanvaarbaar te maak met argumente oor etnisiteit (volk) en vorme van selfbeskikking, kon nooit die kernbeginsel van sy ideologie verdoesel nie: rassesegregasie, soos dit voorgeskryf en deurgevoer is deur die NP-regering. Vir die teenstanders van apartheid, soos die ANC en Mandela, was dié stelsel ‘n vorm van praktiese en strukturele gewelddadige rassisme” (15). Op grond van hierdie redenasie word gewelddadigheid dwarsdeur hierdie boek eerder aan apartheid/die NP/blankes as aan die swartes/ANC/UDF en ander terreurgroepe toegedig. Byvoorbeeld: “Op 21 Maart 1960 word dit met koeëls, bloed en lyke geïllustreer by Sharpeville” (21). Die outeurs opper beswaar teen die gebruik van sambokke deur die polisie (38) maar nie teen AK47-gewere en landmyne deur die ANC nie. Die weermag en veiligheidspolisie reik glo “bombastiese verklarings” uit en daar is “militêr geïnisieerde moordbendes,” want dit gaan om “wit-beheer-tot-elke prys” (45). “Die Botha-regering se valke [het] net één oplossing gehad …: Koeëls en kruit om te bewys wie is militêr die meerdere” (138). Sulke uitsprake word nie gebalanseer met die ANC se uitgesproke onderneming [“staatsug” genoem – 90] om die land gewelddadig tot in die grond af te breek ten einde die politieke mag te bekom nie. Waarom nie? Omdat die outeurs hulle ongekwalifiseerd aan die kant van die ANC en teen die blanke bewind skaar. Vir hulle maak dit skynbaar nie saak hoeveel Suid-Afrika aan (Europese) beskawing inboet nie.

Die NP-ondersteuners word as onnosel uitgebeeld: Toe Pik Botha in 1986 die moontlikheid van ‘n swart president noem, het “pandemonium” uitgebars. “Niemand [!] in NP-kringe het nog ooit [!] so ver gedink nie” (46).Vir die vergoeiliking van Mandela se terrorisme pas die outeurs hulle dubbele standaarde toe: By “georganiseerde verset” is Mandela “die leidende lig [!] en uiteindelik ook die internasionaal mobiliserende simbool” (21). Aanvanklik slaag Mandela daarin om “uit die kloue [!] van die veiligheidspolisie” te bly (21). Die outeurs kom darem met ‘n toegewing: rasse-segregasie/apartheid “was nie eens ‘n outentieke Afrikaner-affêre [! – let op die woordkeuse] nie … nie die produk van Verwoerd se rassistiese politieke drogbeelde [!] nie” (15). In ‘n ander konteks word daar later van “‘n manne-affêre” geskryf (62). As verligtes is hierdie twee outeurs dus ook ondersteuners van die feminisme.

Dit was die Britte wat met rasse-segregasie in Suidelike Afrika begin het. Toe “oud-dominee Malan” (16) en die NP in 1948 hulle apartheidsbeleid ingestel het, is “beoog die handhawing en beskerming van die blanke bevolking as ‘n suiwer blanke ras” (17). Dít word sonder meer “blatante rassisme” genoem (17), terwyl blankes myns insiens die onvervreembare reg op selfbehoud het en blankes ook self mag bepaal wat hulle is of wil wees. Die ANC, daarenteen, bepleit rasvermenging. By “Malan en sy NP” was daar glo bloot “die skyn van rassetoleransie” (17). “Malan, wat soos ‘n tipiese oudmodiese en konserwatiewe predikant gedink het dat volkereverskille ‘n goddelike verordening is en dat Afrikaners ‘n spesiale roeping het, reken selfs [!] dat die regering se beleid een van ‘goodwill to the Bantu (swart mense)’ is” (19).

Een van die valse argumente wat volgens die outeurs al “holrug gery” is, is: “Onderhandelinge word deur elemente in die ANC as ‘n taktiek beskou om álle mag deur middel van geweld oor te neem” (28). Daar behoort myns insiens geen twyfel te wees nie dat die ANC, ten spyte van herhaaldelike valse beloftes deur bv Mandela, onderhandelinge en onverminderde gewapende stryd gelyktydig bedryf het. Eintlik erken die outeurs dit by implikasie: “Die verbode ANC doen in die middel 1980’s iets wat strategies slim was: Hulle begin om oor onderhandeling as nóg ‘n pilaar van die vryheidstryd te praat” (35). Die ANC se gesplete tong blyk ook baie duidelik uit die myns insiens gesaghebbendste boek oor Suid-Afrika se oorgangsgeskiedenis (dalk eerder ondergangsgeskiedenis), Anthea Jeffery se A People’s War: New light on the struggle for South Africa (2009). Maar dit is juis hierdie boek wat (doelbewus) nie deur Esterhuyse en Van Niekerk in hulle bronnelys (256-157) vermeld word nie; ook nie in Esterhuyse se genoemde vorige boek nie.

Die karakterisering van die ANC as ‘n “terroriste-organisasie onder beheer van kommuniste” word in dieselfde asem verwerp; ook dat die ANC se strategie ‘n “twee-fase-revolusie” is (28); dus, waarop ook al tydens die onderhandelinge ooreengekom is, onderhewig aan hersiening is, bv die eiendomsreg van blankes. John Kane-Berman het baie duidelik aangetoon wat die ANC met hierdie Nasionale Demokratiese Revolusie beoog, naamlik uiteindelik ‘n kommunistiese staat (Praag 23.06.2017). Esterhuyse en Van Niekerk, daarenteen, doen moeite om Mandela as ‘n nie-kommunis en kommunisme as glad nie gevaarlik nie voor te stel. Die kommuniste sou glo “nooit … daarin slaag om die ANC te domineer nie” (147). Dat die ANC hom nie gebonde voel aan wat in 1990/94 ooreengekom is nie, blyk reeds uit die verskil tussen die 1993-oorgangsgrondwet en die 1996-grondwet. Die 1993-bepaling dat die status van Afrikaans nie ingekort sou word nie, is goedsmoeds uit die 1996-grondwet gelaat (JC Steyn, Ons gaan ‘n taal maak, Centurion: Kraal Uitgewers, 2014, p 525, 527). Die outeurs sal hulle allermins hieroor verknies. Hulle het immers hulle dislojaliteit teenoor Afrikaans in die US-konteks bewys.

Oor PW Botha se Rubicon-toespraak in 1985 skryf die outeurs hoogs oordrewe: “Die Durban-toespraak was ‘n erge katastrofe, waarskynlik een van die ergste wat die land nog ooit getref het” (40). Hoekom? “Die skare [het] Botha entoesiasties toegejuig … vir sy versekering dat hy nie bereid was om wit Suid-Afrikaners en ander minderheidsgroepe op ‘n pad van selfmoord en abdikasie te lei nie” (40). Botha se gesonde standpunt was: “‘n Een-mens-een-stem politieke bedeling vir Suid-Afrika is ‘n resep vir rampspoed. Afrikaners en bruin mense … ‘sal ondergaan as die ANC en die swart meerderheid oorneem'” (36). Maar dit is presies wat die outeurs verlang; dat na Mandela en die ANC se pype gedans moet word.

Een van Esterhuyse se helde was die naïewe Jan Steyn (1928-2013) van Stedelike Stigting-faam, waarvan Esterhuyse deel was. Steyn se insig was: “Mandela is die Afrikaners se enigste [!] redding. Hoe gouer hy vrygelaat word, hoe beter sal dit met Afrikaners se toekoms gaan” (49). Gaan dit sedert 1994 beter met die Afrikaners of word hulle lewens en eiendom deurlopend bedreig? Die outeurs se bewondering vir Mandela is grenseloos: “Sy legitimiteit, oftewel aanneemlikheid as binnelandse nasionale transformasieleier, het mettertyd ook binne die totale Suid-Afrikaanse samelewing die openbare aanneemlikheid of legitimiteit van alle Afrikanerleiers oorskry, of dié leiers nou polities, kerklik, kultureel, akademies, media-gerig of sakelui was” (57). Mandela was “die persoon oor wie die hele [!] wêreld gepraat het” (64). Hy was “‘n soort swart Moses wat van die berg afkom om sy volk te verenig en wonderbaarlik te verlos van hul ‘onderdrukkers'” (68). En die Afrikanervolk? Die outeurs gee geen blyke dat hulle oor die huidige onderdrukking van Afrikaners of ander blankes begaan is nie. PW Botha het tereg gevra: “Hoe kan Afrikaners mag met die swart meerderheid deel sonder om ingesluk te word” (76). Deesdae is daar geen effektiewe magsdeling nie. Daar is verswelgende swart oorheersing. Maar dit is wat hierdie twee outeurs harteloos goedpraat.

As iemand dit waag om Mandela se vrylating teen te staan, soos JF Otto van die gevangeniswese, omdat Mandela weier om geweld af te sweer, word sodanige standpunt ‘n “politieke misgeboorte” genoem: “Otto skiet die idee van die vrylating van Prisonier 913 in vlamme af” (59), waarmee die outeurs die indruk probeer versterk dat dit eerder die “apartheidsregime” as die ANC is wat gewelddadig is. Hulle dink dat dit wonderlik sou gewees het as die geweldsvertroetelende Mandela reeds in 1982 vrygelaat is. Oor die weerstand teen Mandela se loslating op die land word geskryf: “Die soort denke … was … verstommend” (60). Daar was “‘n obsessie met veiligheid as alleensaligmakende strategie” (61). Wat het gebeur toe FW de Klerk doelbewus PW Botha se sekuriteitsmaatreëls afgeskaal het? Terroriste met hulle wapentuig het op groot skaal die land binnegedring; dermate dat De Klerk ‘n burgeroorlog voorsien het as hy nie aan die ANC se eise toegee nie. Sou die twee outeurs Vorster en PW Botha se “obsessie met veiligheid” veroordeel het as hulle gesinne deur ANC-terroriste uitgewis is?

Die volgende woorde van Mandela word goedkeurend aangehaal: “The ANC is not, and never has been, a communist organisation” (69). Die waarheid was en is: Die ANC is deels ‘n kommunistiese instansie. Besluitneming is dikwels deur kommunistiese simpatieë oorheers. Mandela se bekendste en skandaligste leuen word sonder teenspraak aangehaal: “I have fought against white domination, and I have fought against black domination” (70). Vir twee Amerikaanse joernaliste, John Carl Thomas en John Lofton, lieg Mandela in 1985 soos volg: “‘n Ánder beleidsrigting is ingeslaan na ‘n vorm van magsdeling-sonder-etniese-oorheersing” (151), waarmee hy verswelgende swart ras-oorheersing probeer verdoesel. Hy wou glo gelyke geleenthede vir almal skep. Maar waar is die voorbeelde van Mandela se weerstand teen swart oorheersing? Hieroor behoort geen twyfel te wees nie: Mandela het in sy doelwitte geslaag, naamlik swart oorheersing en die vernietiging van gelyke geleenthede vir nie-swartes. Vandaar Mandela se verwerping van groepregte, federalisme, tuislande vir minderheidsgroepe, blanke vetoreg en bowenal sy aandrang op gelyke stemreg vir alle volwasse landsburgers in ‘n eenheidstaat. Reeds in 1980 het Mandela laat blyk: “As die ANC aan die bewind kom, sal daar plek vir wit mense wees – ‘maar nie as besitter van die politieke mag nie'” (71). Hoedanig is daardie “plek” wat die ANC goedgunstiglik aan die blankes gun? Tweedeklasburgerskap, sonder enige waarborg dat blankes/Afrikaners se kultuur, veiligheid en selfs eiendomsreg beskerm word. Hoeveel beter sou die nuwe Suid-Afrika nie gewees het nie as die blankes (of as alternatief: die blankes, bruines en Asiate) (minstens) die helfte van die politieke mag behou het nie? In plaas daarvan is daar snel toenemende swart verswelging gerugsteun deur hoë “natuurlike” aanwas (sonder enige veldtog om geboortebeperking aan te moedig) en die ongebreidelde toename in meesal onwettige inkommers. De Klerk en sy groepie medepligtiges se mandaatlose oorgawe aan swart mag is een van die onnoselste gebeure (indien nie dié alleronnoselste gebeurtenis nie) in die annale van die mensdom.

Weens die omvang daarvan is dit prakties ‘n onbegonne taak om al die loftuitinge vir Mandela hier weer te gee. Ek volstaan met ‘n aantal van hulle. Mandela “het internasionaal én nasionaal die gesig van bevryding én die boosheid van apartheid geword … Mandela is tans [1987] Suid-Afrika se mees invloedryke en magtige leier” (104). Hy word beskryf as “wit Suid-Afrika se mees gevaarlike terroris en die wêreld se mees ikoniese vryheidsvegter” (105). Toe Mandela ‘n operasie ondergaan het: “As hy iets ernstigs oorkom, wat gaan van die land word?” (118). Dit is darem diep tragies as ‘n land se toekoms van iemand soos Mandela afhang. PW Botha “is klaarblyklik geïrriteerd met die versoeke van talle buitelandse leiers en meningsvormers om met Mandela ‘n gesprek te voer. [Dan volg hierdie stekie:] Daar was vermoedelik minder versoeke om met hom, die staatspresident, gesprek te voer” (122). “Prisonier 913 [was] ‘n politieke skaakspeler van formaat” (129). Daar was “Mandela se bereidwilligheid om aan kontakvorming en gesprek deel te neem ten einde vrede en stabiliteit in die land te verseker” (130). Het ons nou vrede en stabiliteit?

“Die enorme mistasting van regeringsleiers was dat hulle van mening was dat Prisonier 913 op daardie tydstip [1985] nog nie ‘n onaantasbare beeld as ‘n internasionale simbool van ‘n vryheidstryd, menseregte en demokrasie gehad het nie” (133). Die gevange Mandela is nie toegelaat om die begrafnis van sy seun en later sy ma by te woon nie. Dit het “die onmenslikheid van die apartheidstelsel bekragtig. Die idee dat apartheid ‘n misdaad teen die mensdom en teen menslikheid is, het strategies en takties gesproke in dié tye wyer inslag begin vind. Dit was vanuit ‘n morele en menseregtelike perspektief gesien, ‘n briljante skuif” (136). “Mandela as koninklike heer [!] toon nie net takt om [Helen] Suzman te antwoord nie, maar ook deursigtigheid én openhartigheid” (139). Volgens Suzman is Mandela “die land se enigste hoop” (143) – in Amerika is dieselfde van Barack Obama gesê. Volgens Mandela is daar “geen organisasie in Suid-Afrika wat só daartoe verbind is om probleme vreedsaam [!] te skik as juis die ANC nie” (143-144) – solank daar nie van Mandela en die ANC verwag word om geweld af te sweer nie. “Prisonier 913 was natuurlik ‘n uitgeslape strateeg én taktikus” (184), “‘n strategiese en taktiese denker by uitnemendheid” (185), “intelligent soos hy was” (191).

“Mandela is baie eerlik” (186). Hy het bv onvoorwaardelike vrylating verlang. Maar daarna is allerhande ononderhandelbare voorwaardes gestel voordat met grondwetlike onderhandelings begin sou word (231). Mandela het gesê: “Alvorens ‘n gesprek kan plaasvind moet die president meer positief ten opsigte van die eise wat hulle gestel het, reageer” (241). Daar word verwys na “die morele gehalte van sy insigte en leierskap” (205). “Die vermoë van ‘n inspirerende verbeelding het Mandela tot ‘n fyn kuns ontwikkel” (251). “Sy verbeelding was ook nie bloot polities nie, maar veral moréél geïnspireer” (252). “Mandela was egter nie ‘n moralis nie. Hy was ‘n strategies-pragmatiese denker” (253). Die blanke politieke magsoorgawe is “een van die grootste suksesverhale in die geskiedenis” (253). Oliver Tambo, Nelson Mandela en Thabo Mbeki “skiet nie met Russiese gewere nie, maar met woorde. Woorde, en nie gewere nie, wen uiteindelik die stryd om ‘n inklusiewe demokrasie in Suid-Afrika” (254). ‘n Mens vra jou af: Kan dit ooit verkeerd wees om ons eie Nelson Mandela te verheerlik? Kortom, volgens die outeurs kan en mag daar nie enige twyfel wees dat Nelson Mandela die allerwonderlikste mens was nie.

Ek gaan nou oor tot die bespreking van Esterhuyse en Van Niekerk se nuwe bevrydingshelde.

Winnie Mandela (1936-2018) geniet, soos Nelson Mandela, ikoniese status (58). Sy was ‘n “‘effektiewe verlengstuk van Mandela.’ Dit was ook die rede waarom die SA veiligheidspolisie haar met toegewyde ywer vervolg, geterroriseer en sielkundig probeer breek het” 68). Let op: Terwyl die outeurs nie enige ANC-kameraad as ‘n terroris etiketteer nie, word terrorisme wel aan die destydse veiligheidsmagte toegedig. Winnie was soos Nelson ‘n mobiliserende “simbool vanweë haar aktivisme, haar gemeenskapsbetrokkenheid, haar openlike uitdaging van die stelsel en die vervolging, brutaliteit en fisieke leed wat haar vanuit owerheidsweë aangedoen is” (211). “Haar aktivistiese rekord is indrukwekkend” (213). Lede van die veiligheidspolisie het hulle glo skuldig gemaak aan “obsessionele staatsterreur teen haar” (213). Die polisie het hulle na bewering skuldig gemaak aan “ongevoeligheid, onmenslikheid, kwaadwilligheid en selfs berekende moedswilligheid” jeens die Mandela-gesin (215). Winnie het “aan eie lyf en gees groteske onmenslikhede” ervaar (220). “Sy was ‘n besonder bedrewe openbare spreker” (214). Winnie se moraliteit word soms hoog aangeslaan: “Tot haar krediet én persoonlike integriteit moet gesê word dat Winnie Mandela dié toenadering [gesprekvoering met Nelson Mandela] van [Kobie] Coetsee nie aan die groot klok gehang het nie” (93). Die outeurs hou van die volgende parasitiese “uitdaging”/eis wat Winnie haar aangematig het om aan ‘n blanke skoolkind te stel: “Bring honderd wit skoolkinders wat honderd swart skoolkinders vir kos en klere sal ‘aanneem'” (103).

Die outeurs doen moeite om Kobie Coetsee (1931-2000) as ‘n onbesonge held van die oorgangs/ondergangsgeskiedenis staan te maak omdat hy aanvanklik sonder goedkeuring met die gevange Mandela in gesprek getree het. “Mandela kry by Coetsee ‘n versekering wat hy broodnodig gehad het, naamlik dat hy ‘n beduidende rol sal kan speel in die normalisering van toestande in Suid-Afrika” (93). Daardie “normalisering” het na Mandela se vrylating verskerpte terrorisme ingesluit. Wat Coetsee gedoen het, word “‘n slim skuif” genoem (96). Hy word beskryf as “‘n baie komplekse mens” (100). Maar in Niël Barnard se boek, Vreedsame revolusie: Uit die enjinkamer van die onderhandelinge (Kaapstad: Tafelberg, 2017, 328p, R280; Amazon Kindle $25,30),* “kom Coetsee sleg daarvan af” (100). Daar is al vroeër verwys na Coetsee se onverklaarde “afwesigheid” (83). Hy het ‘n “reputasie gehad dat hy nie van harde werk gehou het nie” (106).

[* Niël Barnard noem Coetsee het “ewiglik laat by vergaderings opgedaag” (p 32). Verder: “Coetsee sal waarskynlik vir twee dinge onthou word: dat hy met ‘n hospitaalbesoek in 1985 die eerste NP-politikus was wat die gevangene Nelson Mandela ontmoet het en dat hy met sy latere jakkalsdraaie tydens die onderhandelinge reg in die hande van die ANC gespeel het” (34), bv sy uitspraak dat “geweld en onderhandeling onlosmaaklik verbind is” (90). Wat Coetsee ter bevoordeling van Mandela en die ANC gedoen het, is wat hom in die oë van Esterhuyse en Van Niekerk geliefd maak. Barnard skryf: “Sommige van ons het gewonder of die feit dat hy selfs by die president met moord wegkom, beteken het dat hy die staatshoof op ‘n ongemaklike plek beet het. Van Coetsee het PW Botha volgens die Britse joernalis Anthony Sampson gesê: ”n Snaakse klein mannetjie. As jy my vra wat hy in my kabinet gedoen het, ek weet nie. Ek het altyd gevoel, nadat ek met hom oor Mandela gepraat het, dat dit ‘n geval was van verwarring wat net vererger'” (35).

Barnard was ten gunste daarvan dat “algemene amnestie aan almal aan weerskante van die spreekwoordelike loopgrawe toegestaan word … Coetsee het hom onmiddellik heftig teen algemene amnestie verset” (51). FW de Klerk kon ook nie oortuig word nie omdat hy blykbaar in die waan verkeer het dat hy beheer in die nuwe Suid-Afrika sou behou. “Coetsee het klaarblyklik gemeen dat met die toestaan van algemene amnestie die kans verspeel sou word om die ANC oor sy menseregtevergrype aan die pen te laat ry. Op die ou end het dit tragies geboemerang en net mooi die teenoorgestelde van wat hy voorsien het, het gebeur. Die Waarheids- en Versoeningskommissie (WVK) is ingestel waar tydens dié se sittings die sondes van hoofsaaklik die veiligheidsmagte maand ná maand uitgeryg en aan die groot klok gehang is. Coetsee het geskitter in sy afwesigheid by die WVK, waar hy sy dapper standpunte volledig kon verduidelik het” (51-52). Sowel Coetsee as De Klerk moet dus ernstig verkwalik word omdat amnestie nie aan veral die veiligheidsmagte toegestaan is nie. Barnard verwys in hierdie konteks na Coetsee se “bontpratery … dit was min mense beskore om te verstaan wat Kobie Coetsee met sy abrakadabra wou bereik. Wat ek duidelik was, is dat Coetsee die kwessie van amnestie as ‘n troeflaart in die onderhandelinge wou gebruik om sy eie beïnvloeding van die skikkingsproses te anker. Daar het egter niks van gekom nie” (93). “Ek kan steeds moeilik my wrewel oorkom oor Coetsee se slimmighede wat ons amptenare op die ou end weerloos gelaat het. Sy beterweterigheid het ons, soos voorheen, duur te staan gekom” (95-96). De Klerk het erken: “Die manier waarop ons die kwessie van amnestie hanteer het, was waarskynlik ons grootste mislukking gedurende die onderhandelingsproses” (95). Esterhuyse en Van Niekerk swyg egter hieroor.

Volgens Barnard het Coetsee in ‘n stadium “skielik as ‘n kenner van menseregte ontpop… Hy het die manier gehad om sekere sake vir homself toe te eien waarna dit in ‘n doolhof verdwyn het waar dit maande of jare lank stof vergader het sonder dat hy die saak afgehandel het. Indien dit wel weer te voorskyn gekom het, was dit onherkenbaar vervorm” (82). “Coetsee was reg toe hy later opgemerk het dat dit lyk of die vordering met die onderhandelinge die produk van geweld en massa-aksie was en dat die persepsie bestaan dat die Regering die wil en vermoë verloor het om by sy standpunte te hou. Dié persepsie was in die kol, maar waar was hy as ‘n senior Kabinetslid om die vaandel van vasberadenheid hoog te hou en dié persepsie om te keer?” (91). Coetsee het andersins “‘n ontwrigtende rol gespeel”: “Niemand kon agterkom waarmee hy eintlik besig was nie” (248).]

“Daar is min twyfel dat Coetsee homself beskou het as ‘n magsbemiddelaar (power broker) tussen die apartheidsregime en ‘n nuwe gedemokratiseerde bedeling” (Esterhuyse en Van Niekerk, p 105). Terwyl die grondwetlike onderhandelinge aan die gang was, was sowel Coetsee as De Klerk in buite-egtelike verhoudings betrokke. Hulle kon hulle gate uit (in?) geniet, terwyl hulle eerder die wesenlike bedreigings van die Swart Gevaar en die Rooi Gevaar doeltreffender die hoof moes gebied het. Die outeurs verswyg Coetsee se buite-egtelike verhouding met Adrienne Kock (1935-2018). Hulle noem bloot dat hy polities deur haar beïnvloed is (198). Coetsee is ‘n hoogs onwaarskynlike held, maar Esterhuyse en Van Niekerk se invalshoek en fanatiese linksheid maak hierdie wanvoorstelling moontlik. “Waarvan ons seker is, is dat Coetsee ‘n politieke padmaker na ‘n nuwe Suid-Afrika was” (198) – ‘n pad wat met slaggate besaai was en is.

Op 10 Oktober 1989 het Coetsee tydens ‘n besoek aan Mandela gesê: “The plan that you have put together … has almost become our plan. Almost down to the minutest detail … You are the great negotiator now” (225). “Coetsee erken dat hy en sy medewerkers die plan wat Prisonier 913 voorgelê het om ‘n begin te maak met ‘n skikkingsproses, aanvaar het. Wat Coetsee en sy span egter verwag, is ‘a commitment from your colleagues that they will strive towards peaceful and orderly integration into society without upheaval … and won’t make it difficult … Well, as I say, we have made your objectives our own and it seems feasible, it seems attainable, and if we perhaps share some of our difficulties with you we may bring about adjustments in your ideas and your views” (225-226). Dit vertolk “die byna totale afhanklikheid wat die Coetsee-span, en ook die staatspresident, van Prisonier 913 se welwillendheid en samewerking gehad het” (226). Vergoeding het nie agterweë gebly nie. Coetsee het “Mandela se kandidaat as president van die Senaat geword” (106). Hoekom nie? Olusegun Obasanjo (president van Nigerië, 1999-2007) het immers van Coetsee gesê: “He keeps on saying that Nelson is a man of honour. A man of his word” (123). Obasanjo het ook so pragtig gesê: “even [!] amongst the whites there are some good people” (123), waarvan die twee outeurs seker sprankelende voorbeelde is.

FW de Klerk is ‘n mini-held in die proses van oorgawe aan swart mag. Hy “tel die bal op” (10) en laat dit volgens die outeurs nie val nie. De Klerk is “‘n goeie man … Hy is ‘n sterk en intelligente leier” (146). Hy het “visionêre leierskap” aan die dag gelê (208). As alternatief kon hy “staatsgedrewe gewelddadige optrede, kanonne, koeëls en kruit gekies het, maar hy het nie” (239). De Klerk se “beroemde” toespraak op 2 Februarie 1990, wat tot swart meerderheidsregering gelei het, “was ‘n grootse en baie moedige stap” (221). “De Klerk en sy raadgewers [het] ‘n pakket ontwikkel wat die hele wêreld verstom het. Stuksgewyse hervorming was verby. De Klerk voer ‘n politieke kragtoer uit” (234). In die plek van evolusionêre verandering het revolusionêre magsoorgawe gekom. Daar word valslik beweer dat De Klerk gesorg het vir “gestruktureerde en inklusiewe onderhandeling” (236). In werklikheid was daar bitter min sprake van struktuur omdat daar nooit ‘n duidelike onderhandelingstrategie aan die kant van die NP-regering was nie. Die onderhandelinge was spoedig ook nie inklusief nie. Ná Kodesa het De Klerk en sy groepie medepligtiges feitlik eksklusief met die ANC onderhandel en van ander partye verwag om die uitkomste daarvan te aanvaar. De Klerk “promoveer ‘n beeld en gees wat vertroue inboesem. Daar is [in 1989] ‘n gees van welwillendheid, onderhandeling en versoening in die land” (228). In ‘n verslag van die Nasionale Intelligensiediens in Desember 1989 staan geskrywe: “Sou ‘n mens werklik die kernproblematiek van ons land wou aanspreek, is [Prisonier] 913 in alle waarskynlikheid die beste beginpunt” (233). “FW de Klerk het die morele moed en strategiese vernuf gehad om dié besluit te neem” (233). De Klerk “is wêreldwyd geloof” (249). “Hy word uiteindelik tereg, saam met Mandela, [in 1993] met die Nobelprys vir vrede beloon” (10). Het ons sedertdien salige vrede in hierdie droewe land?

Daar is minder bekende mense wat deur die outeurs as helde in die bevryding van die blanke politieke bewind en apartheid uitgebeeld word. Die linkse sosioloog, HW van der Merwe (1929-2001), van die Universiteit Kaapstad, en sy vrou, Marietjie, word geloof omdat hulle Winnie Mandela rondgery en gehuisves het en ook met die heil van ‘n Mandela-kind gemoeid was. “Die Van der Merwes het helaas nog nooit die openbare erkenning gekry vir hul bydrae om ‘n beslissende oomblik in Suid-Afrika se geskiedenis te help skep nie” (98-99). Hulle word eintlik deur die outeurs verhef tot rolmodelle vir alle Van der Merwes. Kobie Coetsee het die twee Van der Merwes toegelaat om Prisonier 913 te besoek (99).

Pieter de Waal, ‘n studentevriend van Kobie Coetsee en destyds die enigste prokureur op Brandfort, en sy vrou, Adèle (Retief), word as bevrydingshelde uitgebeeld omdat hulle hulle oor Winnie Mandela ontferm het. Die outeurs dik dit soos volg aan: “Ten spyte van ‘n mensonterende, rassistiese en onderdrukkende stelsel was daar altyd op die vlakke van persoonlike verhoudinge en vriendskappe mense wat nierassige en kruiskulturele verhoudings kon vestig en onderhou. Mense wie se morele verbeelding nie só deur die apartheidsideologie en rassistiese strukture besmet was dat hulle nie op die vlak van menswaardheid geregtigheid kon bevorder en handhaaf nie. Die De Waals van Brandfort is ‘n voorbeeld van dié faset van ons land se ingewikkelde en rassistiese geskiedenis” (103). Sou die outeurs die parasiterende ideologie van die ANC, bv onteiening sonder vergoeding van blankes se plase, as “‘n mensonterende, rassistiese en onderdrukkende stelsel” bestempel? Sekerlik nie. Hulle sou dit seker eerder regstellende geregtigheid noem.

Laastens is daar die selfbesonge held, Willie Esterhuyse, wat in opdrag van die Nasionale Intelligensiediens in die buiteland onderhoude met verteenwoordigers van die ANC gevoer het. In sy boek, Geheime revolusie (2015), verwys Niël Barnard egter net ‘n enkele keer na hierdie “gesiene Stellenbosse filosoof” (p 197). In Barnard se ander boek, Vreedsame revolusie, word die nogeens “gesiene” Esterhuyse net genoem weens sy “goeie persoonlike verhouding” met Thabo Mbeki (p 20-21); so goed dat Esterhuyse hom feitlik van die begin van sy onderhandelinge af eerder aan die kant van die ANC as die NP-regering geskaar het, soos duidelik uit Esterhuyse se boek, Eindstryd, blyk.

‘n Mens word aan jou helde geken.

Leon Lemmer: Kulturele trauma en die Afrikanerdom

Trauma, die Griekse woord vir wond, beteken die verwonding van die mens se gees. Trauma is die gevolg van gebeurtenisse wat geestelike letsels gelaat het. Die HAT definieer trauma as: “Blywende geestelike steurnis veroorsaak deur hewige geestelike of emosionele spanning of fisiese besering.” Die fisieke of liggaamlike aspek kom egter net in die prentjie in soverre die gees daardeur beïnvloed word. Byvoorbeeld, as iemand ‘n ledemaat verloor, kan dit ernstige geestelike verwonding veroorsaak, dus die subjek se hele lewenswyse ingrypend verander en berusting bemoeilik, selfs onmoontlik maak.

Maar trauma vind nie net in individue neerslag nie omdat ‘n groep mense ook trauma kan ervaar. Daar is dus iets soos kollektiewe trauma. ‘n Groep mense kan bv verarm of deur vreemde elemente oorheers word of uit hulle vaderland verdryf word. Ontheemding kan weens emigrasie plaasvind maar ook wanneer mense geografies in dieselfde plek bly woon maar daardie land feitlik onherkenbaar verander/getransformeer word. Dink aan die geestelike letsels wat die Anglo-Boere-oorlog (ABO) in die Afrikanerdom se psige gelaat het (vir Hélène Opperman se vertolking hiervan: “‘n Sielkundige ontleding van Afrikaners,” Praag 22.04.2017). Maar die ABO-nederlaag het na ‘n drie jare lange heroïese stryd gekom. Veel moeiliker is die verwerking van die mandaatlose, algehele, politieke magsoorgawe in 1994. Dit is op ‘n onetiese, immorele en uiters laakbare manier deur ‘n klein groepie Afrikaanssprekende blankes bewimpel.

Daar is min twyfel dat die 1990/94-gebeure die grootste skandvlek in die geskiedenis van die Afrikanervolk sal bly. Swartes het toe die reg verwerf om tot in die oneindige suiwer rassisties teen blankes te diskrimineer, terwyl die groot grief teen die vorige politieke bedeling ironies juis rassediskriminasie was. Die aanvaarding van algemene stemreg in ‘n eenheidstaat, sonder dat enige kwalitatiewe vereistes, behalwe burgerskap en ouderdom, aan kiesers gestel word, het dit vir die al hoe groter wordende swart meerderheid moontlik gemaak om mettertyd enigiets te verander waarop tydens die grondwetlike onderhandelings ooreengekom is, bv eiendomsreg. Die vraag is of 1994 dié laagtepunt in die Afrikanervolk se geskiedenis is, of is dit veel eerder die Afrikaner-apatie wat daarop gevolg het?

“An event traumatizes a collectivity because it is ‘an extraordinary event,’ an event that has such ‘an explosive quality’ that it creates ‘disruption’ and ‘radical change … within a short period of time'” (Jeffrey C Alexander, Trauma: A social theory, Cambridge: Polity Press, 2012, 241p, Amazon Kindle $22.79, 198). ‘n Uitsiglose bestaan is vir die blankes geskep sonder dat hulle daaraan aandadig was, behalwe dat die meerderheid blanke kiesers op grond van allerhande beloftes, waarvan bitter min tereg gekom het, naïef tot onderhandelings ingestem het. Die blankedom is nie effektiewe inspraak in die onderhandelings of die uitkoms daarvan gegun nie. Die hoofstroom-inligtingsmedia het die blankes lank mislei oor die implikasies van dit waarop onbekwame enkelinge namens hulle ooreengekom het. Onder diegene wat in leidende posisies beheer oor die staat en die land en al sy inwoners verkry het, was en is daar talle veroordeelde misdadigers.

Die nuwe maghebbers misbruik in baie gevalle hulle posisies vir eie gewin. Terselfdertyd word ‘n propaganda-oorlog gevoer om hulleself so goed moontlik voor te stel en die blankes moreel en andersins te verdoem. Hierdie nuwe opset, wat nie van wraakgierigheid vry te pleit is nie, kan effektief tot die einde van ‘n beduidende blankedom in Suid-Afrika lei en in die besonder op die lange duur die uitwissing van die Afrikanerdom veroorsaak. Die land het ‘n haas onverbeterlike kweekplek vir regverdigbare en sekerlik verstaanbare blanke trauma geword. Dit is by uitstek Afrikaners wat die spit moet afbyt.

Daar is verskillende soorte trauma. In die konteks van die Afrikaner is kulturele trauma van wesenlike belang. “Cultural trauma occurs when members of a collectivity feel they have been subjected to a horrendous event that leaves indelible marks upon their group consciousness, marking their memories forever and changing their future identity in fundamental and irrevocable ways” (Kindle 156). “Wounds to social identity” is die oorsaak van kulturele trauma (97). Dat die Afrikanerdom in 1990/94 onverdiend blywende skade aangedoen is, behoef geen betoog nie. Dat dit ernstige geestelike skade is, blyk uit die apatie (futloosheid, lamheid, onverskilligheid) wat na verloop van meer as twee dekades steeds kenmerkend van seker die meerderheid Afrikaners is. Daar is eintlik geen teken van breë verset nie, hoewel daar die afgelope tyd ‘n opflikkering te bespeur is. Die gebrek aan kollektiewe verset by blankes kan deels toegeskryf word aan Europeërs of Westerlinge se voorkeur vir individualiteit terwyl swart Afrikane by uitstek groep- of massa-mense is.

Die skeiendste onreg word oënskynlik sonder daadwerklike teenstand geduld. Boere en ander blankes kan maar een na die ander afgemaai word. Plase kan nie net onteien word nie, maar selfs sonder vergoeding deur die swart heersers gesteel word. Die nuwe heersers beweer dat al het hulle nie kaart en transport om te bewys dat die grond aan hulle voorgeslagte behoort het nie, hulle geregtig daarop voel om blankes goedsmoeds van hulle plase te ontneem. Die groot verskil tussen barre grond en ontwikkelde plase word gerieflikheidshalwe geïgnoreer. As grond, soos beweer word, deur blankes gesteel is, is dit ‘n feit dat waarskynlik nie ‘n enkele plaas deur blankes van swartes gesteel is nie.

Onderliggend aan hierdie onverkwiklike gebeure is daar hierdie traumabarende wete: Dat van al die wigte en teenwigte wat in 1990/94 in die vooruitsig gestel is, net die booswigte springlewendig is. “In die aanloop tot die finalisering van die Grondwet het oudpresident FW de Klerk die boere belowe: ‘Julle kaart en transport is veilig'” (Louis Changuion en Bertus Steenkamp, Omstrede land: Die historiese ontwikkeling van die Suid-Afrikaanse grondvraagstuk, 1652-2011, Pretoria: Protea Boekhuis, 2011, p 272). Wanneer begin die klippe uitroep dat groot onreg teen blankes gepleeg is en steeds straffeloos gepleeg word?

“‘Experiencing trauma’ can be understood as a sociological process that defines a painful injury to the collectivity, establishes the victim, attributes responsibility, and distributes the ideal and material consequences. Insofar as traumas are so experienced, and thus imagined and represented, the collective identity will shift. This reconstruction means that there will be a searching re-remembering of the collective past, for memory is not only social and fluid but also deeply connected to the contemporary sense of the self. Identities are continuously constructed and secured not only by facing the present and future but also by reconstructing the collectivity’s earlier life” (Alexander 574).

Hier volg enkele opmerkings oor die vorige paragraaf. Die slagoffers van die 1990/94-gebeure is by uitstek die blankes en veral die Afrikaners, wat sedert 1948 aan die bewind was en geen ander vaderland het nie. Hoe revolusionêr die gebeure was, blyk uit die 2017-ANC-konferensie toe feitlik uitsluitlik swartes kon besluit oor watter kamerade vorentoe in beheer van die land gaan wees. Tradisioneel was dit die blankes se alleenreg om hieroor te besluit. Algemene stemreg het glo gelykheid gebring. In werklikheid het swartes in buitensporige mate politieke mag verkry. Die minderheidsgroepe (blankes, bruines, Asiate) het minimale politieke mag en is in ‘n hoogs ongelyke situasie gedwing.

Die politieke ontmanning van die blankes is bykans volledig. Wie is hiervoor verantwoordelik? FW de Klerk en sy groepie medepligtiges. Afgesien van politieke magteloosheid, wat is die gevolge? Dat Afrikaners die ideaal van selfbeskikking in ‘n eie vaderland bly koester; ‘n vaderland geskoei op tradisionele Europese waardes. Die materiële gevolge is dat die blankes weens blatante rassediskriminasie kollektief verarm en dat selfs hulle eiendomsreg al hoe meer bevraagteken en in die geval van plase selfs ontken word. Sulke onreg behoort daadwerklik bestry te word, maar daarvoor is die voorvereiste dat Afrikaners opreg trots moet wees op wat hulle is. Om trots op jouself te wees, sluit sekerlik die wil tot selfbehoud in. As Afrikaners hulle selfbeeld ooreenkomstig die ANC se propaganda sou vorm, is hulle so sleg dat hulle liewer in hulle swernoot moet gaan.

Die kollektiewe identiteit van Afrikaners het sedert 1994 merkbaar verskuif, bv weg van ‘n naïewe navolging van politici asook weg van valse profete in die kerk. Geestelike sake word in die subjekte verwerk en vind by uitstek uitlewing in huise en in die sosiale media; nie in die kruipsugtige hoofstroomkoerante en op radio- en televisiesenders nie. Dit is veral in familie en vriende wat vertroue gestel word. Meer as ooit is daar ‘n duidelike onderskeid tussen “ons” en “hulle” – al word in die propaganda betoog dat so ‘n onderskeid nie mag bestaan nie. Dit gaan vir Afrikaners eerder om eksklusiwiteit as die identiteitslose inklusiwiteit wat gepredik word. Diversiteit word ook nie deur Afrikaners veridealiseer nie; eerder eiesoortigheid. Afrikaners word al hoe meer bewus van die kultuur wat eie aan hulle is, met Afrikaans, verkieslik Standaardafrikaans, as die kern daarvan. ‘n (Nostalgiese) herwaardering van die verlede, ‘n “re-remembering,” kom al hoe meer voor as reaksie teen die amptelike herskrywing en vervalsing van die geskiedenis. In die propaganda word ons gemaan dat die simbole van die verlede, die goeie ou dae, nie opgediep en vertoon mag word nie juis omdat omstandighede toe soveel beter was as wat die hede is en waarskynlik ook beter was as wat die toekoms sal wees.

Anders as die HAT (soos hier bo aangehaal) onderskei Alexander tussen blywende en verbygaande trauma. Byvoorbeeld, in Suid-Afrika gebeur dit dat skoolklaskamers afgebrand word as daar te min klaskamers is. “In die apartheidstryd van die tagtigerjare was daar ‘n sterk neiging [by swartes] om te glo: om te bou, moet ek eers afbreek; met die afbrand van skole en poskantore, stakings en sanksies wat die bestaande ekonomie vernietig, bou ons die nuwe deur die oue uit te wis” (Attie van Niekerk, Anderkant die reënboog, Kaapstad: Tafelberg, 1996, p 9; ook Praag 8.04.2017) … “die slegte bring die goeie, die slegste bring die beste, probleme [uitdagings?] skep oplossings, vernietiging dwing vernuwing af” (10). Dit is ‘n nie-Westerse Afrika-manier van dink. Sedert die ANC die politieke mag grootliks onverdiend bekom het, het hy darem agtergekom dat dit makliker is om af te breek as om op te bou.

Die probleem is dat die destruktiewe gedragspatrone wat deur die ANC en PAC gevestig is, steeds uitdrukking in bv die afbrand van skole vind. Die brandstigters en hulle meelopers kom daarna met ‘n skok agter dat daar nou nog minder klaskamers is. As so iets gebeur, word daar berig dat die kinders berading sal ontvang. Die verskaffing van berading van owerheidsweë was (feitlik) onbekend in die ou Suid-Afrika. Ek wonder oor die aard, kwaliteit of effektiwiteit van daardie berading en wat die (formele) kwalifikasies van die beraders is. Eintlik al wat sinvol vir die brandstigters en hulle aanhitsers gesê kan word, is dat hulle optrede dom was. Dit kan as ‘n voorbeeld van verbygaande trauma beskou word. Die ironie is dat sulke skynbaar irrasionele optrede deesdae die verlangde resultate lewer. Meesal word die misdadigers nie veroordeel nie; nie verbaal nie en ook nie in die howe nie. Die klaskamers word herbou en nuwes bygevoeg.

Voorbeelde van gebeurtenisse wat ongetwyfeld grootskaalse trauma veroorsaak het, is die Holocaust, die atoombomme wat op Hiroshima en Nagasaki gewerp is en die 9/11-gebeure in Amerika. Maar hulle gevolge sal met verloop van tyd al hoe minder trauma veroorsaak. Daar bly immers steeds Duitsers, Jode, Japannese en Amerikaners oor. Die 1990/94-gebeure is in ‘n ander klas. Dit kan die algehele uitwissing van die Afrikanerdom tot gevolg hê. FW de Klerk en sy groepie medepligtiges sal dan vermag wat die Britte nie met bv die ABO kon regkry nie. Die 1990/94-gebeure word dan, wat Afrikaners betref, in die letterlike en absolute sin volksmoord.

Alexander verwys na Suid-Afrika as ‘n land waar trauma voorkom (616), maar hy dink aan die veelgeprese “slagoffers” van apartheid (530) en nie aan diegene wat weens die “vreedsame 1990/94-skikking” fundamenteel benadeel is nie. Die terreur-era, wat tot ten minste 1994 voortgeduur het, het ongetwyfeld trauma by blankes veroorsaak, toe daar bv geen vullisdromme en openbare sitplekke in winkelsentrums was nie en kopers gewaarsku is om bedag op terreur te wees en liefs uit openbare plekke weg te bly. In 1990/94 het die situasie vererger toe die funksionering van die veiligheidsmagte aan bande gelê en grensbeheer verslap is en gewapende terroriste op groot skaal die land binnegesypel het.

Daar is natuurlik diegene, bv in Amerika en Suid-Afrika, wat slawerny transgenerasioneel tot ‘n hedendaagse traumawekkende gebeurtenis probeer opgradeer ten einde skuldgevoelens by blankes te wek en bevoordeling vir swartes af te dwing. Maar dit is eintlik hoogs opportunistiese gekerm wat by geen rasionele mens inslag behoort te vind nie. Slegs die destydse verslawing van swartes deur blankes word opgehaal. In die konteks van blanke eienaarskap is slawerny geslagte gelede afgestel en kan dit kwalik ‘n bron van hedendaagse trauma wees. Dit is veel eerder ‘n blatante poging tot emosionele afpersing.

In die sosiale wetenskappe en by name in die sosiologie word daar deesdae sterk klem op die sosiale konstruksie van begrippe en gebeure gelê. Alexander is geen uitsondering nie. “When social groups do construe events as gravely endangering, suffering becomes a matter of collective concern, cultural worry, social panic, gut-wrenching fear, catastrophic anxiety. Individual victims react to traumatic injury with repression and denial, gaining relief when these psychological defenses are overcome, bringing pain into consciousness so they are able to mourn. For collectivities, it is different. Rather than denial, repression, and ‘working through,’ it is a matter of symbolic construction and framing, of creating stories and characters, and moving along from there. A ‘we’ must be constructed via narrative and coding, and it is this collective identity that experiences and confronts the danger” (97).

Konstruksie vind noodwendig plaas. Dit is op hierdie manier dat ‘n terroris en ‘n vryheidsvegter selfs ‘n vredesikoon word. “Even mass murders can be understood according to drastically varying accounts and imply sharply antithetical prescriptions” (125). Wat egter dikwels in die politieke literatuur gebeur, is dat alles waarvan polities byderwets nie gehou word nie, soos die terme “terroris” en “ras”, as konstrukte afgemaak word. Die ontologiese werklikheid van sulke verskynsels word daarmee afgewater en selfs ontken. Daar is egter werklik so iets soos terroriste wat mense en eiendom op ‘n gewelddadige manier vernietig. Daar is iets soos ras anders sou daar nie in die apartheidsbeleid so doeltreffend tussen blankes, bruines, Asiate en swartes onderskei kon word nie. Dit is op grond van ras dat die ANC-regering swartes buitensporig bevoordeel en blankes uitermate benadeel. Ná die 1990/94-gebeure was dit so duidelik soos daglig dat veral die blankes benadeel is. Dit was nie nodig om daardie “we” (vorige paragraaf) moeitevol te konstrueer nie.

Andersins vind konstruksie wél plaas. Dit het bv lank geneem voordat dit duidelik geword het waartoe FW de Klerk en sy medepligtes ingestem het. Byvoorbeeld, dit was aanvanklik onduidelik hoe gemeenskappe op plaaslike vlak getransformeer sou word. Ingevolge die kommunistiese beginsel van die sentralisering van politieke mag is die munisipaliteite van ‘n streek saamgevoeg. Op hierdie manier is verseker dat daar geen plaaslike owerheid sou wees waar blanke kiesers in die meerderheid is nie. Sommige nuwe makro-munisipaliteite, net soos stede en dorpe, sou ook name kry wat onaanvaarbaar, selfs afstootlik, vir blankes is. Selfs funksioneel ongeletterde raadslede is verkies. Geld word deesdae veral aan salarisse en nie-wit armlastiges bestee, nie aan die verbetering van infrastruktuur nie. Dienslewering het duurder en ondoeltreffender geword. Sommige blanke pensionarisse ly honger en ontbeer baie omdat hulle nie hulle buitensporig hoë munisipale rekenings kan betaal nie. Nie-wit nie-betalers word geduld en behou hulle stemreg en kan deurslaggewend bepaal watter raadslede verkies word. Terseldertyd word toegegee aan die eise wat nie-betalers vir voorkeurbehandeling stel, want as eise afgewys word, hou dit die gevaar van onrus, vandalisme en geweldpleging in.

Geen rasionele mens sou tot so ‘n finansieel nie-volhoubare en ondoeltreffende opset ingestem het nie. Bowenal word skreiende onreg gepleeg. “Actors describe themselves as traumatized when the environment of an individual or a collectivity suddenly shifts in an unforeseen and unwelcome manner” (169). Soos die sentrale en provinsiale regering is plaaslike regering in die nuwe Suid-Afrika ‘n klassieke geval van “bad things happen to good people” (183). Diegene wat hulle lewe lank gewerk en pensioen en ander middele vir aftrede bymekaar gemaak het, word te kort gedoen omdat hulle verplig word om nie net by te dra tot ondoeltreffende en korrupte owerheidsfunksionering nie, maar ook tot die onderhoud van bv werkloses en onwettige inkommers.

Alexander onderskei tussen ‘n gebeurtenis en sy voorstelling/”representation” (373). Hierdie voorstelling is ‘n konstruksie wat, anders as die gebeurtenis, wysigings kan ondergaan; vandaar bv “revisionist historical scholarship” (1560). In hoofstuk 2 toon hy aan in hoe ‘n mate die populêre voorstelling van die Holocaust ‘n Amerikaanse maaksel is. Dit is Amerikaners wat die eerste berigte oor die Nazi-uitwissingkampe die wêreld ingestuur het. Dit is die verwerkings van Ann Frank se dagboek vir die verhoog en rolprente wat die publiek se beeld van die Holocaust grondig beïnvloed het. Die voorstelling sou heeltemal anders gewees het as die Nazi’s die oorlog gewen het. Dink aan hoe bv slawerny, kolonialisme en apartheid deur swartes in propaganda opsetlik oordrewe en foutief voorgestel word.

Terme soos “Nazi,” en “Holocaust” word deesdae metonimies gebruik vir wat sleg of boos is. Plaaslik word sulke terme dikwels in die konteks van apartheid gebruik. Dit gaan om voorstellings, want die destydse gebeure in Duitsland en Suid-Afrika verskil hemelsbreed. Ek het die hele apartheidsera deurleef en weet dat daardie tydvak in propaganda erg vervals word. Soos die Holocaust word apartheid sonder meer as boos beskou. Soos die Holocaust het apartheid ‘n “bridging metaphor” (1819) geword. Byvoorbeeld, Jimmy Carter, een van die swakste Amerikaanse presidente (1977-1981, hy het net een termyn gedien – selfs Barack Obama is twee termyne gegun), het ‘n boek geskryf, Palestine: Peace not apartheid (2006). Apartheid was egter op blanke selfbehoud ingestel; nie op die benadeling van ander nie. Apartheid was ‘n verstaanbare en regverdigbare hulpbron vir blankes en het (ten minste in sekere opsigte) ook die land bevoordeel. Daar was in Suid-Afrika bv veel meer wet en orde en voorspoed en Westerse beskawing as tans. Apartheid as “commodification” het sedertdien in “comedization” (1863) ontaard. Apartheid word deesdae as belaglik, selfs as malheid, afgemaak. Blankes is in werklikheid ‘n onontbeerlike hulpbron vir die land, maar weens swart bewustheid/nasionalisme vind ‘n noodsaaklike herwaardering van blankes se positiewe nalatenskap en vermoëns glad nie plaas nie.

“Collective traumas are not found; they are made. Something awful usually did occur, but how it is represented remains an open question, subject to whirling spirals of signification, fierce power contests, simplifying binaries, subtle stories, fickle audiences, and counter-narrations. Individuals do not respond to traumas but to trauma constructions. How they come to reflect upon them is certainly a matter for individual conscience, but it is also a massively collective thing. Individuals experience the pain and suffering of defeat, and the hopes for future emancipation, in terms of collective stories that engulf and instruct them, sometimes in positive, sometimes in frightening, ways” (2081).

In hoofstuk 3 toon Alexander aan hoe die Palestyne die Nakba of Katastrofe (2066, 2152), die Israeli-besetting, as trauma ervaar. Terselfdertyd ervaar Israeli’s hulle eie verblyf as traumaties omdat hulle van alle kante deur vyandige Arabiere bedreig voel en hulle internasionaal geïsoleer word (2152). Soos tydens die Holocaust staar uitwissing hulle in die gesig. Israeli’s probeer om hulle selfbehoud met “cognitive militarism” te verseker (2313); anders as in Suid-Afrika toe die doeltreffende funksionering van die veiligheidsmagte in 1990/94 aan bande gelê is, met katastrofiese gevolge. Vandag kan Israeli’s steeds sê wat Afrikaners weens verraad in eie geledere nie meer kan sê nie: “We have a state, a flag and army” (2388). In Israel is daar ‘n gesonde kern (“Block of the Faithful”) wat voortgaan met “building, settling and developing” (2372).

In hoofstuk 4 word aandag geskenk aan die gebeure in Nanjing in China in 1937 toe na bewering ‘n kwartmiljoen Chinese deur die Japannese afgemaai is. Hoewel dit sekerlik ‘n traumatiese gebeurtenis vir sommige van die oorlewendes was, het dit andersins nie kollektiewe trauma ontlok nie. Die rede hiervoor is dat die nasionalistiese Kuomintang in ‘n politieke magstryd met die kommuniste gewikkel was. Albei partye het eerder die wandade van die ander party as dié van die Japannese aan die groot klok gehang. Van 1927 tot 1949 is baie massamoorde tydens die Chinese burgeroorlog gepleeg. In 1949 het die kommuniste die bewind oorgeneem en is in bv museums en skoolhandboeke begin om die oorlogsgebeure eensydig voor te stel; soos deesdae in Suid-Afrika in bv die Apartheidsmuseum en in skoolhandboeke. “It is no wonder that a memorial museum for the massacre at Nanjing was not built until 1985, and that this dark day of human history has remained relatively unmarked up to the present day” (2781). Die Nanjing-museum is die resultaat van “the current, highly fraught process of negotiating and constructing a new collective Chinese identity” (2810). In Suid-Afrika is daar ook pogings tot nasiebou, maar dit geskied ten koste van die aansien van blankes, veral Afrikaners, soos duidelik blyk uit bv museums in Kaapstad wat die slawe en die inwoners van Distrik 6 huldig en die museum in Johannesburg wat apartheid verdoem.

Hoofstuk 5 handel oor die gewelddadige skeiding van Indië en Pakistan. Albei lande het in 1947 polities onafhanklik geword. In 1971 het Oos-Pakistan as Bangladesj onafhanklik geword. Indië het ‘n oorwegend Hindoe- en Pakistan en Bangladesj ‘n oorwegend Moslembevolking. Hierdie 80+% religieuse meerderhede het ná grootskaalse bevolkingsverskuiwings gevolg. Dit gaan hier hoofsaaklik om die aanvanklike skeiding tussen Indië en (Wes- en Oos-)Pakistan. “Die mass migrations of the Partition were hardly voluntary, they were, in fact, conducted against a backdrop of immense brutality and violence and in an atmosphere inflamed with passions” (3140). Die nuwe opset in hierdie lande, soos in die tragiese nuwe Suid-Afrika, “failed to deliver the future” (3022). “Otherness was hardly confined to colonialism” (3052). Religieuse groepe bevind hulle “on opposite sides of the partition line” (3169). Die grens tussen Indië aan die een kant en Pakistan en Bangladesj aan die ander kant, is ‘n “cultural marker” en is eerder uitsluitend as insluitend (3169).

Die traumatiese gevolge van hierdie menseslagtings is grootliks geïgnoreer (3052). Byvoorbeeld, “Women’s bodies became sites of violence where different ethnic communities sought to establish their dominance over each other” (3184). Die skeiding van die subkontinent in drie lande word as “a regretable but necessary catastrophe” beskou (3067). Dít kan nie van Suid-Afrika se 1990/94-katastrofe gesê word nie. Indië, Pakistan en Bangladesj het na ‘n groter mate van homogeniteit beweeg, terwyl die nuwe Suid-Afrika in die teenoorgestelde rigting beweeg. Plaaslik is daar al hoe groter diversiteit (dink aan die miljoene inkommers van dwarsoor Afrika en Asië) en gevolglik al hoe meer wrywing.

Die onderwerp van die sesde en laaste hoofstuk is: “Globalization and trauma: The dream of cosmopolitan peace” (3239). Ná die Eerste Wêreldoorlog en veral ná die Tweede Wêreldoorlog is wegbeweeg van mono-etniese nasionale state. Dink aan die Volkebond, Verenigde Nasies en die Europese Unie, maar ook die samevoegings van uiteenlopende kulture in bv die Sowjetunie en Indonesië. Daar word gepoog om ‘n al hoe groter metodologiese of kunsmatige nasionalisme (3239) te kweek, wat eintlik op die ontkenning van tradisionele nasionalisme neerkom. Die bestaan van “a supra-national life” word veronderstel (3411). Om dit te bewerkstellig word die verskille tussen mense by voorkeur ontken. Dit lei noodwendig tot kulturele trauma. Daar word uitgegaan van veronderstellings soos die (moontlike) bestaan van ‘n wêreldstaat en dus wêreldburgerskap en selfs iets soos ‘n wêreldmening (3397) en ‘n wêreldgewete (1777). Geen wonder dat verskynsels waarvan ingevolge die tydsgees nie gehou word nie, tot misdade teen die mensdom opgegradeer word. “Civilization was becoming world-wide” (3352). Klein mensies het groot begin dink. Selfs die Universiteit Stellenbosch verkeer deesdae in die waan dat hy sy studente vir wêreldburgeskap bekwaam, gevolglik wil hy nie meer ‘n Afrikaner- en Afrikaanse universiteit wees nie.

‘n Fundamentele probleem is die Afrikaner se “dilemma of uniqueness” (1806). In ‘n klimaat van gelyk- en eendersverklaring, van wêreldburgerskap, is daar nie simpatie met blankes nie; veral nie met Afrikaners in Afrika nie. Ons word in ‘n blik gedruk as beweerde bevoordeeldes en onderdrukkers. Ons verkeer vasgedruk in ‘n hoek en dit hang uitsluitlik van ons af of ons oorleef. Dit is ons verantwoordelikheid om die blankedom in Afrika in weerwil van die 1990/94-katastrofe in stand te hou. Oor kulturele trauma skryf Alexander: “This new scientific concept … illuminates an emerging domain of social responsibility and political action” (156). Van daadwerklike, effektiewe aksie om die Afrikanerdom van ondergang te red, is daar nog weinig sprake. Weens toenemende verengelsing word Afrikaans ook vir die wolwe gegooi. Meer as ooit het ons ‘n goeie herder nodig om ons na ‘n Afrikanertuisland te lei.