In die Naspers/Media24-koerante word berigte oor verdagte en werklike moordenaars in buitensporige besonderhede en (indien enigsins moontlik) daagliks saam met talle foto’s gepubliseer, mits hulle blank is. Voor en tydens die verhoor en in die ellelange nabetragting word elke sensasionele vesel uitgerafel, sonder enige teken van deernis met die betrokkenes. Op hierdie manier word ‘n verwronge werklikheidsbeeld by die lesers gewek, naamlik dat blankes in ruime mate bydra tot die status van die nuwe Suid-Afrika as die moordmekka van die wêreld.
Wanneer swartes die verdagte of werklike moordenaars en blankes die slagoffers is, verskyn daar minder en korter berigte of sulke gebeure kry geen publisiteit hoegenaamd nie. Die uitgangspunt is blykbaar dat die nuwe Suid-Afrika ten behoewe van bv versoening en nasiebou beter as wat hy is, voorgestel moet word. Sensasie word polities byderwets op ‘n selektiewe manier nagejaag. Naas die koerante vervul die weeklikse tydskrif Huisgenoot hierin met oorgawe ‘n ondersteunende rol. Dit sou bv interessant wees om te weet hoeveel blankes deur swartes op plase vermoor word en in hoeverre berigte hieroor verskyn.
Wat veral opval, is dat daar na plaasmoorde geen nabetragting gehou word nie; dat daar nie na hierdie plase gegaan word en in besonderhede berig word oor die onherstelbare rampspoed wat die naasbestaandes getref het nie. Die groot leemte wat op hierdie plase ervaar word, word in die perswese nie as ‘n leemte in beriggewing erken nie. Om oor so ‘n pynlike situasie te berig, behoort in die kraam van bv die smartvraat-joernalis Willemien Brümmer te pas. As iemand wat op haar radikale politieke oorverligtheid roem, het sy, sover ek weet, nog nooit so ‘n rampgebied besoek en daaroor ‘n berig gepubliseer nie. Wat sy onlangs wel gedoen het, is om bv die oud-MK-soldaat en -terroris, Jeremy Vearey (Praag 26.05.2018), te besoek en kritiekloos en selfs bewonderend oor hom te skryf (Netwerk24, 6 Junie 2018).
Brümmer, ‘n agterkleinkind van CJ Langenhoven, is pas toegelaat om ‘n ellelange, striemende aanval op Danie Langer, die besturende direkteur van die FAK, in Die Burger (20 deser, p 9) te loods. Dit blyk dat haar ekstreme politiek van haar pa kom, wat ‘n dosent aan die Universiteit Kaapstad was. Haar grootoupa het rede gehad om uiters teleurgesteld in sy enigste kind, sy dogter Engela, te wees. Dit blyk dat hy te meer rede sou hê om hom van Willemien se giftige anti-Afrikaner-gesindheid te distansieer. In haar jongste skrywe lê sy haar pa woorde in die mond ter verkleinering van “Die Stem”, wat glo “in elk geval nie ‘n goeie gedig [is] nie. Dis te blikkerig, te vol trompetgeskal, veels te eensydig in die klem op Afrikaners as ‘knegte van die Allerhoogste’. Die opvatting van Afrikaners as ‘n uitverkore volk, ‘teen die hele wêreld vry’, is in elk geval deur die geskiedenis geweeg en te lig bevind. Anders as jy en jou organisasie, roem ons nie op ons verlede nie. Ons sien ook nie ‘Die Stem’ as ‘n simbool van Afrikaner-identiteit nie. Dit mag jou dalk ontstel, maar daar is duisende, dalk miljoene Afrikaanssprekendes wat met pres Ramaphosa saamstem dat ‘Die Stem’ en die ou landsvlag simbole van diskriminasie, verdrukking en ellende is.” Die politiek van hierdie skepsel behoort vir iedere Afrikaner absoluut verwerplik te wees.
In die tydperk van Afrikanerbewind, van DF Malan tot PW Botha, was die Vorster-era (1966-1979) myns insiens ‘n laagtepunt. Dit was die tyd van die Inligtingskandaal met bv Louis Luyt wat as front gebruik is vir die publikasie deur die regering van die koerant The Citizen. Veral die verraad wat deur Vorster teen Ian Smith se blanke bewind in Rhodesië gepleeg is, bly myns insiens onvergeefbaar. In daardie tyd het ek meer ongemaklik oor die Afrikanerregering gevoel as op enige ander tyd, behalwe natuurlik toe die FW de Klerk-groepie die blanke bewind mandaatloos en doelbewus in sy swernoot gestuur het. In John Vorster se tyd was Hendrik van den Bergh die hoof van die geheimediens. Dit lyk asof daar toe politieke moorde, soms gekamoefleer as selfmoorde of hartaanvalle, gepleeg is.
Politieke moorde was eintlik ‘n onbekende verskynsel in blank Suid-Afrika. Die moord op Hendrik Verwoerd in 1966 was hoogs uitsonderlik. Ná Vorster is die geheimediens op ‘n heeltemal ander grondslag geplaas. Dit is bekend “dat PW Botha nie langs dieselfde vuur gesit het as John Vorster en Hendrik van den Bergh nie” (Liza Smit, bron hier onder, p 178). ‘n Heeltemal ander tradisie leef voort in veral die ANC, waar moord deel van hierdie instansie se magshonger en geweldskultuur is. Soos tydens die “bevrydingstryd”verneem ons in die nuwe Suid-Afrika feitlik weekliks van politieke moorde, veral in Natal. In beginsel is daar geen werklike verbintenis tot en onderskrywing van demokrasie deur die ANC nie. Die ANC wil ten alle koste aan die bewind bly, al is hy glad nie in staat om doeltreffend te regeer nie.
Teen hierdie agtergrond kan Liza Smit se boek, Ek is Liza Smit (Aucklandpark: Jacana, 2018, 268p, R240), beoordeel word. Daar is ook ‘n Engelse weergawe beskikbaar. Die outeur (gebore in 1964) is die jongste kind van die egpaar Robert (1933-1977) en Jeanne Smit (1934-1977), wat in 1958 getroud is. Liza het ‘n ouer broer, Robert/Robbie (gebore in 1962). Waaroor die boek wesenlik handel, word soos volg deur Hermann Giliomee verwoord: “Teen die einde van 1977 is Robert Smit [senior], ‘n Afrikaanssprekende NP-kandidaat vir die [parlementêre] verkiesing [in Springs], en sy vrou vermoor in wat gelyk het na ‘n huurmoord. Smit was voorheen ‘n regeringsamptenaar en het vergaderings van die Internasionale Monetêre Fonds [IMF] bygewoon. Daar is agterna gegis dat Smit moontlik die verbreking van valutabeheer wou onthul. Niemand is ooit van die moorde aangekla nie” (Die Afrikaners: ‘n Biografie, Kaapstad: Tafelberg, 2004, p 535). Sy vrou is vermoor omdat vermoed is dat Smit die gewraakte inligting aan haar meegedeel het. Smit verwys voortaan na Robert Smit senior. Sy seun word Robbie en sy dogter die outeur of Liza genoem.
Aan die begin verwys Liza na die “relatief veilige Suid-Afrika van die laat sewentigs” (6). By haar is daar egter min blyke van waardering vir die vorige politieke bestel. Omdat haar ouers tydens en daarby dalk in opdrag van lede van die destydse blanke regering vermoor is, is die outeur geneig om haar vertroue in die ANC-regering en selfs sy beleid te stel, bv die gelykheidsdogma: “Niemand is verhewe bo ander nie” (23). “Die vorige bedeling het met soveel dinge weggekom en selfs na hulle nie meer aan die bewind was nie, loop die spoke van hul verlede nog rond. En hierdie spoke is nog net so magtig en onaantasbaar soos destyds” (176).
Liza koester die (ydele) hoop dat die ANC-regering iets omtrent die onopgeloste moorde sal doen: “Dalk gaan iemand in die huidige regering voort met dit wat my pa ontbloot het en wat hom en my ma hul lewens gekos het” (182). Sy boekstaaf haar “algehele vertroue in die WVK [Waarheids- en Versoeningskommissie]” (245) en selfs: “She was looking to President Mandela as her last resort to unravelling the mystery of the unsolved murders” (84, 186). In werklikheid het die WVK uitgemunt nóg in die agterhaling van die waarheid nóg in die bevordering van versoening (kyk hier onder). Dit is onwaarskynlik dat Mandela enige (ernstige) aandag aan die Smit-moorde gegee het. Hy sou daardie gebeure seker wel aangegryp het as hy die blanke bewind daarmee kon diskrediteer.
Van 1971 tot 1974 was Liza se pa by die IMF in Washington werksaam. Daar was sy in ‘n veelrassige skool. Dit word vertolk as ‘n teken dat “die VSA ver voor Suid-Afrika was en dat mense daar almal gelyke regte gehad het en dat swartmense daar nie net op plase gewerk het as arbeiders nie” (24). Daarna terug in Suid-Afrika het Liza ‘n Afrikaanse skool bygewoon. “Ek kon nie die stywe, formele skoollewe kleinkry nie. Vandag besef ek dit was ‘n groot kultuurskok. Oorsee het ek met gewone klere skoolgegaan in ‘n ontspanne skoolkultuur. Hier was alles formeel en styf, tipies aan die Afrikanerkultuur van daardie tyd” (44). Anders as in die geval van Dawie de Villiers, wat sy kinders na ‘n kort oorsese verblyf plaaslik in ‘n Engelse skool geplaas het (Praag 17.03.2018), was dit vir die Smit-egpaar “ondenkbaar” dat hulle kinders in Suid-Afrika in ‘n ander taal as in Afrikaans sou skoolgaan (98). “Ons pa was … nie ‘n Broederbonder nie” (191).
Hoewel die Smit-moorde die onderliggende, saambindende faktor in die boek is, is die teks terselfdertyd die outobiografie van die skryfster. Met die skryfwerk is Liza deur Raquel Lewis bygestaan, wat noem dat die teks omsigtig verwoord moes word om bv regsgedinge te vermy. Ek het aanvanklik bedenkinge oor die boek gehad. Aan die begin staan bv: “Ek cope steeds … ek aanvaar … dat dit nooit regtig okay gaan wees nie” (8). Ook in veral die twee laaste hoofstukke neig sulke subjektiewe reaksies om te dik vir ‘n daalder te word. In die laaste hoofstukke word die indruk terselfdetyd gewek dat die meetsnoere uiteindelik in lieflike plekke geval het. ‘n Vriendin verskaf die volgende treffende beskrywing van Liza: “Sy is nou soos ‘n nuwe plantjie wat opgekom het uit ‘n afgebrande grasveld” (257).
In die geheel beskou, is dit egter ‘n geslaagde boek waarin die boodskap onderhoudend meegedeel word. Daar is onnodige Engelse woorde, asook taal- en drukfoute, maar hulle kom in ‘n beperkte mate voor. Twee elemente moes in die teks versoen word: enersyds die outeur se vertelling en andersyds haar voorlegging aan die WVK. Elkeen van die eerste 22 hoofstukke (daar is 24 altesaam) word afgesluit met ‘n fragment van haar WVK-voorlegging. Ek het aanvanklik gewonder of dit die beste opsie is, maar was teen die einde oortuig dat dit reg is om op hierdie manier die WVK-teks stuksgewys aan die lesers bekend te stel.
Aanvanklik was ek bekommerd dat die aanslag van die boek amateuragtig sou wees, soos in die geval van bv die outobiografie van Dawie de Villiers. Die vertelling het my egter spoedig meegesleur en my as leser dankbaar gelaat dat ek die boek gekoop het. Die deurslaggewende faktor is die indruk van opregtheid wat die outeur wek. Met verwysing na Raquel Lewis skryf Liza: “Ek was nog nooit so oop en eerlik met iemand nie … Ek dink die twee grootste lesse wat ek by haar geleer het, is om in waarheid te leef en vir nou te leef” (250). Dit gaan vir Liza om die blootlegging van die waarheid; enersyds oor die moorde en andersyds oor haarself en haar familie en vriende. Dit gaan vir haar glad nie om ‘n gekoesterde, gunstige beeld van haar en haar familie voor te hou soos in bv die genoemde De Villiers-outobiografie nie. Sy is onthutsend eerlik oor haarself en andere, insluitende haar oorlede ouers.
Wat my lojaliteit as leser verder verseker het, is die oorgawe waarmee die outeur jare lank skynbaar geen onkoste of moeite ontsien het nie om twee dinge te probeer vasstel: “Ek was dit aan my ouers verskuldig om uit te vind hoekom hulle vermoor is en deur wie” (164). In die loop van haar ondersoek is gepoog om haar op talle maniere te mislei, maar sy was deurgaans bedag op disinformasie. Die intelligente manier waarop sy met inligting omgaan, is prysenswaardig. Sy het talle dreigemente ontvang en is by meer as een geleentheid omkoopgeld aangebied om haar te probeer ontmoedig om met haar ondersoekende werk voort te gaan, maar sy het haar nie laat afskrik nie. “Teen daardie tyd het hulle my al geken as ‘n hardkoppige mens sonder vrees” (181). “Ek kan my egter op geen kundigheid beroem nie – dit was eerder ‘n kombinasie van jeugdige voortvarendheid, vasberadenheid, liefde vir my ouers en ‘n diep gevoel van verantwoordelikheid teenoor hulle om die onreg wat hulle aangedoen is, bloot te stel. Ek wou net antwoorde kry en ek het baie opgeoffer om dit te probeer kry” (186).
Te oordeel aan die fyn besonderhede wat oor haar onderhoude en ondersoeke verstrek word, lyk dit asof Liza buitengewoon oplettend is en ‘n goeie geheue het. Sommige van die (telefoniese) gesprekke het sy op band opgeneem (164). Die gesprekke wat woordeliks in die boek neerslag vind, het my laat dink aan James Boswell se beroemde biografie, The life of Samuel Johnson (1791), wat lank voor die era van klankopnames gepubliseer is. Maar Johnson het soms gesien hoe Boswell aantekening maak. Liza het sekerlik kort na onderhoude dieselfde gedoen. Haar broer het skynbaar glad nie Liza se entoesiasme vir hierdie projek gedeel nie. Die inligting word sistematies en duidelik meegedeel; ook in haar WVK-voorlegging. ‘n Mens kan kwalik glo dat hierdie WVK-dokument in ‘n enkele week (18 tot 23 Augustus 1997 – p 18, 181) voltooi is. Waarskynlik het daardie teks reeds voor dit in ‘n redelike mate bestaan. In haar ondersoekende werk is sy deur veral Alet van Rensburg bygestaan: “Sy is ‘n uiters betroubare persoon ongeag van die feit dat sy ‘n joernalis is” (204). Dit laat my dink aan die persoon wat gesê het hy wil nie agter X se rug praat nie maar hy dink hy is ‘n bibliotekaris.
Verskeie moontlike redes vir die Smit-moorde word aangevoer, bv die bewering dat vyf destydse ministers by valutabedrog betrokke was (37). Daar was ook sprake van “onwettige kommissies op oorsese staatslenings” (83). In Liza se WVK-voorlegging staan: “Volgens gerugte sou ons ouers se moorde glo ook verband gehou het met ‘sanctions busting’, wapens, olie en kernwapens … Ons vermoed dat ons pa in hierdie veld van sanksie-omseiling op die onwettige transaksies en kommissies afgekom het” (155). “Newsweek, ‘n Amerikaanse nuustydskrif, het in Maart 1979 beweer dat Smit afgekom het op bewyse dat miljoene rande en goud onwettig uit Suid-Afrika geneem word. Die geld het na bewering uit geheime fondse gekom wat deur die destydse Departement van Inligting gebruik is om fronte te skep wat Suid-Afrika se beeld in die buiteland moes help bou” (68).
Die WVK se bevinding het Liza se hipotese bevestig: “Ek is ingelig dat dit ‘n politieke moord was wat in opdrag van die destydse NP-regering uitgevoer is. Hulle sou alles in hul vermoë doen om die skuldiges aan die kaak te stel. Ek was vol moed en baie positief, maar het nooit weer van iemand by die WVK gehoor nie. Nie ‘n woord nie” (182). In die WVK-verslag word die Smit-moorde met dié van die anti-apartheidsaktivis Rick Turner (in 1978) en Renamo se Orlando Christina (in 1983) verbind (183). “The Commission received no amnesty applications in respect of the Smit killings … The Commission finds that Robert and Jeanne-Cora Smit were killed by members of the security forces” (184).
Evelen, die weduwee van ‘n vorige direkteur-generaal van buitelandse sake, Neil van Heerden, bevestig eintlik die WVK-bevinding: “Dit was en is uiters moeilik om te glo dat dit ons eie mense was wat verantwoordelik was” (202). “Sy het tydens die gesprek ook verwys ‘dat een persoon se ego so in sy pad kon gestaan het'” (203). Aan die einde van haar WVK-voorlegging verskaf Liza die volgende samevatting van haar standpunt: “Die mees tragiese is dat dit voorkom of hierdie menseregte-skending gepleeg is uit selfsug, geldmag en ego’s … Ons voorlegging kom basies daarop neer dat alle bewerings daarop dui dat die opdrag vir ons ouers se moorde op kabinetsvlak deur minstens een persoon geneem is.* Dit dui ook daarop dat die land se veiligheidsmagte vir hierdie taak gebruik is en dat die rede vir die moorde gesoek moet word in die verantwoordelikes se soeke na mag en geld, wat moontlik met staatsgeheime – waarskynlik sanksie-omseiling, olie, kernvermoë en wapens – verband gehou het” (244-245). [* Blykbaar bedoelende dat een of meer kabinetslede betrokke was, eerder as dat dit ‘n kabinetsbesluit was.]
Daar is ander (dalk verwante) faktore wat tot die Smit-moorde kon gelei het. In Frankryk het Smit as ‘n arbiter in ‘n saak tussen Alusaf en Aluswiss opgetree en teen die Suid-Afrikaanse maatskappy uitspraak gelewer, wat tot doodsdreigemente teen hom gelei het (55). Daar was ook die Salem-skeepskandaal. “Die skip het na bewering sy olie op die oop see aan Shell verkoop en dit in Durban-hawe gelewer. In 1980 [dus ná Smit se dood] is die skip vol water gepomp en aan die weskus van Afrika laat sink … Die versekering het R19,6 miljoen vir die skip en R46 miljoen vir die vrag uitbetaal. Suid-Afrika se regering is betrek by die skandaal omdat die regering frontmaatskappye gehad het wat gebaat het by die versekeringseis. Beeld het berig dat my pa moontlik op die beplanning van die Salem-bedrogspul afgekom het en gedreig het om dit openbaar te maak” (165-166). Voor hy die politiek betree het, was Smit die besturende direkteur van so ‘n frontmaatskappy, Santam Internasionaal (73).
Oor wie verantwoordelik vir die Smit-moorde was, word verskeie moontlikhede genoem, bv dat Hendrik van den Bergh vir kolonel Dries Verwey van die polisie opdrag gegee het om die Smit-egpaar te vermoor (38). ‘n Ander bron beweer dat daardie besluit deur die hoof van die polisie, Mike Geldenhuys, aan Verwey opgedra is; dat Van den Bergh nie by die moorde betrokke was nie “maar wel by die toesmeer later” (224). Dit is moontlik dat ‘n buitelander gehuur is om die moorde te pleeg (77), bv ‘n “ex-Rhodesiër” (237) of iemand uit die Kongo (234). Albei oorledenes het skiet- en steekwonde gehad. Veral die steekwonde is nie ‘n kenmerkende manier waarop blankes of Afrikaners moord pleeg nie.
In Liza se lewensverhaal is daar talle elemente wat aan tipiese sepiemateriaal herinner. Sy het as skoolkind begin rook. In 1982 het sy as agtienjarige die eerste keer getrou. Twee kinders is uit hierdie huwelik gebore, ‘n dogter en ‘n seun. Na 18 jaar het Liza geskei. Haar broer Robbie het ook geskei. Eers in hoofstuk 13 word genoem dat Robbie en Liza die aangenome kinders van die Smit-egpaar is (136). In 1996 het Liza haar biologiese ma en halfsuster ontmoet, maar haar halfbroer, James, is twee jaar tevore in ‘n motorongeluk dood. Liza was in 1964 as baba vir aanneming beskikbaar omdat haar ma toe ongetroud was en die geboorte ‘n verleentheid vir die familie was. Haar biologiese ma het twee keer getrou. Liza het nooit haar biologiese ma as haar eintlike ma aanvaar nie omdat sy baie geheg aan haar aangenome ma, Jeanne, was; baie meer as aan haar aangenome pa, Robert. “Ek het ‘n ma gehad en was nie op soek na iemand om haar mee te vervang nie” (242). Liza se biologiese pa is op ‘n jong ouderdom oorlede.
Liza het in 2001 die vyfde vrou geword van haar tweede man, wat hom aan gesinsgeweld skuldig gemaak het. Dit herinner aan Karina Szczurek se boek, The fifth Mrs Brink: a Memoir (2017); nie dat daar hier ook sprake van geweld was nie, maar bloot dat die skrywer André P Brink ook vyf keer getrou het. Liza het in 2014 van haar tweede man geskei. Dit is nadat sy in 2013 weens depressie en selfmoordgedagtes in ‘n psigiatriese hospitaal behandeling ontvang het. Liza se seun se bene is verlam sedert ‘n motorfietsongeluk. Hy is aan ‘n rolstoel gekluister. “Ek het vir hom daardie motorfiets gegee” (232). “Ons leer daagliks dat Gerrie se rolstoel eintlik die begin van ‘n nuwe lewe was eerder as die einde daarvan” (253).
Naby die einde van haar boek kom Liza met die onthulling dat haar pa, Robert Smit, by meer as een buite-egtelike verhouding betrokke was, wat groot smart vir haar ma, Jeanne, veroorsaak het omdat sy daarvan bewus was. “Hy het selfs ‘n verhouding gehad met een van my ma se beste vriendinne. Dit het uiteraard die voetstuk waarop ek my pa gesit het, laat kraak. My hele beeld van hom as pa, gesigsman, politikus en wêreldklas-ekonoom was aan flarde geruk en ek het gesukkel om te aanvaar dat hy ‘n mens met foute was … My ma was vir my die verpersoonliking van liefde en hier moet ek hoor my pa het haar verraai. Sy het nooit geskroom om hom by te staan in alles wat hy aangepak het nie en moes uiteindelik met haar lewe boet vir haar lojaliteit aan hom” (258). Ook: “My ma het al die jare die ‘skuld’ vir hul kinderloosheid op haar geneem, maar in werklikheid het die probleem by my pa gelê” (136).
Liza se vertelling toon in watter ingrypende mate die moord op haar ouers haar lewensloop beïnvloed het. “Op 22 November 1977 is ons lewens wreed ontspoor” (244). “My lewe is in ‘n lewende hel verander deur moordenaars” (109).
Toe Robert Smit die NP-kandidaat in die verkiesing geword het, het hy by verskeie geleenthede “openlik gesê dat hy iets baie belangriks bekend gaan maak sodra hy verkies is” (54). “Dit sou Watergate na ‘n Sondagskool-piekniek laat lyk” (63) en dat sy onthullings “die land sou skud tot heel bo” (68). Die skuldiges (dalk die staatshoof en/of ministers) sou aan die kaak gestel word. Vorentoe was daar twee moontlikhede. Die een uitweg was om Smit se stilte te koop deur toe te gee aan sy eise. Dit sou egter tot gevolg hê dat Smit sommige van die hoogste politici deurlopend kon afpers. Daar is bv beweer: “Smit het hierdie inligting as wapen gebruik en geëis dat hy lid van die parlement word en later aangestel moet word as minister van finansies” (69). Die ander uitweg was om hom en sy vrou te vermoor.
By die Smit-egpaar se begrafnis het John Vorster sy hand op Liza se skouer gelê. “Hy het moeg en afgerem en hartseer gelyk” (91). By dieselfde geleentheid het Pik Botha na bewering vir Liza gesê: “Hy wens hy kon meer vir ons doen, maar dat sy hande afgekap was” (92), maar Botha het dit daarna ontken (93). Hermann Giliomee noem dat Vorster ‘n “swak administrateur was … Daar was geen kabinetsekretariaat nie en die mees junior minister het in ‘n oefeningboek rekord van die besluite gehou” (Die laaste Afrikanerleiers, Kaapstad: Tafelberg, 2012, p 93). As daar tydens ‘n kabinetsvergadering oor Smit gepraat en besluit is, bestaan daar heel moontlik geen rekord hiervan nie. Dit is egter onwaarskynlik dat dáár oor so iets soos moord besluit sou word. Te veel mense sou so ‘n besluit geheim moet hou. Sowel PW as Pik Botha was kabinetslede. “Volgens PW Botha was sy van-genoot energiek en intelligent, maar ‘n ‘politieke sif’ wat te veel dinge deurgelaat en te maklik gepraat het” (Willie Esterhuyse, Eindstryd, Kaapstad: Tafelberg, 2012, p 109).
Die besluit om die Smit-egpaar te vermoor is waarskynlik deur die staatshoof of deur een of meer ministers geneem. Soos in 1990/94 is nie die Nasionale Party of die NP-regering in sy geheel skuldig nie maar moontlik ‘n klein groepie NP-lede. Volgens ‘n joernalis “het Vorster beweer dat ons pa die hele bedrogstorie met hom (Vorster) bespreek het en dat Vorster toe die fout gemaak het om die betrokke kabinetsminister in ‘n kabinetsvergadering te konfronteer. Die volgende ding wat (volgens die joernalis) toe gebeur het, was dat die Smit-egpaar vermoor is” (156). ‘n Mens vra jou af: Sou die ophaal van die saak in ‘n kabinetsvergadering nie juis die betrokke minister ontmoedig en verhoed het dat die moorde gepleeg word nie? “As ons oordeel aan Vorster se houding by ons ouers se begrafnis en aan hoe oud hy skielik voorgekom het, glo ons nie dat Vorster by die moorde betrokke was of [vooraf] daarvan geweet het nie” (157). Ook: “Ek is nogal geneig om generaal ‘Lang Hendrik’ van den Bergh te glo as hy sê hy self het niks met die moord op my pa en ma te doen gehad nie” (163).
“Nou, veertig jaar later, is die moorde steeds ‘n raaisel. Ek glo steeds dat ek en Alet naby aan ‘n deurbraak was, of dat ons dalk reeds die waarheid by iemand gehoor het en dit net nie besef het nie. Maar die waarheid was in hierdie geval baie nou verweef met leuens. Ek moes aanvaar dat my speurwerk dalk vrugteloos was en dat ek my en my gesin se lewe verniet daardeur ontwrig het. ‘n Deel van my is bly ek het dit gedoen, want nou het ek ‘n bietjie meer vrede as wat ek andersins sou gehad het. Maar die onbeantwoorde vrae bly en ek het nie ‘n ander keuse gehad as om my verlies te aanvaar nie. Ek het die pad wat ek moet loop, lankal aanvaar, al word dit nooit makliker nie” (187).
Liza se slotsom is: “Ek glo ons het met ons ondersoeke naby aan die waarheid gekom, maar ten spyte daarvan dat ons duisende kilometers agter getuies aangery het en ten spyte van baie hulp, raad en bystand deur die jare, is ons niks nader aan die waarheid as destyds nie. Is ek spyt oor die WVK-verslag? Nee, al het dit ongeveer twee jaar van my lewe oorheers, want dit was iets wat ek eenvoudig net móés doen. Ek weet ek het alles moontlik gedoen om die waarheid uit te vind en dit het vir my afsluiting gegee” (259-260).
In my jeug het Australië algemeen as “wit Australië” bekend gestaan. Die Australiese federasie is in 1901 gevorm en in 1931 is die land se onafhanklikheid deur Brittanje erken. In 1851 tot 1861 was daar goudkoors in Australië, soos ietwat later in Suid-Afrika. Soos in Suid-Afrika is Chinese mynwerkers en Indiese suikerplantasiewerkers in die 19de eeu in Australië ingevoer. By die blankes was daar teenstand teen veral immigrante uit China en die eilande in die Stille Oseaan, soos die naby geleë Melanesië, waarvandaan Australië se oorspronlike inheemse bevolking gekom het. Hierdie inheemses is tans minder as 3% van die bevolking van sowat 25 miljoen. In 1967 is volle Australiese burgerskap aan hulle toegestaan.
Anders as grootliks monokulturele Australië was Nieu-Seeland, soos Suid-Afrika, ‘n multikulturele Britse kolonie. Nieu-Seeland se Maori’s kom oorspronklik uit Polinesië en is tans byna 15% van die bevolking van sowat 4,9 miljoen. Asiate is bykans 12% van die bevolking (Chinese sowat 100 000 en Indiërs bykans 70 000), met blankes se dalende meerderheid op 73%. In 2013 was daar 54 279 Suid-Afrikaanse inwoners in Nieu-Seeland. Nieu-Seeland skyn (amptelik) minder begaan oor Chinese indringing te wees, onder meer omdat Australië se grondgebied 28,7 keer groter as dié van Nieu-Seeland is en daardie land dus meer potensiële leefruimte aan massas Chinese immigrante kan bied.
Juis vanweë Australië se eertydse bekendheid as ‘n blanke land is dit moeilik om te bepaal watter persentasie van sy huidige bevolking blank is. Die blankes is steeds stewig in die meerderheid maar as persentasie van die bevolking verswak hulle posisie voortdurend. Daar is bykans ‘n miljoen Chinese inwoners met ietwat minder immigrante uit die Indiese subkontinent. Daar is ook sowat ‘n kwartmiljoen Filippyne en ietwat minder Viëtnamese. Teen 2016 het 162 449 Suid-Afrikaners hulle in Australië gevestig. Soos die Britse koningshuis onlangs het Australië sedert 1973 ooreenkomstig die mode doelbewus al hoe meer multikultureel geword.
Toe ek met leeswerk vir hierdie rubriek begin het, het ek die volgende publikasie bestel: Clinton LeFort, White Australian policy (2014, 12p; Amazon Kindle R3,44). Daar is dosyne publikasies van hierdie outeur op Amazon beskikbaar, maar hierdie een is sekerlik die swakste waarde vir geld wat ek by Amazon ervaar het. Anders as wat ek gehoop het, bied die teks geen kernagtige opsomming van die onderwerp nie. Slegs enkele feite word in ‘n swak geformuleerde teks genoem en selfs herhaal. Daar is ook drukfoute.
“In 1901 in order to safeguard a higher standard of living and to maintain a unified nation of British influence a White Australian Policy was enacted” (Kindle 8). “The significant contribution of the White Australian Policy referred to the unity of one people and one nation … At first sight the White Australian Policy could be understood as a racist expression. The commonwealth [federation of Australia] had far more lofty ideas than racism. The White Australian Policy had for its sole purpose to unify the ethnic unity of the entire Australian nation; this was particularly true for the British population influence. White Australian [Policy] meant a share[d] commonality among those of the same ethnic background” (29). “Its aim was to consolidate those elements of national interest that unified British influence, while at the same time ridding itself of elements of national disunity” (45).
“Following the need to allow British and other European countries preference of immigration status over … non-European countries, the Australian Government between the years 1901-1973 developed a White Australian Policy. This preference was later dismantled over several years to allow other Europeans as well as non-Europeans equal status of immigration” (14). Met die Japannese het die Australiese blankes destyds ‘n beter verhouding as met ander Asiate gehad (50). Chinese immigrasie is reeds in 1855 deur wetgewing beperk (57), nadat sowat 25 000 Chinese immigrante in 1854 tot 1857 as goudmynwerkers in Australië aangekom het (62).
Oor hierdie onderwerp verskaf ‘n Wikipedia-artikel, “White Australia policy,” vollediger inligting as LeFort. Dit is veral die blanke arbeiders wat teenstand teen nie-wit immigrante gebied het. Aanvanklik is by voorkeur net Britse immigrante toegelaat omdat kulturele eensoortigheid nagestreef is en daar gepoog is om die nadele van multikulturaliteit, bv etniese wrywing, te vermy. Daarna is ander Europeërs ook as immigrante toegelaat. In 1973 is afgesien van ras as ‘n toelatingskriterium, wat in 1975 opgevolg is deur wetgewing wat rassediskriminasie verbied (‘n stadium wat tot op hede nog nie in Suid-Afrika bereik is nie). Vanaf die 1850’s was die sterkste besware deurgaans teen die Chinese immigrante. Sedert 2009 word meer Chinese as enige ander etniese groep egter as immigrante toegelaat.
In die vorige eeu is vier Statebondslande – Australië, Nieu-Seeland, Kanada en Suid-Afrika – erken as gebiede waar daar ‘n gevestigde Europese bevolking woonagtig is. In 1994 het Suid-Afrika as dié Afrika-bakermat van Westerse beskawing op ‘n verraderlike manier ondergegaan. Ons eertydse vaderland word deesdae glad nie meer as ‘n beduidende blanke enklave gereken nie. Terselfdertyd is oordrewe multikulturaliteit in Kanada nagestreef. In die bevolking van 37 miljoen is daar in Kanada meer as ‘n miljoen Chinese. Meer as 60% van die immigrante is deesdae Asiate, veral Chinese en Indiërs. Ek het voorheen verwys na wat Ricardo Duchesne oor hierdie onderwerp geskryf het (Praag 24.02.2018).
Australië is tradisioneel beskou as ‘n “outpost of the British race.” Dit is heeltemal verstaan- en regverdigbaar dat Australië ingevolge sy Wit Australië-beleid aanvanklik sodanig wou bly. Sy geografiese ligging in die Ooste, ver verwyderd van die oorwegend blanke Weste, het egter die voortsetting van hierdie immigrasiebeleid aan bande gelê. Daar is geswig voor die politieke byderwetsheid van multikulturaliteit. Australië het ‘n diverse en “oop” samelewing geword, met die noodwendige gevolg dat sy tradisionele blanke kulturele identiteit al hoe meer verwater word. Die nabyheid van China, die land met die grootste bevolking ter wêreld (meer as 1,4 biljoen), hou rasioneel (eerder as rassisties) ‘n wesenlike kulturele bedreiging vir blanke Australiërs in. Sake word verder gekompliseer deurdat sowel die in- as uitvoer van hierdie twee lande wedersyds van mekaar afhanklik is; van Austalië se kant in groter mate as van China se kant. Sy geografiese ligging veroorsaak dat Australië ingevolge sy handelsbande ‘n Oosterse land is terwyl hy ingevolge sy kultuur tradisioneel ‘n Westerse land is.
Soos in Brittanje, Wes-Europa en Kanada is daar in Australië (en Nieu-Seeland) deesdae die neiging om die gevare wat nie-wit immigrante vir die blankes se kultuur inhou, te onderskat en selfs te ignoreer; veral in politieke geledere asook in die hoofstroom-inligtingsmedia. Teen hierdie tendens in is die volgende boek van Clive Hamilton, ‘n Australiër (gebore in 1953), gepubliseer: Silent invasion: China’s influence in Australia (Richmond, Victoria: Hardie Grant Books, 2018, 376p; Amazon Kindle $11,49). Allen & Unwin sou aanvanklik die boek gepubliseer het, maar het besluit dit sou beter wees om liewer nie die Chinese regering aanstoot te gee nie (Kindle 109). Hierdie soort sensuur kan ‘n algemene tendens word. “One might expect that Cambridge University Press (CUP) would be one of the fiercest defenders of academic freedom, yet in August 2017 it buckled to pressure from Beijing and blocked 300 online articles from its respected journal China Quarterly, articles red-flagged by the Chinese censors for dealing with issues like the Cultural Revolution and the Tiananmen Square massacre” (3737).
Hamilton is ‘n dosent wat spesialiseer in toegepaste etiek. Hy gaan uit van die standpunt dat geestelike of kulturele welstand (“wellbeing”) belangriker as ekonomiese voorspoed is. “Since the 1980s, we have set economy before everything else and put power in the hands of those who tell us we must sacrifice everything to it, including our sovereignty as a free country” (5129). “There is a … reason for our sensitivity to economic pressure: the enormous influence of free-market thinking whose unspoken assumption is that the economy must come before everything else, including our freedom. China apologists repeatedly downplay or evade the importance of freedom and the threats to it. Or they insist that economic growth is the best way to guarantee freedom, as if money can buy the rule of law rather than corrupt it” (2555). “The perception of our economic dependence gives China immense influence over Australia” (2561).
Die outeur is besorg oor die toenemende houvas wat China op Australiese aangeleenthede kry; dermate dat die land se soewereiniteit al hoe meer bedreig word (169). “We have been allowing it to happen under our noses because we are mesmerised by the belief that only China can guarantee our economic prosperity and because we are afraid to stand up to Beijing’s bullying” (179). “China is the second-ranked economic power in the world (first by some measures)” (136). “Around a third of our exports go to China” (2101). Daar is “the belief (much exaggerated) that only China saved us from the 2008 global recession and has been the main source of our prosperity ever since” (184). “In addition to being our largest tradingpartner, China is ‘our largest source of immigrants, our largest source of overseas students and our largest source of international tourists'” (1384). “Australia ranks second behind the United States as a destination for the massive capital outflow from China” (2123). Maar benewens Chinese eienaarskap van Australiese bates is daar “the substantially larger amount owned by American and Japanese companies” (2118).
Aan die begin van sy voorwoord noem Hamilton dat “a handful of very rich Chinese and Chinese-Australian businessmen had become the largest donors to our major political parties. They had bought a lot of influence” (105). Daar is diegene wat beweer dat die nuwe Chinese dissipelskap vir Australië nie gevaarliker as die tradisioneel oorheersende Amerikaanse invloed is nie. Hamilton dink anders: “There is a world of difference. Australia may have sacrificed some of its independence, mainly in defence policy, to be in an alliance with the United States, although the degree is open to debate. But after decades of ‘American colonialism’ do we really feel that our daily lives or democratic freedoms are constrained by this foreign power?” (120). “The United States hasn’t attempted to erode the rule of law. Nor has it attempted to mobilise a diaspora to oppose Australian policy” (125). Hamilton verwys hier na bv die protesoptogte wat Chinese in Australië hou en die aandrang van die Chinese regering dat Chinese Australiërs lojaal aan China moet wees. China wil Amerikaanse invloed in Australië neutraliseer: “China must wean Australia off Uncle Sam’s tit” (2284). Weens die toegeeflikheid teenoor China in amptelike geledere kan hierteenoor geredeneer word: “No need to wean as this kangaroo will hop to where there’s plenty” (2284).
“The CCP [Chinese Communist Party/Chinese Kommunistiese Party – CKP) adopts a cynical attitude towards international law – use it when convenient, ignore it or denounce it otherwise” (959). “China’s Supreme Court has rejected the principle of independence of the courts from the political system as ‘erroneous western thought'” (985). “China’s legal system is not independent but a tool of the state” (985). In ‘n mate is dit ook waar van Suid-Afrika, soos bv Hermann Giliomee uitgewys het. Die CKP “condemns academic freedom as a ‘polluting’ Western idea” (1832), soortgelyk aan die Suid-Afrikaanse universiteite wat geen poging aanwend om akademiese vryheid te handhaaf nie. Dit is nie net aan anti-Westerse en pro-Afrika-sentiment te wyte nie, maar ook aan kruipsug. “Academic freedom is not only the ‘moral foundation of the modern university’ but is at the very heart of free speech in Australian society” (3737).
In Suid-Afrika word vryheid van uitdrukking egter al hoe meer aan bande gelê en daar is van owerheidsweë dreigemente om dit te vererger. Die ANC sou myns insiens hartstogtelik graag vryheid van denke (veral van Afrikaners) aan bande wou lê, soos in China: “The party’s program of ‘thought management’ sets the political and ideological rules that constrain the relationship, rules that no university in Australia would accept for its own staff and students” (3742). Soos in China word “interventionist academic policing” (3652) deur die ANC-regering sonder gesonde weerstand deur al die plaaslike universiteite toegelaat. Van Australië word gesê: “Our universities ‘have substantially withdrawn their capacity for sustained, genuinely independent analysis of contemporary China or of Chinese history'” (3674). Anders as tydens apartheid, klink daar bitter min kritiek uit die plaaslike universiteite op teen die ANC-regime.
“The rate of immigration from China is too fast to allow assimilation, so that parts of Sydney no longer feel like Australia. Chinese-heritage (and other Asian) students are monopolising places at highly desirable selective schools [and universities]” (189). “There are five times more Chinese students in Australia than in the United States” (4171). “Nearly half of the students had overstayed their visas” (591). Dit is soortgelyk aan wat in Suid-Afrika gebeur. Veral aan die eens Afrikaanse universiteite word voorkeur aan swart studente uit sub-Sahara-Afrika bo blanke studente gegee sodat daardie inrigtings hulle rasprofiel ingevolge transformasie kan “verbeter”; dus sodat die kampusse so vinnig en soveel moontlik verswart kan word. Baie van hierdie buitelandse swartes vestig hulle in Suid-Afrika, onder meer omdat universiteite en ander instansies onder regeringsdruk verkeer om eerder swartes as blankes in diens te neem en te bevorder.
Daar is Chinese Australiërs wat hulleself as Australiërs beskou en eerder Taiwan (“Republic of China” – ROC) ondersteun. “They have watched with dismay and a sense of foreboding as new waves of Chinese have arrived – billionaires with shandy histories and tight links to the party [CCP], media owners creating Beijing mouthpieces, ‘patriotic’ students brainwashed from birth (but still seeking residency), and professionals marshalled into pro-Beijing associations set up by the Chinese embassy. And among many, a pervasive sentiment that ‘their hearts lie in the Chinese motherland’, as the CCP likes to put it” (194). Die CKP gaan uit van die veronderstelling dat “overseas Chinese have the potential to become politicized and mobilized as a highly coordinated ethno-nationalist force with transnational loyalties to influence political, economic, diplomatic, and military outcomes” (1057).
Die Chinese inwoners wat lojaal teenoor Australië is, “are deeply worried about the growing influence of the Chinese Communist Party in the million-strong [“over one million” – 547, 5180) diaspora in this country. They are worried about the coming backlash, when Anglo-Australians wake up to what is happening” (199). “They can see that as each year passes the number and influence of Chinese-Australians loyal to Australia are being swamped by the number and influence of Chinese in Australia loyal to Beijing and who regard the PRC [People’s Republic of China] motherland as their true home” (214). Waarna China streef is “to counter and eliminate dissent and critical voices. But this ‘negative’ goal has a positive counterpart – to use the diaspora to transform Australian society in a way that makes us all sympathetic to China and easy for Beijing to control. Australia will then assist China to become the hegemonic power in Asia and eventually the world” (553). “It’s for this reason that … the CCP now promotes emigration of Chinese nationals” (563). ‘n Ander rede is: “There are more migrants leaving China illegally than legally” (563).
‘n Kernoorweging is dat China ‘n kommunistiese land is; dat die Chinese regering en die CKP identies is. Daardie party “is engaged in a systematic campaign to infiltrate, influence and control the most important institutions in Australia. Its ultimate aim … is to break our alliance with the United States and turn this country into a tribute state” (140). Die CKP het in 2004 in Beijing op hierdie strategie besluit: “Henceforth Australia should be included in China’s ‘overall periphery'” (147) – soortgelyk aan Amerika se Monroe-leer, wat uit 1823 dateer, waarvolgens sowel Noord- as Suid-Amerika die VSA se invloedsfeer is. “Its recent occupation of islands, and the building of military bases on them, brings China’s southernmost border close[r] to [Australia]” (153).
“The first objective of including Australia in its overall periphery … was to secure Australia as a reliable and stable supply base for China’s continued economic growth over the next twenty years. The longer-term goal was to drive a wedge into the America-Australia alliance” (153). Besonderhede word deur die CKP uitgewerk oor hoe “China could most effectively attain … ‘comprehensive influence over Australia economically, politically, culturally, in all ways’ … China would also use economic measures to force Australia to make concessions on a range of matters, including military affairs and human rights” (158). “Australia (along with New Zealand) was seen as the ‘weak link in the western camp’ and has been the site for the Chinese party-state to test its methods of infiltration and subversion … Australia’s openness, relatively small population, large number of Chinese immigrants and commitment to multiculturalism have weakened our capacity to recognise and defend against this threat” (169).
“New Zealand has shown itself to be more responsive to Beijing’s demands than Australia” (941). “China plans to dominate the world, and has been using Australia and New Zealand as a testing ground for its tactics to assert its ascendancy in the West” (2205). “As the CCP sees it, Australia has three advantages as a testing ground for its expansion into the Western world. The first is our geopolitical position, which actually makes us ‘the weak link in the western camp’. The second is our very large community of ethnic Chinese, ‘people who have intimate and diverse links with the PRC, have often been ideologically trained, and a majority of whom have a strong sense of Chinese chauvinism’. And the third is our multicultural policies, which permit Chinese loyal to Beijing to promote ‘Chinese values and customs’ as excuses for advancing the positions of the CCP” (2642). Australië betaal ‘n duur prys vir sy “oopheid”; dus sy versaking van sy eertydse “bunker mentality” (2094) weens sy omarming van multikulturaliteit.
Hamilton toon met talle voorbeelde aan hoe sommige Australiese politici, wat hy by die naam noem, met oorgawe aan die Chinese regering se verwagtinge voldoen (bv 474). Ook hoe aktief die Chinese ambassade-personeel met inmenging in die Australiese politiek is, bv onder die dekmantel van frontorganisasies. “Trade unions number among the organisations in this country targeted for infiltration by the CCP’s agencies” (382). Waaroor Hamilton veral besorg is, is dat ‘n Chinese biljoenêr beheer oor die hawe van Darwin, in die noorde van Australië, verkry het (411). Dit is juis van daar af wat indringing in Australië veral in ‘n oorlogsituasie kan geskied. “A 99-year lease of Darwin Port was sold to a Chinese company with close links to the CCP in 2015. In 2014 China Merchants, a state-controlled conglomerate, paid $1.75 billion to buy the Port of Newcastle, the world’s biggest coal export port and close to the air force base at Williamstown. When the Port of Melbourne was sold to a consortium of investors in 2016, the Chinese state-owned sovereign wealth fund CIC Capital grabbed a twenty per cent share” (2344). “The United States government has learned to be more guarded. It has noticed, for example, Chinese companies attempting to buy land, ports and industrial facilities in close proximity to military installations” (2289).
Die boodskap wat amptelik deur die Chinese regering versprei word, is ‘n hervertolking van hulle geskiedenis – soortgelyk aan die manier waarop die ANC die Suid-Afrikaanse geskiedenis vervals. “It was no longer an internationalist story that united the oppressed of China with the oppressed around the world but a nationalist story that set the Chinese people against the rest of the world” (278). Daar word op die uniekheid (“exceptionalism” – 327) van die Chinese nasionale identiteit en “a strong sense of chosenness” (440) aanspraak gemaak. “No longer victims, they would be victors” (294). “The century of humiliation that ended in 1949 [when the Communists were victorious] was succeeded by a hunderd-year marathon in which China will resume its place at the centre of the world” (411). Dit is nie bloot ‘n voorstelling van China se “regaining its past glory as a great nation” nie (272) maar ‘n aanspraak dat China “the world’s greatest civilisation” is (278), wat as “socialist” (322) – en nie as kommunisties nie – gekarakteriseer word.
Die 21ste eeu toon na bewering “the great rejuvenation of the Chinese nation” (411). Terselfdertyd sal dit glo die “post-American era” wees (422). “China aims to achieve global dominance not by direct military confrontation with the United States but by pursuing economic domination” (451). Oorheersing deur handel en kulturele indringing deur migrasie word “China’s soft power” genoem (671, 722). “To be Chinese is to belong to a race” (761). Die Chinese regering bevorder ‘n “common ethnic consciousness” by alle Chinese (795). Dit is in skrille teenstelling met die identiteitsontkenning wat polities byderwets in die Weste gepredik word: dat alle mense wesenlik eenders is, dat ras bloot ‘n konstruk en eintlik ‘n illusie is, dat kultuurverskille oorbrugbaar is, dat assimilasie en integrasie van almal in die samelewing moontlik is, ens.
Teen hierdie dwaasheid in het Brittanje vir Enoch Powell gehad. In Australië is daar bv Pauline Hanson: “She made her name in the 1990s by warning darkly of Australia being swamped by Asians … ‘The Chinese are the most racist people in the world'” (817). Hanson is teen Asiate, swart Afrikane en Moslems as immigrante, asook teen multikulturalisme (kyk die Wikipedia-artikel oor Hanson). In hierdie konteks is daar die volgende kompliment: “The right is more consistent in its scepticism towards China. The right has always held a knee-jerk hostility to anything that has the word ‘communist’ attached to it” (998). Blankes wat as groep hulleself as meerderwaardig beskou, word polities byderwets veroordeel maar “Chinese historically have seen themselves as superior to other Asian people” (822). Dieselfde kan van die Japannese gesê word. Vandaar die bitterheid waarmee die Chinees-Japannese Oorlog (1937-1945) geveg is. “Accusing China critics of racism and xenophobia is an effective tactic because it builds on white Australia’s deplorable [?] history, including anti-Chinese sentiment going back to the goldfields” (2262).
In China “from the early 1990s every child who began school became the subject of an intense and unrelenting program of patriotic education” (294), wesenlik “anti-Western nationalism” (299). Die CKP word identies met die Chinese nasie verklaar (305, 327), wat herinner aan die ANC wat homself graag as die enigste verteenwoordiger van die plaaslike swartes beskou (het). “Controlling people’s thoughts obviates the need to control their behaviour and the party has striven constantly to implant patriotic thoughts into the minds of the people” (310). “Monuments, memorial halls, historical relics and museums have sprouted, all reinforcing the new narrative” (317), wat ewe-eens aan die nuwe Suid-Afrika herinner. Die Chinese party-staat “values order over freedom, ethics over law, and elite governance over democracy and human rights” (428). “The CCP line [is] that economic progress trumps abuses of human rights” (1003).
“One Belt, One Road (OBOR) – also known as the Belt & Road Initiative (BRI) – is a grand strategic agenda designed to link China as well as Africa and Oceania. Inspired by the ancient Silk Road, and first mentioned by President Xi Jinping in 2013, it now has two routes, one over land and one across the seas. The driving force behind the strategic initiative is the vast sums of cash China has in reserve for investment and foreign aid. One powerful motive is to sustain China’s economic expansion by sending Chinese money, businesses and labour overseas, with a view of diversifying energy supplies, stimulating underperforming home provinses, and cultivating outlets to fill China’s huge industrial overcapacity for steel and other building materials. Yet its ambitions go well beyond economic ones”(2371). “OBOR has found more immediate acceptance in New Zealand [than in Australia], with the National Party government willingly signing up to it” (2489).
“Ports are particularly valued because of China’s dependence on sea trade and for their strategic functions in times of peace and conflict” (2422). “In July 2017, Sri Lanka found it necessary to sell a seventy per cent stake in the [Hambantota] port to China in a bid to recover from the heavy burden of repaying a Chinese loan obtained to build the facility. The creation of crippling indebtedness is a powerful Chinese tool under OBOR. Other nations, particularly those with a history of conflict with China, like Vietnam and India, are far more sceptical, seeing the New Silk Road as a formidable means for China to advance its stategic as well as its economic dominance. An Indian scholar has argued that China is using OBOR as ‘the silk glove for China’s iron fist’. China already dominates some small and poor nations in Southeast Asia (such as Cambodia and Myanmar) and Africa (Namibia, Angola). Its growing influence in Latin America prompted the head of Mexico’s trade agency to say, ‘We do not want to be China’s next Africa'” (2410). “It would be naïve to try to separate the flow of OBOR investment funds to countries like Malaysia and Indonesia from China’s commitment to controlling the South China Sea” (2422). Hou in hierdie konteks ook in gedagte daar is “the Chinese maritime militia, a vast reserve army of military-trained civilians working in the fishing industry and ports” (2432). “It would be only a matter of time before China sent its armed forces abroad to protect Chinese owned facilities and Chinese citizens” (2444).
Oor Chinese imperialisme skryf Hamilton: “I felt fearful, afraid for Australia’s future being stolen from us by an overwhelmingly powerful force” (1086). “While a number of countries (such as Brazil and Argentina) have taken measures to stop Chinese firms buying up their arable land, Australia’s free trade agreement with China is removing barriers and global banks are lining up to facilitate the buy-up” (2134). Daar is ‘n groot wanbalans: “Australia’s import barriers are virtually non-existent while China’s remain formidable” (2609). ‘n Soortgelyke wanbalans kom by immigrasie voor: “China has very restrictive immigration policies” (4352) – soos ook Japan. Van Westerse lande soos Australië, daarenteen, word egter verwag dat hulle hulle vir ongebreidelde immigrasie moet oopstel.
“Real estate has generated more anxiety than any other China-related issue” (4415). “In 2016 overseas buyers, eighty per cent of them Chinese, snapped up twenty-five per cent of all new housing in New South Wales, and sixteen per cent in Victoria. The percentages would be higher for Sydney and Melbourne” (4432). ‘n Koerantberig verwys na “Chinese developers ‘roaring back into Melbourne’ in the second half of 2016, with three-quarters of available development sites sold to mainland Chinese investors” (4454).”Cities around the world, led by Hong Kong and Vancouver, have taken measures to severely limit real estate investment from the Chinese mainland” (4437).
Hamilton stel maatreëls teen Australië se buitensporige afhanklikheid van China voor, bv Australië “[should] embark on sustained efforts to diversify our economy so that we become less reliant on China … we should build a more balanced alliance with the United States by pursuing an Alliance of Asian Democracies, bringing together the democratic states of India, Japan, South Korea, Indonesia, New Zealand and Australia” (5155).
China is nie net besig met die “bullying of its neighbours” nie (1003) maar ook met extending its new form of imperialism in places like Africa” (1008). Naas handel, gaan dit vir China sekerlik ook om “non-commercial goals” (2156). “China is a dictatorship that controls much of the economy and uses this control to pursue political influence and regional strategic dominance” (2622) met wêreldoorheersing as sy uiteindelike doel. Kulturele indringing word met onder meer “Confucius Institutes” vermag (935). “Confucius Institutes are ‘an important part of China’s overseas propaganda set-up'” (4029). “Today there are over 500 Confucius Institutes around the world. Publicly, their tasks are to teach Chinese language, promote Chinese culture and encourage advanced China studies” (4035). Die geld vir hierdie institute “is actually provided by the CCP’s External Propaganda Department and is ‘laundered’ through the Ministry of Education” (4040).
“China must make the requirements of the socialist core values system permeate every aspect of cultural undertakings” (4104). “In the United States, the conservative National Association of Scholars (NAS) called for them [Confucius Institutes] all to be closed down. It was echoing the conclusions of the American Assosiation of Professors, which in 2014 characterised the institutes as ‘an arm of the Chinese state’, denouncing them as an arrangement that ‘sacrificed the integrity of the university'” (4064). “Several universities have closed their institutes in response to these concerns, including the University of Chicago, Pennsylvania State University and a number in Canada” (4080). Dit is amper onnodig om by the voeg dat die Universiteit Stellenbosch, wat deesdae ‘n toevlugsoord vir bykans enige euwel (insluitende kommunisme) is, ‘n Konfusiaanse Instituut huisves.
Suid-Afrika is kwesbaar vir Chinese indringing, onder meer weens die ANC-regering se onkundigheid, gebrekkige toewyding en misdadige neigings, soos korrupsie. Die ANC-regering is nie bedag op die Geel Gevaar (“Yellow Peril” – 4804) nie, net so min as wat hy hom steur aan die wesenlike gevare wat die Swart Gevaar en die Rooi Gevaar vir die land inhou. ‘n Enkele familie, die Indiese Guptas, het plaaslik in ‘n merkwaardige mate met staatskaping geslaag. Die CKP kan sekerlik baie erger en meer as die Guptas in Suid-Afrika vermag. Die ANC-regering het (anders as Botswana – 2689) bv reeds geswig deur op Chinese aandrang nie die Dalai Lama in die land toe te laat nie (2684). Naas Botswana is daar ook ‘n mate van weerstand teen Chinese invloed in Zambië: In 2007 “the opposition leader in Zambia, Michael Sata, was expressing it bluntly: ‘We want the Chinese to leave and the old colonial rulers to return … At least Western capitalism has a human face; the Chinese are only out to exploit us'”(2717).
Waar sal Afrikaners tuis voel? In Afrika wat reeds deur sosialistiese swart Afrikane oorweldig is of in Australië wat al hoe meer deur Chinese ingeneem word? ‘n Moontlike antwoord is: Ware tuiskoms vereis dat Afrikaners ‘n eie tuisland moet hê, ‘n heenkome vry van brutaliteit, maak nie saak op watter kontinent nie (met die moontlike uitsondering van Antarktika).
Namate ‘n mens ouer en jou oorblywende dae min word, is daar onder meer twee dinge wat jou bybly. Die een is ‘n al hoe groter waardering vir dinge wat lewe, hetsy plante of diere. Dit geld nie alle lewende dinge nie omdat party van hulle ongewens is, bv peste. Toe hy hulle stemme wou werf, het Nelson Mandela beweer dat Suid-Afrika se mense die land se grootste bate is. Ek, daarenteen, dink dat ons dit buitengewoon ongelukkig getref het; dat daar heeltemal te veel mense is wat hulle aan anti-sosiale gedrag skuldig maak maar nogtans nie (permanent) uit die samelewing verwyder word nie. Plaaslik is daar waarskynlik ook meer mense wat op die staat parasiteer as wat werk, waarvan sommige sonder teenprestasie (gewelddadig en dikwels suksesvol) eis wat hulle ook al wil hê. Dit is ‘n onfeilbare resep vir ‘n chaotiese, mislukte staat.
‘n Ander gewaarwording van bejaardes is dat hulle dit al hoe moeiliker vind om by die vinnig veranderende werklikheid aan te pas. Daar is die onverkwiklike dwaasheid van 1990/94, wat plaaslik toenemend katastrofiese gevolge het. “The price for peace is at times higher than the price of conflict” (Asad Durrani, bron hier onder, Kindle 1305). Daar is te veel aan buitelandse druk toegegee. “When we invite outsiders to mediate our disputes, the settlement would be in their favour and on their terms” (3864). Ek kan as ‘n ongetransformeerde organisme geëtiketteer word omdat ek geen heil nie, of bitter min, in die huidige staatkundige opset sien. “If people start believing there is a bridge, then even if there’s no bridge it’ll serve the purpose” (AS Dulat, dieselfde bron, 1345). ‘n Ander faktor wat baie bejaardes vervreem, is tegnologie-gedrewe verandering. Almal kan die voordele ervaar wat bv rekenaars en selfone gebring, maar baie bejaardes vind dit moeilik om die vaardighede te ontwikkel sodat hulle self sulke tegnologiese hulpmiddels met gemak en ten volle kan benut.
Die wonder van bv elektroniese publikasie en vinnige wêreldwye telekommunikasie is onlangs weer by my tuisgebring. Op 29 Mei is in ‘n RSG-nuusbulletin genoem dat ‘n nuwe boek opslae in Pakistan maak, soortgelyk aan die invloed wat Jacques Pauw se The president’s keepers plaaslik gehad het (Praag 11.11.2017). Ek het die volgende e-boek by Amazon bestel en dit binne ‘n minuut of twee op die skerm van my Kindle gehad: AS Dulat, Aditya Sinha en Asad Durrani, The spy chronicles: RAW, ISI and the illusion of peace (Noida: HarperCollins, 21.05.2018, 344p; Amazon Kindle $6,89). Voor die nuusbulletin verby was, kon ek begin lees. Dink aan hoe dit voorheen was: As ek in die vorige eeu ‘n boek by ‘n bekende boekhandelaar bestel het, moes ek vooraf dubbel die uitgewersprys betaal* en daarna die boek na verloop van meer as ‘n maand, nadat ek ‘n kennisgewing ontvang het, by die boekwinkel gaan haal. [* Ek verwys na die tyd toe daar pariteit tussen die rand en die Amerikaanse dollar was.]
Dulat (gebore in 1940) was die hoof van die Research and Analysis Wing (RAW) van Indië se Intelligence Bureau (IB). Durrani (gebore in 1941) was die hoof van Inter-Services Intelligence (ISI), die Pakistanse geheimediens. Sinha is ‘n Indiese joernalis wat hierdie twee bejaardes ondervra het. Die teks word aangebied as ‘n dialoog tussen hierdie drie met Dulat en Durrani as die primêre sprekers. Dit blyk dat al drie baie goed oor sowel Indiese as Pakistanse sake ingelig is. Die gesprekke is op ‘n buitengewoon hoë vlak deur drie intelligente mense gevoer. Daar is diegene wat kan neig om hierdie intellektuele verfyndheid toe te skryf aan die Ariërs wat van 1500 tot 1200 vC vanuit die noorde die Indiese subkontinent binnegekom het en hierdie gebied die bakermat van onder meer die Indo-Germaanse tale (bv Afrikaans) gemaak het. Sinha het die twee oud-veiligheidshoofde ongetwyfeld vooraf ingelig oor die onderwerpe waaroor hulle gaan praat, want dit is (bykans) onmoontlik om uit die vuis so sistematies en in besonderhede oor gebeure, soms van jare gelede, te praat. Dit is ook hoogs waarskynlik dat die teks voor publikasie aangevul en ook in ander opsigte verander is. Sinha verwys bv na “the second thoughts of each participant at different points” (93).
Wat opval, is dat die gespreksgenote ‘n onwikkelde aanvoeling vir die betekenis en gevoelswaarde van woorde het; die soort bedrewenheid wat die studie van die linguistiese wysbegeerte by ‘n mens kan tuisbring. Durrani sê: “India … will continue to manage [Kashmir] on most occasions, it can contain whatever happens, it can suppress Kashmiris, appease them, accommodate them” (1372). Ook: “Kashmir is a major problem without calling it [a] ‘core issue'” (1453). Oor Kasjmir vra Dulat later: “Why do you want to use this word dispute?” (2577). Hy verkies die woord “issue” (2577). Ook: “Why do you use the word ‘compromise’ when we are talking of cooperation?” (3041), ens.
Ek het die teks baie interessant gevind, deels omdat ek min van die politiek op die Indiese subkontinent weet. Vir Westerse lesers is die boek nie sonder uitdagings nie. Eerstens is daar die waarskynlike vreemdheid van die onderwerp. Die eindnotas verskaf gelukkig waardevolle oriënterende inligting. Tweedens is daar die oorvloedige gebruik van letterwoorde; woorde wat dalk op die Indiese subkontinent bekend is, maar nie in die Weste nie. Derdens is daar woorde en sinsnedes in plaaslike taal, soos Poenjabi of Kasjmiri, wat in baie gevalle onvertaald gelaat word. Durrani word dikwels as “General Saheb” (‘n Arabiese woord vir “vriend”) aangespreek.
Die Indiese subkontinent het vanaf 1651 (Jan van Riebeeck se tyd) stelselmatig in die besit van die Britse Oos-Indiese Maatskappy gekom en was ‘n Britse kolonie (“the Raj”) vanaf 1858. In 1947 is die land in twee verdeel (“the Great Divide” – 179): Indië met ‘n hoofsaaklik Hindoe en Pakistan met ‘n hoofsaaklik Moslem bevolking. In daardie stadium is daar dus nog amptelik erkenning aan verskille in kultuur/lewenswyse gegee. Dulat sê: “Partition has … left wounds” (1945). Die onafhanklikheidverklaring van hierdie twee lande het met grootskaalse bloedvergieting en bevolkingsverhuising gepaard gegaan. Dit is die grondslag van die wedywering en bitterheid wat daar steeds tussen Indiërs en Pakistani’s bestaan.
Kasjmir is as ‘n deel van Indië verklaar terwyl die bevolking hoofsaaklik Moslems is. Anders as in Suid-Afrika is Kasjmir in Indië en Pakistan die K-woord (1431). In 1965 en in 1971 het Kasjmir tot oorlog tussen Indië en Pakistan gelei. Daar was ook ander gewapende konflikte (bv in 1990 en 1999). Dulat het die volgende boek oor hierdie onderwerp geskryf: Kashmir: The Vajpayee years (Noida: HarperCollins, 2017, 376p; Amazon Kindle $4,57). Atal Bihari Vajpayee was die eerste minister van Indië van 1998 tot 2004. Tans beset Pakistan 37%, Indië 43% en China 20% van Kasjmir se grondgebied. Die meerderheid van Kasjmir se bevolking wil van Indiese beheer ontslae raak deur óf inlywing by Pakistan óf onafhanklikheid. Durrani sê: “Kashmiris’ heart is with us, so an independent Kashmir should gravitate towards us. I have no problem with independence” (1596). Hoe kan die huidige onbevredigende opset verander word? Durrani stel voor: “Instead of saying we want a divided or jointly administered Kashmir … I suggest an indirect and incremental approach, starting with little steps” (1856).
‘n Ander gevolg van die 1971-oorlog was dat Indië gehelp het om Oos-Pakistan as Bangladesj (die bevolking is hoofsaaklik Moslem) onafhanklik van Wes-Pakistan (voortaan Pakistan) te laat verklaar. ‘n Verdeelde Pakistan hou uiteraard ‘n mindere bedreiging vir Indië in. Hierdie drieledige verdeling het veroorsaak dat die Poenjab in Noord-Poenjab (Pakistan) en Suid-Poenjab (Indië) en Bengale (waar die Britte in 1651 met hulle besetting begin het) in Wes-Bengale (Indië) en Oos-Bengale (Bangladesj) verdeel is. “Punjab … is three-fourths of Pakistan” (2722).
Indië word sedert 1947 gekenmerk deur ‘n demokratiese staatsbestel en Pakistan en Bangladesj deur militêre beheer en diktature. Durrani erken: “We are not fond of the democratic ways of doing things” (924). ‘n Ander belangrike faktor is dat Indië en Pakistan sedert 1998 kernmoondhede is. Hulle kan kwaklik waag om in ‘n (kern)oorlog betrokke te raak. Dit word die “nuclear overhang” of “Cold Start doctrine” genoem (3233), asook “a stable stalemate” (4075). Durrani sê: “The nuclear assets are primarily political and psychological weapons” (3388), dus nie gebruiksartikels nie. “That’s why they [generals] preach: be so prepared that the other side thinks many times before they take you on. Plans are based on deterrence, avoidance of war, minimum use of force” (3420). ‘n Ander faktor is: Weens die Russiese besetting van Afganistan in 1979 het miljoene vlugtelinge hulle in Pakistan gevestig. “Karachi has been the world’s largest Pushtun city for many years and is now the second largest ‘Afghan’ city with maybe 2.5 million Pushtuns” (3563). Om hierdie en ander redes wil Pakistan hê dat Amerika, wat ná 1989 Rusland se plek ingeneem het, sy troepe aan Afganistan onttrek (3602).
Dat ons in ‘n (neo)multikulturele era lewe, blyk uit die boek. Sinha se ouers het in Engeland gewoon (14) en sy dogter het aan New York University studeer (63). Durrani het opleiding in Duitsland ondergaan (204). Sy seun woon in Duitsland en is aldaar die medestigter van ‘n maatskappy (441).
Voorheen, toe dit ‘n enkele land was, het baie mense ‘n tyd lank in Indië en daarna in Pakistan gewoon, of andersom, of familie en vriende in die ander land gehad. Op hierdie tradisionele vriendskapsbande wou hierdie gesprekke en dus die gepubliseerde boek voortbou. Dulat en Durrani het voorheen saam twee artikels gepubliseer (264). Die amptelike betrekkinge tussen Indië en Pakistan is egter so delikaat dat hierdie gesprekke in ander lande gevoer is: Istanboel (Turkye) in 2016, Bangkok (Thailand) in 2017 en Kathmandoe (Nepal) in 2017. Dulat sê: “The basic problem between India and Pakistan … is distrust” (1929). “It has grown over the years because Partition happened and Pakistan was not happy with Kashmir going to India, the invasion of Kashmir, and its bifurcation. We had … the war of ’65, then the ’71 war” (1945). “Militancy hasn’t ended in Kashmir. Terrorism has become a part of Kashmir’s landscape” (3080). Soos ons in Suid-Afrika ervaar, vewys diegene wat hou van die opstandelinge in Kasjmir na “freedom fighters, not terrorists” (3090). Vorige “freedom fighters became terrorists” vir die Amerikaners ná 9/11 (3859). Dulat sê: “Radicalism is growing” (3112).
Sinha skryf oor die Dulat/Durrani-dialoog: “Their conversation goes to the heart of the India-Pakistan relationship” (82). Dulat sê: “We have tried to stay as close to the truth as we believe it to be” (162). Durrani sê: “One can give perspective on some matters. If one would say one’s piece as frankly and honestly as possible, without being defensive or offensive, then this was a project worth pursuing” (264). Ek het die indruk dat die gespreksgenote grootliks eerlik met mekaar was en gepoog het om nuut oor die verhouding Indië-Pakistan te besin ten einde die dooiepunt te probeer oplos. Oor al drie se lojaliteit teenoor hulle land behoort daar nie twyfel te wees nie.
In Pakistan het die publikasie van die boek dadelik ‘n beroering veroorsaak. Durrani is verbied om Pakistan te verlaat en gelas om sy uitlatings aan die owerheid te verduidelik. Sy uitgangspunt tydens die gesprekke was dat “we were prepared to concede our faults” (218). Duranni het sekerlik nie hierdie reaksie van die Pakistanse owerheid verwag nie. “Whatever I said and wrote, never once was I cautioned … After being liberated from service constraints, I have written joint papers with a former RAW chief [Dulat] and given my assessment on the killing of Osama bin Laden, not quite in line with official versions. No one has ever accused me of indiscretion” (1078).
Daar is veralgemenende uitsprake van Durrani wat in Pakistanse regeringsgeledere aanstoot kon gee, bv: “We hardly see any cooperation between our agencies” (871). “In Pakistan, cooperation between government departments, civil-military, and generally is far from desirable” (877). “The weakness is it’s the military holding Pakistan together” (914). “Institutionally, the military in Pakistan is not anti-India” (2020). “Our gang does not know how to make use of developments in Kashmir, or for that matter, any development” (2031), wat Sinha laat opmerk het: “You seem to be cynical about your political leadership” (2031). Durrani reageer soos volg: “I don’t like politicians at all, they may come up with something at the last moment that has no chance, just to save face” (2042), wat Sinha laat vra: “Are politicians less keen about the national interest and more about image management?” (2052). Durrani antwoord: “In the long run the national interest can be served … But in the short term, or for their political tenure or for their image management, these people did well for themselves. For themselves” (2057). Oor Pakistan: “It’s an illusion that the State is everywhere; we are not a terribly efficient State. Our apparatus does not reach even those against us, leave aside others” (3070).
Vir die Pakistanse regering is die sensitiefste aangeleentheid waarskynlik die dood van Osama bin Laden in 2011, toe hy in sy skuilplek in Pakistan opgespoor is. Durrani sê: “At some stage the ISI probably learnt about it and he was handed over to the US according to a mutually agreed process. Perhaps we are the ones who told the Americans … [but] we are going to feign ignorance. If we denied any role, it may have been to avoid political fallout. Cooperating with the US to eliminate a person regarded by many in Pakistan as a ‘hero’ could have embarrassed the government” (520). Soos in Suid-Afrika kan terroriste dus in Pakistan as helde of ikone beskou word omdat hulle valslik as moreel meerderwaardig voorgestel word. Later sê Durrani: “Pakistan offered to take out Osama bin Laden, given time, so that the US wouldn’t have to come and attack. But that would not have satisfied the Americans” (3399).
Durrani herhaal: “I think Pakistan has cooperated. Without cooperation the operation would have been risky” (3462). “It will not go down well in Pakistan that we cooperated with the US to eliminate someone many Pakistanis considered a hero” (3467). Dulat sê: “Our assessment is the same. That he was handed over by Pakistan” (525). Daar word baie gespekuleer oor wat werklik tydens bv 9/11 en die dood van Bin Laden gebeur het. Die amptelik-vrygestelde CIA- [die Amerikaanse Central Intelligence Agency] inligting word nie sonder meer geglo nie. Durrani sê: “The 9/11 report has 28 pages missing because of sensitive information, or because of American inefficiency, or because of possible complicity; some persons had been released as they had business connections or links to the Bush family. It helps the US avoid unpleasant action” (2847). “The USA’s great success is its ability to control the narrative” (3112). Later: “The US control of this narrative and the media was marvellous” (3472).
Durrani sê ook: “We never know what [the] USA was up to in this region” (1988). In die konteks van bv Afganistan verwys hy na “the people who have done so much wrong and damage to Pakistan: the US” (2857). Daar is reeds verskeie boeke oor 9/11 en Osama bin Laden gepubliseer. Ek wil nog die volgende boek lees, van outeurs wat reeds ‘n boek oor Kasjmir gepubliseer het: Cathy Scott-Clark and Adrian Levy, The exile: Theflight of Osama bin Laden (London: Bloomsbury, 2017, 640p; Amazon Kindle $24,15). Volgens Durrani het dr Afridi, ‘n geneesheer, hom voorgedoen as iemand wat ‘n opname oor polio by kinders maak. Hy het Osama bin Laden se skuilplek ontdek (3509). “I have no doubt that a retired Pakistani officer who was in intelligence walked in and told the Americans. I won’t take his name because I can’t prove it and also I don’t want to give him any publicity. How much of the 50 million dollars he got, who knows. But he is missing from Pakistan” (3515). Dr Afridi, daarenteen, is in ‘n tronk in Pakistan (3509, 3521).
Dulat en Durrani het eerstehandse kennis van ander lande se intelligensiedienste. Durrani “said his opinion of the CIA was that it is a great organisation but it is a third-rate intelligence agency” (833; ook 964). Hy sê verder: “The CIA, State Department [Foreign Affairs], Pentagon [Department of Defence], and the military-industrial complex make political leadership helpless” (515). Amerika se voorspoed is in substansiële mate van die ontwikkeling, vervaardiging en verkoop van wapens afhanklik. Durrani sê: “What does America sell, more than anything else? Weapons” (3370). “Many intelligence agencies have been called the Deep State … It’s a term denoting an establishment which runs the affairs of state behind the scenes” (511). “Deep State … is … making life miserable for President Donald Trump, preventing him from improving relations with Russia or fulfilling his election promises to disengage from foreign military ventures” (520). Sowel Dulat as Durrani verkies Trump bo Hillary Clinton. Durrani sê: “I considered Hillary Clinton a known disaster” (3754).
Durrani sê: “The Americans and the British do this the best: Manufacturing facts, creating an environment for when you go to war, these people do it with the help of the media” (964) – dink aan Bosnië en Kosovo (Praag 12.05.2018). “I never rated CIA assessments highly. Never. They don’t believe they have to carry out good assessments. Because in any case they are going to set the place on fire. Bomb it. Essentially they rely so much on technology. It’s only a fascilitator, ultimately the assessment is made by human beings” (978). “I don’t hold them high when it comes to human intelligence (humint) or analysis … they got it wrong for both the Gulf wars [Kuwait (1991), Iraq (2003)]. They were just providing an excuse for the US military action” (986).
Dulat dink “the Brits are pretty good. They talk least, do their job quietly” (1030). “The chiefs of MI6 and MI5 have access to their prime minister whenever they want” (1037). Hy stem saam met Durrani: “CIA assessments have not always proven correct. There’s a lot of wishful thinking” (992). Durrani sê: “It is the president who picks the CIA chief” (1066), vandaar die vermoede dat die CIA die sittende president help in sy herverkiesing of sy party se nominasie vir die presidentskap.
“The KGB [Russian secret service] is tougher [than the CIA], but they have their crudeness. They’re not the most sophisticated. KGB people have gotten into trouble in various countries. People say Mossad [Israel’s secret service] is the most professional, but I don’t know. It is so tight and they’re only concerned with their own agendas. It’s difficult to say. But there have been some great Mossad chiefs” (997). Van die KGB sê Durrani: “It’s … a system where dissent is not appreciated” (1008). Dulat sê: “KGB’s problem was that it was elitist” (1014). Durrani dink “the German BND works methodically, seriously … But their product is sometimes not up to the mark. BND is a victim of their own desire to be perfect” (1014).
Durrani se evaluering van die RAW is: “At least as good as we [the ISI] are” (725). “Generally we regard the Indian system as more effective [than the CIA]” (833). Dulat sê: “The best intelligence organisation because of its influence is the ISI” (1140). Verder: “Moles are easier to have than defectors” (755), maar blykbaar kon nóg die RAW nóg ISI daarin slaag om iemand te werf om die ander geheimediens te infiltreer en ondermyn. ‘n Mens kan jou afvra hoe die Suid-Afrikaanse geheimediens van weleer met ander vergelyk. Ek het die twee boeke van Niël Barnard gelees: Geheime revolusie (2015) en Vreedsame revolusie (2017). Die indruk wat hierdie boeke by my gewek het, is dat die amptename hulle doeltreffendheid sonder afdoende rede baie hoog aangeslaan het en dat hulle hulle allerhande luukses veroorloof het. Die huidige geheimediens is deur Jacques Pauw in The president’s keepers aan die kaak gestel.
Pakistan het in onguns by Amerika verval omdat hy goeie betrekkinge met Iran (2975, 2981) en China nastreef. In hierdie verband troos Durrani hom met ‘n waarheid wat Henry Kissinger in ‘n oomblik van helderheid kwytgeraak het: “Being enemies with the US is dangerous, being friends is fatal” (3869). Daar is ‘n plan om ‘n gaspyplyn van Iran na Pakistan aan te lê (3009, 4320). Durrani sê: “Jumdallah is a Sunni group that was targeting Shias in Balochistan [part of Pakistan and Iran]. It was supported by the US to carry out sabotage and subversion in the Iranian province of Siestan” (2998). “If Balochistan remains unsettled they [the Americans] can rationalise their military presence in the region a bit better” (3003). Amerika “bribe and arm people, whether it was Afghanistan even after the Soviets were kicked out, or Balochistan, or lately the Middle East. It is by no means a benign power” (3014). “There are so many instances of unfulfilled commitments. It’s in their DNA” (3486).
Daar is die TTP: “Tehrik-i-Taliban, Paktistan: a pro-Taliban umbrella [“of 40 different groups – 3128)] group of anti-State terrorists operating along the Afghanistan border” (4659). Durrani sê: “The Afghan Taliban told us to keep the ‘Punjabi Taliban’ away from them” (3118). Die TTP “sided with the US against their fellow tribesmen, some for a variety of other reasons” (3128). Daar is klaarblyklik heelwat tweespalt. “The label that Pakistan gets is of ‘terrorism’ but it is in fact due to our inadequate policies, our Faustian dealings with the US, and indeed our relationship with India” (3133). Faust is die legendaries towenaar wat sy siel aan die duiwel verkoop het. Indië het die guns van Amerika ten koste van Pakistan probeer wen. Hierop volg (feitlik) noodwendig: “Examine how Russia, which was once India’s best friend, is now cosying up to Pakistan” (3448).
Durrani sê: “India made that famous offer [to America], Pakistan is part of the problem, we’d be a better ally in Afghanistan” (3293). Hy noem NAVO “a war organisation … After the Warsaw Pact dissolved, NATO was expected to follow suit, but it kept inventing new missions to rationalise its perpetuation. Initially it was to keep peace among the Europeans, but after its failure during the Bosnian crises, as well as with the ‘Partnership for peace’ by some of the states of the former Soviet Union, NATO is now breathing easy because it found employment in the unending wars in Afghanistan and elsewhere” (3355). Amerika wil sy teenwoordigheid in Afganistan behou omdat hy daar militêre basisse het waarmee hy gebeure in die hele omgewing kan beheer (3673). Dulat sê: “The Talibs are prepared to take everyone on board provided the goras [white people] get the hell out” (3719).
Reeds in 1963 is die Trans-Karakoram-ooreenkoms tussen Pakistan en China gesluit waarvolgens ‘n deel van Kasjmir aan China oorgedra is. Dit het die weg geopen vir die huidige “China-Pakistan Economic Corridor (CPEC)” – histories die “Wakhan corridor” wat sedert die antieke tyd China en Afganistan verbind (828). Durrani sê: “One could see a new axis emerging: Pakistan, Iran, Russia and China … I could see these countries closing ranks on coordinating policy on Afghanistan” (3619; ook 3946). Dulat se reaksie is: “The obvious thing is the Indian side cosying up to Trump to countervail against this Gang of Four” (3624).
Dulat sê: “The old Soviet Union went out of its way to support India, like in the ’71 war” (3883). “We’re not too good when it comes to a relationship … You’ve screwed up your relationship with the Russians, there is none with the Chinese, and there’s no great relationship with any neighbour … what the Americans have in mind is that India will provide a counterbalance to China” (3790). Naas die genoemde “Gang of Four” is daar “the Shanghai Five … created in April 1996 comprising China, Russia, Kazakhstan, Kyrgyzstan and Tajikistan. In June 2001 it became the Shanghai Cooperation Organisation, of which India and Pakistan became full members in June 2017” (4698).
Daar is sprake dat Pakistan kan opbreek (1403, 3166), bv Baloetsjistan het min met Poenjap gemeen. ‘n Samevoeging van Afganistan en Baloetsjistan as Pastoenistan is ook moontlik. “There are twice the number of Pastuns in Pakistan than in Afghanistan” (4386). Durrani sê: “I’ve always believed there were more chances of an Af-Pak confederation than an Indo-Pak one” (4386). Seker vandaar die pogings van Indië en Amerika om die Afgane wys te maak dat Pakistan Afganistan as hulle vyfde provinsie wil inpalm (3646).
Daar is ook sprake dat Indië kan opbreek (1410, 3172). Voor onafhanklikheid in 1947 is “maximum autonomy for the regions with a Muslim majority” voorgestel (4315). Die Indiese Kongresparty (soos die ANC in Suid-Afrika) wou egter beheer oor die hele Indiese subkontinent uitoefen. Dit het hewige onluste en bloedvergieting tot gevolg gehad. “Partition [1947], or trifurcation [1971], led to many problems” (4315). Die Indiese subkontinent kan in die vorm van ‘n konfederasie herenig (1416); ‘n losser samevoeging van state as ‘n federasie, dus die behoud van ‘n groter mate van selfbeskikking vir elke staat. Selfs ‘n konfederasie van Suid-Asia is moontlik (4336), bv van Iran tot by Indonesië (4363).
Les bes is daar hierdie insigvolle waarneming van Sinha: “China has ambitious plans for the future. Putin is merely trying to recapture past glory” (3974).
“As hulle stilbly, sal die klippe uitroep!” (Lukas 19:40). Omdat hulle swyg, moet ek skryf. Die Universiteit Stellenbosch (US) vier vanjaar sy Eeufees. My skrywe val saam met die herdenking van die US-stigtingskenker, Johannes Henoch Marais (8.09.1850-30.05.1915), se sterfte 103 jaar gelede. Ek het al dikwels geskryf oor die toestand waarin die US verval het – ‘n inrigting wat histories ‘n uitnemende Afrikaner- en Afrikaanse universiteit was. Die huidige rektor, Wim de Villiers, se herhaaldelik uitgesproke ideaal is dat die nie-wit studente en nie-wit personeel (veral die dosente) teen vanjaar in die meerderheid moet wees. Met die oog hierop is die US se akademiese keuringsnorme verslap. Soos sy voorganger, die ANC-aktivis Russel Botman, gee De Villiers as die uitvoerende hoof van ‘n akademiese inrigting vrye teuels aan sy linkse politiek ten koste van die akademie. Sy passie is dat die beeld van die US dié van ‘n nie-wit (dus swart) Afrika- en nie-Afrikaanse (dus Engelse) universiteit moet wees.
In Mei het ons belangrike herdenkingsdatums beleef, vandaar hierdie skrywe. Dit is ‘n vervolg op my “Ope brief aan Wim de Villiers” (Praag 21.02.2018), wat op Moedertaaldag gepubliseer is en waarop De Villiers hom nie verwerdig het om te antwoord nie. In hierdie rubriek gaan ek, afgesien van enkele bladsyverwysings na vyf bronne, nie soos gebruiklik talle bronverwysings verskaf nie. Wat ek skryf kan gestaaf word met die bronverwysings wat ek in vorige rubrieke verskaf het, asook met die inligting wat op die US-webtuiste beskikbaar is.
Gaan na die US-webwerf en soek: “Jan Marais”. Die jongste verwysing, maar nie die teks nie, is na ‘n toespraak wat Ton Vosloo in 2015 by die Woordfees gelewer het. Maar Vosloo het eerder oor die ontstaan van Nasionale Pers en Die Burger as oor die US gepraat. By vanjaar se Woordfees was daar nie ‘n enkele byeenkoms ter huldiging van Marais nie. In 2015 is Marais ‘n eeu na sy dood gedenk; nie deur die US nie maar deur Het Jan Marais Nationale Fonds (HJMNF). Op 30 Mei 2015 het HJMNF in die oggend ‘n kranslegging by Marais se graf teen die hang van Papegaaiberg gehou. De Villiers het hierdie geleentheid bygewoon. Dieselfde aand het HJMNF ter huldiging van Marais ‘n onthaal in sy eertydse woonhuis op Coetzenburg aangebied. By daardie geleentheid het die genooide gaste elk ‘n eksemplaar van ‘n pragpublikasie, Nalatenskap sonder einde: Die verhaal van Jannie Marais en die Marais-broers, geskryf deur die historikus Pieter Kapp (216p, R290), ontvang. Hierdie gedenkboek is deur HJMNF gepubliseer; nie deur die US nie. In sy toespraak het die uittredende voorsitter van HJMNF, oud-US-rektor Andreas van Wyk, geen melding van Marais se US-stigtingsvoorwaarde gemaak nie. Hierdie verswyging is myns insiens laakbaar omdat Afrikaans toe (soos tans) onder groot druk aan die US verkeer het.
Gaan na die US-webwerf en soek: “Afrikadag”. Daar is talle verwysings na hoe Afrikadag (25 Mei) deesdae jaarliks deur die US gevier word. Dit blyk dat Afrikadag deur die US selfs tot Afrikamaand opgegradeer is. In 2015 het De Villiers by die viering van Afrikadag deur die US se Fakulteit Geneeskunde gesê: “Ons is Afrika.” Vanjaar is Afrikadag weer op 25 Mei by daardie fakulteit gevier met voordragte uitsluitlik in Engels. Die vorige dag het Jonathan Jansen ‘n Afrikadaglesing by die Fakulteit Teologie gelewer. Toe het De Villiers gesê: “Ons is ‘n Afrika-universiteit.” Elke jaar op 12 November vier die US Afrika-universiteitsdag. Op 12 April vanjaar was Jansen ‘n spreker by die US se jaarklikse Nelson-Mandela-kollokwium. ‘n Ander spreker was Wilhelm Verwoerd, wat sy oupa, Hendrik Verwoerd, se politiek verfoei. Hy is ‘n navorsingsgenoot in die Beyers Naudé-sentrum van die US se Fakulteit Teologie. By daardie geleentheid het De Villiers gesê dat die doel van die kollokwium is om Mandela se “waardes en nalatenskap” te bevorder.
Vanjaar is ‘n berig gedateer 24 Mei op die US-webwerf gepubliseer oor ‘n gesprek wat die US-museum oor “ikoniese struggle-liedere” aangebied het. Die sing van sulke liedere word aangemoedig; nie CJ Langenhoven se pragtige “Die Stem” wat vanjaar ‘n eeu gelede geskryf is nie. Die eerste drie strofes is op 30 Mei 1918 voltooi (JC Kannemeyer, Langenhoven: ‘n Lewe, Kaapstad: Tafelberg, 1995, p 376). Dieselfde Langenhoven het sy “hoofskedel” aan die US bemaak. Die US het nie sy aanspraak hierop dertig jaar na Langenhoven se dood uitgeoefen nie (Kannemeyer, p 18). Maar dit toon onmiskenbaar Langenhoven se lojaliteit teenoor hierdie universiteit. Tog word nóg Langenhoven nóg “Die Stem” deur die De Villiers-US gehuldig.*Langenhoven is een van baie Afrikaners wat deesdae deur die getransformeerde US verloën word. Onder hierdie miskendes is eerste ministers Malan, Verwoerd en Vorster. Herinneringe aan hulle is sedert 1994 stelselmatig op die US-kampus uitgewis. Op 24 Mei vanjaar is ook berig dat die US se Departement Afrikaans daardie maand twee konferensies oor tolking en vertaling aanbied. Dit is “so beplan dat dit met die US se Eeufeesviering sowel as Afrikadag saamval.” Soos in 2015 wend hierdie Afrikaansdosente egter geen poging aan om Marais te huldig nie. Daar is by hulle ook geen daadwerklike openbare weerstand teen De Villiers se verengelsingsbeleid nie.
[* “Langenhoven se visie van die groei van Afrikaans as pilare in ‘n snelstygende boog” het argitek Jan van Wijk se ontwerp van die Afrikaanse Taalmonument in die Paarl geïnspireer (Jan van Wijk, Taalmonument, Tokai: Historical Media, 2014, p 6). Nogtans wend die Afrikaanse Taalmuseum en -monument (ATM) geen poging aan om Langenhoven en “Die Stem” te huldig nie. Michael Jonas, die direkteur van die ATM, skryf: “Die Monument se fokus is tans op die miskende variëteite en geskiedenisse van Afrikaans” (Rapport, Weekliks, 28.01.2018, p 10). Niks word dus deur die ATM gedoen om bv Langenhoven en NP van Wyk Louw (die ander skrywer wie se werk die ontwerp van die Taalmonument geïnspireer het) te huldig nie.]
Vroeër vanjaar is die US se geskiedenis lank prominent op daardie webwerf verwoord. Daar is darem verwys na Marais se skenking, die reuse bedrag van £100 000, wat die stigting van die US in 1918 moontlik gemaak het, maar nie na die ruim finansiële ondersteuning wat die US sedertdien deurlopend uit twee Marais-fondse ontvang nie. Oor die ander Marais-fonds, Het Jan Marais Fonds (HJMF), skryf Kapp: In sy geheel beskou sou dit “nie onbillik wees nie om te beweer dat die fonds … tussen sewe en 10% van die staat se subsidie tot die Universiteit se inkomste bygedra het” (Kapp, p 174). Myns insiens is daar in die genoemde historiese oorsig doelbewus ook geen woord gerep van die uitdruklike stigtingsvoorwaarde wat Marais gestel het nie: Onderrig moet aangebied word “in en door middel van de hollandse taal in zijn beide vormen (dat will zeggen Afrikaans zowel als Nederlands) en wel te dien einde dat in sodanig onderwijs de hollandse taal in zijn beide vormen als voormeld geen mindere plaats dan de andere officiele landstaal zal innemen” (Kapp, p 9; ook p 167).
Aan die begin van die US se eeufeesjaar is die eerstejaarstudente op 25 Januarie uitsluitlik in Engels verwelkom. Dit het heftige kritiek ontlok omdat dit (tereg) vertolk is as openlike uittarting deur De Villiers; dat hy wou demonstreer dat die US nie ‘n Afrikaanse universiteit is nie. Hy het immers in sy intreerede op 29 April 2015 meerdere kere gesê: “Stellenbosch is nie ‘n Afrikaanse universiteit nie.” Daarna het De Villiers hierdie gewraakte stelling by ander geleenthede herhaal. Toe die US se aanstellingskomitee, voor sy aanstelling as rektor, ‘n onderhoud met De Villiers gevoer het, het De Villiers beweer dat die posisie van Afrikaans aan die US ingevolge sy oortuiging “ononderhandelbaar” is (Eikestadnuus, 19.11.2015, p 1). Voor die einde van sy eerste jaar as rektor, op 12 November 2015, het De Villiers egter, met die ondersteuning van sy bestuurspan, aangekondig dat hy Engels met ingang 2016 “die primêre taal van kommunikasie en administrasie” aan die US wil maak. De Villiers wou hiermee die voorkeurtaal van die minderheid op die kampus dié onderrigtaal van die US maak ten koste van die meerderheid, te wete die Afrikaanssprekendes en ander wat Afrikaans (goed) magtig is. Die US-raad het vir ‘n wyle weerstand gebied maar versuim om De Villiers se gedrag as blatante kontrakbreuk te takseer.
Op 23 Maart vanjaar is ‘n eeufeesherdenkingsdinee in die Paul Roos-saal gehou. Soos hy in sy intreerede en telkens daarna gedoen het, het De Villiers verskoning gevra vir “die onregte van die verlede.” Soos hy ook by ander geleenthede gesê het, vind De Villiers dit verkwiklik dat die jaar waarin die US sy eeufees vier, saamval met die herdenking van Mandela se geboorte ‘n honderd jaar gelede. Die huidige US vier Mandela-dag elke jaar op 18 Julie. Na verwagting sal vanjaar se Mandela-viering die voriges oortref, al het Mandela geen daadwerklike verbintenis met die US nie. Desnieteenstaande het die US in 1996 ‘n eredoktorsgraad aan hom toegeken. Die US se Mandela-manie vergestalt kruipsug in sy suiwerste vorm. Die kontinuum beskaaf – onbeskaaf het die akademie by die beskaafde en terrorisme by die onbeskaafde pool. De Villiers en diesulkes poog om hierdie uiterstes bymekaar te bring.
Jan Marais se geboorte- en sterfdag word nie deur die US gedenk nie; selfs nie in 2015 ‘n eeu na sy dood nie. Sover bekend is geen byeenkoms ter huldiging van Marais in 2015 of vanjaar op die US-kampus gehou nie. Die US het selfs nog nooit amptelik erken dat Marais se skenkingsvoorwaarde nie in sy huidige taalbeleid nagekom word nie. Alle lesings moet deesdae ten minste in Engels wees. Dieselfde vereiste geld nie vir Afrikaans nie. Oor die mindere plek wat Afrikaans tans in vergelyking met Engels beklee, kan daar geen twyfel wees nie. Dat De Villiers die hooflaksman van Afrikaans aan die US is, is myns insiens ook baie duidelik. Mandela en Afrika word deesdae elke jaar in buitensporige mate deur die US gedenk. Dieselfde geld nie vir Jan van Riebeeck (6 April), Afrikaans (14 Augustus) of Jan Marais nie. As iets met Afrikaners of Afrikaans te make het, word dit dikwels verdag gemaak deur dit as verdelend, uitsluitend, nie-inklusief, nie-divers, monokultureel, rasgegrond (selfs rassisties) en dus as ongewens af te maak.
Onlangs is ‘n koshuis van die US se Fakulteit Geneeskunde na die vigslyer Nkosi Johnson vernoem. Voor dit is ‘n koshuis op die US-hoofkampus na die vorige rektor, Russel Botman (die eerste “swart” US-rektor), vernoem. Botman het deurlopend ‘n reuse rol in die afskaling van Afrikaans gespeel. Aan die US is daar geen teken van erkentlikheid teenoor of huldiging van Jan Marais nie, behalwe die standbeeld van die beeldhouer Coert Steynberg, wat op 10 Oktober 1950 (dus op die destydse Krugerdag) onthul is. Marais se standbeeld staan op die Jan Marais-plein, maar dit word eerder die Rooiplein genoem sodat Marais se (eens) kosbare nalatenskap ook in hierdie opsig verdoesel word. As daar erkentlikheid teenoor Marais was, sou daar ten minste jaarliks ‘n amptelike US-kranslegging by sy standbeeld gehou word en sou sy naam prominent op die kampus gewees het, bv as gebou- en selfs as universiteitsnaam.
As ‘n universiteit om nie-akademiese (naamlik politieke) redes na kwaaddoeners soos Nelson Mandela en Walter Sisulu vernoem kan word, waarom nie ook na ‘n voortreflike Afrikaner en weldoener soos Jan Marais nie? Marais is beskryf as ‘n “Afrikaander van den ouden, echten stempel – een waardige burger, een ware patriot … hij [was] een navolgenswaardig voorbeeld voor zijn volk en hun nageslacht” (Kapp, p 120). Jan Marais se vrou, Elizabeth (1867-1953), en van die ander Marais-broers het die US en filantropiese projekte in ruime mate ondersteun, maar hulle ontvang geen erkenning meer nie. Pleks daarvan verkies die huidige US om eerder mense soos Mandela, Desmond Tutu, Beyers Naudé, Russel Botman en selfs Nkosi Johnson te huldig.
Na aanleiding van die voorafgaande kan minstens sewe vrae gestel word:
Daar was heelwat genooide gaste by die genoemde HJMNF-onthaal in 2015 en die US-eeufeesonthaal in 2018. Waarom is daar klaarblyklik nie ‘n enkele van daardie eters en drinkers wat vir Jan Marais in die bres tree weens die verregaande miskenning van sy nalatenskap deur die huidige US-bestuur (en by name Wim de Villiers) nie?
Waarom spreek nie ‘n enkele van die ses trustees van HJMNF hom/haar luid en duidelik teen hierdie wanpraktyk uit nie?
Waarom teken Afrikaansinstansies soos die Afrikaanse Taalraad, ATM, ATKV, FAK en die Suid-Afrikaans Akademie vir Wetenskap en Kuns nie beswaar aan oor die manier waarop hierdie eeufeesjaar ingeklee word nie?
Die oudstudente van die US het voorheen dikwels sterk besware teen die afskaling van Afrikaans geopper. Waarom klink daar geen besware uit die US-konvokasie op teen die bogenoemde selektiewe voorstelling van die US-geskiedenis nie?
Die US-raad is veronderstel om oorhoofse beheer oor al die bedrywighede van die US uit te oefen. Waarom sorg die voorsitter en die talle raadslede nie dat drasties teen enigeen opgetree word wat op hierdie myns insiens hoogs onetiese manier die skenkingsvoorwaarde van Marais ignoreer nie?
Die uitgelese Anton van Niekerk is op die US-kampus. Hy gee graag hoog op oor sy kennis van etiek. Hy doen hom voor as ‘n openbare intellektueel wat hom geroepe voel om onreg reg te stel wanneer en waar dit voorkom. Ongelukkig soek hy onregpleging by uitstek by blankes en veral Afrikaners. Waarom is hy tjoepstil oor die flagante immoraliteit aangaande Marais?
Les bes is daar die Afrikaansdosente op die US-kampus. Dit is myns insiens onmoontlik om hulle absolute onaktiwiteit oor Marais in 2015 en ook in 2018 te regverdig. Waarom is nie ‘n enkele van die huidige US-Afrikaansdosente prominent betrokke by die stryd ter behoud van Afrikaans nie? – nie aan die US of in breër verband nie.
Daar is min sake wat my meer met wrewel, droefheid, bitterheid en wanhoop vervul as die Jan Marais-aangeleentheid. Dit is onwaarskynlik dat enige ondersteuning uit die hoofstroom-inligtingsmedia, bv die redaksies en rubriekskrywers van Afrikaanse koerante, sal kom. Hoe is dit moontlik dat Afrikaners sedert 1994 in so ‘n mate kollektief apaties geword het? Waar is (al) die eens fanatieke Afrikanerbroeders heen? Myns insiens verkies hulle om eerder hulle (skyn)transformasie ten toon te stel.
Jeremy Vearey (gebore in 1962) roem daarop dat hy ‘n MK-vegter (oftewel terroris) was wat tronkstraf op Robbeneiland uitgedien het. In ‘n normale samelewing sou sy misdadige verlede hom gediskwalifiseer het om enige hoë pos te beklee. Sedert 1994 word diesulkes egter as helde vereer en het sommige van hulle tot in die hoogste pos, dié van staatshoof, gevorder, met katastrofiese gevolge. ‘n Mens sou dink dat veral die polisiediens nie ‘n geskikte terrein vir die ontplooiing van oudmisdadigers is nie, maar dit is juis in die polisie waar Vearey deur die ANC-bewind in hoë poste aangestel is. Daar word blykbaar onder meer geredeneer dat diegene wat eerstehandse ondervinding van misdaad het, misdaad ten beste kan bestry. Dit kom neer op die mistasting dat ‘n blinde die geskikste persoon is om ‘n blinde te lei. Soos Samuel Johnson (1709-1784) dit gestel het: “Who drives fat oxen should himself be fat” (James Boswell, The life of Samuel Johnson, London: Everyman, 1992, vol 2, p 527).
Ek skryf na aanleiding van Vearey se boek, Jeremy vannie Elsies (Kaapstad: Tafelberg, 2018, 182p, R275; Amazon Kindle $23). Elsies verwys na Elsiesrivier, tradisioneel ‘n woonbuurt vir bruin mense in die Kaapstadse metropool. Daar word ook verwys na die naby geleë en eens blanke woonbuurt Tiervlei (deesdae Ravensmead) se Connaught-straat (Kindle 147), waar ek my eerste twee lewensjare in my ouers se huis gewoon het. In ‘n onlangse rubriek het ek na hierdie boek verwys toe ek vertel het hoe die Britse M16-geheimediens die lyfwagte van Nelson Mandela opgelei het en hulle daarna toegelaat is om openlik en ongehindered wapens, ammunisie en ander toerusting, wat in terreur gebruik kon word, die land in te smokkel (Praag 13.05.2018). Dit het in 1990 gebeur. Die vraag is dus in hoeverre daar reeds in hierdie vroeë stadium van grondwetlike onderhandelinge deur die blanke politieke bewind aan swart mag oorgegee is.
Die soort verkeerde (of slegte?) geselskap waarin die lesers van hierdie boek hulle bevind, blyk van die begin af uit die onkiese taal wat gebruik word, bv wanneer vertel word hoe Vearey as “sesjarige kaalvoet klonkie” (8) die duikweg vir blankes by Parow-stasie wou gebruik, deur ‘n blanke (polisieman) verhoed word om dit te doen en hierdie blanke deur Vearey se ma en medebruines uitgeskel word. “As jy hom nie nou los nie, steek ons jou vrek, jou fokken Boer!” (21). “Het djy gesien hoe haloepe daai fokken Boer! … Soek kak met ôs vandag en jhulle is amal witbene!” (26); dus die blankes, bv die Portugese vishandelaars wat die blanke (polisieman) wou help, word met die dood gedreig. Vearey se ma was later ook hardegat met die blanke bestuurder van die klerefabriek waarin sy gewerk het (52). Geen wonder dat sy mettertyd haar werk verloor het nie (341).
Soos by Jonathan Jansen word sulke beweerde insidente heel moontlik versin of ten minste aangedik. Blankes word deesdae ingeprent dat hulle hulle moet skaam oor (alles in) die verlede en veral apartheid. Die blanke (polisieman) “vaar benoud terug die donker duikweg in” (21). “Die Portugese draai om en kruip verslae terug na Station Fisheries” (26). Na hy uitgeskel is, “vou en prewel” die bestuurder van die klerefabriek “heel bedaard” (52). Die bedoeling is blykbaar om blankes van weleer as bang, skuldige mense voor te stel.
“Klonkie” is volgens die HAT ‘n rassistiese woord. Soos “kaalvoetklonkie” word “treinstasie” as twee woorde geskryf (12), ens. Onkiese Kaapse taal kom algemeen voor: kak (26, 47, 182, 196, 201, 239, 387, 1278, 1283, 1287), hol (332), poep (220), pis (120, 239, 1278), fok (220), fokken (21, 26, 391, 899), fokol (157), befok (239), knaters (414), ballas (682), moer (506, 682, 709, 1911), ens. Vearey verwys self na sy “platvloerse taalgebruik” (446). Hier volg nog ‘n moontlik aangedikte staaltjie ten koste van die (rassistiese) Afrikaners: “Ma [het] altyd gesê … dat hierdie skoene gemaak is met die bloed en sweet van ander ma’s wie vir baie min geld in fabrieke slaaf en waar hulle rondgeorder word deur Boerelaaities” (32). Die gebruik van “wie” pleks van “wat” is een van die irriterende kenmerke van hierdie publikasie, soos blyk uit sommige van die aanhalings wat hier onder volg. Afgesien van die swak taalgebruik is daar talle drukfoute. Die taalkundige en redaksionele versorging van hierdie teks laat veel te wense oor.
“Êrens in haar antwoorde kon ek optel dat daar so ‘n ding is soos ‘n werkersklas wat dubbel onderdruk word deur wit mense onder iets genoem apartheid en dat die unies, gelei deur shop stewards soos Ma, eendag in opstand sal kom en almal bevry” (62). Naas die Boere (die Afrikaanssprekende blankes) is daar die “Limeys” (die Engelssprekende blankes) (62), wat (omtrent) net so sleg is. “Die Limeys en die Boere [het] oor goud en diamante baklei … hulle het dit alles saam met die land geroof” (62). Later beweer Vearey dat die blankes “die land gesteel het” (2326). “Ma is seker een van daardie … shop stewards wat die onderdrukte [Jehova] Getuies in die fabriek gaan verlos van die bose Boere en Limeys en ‘n koninkryk van [kommunistiese] werkers in Suid-Afrika gaan bou” (90).
Vearey se pa sê oor ‘n woonbuurt vir bruin mense: “Daar [is] niks special aan hierdie skiem … nie, dis ‘n fancy dumping ground vir die government se weggooimense” (147). “Pa het my eendag vertel … hoe die Galant- en Vearey-families hulle djaart en huise probeer herbou het nadat hulle onderskeidelik deur die Boere uit Goodwood en Constantia gegooi is” (182). “Pa het my leer vuisslaan, messteek en bylkap” (213). “Ek [het] eendag met ‘n passer en vulpen my weg deur hulle [skoolkinders] gesteek” (492). Sy pa sê: “As djy dit kan help, moet djy nooit vir ‘n Boer of ‘n Limey gaan werk nie, want hulle vat net” (272). Boeta Frank voeg by: “Dié sleg goed hoef nie eens … rêrig te werk nie. Hulle witgeit is mos ‘n standerdtiensertifikaat en ‘n pay slip” (277).
Hierdie aanhalings gee ‘n aanduiding van die soort opvoeding wat Vearey tuis en in die woonbuurt ontvang het. “As jy my vandag vra vanwaar my politieke komvandaan, dan lê dit nie in die teorie van my formele, radikale bewuswording in die tagtigerjare nie. Dit is die groot gidse [sy ouers, familie en vriende] van Elsiesrivier se loopstories wat my deur my komvandaan gelei het” (162). “Hier was dit definitief Ma se werkersklas-vakbondpolitiek en my blootstelling aan Marxisme op hoërskool in die laat sewentigs” wat Vearey ideologies gevorm het (282). Een van Vearey se onderwyseresse was “lid van die Unity Movement se Teachers League of South Africa … en dié se Trotskisme [het] sterk aanklank by Ma se werkersuniepolitiek gevind” (295). Vearey verlustig hom skynbaar in die verwoesting van 1976 “toe Elsiesriver en Tiervlei se strate woes aan die brand is onder verlate busse en afleweringstrokke met gebreekte vensters terwyl polisie se Land Rovers en Ford-vangwaens tevergeefs die onskuldiges [!] probeer vastrek” (502).
“Die 1980-skoolboikot was my 1976” (605). Vearey het toe Marx en Engels se Communist Manifesto gelees (622), asook boeke deur bv Lenin, Trotsky en Fanon (636). Dit is “hier waar ‘n beduidende Marxisties en Afrikanistiese ideologiese inslag saam met my politieke gewaarwording ontkiem het” (641). “Onder al die klip- en petrolbomgooiery by die skool was dit die politieke inhoud van die alternatiewe leerplan, gesamentlik aangebied deur die leerlingraad en verligte leerkragte, wat by my die meeste aanklank gevind het. Hierin het ons ‘n alternatiewe geskiedenis van ons land en die stryd teen kolonialisme en apartheid geleer. Afrikaans se slawe- en inheemse wortels is beklemtoon en Engelse literatuur van Afrika gebore skrywers soos Peter Abrahams en Jimmy la Guma, en ander op die vasteland soos Chinua Achebe en Ngügï Wa Thiong’o is bo dié van Westerse skrywers bevorder om swart trots te koester. Dis in hierdie milieu van Black Consciousness waar ek geleer het van Steve Biko se ‘White racism and black consciousness’-manifes van 1972, van die Unity Movement en hul Declaration of Unity and The Ten Point Programme van 1943 en, tot in minder mate, van die ANC en van die Freedom Charter van 1955” (627). “Ek het my maar wat praktiese verset en politieke mode betref, by Black Consciousness-geledere geskaar. Daar kon ek ten minste my militante self op straat uitleef” (631).
Sport is verpolitiseer, soos wat tot op hede die geval is. “Die South African Council of Sport (SACOS) het die Zozan Skaakklub beheer … ook skool- en klubrugby. Die meeste SACOS-steeksbeheerliggame van sportkodes het ‘n beduidende Trotsky-georiënteerde, Marxistiese inslag gehad vanweë die leierskap se gevestigde Unity Movement-bande. Gevolglik was die engere Trotsky/Unity Movement-leuse wat non-collaboration met die system [met die “Herrenvolk” – 735, 877] gehuldig het, rigied toegepas met SACOS se slagspreuk ‘no normal sport in an abnormal society'” (718). Sedert 1994 lewe ons myns insiens in ‘n hoogs abnormale samelewing waarin sportspanne nie na verdienste nie maar op ‘n rigiede manier en deurslaggewend op grond van ras – ter benadeling van blankes – saamgestel word. Van die gewaande en beloofde “nie-rassigheid” (735) het nog niks tereg gekom nie.
Vearey is van huis uit ‘n Kaapsspreker, maar hy het (tipies) ‘n Engelsonderwyser geword (282). Later vertel hy hoe sy familielede in die nuwe Suid-Afrika verengels het en hulle kinders na Engelse skole stuur (2470). “Ek [het] die wêreld buite Elsiesrivier in suiwer Engels asook in Elsies-spreektaal verken” (290). Dus, anders as in die geval van Engels, kan daar maar met Afrikaans gemors word. Polities byderwets is dít wat deesdae sonder ‘n enkele prominente uitsondering deur Afrikaanstaal- en -letterkundiges en Afrikaansinstansies (soos die Afrikaanse Taalraad en die ATKV) gepredik word. Skynbaar sonder bedenkinge vertrou hulle die toekoms van Afrikaans toe aan die brouseltaal wat deur bruines gepraat word. Hulle gee klaarblyklik voorkeur aan kruipsugtige politiek bo taaloorwegings. Pleks van Standaardafrikaans word meertaligheid deur hierdie elemente bepleit, onder meer omdat Kaaps nie sonder kennis van Engels verstaan kan word nie. LitNet het ontpop as seker die sterkste pleitsbesorger vir Kaaps. Kaaps as geradbraakte Afrikaans funksioneer as uitdrukking van die dislojaliteit teenoor Afrikaners wat in bruin geledere gekoester word en dikwels ook as uittarting van Afrikaners wat ordentlike Afrikaans koester.
“Issie dieselfde Afrikaans vannie Boere nie. Ôs afrikaans is original” (506). “Ma … [het] gemeen … Afrikaans is deur die Boere van ons gesteel en in ‘n vreemde apartheidstaal verander om ons te forseer om die wêreld deur hulle woorde te verstaan en aanvaar. Sy het ons manier van [deurmekaar] Afrikaans en Engels praat as ‘n vorm van rebellie teen hierdie apartheidsafrikaans beskou” (511). En die horisonaal kruipende Afrikaanskundiges onderskryf hierdie houding en karakteriseer Afrikaans as ‘n kombuistaal eerder as om daaraan as ‘n studeerkamer- en voorkamertaal erkenning te gee. Die klem word doelbewus verskuif van die ontwikkeling, uitbouing, vestiging en amptelike en algemene erkenning van Afrikaans (wat feitlik uitsluitlik deur blankes vermag is) na die mistieke en spekulatiewe oorsprong van Afrikaans wat dan polities byderwets aan die Khoi-San en die slawe toegedig word.
Vearey skryf oor drank, dwelms, bendes, smokkelhandel en die “hipermacho geweld” (660) wat daarmee gepaard gegaan het, bv “buitengewone mesvaardigheid” (669) met “Puma-messe of switchbladespringmesse” (669), asook pangas of Okapi’s (665). Vearey was “veglustig” (674, 713), bv “alles het toe in ‘n bloedorgie van steekwonde met skryfpenne, gemoerde blou oë en ballasskoppe ontplof (682). Hy drink buitensporig baie en sit sy dranksug as student aan die Universiteit van Wes-Kaapland voort. Vearey noem homself ‘n “hedonistiese Marxis” (722). Hy het vir die Laer-sekondêre Onderwysdiploma geregistreer omdat hy nie matrikulasievrystelling het nie. Sy studie word moontlik gemaak deur ‘n staatsdiensbeurs. Sover ek weet, is hy die eerste (redelik) bekende bruin mens wat erken dat hy danksy ‘n studiebeurs van die Departement Kleurlingsake naskoolse onderrig ontvang het (691). Die ander bekende anti-blanke elemente in bruin geledere swyg soos die graf hieroor. Hulle verkies om geen erkenning aan die barmhartigheid van die “apartheidsregime” te gee nie, terwyl hierdie studiegeleenthede grootliks deur die blanke belastingbetalers moontlik gemaak is.
In die sosiologie-lesings maak Vearey kennis met die marxisme van die Frankfurt-skool (793). Professor David Atwell vereer en loof hom met 89% “vir my Marxistiese, literêre analise van Charles Dickens se Hard Times” (793). In die wysbegeerte-lesings word hy “intellektueel bekoor” deur die Franse marxiste (797). Hy maak kennis met Van der Poel, Malan en Malan se Afrikaanse 1937-vertaling van Marx en Engels se kommunistiese manifes (802). Dit het hom “tuiser laat voel … in die Marxisme” (797). Vearey maak ook kennis met Paulo Freire se radikale onderwysidees, waarop Russel Botman later as rektor van die Universiteit Stellenbosch sy Pedagogie van Hoop en sy HOOP-projek gegrondves het, sonder dat ‘n haan daaroor gekraai het. Besoeke aan die biblioteek van die South African Committee for Higher Education (SACHED) in Mowbray het Vearey se progressiewe ideologiese ingesteldheid verder gevoed (859).
Vearey was by die Elsies River Youth Movement (ERYM) betrokke waarin die Morawiese Kerk ‘n leidende rol in opstoking teen die blanke regering gespeel het (739). Sy betrokkenheid by hierdie kerkgenootskap “was nie noodwendig die gevolg van geloofsoortuiging nie” (765). “Dit is hier waar ek vir die eerste keer van vryheidsteologie [bevrydingsteologie] gehoor het” (770). “Alan Boesak [is] soms profeties uitgebeeld as ‘n hedendaagse Moses … wie die massas na die beloofde land van die Vryheidsmanifes sal lei” (774). “ERYM was van 1982 tot 1983 die bakermat van waar ek as voetsoolaktivis die breër stryd teen apartheid betree het” (752). In 1983 het Vearey die stigtingsvergadering van die United Democratic Front (UDF) in Mitchellsplein bygewoon (757). Sy militante ongeduld het hom in 1984 ontvanklik gemaak “om gewerf te word vir die MK, die militêre vleuel van die ANC” (757).
“Ek is deur Dawid Fortuin vir MK gewerf ná ‘n Morawiese jeugkamp op Clarkson in die Oos-Kaap” (815). Vearey is blykbaar in Suid-Afrika as MK-terroris opgelei: “Die klem vir ons [het] berus op die bou van MK as ‘n binnelandse people’s army en nie net ‘n struktuur wat in opleidingskampe in ballingskap bestaan nie. Selopleiding in stedelike guerrillavegkuns was dus grotendeels plaaslik en skietoefening met handwapens het in afgeleë, beboste gebiede geskied. Dit was nou behalwe AK47-aanvalsgewere, F1-handgranate, MPM- en SPM-kleefmyne en tuisgemaakte plofstof” (824).
Sy didaktiekdosent het tereg gesê dat Vearey “meer van ‘n aktivis as ‘n onderwyser is” (845). “Meneer Vearey die leerkrag … het reeds aanvaar dat die onderwys ook as dekmantel gaan dien vir sy ondergrondse, revolusionêre werk” (841). “Die onderwys was nie net vir my ‘n beroep en salaris nie, dit was ook ‘n middel tot ‘n revolusionêre doel” (908). “In Januarie 1985 betree ek my eerste onderwyspos by Valhalla Senior Sekondêre Skool in Elsiesrivier” (904). “In die tweede kwartaal word hierdie kritiese bewussyn die dryfveer vir ‘n klasboikot en militante versetaksies op straat onder die slagspreuk ‘liberation now, education later'” (913). “Dit dra by tot die onregeerbaarheid van die apartheidstaat” (917). “Ek word een van daardie geteikende onderwysers wie in die teenwoordigheid van ‘n gewapende melkbaardsoldaat en ‘n polisieman onder dwang moes klasgee” (936).
“Ek werf my eerste matriekkader by Valhalla Sekondêr wie verrassend handig met ‘n pistool is” (940). “As onderwyser ontgin ek ook nou my toegang tot die meer militante skoliere. Dit lewer straatprotes op … Ek was nog altyd sterk oortuig en is dit steeds dat dit die jeug se plig is om in opstand te kom in belang van hulle toekoms” (975). ‘n Blanke Engelse onderwyseres wat in Observatory gewoon het, het Vearey gehelp om “MK-wapentuig wat aan my toevertrou is te versteek” (958). “Binne geledere voel dit soms asof die ANC ons nie vinnig genoeg van wapens, ammunisie en plofstof voorsien nie. En waar dit kort, vul ons dit maar aan met tuisgemaakte plofstofkonkoksies, asook ammunisie uit die polisie en simpatieke kriminele geledere” (980).
Voor die einde van 1985, sy eerste jaar van klasgee, word Vearey as onderwyser geskors (984). In 1987 word hy toegelaat om in ‘n tydelike pos by West End Primêre Skool in Mitchellsplain skool te hou (1020). Na sewe maande word Vearey egter deur die veiligheidspolisie weens terrorisme gearresteer (931, 1043). Verhoorafwagtend in die Pollsmoor-tronk het hy ‘n mes om homself mee te beskerm (1099). Daar word darem op die ystersaaglemme beslag gelê nadat daar reeds met die afsaag van die tralies gevorder is (1215). Enige kos wat Vearey as gevangene verlang, kon uit die tronkkombuis na hom gesmokkel word (1181). Vearey word tot sewe jaar tronkstraf, waarvan vyf jaar opgeskort is, gevonnis en na Robbeneiland oorgeplaas (1247).
Op Robbeneiland skaar Vearey hom by die kommunistiese gevangenes (1310). “Daar is … vir my net een lyn: die ortodokse een van … Marx, Engels en Lenin wat altyd beduidende antwoorde vir onsekere tye bied” (1332). Die soort regering waarmee die ANC in 1994 begin het, is volgens die meningswisseling onder die gevangenes bloot ‘n “oorgangstaat” totdat die Nasionale Demokratiese Revolusie voltrek word (1345) – ‘n mening wat ook deur John Kane-Berman gehuldig word (Praag 23.06.2017). Die ANC sou grondwetlike onderhandelings aanknoop maar (ten spyte van valse beloftes) terselfdertyd die gewapende stryd voortsit: “Wat MK en die gewapende stryd betref, beklemtoon die Harare-deklarasie [1989] dat onderhandeling met die regering nie die teenpool van die gewapende stryd is nie; beide was buitendien altyd as taktiek en nie as doelwitte beskou nie” (1354). Op Robbeneiland was daar ‘n “gemaklike verhouding tussen ANC- en die PAC-kaders” (1314).
Die gevangenes op Robbeneiland het FW de Klerk se berugte toespraak op 2 Februarie 1990 op televisie gevolg (1433); ook die vrylating en toespraak van Nelson Mandela op 11 Februarie 1990 (1442). Op 9 Junie 1990 word Vearey en ander Robbeneilanders vrygelaat (1515). Hulle ontvang toe geld van die International Defense Aid Fund en gratis genees- en sielkundige dienste van “‘n netwerk mediese aktiviste” (1555). Die ANC-aktivis Jakes Gerwel het hulle as rektor hartlik by die Universiteit van Wes-Kaapland verwelkom (1605). Dieselfde is deur die Morawiese Kerk in Elsiesrivier gedoen. Daar is “gepas [!] van ons gepreek as Gideon se geseënde krygers vir geregtigheid wie onstuitbaar voort sal veg om die onderdruktes finaal van die bose magte van apartheid te verlos” (1609). Vearey begin dadelik met die werwing en organisering van lede vir die Suid-Afrikaanse Kommunistiese Party (1613). Hy word ‘n lid van die ANC se Departement van Intelligensie en Sekuriteit (DIS) en toegerus met ‘n pistool en AK47-geweer (1627). In 1990 ontvang hy lyfwagopleiding in Zimbabwe, aangebied deur die Britse M16-geheimediens (1631). By sy terugkeer word hierdie Britse instrukteurs toegelaat om openlik en ongehinderd wapens en ammunisie die land in te bring (1640 – Praag 13.05.2018). In 1993 ondergaan Vearey verdere opleiding in Portsmouth, Engeland (1737) en in 1994 in Zimbabwe (1747).
Dit was gewoon dwaas van die NP-regering om die funksionering van die terroristiese UDF as binnelandse vleuel van die ANC toe te laat: In 1990 word daar “meer programmaties besin oor die leidende rol van die UDF op voetsoolvlak, as oorgangsvoorhoede om die momentum van massamobilisasie vir die laaste, deurslaggewende offensief teen die vyand te rig. Hierdie offensief sou dan as werwingsbron ontgin word om die ANC se binnelandse infrastruktuur uit te bou en sodoende ook die mag van die nou herbevestigde, sigbare ANC as hernieude bogrondse voorhoede ten toon te stel” (1461). Vearey verwys na die “politieke geweld tussen Inkatha en die ANC, georkestreer deur die veiligheidsmagte” (1831), met laasgenoemde as die duiwelse derde mag. Dit is grootliks ‘n valse aantyging omdat dit bekend is dat die ANC in 1990/94 onverminderd voortgegaan het om sy politieke teenstanders sover moontlik gewelddadig uit te wis.
In 1992 het Vearey as lid van die ANC se intelligensiediens Kanada besoek. “In Ottawa het ek vir die eerste keer van die begrip gemeenskapspolisiëring gehoor” (1902). “‘n Trotse ‘aboriginal’-amptenaar [het] ewe gemaklik aan my verduidelik dat die ‘aboriginal Indian reservations’ elk hulle eie polisiemag het en dat lede daar uit die spesifieke stam gewerf word, kultuurbelynde polisieopleiding ontvang en dan daar ontplooi word. Volgens hom verseker dit dat stamme die beste diens in hul eie taal, en in lyn met hulle unieke kultuur en stamtradisies, ontvang van beamptes wie beter daar aard. Behalwe dat dit vir my te veel na apartheid se tuislandpolisiemagte gelyk het, was dit die growwe veralgemening dat inheemse beamptes beter in daardie posisies sou aard wat my veral ontgogel het” (1911). Waar ek woon, was daar tradisioneel net blankes en bruin mense. Die polisiestasie het sedert 1994 ontaard in ‘n plek waar daar net (onbekwame) swart beamptes is wat skynbaar net Engels wil verstaan. Die tradisionele inwoners het geen vertroue in hulle nie. Die genoemde Kanadese en die apartheidsopset was vir ons as plaaslike inwoners baie meer aanvaarbaar, maar nie vir Vearey as ANC-aktivis nie.
“Die alledaagse normaliteit [!] van lewe in die Nuwe Suid-Afrika van 1994 vang my heeltemal onkant.* Ek is nou ‘n gewone staatsamptenaar op die nuwe Nasionale Intelligensiediensagentskap (NIA) se betaalstaat” (2042). In 1995 word hy na die polisiediens oorgeplaas (2050). Oud-MK’s soos Vearey word deur die ander (behoorlik opgeleide) polisielede uitgekryt omdat hulle voorkeur by bevordering geniet. “Die onbekaamde rassisme van die onversoenbares kon ek nog hanteer omdat hulle ten minste eerlik hieroor was en jy ten minste wis waar jy met hulle staan. Maar hierdie versluierde skynheiligheid van dié wie saam met die wolwe sowel as die hase gehardloop en nou wil voorgee dat hulle ons altyd in die gees ondersteun het, ontroer diep” (2085). “In 1996 … doen ek ‘n speuderskursus vir spesialiseenhede by die polisiekollege in Paarl … Dis my eerste kursus in die nuwe SAPD” (2203). Daarmee bevestig Vearey eintlik dat hy in ‘n (hoë) pos in die polisiediens op grond van sy MK-“status” aangestel is, sonder dat hy die nodige opleiding in polisiëring ondergaan het. Die kursusse in polisiëring wat in die Paarl aangebied word, is “alles in Engels” (2212). Dit toon hoe radikaal die polisiediens, wat tydens die blanke bewind oorwegend Afrikaans was, deur die ANC-regering getransformeer is. In die boek Menseregte vir die polisie beweer die (kruipsugtige Afrikaanse) outeurs, Francisca Nel en Jan Bezuidenhout, dat die polisiediens tot 1994 “‘n tipiese koloniale polisiemag” was (2224).
[* Dit laat my dink aan Arno Gruen se boek, The insanity of normality: Toward understanding human destructiveness (Berkeley: Human Development Books, 1992/2007). Volgens Gruen, ‘n sielkundige, voed selfhaat mense se gewelds- en vernietigingsdrange. Hierdie haat kan uiteraard op ander mense gerig word. Geweld en vernietiging is (histories) inherent aan die ANC, gevolglik kan daar kwalik van hom verwag word om ‘n normale samelewing tot stand te bring.]
Helen Zille het in haar outobiografie die aandag gevestig op hoe die polisie deesdae ANC-politiek openlik bevorder en die bedrywighede van die opposisie doelbewus belemmer (Praag 13.05.2017). As polisiebeampte is Vearey deel hiervan: “Bendegeweld op die Kaapse Vlakte en bande tussen bendeleiers en plaaslike politikusse en lede van gevestigde politieke partye pla, veral [!] in gebiede waar bendelede ANC-aktiviste doelbewus teister en ANC-verkiesingswerk belemmer” (1951).
Vearey skryf oor die Shoprite-bomontploffing in Worcester in 1996 waarby ‘n blanke bomplanter betrokke was (2229). Hy swyg egter oor die talle soortgelyke dade en erger wat deur die UDF/ANC gepleeg is. Hy lys ook nie die terreurdade waarby hy betrokke was en op grond waarvan hy tronkstraf uitgedien het nie. Wanneer Vearey oor sy lewenswyse in die jare tagtig tot 1994 besin, dink hy dat sy “keuses en dade geregverdig was” (2036). “Ek bly ‘n onvoltooide tapisserie waarin die goed, die sleg en die grys ewewigtig [!] in my wording saamgevleg is” (2494).
Madeleine Albright (gebore in 1937) was die Amerikaanse minister van buitelandse sake (1997-2001). In ‘n vorige rubliek het ek geskryf oor haar skandalige inmenging in die sake van Bosnië, Kosovo en Serwië, wat bombardering deur NAVO ingesluit het (Praag 12 Mei). Vandag skryf ek na aanleiding van haar jongste boek, Fascism: A warning (London: William Collins, 2017, 283p; Amazon Kindle $17,24).
“Fascisme” word graag as ‘n skelwoord teen konserwatiewes en regses gebruik. In werklikheid is die betekenis van die term so plooibaar dat dit ook op linkses, insluitende ANC-lede, van toepassing gemaak kan word en in selfs groter mate op die EFF. Albright gaan nie verhelderend met haar gebruik van die term om nie, gevolglik skenk ek eers aandag aan die betekenisse wat aan fascisme geheg word.
William Ebenstein
In my jeug was William Ebenstein* se boek, Today’s isms: communism, fascism, capitalism, socialism (Englewood Cliffs: Prentice Hall, 1954/1965, 248p) een van die aanbevole handboeke. Wat opval, is dat die teks oor fascisme baie korter as dié oor die ander drie ismes is omdat dit moeiliker is om fascisme in duidelik eiesoortige besonderhede te karakteriseer. Ebenstein skryf: “Stripped to its essentials, fascism is the totalitarian organization of government and society by a single-party dictatorship, intensely nationalist, racialist, militarist, and imperialist” (p 100). Hy noem dan vier lande wat fascisties geword het: Italië in 1922, Duitsland in 1933, Japan paaiementsgewys in die 1930’s en Argentinië in 1943. Hierby kan Portugal (in 1933) en Spanje (in 1939) gevoeg word.
[* Ebenstein beïndruk nie deurgaans met sy kennis of insig nie. Oor die voor-1994 Suid-Afrika skryf hy: “Democracy as known before no longer exists in South Africa, for example: racialism and democracy just do not mix. The racialism that started out in South Africa to be directed solely against the Negroes later turned against the Indians, and finally took in the whole English-speaking part, nearly one-half, of the white population” (125). Die ANC-bewind is egter ‘n sprekende voorbeeld van die vermenging van rasbeheptheid en demokrasie. Verder, tydens die blanke bewind het die blanke kiesers in groter mate die voordele van demokrasie geniet as tydens ons huidige sogenaamde “jong demokrasie”, waarmee daar deesdae geïmpliseer word dat daar voor 1994 plaaslik geen demokrasie was nie. Apartheid is ook nie ten koste van Engelssprekende blankes bedryf soos Ebenstein te kenne gee nie.]
Ebenstein klassifiseer “communism and fascism on the totalitarian side, capitalism and socialism on the democratic” (v). In die praktyk kan sosialisme egter baie van die kenmerke van kommunisme aanneem, soos tans in Suid-Afrika. In sowel Italië as Duitsland het fascisme uit sosialisme ontwikkel. Kommunisme word dikwels as uiters links en fascisme as uiters regs gekarakteriseer, maar dit volg nie dat hulle heeltemal verskillend is nie omdat talle ooreenkomste uitgewys kan word: “The fascist theory and practice … are not so different from those of communism” (117). Daardie vier ismes van Ebenstein is vloeibare begrippe, soos bv Jonah Goldberg aantoon in sy boek, Liberal Fascism: The secret history of the Left from Mussolini to the politics of meaning (Penguin, 2009, 492p; Amazon Kindle $15,69): “It is modern progressivism – and not conservatism – that shares the same intellectual roots as fascism.”
Wat plaaslik nodig is, is dat ons nie net bedag moet wees op die ANC-regering se sosialisme wat neig om kommunisme te wees nie, maar dat ons ook die fascistiese kenmerke van die ANC moet waarneem. Let bv op na die rol wat “the personal magic of one man” (Ebenstein 101) – Mussolini, Hitler, Mandela – kan speel. Hiervoor is “mass support (not necessarily majority support)” (101) nodig. Die meerderheid kiesers se stemme kan met propaganda, intimidasie en geweld verkry word, dus: “A small minority … is capable of understanding what is best for the whole community” (112). “The objective of the corporate [fascist] state is the power of the state rather than the welfare of the individual” (118). “The very existence of an authoritarian mass movement like fascism depends on the desire of many persons to submit and obey” (106).
“The totalitarian fascist state either denies that there are divergent social interests (abhorring as it does the notion of variety, especially in the form of departures from state-imposed uniformity), or, if it half-heartedly concedes the existence of divergent social interests, it resolves such differences by force … communism is the totalitarian way of industrializing a backward society; fascism is the totalitarian method of solving conflicts within an industrially more advanced society” (102). Suid-Afrika huisves sowel onontwikkelde as ontwikkelde sektore. Wesenlike verskille by mense word deur die ANC ontken. Daar is sensitiwiteit uitsluitlik vir die belange van swartes, gevolglik moet bv onderrig feitlik uitsluitlik in hulle voorkeurtaal, Engels, aangebied word. Welvaart moet (sonder teenprestasie) gedeel word, gevolglik kan blankes se eiendom sonder vergoeding gekonfiskeer word, ens. “The fascist economy is … state-controlled” (117); dink aan bv swart ekonomiese bemagtiging. Fascisme (en die ANC) “is totalitarian in its objective: to control all phases of human life” (114). In hierdie sin was daar geen bevryding in 1994 nie.
Adolf Hitler
Ebenstein noem dat “the absence of a universally recognized authoritative statement of fascist principles is not total” (109). Daar is bv Adolf Hitler (1889-1945) se wydlopige Mein Kampf (1925-1927) en Mussolini se bondige The doctrine of fascism (1932). Soos uit die boektitel blyk, is Hitler, soos die ANC, gepreokkupeer met die “struggle”. Nêrens in Hitler se boek word ‘n definisie of kortbegrip van fascisme of naziïsme gegee nie, onder meer omdat sulke begrippe toe nog nie bestaan het nie, hoewel hy reeds in 1919 lid van die Nazi-party geword het. In sy boek blyk Hitler se oordele en vooroordele duidelik en dit skep ‘n bepaalde ideologiese klimaat, wat later al hoe duideliker in sy gedrag neerslag gevind het. Hy was bv sterk teen kommuniste en Jode gekant. Ek het destyds my eksemplaar van Mein Kampf (London: Hutchinson, 1933/1977, xlviii, 629p) van voor tot agter gelees en dit nou weer deurgegaan, maar daar is nie ruimte om hierdie teks hier in besonderhede te bespreek nie. In ander lande is Mussolini se meer gematigde weergawe van fascisme eerder nagevolg. Van belang vir Praaglesers is wat Hitler (“I am no ‘pacifist'”, p 144) van die Anglo-Boere-oorlog skryf: “The Boer War was like summer lightning to me. Every day I waited impatiently for the newspapers and devoured dispatches and news reports, happy at the privilege of witnessing this heroic struggle even at a distance” (145).
Benito Mussolini
Benito Mussolini (1883-1945) word gewoonlik as die grondlegger van fascisme beskou. “Units called fasci di combattimento (combat groups), from the Latin fasces, were originally established to oppose communism. The fascist party, the Partitio Nazionale Fascista, controlled Italy 1922-1943″ (Collins World Encyclopedia, 2003, p 332). Soos kenmerkend van die ANC skryf Mussolini: “Fascism … conceives of life as a struggle” (The doctrine of fascism, 1935/2014, 72p; Amazon Kindle $1.14, 62). In sy boek klits Mussolini Ebenstein se vier ismes heeltemal deurmekaar en daar is baie teenstrydighede. Maar let vervolgens op hoe hy soms dieselfde leerstellings as die ANC aanhang en ander kere die teenoorgestelde. “Anti-individualistic, the Fascist conception of life stresses the importance of the State and accepts the individual only in so far as his interests coincide with those of the State … It is opposed to classical liberalism” (Kindle 93). “Fascism stands for liberty, and for the only liberty worth having, the liberty of the State and of the individual within the State” (99).
“Fascism is totalitarian and the Fascist State – a synthesis and a unit inclusive of all values – interprets, develops, and potentates the whole life of a people. No individuals or groups … [are] outside the State. Fascism is therefore opposed to Socialism to which unity within the State is unknown, and which sees in history nothing but the class struggle. Fascism is likewise opposed to trade unionism as a class weapon” (105). Mussolini raak soms liries-idealisties: “Fascism is … opposed to that form of democracy which equates a nation to the majority, lowering it to the level of the largest number, but it is the purest form of democracy if the nation be considered as it should be from the point of view of quality rather than quantity, as an idea, the mightiest because the most ethical, the most coherent, the truest, expressing itself in a people as the conscience and will of the few, if not, indeed, of one, and ending to express itself in the conscience and the will of the mass, of the whole group ethnically molded by natural and historical conditions into a nation, advancing, as one conscience and one will, along the self same line of development and spiritual formation. Not a race, nor a geographically defined region, but a people, historically perpetuating itself; a multitude unified by an idea and imbued with the will to live, the will to power, self-consciousness, personality” (116).
“It is the State which creates the nation, conferring volition and therefore real life on a people made aware of their moral unity” (125) – dink aan hoe die ANC ‘n nasie probeer bou op grond van gewaande hoë moraliteit, gebaseer op sogenaamde onreg in die verlede, met net swartes in die gedagte. Fascisme “is evidence of a fighting spirit which accepts all risks” (225). “Fascism carries [an] anti-pacifistic attitude” (221). “War alone keys up all human energies to their maximum tension and sets the seal of nobility on those peoples who have the courage to face it” (218) – vandaar struggle-helde, ikone en talle volksvaders en -moeders. “Peace at all costs are incompatible with Fascism” (218).
“Fascism denies that numbers, as such, can be the determining factor in human society … it asserts the irremediable and fertile and beneficent inequality of men who cannot be leveled by any such mechanical and extrinsic device as universal suffrage” (251). “In rejecting democracy Fascism rejects the absurd conventional lie of political equalitarianism, the habit of collective irresponsibility” (273). Fascism word vervolgens gedefinieer as “an organized, centralized, authoritarian democracy” (278). “Fascism is definitely and absolutely opposed to the doctrines of liberalism” (278).
“We are free to believe that this is the century of authority, a century tending to the ‘right’, a Fascist century. If the 19th century was the century of the individual (liberalism implies individualism) we are free to believe that this is the ‘collective’ century, and therefore the century of the State” (319). “For Fascism the State is absolute, individuals and groups relative” (331). “The Fascist State is … not reactionary but revolutionary” (360). “The individual exists only in so far as he is within the State and subjected to the requirements of the State and … as civilization assumes aspects which grow more and more complicated, individual freedom becomes more and more restricted” (543).
Gleaves Whitney
In American conservatism: An encyclopedia (edited by Bruce Frohnen and others, Wilmington: Intercollegiate Studies Institute, 2006, 1000p; Amazon Kindle $11,49) is daar ‘n artikel oor fascisme geskryf deur Gleaves Whitney. “The word ‘fascism’ was coined by Mussolini. It derives from the Latin fasces, referring to the bundle of rods and projecting ax-head that in antiquity was carried before Roman consuls as a sign of state authority. The rods symbolized social unity; the executioner’s ax, firm political leadership” (Kindle 8592). “Fascism is characterized more by a common ethos than a consistent political philosophy … Fascist parties showed implacable hostility toward parliamentary democracy, egalitarianism, and the values of the liberal Enlightenment … To secure control of a people, fascists advocated one-party rule by an elite, the use of secret police to eliminate dissent, strict control over the media and unquestioning obedience to a charismatic leader. To incite enthusiasm for their rule they made appeals to youth and promoted a cult of violence” (8597). Dink aan die rol van bv die ANC-jeugliga en die EFF.
“Scholars have long debated the extent to which fascism was the outgrowth of the Left or Right … [Leon] Trotsky [1879-1940] himself recognized that ‘Stalinism and fascism, in spite of a deep difference in social foundations, are symmetrical phenomena. In many of their features they show a deadly similarity'” (8613). “Indeed, many scholars see not just Stalinism but Marxist-Leninism as a totalitarian cousin to fascism. It would thus be misleading to place Marxism and fascism at opposite ends of the Left-Right political spectrum. Mussolini, after all, began his political career as a socialist, and his mature fascist doctrines bear the unmistakable stamp of Marx, [Georges] Sorel [1847-1922], and Lenin” (8618). “‘Nationalism plus Socialism equals Fascism,’ a formula that reveals fascism’s affinity with the Left. Even the word ‘Nazi’ has a leftist connotation, derived as it is from the full party title, the National Socialist German Workers’ Party (Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei)” (8623).
“Communism would exit the world stage revealed for what it truly was: fascism, without fascism’s ability to make the trains run on time” (Robert D Kaplan, Balkan ghosts: A journey through history, London: Papermac, 1994, p 76).
Madeleine Albright
Albright het reeds ses boeke gepubliseer, maar nie sonder uitgebreide hulp van haar navorsers nie. In haar jongste boek (genoem in die eerste paragraaf hier bo) is dit vir die kritiese leser gou duidelik dat hierdie linkse Jodin die vloeibaarheid van die begrip fascisme misbruik om by uitstek een van haar politieke vyande, Donald Trump, te diskrediteer. “‘Fascist’ was the most versatile of insults” (Kindle 1128). Die waarskuwing in die newetitel van die boek is dus veral teen Trumpisme gemik. “The herd is moving in a Fascist direction” (3408). Fascisme word deur Albright as veral ‘n regse verskynsel vertolk, wat doelbewus eensydig is. Maar dit help haar om die aansien van Trump en ander mense wat sy as polities regs beskou, skade aan te doen deur hulle oortuigings en optrede verdag te maak. “To use the term ‘Fascist’ is to reveal oneself. For those on the far left, virtually any corporate bigwig fits the bill. To some on the not-so-far right, Barack Obama is a Fascist – in addition to being a Socialist and a closet Muslim” (153).
“Why, this far into the twenty-first century, are we once again talking about Fascism? One reason, frankly, is Donald Trump. If we think of Fascism as a wound from the past that had almost healed, putting Trump in the White House was like ripping off the bandage and picking at the scab … we [Americans] have not had a chief executive in the modern era whose statements and actions are so at odds with democratic ideals” (110). “The shadow looming over these pages is, of course, that of Donald Trump … Trump is the first anti-democratic president in modern US history” (3403). “What separates Trump from every president since the dismal [Republican Party] trio of [Warren] Harding [1921-1923], [Calvin] Coolidge [1923-1929], and [Herbert] Hoover [1929-1933], is his conception of how America’s interests are best advanced. He conceives of the world as a battlefield in which every country is intent on dominating every other” (127). “Presidents from Roosevelt to Obama have sought to help allies protect themselves and to engage in collective defense against common dangers” (137). “America, the rock against which Fascism crashed in the last century, may have begun to slide” (1654).
Albright is ‘n dosent aan Georgetown University in Washington DC. Oor fascisme skryf sy: “There are no fully agreed-upon or satisfactory definitions” (159). Volgens haar studente is fasciste “nationalist, authoritarian, anti-democratic” en “almost always considered right-wing, arguing, ‘Stalin was as much a Fascist as Hitler’ … Fascism is often linked to people who are part of a distinct ethnic or racial group” (164). “My students remarked that the Fascist chiefs we remember best were charismatic” (175). “The more painful the grounds for resentment, the easier it is for a Fascist leader to gain followers by dangling the prospect of renewal or by vowing to take back what has been stolen” (180), bv grond/plase.
Albright gebruik haar boek om enersyds haar dade te regverdig en andersyds haar kennis van internasionale sake uit te stal. Oor Suid-Afrika skryf sy: “Nelson Mandela – another prisoner who became president – engendered hopes of a regional renaissance” (98). Sedert 1994 was daar egter nie sodanige oplewing in Suider-Afrika nie en in Suid-Afrika is daar onmiskenbaar agteruitgang. Albright was voorheen die vise-voorsitster en tans die voorsitster van die National Democratic Institute (NDI), gestig in 1983, in Washington DC. “NDI was … present during the historic 1994 election in South Africa that brought down the curtain on apartheid” (1522). “Mandela and many other memorable leaders have found in righteous [!] indignation the psychological edge they needed to endure years of doubt and trial” (1748).
Hoe en wat Albright is, kan uit die volgende passasie oor Mandela afgelei word: “His crime was to oppose the racist oppressors who had secured a monopoly on power and privilege in his country. The courageous dissident had a profound cause for grievance, a legitimate reason for bitterness, and thousands of days behind bars to cultivate hate. Instead he chose to spend time learning about the people who had put him in jail – the Afrikaners. He studied their language, history, resentments, and fears. When the long-awaited day came and he was finally released, Mandela not only understood those who had thrown him into prison; he was able to communicate with them, find common ground with them, forgive them, and – most astonishingly – lead them. As president, Mandela pushed back against the many in his party who wanted immediate justice for the multitude of wrongs done to members of the anti-apartheid movement. He appointed a Truth and Reconciliation Commission that received testimony from all sides. Unlike so many, he found the trappings of high office eminently resistible and refused to stand for a second term … [Abraham] Lincoln and Mandela each fought with monsters [!]; neither became one” (3479). “We cannot, of course, expect every leader to possess the wisdom of Lincoln or Mandela’s largeness of soul” (3497).
Die volgende definisie word verskaf: “To my mind, a Fascist is someone who identifies strongly with and claims to speak for a whole nation or group, is unconcerned with the rights of others, and is willing to use whatever means are necessary – including violence – to achieve his or her goals” (208, ook 3397). Die definisie is so breed of vaag dat sowel die ANC as die EFF hiervolgens fascisties is. Die EFF se rooi klere herinner aan die volgelinge van Mussolini se swart hemde en dié van Hitler se bruin hemde. Wanneer ANC- en EFF-politici van “the people” of “nation” praat, word swartes bedoel en die regte van blankes geïgnoreer. Geweld is skering en inslag van albei hierdie politieke partye.
Albright noem dat daar ná die Tweede Wêreldoorlog “Soviet-style Fascism” in haar geboorteland Tsjeggië was (1182). “The Soviet Union in this period continued to exhibit many of the classic symptoms of Fascism” (1261). Sy besin in meer besonderhede oor die verhouding fascisme/kommunisme: “Fascism and Communism were opposites, but the contrast is more complicated” (1133). Vir die fascis Mussolini “‘the State is all-embracing’ … in so doing, he acknowledged its overlap with Communism … Both Fascism and Communism had utopian aspirations … The Nazis sorted humans based on nationality and race; to Communists, the key determinant was class” (1133) terwyl stamverwantskap ‘n groot rol in die politiek van swartes speel. “Communists insisted that national identity was irrelevant” (1144). Die ANC verwater nasionale identiteit deur die plaaslike swartes se rasidentiteit met die res van swart Afrika te beklemtoon. “Like the Nazis, the Communists sought to shape the minds of citizens by owerwhelming their senses with propagandistic spam” (1155). Insgelyks wil die ANC met propaganda al hoe meer die inwoners/kiesers se denke beïnvloed en hulle uitdrukkingsvryheid aan bande lê.
Oor Mussolin skryf Albright: “Justice, he said, could be obtained only through violent struggle. Revolution was essential” (272). Nelson Mandela het gewelddadige revolusie herhaaldelik bepleit ter regverdiging van sy stigting en aktivering van die MK-terreurbendes. In die plek van Mandela se hooggeligte gebalde vuis het Mussolini “a Roman salute” gebruik (358, 826). Hitler het ‘n soortgelyke arm- en handgebaar gehad: “a stiff-armed salute” (508). Die Mandela-saluut wek egter ‘n meer militante en gewelddadige indruk as dié van Mussolini en Hitler. Mussolini het as “Il Duce” bekend gestaan (359), Hitler as “der Führer” (535) en Mandela as “Madiba”.
Van Mussolini word gesê: “He had not learned which spoon or fork to use at a social dinner”(415). Mandela skryf: “I was still used to eating at home, where we did not use a knife and fork” (Long walk to freedom, London: Abacus, 1995, p 28). “In the [Italian] countryside, Socialist peasants claimed the land they had long been tilling, sometimes murdering estate owners to spread terror and settle personal scores … and seize and redistribute land” (Albright 294). Grondbesetting en plaasmoorde is kennelik nie eers ná 1994 in Suid-Afrika uitgevind nie. Mussolini het Hitler se rasideologie, bv anti-semitisme, aanvanklik verwerp (646). Hitler het in “a master Nordic race” geglo (646), asook in “the racial inferiority of Mediterranean peoples” (663), wat die Italianers ingesluit het. In 1938 is Mussolini tot Hitler se anti-semitisme bekeer (1056). Soos Mandela was Mussolini uiters militant: “War is to a man what motherhood is to a woman” (686).
In 1933 Hitler “assumed power not via popular acclaim but because he commanded the most violent gangs” (448). Toe die ANC in 1994 die politieke beheer in Suid-Afrika oorgeneem het, was dit onder meer te wyte aan die geweld wat hy vanaf veral 1984 tot 1994 gepleeg het. Anders as in Nazi-Duitsland het die ANC aanspraak op meerderheidsteun by die kiesers gemaak na ‘n chaotiese verkiesing waarin bv baie ongeletterdes en oningeligtes geïntimideer is om vir die ANC te stem. Hitler het sy magsoorname “a legal revolution” genoem (552). Die eerlose magsoorgawe aan die ANC is deur Allister Sparks in die titel van sy 1994-boek ‘n “negotiated revolution” genoem. Soos in Suid-Afrika onder ANC-bewind (bv swart ekonomiese bemagtiging) het Hitler spoedig begin met “share-the-wealth measures directed at the rich” (491). Oor die Nazi-gepeupel word gesê: “In the cities, they wanted jobs; in the countryside, land” (569). Hierdie soort bakhandstanery is oorbekend in die nuwe Suid-Afrika. “Hitler told his fellow Nazis, ‘The Constitution only maps out the arena of the battle, not the goal … once we possess constitutional power, we will mold the state into the shape we hold to be suitable'” (1532). Op ‘n soortgelyke manier beskou die ANC die 1996-Grondwet bloot as ‘n manier om onder die dekmantel van demokrasie die politieke mag te bekom en die Grondwet daarna na goeddunke te hervertolk (bv eiendomsreg) en te verander. Die moontlikheid van ‘n eenpartystaat word nie uitgesluit nie.
Albright skryf: “All humans are of equal worth. This generosity of spirit – this caring about others and about the proposition that we are all created equal – is the single most effective antidote to the self-centered moral numbness that allows Fascism to thrive”(933). In werklikheid is die gelykverklaring van alle mense geen teenmiddel teen fascisme nie. Ekonomies is die sakeman of nyweraar heelwat meer werd as die werklose plakker. Mense word op dieselfde manier gebore, maar dit volg nie dat hulle gelyk geskape is nie. Byvoorbeeld, selfs in dieselfde gesin kan kinders hemelsbreed verskil, bv wat intelligensie of ander talente betref. Gelyke stemreg maak nie mense terselfdertyd in ander opsigte gelyk nie – soos Mussolini (251 hier bo) tereg opgemerk het.
Albright spoor fascistiese kenmerke by baie staatshoofde en ander politici op, bv by die Amerikaner Joseph McCarthy (1277), Hugo Chávez in Venezuela (1671), Recep Tayyip Erdogan in Turkye (1889), Vladimir Poetin in Rusland (2128), Viktor Orbán in Hongarye (2355) en Kim Il-soeng, Kim Jong-il en Kim Jong-oen van Noord-Korea (2661). Al die regse politieke partye in Europa (“goose-stepping right-wingers” – 3215) is volgens Albright ‘n teelaarde vir fascisme met “such sentiments as ‘White Europe’ and ‘Refugees Out'” (2536).
Hoofstuk 15 word in die konteks van fascisme gebruik om allerhande besware teen Donald Trump as persoon (bv “his country-club lifestyle” – 3164) en sy beleid te opper, bv “America First is a slogan with a past” (3000). Trump het in die VN gesê: “I will always put America first, just like you, as the leaders of your countries, will always and should always put your countries first” (3011). Dit is immers wat Albright ampshalwe vir Amerika probeer doen het. Barry Hertzog se beleid was: Suid-Afrika eerste – nie Brittanje nie. In soverre die ANC se beleid (swart) Afrika eerste is, is dit onverdunde dwaasheid.
“Trump has attempted to fulfill campaign promises that he should never have made … squandering resources on the Mexico wall; trying to ban Muslim immigrants” (3073). “I continue to believe that the United States banked enough international goodwill in the interval between George Washington and Barack Obama to recover from the present embarrassment” (3078). “Years from now, we may look back on Trump as a onetime oddity who taught us a lesson we will not forget about the quirks of democracy” (3247).
Omdat Albright self ontworteling ervaar het, kom sy met die volgende sinvolle opmerkings vorendag: “The identification we feel toward the places where we live or were born can give us an anchor in a chaotic world and strengthen our connections to family, community, and the generations that preceded and will follow us. At the best, such feelings are a celebration of culture and all that comes with it in the form of literature, language, music, food, folktales, and even the wildlife we associate with our homelands” (1356). Maar het Albright hierdie sensitiwiteit in haar besluite oor bv Kosovo and Serwië geopenbaar? Dit is onwaarskynlik dat Albright enige simpatie met ons as Afrikaners het wat onverdiend en op die allerskandaligste verraderlike manier van ons vaderland beroof is.
In my jongste rubriek toon ek aan hoe buitelandse (veral Westerse) inmenging die feitlik volledige Islamisering van Kosovo veroorsaak het, met die gepaardgaande ondergang van die Milosevic-bewind en die benadeling van die belange van die ortodoks-christelike Serwiërs. Die vraag wat ek daar in die midde lê, is of iets soortgelyks in 1990/94 in Suid-Afrika gebeur het, dus die ondergang van die blanke politieke bewind en die grootskaalse benadeling van die belange van blankes weens buitelandse (veral Westerse) inmenging. (Ek wou hierdie teks aanvanklik as ‘n reaksie op my rubriek publiseer, maar ag dit van soveel belang dat ek gevra het dat dit liewer onder ‘n eie opskrif gepubliseer behoort te word.)
In die Kosovo-geval was inmenging deur die Amerikaanse regering, veral dié van die oorlogsugtige derduiwel Madeleine Albright, van deurslaggewende aard. In die geval van Suid-Afrika kom hierdie twyfelagtige eer die Britse regering toe. “Robin Renwick roem daarop dat Brittanje, wat buitelandse regerings betref, die hoofrol in die myns insiens skandalige plaaslike revolusie gespeel het (Kindle 45). ‘Great admirer as I am of George Bush senior, he did not make anything like as strenuous an effort as Thatcher did to bombard [!] the South African government with demands for reform and the release of Mandela’ (1461)” (Praag 28.10.2017 – vir meer inligting oor Renwick: Praag 6.05.2018).
In die geval van Kosovo het die Amerikaanse en Britse regerings, afgesien van NAVO-lugaanvalle, wapens en opleiding aan die Moslem-terroriste verskaf. Renwick skryf: “Ná sy vrylating Mandela ‘needed some practical help from us. Not wanting to rely for his security only on the South African police, he asked us to provide training for his personal bodyguards, which we arranged for the SAS [British Special Air Service] to do’ (Kindle 1833)” (Praag 28.10.2017). ‘n Oud-MK-terroris en kommunis, Jeremy Vearey, wat sedertdien deur die ANC ryklik met hoë poste in die polisiemag beloon is, het pas ‘n boek gepubliseer wat interessante lig op hierdie SAS-opleiding werp: Jeremy vannie Elsies (Kaapstad: Tafelberg, 2018, R275; Amazon Kindle $23).
Toe Brittanje tussen Afrikaner-Suid-Afrika en die Sowjet-geïnspireerde ANC moes kies, het sy die ANC gekies.
Vearey is in 1990 danksy die goedertierenheid van FW de Klerk uit die Robbeneiland-gevangenis vrygelaat. Hy het ‘n lid van Nelson Mandela se persoonlike lyfwag geword, in diens van die ANC se Departement van Intelligensie en Sekuriteit (DIS). “My salaris sal direk deur die World University Service … betaal word … Ek word gepas toegerus met ‘n arsenaal op nabye bystand met ‘n Makarov-pistool [en] ‘n AK47-aanvalsgeweer” (Kindle 1627). “In November 1990 word ek … deur die ANC se DIS opgeroep om lyfwagopleiding onder die Britse Special Air Service (SAS) te doen” (1631). “Die opleiding begin in alle erns ‘n maand later in Zimbabwe … buite Harare” (1636).
“Net voor Kersfees [1990] sypel ons en ons Britse instrukteurs Suid-Afrika per Suid-Afrikaanse Lugdiens (SAL) binne en saam met ons ‘n arsenaal persoonlike FN Browning-9mm-pistole, Heckler & Koch se MP5-outomatiese masjiengewere, bokse ammunisie en ander toerusting. Dis ‘n angstige eerste vir my in baie opsigte. Nie net vlieg ek nou met ‘n Suid-Afrikaanse paspoort – sonder ‘n benul hoe die ANC dit bekom het – nie, maar die vlugte heen en weer is my eerste ooit. En dit met ‘n arsenaal wapens. Die SAS-soldate blyk geen probleme te hê om daarmee deur die doeane in albei lande te beweeg nie. Hoe word dit deur die ANC en Britse regering in die onsekere politieke klimaat van 1990 onder ‘n steeds vyandiggesinde apartheidsveiligheidsmag vermag? (1640). “Met ons aankoms by die destydse Jan Smuts-lughawe in Johannesburg wag daar geen Veiligheidspolisielede om ons te visenteer of ondervra nie. Inteendeel, ek kom agter dat die Britte onverstoord met die hulp van hul diplomatiese status saam met ons beweeg” (1645).
Daardie aand het hierdie Mandela-lyfwagte in die Hotel Sandton Sun “gegradueer” met Mandela wat die swierige onthaal bywoon – klaarblyklik deur die Britse regering betaal. Mandela se “onthullings oor ons Britse gashere in sy toespraak beantwoord al my kwelvrae toe hy hulle as lede van hul land se geheimediens M16 bedank vir ons opleiding. Hy meld dat dit die gevolg was van ‘n onlangse ooreenkoms met eerste minister Margaret Thatcher gedurende sy eerste besoek aan Brittanje en dat dit op haar aandrang* geskied het. Hy beklemtoon dat dit die begin van vele ander geleenthede vir intelligensieopleiding deur M16 is” (1658). In 1993 het Vearey verdere opleiding deur M16 in Portsmouth in Brittanje ondergaan (1663, 1737). [* Mandela en/of Vearey lieg waarskynlik hier. Ek is geneig om eerder vir Renwick te glo, dus dat die Britse opleiding van sy lyfwagte op Mandela se versoek was (kyk hierbo).]
Dit is bekend dat FW de Klerk hom van sy voorganger, PW Botha, wou onderskei deur nie sekuriteitsbewus te wees nie. Dit het ANC-terroriste met hulle wapens in staat gestel om in 1990/94 op groot skaal die land binne te sypel. Heel moontlik vandaar De Klerk se kompliment aan homself dat hy deur sy mandaatlose magsoorgawe aan die ANC ‘n burgeroorlog verhoed het. Wat uit Vearey se boek afgelei kan word, is dat De Klerk reeds in 1990 in groot mate aan die ANC en Britse druk toegegee het en toegelaat het dat hulle met wapens en al vryelik die land binnekom. Die wapens wat na sy vrylating in 1990 aan Vearey uitgereik is, toon dat die De Klerk-regering aan die bewapening van ANC-lede meegewerk het. Vearey noem dat hulle almal “wettige vuurwapenlisensies” gehad het (1857). Sekerlik ook wettige paspoorte wat deur die ANC verskaf is (1645). De Klerk het die blanke kiesers jammerlik gefaal. Hoe is dit moontlik dat hy hulle steeds in die oë kan kyk?
Madeleine Albright (gebore in 1937) is die eerste vrou wat as Amerikaanse minister van buitelandse sake – “State Department” genoem – gedien het (1997-2001). Sy is deur Bill Clinton aangestel nadat sy die Amerikaanse ambassadeur by die Verenigde Nasies was (1993-1997). Ons lewe in ‘n tyd waarin daar graag gewag gemaak word van die eerste vrou wat dít vermag het of die eerste swarte wat dát geword het. Lank gelede het vroue vir twee eerstes gesorg, te wete die oudste beroep (prostitusie) en die tweede oudste beroep (moederskap). Albright se aanstelling kan kwalik as ‘n deurbraak vir vroulikheid beskou word omdat haar voorkoms so onelegant soos dié van ‘n dubbeldeur-vrieskas is, waarmee ek ontleen aan hoe ‘n naamgenoot, die Afrikaanse skryfster Madeleine van Biljon (1928-2010), haarself beskryf het. Albright is sedert 1982 ‘n geskeide vrou.
Albright het reeds ses boeke gepubliseer, maar nie sonder uitgebreide hulp van haar navorsers nie. Haar jongste boek is Fascism: A warning (London: William Collins, 2017, 283p; Amazon Kindle $17,24). Soos van Albright as linkse Jodin verwag kon word, is dit eintlik ‘n anti-Donald Trump boek. As onder meer vurige feminis was sy ‘n ondersteuner van Hillary Clinton, Trump se teenstander in 2016 se Amerikaanse presidentsverkiesing. Die gevaar bestaan dat die lesers van hierdie boek onbewus kan wees van die oorlogsugtigheid waaraan Albright haar skuldig gemaak het. Voordat ek oor fascisme skryf (hopelik volgende keer), ag ek dit dus nodig om te verduidelik waarom ek besware teen Albright het. Daar is by uitstek een saak, Kosovo, waaroor ek Albright en twee staatshoofde, Bill Clinton (Amerikaanse president 1993-2001) en Tony Blair (Britse eerste minister 1997-2007), verkwalik. Wat ek my deurgaans afgevra het, is of die blanke bewind in Suid-Afrika nie op ‘n manier soortgelyk aan Kosovo en Slobodan Milosevic deur buitelandse (veral Westerse) regerings, by name hulle staatshoofde, ministers en diplomate, ondergrawe is nie.
Kaart van die Balkanstate waarna in dié artikel verwys word.
In 732 het Karel Martel die indringing van Moslems uit die suide van Europa (Iberiese skiereiland) by Tours in Frankryk gestuit. Die inval van Moslem uit die ooste van Europa is in 1529 en 1683 by Wene afgeweer. Danksy hierdie drie veldslae was Wes- en Sentraal-Europa tot in die 20ste eeu redelik vry van Moslems. Die afgelope dekades het vermurwing ingetree weens Moslems wat hulle op groot skaal eers as gasarbeiders en daarna as onwettige immigrante en (ekonomiese) vlugtelinge in Europa gevestig het. ‘n Mens sou verwag dat Albright, wat weens naziïsme uit Europa (haar geboorteland Tsjeggië) gevlug het, respek vir Europese of Westerse kultuur sou hê deur kant vir Judaïsme en die christelike godsdiens teen Islam te kies.
Sy het die teenoorgestelde gedoen. “Although too much bureaucracy can be annoying, there is an even larger threat to intra-European solidarity. That danger comes from the outside, from the dread that immigration – whether legal or illegal – will swamp countries, drown them economically, and further dilute people’s sense of who they are. The premise of the EU is that individuals should conceive of themselves less as French, Czech, Slovenian, or whatever their etnicity might be and instead subscribe to the idea that they are just plain European … the faces peering back from European mirrors become more diverse” (Kindle 2504). “Since 1975, Europe’s Muslim population has more than tripled; France alone has nearly six million – 9 percent of its people” (2509). “Today, nearly two-thirds of the citizens in EU countries believe immigration has a harmful impact on their societies. Cosmopolitanism, once considered a virtue, is less in vogue than nativism. In 2015, immigration became the paramount political issue in Europe … in the United Kingdom … wariness toward migrants almost certainly spelled the difference between success and failure for the 2016 Brexit referendum, an exercise in economic masochism[!] that Britons will long regret” (2514). Masochisme is ‘n soort sadisme wat seksuele genot uit lyding put.
Hierteenoor is daar Viktor Orbán, die Hongaarse eerste minister, se standpunt: Die doel met Moslem immigrasie is “reshaping the religious and cultural landscape of Europe, and to reengineer its ethnic foundations” (2563). Orbán sê: “We are who we were, and we shall be what we are” (2607). Dit herinner aan die volgende woorde: “‘Hulle het nou alles,’ sê Bart, ‘Net my het hulle nog nie … My kry hulle nooit … Ek is Bart Nel van toe af, en ek is nog hy'” (J van Melle, Bart Nel, Kaapstad: 2004, p 162-163). Afrikaners behoort trots te wees op wat hulle is. Hulle moet hulle nie laat mislei deur prestasieloses wat daarop aandring dat Afrikaners hulle behoort te skaam nie.
Daar is ‘n subjektiewe rede waarom Albright ten gunste van massa-immigrasie in Europa is: “I am a refugee” (2575). Sy wil nasiestate en nasionalisme afbreek en van mense wêreldburgers maak. Van beweerde parogiale, kleinburgerlike agterlikheid moet ons tot kosmopolitisme vorder. Kultuur en identiteit moet afgewater word totdat almal sover moontlik eenders is. Daarom hou polities linkses soos Albright van internasionalisering soos vergestalt in die Europese Unie (EU), Noord-Atlantiese Verdragsorganisasie (NAVO), Verenigde Nasies (VN) en Internasionale Strafhof. Brexit en Trumpisme was twee groot terugslae vir hierdie progressiewes.
Groot dele van die Balkanstate in Suidoos-Europa is bergagtig. “Balkan” is die Turkse woord vir berg (Dennis P Hupchick, The Balkans from Constantinople to Communism, New York: Palgrave, 2002, p 2). In hierdie boek is daar ‘n dosyn landkaarte wat inligting oor die geskiedenis, landsgrense, etnisiteite, tipografie, ens, van die Balkanstreek duidelik uitbeeld. Ek fokus hier op veral vier van die Balkanlande wat voorheen as Joego-Slawië (of Suid-Slawië) bekend gestaan het, maar van 1991 af polities onafhanklik geword het, naamlik Bosnië-Herzegowina (Bosnië in die noorde en Herzegowina in die suide), Kosovo (sy onafhanklikheid word deur veral Serwië en Rusland betwis), Serwië en Montenegro. Laasgenoemde twee is die enigste lande wat in die federasie van Joego-Slawië oorgebly het.
Die ander lande wat voorheen deel van Joego-Slawië was, is Slovenië, Kroasië en Masedonië. ‘n Buurland, Albanië, kom hier ook dikwels ter sprake. Nie-Joego-Slawiese Balkanlande is Roemenië, Bulgarye en Griekeland. “The great ethnic diversity resulting from successive waves of invasion has made the Balkans a byword for political dissension, and the 1990s saw the break-up of Yugoslavia along ethnic lines. To ‘Balkanize’ is to divide into small warring states” ( Collins World Encyclopedia, 2003, p 79). “I travelled through a land green as our own [England], with oaks and beeches and fern, and everywhere the print of war was upon it” (Durham, 1904-boek – kyk volgende paragraaf – Kindle 2287). Maar “it seems … unreasonable to expect the Balkan peoples to be the ones to set an example to the rest of the world by dropping all international jealousies and national aspirations” (3709).
Daar is reisverhale wat dit ‘n aangename ondervinding maak om die Balkanstreek van weleer te leer ken. Mary Edith Durham (1863-1944) het van 1900 tot 1920 daar besoeke afgelê en sewe reisboeke oor haar indrukke geskryf. Haar bekendste boeke is: Through the lands of the Serb (1904; Amazon Kindle $2,29), The burden of the Balkans (1905; Amazon Kindle $5,74) en High Albania (1909; Amazon Kindle $3,45). In my teks verwys ek net na Durham se 1904-boek. Wat opval, is dat sy aanvanklik pro-Serwies (ortodoks-christelik) gesind was maar later haar mening verander het en sterk pro-Albanies (Moslem) geword het. Dit het onder meer beteken dat sy teen die Serwiese bewind in Kosovo was.
Die bekendste reisboek oor Joego-Slawië is Rebecca West (1892-1983) se Black lamb and grey falcon: A journey through Yugoslavia (1941; Amazon Kindle $17,24), wat 1 326 bladsye beslaan. Ek wil hierdie beroemde boek nog lees voordat ek saliger word. Die kern van West se betoog is: “The past has made the present.” Sy het van 1936 tot 1938 daar gereis. Haar gesindheid was sterk pro-Serwies, wat haar in konflik met Durham gebring het. Hoewel West se algemene politieke oriëntasie linksgesind was (sy het die Britse Arbeidersparty ondersteun) het sy sowel fascisme as kommunisme (veral dié van Stalin en Tito) as outoritêre stelsels verwerp, maar sy het die Republikeine in die Spaanse Burgeroorlog teen Franco se fasciste gesteun. In 1960 het sy Suid-Afrika besoek en artikels oor apartheid in die Britse Sunday Times gepubliseer.
Robert D Kaplan haal ‘n Joego-Slawiër soos volg aan: “We would have been even greater than the Italians, were it not for the Turks [Muslims]” (Balkan ghosts: A journey through history, London: Papermac, 1994, p 32). West stem hiermee saam: “The Turks ruined the Balkans, with a ruin so great that it has not yet been repaired” (32). Durham skryf: “Those who love him [the Turk] best do not pretend that he has ever attempted to civilise, cultivate, or in any way improve the conditions of, his subject races. Under the Turk all development is arrested” (1904-boek 859). “The Servians have done more in fifty years for the improvement of the place and the conditions of life than the Turk did in four centuries … a journey from Servia into Turkey is like stepping off the pavement into the sewer” (2221).
Turkye is sedert 1952 ‘n lid van NAVO. Turkye begeer reeds dekades lank om lid van die EU te word. Daar is gesonde weerstand daarteen, maar al hoe meer druk word uitgeoefen. Durham het in 1904 geskryf: “I never cross his (the Ottoman Empire’s) frontier without hoping soon to be able to witness his departure from Europe” (1048). “For centuries ‘government’ in Servia meant ‘the Turk’ and was a thing to be resisted or at least evaded” (2236). In Serwië was Durham beïndruk met “how little it requires to make life worth living, provided there are no Turks about” (2920). “As long as the Turk is permitted to ‘govern’ Christian peoples, so long will there be trouble in the Balkans” (3714).
Weens die Ottomanryk se destydse oorheersing van groot dele van Oos-Europa het die Balkanstaat Bosnia-Herzegowina se bevolking met politieke onafhanklikheid in 1992 uit 44% Moslems, 33% ortodoks-christelike Serwiërs (amptelik pro-Rusland en kommunisties gesind) en 17% Rooms-Katolieke Kroate (histories pro-Nazi-Duitsland gesind) bestaan. Albright beweer valslik dat die Moslems toe reeds in die meerderheid was (1395). In die Balkanlande is ras vloeibaar* maar etnisiteit in die sin van veral godsdiens blyk dikwels ‘n onoorkomelike hekkie te wees. “The state has to protect the interests of the nation, and in the Balkans a nation means one particular ethnic group. Keeping the peace in this region means that every minority has to be completely assimilated into the majority” (Kaplan 215). [* “The race question in the Balkans is so exceedingly complicated that I cannot attempt to unravel it” (Durham 2211). “The whole notion of pure blood is laughable, but that does not stop tribal instincts and their accompanying national mythologies from exercising a powerful sway over behavior” (Albright 2470).]
Die Bosniese burgeroorlog het van 1992 tot 1995 gewoed, waarin die Kroate hulle mettertyd by die Moslems geskaar het. Hierdie soort samewerking dateer ver terug: “Both Mohammedan and Roman Catholic were ready to make common cause against the Christians of the Eastern Church” (Durham 888). Die Kroate “embraced the Albanians [Muslims] the way northern white American liberals in the 60s embraced the safely distant southern blacks” (Brian Hall, The impossible country: A journey through the last days of Yugoslavia, London: Minerva, 1996, p 339). NAVO het in 1995 kant teen die Serwiërs gekies en hulle stellings gebombardeer en sodoende hierdie burgeroorlog tot ‘n einde gebring. Albright was toe die Amerikaanse ambassadeur by die VN. Moslems maak sedertdien die meerderheid van die Bosniese bevolking uit. “The military balance in Bosnia has shifted since the end of the war in favour of the Muslim-Croat Federation, thanks in part to America’s $400m ‘training and equip’ programme” ( The Economist, 13.03.1999, p 39).
In die nabygeleë Kosovo het die Moslemse Kosovo Bevrydingsleër (Kosovo Liberation Army – KLA) sedert 1991 terreurdade teen die Joego-Slawiese owerheid (die federasie van Serwië en Montenegro) gepleeg en (soos die ANC destyds) enigeen in eie geledere wat met die owerheid saamgewerk het, probeer uitmoor. In die Kosovo-oorlog (1998-1999), toe Albright die Amerikaanse minister van buitelande sake was, het NAVO weer die kant van die Moslems gekies en Serwië en Montenegro gebombardeer. Albanië (59% Moslem) het met soldate en wapens die opstandige Moslems in sy buurland Kosovo ondersteun. Voor die oorlog het baie ortodoks-christelike Serwiërs en Montenegryne in Kosovo gewoon. Teen 2011 was die Kosovo-bevolking egter 95,6% Moslem. Wat in Bosnië-Herzegowina en Kosovo weens Westerse militêre ingryping gebeur het, het ‘n hupstoot aan die Islamisering van Europa gegee terwyl dit algemeen bekend is dat Moslems wesenlik onassimileerbaar in die Europese kultuur is.
In ‘n Moslem-gedig staan: “The mosques are our barracks, the domes our helmets, the minarets our bayonets, and the faithful our soldiers” (Albright 1889). Oor die bedreiging wat militante Moslems vir die Westerse kultuur inhou, moet daar liefs nie illusies wees nie. Tydens die Suid-Afrikaanse “bevrydingstryd” is moskees en (Engelse) kerke deur die NP-regering en sy veiligheidsmagte verkeerdelik as heilige plekke getakseer en gevolglik nie deursoek nie, terwyl dit bekend is dat sommige van hulle terroriste en hulle moordtuie gehuisves het. Vir ‘n terroris is daar seker niks wat heilig is nie.
Tim Marshall
Tim Marshall het ‘n verslag oor die gebeure in Kosovo en Serwië geskryf: Shadowplay: The inside story of the overthrow of Slobodan Milosevic (London: Bookbaby, 2002, 225p; Amazon Kindle $5,74). As joernalis het Marshall baie van die gebeure eerstehands meegemaak, veral van die kant van die Serwiërs af. Hy dink die Serwiërs moet in groter mate as die Moslems en die Kroate die skuld vir die gebeure dra. Hy het dit veral teen die Serwiese staatshoof, Slobodan Milosevic (1989-2000). Marshall verskaf waardevolle inligting oor die rol wat sowel Albright as buitelandse diplomate in Kosovo en die val van Milosevic gespeel het.
“Kosovo, with its Albanian ethnic majority (at least 80 percent), was conquered by the Serbs in the First Balkan War (1912). Serbian nationalists mythologized the region as the ‘cradle’ of medieval Orthodox Serbia – home of the first Serbian Orthodox Peć Patriarchate and numerous monasteries sporting the best extant works of medieval art and literature and the site of the 1389 battle representing medieval Serbia’s martyrdom. Serbs considered it unthinkable that such a nationalistically important region should be an Albanian ethnic preserve. After acquiring the region, the Serbs consistently conducted anti-Albanian policies in Kosovo – language discrimination, land confiscations, police brutality, and Serb colonization – to either Serbianize the Albanians or make their lives so unbearable that they would leave. Over 100 000 Kosovar Albanians fled to northern Albania, while others carried out persistent anti-Serb guerrilla attacks” (Hupchick 351).
Kenmerkend van die Serwiërs is hulle “fierce … sense of culture, history, and identity” (Marshall Kindle 1841). “Kosovo was where the Serbs had first settled, over a thousand years before. It was where their oldest churches were, it was considered as … a part of Serbia” (2147). Dit is hulle “sacred homeland” (1044). “Kosovo is their Jerusalem” (Hall 312, ook 374). Kosovo is vir die Serwiërs heilige grond, onder meer omdat hulle hulle in die Slag van Kosovo Polje in 1389 by Vidovdan teen die Moslem-invallers verset het. Die Serwiërs het naelskraap die onderspit gedelf (Marshall 200), maar anders as wat FW de Klerk mandaatloos namens die blankes gedoen het, het hulle nooit oorgegee nie. Eers in 1878 sou Serwië sy onafhanklikheid terugkry (203). By die Serwiërs was daar ‘n verstaanbare vasbeslotenheid dat hulle nie Kosovo aan die KLA-terreurbendes kan afstaan nie; net so min as wat Afrikaners Suid-Afrika op ‘n skinkbord aan die ANC wou gee. “In Washington … not everyone was on board for supporting the KLA and getting tough with Belgrade [Serbia’s capital], but central [!] to ensuring it became policy was Madeleine Albright” (716).
Bill Clinton was polities te oorkorrek om hierdie ouer dame kort te vat. “Albright was an interventionist, but the Clinton policy was not to endanger US soldiers” (723). Albright “had been behind the UN’s grand declaration of ‘safe areas’ for Bosnian Muslims” (720). “The joke in the canteens … was that the Americans felt so strongly that ‘they were prepared to defend Bosnia to the last European'” (726). In werklikheid is egter niks gedoen om Bosniese Moslems teen aanvalle te beskerm nie. “The policy should never have been declared without being able to back it up. Srebrenica was made a UN Safe Zone, and 7 000 [Muslim] men and boys were killed [by Bosnian Serbs]” (729). Albright stel hierdie getal op 7 800 (1410). Sy behoort aandadig aan hierdie sterftes te voel.
Dit is waarskynlik Albright se skuldgevoelens oor Srebrenica wat as grondslag vir haar beleid oor Kosovo gedien het, “After the debacle in Bosnia, Albright was determined that the ‘threat of force’, be a policy priority in Yugoslavia. She is on record as saying she felt Kosovo was an opportunity to right historical wrongs” (Marshall 736). “Albright wanted action … she was willing to go out ahead of official policy, with bold statements, sometimes in public. The intention was to thereby influence opinion, leading to her getting her way … It worked, and by October [1998] NATO was ready to bomb” (740). “Albright’s policy was creating facts on the ground. The CIA [Central Intelligence Agency] was training and partially supplying the rebel KLA fighters” (743). “With the US engaged, Albright pressed on. The idea of getting rid of ‘the problem’ [Serbian/Milosevic’s rule in Kosovo] began to gain credence in Washington. Between December 1998, and March 24th 1999 when the bombing began, there is little evidence to suggest that the US State Department, and eventually the Clinton Administration, had any intention other than to get rid of Milosevic” (743).
“On the 24th [December 1998] the KLA announced that the ceasefire was over and that they intended to liberate Kosovo from Serbian rule. Ceasefires were no good to them. They wanted the whole thing: independence” (799). Dit is soortgelyk aan die ANC se gedrag. Daar is ooreengekom dat ANC-geweld opgeskort sou word, maar die geweld is voortgesit omdat ‘n enkele doel nagestreef is: Om die politieke mag in Suid-Afrika te bekom. Daar is talle ooreenkomste tussen Suid-Afrika en Kosovo, asook die ANC en KLA. “From the KLA’s perspective, it is legitimate, and moral, to take up arms against ‘the oppressor’. There was no other choice. It follows, in their minds, that taking up arms includes not just hit and run attacks on the Serb police and army, but also, murdering postmen of either ethnic group, on the grounds that they were helping ‘the oppressor’. All government officials were ‘fair game’. And, if it came to it, Serb farmers or other civilians might have to be kidnapped and murdered.This is what happens when nationalism turns into fanaticism … The KLA behaved appallingly. So did many Serbian units” (803). “The guerrilla war in Kosovo in 1998, while terrible, was low level in comparison to Bosnia” (830). “As late as the spring of 2002, I have heard the Serbs described on national British radio as a ‘pariah people'” (856). Dit klink bekend. Blank Suid-Afrika was glo dié muishondland. Na bewering stink dié land sedert 1994 glad nie meer nie.
In Suid-Afrika is die Boipatong-slagting (17/18.06.1992) in ANC-propaganda op so ‘n manier geplooi dat die Nasionale Party se onderhandelaars daarna deurgaans op die verdediging was. Oor Boipatong skryf Willie Esterhuyse: “Die ANC-leierskap, soos selfs vandag nog, het dit nie moontlik gevind om van die redes vir swart-teen-swart geweld ook in die magswellus van die swart politiek self te soek nie … Dis van dié datum dat die bedingingsmag van De Klerk en sy regering sigbaar op ‘n glybaan beland” (Eindstryd, Kaapstad: Tafelberg, 2012, p 294). Met Nelson Mandela aan die spits is daar doelbewus gelieg dat die veiligheidsmagte van die blanke regering medeverantwoordelik vir die dood van die 45 Biopatong-slagoffers is terwyl daar nooit enige bewyse vir hierdie aantyging gevind is nie. Maar hierdie leuen was die beginpunt van politieke magsoorgawe, dus die ondergang van die blanke bewind.
In Kosovo het die Racak-slagting in Januarie 1999 ‘n soortgelyke frontverandering bewerkstellig. Daar was 54 lyke, nege in KLA-uniforms en die res in burgerlike drag, waaronder twee vroue. “There were more bodies on the ground than spent bullet casings” (Marshall 892). Volgens een van die vertolkings “the KLA came back during the night, removed the uniforms from their dead comrades and re-dressed them in civilian clothes” (895). Dit is nie ‘n nuwe idee nie. Toe die Katyn-massamoord van Poolse soldate, wat in 1940 deur die Russe gepleeg is, in 1943 bekend geword het, “the Russians immediately put out the counter-claim that the atrocity was actually a German one – suggesting, among other novelties, that the bodies were actually those of murdered Jews, dressed in Polish uniforms. To their shame, the American and British governments accepted the Russian version” (Praag 22.01.2017).
In die Suid-Afrikaanse “bevrydingstryd” het dit dikwels gebeur dat die ANC polisie- en weermaguniforms misbruik het om die dade van misdadigers in eie geledere te kamoefleer. In 1999 het die Westerse moondhede eerder die KLA geglo omdat hulle wou. Hulle, veral Albright, het na ‘n rede gesoek om drasties teen Serwië op te tree. Die Racak-insident is as aanleiding misbruik, hoewel van die bekendste Franse en Duitse koerante die KLA se weergawe gewantrou het (895). “It is possible that the KLA set up the situation to bring in NATO” (899). Milosevic “claimed that Racak had been staged” (905).
“Members of a western delegation drew up a proposed partition of Kosovo that would have given most of it to the Albanians. Albright prohibited it from being presented to the Serbs for fear they would accept it” (1051). “Albright was basically trying to find a pretext for bombing” (1051). Haar vertolking van die Racak-insident, dat die Serwiërs Moslem burgerlikes vermoor, was manna vir haar. Die voorstelle wat aan die Serwiërs voorgelê is, het op hulle oorgawe (“a surrender”) neergekom (1041) en was boonop “non-negotiable” (1054). “The Americans were stunned when the Kosovar delegation [KLA] also refused to sign the agreement … The KLA delegates were insisting on a guarantee of a referendum on independence within three years” (1068) – soortgelyk aan die ANC wat bereid was om met FW de Klerk te onderhandel oor die oordrag van die politieke mag; nie of die ANC die mag gaan inpalm nie, maar bloot hoe dit gedoen gaan word.
“Eventually the Americans spelt it out. If the Kosovars signed, the Serbs would be blamed and bombing could commence” (1071). Die boodskap aan Milosevic was: “Look there IS going to be a war, the Russians are now onside and they are not going to save you” (1081). Milosevic het herhaaldelik gesê: “Fuck them all” (1084). Albright kon nou haar ideaal van NAVO-optrede teen Serwië verwesenlik. “Her view won the day. Once the US administration was on board, the British reluctantly signed up to it, bring with them extra leverage inside NATO and the European Union” (905). “Milosevic appears to have known that NATO would eventually bomb from about the same time as Madeleine Albright made up her mind” (942, ook 1065). Hierdie oorlog word soms “Maddy’s War” genoem (945).
NAVO se bombardering het op 24 Maart 1999 begin. “Milosevic expelled the Kosovar Albanians from Kosovo” (1832). “In early April [1999] British Foreign Minister Robin Cook, and US State Department Spokesman James Rubin were making farcical claims of tens of thousands of dead, and 100 000 missing men. Rubin even said that the stadium in Pristina [Kosovo’s capital] contained 20 000 prisoners. His source for this far-fetched idea was the KLA commander Hashim Thaci” (1172). Die KLA het dus met dieselfde oorgawe as die ANC gelieg en Westerse regerings het verkies om die leuens te glo. “The Serbs quickly allowed a TV camera into the empty stadium. By April 19th the State Department went even further, announcing that 500 000 Albanian Kosovars were missing, feared dead … The final death toll will never be known, but the estimates … now suggest that the Serb forces murdered between 3 000 and 6 000 people” (1175).
Die oorlog wat NAVO teen Serwië en Montenegro gevoer het, het 78 dae geduur (1884, 2344). Dit het bombardering uit vliegtuie en die lansering van missiele van skepe in die Adriatiese See behels (1904). “The latest generation of pilotless drone aircraft can fire missiles” (2251). Die KLA het met Westerse hulp as die grondmagte gefunksioneer.
Buitelandse druk, bv sanksies (407), en ondergrawing deur buitelandse diplomate het ‘n deurslaggewende rol in die ondergang van die Milosevic-bewind gespeel. Ek het my telkens afgevra of iets soortgelyks nie ook in Suid-Afrika gebeur het nie, al is daar nog nie omvattend daaroor geskryf nie. Byvoorbeeld, die destydse Britse ambassadeur in Suid-Afrika, Robin Renwick (Praag 6.05.2018), roem daarop dat hy die anti-apartheidskoerant, Mail & Guardian, finansieel ondersteun het (How to steal a country, Auckland Park: Jacana, 2018, p 181). In Belgrado het die Britse ambassadeur ‘n radiostasie, wat teen die Milosevic-bewind gekant was, met bv geld en gesofistikeerde toerusting, wat in diplomatieke possakke ontvang is, ondersteun (Marshall 424, 431). In Serwië het diplomate op dieselfde manier as Renwick te werk gegaan. “The talent spotting took three forms. Which media to back, which opposition politicians to support, and who inside the régime would co-operate” (2617). In Suid-Afrika se geval het by uitstek vier politici, naamlik FW de Klerk, Roelf Meyer, Leon Wessels en Dawie de Villiers, die oorgawe aan swart mag bewerkstellig.
“When the Americans came calling, it wasn’t seen as ‘foreign interference’ but as ‘democratic assistance'” (2787). Bemoeisieke regerings, soos dié van Amerika en Brittanje, hou daarvan om “waarnemers” na ander lande te stuur om die situasie daar te “monitor”. Wat het in Kosovo gebeur? “A hundred elite British military personnel were on their way to Kosovo, wearing civilian clothes and carrying diplomatic passports” (500). Britse soldate is terselfdertyd in die buurland Masedonië ontplooi (568), sodat indien nodig vinnig in Kosovo toegeslaan kon word. Die Amerikaanse CIA het ook “waarnemers” in Kosovo ontplooi (666). “They had a wide interpretation of the task: ‘They weren’t just monitoring. The Americans were doing a bit of low-level training of the KLA and were giving them equipment'” (703). Dít terwyl Amerika self die KLA as terroriste beskou het (397). “There are links running from the KLA to Al Qaeda” (2435).
“Training, money, equipment, and connections to dissidents inside the régime, would all be provided to the opposition” (2623), veral in Belgrado, want die doel was nie net om Kosovo aan die Albaniese Moslems te oorhandig nie, maar ook om van Milosevic as Serwiese staatshoof ontslae te raak. Maar wie sou hom opvolg? Marshall kom dan met hierdie opmerking: “There was no Nelson Mandela or Vaclav Havel – no one person who stood head and shoulders above any other pretender to the throne” (2747). Havel was die Tsjeggiese president van 1993 tot 2003. Mettertyd is Vojislav Kostunica as Milosevic se opvolger geïdentifiseer (2941).
Milosevic se opponente is aktief gesteun. “At least twenty satellite phones arrived through a variety of routes including the diplomatic bags of the embassy of a Scandinavian country. The sat phones had the advantage of being difficult to monitor thus allowing them to be used for sensitive conversations. Dozens of mobile phones were purchased for the young activists … along with desktop and laptop computers” (2968). “The Americans and British would play the major concerted role while the EU and the German government would help with funding” (2626).
Die Duitse regering was uitermate by die ondergrawing van Milosevic betrokke omdat die Duitsers hulle tradisionele bondgenote, die Kroate, teen hulle aartsvyande, die Serwiërs, wou beskerm. “The opposition politicians continued to receive training in campaign techniques and economic practice from the American, British and German specialists” (2852) – soortgelyk aan die hulp wat die ANC voor en tydens die grondwetlike onderhandelinge en 1994-verkiesing in Suid-Afrika ontvang het. Die CIA was by politieke samekomste (3041, 3153) en ander gekonkel teen Milosevic betrokke (3057). Soos destyds in Suid-Afrika was daar in Serwië “a series of high profile and unexplained murders” (2852).
Dit is bekend dat die Amerikaanse regering tydens die blanke bewind die hele Suid-Afrika sistematies uit die lug gefotografeer het. In Kosovo is iets soortgelyks gedoen: “photographic reconnaissance over Kosovo by unmanned ‘drone’ aircraft” (775). “Spy satellites” is ook gebruik (1515). “The KLA were being trained by the Americans, partially equipped by them, and virtually handed territory sitting in the very trenches the Serbs were. They were sitting in the very trenches the Serbs had been forced to pull back from” (796) – ten einde internasionale “monitering” moontlik te maak. “The US agenda was clear. When the time was right they were going to use the KLA to provide the solution to the political problem” (709). In 1999, toe NAVO Serwië en Montenegro gebomdardeer het, is gesê: “NATO was the ‘KLA’s Air Force'” (706).
Wat was die resultaat van Albright en NAVO se bemoeiing? “Kosovo would soon belong to the Albanians” (2150). Op ‘n soortgelyke manier, dus weens kolossale buitelandse druk en FW de Klerk wat graag internasionale aansien wou geniet, het Afrikaners hulle vaderland verloor. “The Serb civilians weren’t waiting for the Kosovars to return … and so tens of thousands were preparing to leave and hundreds were already on their way” (2211). “Some Serbs willfully destroyed their own homes” (2221). “Within weeks the returning Kosovars would fall upon the remaining Serb civilians, shooting some, burning others’ houses, and dynamiting their churches” (2237). “Kosovo’s Serbs were being ‘ethnically cleansed’ by the returning Kosovar Albanians. Now it was the Serbs turn to have their villages looted and burnt, women raped, and men kidnapped, tortured, and shot” (2531). Dit herinner aan die vlaag moorde op blankes en andere op plase en elders in Suid-Afrika.
“The Roma [Jipsies] weren’t spared during the orgy of violence … Kosovar Albanians forcibly expelled 5 000 Roma from the southern part of the town of Kosovska Mitrovica. The KLA had also begun to blow up every church, and every symbol of Serbia it could get to. It wasn’t just trying to remove all the Serbs; it was attempting to obliterate every trace of them from the landscape” (2531). In Suid-Afrika herinner dit aan die verskuiwing en vernietiging van Afrikanerstandbeelde, die verandering van plekname, die herskrywing en vervalsing van die geskiedenis, die miskenning en afskaling van Afrikaans, ens. “NATO had said it bombed Yugoslavia to prevent ethnic cleansing. Now, even with 50 000 troops in the province, it couldn’t stem the murderous wave of criminality which fell upon the Serb civilians causing them to flee” (2534). Op ‘n soortgelyke manier het na bewering meer as ‘n miljoen blankes sedert 1994 Suid-Afrika verlaat, meesal permanent.
Milosevic se gal is soos volg deur Amerikaanse diplomate gewerk. “Tell Slobo not to worry about The Hague War Crime indictment. We’ll make sure that they don’t come after him, but if he doesn’t want to play ball then we’ll keep pushing. All he has to do is call an election [in Serbia], lose it, and then retire gracefully. He can even keep some of the money, but he has to understand that it’s over” (2832). Milosevic het buitelandse inmenging in Serwië se interne sake deurgaans verwerp.”On May 27th [1999] the President [Milosevic] was indicted by the UN War Crimes Tribunal for alleged crimes against humanity” (1990). Suid-Afrika se apartheidsbeleid is destyds ook hoogs oordrewe deur die VN tot misdaad teen die mensdom verklaar.
Op 24 September 2000 is ‘n presidents- en algemene verkiesing in Serwië gehou. Kostunica het 58,67% van die stemme gekry teenoor Milosevic se 33,59%. Die opposisie het ook geseëvier met 52,54% van die stemme (3084). “The outside world called on Milosevic to accept defeat and the British Foreign secretary Robin Cook went so far as to remind Belgrade that the West had a ‘continuing and significant military presence’ near Yugoslavia” (3129) in Masedonië. “The opposition was not about to participate in a second round [of elections] and prepared a campaign of demontrations and civil disobedience” (3132). “Even the Chinese, who had become Milosevic’s closest foreign allies, failed to support him” (3139).
Uiteindelik het Milosevic ook die steun van die Serwiese weermag verloor en het die opposisie op 7 Oktober 2000 die politieke beheer oorgeneem. ‘n Vorige Britse ambassadeur het gesê: “The Milosevic regime imploded. Our help was just useful lubrication and it provided encouragement to people who may not have made the decisions they did” (3360). ‘n Ander Brit, Durham, het egter reeds in 1904 geskryf: “The apathy of England towards the suffering of the Balkan Christians is a bitter thing to all the Serb peoples” (3030). Aan die nuwe Serwiese bewind het die Amerikaners hierdie ultimatum gestel: “Co-operate with The Hague War Crimes Tribunal by the 31st [March 2001] or we will suspend fifty million dollars in aid” (Marshall 3430). Milosevic is op 3 Maart 2001 in die gevangenis in Belgrado toegesluit (3447) en daarna aan die Internasionale Strafhof in Den Haag uitgelewer, waar hy voor die uitspraak op 11 Maart 2006 aan ‘n hartaanval oorlede is. In 2007 en 2016 het hierdie hof bevind dat Serwië en Milosevic nie skuldig aan volksmoord in die Bosniese burgeroorlog is nie. In 2010 het dieselfde hof bevind dat Kosovo se onafhanklikheidsverklaring nie die internasionale reg skend nie. Die Moslems het dus met ‘n eensydige onafhanklikheidsverklaring weggekom – iets wat nie vir die blanke bewind in Rhodesië gegun is nie.
Marshall se gevolgtrekking is: “Albright had not been a great success at the State Department nor as US ambassador to the UN” (716).
Madeleine Albright
Vervolgens skenk ek aandag aan wat Albright oor haar eie gedrag te sê het. Toe sy die Amerikaanse VN-ambassadeur was (1993-1997), het sy in die Koatiese stad Vukovar meer as 200 lyke van Koate gesien wat deur Serwiërs vermoor is. “I met with local Serb leaders. They made no effort to deny that the mass killing had taken place … Didn’t I understand the influence of the past?” (Albright, 2017-boek genoem in tweede paragraaf hier bo, 1377). Die voortgesette invloed van die verlede is ook deur Rebecca West (kyk hier bo) beklemtoon. Albright pak die skuld vir die Bosniese Burgeroorlog uitsluitlik op die Serwiërs. Sy noem voorbeelde van die dood en verwoesting wat die Serwiërs gesaai het, maar swyg oor soortgelyke dade deur die Moslems en Kroate. “Muslim victims accused Bosnian Serbs of ethnic cleansing and genocide, the worst war crimes in Europe since the Fascist atrocities of World War II” (1416).
“Given their earlier crimes, the provocation [Srebrenica – see above] was sufficient that two days later, more than five dozen NATO aircraft, flying from bases in Italy and the Adriatic, pounded Serb positions around Sarajevo [the Bosnian capital]. French and British artillery joined in. It was, to that time, the largest NATO combat operation in history” (1410). “Until NATO finally acted, the years of inept diplomacy made me think of Europe’s inglorious and unavailing attempt to appease Hitler prior to the invasion of Czechoslovakia. On one point only was there consensus. With the fighting finally over, and more than 100 000 killed, we should never again allow the Balkans to be riven by sectarian violence” (1421).
Toe Albright die Amerikaanse minister van buitelandse sake was (1997-2001), het die Kosovo-krisis breekpunt bereik. “The local Serbs … complained of religious discrimination and of being crowded out of their ancestral home by Muslims, with their high birth rate. Milosevic, when he came to power in 1989, revoked the privileges granted to the Albanians, pleasing the Serbs. That, in turn, caused militant Albanians to organize the Kosovo Liberation Army (KLA), a band of resistance fighters who demanded full independence” (1438). Net soos apartheid die skuld vir ANC-terreurdade gegee word, word die KLA se terrorisme aan Milosevic se optrede toegeskryf. Albright noem die KLA-vegters “guerrillas” (1438).
Oor Milosevic skryf Albright: “He exploited the anger born of past defeats at the hands of the Ottoman Turks and Nazis and called for vigilance against such imagined [!] present-day foes as die CIA, Germany, and the Vatican” (1389). Na die Racak-slagting Albright “pressed the Serbian leader to find a peaceful way out of the crisis. For leverage, I warned that, as in Bosnia, NATO was prepared to conduct air strikes to protect civilians. Under the plan we developed, Kosovo would be entitled to autonomy, but the KLA would be required to disarm, and its demand for independence put on hold” (1443). Albright verswyg heeltemal die alternatiewe plan, die verdeling van Kosovo, wat sy nie aan die Serwiërs wou voorlê nie (kyk Marshall hier bo). “The KLA had promised to put down its arms, provided an international force was deployed to prevent further massacres” (1459) – dalk met net so min opregtheid as die ANC wat onderneem het om sy geweld op te skort en toe volstoom daarmee voortgegaan het.
Albright het aan Milosevic gesê: “This is a deal you should be willing to take. Solving Kosovo will end Serbia’s international isolation and allow you to concentrate on expanding your economy and moving closer to Europe” (1459). Dit klink soos Westerse lande se aanbod aan die blanke regering in Suid-Afrika: Onderhandel met die ANC. Sanksies sal opgehef word. Meerderheidsregering sal ekonomiese voorspoed (en nie rommelstatus nie) meebring. Suid-Afrika sal weer deel van die internasionale gemeenskap word, ens. Wat van blanke en Afrikanerbelange sou word, was van geen belang nie.
“Milosevic assured me of his desire for reconciliation and of his allegiance to cultural diversity. He valued pluralism so much, he said, that he couldn’t possibly sign on to an agreement that would leave Albanian Muslims with the upper hand in Kosovo. I noted [exaggerated]* that Muslims made up 90 percent of the population and that the plan we had in mind would protect the Serb minority” (1439) – seker met dieselfde ondoeltreffendheid as die beskerming van Moslems in Bosnia. “Milosevic, however, was in love with an alternative set of facts. He insisted that half or more of the people in Kosovo were not Albanian … and asked if I expected him to stand by and watch the Albanians force them from their homes. Kosovo, he said, had been defending the Christian West against Islam for five hundred years” (1465) – net soos die blanke regering destyds tevergeefs beweer het dat Suid-Afrika ‘n beskaafde, christelike land is wat hom deurgaans by die Weste skaar. [* Volgens die 1991-sensus was die Serwiërs (194 190) in die meerderheid, maar die Moslems het toe (soos die ANC/UDF voorheen in Suid-Afrika) die sensus in groot mate geboikot. Volgens die 2011-sensus was die bevolking 92,9% Albanies met net 1,5% Serwiërs (25 532) (Wikipedia). Ek hoop Albright is trots hierop.]
Milosevic het nie aan Albright se eise en dreigemente toegegee nie en met ‘n voorspringaksie begin. Albright verwoord dit soos volg: “Without warning, he ordered his security forces into Kosovo to burn houses, arrest political leaders and journalists, and sow panic. His goal was to drive Albanians out of the country so that they would no longer be the majority in Kosovo. Within weeks, hundreds of thousands had been compelled to leave” (1470). “As we had threatened, NATO initiated air strikes to force the Serbs to back down. After two and a half months of fighting, the alliance prevailed, Milosevic gave in, the refugees returned, and, with international help, the Kosovars set up their own government” (1475). Albright skryf nie ‘n woord oor die lot van die Serwiërs en ander nie-Moslem minderheidsgroepe in Kosovo nie. Haar boek is myns insiens onder meer ‘n poging om haar gewete te probeer skoonskryf.
“The Nuremberg trials established the principle that neither ‘obeying the law’ nor ‘following orders’ is a sufficient legal defense for those accused of violating basic standards of civilization. In 1948, the Universal Declaration of Human Rights spelled out a framework for holding governments accountable, followed in three years by the Convention on the Prevention and Punishment of Genocide. In the 1970s and ’80s, international sanctions were lodged against racist [!] Rhodesia and South Africa, ultimately transforming [!] both countries” (1480) – geen woord oor die lot van blankes in Suider-Afrika nie. Oor die geskiedenis van menseregte- en volksmoordverklarings lees Praag 29.10.2016. Daarmee is die soewereiniteit van lande ingekort en aan internasionale instansies (soos die VN en Internasionale Strafhof) verkwansel – nie dat daar op hierdie manier maklik teen die groot moondhede opgetree sal word nie.
Madeleine Albright het derduisende dooies op haar gewete. Dieselfde geld vir die struggle-helde van die ANC. Sowel Albright as die ANC is moreel bankrot. Maar Albright komplimenteer haarself soos volg: “By opening the doors of NATO, we created an incentive for countries in Central Europe to strengthen their democracies and prevent the kind of sectarian strife that had made the region vulnerable to Fascism” (1497). “We … worked with African leaders to end wars caused by ethnic and religious differences” (1502). Hierdie bemoeisieke vrou skryf: “In my view, no country has the right to dictate to others how they should be governed; but we all have good reason to speak up on behalf of democratic values” (1625). Dit is ‘n klassieke voorbeeld van die valsheid inherent aan hierdie politikus wanneer sy haar aanmatig om in die interne sake van ander lande in te meng. Uiteindelik kom sy met die waarheid vorendag: “I tell my students that the fundamental purpose of foreign policy is elementary: to convince other countries to do what we would like them to do. To that end, there are various tools at our disposal, which range from making polite requests to sending in the Marines” (2779).
Robin Renwick (gebore in 1937) was die Britse regeringsverteenwoordiger in Rhodesië (1978-1980) toe die politieke mag van die blanke bewind na swart terreurgroepe oorgegaan het. Hierna was Renwick die Britse ambassadeur in Suid-Afrika (1987-1991), dus toe dieselfde situasie besig was om plaaslik te ontvou. Hy was ‘n lid van die Britse Arbeidersparty en het ampshalwe alles moontlik gedoen om die belange van swartes te bevorder en dié van blankes te benadeel. Ek het voorheen sy boek, Mission to South Africa: Diary of a revolution (2015), bespreek en genoem dat dit moeilik is “om ‘n bedrywiger en lastiger diplomatieke gatvlieg as Renwick voor te stel” (Praag 28.10.2017).* Getrou aan hierdie karakterisering is hy terug met nog ‘n boek oor Suid-Afrika, How to steal a country: State capture and hopes for the future in South Africa (Auckland Park: Jacana, 2018, 232p, R260; Amazon Kindle $21,84).
[* “Renwick behaved very much like an old British governor-general and was often referred to as the extra member of the South African cabinet” (RW Johnson, How long will South Africa survive? Jeppestown: Jonathan Ball, 2015, 266p; Amazon Kindle $16.55, 527). Willie Esterhuyse het Renwick se propaganda deurgaans vir soetkoek opgeëet: Eindstryd (Kaapstad: Tafelberg, 2012, 367p – gebruik die indeks; Amazon Kindle $23,96). Niël Barnard skryf: “Later wou die hele wêreld skynbaar vir ons raad gee, sommige partye seker met goeie bedoelings. Die poging van die Britse ambassadeur in Suid-Afrika, sir Robin Renwick, en deur hom van die Britse premier, Margaret Thatcher, om by die proses betrokke te raak, is van die beste – of moet ‘n mens sê swakste? – voorbeelde” (Geheime revolusie, Kaapstad: Tafelberg, 2015, 289p, p 170).]
In 2013 het Renwick ‘n boek oor Helen Suzman gepubliseer. “When I left [South Africa], Wits University, on the proposal of Helen Suzman, was kind enough to award me an honorary degree ‘for services to the struggle against apartheid'” (2015-boek, Kindle 2585). In dieselfde boek het hy oor Nelson Mandela geskryf: “My admiration for him was second to no one’s … the great man” (45). In sy jongste boek is daar ‘n afbeelding van die vredesikoon Mandela met sy gebalde vuis op die voorkant van die boek, asook op die rug- en agterkant. Renwick verwys twee keer na Peter Hain, die anti-apartheidsaktivis wat sy jeug in Suid-Afrika deurgebring het en destyds Suid-Afrika se internasionale rugby- en krieketwedstryde in Engeland ontwrig het. In die jongste tyd bemoei Hain hom met staatskaping in Suid-Afrika (p 61, 136). Ek verkies dat sowel Renwick as Hain hulle tydens hulle aftrede liewer met ‘n ander stokperdjie as Suid-Afrika besig hou. Albei woon knus in Engeland en hoef dus nie daagliks die afgryslike werklikheid van die nuwe Suid-Afrika eerstehands te ervaar nie.
Renwick is goed ingelig oor ons plaaslike omstandighede. Wat egter opval, is dat hy uitsluitlik bronne in Engels gebruik terwyl hy destyds beweer het dat hy Afrikaans geleer het omdat hy Afrikaners se verset teen ‘n swart bewind wou afbreek. Wat irriteer, is dat hy nie dink dat hy verkeerd kan wees nie. Tydens sy ambassadeurskap het sy bemoeisiekheid geen grense geken nie. Hy skryf bv: “The Chief Justice under FW de Klerk, Cambridge-educated Michael Corbett, was a wise and humane person. In the case of the disappearance and murder of Stompie Moeketsi, I had to warn him that, even though he was fast losing his illusions about Winnie, Nelson Mandela would be unable to cope with his wife, whose conduct he blamed on his 27-year absence, being sent to jail. The Chief Justice spared Winnie Mandela a jail sentence, even though the evidence pointed towards it. On his retirement in 1996, Nelson Mandela paid tribute to his ‘passion for justice'” (185-186). Hier het ons klaarblyklik met ‘n rotnes te make. Renwick behoort van inmenging in die regspleging en regsverydeling aangekla te word.
Ná iemand se dood kan allerhande staaltjies opgedis word. Renwick skryf dat Nelson Mandela hierdie myns insiens twyfelagtige kompliment aan hom gegee het: “You think like us” (ix-x, 5). Hy beweer “Mandela, in my experience, was genuinely colour blind” (xi, ook 2). Ter stawing hiervan verwys hy na Mandela se (valse) stelling tydens sy verhoor dat hy teen swart oorheersing gekant is (xi, 160). Dit is gewoon ‘n leuen want dieselfde Mandela was tydens die grondwetlike onderhandelinge asook daarna sterk ten gunste van verswelgende swart mag en geen groepregte (insluitende vetoreg) of tuislande vir blankes nie. Mandela word bykans van kwaaddoen kwytgeskel: “Concerned to avoid civilian casualties, Mandela’s activities consisted of an (unsuccessful) attempt to blow up some electricity pylons” (160).
In werklikheid wou Mandela die blanke bewind omverwerp: “What he was really up to during those days: plotting a revolution and launching an underground army … the terrorist campaign that he himself initiated” (David James Smith, Young Mandela, London: Weidenfeld & Nicolson, 2010, p 2). Renwick het lof vir MK, al het sy terreurbendes geen noemenswaardige sukses behaal nie: “Many MK recruits displayed no lack of courage … The great achievement of the ANC in exile was not on the battlefield, but in mobilising international support” (163). Janet Cherry skryf: “In military terms MK has to be judged one of the least effective armies in modern history” (Umkhonto weSizwe, Auckland Park: Jacana, 2011, p 141). Desnieteenstaande moet die belastingbetalers sedert 1994 reuse bedrae vir hierdie “oudstryders”, waarvan die meeste blykbaar nooit in ‘n geveg betrokke was nie, opdok.
Jacob Zuma word soos volg deur Renwick aangehaal: “I argued with someone who said that the country comes first and I said as much as I understand that, I think my organisation, the ANC, comes first” (xiii). Wat Renwick nie noem nie is dat Mandela by die aanvang van sy laaste jaar as president gesê het dat hy die res van sy ampstermyn ter bevordering van die ANC se belange wil gebruik (eerder misbruik). Eintlik het al die staatshoofde sedert 1994 die belange van die ANC bo dié van die land gestel. “The ANC … had embrased wholeheartedly the Communist doctrine of the supremacy of the party over the institutions of the country” (167). Die kernprobleem is dat die staatshoof deur die meerderheidsparty benoem word en nie (soos in bv Amerika) deur die kiesers verkies word nie.
Renwick haal soos volg aan uit George Orwell se Animal farm (Praag 4.06.2016): “All animals are equal … [but] some are more equal than others” (xiv). Hy kom egter nie met die voor die hand liggende gevolgtrekking dat swartes in die nuwe Suid-Afrika meer regte en dus bevoordeling as ander groepe geniet nie. Hy loof eerder Mandela se “determination to redress the injustices of the past [and] to engineer a redistribution of wealth” (2). Mandela “was, in fact, the craftiest political operator I ever encountered” (3). In werklikheid het Mandela gewoon nie die vermoë gehad om die land te regeer nie. “Mandela, said Mbeki, paid no attention to the actual business of government” (7). Dit bevestig wat ek onlangs geskryf het: “My indruk is dat Mandela ‘n hopelose skepsel was wat glad nie in staat was om die land te regeer nie” (Praag 14.04.2018).
In baie gevalle herhaal Renwick bloot gewilde retoriek, bv: “FW de Klerk … had shown the political courage and wisdom to take the actions necessary to break the cycle of ever greater political violence and conjure away the spectre of civil war” (1). Let op Renwick se kenmerkende trant in die volgende: “But it was Mandela who, threreafter, became the most admired leader on the planet, and utterly deservedly so, given the magnanimity he displayed towards those who had imprisoned him for twenty-seven years, his lack of bitterness, determination to embrace his former enemies, genuine colour blindness and insistence that the new South Africa should be inclusive and not subject to divisions on racial lines” (2). In werklikheid is die ANC-regering se beleid deurgaans gebaseer op dieselfde rasverdeling as tydens apartheid, maar die voorkeurorde het soos volg verander: swart, bruin, Asiaat, blank.
Dit is duidelik dat Renwick sy boek veral met die oog op buitelandse lesers geskryf het. Baie van die inligting is oorbekend in Suid-Afrika. Oor staatskaping bied hy ‘n duideliker perspektief as Jacques Pauw omdat hy naas die haastig geskryfde The president’s keepers (Praag 11.11.2017) ook kennis geneem het van ander ter saaklike boeke, soos Ronnie Kasrils se A simple man (Praag 18.11.2017). Renwick beskou die Zuma-bewind as nie so sleg soos die apartheidsregime nie: “The important difference [is] that they no longer were engaged in murdering their opponents” (141). Die opset van Renwick se boek is veel wyer as staatskaping en inligting is tot vroeg in 2018 bygewerk.
Cyril Ramaphosa se voorneme om as president owerheidsdiefstal sonder vergoeding met blankes se eiendom te pleeg en dit aan swartes te gee, of die blankes daarvan hou of nie, is nie nuut nie. Dit is deel van ‘n breër anti-blanke strategie wat ver teruggaan; eintlik minstens tot by die nasionaliseringsideale wat in die Vryheidsmanifes (1955) uitgespreek is. Van Ramaphosa as visepresident word gesê: “The speeches he made in his new incarnation were forcefully about the need to press ahead with ‘transformation’, with South African businesses in future to be managed and owned by black South Africans (‘and those who don’t like this, tough for you!’)” (43). Daar is ‘n militante rasbevooroordeeldheid jeens blankes by Ramaphosa, terwyl baie blankes (aanvanklik) so dwaas was om die vervanging van Zuma deur Ramaphosa te verwelkom. Ramaphosa het binne dae na aanvaarding van die presidentskap en sedertdien duidelik getoon dat hy beoog om doeltreffender anti-blank as sy ANC-voorgangers te wees. Renwick se mening is: “It is extremely difficult to dislike Cyril Ramaphosa” (193).
Die vorige openbare beskermer, Thuli Madonsela, “said of [some] appointments that Zuma had captured and repurposed agencies such as the National Prosecuting Authority, the Hawks, the State Security Agency and the South African Revenue Service ‘seemingly to protect him, his family, the Guptas and other associates'” (68). Besware teen staatskaping het mettertyd van enkele kabinetsministers opgeklink, bv Blade Nzimande “denounced the ‘parasitic’ activities of the Guptas” (102). Maar sommige van hierdie ministers se rekord was nie skoon wat betref bv die aanskaffing van luukse voertuie nie. “One of the worst offenders having been the head of the South African Communist Party, Blade Nzimande” (68). Naas Madonsela het Renwick sy boek aan Pravin Gordhan opgedra (v). Gordhan se ideaal is “to uphold the values of Nelson Mandela” (80). Die morele bankrotskap van die ANC blyk duidelik uit Gwende Mantashe, tot onlangs die sekretaris-generaal van die ANC, se herhaalde uitsprake “that there was no question of voting with one’s conscience in the ANC” (114), “ANC members were not supposed to have consciences, but to act as disciplined party cadres” (131) en “I don’t know where this notion comes from that we are a collection of individuals who have consciences” (172).
Voordat Gordhan as minister aangestel is, was hy die uitvoerende hoof van die inkomstediens (1990-2009). By sy aanstelling het hierdie apteker en kommunis gesê hy weet nie eens wat inkomstebelasting is nie. Tydens apartheid het nie-wittes die betaling van owerheidsbelasting sover moontlik ontduik maar terselfdertyd op dieselfde behandeling as blankes aangedring. Deesdae word sonder meer van blankes verwag om al hulle verpligtinge teenoor die staat na te kom al word hulle van owerheidsweë slegter as die ander rasgroepe behandel en het hulle eintlik geen effektiewe inspraak in die regering nie.
“The politically incorrect Helen Zille, at the end of a visit to Singapore, proceeded to emit a factually accurate but politically unwise and provocative tweet that colonialism had brought some benefits, such as infrastructure and an independent judiciary” (145-146). Dit is onwaarskynlik dat Zille bedoel het om met haar uitlating uitlokkend te wees. Renwick kies deurgaans kant vir die swartes, selfs wanneer hulle die waarheid oor bv kolonialisme buig sodat hulle politiek en vooroordele gedien word. “Instead of reprimanding her and urging her to get on with her day job of governing the Western Cape, the [DA] leadership instituted protracted ‘disciplinary proceedings’ against her” (146).
“The DA has played a positive role in South African politics since apartheid, based on support for the constitution and the rule of law. It has avoided the arrogance of power of the ANC, its leaders typically travelling economy class. With good access to very competent legal advice, it has proved very effective at holding the government to account through legal challenges, with victories in several high-profile cases, including the reinstatement of the corruption charges against President Zuma” (148). Maar ‘n mens wag tevergeefs daarop dat die DA daadwerklik vir Afrikaners en Afrikaans in die bres tree. Die DA is primêr op die verwerwing van meerderheidsteun ingestel, dus om die guns van swart kiesers te wen.
Renwick is polities uiters links. In sowel Zimbabwe as Suid-Afrika het daar volgens hom net ‘n ietsie skeefgeloop. Hy glo dat die groep mense aan wie die politieke beheer oorhandig is, bekwaam genoeg is om alles wat verkeerd is, reg te maak. Dit kom nie by hom op dat die grondslag waarop hierdie lande deesdae funksioneer – algemene, gelyke stemreg vir bv oningeligtes, ongeletterdes en maklik intimideerbares in ‘n eenheidstaat – ‘n resep vir rampspoed is nie. Die mate van versobering wat by Renwick ingetree het, neem die vorm aan dat hy darem erken dat sedert onafhanklikheid alles nie wel is nie. Nelson Mandela bly egter wonderlik. Renwick dink dat die land met Mandela as staatshoof beter as tans daaraan toe was. Maar dit geld ook vir Zimbabwe in die eerste jare ná politieke onafhanklikheid. Selfs die bekwaamste brekers kan nie dadelik alles vernietig wat tydens die blanke bewind opgebou is nie.
Daar is ‘n beperkte getal negatiewe opmerkings oor die ANC in die boek, bv MK, die terreurvleuel van die ANC, “had ended up killing more civilians than agents of the regime” (xv). Die ANC-regering het ‘n visum aan die Dalai Lama geweier, “kowtowing to China” (xvi). Soos tydens apartheid is die SABC tans weer “a mouthpiece of the government” (11). “The country suffered from one of the highest violent crime rates in the world … Johannesburg had claimed the title of murder capital of the world” (13). “The murder rate … currently is back up to nearly fifty a day and South Africa remains near the top of the list for violence against women as well” (14). Geen aanduiding word gegee van die bevolkingsgroep(e) waarin hierdie misdadigers by uitstek aangetref word nie. “Mbeki … was appearing to see virtually everything in racial terms” (17). Van Mbeki se Afrika-renaissance word deesdae nie meer gehoor nie. Niks het daarvan tereg gekom nie, maar Renwick swyg hieroor.
Renwick erken dat daar met die Zimbabwiese verkiesings in 2002 en 2008 gekonkel is. “Mugabe was able to ‘win’ the 2008 election in Zimbabwe only by printing an extra half-million votes” (158). As gevolg hiervan sit Suid-Afrika nou met “4 million refugees” (21). Renwick skryf dit toe aan “the failure of South Africa to stand up for human rights in Zimbabwe” (21). In Suid-Afrika is elektrisiteitsvoorsiening uitgebrei “though frequently not … securing payment for it” (23). Blankes, bruines en Indiërs, by wie tydens die blanke bewind ‘n kultuur van betaling gekweek is, moet opdok vir die ANC-geïnspireerde kultuur van nie-betaling by swartes, maar Renwick verwys uiteraard nie hierna nie. Hy noem wel: “Annual double-digit increases in electricity prices, which have trebled in real tems over the past decade” (151). Twee endemiese kernprobleme van die nuwe Suid-Afrika word genoem: “When … I expressed concern to a senior member of the ANC about corruption, I was told that there was a worse problem than corruption. When I asked what this was, I was told: ‘Competence'” (27). Renwick verdoem egter glad nie onbekwaamheid en die res van regstellende aksie nie, nóg in die algemeen nóg in beginsel.
Hy verwys na Jacob Zuma se “extreme financial recklessness” (34) maar doen dan dieselfde as ander oorverligtes deur Zuma as individu te verkwalik eerder as die ANC as ‘n instansie wat in sonde ontvang en gebore is. Tydens die ANC-bewind het die land se ekonomiese groeikoers teen 2016 tot 0,3% gedaal (106). “Bell Pottinger had engaged quite successfully in an attempt to deflect criticism of Zuma and the Guptas in a campaign to blame the country’s ills on the whites, specifically ‘white monopoly capital'” (118). Bell Pottinger was ‘n Britse maatskappy wat bemarkings- en skakelwerk gedoen het maar weens die onetiese gedrag van sy amptenare in Suid-Afrika bankrot gegaan het. In die Zuma-era het tenderaars al hoe meer tot die gevolgtrekking gekom dat hulle vir hulle voorleggings Gupta-goedkeuring moet kry as hulle sukses wil behaal: “A number of multinational companies had concluded that they were unlikely to be able to win government-related contracts in South Africa without an association with the Guptas” (122). Die Guptas het die status verwerf van “the people who can open the taps” (124), maar dit is teen aansienlike addisionele koste gedoen.
Renwick verwys na die reuse kabinet van “seventy ministers and deputy ministers” (134), wat in sigself as ‘n manifestasie van korrupsie beskou kan word, maar Renwick versuim om kritiek op die buitensporige koste daarvan uit te spreek. Mbeki se kabinet (president, visepresident, ministers en adjunkministers) het uit 50 lede bestaan. Zuma het sy kabinet tot 73 lede vergroot. Ramaphosa, wat die voorneme uitgespreek het om die kabinet te verklein, het soos Zuma 73 kabinetslede. Die ANC word deur 249 parlementslede uit die totaal van 400 verteenwoordig. Bykans ‘n derde hiervan (29,3%) dien ook in die kabinet. Ooglopend is dit wanbestuur, soustreinryery ten koste van die belastingbetalers, maar feitlik geen haan kraai hieroor nie.
Renwick noem dat die land se beleggingsgradering tans rommelstatus is (139). Byvoorbeeld, oor die mynbou word gesê: “There is not an investment-friendly climate” (151). Dit is veral weens die beleid van swart ekonomiese bemagtiging. “Most of the major deals under which 26 per cent ownership was required to be sold to black partners were financed by the South African companies lending the empowerment partners the money to buy the shares. When black partners have sold their interest, the governmet’s view is that the company then must be ’empowered’ all over again” (152).
In 2017 is ‘n nuwe mynmanifes aangekondig: “The black empowerment threshold was raised from 26 per cent to 30 per cent … a raft of other conditions were added too, including that 70 per cent of goods and 80 per cent of services must be procured from black-owned entities. In addition, the new Charter contained an extraordinary provision mandating a distribution of 1 per cent of revenues from new order mining rights to black empowerment shareholders before any other distributions are made … Black shareholders are required to be debt-free within ten years, otherwise existing shareholders would have to write off this expense” (154-155). Swart ekonomiese bemagtiging behels drakoniese maatreëls wat blatant pro-swart en anti-blank is en afgedwing word deur die ANC-regering, wat al hoe hoër eise stel maar valslik beweer dat hy nie-rassig is en al die mense in die land dien.
Die ANC se beleid is fundamenteel rasgebaseer, indien nie rassisties nie. “The eventual aim of the Employment Equity Act of 1999 was to seek to ensure that jobs at every level should reflect the make-up of the population … the ANC’s determination to reward their supporters and to establish control over all levers of power through the ‘deployment of party cadres to positions at every level of the bureaucracy’. The target of 70 per cent representation of black South Africans in senior levels of the civil service, both nationally and in the provinces, has long since been achieved … In the private sector, from 2008 black empowerment codes prescribed black representation at 60 per cent in senior and 75 per cent in middle management” (169). Periodiek word die doelpale verskuif om swartes in nog groter mate te bevoordeel en blankes verder in die grond te boor. Maar Renwick hou hiervan: “It was difficult to see how the horrendous inequalities of opportunity resulting from apartheid could otherwise have been addressed” (170). In ‘n oomblik van helderheid skryf hy later: “Zuma’s more extreme demands for Africanisation of the private sector were based on regarding the whites as not really South African” (213).
Daar is twee boeke waarna Renwick nie verwys nie maar myns insiens noodsaaklik is om die wesenlik onetiese aard van die ANC as fundamenteel bose instansie te verstaan. Albei is deur Anthea Jeffery geskryf. Oor swart ekonomiese bemagtiging is daar die boek, BEE: Helping or hurting? (Cape Town: Tafelberg, 2014, 507p; Amazon Kindle $21,26). ‘n Mens kan kwalik glo tot watter uiterstes die ANC-regering gaan om swartes te bevoordeel en blankes te benadeel. Desnieteenstaande verskyn daar feitlik geen afkeurende berigte hieroor in die hoofstroom-inligtingsmedia nie. Dit laat my dink aan wat George Orwell in sy boek, The road to Wigan Pier (1937), geskryf het: “To see what is in front of one’s nose needs a constant struggle.”
Oor die ANC as gewelddadige en misdadige organisasie is daar die volgende boek: People’s war (Johannesburg: Jonathan Ball, 2009, 676p; Amazon Kindle $11,49). Daarin word vertel hoe 20 500 mense van 1984 tot 1994 gesterf het in geweld wat deur die ANC gestig is terwyl hy die skuld daarvoor op die blanke regering en Inkatha gepak het. Hou in gedagte dat die vredesikoon Nelson Mandela sedert sy vrylating in 1990 ‘n leidende aandeel hierin gehad het. Selfs Renwick skryf: “The Mandela I knew was no saint” (3), maar hy verskaf geen inkriminerende besonderhede nie. Voor die ANC se verkiesingsoorwinning in 1994 het niks tereg gekom van Mandela en die ANC-onderhandelaars se belofte dat die ANC sy geweldpleging tydens die grondwetlike onderhandelinge sou opskort nie. FW de Klerk het met gewelddadige, insluitende kommunistiese, elemente onderhandel ten spyte van die ernstige waarskuwings wat destyds hierteen opgeklink het. Die onverkwiklike resultate daarvan is sedert 1994 daagliks waarneembaar. Wim de Villiers wil die einste Mandela vanjaar tydens die Universiteit Stellenbosch se eeufees huldig terwyl hy die nagedagtenis en bydrae van die voortreflike Afrikaner en US-stigtingskenker, Jan Marais, ignoreer. Daar behoort drasties teen De Villiers opgetree te word.
Die stook van geweld in die burgerlike samelewing het vir die ANC/UDF geblyk die doeltreffendste strategie te wees ten einde die politieke mag in te palm. Hierdie strategie word tot op hede deur ontevrede swartes voortgesit want daarmee behaal hulle steeds die verlange resultate. Op hierdie abnormale en onwettige manier kan geen normale, suksesvolle en vooruitstrewende samelewing gebou word nie. Nogtans tree die ANC-regering nie doeltreffend teen hierdie misdadigers op nie. Enigeen wat ‘n voertuigbuiteband op ‘n openbare pad aan die brand steek, of die verkeer met klippe wat gepak of gegooi word ontwrig, behoort ‘n minimum vonnis van vyf of meer jare opgelê te word. Dieselfde moet geld vir brandstigting by staats- en ander geboue. Swaar lyfstraf en dwangarbeid behoort ook vir sulke onduldbare gedrag ingestel te word. Pleks daarvan laat die ANC weens sy soortgelyke misdadige geskiedenis toe dat Suid-Afrika een van die gewelddadigste lande bly; onder meer omdat die misdadigers in baie gevalle vir die ANC stem en hy nie sy kiesers wil vervreem nie. Selfs in die tronk behou hierdie anti-sosiale elemente hulle stemreg. Die ANC gee voorkeur aan vryheid en sogenaamde menseregte vir misdadigers bo ‘n leefbare samelewing waarin beskaafde waardes tot hulle reg kan kom.
Renwick besin oor waarom die ANC, waarvan hy so baie hou, as regering so ‘n chaotiese gemors van Suid-Afrika gemaak het. “How is it that a once great liberation movement, which played so critical a role in the liberation of South Africa from apartheid, the party of Mandela, Tambo and Walter Sisulu, could have descended to the level and state of disrepute in which it finds itself today, struggling to remove a blatantly corrupt leader, notwithstanding the damage he had been inflicting on it? Is there something in the nature of these liberation movements that leads them, once in power, to the authoritarianism and kleptocracy in evidence in Angola and Zimbabwe today?” (157). “Angola is a fully fledged one-party kleptocracy” (158).
Was die ANC ooit ‘n “great liberation movement”? Die land is steeds nie van rassediskriminasie bevry nie. Hierdie eertydse terreurbendes het die vermoë gehad om af te breek maar vind dit as regering moeilik om met dieselfde vaardigheid op te bou. Daar is ‘n bewese onvermoë om doeltreffend te regeer, onder meer omdat die ANC die swartes wat regeerondervinding gehad het (in die tuislande en plaaslike owerhede) sistematies uitgemoor het. Dit is mense soos Mandela, Tambo en Sisulu wat enige samewerking met die blanke owerheid verbied het. Renwick skryf egter “the desperate skills deficit” toe aan Bantoe-onderwys (158). Maar skoolonderrig onder die ANC-bewind is slegter: “Comparative studies in basic education in developing countries sadly have shown South Africa to be among the very worst” (212). “By what process did the admirable history of opposition to apartheid turn into the abuses evident today?” (160). ‘n Mens moet darem ‘n dik linkse vel hê om die onbeskaafde gedrag van bv die ANC en PAC se terreurbendes as ‘n “admirable history” te beskryf.
Renwick beweer: “The press has remained unmuzzled, the judiciary independent” (158). “The country owes a huge debt to its remarkable free press, to its incorruptible judiciary” (217). Hy noem nie dat daar al hoe meer aandrang op die inperking van uitdrukkingsvryheid is nie; dat as ‘n blanke bloot sekere woorde gebruik, jy jou jare tronkstraf op die hals kan haal. Hermann Giliomee het oortuigend aangetoon dat die regspleging nie onafhanklik van die ANC-regering funksioneer nie (Praag 14.04.2018). Teen die feite in beweer Renwick dat die grond wat aan swart boere oorgedra is, produktief aangewend word (158). Renwick verwys net ‘n enkele keer na plaasmoorde en dan sonder om dit te veroordeel. Persoonlik distansieer hy hom van die (potensiële) rassistiese aard van hierdie moorde deur die frase “in the belief of the farmers” in te voeg: “In the past decade there has been an increasing number of cases of farmers being murdered on their land, in most cases in robberies with extreme violence but, in the belief of the [white] farmers, in some cases possibly also with a racial motivation” (159). Dit is duidelik dat Renwick nooit rassisme aan swartes sal toeskryf nie.
Jare gelede het ek die volgende boek elders bespreek: Susie Kelly, I wish I could say I was sorry (London: Blackbird, 2013, 298p; Amazon Kindle $8,04). Kelly is ‘n onvoorspelbare mens met kwale van sielkundige oorsprong. Sy kan uitstekend skryf en het later ‘n suksesvolle outeur geword. Aanvanklik kon sy egter nie goed onderskei tussen wat interessant vir haar as outeur en moontlik vir die lesers is nie. Sy het haarself as “multi-untalented” beskryf (Kindle 1453). Die rede waarom ek hierdie boek gelees het, is haar belewenisse toe sy in Kenia gewoon het, bv die afrikanisering van die land ná onafhanklikheid in 1963. Die blanke boere (insluitende Afrikaners) op die Wit Hoogland “were … forced out by the Land Settlement scheme under which their property was compulsorily purchased” (2323). Hierdie onteiening is met Britse geld gedoen; dus darem nie sonder vergoeding gesteel soos Cyril Ramaphosa plaaslik in die vooruitsig stel nie.
Kelly het die eienaars van een van die plase geken. “They had a beautiful old house lovingly built by themselves when they first settled there forty years earlier. The walls were wood-panelled, the floors highly polished, logs burned in the great fireplace, and from the living room they looked out through French windows” (2323). ‘n Jaar nadat die eienaars geëmigreer het, het Kelly die plaas weer besoek. “The windows of the house had old sacks covering them. Goats and sheep wandered through the rooms over the old wooden floor. The doors and wood panelling had been burned. The staff who had lived there and worked for them for decades were now on their own and had to fend for themselves” (2327).
Weens afrikanisering was baie dinge in Kenia nie meer dieselfde as gedurende die versmaaide koloniale bewind nie. Die standaarde in skole en elders het gedaal. “I risked my life on a public transport bus. Even if I wasn’t killed through reckless driving or wheels falling off from poor maintenance, it was simply not an acceptable way to travel. I could hardly arrive at work covered in chicken shit, or stinking of goat, or any of the other odours that were a fundamental ingredient in the ambience of local buses” (2416). Dit herinner aan die Britse (oor)bewustheid van klasverskille en spesifiek aan die volgende mening van George Orwell: “One of Orwell’s oddest ventures [was] his attempt to build a political theory upon his hypersensitive sense of smell. ‘The real secret of class distinctions in the West … is summed up in four frightful words … The lower classes smell'” (Thomas E Ricks, Churchill and Orwell: The fight for freedom, London: Duckworth, 2017, 370p; Amazon Kindle $12.64, 620).
In Kelly se gedrag was daar heelwat wat afkeurenswaardig was. Sy was nie onwillig om daarvoor apologie aan te teken nie. Die boektitel verwys eerder na die feit dat al die hoofkaraters in haar lewensverhaal, bv haar ouers en grootouers, reeds dood is en sy hulle dus nie om verskoning kan vra nie. Kelly is blank en dus deel van daardie groep mense van wie verskoningvra verwag word.
Die tersaaklikheid van die voorafgaande sal blyk uit wat volg. Ek verwys vervolgens na die boek van ‘n outeur wat ras- en etniesgewys in die gunstige posisie is dat sy nie verskoning hoef te vra nie, naamlik Haji Mohamed Dawjee se Sorry, not sorry: Experiences of a brown woman in a white South Africa (Cape Town: Penguin, 2018, 224p, R220; Amazon Kindle $14,95). Hoewel die outeur van Indiese afkoms is, noem sy haarself bruin, wat meer akkuraat is as die nie-swart nie-wittes wat hulleself deesdae so graag swart noem. Die Suid-Afrika in die newetitel verwys nie soseer na die land vóór 1994 nie maar na die nuwe Suid-Afrika, wat deur Dawjee steeds as oorweldigend blank en ongetransformeerd ervaar word. Die blankes “still operate under an umbrella of privilege” (2616). Die “woman” in die newetitel word hier onder gekwalifiseer.
Dawjee se boek herinner in baie opsigte aan mede-Indiër Ferial Haffajee se What if there were no whites in South Africa? (Praag 5.11.2017). Haffajee is van moederskant ‘n Kaapse Maleier, dus minder Indiër as Dawjee. Maar Haffajee, anders as Dawjee, probeer om swart en niks anders te wees nie. Albei boeke is kompromisloos anti-blank en kan in geen opsig rasseharmonie en versoening bevorder nie. Waaksugtig sou albei outeurs graag wou hê dat blankes in selfs groter mate as tans benadeel word. Soos die ANC gee albei valslik voor dat hulle “non-racialist” is (73). By albei is daar onuitstaanbare arrogansie terwyl dit terselfdetyd deurskemer dat hulle hoofprobleem is dat hulle nie in staat is om op gelyke voet met blankes mee te ding nie. Haffajee erken darem dat sy ‘n “employment equity candidate” is; dus dat sy haar loopbaan aan ras- en geslagsgebaseerde bevoordeling te danke het. Albei is gepreokkupeer met hulle voorkoms en gebruik hulle kennis van Afrikaans uitsluitlik op ‘n negatiewe manier.
Nieteenstaande hulle anti-blanke gesindheid was Haffajee in ‘n verhouding met ‘n blanke man, ‘n joernalis, toe haar boek gepubliseer is. Dawjee oortref haar deurdat sy ses maande lank met ‘n blanke man getroud was voordat hulle na bewering weens hulle ouderdomsverskil van 15 jaar geskei het (1730 – of 19 jaar, 1218). Die kersie op die koek is dat Dawjee sedert 2016 ‘n blanke joernalis, Rebecca Davis, as vrou het (2670). Dit herinner aan die blanke joernalis, Elsabé Brits, van wie ‘n uitstekende boek oor Emily Hobhouse (2016) in Afrikaans en Engels gepubliseer is, wat ook daarop roem dat sy ‘n blanke vrou het. Dawjee is by geleentheid gediagnoseer as ‘n lyer aan bipolêre gemoedsteurnis (1230). Brits het dieselfde probleem (gehad) en ‘n boek daaroor geskryf: Kyk my in die oë (Kaapstad: Tafelberg, 2011, 107p; Amazon Kindle $23). Van Davis is die volgende boek gepubliseer: Best white and other anxious delusions (Johannesburg: Pan Macmillan, 2015, 216p; Amazon Kindle $19,08) – ‘n versameling rubrieke.
Haffajee het die voorwoord by Dawjee se boek geskryf. Sy noem die boek “funny” (73, 79, 103), wat gewoonlik verseker dat ek nie so ‘n boek koop of lees nie. Davis se boek is glo ook “funny” want sy skryf bv oor die kwessie of heteroseksuele toegelaat behoort te word om kinders groot te maak. Dit is die soort “norm-challenging” (79) en opruiendheid (“incendiariness” – 115) wat as “little pearls” (85) in Dawjee se boek aanwesig is. Dawjee het bv ‘n artikel geskryf met die volgende opskrif: “White people can walk their dogs in South Africa, but not their children” (2515) na aanleiding van swart versorgers wat na blanke kinders omsien. Dit is ‘n voorbeeld van wat sy op haar kenmerkende manier “my mind brain-farted in a big way” noem (2515). Sowel Haffajee as Dawjee verkeer in die waan dat “all writing had to serve the struggle for justice” (103),* klaarblyklik sonder inagneming van die skewe hoek waaruit hulle dinge en gebeure benader. [* Albei stem dus saam met Josef Stalin se stelling dat skrywers propagandiste, “engineers of human souls”, moet wees (Madeleine Albright, Fascism: a warning, London: William Collins, 2018, 283p; Amazon Kindle $17.24, 1165).]
Dawjee was in 2011 ‘n honneursstudent in joernalistiek aan die Universiteit Stellenbosch (US). Daardie jaar was Hannelie Booyens aldaar die Rykie van Reenen-genoot. Dawjee noem twee oorverligte joernaliste en daarby susters, Susan en Hannelie Booyens, haar mentors (2652). Susan word bedank “for endless conversations about annoying Afrikaans people” (2652). Dawjee erken by implikasie dat haar boek ten doel het om Afrikaners die moer in te maak. Hannelie was met haar storie oor beweerde Nazi-aktiwiteite op die Potchefstroomse universiteitskampus die oorsaak van die berugte Leon Wessels-verslag. Gelukkig is nie almal met die van Booyens onredbaar links nie. Dink bv aan Herman Booyens, wat in murg en been ‘n Afrikaner is (Praag 29.03.2018). Wat Dawjee oor die US se departement joernalistiek skryf, bevestig dat uiters linkse politiek daar botvier, soos ek onlangs aangedui het (Praag 7.04.2018). Hierdie studente het bv die Apartheid Museum in Johannesburg besoek (1952); seker(lik) nie die Voortrekker-, Vroue- of Taalmonument nie.
Dawjee skryf: “I thought about my ethics and African studies lecturer a lot. Dr Simphiwe Sesanti walked into our journalism class one day filled with robustness and rage. I got the distinct impression he was tired of how white students revered Nelson Mandela. He was offended (and rightly so) by the fact that it was becoming clearer with each lecture that Mandela was just about the only black South African they recognised and respected. The only black South African they were ever likely to reference with any degree of positivity. So, with vigour, he shouted, ‘Nelson Mandela did not free us! We freed Nelson!'”(2129). Daardie klas – en seker ook daardie departement joernalistiek in sy geheel – is nie ‘n plek waar ‘n konserwatiewe of regse student, eintlik enige Afrikaner, tuis sal voel nie en aan Afrikaans word daar klaarblyklik min ruimte gegun.
“Denial screamed from the throats of the privileged [ie white] students who got the best deal. They fought back with ‘buts’. There were also gasps and murmurs. My friend Sarah [Koopman] and I turned to each other, mouths open and eyes wide. We had one mutual thought: blasphemy. Sesanti, almost bouncing off the walls, fists in the air, gave us a lesson in apartheid warfare. In the brutalities of frontlines and the dangers of being outside the prison walls for twenty-seven years instead of behind them. Aware of the outcry in the classroom but unafraid, he repeated his war cry a little louder: ‘Nelson Mandela did not free us! We freed Nelson!'” (2135). Sedert 1994 het die volgende stelling die aanskyn van ‘n vergesogte gedagte gekry: Op hierdie kampus was daar eens ‘n akademies uitnemende universiteit; boonop ‘n blanke, Afrikaanse universiteit.
In die eerste hoofstuk gebruik Dawjee Steve Biko se “I write what I like” as norm om te kla dat wit mans kan skryf wat hulle wil (weens “opportunity, privilege, entitlement”) terwyl van nie-wittes verwag word om ‘n slawementaliteit te hê en met ‘n gekoloniseerde verstand te skryf oor wat die wit hekwagters in die inligtingsmedia van hulle verlang. Dít is die stereotiepe verwyt dat nie-wittes geleenthede ontsê word. Dwarsdeur die boek gee Dawjee ruim uitdrukking aan haar frustrasies, maar nêrens is daar aanduidings dat sy tot geestelike diepte en oorspronklike insig in staat is nie, al dink sy sy is “on the frontlines of critical thinking” (240). “I am oiled by way too much independent thinking to be a yes-woman” (1923). Sy kom by die kern van haar probleem wanneer sy vra: “How can we rise out of inferiority if we cannot tell superior stories?” (148). Dawjee soek dieselfde uitweg as Haffajee: “We own the hard stuff … We own the struggles. And if we don’t write about them, the country will forever dwell in the lily-white utopia that once was” (172).
Wat moeilik verteerbaar is, is die intense narsisme/selfkoestering, die “being too self-indulgent for a brown lady” (253). Sy vertel bv van haar pa wat ‘n breingewas gehad het en wie se kanse op oorlewing skraal was. Haar onheilige gedagte was: “Perhaps, when he passes, I can live a life out of the closet without fear of disappointing him” (315). Sy lig haar lesers in besonderhede in oor Islam, maar haar onkonvensionele vertolking is dat Moslemvroue gelyke regte geniet en dat homoseksualiteit in Islam aanvaarbaar is. “[Muslim] women have lots of rights and are just as entitled to freedoms as men” (745). Haar pa het die breinoperasie oorleef. By haar troue in 2016 het hy sy seën oor hierdie egpaar uitgespreek. Dawjee lei hiervan af “a brain tumour can change your mind [for the better]” (257).
Sy skryf oor tekkies en hoe hulle skoongemaak word en dat nie-wittes eerste met die dra van tekkies was en dat blankes hierdie gewoonte oorgeneem het. Daarvoor verwyt sy natuurlik die na-apende wittes. “The best way to destroy part of a culture, even if that part is as material as a pair of shoes, is to take it from its people. The power of white people to take things never dies” (438). Blankes is dus by uitstek die stelers, die diewe. “It’s now acceptable for people of colour to wear All Stars because white people wear them, while the rightful owners of that trend go unrecognised” (444). Dit word voorgehou as nog ‘n opsig waarin blankes die nie-wittes misken en benadeel. Sedert 1994 het baie inwoners enersyds gevorder van kaalvoet/voetsoolvlak tot plakkies en baie ander het gedaal van skoene tot plakkies. Dawjee het uitdrukking hieraan gegee deur in 2016 in plakkies te trou. Sy skryf ook oor die soort skoene wat bekruipers (“sneakers”) genoem word, maar deesdae mag ‘n mens nie meer sê watse bekruipers nie.
Dawjee het uiters bevoorreg grootgeword deurdat sy ‘n histories blanke skool in Valhalla bywoon het en haar ouers vir talle buitemuurse aktiwiteite betaal het, bv lesse in perdry. Politiek word by alles ingesleep. “I was well aware of the fact that my sister and I were being spoken to rather differently than white students … we were being addressed as though we might be a little stupid or slow” (494). “I always got the oldest, biggest, laziest horse. Those white kids got some poster-worthy equines” (501). Sy het ook tennis onderrig ontvang maar nie daarin gepresteer nie. Die lesbiese blanke Martina Navratilova was eens haar tennisheldin (511) maar rasoorwegings wen later en die swart Serena Willians neem Navratilova se plek in: “I worship her” (474). Let op die soort oordrewe stellings waarmee Dawjee oor bekende tennisspelers vorendag kom: Maria Sharapova “is the most average player ever and confirmed what we always knew: Serena is the greatest of everything ever” (2327).
Na aanleiding van Antjie Krog se boek, Begging to be black (2009), het Dawjee ‘n hoofstuk oor “Begging to be white?” geskryf. Sy kan nie iets oorspronkliks uitdink nie; net improviseer met wat ander mense uitgedink het. Hier is haar teks soortgelyk aan Haffajee se boek: Hoe salig is dit om wit te wees. Dit is glo maklik, eenvoudig, ens. Blankes hoef nie verantwoordelikheid vir hulle dade te aanvaar nie en hulle word toegelaat om in hulle onkunde te berus. Blankes word uitgebeeld asof almal welvarend is. Almal geniet na matriek ‘n oorbruggingsjaar (“gap year”). “White people are so privileged, they can afford to go and do nothing for a year and come back to have a tertiary education” (664). Dawjee het op jeugdige leeftyd reeds baie meer oorsese lande besoek as wat die meeste plaaslike blankes in ‘n leeftyd kan bybring. Sy kom ook graag vorendag met stories wat variasies is van die fiksie wat deur mense soos Oprah Winfrey en Jonathan Jansen versprei word, bv geleerde nie-wittes wat as bediendes aangesien word (1063) en welvarende nie-wittes wat deur blankes vertel word dat hulle nie ‘n T-hemp (693) of ‘n woonstel kan bekostig nie (1069).
Koos Kombuis het in 2007 uit die Afrikanerdom getree. Dawjee se variasie is: “A resignation letter to performative whites” (1006). Sy voel asof sy deur blankes misbruik is ingevolge die Stockholm-sindroom waarvolgens die slagoffer simpatie met die onderdrukkers ontwikkel. Sy gaan blankes nie langer vertrou nie. Blankes voel goed as hulle haar goed behandel. Sy hou nie daarvan nie. Van die min sinvolle standpunte in die boek is dat Dawjee minder van linkse liberaliste as van regse “rassiste” hou; nie dat sy respek vir enige van die twee, eintlik enige blankes, openbaar nie. “The good whites (those so tainted by their own moral superiority complex that they are unable to see the error of their ways) and the bad (those who openly wear their hatred on their sleeves). My preference, for the record, is for the latter. Give me an open racist any day. At least they wear their ignorance with conviction … They are … okay with their powerlessness” (1035). Dit klink soos die paranoia/vervolgingswaarsin van ‘n gepynigde gees wat nie ‘n gesonde balans handhaaf nie.
Wat blankes ook al doen, hulle sal haar guns nie wen nie. “Going to protests and painting underprivileged schools in underprivileged areas does not remove your whiteness” (1029). Om wit te wees, is om skuldig en verwerplik te wees. Nogtans het sy die onstilbare behoefte om blankes op te voed. Sy verfoei wit trane maar verwag uiteraard simpatie vir nie-wit pyn. “I will no longer pay for your journey with my pain” (1092). Haffajee wil mal word en Dawjee wil blind word van woede (haat?) jeens blankes (1035). Tot haar eer hou Dawjee nie van kwotas en die skyn van rasverteenwoordiging nie. “There is nothing worse to me than having a token black person” (1325).
In die hoofstuk oor depressie blyk dit dat Dawjee self die kern van haar onvergenoegdheid is. Sy probeer om haar lewensloop ouderdomsgewys te rekonstrueer. Hiedie poging doen hom as kunsmatig voor. Sy hou nie van haar eie onvolmaaktheid nie en wend haar tot self-haat (1126); haat wat myns insiens ook op blankes geprojekteer word. “Everyone knows I am a loser” (1137). Toe sy 14 jaar oud was, het sy begin rook. Daarna het dwelmgebruik gevolg. Sy misluk as student in die regte aan die Universiteit Pretoria. Let op die uiterste subjektiwiteit in die volgende beoordeling: “The University of Pretoria is a segregated black hole waiting to swallow lost souls and outcasts” (1411). Sy erken: “I will happily, proudly even, admit that I am untrainable. I am rebellious in the face of authority, I do not like being told what to do by people dumber than I am” (1923). Later word sy as student hertoegelaat en slaag in sielkunde as hoofvak, asook musiek. Sy gee vyf jaar lank onderwys, maar daar is onderbrekings weens sielkundige probleme.
Daarna voltooi sy ‘n graadkursus in joernalistiek en wen R50 000 in ‘n skryfkompetisie van die You-tydskrif, insluitende werk vir ‘n jaar. Drie blanke mede-studente wen ook werk vir ‘n jaar maar sonder die prysgeld. Desnieteenstaande vind Dawjee die werkopset onuitstaanbaar rassisties. “The media was a dog show and people of colour would always be the mutts” (1923). “Was I only there to maintain a good BEE demographic while keeping the place appropriately white?” (1934). Dit lyk asof sy gewoon nie op gelyke voet met blanke joernaliste kon meeding nie. Sy erken die kern van haar probleem met blankes: “I am afraid of white people” (1306). Sy gaan vervolgens by die Mail & Guardian werk. Daar word sy weer deur sielkundige probleme gekortwiek. Sy het ‘n verhouding met ‘n blanke vrou “that … make me feel like I am being used as a political badge of honour” (1264). “Am I a trophy of her progressiveness?” (1270). Daarna vind sy in Kaapstad werk en nadat hulle mekaar 21 dae geken het, besluit Dawjee en Rebecca Davis om te trou.
Oor interrassige huwelike verkondig Dawjee dieselfde waarheid as Jonathan Jansen (Praag 31.03.2018): “When a white person marries a person of colour, they are looked down upon. It is assumed that they settled for less. When a person of colour has a white partner, however, even their own people revere them. ‘They married up’ is a popular slogan” (1378). “My self-esteem when it came to white men had increased ten-fold since marrying a white man” (1730). Sy het hierdie man gevra om met haar te trou (1212, 1218). “I still subconsciously accept what the world has taught me even though I do not believe it: whites are exemplary” (1385) en “beauty is white” (1747). Sy geniet ‘n sekere televisieprogram waarin net blankes optree omdat blankes dan ook die arbeiders is. Dit stel haar in staat om te voel soos sy rasgewys wil voel: meerderwaardig (1407), maar blankes mag nie meerderwaardig wees of voel nie.
Dawjee gebruik haar boek nie net om lesers selektief oor Islam in te lig nie, maar ook om hulle in Indiese kultuur te onderrig. Sy vertel dat toe sy Indië besoek het, “I travelled with an Overseas Citizenship of India passport” (1817). Ingevolge Indië se grondwet het alle etniese Indiërs (en slegs hulle) die reg om aanspraak op burgerskap van hierdie oorbevolkte land te maak. Maar dit is Indië wat die uiters diskriminerende kastestelsel (gehad) het en dit is die Indiese regering wat jaarliks kapsie by die Verenigde Nasies teen Suid-Afrika se apartheidsbeleid gemaak het. Japan beskerm homself ook op etniese gronde teen inkommers, maar net die Suid-Afrikaanse blanke regering se segregasiebeleid is hoogs oordrewe tot ‘n misdaad teen die mensdom verklaar.
In die laaste hoofstuk kom Dawjee met die onoorspronklike stelling (voorheen ook deur bv Max du Preez oorgeneem): “It is our [non-whites’] turn to talk and their [whites’] turn to listen” (2550). Sy voeg by: “If they won’t, it is often going to be my responsibility to tell them to shut up” (2556). Kort daarna beweer sy egter sy is “encouraging a critical discussion on race” (2561). Met blankes wat hulle bekke moet hou? “I am not sorry that you feel silenced. I am not sorry for this, because your feeling silenced slaps the faces of those who have been silenced for far too long” (2628). Sy is militant of dalk eerder gewoon hardegat (“I became a hard-ass” – 1968): “I will contribute to a world where the white person, regardless of generation,* is forced to accept and understand their belonging to the class of the oppressor” (2567).** “I have realised that there is one ring that binds them [whites], so to speak, and that is their contribution to a reality that is actually quite fucked” (2604). “I am not sorry that my raised voice offends you” (2610). “I am not sorry that my truth offends you” (2628). “Sorry, but I am not sorry” (2640). [* “This almost genetic entitlement” (2634). ** George Orwell: “The oppressed are always right and the oppressors are always wrong” (Ricks, 454).]
Kortom, Dawjee se boek, soos dié van Haffajee, is ‘n prulwerk wat nie verdien om gekoop of gelees te word nie. Ek beaam die volgende stelling van Dawjee: “Not everyone is worthy of my time and investment” (2556).
Guadeloupe is ‘n Leeward-eiland, met die buitelyne van ‘n skoenlapper, in die Kleiner Antille in die Karibiese See. Die eilandjie La Désirade is oos daarvan, ‘n groter eiland, Marie-Galante, is suid van Guadeloupe, met nege eilandjies, Les Saintes, waarvan twee bewoon word, wes van Marie-Galante. Die westelike helfte van Guadeloupe word Basse-Terre en die oostelike helfte Grande-Terre genoem; streng gesproke twee eilande wat met brûe verbind is. Christopher Columbus was daar in 1493. Hierdie eilande is sedert 1635 Franse besittings, maar met onderbrekings weens Britse besettings. In 1813/14 was Guadeloupe 15 maande lank selfs Sweedse eiendom. Anders as in die geval van die suksesvolle slawe-opstand in Haïti (1791-1804) was ‘n soortgelyke opstand in 1793 in Guadeloupe nie geslaagd nie. Piesangs en suiker is die vernaamste uitvoerprodukte. Toerisme is ‘n belangrike bron van werkverskaffing en inkomste. Frans is die amptelike taal en die meeste inwoners is swart en Rooms-Katoliek.
Die vorige paragraaf is ontleen aan ‘n rubriek wat ek oor vergete blanke stamme geskryf het (Praag 30.04.2017). In die geval van Guadeloupe het dit gegaan oor die verarmde sowat 400 Blancs Matignon van Franse oorsprong wat nie met die béké, die welvarende blanke elite op die eiland, meng nie. Hierdie keer skryf ek oor Guadeloupe as ‘n Franse kolonie wat sy koloniale status behou het omdat dit vir die inwoners voordelig is; nie dat die swart meerderheid die Franse owerheid koester nie. Ek gebruik die volgende boek van Yarimar Bonilla, Non–sovereign futures: French Caribbean politics in the wake of disenchantment (University of Chicago Press, 2015, 248p; Amazon Kindle $17,39).
Bonilla is van gemengde afkoms, dus ‘n mulatto, maar volgens die HAT is dit ‘n rassistiese term. Sy kom van Puerto Rico, wat sedert 1898 ‘n Amerikaanse besitting is. Die inwoners het eintlik die beste van twee wêrelde: Amerikaanse burgerskap sedert 1917 en politieke selfbeskikking. Die reg op ‘n Amerikaanse paspoort gee hulle vrye toegang tot Amerika, bv tot daardie land se universiteite. Baie Puerto Ricane het hulle in Amerika gevestig. Bonilla is een van hulle. Sy is ‘n dosent in antropologie aan Rutgers University. Ten einde hierdie boek te skryf, moes sy naas Spaans en Engels ook Frans en die plaaslike Kreools onder die knie kry. Danksy duidelike formulering en goeie sistematisering is die teks hoogs leesbaar. Die veldwerk is van 2002 tot 2013 gedoen en word gerugsteun deur baie geraadpleegde bronne.
Bonilla ly egter aan dieselfde kwaal as wat ek by twee ander kulturele antropoloë uitgewys het (Praag 3 Junie 2017 en 13 Januarie 2018). Aksiomaties word die kant van swartes teen blankes gekies. Bonilla noem dit “theorize with them” (Kindle 260). Pleks van akademies-wetenskaplik so objektief moontlik te probeer wees, vereenselwig sy haar met die swartes se wense en strewes. Haar perspektief “is not predicated on the study of otherness. This book is thus purposefully framed not as a story about an exotic ‘them’ but as a story about and for ‘us’: those of us interested in the legacies of colonialism, those of us who wonder what forms of activism are necessary and possible … Throughout the text, I privilege both the concepts and the arguments of those I study and theorize closely alongside them” (293).
Sy het geen poging aangewend om die standpunt van blankes en mulatto’s op Guadeloupe in te win nie. Slegs ‘n enkele Indiër, Michel Madassamy, is betrek en dit bloot omdat hy ‘n rol in die swartes se opstandigheid gespeel het. Sy het by voorkeur geassosieer met swartes wat arbeidsonrus in Guadeloupe stig. Soos in Suid-Afrika is dit opvallend hoe gebeure in die Amerikaanse politiek slaafs in die Karibiese eilande nagevolg word. Hoewel rashiërargie ingevolge kulturele marxisme taboe is, is dit in Guadeloupe soos wat dit tradisioneel in Suid-Afrika was. In die praktyk is die rashiërargie: blank, Indiër, swart. Nelson Mandela gee erkenning hieraan: “I feared the influence of Indians” (Long walk to freedom, London: Abacus, 1995, p 142). “They would tend to dominate the ANC, in part because of their superior education, experience and training” (124).
Die hoofrede vir die Karibiese swartes se huidige ontevredenheid is en bly die destydse slawerny. “What was slavery if not the commerce of humanity?” (2203). In 1794 is slawerny in Guadeloupe afgeskaf, in 1802 heringestel en in 1848 finaal afgeskaf. Terselfdertyd het al die inwoners volle Franse burgerskap ontvang. Van 1854 tot 1880 is 42 000 Indiërs as kontrakwerkers uit Franse en Britse kolonies ingevoer om op die suikerplantasies te werk. In 1923 is ook aan hulle volle Franse burgerskap toegestaan. “But economic power remained firmly under the control of the white planter class [békés]” (716), wat glo ‘n “plantocracy” is (728). In 1925 het swart en Indiese werkers saam aan ‘n staking deelgeneem. Hierdie neiging tot samespanning/solidariteit teen die blankes word tot op hede voortgesit.
In hierdie stryd is daar ‘n rashiërargie. Die swart meerderheid ag hulle struggle-status as hoër omdat die Indiërs nooit slawe was nie (2593, 3084). Myns insiens is slawerny van lank gelede ‘n twyfelagtige grondslag vir roem of prestige en ‘n patetiese rede vir ongedurigheid, maar dit is die hoofstrooihalm waarna gegryp word om skuldgevoelens by die blankes te wek en voordele af te dwing. Die hoofsaaklik swart vakbond het die Indiër Madassamy minder entoesiasties gesteun as wat hulle in die geval van ‘n mede-swarte sou gedoen het. “The union found itself at the crossroads during the Madassamy affair. It was unable to react [in 2004] with the same strength and speed as it had in 2001” (2353). Later word na “the lack of a stronger response” verwys (2662).
In 1946 het Guadeloupe, Martinique, Frans-Guiana en Réunion buitelandse departemente van Frankryk (eerder as kolonies) geword, met ‘n groot mate van selfregering en verteenwoordiging in die Franse parlement. Sedert 2011 het Mayotte, wat in 1975 (anders as die ander Comoros-eilande) teen onafhanklikheid gestem het, dieselfde status. Sedert 1946 “almost immediately … Antilleans began pouring into mainland France to study, work” (806). Wanneer daar onrus in sy Karibiese gebiede was “the French government sought to calm the growing dissatisfaction by promoting migration to the mainland” (827). Van 1963 tot 1981 het meer as 160 000 inwoners van die buitelandse departemente hulle as werkers in Frankryk gevestig (827).
Die Algerynse oorlog (1954-1962), die Kubaanse revolusie (1959) en die Viëtnamese oorlog (1964-1973), asook die Verenigde Nasies se aanmoediging in 1960 dat kolonies onafhanklikheid moet eis (“self-determination as a fundamental human right” – 806), dien in Guadeloupe as spoorslag vir voortgesette burgerlike ongehoorsaamheid. In 1963 het Frankryk ingestem dat die afskaffing van slawerny jaarliks in Mei gedenk word. In 2001 is verder gegaan en is slawerny tot ‘n misdaad teen die mensdom verklaar, met blankes in die visier (nie die Arabiese slawehandelaars of die swart Afrika-stamhoofde wat swartes verkoop het nie). Soos in die geval van Suid-Afrika is daar uiteraard heelwat klassieke en kulturele marxisme in die Guadeloupse (arbeids)aktivisme, bv die idees van Antonio Gramsci (1891-1937) (1906). Die vakbondlede spreek mekaar as kamerade aan (2485, 2534). Daar is ‘n Kommunistiese Party en ‘n ewe linkse Groen Party (3294).
Bonilla trek Guadeloupe se staatkundige status vir haar aan omdat Puerto Rico ook nie-onafhanklik en nie-gedekoloniseerd is. “My project has always been driven by an interest in the affinities I share with my informants rather than our differences” (282). Maar daar was en is talle inwoners wat vir Guadeloupe dieselfde politieke status as Puerto Rico begeer, dus ‘n voordelige verwantskap met Amerika eerder as Frankryk. Amerika is bv veel nader as Frankryk. Een van die groot griewe is dat Franse ingevoerde goedere ongeveer 30% duurder in Guadeloupe as in Frankryk is, met as implikasie dat verwag/geëis word dat Franse belastingbetalers die vervoerkoste oor 7 000 kilometer moet dra of ten minste subsidieer. Die swart meerderheid in die oorsese departemente voel glo gemarginaliseer, buite en apart van Frankryk, asof blankes die geografiese werklikheid kan verander.
Wat nodig is, is dat die inwoners van hierdie gebiede ekonomies in dieselfde mate as blankes in Frankryk moet presteer as hulle dieselfde vlak van welvaart wil bereik. Hoekom doen hulle dit nie? Die standaardverweer is dat dit só is weens die nalatenskap van slawerny en die uitbuiting van kolonialisme. Die swartes begeer “equalization” (in voordele of lewensstandaarde) en nie (kultureel-etniese) “sameness” nie (762). Werkloosheid op die eiland word op 30% gestel. Hulle almal ontvang ingevolge Franse goedertierendheid ‘n welsynstoelae “that allows citizens who do not qualify for unemployment benefits to be ‘inserted’ into the economy” (2731). Dit is hierdie belastinggesubsidieerde leeglêers wat die groot molesmakers is wanneer die vakbonde protesoptogte hou.
Seker die lofwaardigste insig van Bonilla in die Karibiese streek in sy geheel is: “The majority of Caribbean polities are non-sovereign societies; even those that have achieved ‘flag independence’ still struggle with how to forge a more robust project of self-determination … how to assert control over their entanglements with foreign powers and how to stem their disappointment with the unfulfilled promises of political and economic modernity” (184). Daardie “unfulfilled promises” verwys eintlik na die groot mate van onontwikkeldheid, selfs agterlikheid, wat ten spyte van politieke (eerder as ekonomiese) onafhanklikheid steeds in die Karibiese streek bestaan, met Haïti (polities onafhanklik sedert 1804) as die sprekendste voorbeeld.
Een van die faktore wat staatkundige onafhanklikheid in die Karibiese streek kortwiek, is die “Monroe doctrine: declaration by US president James Moroe in 1823 that the USA would not tolerate any European nation trying to establish a colony in the Americas, and that any attempt to do so would be regarded as a threat to US peace and security … The doctrine, subsequently broadened, has been a recurrent theme in US foreign policy” (Collins world encyclopedia, 2003, p 622). Amerika het voorheen Haïti militêr beset (1915-1934 en 1994-1995), asook die Dominikaanse Republiek (1916-1924), Kuba (1898-1902), Grenada (1983) en Suriname (1941). Karibiese nasionaliste “don’t understand the power of a country like the United States and how it rules the region” (1139).
Ook in ander opsigte is daar skynonafhanklikheid. “The Caribbean also holds a large number of non-sovereign enclaves: military bases, privately owned islands, semi-autonomous tourist resorts, free-trade zones, tax havens, wildlife preserves, satellite launching stations, detention centers, penal colonies, floating data centers, and other spaces of suspended, subcontracted, usurped, or imposed foreign jurisdiction that challenged the principles of bounded territorial authority associated with the Westphalian order [1648]” (538). “We can imagine the Caribbean region itself as a non-sovereign archipelago – a ‘discontinious conjunction’ within which certain socio-economic patterns of constrained sovereignty can be said to ‘repeat themselves’ [Antonio Benitez-Rojo]” (551). Gevolglik beskryf Bonilla die swartes van Guadeloupe se “political project as the search for a non-sovereign future” (653). “You’re always dependent on something: on those who are more powerful, on those who have what you need. Political independence has no meaning without economic independence” (1139).
In Suid-Afrika word terroriste sedert 1994 herbedink en hervoorgestel as vryheidsvegters. ‘n Moeilikheidmaker/Rolihlahla en kwaad- en onrusstoker het selfs die status van vredesikoon verwerf. Op ‘n soortgelyke manier het marone* (destyds veral prominent in Jamaika, Suriname en Brasilië), dus slawe wat gedros het (bv weens werkskuheid of diefstal) die status van struggle-helde in die Karibiese streek verwerf. “It was not until the 1960s that the figure of the maroon was refashioned as a symbol of pride and an emblem of resistance” (1258). “Marronage has served as a metaphor for thinking through the possibilities of sovereignty, autonomy, and self-determination in the Caribbean and show how its narrative contours have changed over time in keeping with the shifting political landscape” (663). In Haïti is daar ‘n monument vir die “unknown maroon” (1288). [* “Maroons were Africans who had escaped from slavery in the Americas and mixed with the indigenous peoples of the Americas, and formed independent settlements” (Wikipedia).]
Madassamy, wat skuldig aan misdade soos vandalisme en sabotasie bevind is, is deur arbeidsaktiviste herontwerp as “a person of conviction, principles and political commitment” (2583). Omdat hy ‘n Indiër is, is hy met Mohandas Gandhi (1869-1948) vergelyk, al het hy hom hoogs gewelddadig gedra. Soos in Afrika is die betrekkinge tussen Karibiese swartes en Indiërs nie altyd na wense nie. Bonilla probeer dit egter so goed moontlik plooi: “Contrary to parts of the English-speaking Caribbean where Indo- and Afro-Caribbean relationships have been characterized by histories of violence and antagonistic struggle over political power, the French Caribbean is thought to have relatively harmonious ethnic relationships. Some scholars have attributed this presumed harmony to the Indian community’s relatively small size” (2610). Daar is bykans 50 000 Indiërs op Guadeloupe in ‘n bevolking van 420 000 (4625). Soos verwag kon word, woon die Indiërs apart van die swartes (4674). Hulle handhaaf hulle tradisionele leefwyse. Die Indiërs word dus gekarakteriseer as “culture bearers” teenoor die swartes as “culture creators” (4687).
Gebeure op Martinique en Guadeloupe beïnvloed mekaar. Byvoorbeeld, ‘n staking op die een eiland lei tot ‘n staking op die ander. Martinique is die geboorteplek van sowel Aimé Césaire (1913-2008) as Frantz Fanon (1925-1961), hoewel albei hulle politieke aktivisme eerder in Frankryk en elders (bv in Algerië in die geval van Fanon) uitgeleef het. Césaire het nooit politieke onafhanklikheid vir Martinique bepleit nie, terwyl Fanon (wat baie ANC-aanhangers het) gereken het “only a full-scale revolution would do” (707). Daar is talle ander swart Karibiese aktiviste. Hulle almal “imagined colonialism as a temporary stage rather than a lasting condition” (707). Césaire was teen assimilasie gekant: “Assimilation is a form of alienation … What the people really wanted was equality with the French” (762). Franse blankes is in owerheidsposte op die Karibiese eilande aangestel terwyl van daardie swart inwoners as werkers na Frankryk gelok is. “Césaire decried this combination of government-sponsored outward migration of young Antillean workers and inward migration of French fonctionnaires as ‘genocide by substitution'” (857).
Voor die 1994-verkiesing in Suid-Afrika is daar skielik op groot skaal “geletterdheidsklasse” vir swartes deur ANC-aktiviste aangebied en het “gemeenskapsbiblioteke” (eintlik verspreidingsentrums vir propagandistiese politieke lektuur) op baie plekke asof uit die niet opgeduik. In Guadeloupe is daar soortgelyke bedrywighede. Geletterdheidsveldtogte word gevoer “to politisize the peasantry” (897). Soos in die geval van arbeidsaktivisme word dit as “revolutionary pedagogy” beskou (929). Kreools en gwoka-musiek (“old black people’s music” – 961) en dans word ter bevordering van swart nasionalisme ingespan. Dit kan die vorm van “drumming parties” aanneem (971). Europese musiek word met “the more ‘authentically African’ strands of Guadeloupean music” vervang (971). “Both children and adults could gain Creole literacy along with political training” (939).
‘n Eie vlag met die afbeelding van ‘n gebalde vuis (ook kenmerkend van die vredesikoon Nelson Mandela) en ‘n trom daarop is geskep. Soos in Suid-Afrika gebeur het, help religieuse instansies om die blanke bewind te ondergrawe. Daar is bv “Catholic groups … spearheading the development of a Guadeloupean version of liberation theology” (983). Daar was “sixty bombings throughout the Antilles and mainland France during the early 1980s” (1033). Die ideaal van sommige radikales is “to not be French” (1117). Maar: “They are unable to articulate a strong case for political independence but still rally behind it as the only existing alternative to ‘being French'” (1117).
In Suid-Afrika het die ANC die swart massa geïndoktrineer om wetsongehoorsaam te wees. Omdat swartes destyds nie die wette gemaak het nie, is hulle aangemoedig om onwettig op te tree. Sedert 1994 gaan baie swartes egter voort om wetteloos te wees. Daar is steeds ‘n sterk neiging om nie vir bv elektrisiteit, water en ander munisipale dienste, asook vir televisie, te betaal nie. In Guadeloupe is die situasie soortgelyk. “This detached relationship to the law is said to lead Guadeloupeans to systematically avoid ‘legalizing’ their lives, prefering to remain on the margins of the legal system. As a result, acts such as squatting, or appropriating land, constructing illegal or unapproved housing, driving without a lisence or car insurance, and … unreported labor and income all become acceptable and normalized forms of behavior. What matters is not abiding by the law, but being able to elude it” (1424). ‘n Inwoner stel dit só: “We interpret them [French laws] in our own way, we instrumentalize them for our own benefit, never having the feeling that they are the product of our sovereignty or our own legislative power” (1424).
Bonilla skryf: “Although its activists often use French labor laws to justify their claims, they also often demand (and receive) rights and benefits that go beyond the presciptions of the French labor code. Thus on the one hand they will demand egalité (equality) with mainland French workers when it is materially beneficial – such as in the case of the thirty-five-hour workweek that was established in France under François Mitterrand [1981-1995]. Yet at other times they will insist that the specificité (particularity) of Guadeloupean workers be recognized through the implementation of local holidays (such as Abolition Day, Carnival Week, and Whitmonday) … Employers frequently fault the union for this selective use of the legal code” (1437). Vir die swartes gaan dit by voorkeur, selfs uitsluitlik, om “the law as long as it serves us” (1447).
Die volgende klink bekend: “During strikes workers also set up roadblocks by placing bins, lumber, rocks, and any thing else they can gather in the middle of the road” (1608). Ook voertuigbuitebande (3621) – soos in Suid-Afrika. Besighede word geplunder. Sake-ondernemings is in die meeste gevalle in die besit van blankes (“grandchildren of slaveholders” – 2194, ook 3527). In 2009 het ‘n staking oor die hoë lewenskoste die eiland 44 dae lank ontwrig. Dit is deur ‘n vakbond gereël maar met politieke motiewe. Hierdie kamerade “sought societal change without seeking state power” (3263).
Soos die gewoonte by sommige kwaadstokers is (bv Martin Luther King in Amerika en Desmond Tutu in Suid-Afrika), is aanvanklik voorgegee dat alles vreedsaam gaan verloop. “The 2009 activists claimed to be acting jantiman – a Creole term that means gently or politely” (3359). Spoedig is verbete eise gestel in die trant van “whether they want it or not” (3379) – soos Cyril Ramaphosa oor die beoogde owerheidsdiefstal van plase gesê het. “When people saw that acting jantiman did not obtain results, they became willing to support other methods of action” (3389).
Die leuse “Guadeloupe, it is ours” is gebruik (3389). “Despite the lack of any explicit racial reference, many whites émigrés from France, local white béké elites, and light-skinned residents of mixed descent felt that the slogan carried a message of racial exclusion and intolerance. They argued that the seemingly unmarked “us” referred exclusively to the Afro- and Indo-Guadeloupean population” (3400). ”’Guadeloupe is ours / Guadeloupe is not theirs’ might seem like an anticolonial, anti-imperial slogan of a colonized ‘us’ versus a colonizing ‘them'” (3410).
In 2009 was Élie Domota die vakbondleier; ‘n “lighter skinned” swarte (3490). “Interestingly, in pictorial representations of Domota during the strike – in newspaper illustrations, cartoons, and Internet memes – his skin was increasingly darkened and his Afro-Caribbean features were accentuated as the strike intensified” (3500). Die stadium van “no more jantiman” is spoedig bereik (3612). Daar is toe oorgegaan tot “looting and arson” (3621). Dan volg tonele soos die volgende om simpatie vir die misdadigers te wek: “heavily armed French troops confronting unarmed local protesters … young people with ski masks throwing rocks through clouds of tear gas” (3631). Tydens die grondwetlike onderhandeling in 1990/94 in Suid-Afrika het die ANC beweer dat hy sy gewelddadigheid eerder opgeskort as afgesweer het maar dit toe in werklikheid vererger. Op ‘n soortgelyke manier is geweld ná die 2009-staking in Guadeloupe “‘suspended’ rather than concluded” (3678).
In 2002 is die eerste “memory walk” gehou. Dan word “slave uprisings, labor strikes, and anticolonial struggles” deur aktiviste in herinnering geroep (2892). Hulle lei belangstellendes op staproetes en wys dan beweerde historiese plekke uit, bv “the trees where slaves were hung” (3146). ‘n Blanke, Victor Schoelcher (1804-1893), het ‘n groot rol in die afskaffing van slawerny in veral die Franse Karibiese gebiede gespeel. Deesdae word sy rol onderbeklemtoon of verswyg en eerder gewag gemaak van wat swart slawe, soos die maroons, gedoen het. “The cult of Schoelcher was tackled head on” (2937).
In Schoelcher se plek “a new series on local heroes emerged … There are few traces of these figures in the archives, but through the work of activists, [politically engaged – 3010] historians, and novelists … these names came to hold a prominent place in the contemporary imagination” (2937). Monumente word vir hulle opgerig en strate na hulle vernoem (2946). Aan nasionalistiese verbeelding word vrye teuels gegee: “One could argue that the importance of collective histories does not lie in their accuracy or even veracity” (2985). Soos ‘n historikus, Raymond Gama, dit stel: “We make facts” (3032). Die doel van hierdie “new forms of historical production” is “to forge new inventive and ‘prophetic’ visions of the past” (2999). Dit is al “postcarding of the past” genoem, “through which ‘memories of oppression, inequality, and struggle are replaced by nostalgia, complicity and celebration'” (2956).
Die geskiedenis wat geskep word, is “not one of victimhood, trauma, and subjugation, but of resistance, perseverance, and bravery” (4216). Om politieke redes word fiktiewe figure in die verlede geskep met die oog op “making new men” (3021) in die hede en vir die toekoms. Die begrip “new man” word aan Ernesto Che Guevara (1928-1967) toegeskryf (4602), maar dit kom ook voor in die geskrifte van Frantz Fanon. “The Antilles experienced a ‘memory boom,’ as narratives of slave resistance were revisited and reshaped to address the concerns of the present” (3733). Dit is soortgelyk aan die ANC se herskrywing en vervalsing van Suid-Afrika se geskiedenis.
Naas Guadeloupe is daar talle ander kolonies wat steeds daarin berus om nie-onafhanklik te wees, omdat dit voordelig vir hulle eerder as vir die koloniale moondheid is. Dit toon dat kolonialisme nie net sleg kan wees nie. Ingevolge kulturele marxisme word kolonialisme egter verdoem omdat slegs blanke lande as koloniale moondhede beskou word. Die primêre kenmerk van die (arbeids)onrus op Guadeloupe is die anti-blanke gesindheid daarvan. Dit kan toegeskryf word aan die Afrika-DNS van die meeste inwoners. Daar word deurlopend gekerm oor bv slawerny, kolonialisme en die beweerde veronregting wat daarmee gepaard gaan terwyl die swartes geen poging aanwend om te erken dat hulle huidige situasie hulle in werklikheid bevoordeel nie. Aan die ander kant is die polities onafhanklike Haïti ‘n land waarop geen swarte, trouens enige mens, trots kan wees nie.
In propaganda en retoriek bestempel die ANC die nie-koloniale, polities onafhanklike Suid-Afrika van 1910 tot 1994 as ‘n spesiale soort kolonie. Dit is moontlik dat die land in baie opsigte beter daaraan toe sou gewees het as daardie einste soort koloniale status behou is; dus as ons nooit “bevryding” ervaar het nie. Dit was en is in deurslaggewende landsbelang dat Jan van Riebeeck en sy “troepe”* in 1652 hier aangekom het. [* “The arrival of Jan Van Riebeeck and his troops in 1652” – Cyril Ramaphosa in sy huldigingstoespraak vir Winnie Madikizela-Mandela op 13 April (Politicsweb 15.04.2018). Nogeens ‘n doelbewuste vervalsing van die geskiedenis deur die ANC.]
In die jare vyftig het ek my daaglikse politieke skoling nie net uit Die Burger gekry nie, maar ook by die Afrikaanse radiodiens van die SAUK. Dit was die tyd van ‘n weeklikse Koffiehuiskonsert, die Mielieblaarklub en Wêreldgebeure. AM van Schoor was van 1962 af die redakteur van die middagkoerant, Die Vaderland. Afrikaners het toe nog ‘n vaderland gehad en daar was geen vooruitsig dat dit ooit anders sou wees nie. “Om eenvoudig die mag te oorhandig nadat ons twee vryheidsoorloë moes veg om vry te word, en ‘n lang pad daarná moes loop, was toe nie denkbaar nie” (Harald Pakendorf, bron hier onder, p 14). Van Schoor het elke week ‘n oorsig van wêreldgebeure aangebied. Dikwels het hy die gevoel gewek dat die Derde Wêreldoorlog binnekort kon uitbreek.
Tydens die Algerynse Oorlog (1954-1962) het Van Schoor voorspel dat wat in Algerië met die blankes gebeur, ‘n aanduiding sou gee van wat uiteindelik die lot van blanke Suid-Afrikaners gaan wees. Suid-Afrika en Algerië was toe die ontwikkeldste en suksesvolste lande in Afrika, danksy hulle substansiële blanke bevolkings. Meer as ‘n miljoen blankes het Algerië verlaat toe die Arabiese en Berberse Moslems politieke beheer oorgeneem het. Charles de Gaulle (húlle FW de Klerk) het die blankes uitverkoop. Sedertdien het ek my deurlopend van die verwikkelinge aldaar vergewis en ook in besonderhede met die lewensloop en idees van ‘n patriotiese blanke Algeryn, Albert Camus (1913-1960), kennis gemaak.
Na Van Schoor het Dirk Richard die redakteur van Die Vaderland geword en hy is opgevolg deur Harald Pakendorf (1979-1986), wat voorheen die redakteur van Oggendblad (1972-1979) was. Die volgende boek van Pakendorf is op 1 April gepubliseer: Stroomop: Herinneringe van ‘n koerantman in die apartheidsera (Kaapstad: Penguin Books, 2018, 240p, R230; Amazon Kindle $15,96). Die Vaderland het in 1936 tot stand gekom (p 201), met Gustav Preller as die eerste redakteur (41). Die koerant het toe eerder Barry Hertzog as die meer konserwatiewe DF Malan gesteun (11). “Die gematigde toon het voortgeduur totdat AM van Schoor die koerant in die sestigerjare na regs geruk het en die regtervleuel van die NP gesteun het. Dirk Richard het hom weer na sy oorsprong teruggebring. Dit het my gepas, maar ons sou verder gaan en die koerant na die linkse, of verligte, vleuel van die NP neem” (42).
Pakendorf verkwalik Van Schoor omdat hy Barry Goldwater in 1964 as Amerikaanse presidentskandidaat gesteun het. Dit gee aan Pakendorf die geleentheid om ‘n steelhou teen Donald Trump in te kry: “Goldwater is destyds as uiters regs beskou, ‘n soort Donald Trump wat darem nie soos ‘n analfabeet geklink het nie” (12). “AM van Schoor [het] die koerant erg na regs geruk” (120) en “Van Schoor [het] die koerant na verregs geruk” (213). Dit is duidelik dat Pakendorf ‘n renons in regse politiek het. Sy strategie was om apartheid “van binne te vermurwe” (5). Soos Lizette Rabe (Praag 7 April) wil hy blykbaar eerder ‘n Duitser as ‘n Afrikaner wees. Sy broer, Gunther, veral bekend vanweë sy boekresensies in koerante, was ‘n hoogleraar in Duits aan die Universiteit Kaapstad (198). Met Frederik van Zyl Slabbert het Pakendorf ‘n “hegte vriendskap” gehad (84). Hy noem Slabbert ‘n “gesiene Afrikaner” (154), wat toon dat Pakendorf nie die nodige onderskeid tussen ‘n Afrikaner (wat sekere tradisionele waardes aanhang) en ‘n verloopte of volksvreemde blanke Afrikaanssprekende (soos Slabbert of Pakendorf) maak nie.
Die outeur was traag om hierdie boek te skryf en het net by tye flink daaraan gewerk. “Dis nie eens in chronologiese volgorde nie; hier en daar word soms herhaal” (1). Die resultaat is sekerlik nie ‘n meesterstuk nie. Die skaars 200 bladsye kan in ‘n dag gelees word. Oudkollegas is deur Pakendorf gevra om hulle herinneringe by te dra, soortgelyk aan hoe radio-omroepers deesdae met behulp van luisteraars resepteboeke saamstel en publiseer. Dit het blykbaar deel van politieke byderwetsheid geword dat ‘n manlike outeur in sy herinneringe meer erkenning aan sy eggenote gee as wat nodig is, al is dit omdat sy graag tennis speel (soos in Dawie de Villiers se geval – Praag 17 Maart). By Pakendorf is dit dat sy vrou (soos hy) ‘n “ervare en knap joernalis” was (15). “Sy is een van die bekwaamste joernaliste” (101).
Aletta Pakendorf
“Toe ek sewentien was, was my enigste ambisie om met die mooiste en slimste meisie in die skool te trou. En ek het!” (101) in 1963 (69). “In graad agt het sy ‘n Transvaal-wye opstelwedstryd … gewen … Sy is ook akteur en het in twee van Jan Scholtz se TV-sepies gespeel. En kán sy kook, klere maak, brei – en lees” (101). Haar joernalistiek het vir haar dieselfde soort kritiek as vir Pakendorf op die hals gehaal. Sy skryf: “Ek praat volksvreemd, ek is ‘n vyand van ons volk, ek is van die soort wat my kinders en my volk wil besmet” (101). Pakendorf haal uitgebreid aan oor wat sy vrou destyds geskryf het (56-59, 61-63), maar haar briljantheid is vir my minder duidelik as vir hom. Maar sulke aanhalings help om die karige teks ‘n bietjie langer te maak. Pakendorf se vrou is op sewe van die 24 foto’s in die boek.
“My ouers was inderdaad aan al twee kante Duits” (7) en Lutherane. Pakendorf is seker dat sy ouers die Nasionale Party ondersteun het (8). Na die bywoning van Afrikaanse skole het Pakendorf (kortstondig) “heeltemal Afrikaans/Afrikaner” geword, “hoewel ek met my ouers Duits gepraat het” (11). Ná voltooiing van sy skoolloopbaan is hy via die lugmaggimnasium na die Universiteit van die Witwatersrand. Daar het hy as student misluk (“die liberale oud-Witsie” – 94), maar mettertyd ‘n graad aan Unisa verwerf (68). Soos sy mede-joernalis en linkse vriend, Allister Sparks (6, 28 – wat, soos Pakendorf se vrou (102), geen naskoolse kwalifikasie gehad het nie – Praag 22.10.2016), berus Pakendorf se akademiese roem daarop dat hy vir die akademiese jaar 1968/69 ‘n Nieman-beurshouer aan Harvard University in Amerika was. Sy vrou het ook van die lesings bygewoon (12). Hy verswyg dat net joernaliste wat links genoeg is, of links beïnvloedbaar is, as Nieman-genote gekies word. “Ek het nooit by die NP of Afrikaner-Broederbond aangesluit nie” (19). Dit was anders gesteld met Willem (Wimpie) de Klerk, FW se ouer broer, wat ook, anders as Pakendorf, ‘n soliede akademiese agtergrond gehad het. Willem de Klerk was toe die redakteur van Perskor se oggendkoerant, Die Transvaler. Pakendorf skryf: “Dalk het Willem net té buite die daaglikse bedryf gestaan van koerant uitgee” (116).
Destyds: “Werk jy vir Nasionale Pers of Perskor … is dit ‘n gegewe dat jy die Afrikanersaak in die breë, en veral dan die Nasionale Party, sal ondersteun” (80). Perskor en sy koerante het met wisselende entoesiasme die Nasionale Party gesteun. “Dit is egter veral in die geval van Die Vaderland so dat daardie steun vrywillig gegee word en dat dit getemper word deur ‘n openheid ten opsigte van besondere opsies binne breë beleid, maar ook ‘n verkennende funksie ten opsigte van die beleid as sodanig” (213). “En Vader behoede! Jy moes sterk, baie sterk, teen kommuniste wees en hulle pogings om die blanke, en dan veral die Afrikaner, te ondermyn” (81). Pakendorf gee ewe loslit voor dat kommunisme geen werklike bedreiging was of is nie. In werklikheid sit ons sedert 1994 met ‘n regering wat in baie opsigte nie net wesenlik kommunisties is nie, maar ingevolge die 1955-Vryheidshandves al hoe meer marxisties word.
In 1972 het Pakendorf die redakteur van die Pretoriase koerant, Oggendblad, geword. “Ek het dit duidelik gemaak dat ons politieke benadering links van die NP se sentrum sou wees, dat ons vir verandering sou staan en nie net die party se sienings sou uitdra en hom verdedig nie” (23). Volgens die joernalis André le Roux: “Dit was duidelik dat openheid of verligtheid ‘n praktyk-gegewe was tot die mate dat Oggendblad en sy redakteur, veral in die politieke mags-establishment, as ‘n los kanon gesien is” (23). Leopold Scholtz praat eerder van ‘n ongeleide missiel. Pakendorf kontrasteer sy benadering met dié van Naspers-joernaliste soos Piet Cillié en Schalk Pienaar. “Van aanhou stem dik maak was daar nie sprake nie, hoewel in later jare daaroor hoog opgegee is. Die bevraagtekening het nie oor die reg of verkeerd van die bestaande orde gegaan nie, maar was voorstelle tot verfyning en het nie ‘n nuwe orde met verlies van Afrikanerseggenskap as ‘n moontlikheid voorsien nie” (81). “Van werklike verandering wat die hele stelsel sou moes vervang, was daar geen sprake nie. Daar is dikwels verwys na voorlopers en verligte denkers, en daar was. Maar dit het nie gelyke behandeling vir alle rasse in die land ingesluit nie, wat dan magsoorgawe sou inhou” (123). Pakendorf, daarenteen, het die ideaal gekoester dat die blanke bewind deur ‘n swart regering vervang moet word (59). Hy was beswaard “oor die sware gang van die [NP-]partybeleid” (140). Van “gelyke behandeling vir alle rasse” is daar egter deesdae steeds geen sprake nie. Ingevolge die hooggeprese Grondwet kan/moet daar sonder keerdatum tot in die oneindige toekoms blatant en suiwer rassisties (regstellend genoem) teen blankes gediskrimineer word.
“Selfs ons taalgebruik [was] ‘n kwessie. Ons het besluit om eenvoudige Afrikaans te skryf, geen hoogdrawende woorde nie” (24). Die boek is in goeie en vloeiende Afrikaans geskryf. In enkele opsigte kon die taal beter gewees het, bv busstop (27 – bushalte), sleutelbelang (27, 145 – kern- of deurslaggewende belang), kom sien (30 – kom spreek), “was ek kortliks in Rhodesië” (36 – ‘n kort rukkie: “kortliks: in min woorde, nie breedvoerig nie” – HAT), pleinweg (47 – gewoonweg), toewyding tot (78 – toewyding aan), stap geneem (109 – stap gedoen), deadline (129 – sper- of keertyd, tydgrens), wat hulle in gemeen het (176 – wat hulle gemeen het).
In 1978 het Pakendorf “die probleem in Suid-Afrika” (42), soos volg verwoord: “In part, the problem stems from the historical experience of the dominant element within the ruling white group, namely the Afrikaner. He still naturally thinks of himself as threatened, as his forefathers were threatened a century and less ago, by the British Empire. He is just as willing now to be cast into the same heroic mould as his forefathers were in the bitter war that raged across the country at the turn of the century … he has the fear that, if he were to lose all again, there may not be another opportunity to regain what is lost … Thus, as at the end of the twentieth [19th] century,the Afrikaner again feels threatened. He feels that the issue now is not merely the question of who should have the vote, but rather an attempt to take all of his country and leave him at the mercy of a paper constitution which would supposedly guarantee his rights” (43).
Met verwysing na republiekwording in 1961 het Pakendorf in 1986 geskryf: “We should also remember that the political history of this country has not fundamentally been one between Black and White. It has been between Afrikaans and English, and that was removed in 1961. It was only then that the real question of Black and White came to the fore. The Afrikaner, until 1961, felt that he was being discriminated against, he had a feeling that an injustice was being done unto him” (43-44). In soverre gedink is dat die politieke opset in die republiek onregverdig was, bv “dat die swart meerderheid buite die tuislande polities geakkommodeer moet word [was] die noodsaaklike gevolg hiervan …’n gemengde regering en dan uiteindelik een wat hoofsaaklik swart was” (45).
“Ons het in dié tyd [jare tagtig] goeie kontak met vele bevrydings-* en weerstandsorganisasies opgebou juis omdat ons so breedvoerig en sonder vooroordeel oor hulle berig het” (50). Blykbaar geld dieselfde onbevooroordeeldheid nie vir die regses nie. “Ons het uitvoerig oor die regses berig – die KP, HNP, AWB – en hulle ook teen mekaar afgespeel” (48). “Ons het ‘n felle stryd met die klomp [!] gehad” (86). Karin Brynard het in 1983 geskryf: “Kappiekommando het ‘ander hemel'” (49). Pakendorf skryf: Die regses, soos Andries Treurnicht, “verteenwoordig die verlede. Ons moet die toekoms hanteer” (82). [* In die konteks van Rhodesië verwys Pakendorf na “die terroriste/bevryders” (37), maar die ANC/UDF-aktiviste, bv MK-soldate, word nie terroriste genoem nie.]
Hoe anders, in die sin van beter, Suid-Afrika destyds was, blyk uit die volgende. Oudjoernalis Juanita Swanepoel skryf: “Ek het in Berea gebly, net ‘n paar kilometer van die Perskor-gebou. Soms het ek sommer na die kantoor geloop. Dit was glad nie gevaarlik nie. Johannesburg en Hillbrow is in dié tyd goed bestuur, met Hillbrow ‘n mini-New York” (50). Pakendorf skryf: “Gaan al die dinge [politieke veranderinge] dit moontlik maak dat wit mense seggenskap oor ten minste hulleself behou, of gaan gesamentlike besluitneming nie maar op ‘n swart regering neerkom nie? Vir Die Vaderland [Pakendorf] was laasgenoemde die pad vorentoe [!]” (59). “Die ondenkbare het denkbaar geword” (59). Dít kom van Pakendorf wat die sluipmoord op Hendrik Verwoerd aanskou en daarna geskryf het: “Ons kan maar net bid dat die goeie waarvoor Hendrik Verwoerd gestaan het, behoue sal bly” (129).
Pakendorf beweer dat die veiligheidspolisie hom dopgehou het en dat sy telefoongesprekke afgeluister is. “Was die owerhede, Afrikanerowerhede, so onseker, so paranoïes, dat hulle mense wie se mening hulle elke dag kon lees, van nader wou dophou?” (74). “Tot so onlangs as 2015 is nog na my as ‘n ‘volksverraaier’ verwys” (76). Na ‘n televisie-optrede in 1985 het Pakendorf die volgende kriptiese boodskap in ‘n brief uit Kanada ontvang: “To Harry Pakendorf, Die Vaderland, Soon you won’t have one” (66).
Tydens apartheid het Pakendorf vir (groter) mediavryheid geveg. “Ek het gepleit vir ‘n beskermde klousule in die Grondwet wat vryheid van die media waarborg, plus ‘n waarskuwing: Meer perke sal die land verander in een waarin beskaafde
demokratiese mense nie sal wil woon nie” (79). Is die nuwe Suid-Afrika ‘n paradys vir “beskaafde demokratiese mense”? Was daar tydens apartheid doodgewone alledaagse woorde wat kon veroorsaak dat jy jare tronkstraf moet uitdien én ‘n reuse boete (R100 000) aan ‘n nie-funksionerende slapgat polisieman moet betaal? So iets kan net in ‘n hoogs abnormale samelewing gebeur. “Hoewel die ANC ‘n groter toewyding tot [aan] spraak- en mediavryheid het as wat die NP ooit gehad het, is daar tog ooreenkomste in benaderings” (78). Oor die nuwe Suid-Afrika skryf hy later: “Daar is mediavryheid soos nêrens anders nie [?]. In vergelyking met die tyd voor 1994 is dit ‘n wonderbaarlike en algehele ommeswaai. Die media in die besonder, die howe en die burgerlike samelewing verhoed dat die land nie heeltemal in ‘n moeras verval nie, dat die ergste verneukery aan die lig kom en soms gestuit word” (228).
Maar het Pakendorf mediavryheid toegelaat by die joernaliste wat vir hom as redateur gewerk het? “Daar is verwag dat as jy saam met my werk, jy ‘n standpunt links, soms ver links, van die Nasionale Party sou handhaaf” (84). “By Oggendblad en Die Vaderland was daar ‘n instinktiewe losstaan van die Afrikaner-establishment” (97). Oor sy vrou se joernalistiek skryf Pakendorf: “Die boekeblad was besonders en haar rubrieke eweneens – alles deel van die groter prentjie, die losser staan van die bestaande orde” (103). In die boek is daar geen aanduiding dat Pakendorf hom in dieselfde mate van die huidige korrupte, ondoeltreffende swart bewind distansieer nie. Maar hy erken darem: “Die SAUK as openbare uitsaaier [was] destyds net so na aan die regerende party as die een [SABC] vandag” (128).
PW Botha het apartheid aangepas “maar nooit eens met die gedagte dat die verandering sou beteken dat die Afrikaner, en dus die NP, die mag sou prysgee nie. Dalk sou mag gedeel kon word, maar met remme ingebou wat die Afrikaner – en ook alle blankes – se regte sou beskerm” (152). Dit het FW de Klerk se berugte wigte en teenwigte geword, waarvan niks tereg gekom het nie. Die huidige plaaslike politieke opset het ‘n aanvang geneem toe die Nasionale Party besluit het om mag met die bruin mense en Asiate te deel. “Dit [is] deur wesenlike dele van die NP gesien … as die aftakeling van wat beskou is as die vaste standpunt van die party: blanke heerskappy, en veral die beskerming van Afrikanerbelange” (105). In albei opsigte het die NP-onderhandelaars jammerlik gefaal.
In Rhodesië/Zimbabwe is “setels [aanvanklik] vir die wit minderheid gereserveer” (106): 20 uit die 120 gekose parlementslede vir sewe jaar. Plaaslik is selfs dit nie vermag nie. Effektief was dit algehele oorgawe aan swart mag. Pakendorf vestig die aandag op ‘n belangrike opsig waarin die fatale onderhandelinge blankes in selfs groter mate en vinniger kon benadeel het. “As ons in 1994 nie oorgeskakel het na die proporsionele stemstelsel nie, sou die ANC met gemak ook meer as ‘n tweederdemeerderheid gekry het – en na hartelus die Grondwet kon verander het om hom te pas!” (138).
Naas die 1990/94-ramp was die versaking van die Rhodesiese blankes seker die NP-regering se verraderlikste daad. Pakendorf maak dit af asof dit niks is nie. “Dit is nie moontlik dat 250 000 blankes vir altyd oor ses miljoen swart mense kan regeer nie” (18). Soos die NP-onderhandelaars en die ANC dink Pakendorf suiwer kwantitatief. Die kwalitatiewe minderheid onder wie se bekwame leiding sowel Suid-Afrika as Rhodesië (en Suidwes-Afrika) ontwikkel is, word sonder gewete vir die wolwe gegooi. Lees gerus Ian Smith se boek, The great betrayal, (London: Blake Publishing, 1997, 418p; Bitter harvest, 2008, 465p, Amazon Kindle $6,89).
Oor die destydse vooruitgang/ontwikkeling onder die blanke bewind is Pakendorf sinies: “Vooruitgang … Maar altyd soos deur wit heersers bepaal en altyd vanuit ‘n meerderwaardige houding. In wese, ‘n diepe belediging vir blote menswees” (124). Sou agteruitgang onder swart heersers werklik beter wees? In die plek van blankes se meerderwaardige houding het die diktatuur (of tirannie – John Stuart Mill) van die meerderheid (die kwantitatiewe, die demografie, sonder inagname van kwalitatiewe oorwegings) gekom. Is dit werklik ‘n saliger toestand vir die land en vir die (meerderheid) inwoners?
“My standpunt was dieselfde as dié van die regses in die party [NP], asook die HNP: As jy eers die deur vir magsdeling oopmaak, sal jy hom nooit weer kan toemaak nie. Hulle was daarteen; ek daarvoor” (109). Dit herinner aan die laaste sin in NP van Wyk Louw se Raka (Kaapstad: Nasionale Boekhandel, 1958, p 32): “Raka, die skelm dier … niemand het gewaag om met een slag die smal hek ooit weer teen hom te sluit.” Dan kom Pakendorf met hierdie soliede dwaasheid: “‘n Gedeelde toekoms was nie net die regte ding om te doen nie, maar ook op lang termyn die enigste waarborg [!] vir die Afrikaner se bestaansreg en die blanke gemeenskap in die algemeen” (109). ‘n Mede-joernalis, At Viljoen, het ‘n reeks van drie artikels oor die moontlikheid van konsosiasie/saambestaan in Pakendorf se koerant geskryf: “Die opgee van totale mag en die deel daarvan met ander bevolkingsgroepe. Maar darem met genoeg beskerming vir die blanke, en dan veral die Afrikaner” (116).
Pakendorf se siening van die blanke bewind, oftewel apartheid, is: “Ons sal besluit en julle moet dit aanvaar” (122). “Wat sou óns gesê het en hoe sou óns reageer het indien vir ons gesê is: Ons het besluit, hier is julle vryheid. Geniet dit. Dis mos wat julle wil hê” (122). Dit is om die saak op ‘n goor manier te stel. Is die blankes se staatkundige situasie deesdae beter as dié van die swartes destyds? Sekerlik nie. Dit is ongetwyfeld baie slegter. Cyril Ramaphosa het suiwer rassisties gesê dat blankes se eiendom sonder vergoeding gekonfiskeer en aan swartes gegee gaan word, of blankes daarvan hou of nie. Owerheidsdiefstal was nooit NP-beleid nie. Byvoorbeeld, onteiening ingevolge die wet op groepsgebiede het in ruil vir vergoeding aan die eienaars geskied.
As oorverligte (Otto Krause het gepraat van “oorbeligte” – 91) het Pakendorf Nelson Mandela verdedig teen diegene wat oor sy bekwaamheid en bestendigheid getwyfel het. Hy verwys tereg na die “sjarme-krane” wat Mandela oopgedraai het (145) om bv die blankes te paai. My indruk is dat Mandela ‘n hopelose skepsel was wat glad nie in staat was om die land te regeer nie. Thabo Mbeki word gekritiseer omdat hy “begin [het] om ras in byna alles raak te sien” (147). Was dit nie eerder deurgaans só nie? Jacob Zuma word beskryf as “slim maar nie wys nie … kon destyds my nie indink dat hy Suid-Afrika so tot by die afgrond sou sleep nie” (147).
“Met FW de Klerk … het ek persoonlik nie veel te doen gehad nie, hoewel ons by die koerant hom regs van die middel beskou het … Ek is oortuig daarvan dat hy nie die uitkoms van die oorgangsonderhandelinge so wou gehad het nie, maar ‘n groter mate van beskerming vir blanke belange, en dan veral Afrikanerbelange, sou wou inbou” (144). “Jy kan nie Nelson Mandela uit die tronk vrylaat, die ANC vryelik laat opereer en reken jy kan nog beheer behou nie. Om van voorskryf soos in die verlede nie eens te praat nie. So gesien, was die ooreenkoms wat tot die verkiesing van April 1994 gelei het, buitengewoon [!] goed. Veral drie elemente was van sleutelbelang en in later jare sou dit blyk nie vir die ANC gunstig te wees nie: [1] die proporsionele stemstelsel wat totale ANC-oorname op lang termyn verhoed het, [2] die klem op menseregte, en [3] die Konstitusionele Hof met sy wakende oog oor die Grondwet” (145).
[1] Die proporsionele stemstelsel het totale ANC-oorname dalk net op kort termyn verhoed. Op lang termyn is dit demografiegewys stikdonker nag vir die blankes, selfs as die swartes hulle anti-blanke solidariteit net in ‘n redelike mate handhaaf. Die instroming van inkommers, wat deur Cyril Ramaphosa aangemoedig word met sy ideaal dat daar geen landsgrense in Afrika moet wees nie, vererger hierdie situasie. [2] In die praktyk is menseregte ‘n foefie wat misbruik word om voorheen benadeeldes, dus tans bevoordeeldes (swartes), verder te bevoordeel en voorheen bevoordeeldes, dus tans benadeeldes (blankes), verder te benadeel. [3] Vir die blankes is daar (feitlik) geen voordeel in die Grondwet wat na goeddunke vertolk en na willekeur deur die swart meerderheid verander kan word nie.
Daar is vir die blankes ook geen heil in die Konstitusionele Hof nie. Na aanleiding van die boek, Hermann Giliomee, historikus: ‘n outobiografie (Kaapstad: Tafelberg, 2016), het ek op Praag (18.03.2017) geskryf dat Giliomee “die mite van ‘n regbank wat onafhanklik van die ANC funksioneer, nekomdraai. Driekwart van die regters in die Konstitusionele Hof ‘is ope of stilswyende ondersteuners van die ANC’ (p 202). Hierdie hof is ‘bevooroordeeld ten gunste van die dominante party … die ANC daarop ingestel is om al die magsinstrumente te beheer, insluitende die regbank. Teen 2015 het die regerende party minstens driekwart van die Regterlike Dienskommissie se lede, wat regters by die uitvoerende gesag aanbeveel, geplaas’ (203).”
Pakendorf stel die belangrike maar selde genoemde feit dat die ANC gestig is om “sekere regte vir die swart elite – hoegenaamd nie die massa nie – te behou” (149). Daar kan kwalik twyfel wees dat die ANC-leierskap steeds onwrikbaar koersvas op hierdie pad is. Hy skryf ook in besonderhede oor die interne woelinge in Perskor, wat seker nêrens anders gedokumenteer is nie. Maar dit is sake waaroor daar min openbare belangstelling is. Wat wel steeds van belang is, is wat hy skryf oor sy ontmoeting met die ANC in die Mfuwe-wildreservaat in Zambië in 1985. Hy is daarheen genooi want “Die Vaderland [is] as al hoe meer radikaal gesien” (161), wat eintlik ‘n swak getuigskrif is. ‘n Politieke wetenskaplike, Piet Liebenberg, het toe tereg verwys na “die ware ANC wat op militante wyse ‘n radikale, revolusionêre verandering in die RSA wil bewerkstellig” (165).
Na aanleiding van verskerpte sanksies teen Suid-Afrika het Pakendorf geskryf: “So word ons gestraf vir die onreg in die land, vir die gewettigde diskriminasie, vir apartheid om die ding op sy naam te noem” (165). Die onreg van wettige rassediskriminasie is natuurlik nog steeds met ons, maar word teen blankes gepleeg, gevolglik word dit nie deur oorverligtes soos Pakendorf veroordeel nie. Hy het dit eintlik voorsien: “Wanneer die wit bewindhebbers die dag ingeruil is op swart bewindhebbers en menseregte nog minder erkenning kry as tans, sal ons land egter nie meer ‘n ‘morele’ probleem vir die res van die wêreld wees nie … Ons moet self besluit wat geregtigheid is en magsdeling mag die antwoord wees – maar ons moet bereid wees om daaroor te onderhandel en nie voor te skryf nie” (166). In 1985 het Pakendorf by ‘n kongres van die Africa-America Institute in Washington DC “met stelligheid voorspel dat ‘n swart regering in Suid-Afrika in die vooruitsig was” (209).
Oor die Mfuwe-gesprekke skryf Pakendorf: “Die berigte het natuurlik Die Vaderland se posisie herbevestig as die mees uitgesproke Afrikaanse koerant, wanneer dit by die ANC en pleidooie vir gelyke behandeling vir alle mense in die land kom. Ook meer as byna alle Engelse koerante” (191). Oor die gesprekke self het Pakendorf in Die Vaderland geskryf: “Die ANC het sonder twyfel as menslik oorgekom, ver van die indruk dat hierdie net geharde terroriste is … Die ANC is nie koelbloedige barbare wat wit Suid-Afrikaners se koppe teen die spreekwoordelike wawiel wil stukkend slaan nie” (169) – eintlik ‘n lae hou, want die verwysing is na wat met Voortrekkerbabas na die moord op Piet Retief en sy geselskap gebeur het.
“‘n Stelsel van een mens, een stem in een land is vir die ANC onverhandelbaar. Die enigste saak waaroor onderhandel kan word, is hoe om dit te bewerkstellig” (180). Dan hierdie belangrike en korrekte inligting oor die ANC vyf jaar voor met grondwetlike onderhandelinge begin is: “As hulle praat, wil hulle praat oor hoe om die bewind oor te neem. Magsdeling, gesamentlike besluitneming, federasies … dit is nie deel van die ANC se politieke agenda nie” (169). “Dit gaan oor magsoorname, nie magsdeling nie. En om hulle doelwit te bereik, sal hulle geweld en bloedvergieting aanwend. Daaroor moet daar nie illusies wees nie” (170).
“Die ANC-standpunt is dat hulle sal voortgaan met die veldtog van geweld omdat dit ‘n metode is om die Regering onder druk te plaas” (179). Dan volg hierdie vermetelheid: “Die ANC glo dat hulle Suid-Afrika eintlik ‘n guns doen met hul veldtog van geweld. Sy lede is bereid om hulle lewens te gee ‘om ‘n wonderlike [!] Suid-Afrika te skep waarin almal [!] trots sal wees om burgers te wees'” (179-180). “Geregtigheid op politieke, ekonomiese en maatskaplike vlak [sal] vir alle mense tot stand kom” (183). “Die ANC is nie te vinde vir ‘n tydelike opskorting van hul veldtog van geweld om met die Regering te onderhandel nie … As die Regering ernstig is met sy hervormingsveldtog, sal hy nie daarop aandring dat die ANC geweld afsweer nie” (180). Is sodanige gewelddadigheid versoenbaar met Pakendorf se stelling dat die ANC nie “geharde terroriste” en “koelbloedige barbare” is nie?
Het FW de Klerk en sy onderhandelaars versuim om kennis te neem van wat Pakendorf in 1985 geskryf het of het hulle hulle eenvoudig nie daaraan gesteur nie? Tydens die grondwetlike onderhandelinge het die ANC volstoom en feitlik ongesteurd met sy terrorisme voortgegaan en die skuld op die regering se veiligheidsmagte of ‘n fiktiewe derdemag gepak. Nieteenstaande Pakendorf se duidelik uitspraak in 1985 het De Klerk voor en ná die 1992-referendum voorgegee dat dit tydens die onderhandelinge om magsdeling en nie om blanke magsoorgawe gaan nie.
Die owerheidsdiefstal van blanke eiendom deur ‘n ANC-regering is ook reeds in 1985 voorsien: “Daar is voorstanders van nasionalisering en onteiening van eiendom en maatskappye, en daar is diegene wat ruimte sien vir ‘n vorm van die vryemarkstelsel onder sentrale beheer” (170). Die sentralisering van politieke mag is kenmerkend van marxistiese state. “Daar moet ‘n mate van herverdeling van rykdom plaasvind … Tog sal private inisiatief ‘n rol hê om te vervul … Maar die ANC het min twyfel dat die kapitalisme verwerp sal word … Suid-Afrika is ‘n ryk land en die rykdom moet gedeel word” (181). “Die basis van die stryd is … die Freedom Charter” (182). Die nuwe Suid-Afrika sal glo nie soos die res van Afrika wees nie (181). In werklikheid word Suid-Afrika sedert 1994 al hoe meer ‘n tipiese Afrika-staat en dit is nie ‘n kompliment nie.
Laat in Pakendorf se 1985-verslag en onprominent kom Afrikaans darem aan die beurt: “Ons gesels oor die toekoms van Afrikaans. Die taal sal bly voortbestaan, kom die versekering” (173). Daar word nie gevra of gesê vir hoe lank Afrikaans sal voortbestaan nie en ook nie of ‘n ANC-regering Afrikaans sal bevorder nie. Maar dit is in elk geval dwaas om peil te trek op versekeringe wat deur die ANC gegee word.
In ‘n nawoord van twee bladsye – seker van die skandaligste twee bladsye in die annale van die Afrikaanse literatuur – skryf Pakendorf: “Met die land gaan dit redelik … Die howe funksioneer behoorlik [?], die media is sterk, en daar is beweging- en meningsvryheid [Sparrow? Momberg?]. Dis ‘n werklik demokratiese bestel waar ander partye as die ANC in die afsienbare toekoms ‘n regering sal kan saamstel. Natuurlik is daar groot probleme – misdaad, werkloosheid, swak onderwys, kwynende werksgeleenthede, ‘n korrupte en onbekwame spul regeerders. Feit [!] is egter dat diskriminasie op grond van ras weg is [!] – en dis nie korrek om hier na omgekeerde diskriminasie te verwys nie” (229). Pakendorf dink blykbaar daar is geen wraaksug van die swart kant af nie. “Regstellende aksie is nie eens naastenby, effens of omtrent, vergelykbaar met dit wat ons aan ander rasse in die land gedoen het nie. Goed, dit word verkeerd toegepas, maar noodsaaklik is dit wel. Al is dit net om die onreg van die verlede te help regmaak” (229). Dit is makliker om huidige onreg reg te maak en Pakendorf kan hom gerus eerder hiervoor beywer. Dan sal hy die blankes se kant moet kies en polities byderwets sal hy dit om die dood nie doen nie.
Pakendorf kom met dieselfde drogredenasie as Nelson Mandela: Na die Anglo-Boere-oorlog (ABO) is Afrikaners glo “boontoe … op die rug van ander, dat ons ons reg gebou het op ons onreg jeens ander. Maar tog het ons in die tagtigs, en gewis in die negentigs [magsoorgawe], die wonderbaarlike [!] reggekry: Ons het ons rug gekeer op die onreg en in ‘n vrye referendum in 1992 uit ons eie die mag oor die land opgegee – en ook die mag oor onsself” (230). Pakendorf weet sekerlik dat hy hier lieg. Die meeste ja-stemmers was bereid om ‘n mate van politieke mag aan die swartes te gun, maar daardie blankes was sekerlik nie bereid om hulle selfbeskikking op te offer in ruil vir die tirannie van die meerderheid nie. Die blanke kiesers is destyds deur FW de Klerk valslik onder die indruk gebring dat bv eie woongebiede en eie skole sou bly voortbestaan en dat niemand sy werk sou verloor nie. Ook dat die nuwe grondwet in ‘n opvolgreferendum aan die blanke kiesers vir goed- of afkeuring voorgelê sou word. Van hierdie plegtige beloftes het niks tereg gekom nie.
Oor die eerlose en oneerlike magsoorgawe in 1994 is Pakendorf liries. “Dít was ons Derde Vryheidsoorlog. Ons het hierdie een as oorwinnaars afgesluit – ‘n oorwinning vir die land, maar ook vir onsself” (230). Jonathan Jansen, daarenteen, beweer dat die Afrikaners in 1994 ‘n tweede keer verloor het; net soos in 1902. Die gevolge van 1990/94 (veral op lang termyn) is myns insiens nie minder destruktief as die ABO nie. Ons kan letterlik alles verloor en nie eens met ‘n verskroeide aarde bly sit nie omdat dit deur die owerheid sonder vergoeding van ons gesteel kan word. Hoe kan 1994 ‘n oorwinning vir die land (en die meeste van sy inwoners) wees as, anders as voorheen, agteruitgang, verval en wetteloosheid sedertdien kenmerkend van die land geword het?
Dan wend Pakendorf hom suiwer kwantitatief (soos die ANC) tot die verkleinering van Afrikaners. “Feit is eenvoudig dat die Afrikaner ‘n minderheid van die Afrikaanse gemeenskap uitmaak en ‘n nóg kleiner minderheid in die land – in so ‘n mate dat g’n niemand hom eintlik aan ons hoef te steur nie. Net so nou en dan, as dit kom by sake soos Afrikaanse skole, maak ons ons stemme dik en word daar geluister” (230). Glo Pakendorf werklik dat Afrikaners in 1992 vir boggerolstatus gestem het of is ons veeleerder uit ons toekoms verneuk? Oor Afrikaanse skole sal Pakendorf hom nie bekommer nie. Hy het sy kinders in Duitse skole laat opvoed. Soos ander oorverligtes vertroetel Pakendorf sekerlik minderheidsregte vir swart Amerikaners. Waarom nie ook simpatie hê met blanke Suid-Afrikaners aan wie geen groeps- of minderheidsregte gegun word nie?
Pakendorf borduur valslik voort: “Ons het ons onsself as’t ware uitrangeer. Ons is te veel die haan wat op sy eie mishoop staan en kraai – so ver van almal dat niemand dit hoor nie. Kyk maar net na die syfers [weer kwantitatief]: Uit elke tien mense wat Afrikaans as moedertaal praat, is een swart, vyf bruin en net vier wit. Maar as jy loer in die media, luister na openbare debatte, om jou kyk, sal jy sweer die Afrikaner is die somtotaal van die gemeenskap” (230). Wat die blankes en veral die Afrikaners alles tot stand gebring het (sowel kwantitatief as kwalitatief) word glad nie deur Pakendorf in berekening gebring nie. Hy skaar hom eerder by bv die onetiese terroriste en misdadigers wat deesdae magsposisies beklee.
“Voordat ons almal in hierdie gemeenskap nie saampraat, saamwerk, vir mekaar omgee nie, sal ons seggenskap oor onsself en in ons land nóg meer afneem. Ons gaan die vrugte van ons oorwinning [!] in die Derde Vryheidsoorlog laat vrot word, want te veel van ons het in ons diepste wese nie van die gedagte dat die Afrikaner ‘n uitsondering is, histories anders is, afskeid geneem nie. Ons is net nie genoeg toegewy aan die groter materiële en geestelike welvaart van al die mense in die land nie. So van alleen staan, sal ons nog vergaan” (230). Die suksesvolle en vooruitstrewende Suid-Afrika van weleer was ‘n uitsonderlike land waartoe Afrikaners onontbeerlike en uitsonderlik voortreflike bydraes gelewer het. Daar kan kwalik van Afrikaners verwag word om met dieselfde entoesiasme hulle vindingrykheid en kundigheid in ‘n bodemlose put te stort; des te meer as hulle deurlopend benadeel, geminag, misken en verguis word. ‘n Sterk saak kan daarvoor uitgemaak word dat Afrikaners op grond van hulle bewese positiewe bydraes beter as enige ander ras- of etniese groep behandel behoort te word. Die teenoorgestelde is egter die geval en Pakendorf vereenselwig hom daarmee.
Pakendorf het daarop aangedring dat sy koerant se beleid duidelik verlig moet wees omdat “ek nie anders kan wees as wat ek is nie” (214). In 1986 is hy weens sy politiek deur Perskor ontslaan (222). “Ek was net te krities, te ver van die norm” (222).
Naby Kroonstad het Pakendorf boere toegespreek en gesê hulle moet nie meer die onderskeid tussen “ons” en “hulle” maak nie. Almal moet “ons” wees. “In vraetyd staan ‘n boer voor in die gehoor op: Baie dankie, nou verstaan hy. Ons steel so baie van ons skape” (226).
Aan die Universiteit Stellenbosch (US) funksioneer die Departement Journalistiek sedert 1978. Piet Cillié was die eerste hoof, gevolg deur Johannes Grösskopf (die pa van Hein, die 1987-ANC-bomplanter), George Claassen (wat by die Waarheids- en Versoeningskommissie sy sondes bely en om verskoning gevra het) en sedert 2001 Lizette Rabe. Hieruit blyk die departement se sterk gebondenheid aan Naspers/Media24. Oudredakteur Hennie van Deventer roem daarop dat Naspers se koerante ‘n “sleutelrol” in die politieke en staatkundige hervorming gespeel het (Gabriël Botma, bron hier onder, Kindle 1228). Geeneen van Cillié se US-opvolgers sal hulleself ongekwalifiseerd Afrikaners noem nie.
‘…die vrees vir Afrikanerherlewing en -mobilisering nog nie heeltemal verdwyn het nie’ – Gabriël Botma
Sedert Chris Brink se aanstelling as US-rektor in 2001 het Rabe geblyk ‘n sterk ondersteuner te wees van die US-transformasiebeleid (met die gepaardgaande afskaling van Afrikaans). Sy was ook een van die voorbokke ten gunste van die postume toekenning van ‘n US-eredoktorsgraad aan die kommunis Bram Fischer (1149). Die Burger het die US in ‘n hoofartikel in sy kwaad gesterk met die stelling dat Fischer “‘n rolmodel vir alle tye, ook vir komende geslagte US-studente” is (1156). “Die Stellenbosse Afrikaner-establishment van die vroeë 21ste eeu [het Fischer] gebruik as simboliese gebaar om aan hulself en ander te bewys dat hulle anders as hul voorgangers dink en doen” (1162). Botma is dit klaarblyklik met Rabe eens oor Fischer, want hy noem hom ‘n Afrikaner en ‘n held en ‘n visionêr wat deesdae “aan die volksboesem gekoester word, terwyl [hy] in [sy] eie tyd verguis is” (1714).
Rabe het ‘n boek oor Rykie van Reenen gepubliseer (2011). Van Reenen het Steve Biko as nie ‘n breker nie maar as ‘n bouer gekarakteriseer (884). Daar is jaarliks ‘n Rykie van Reenen-genootskap in die departement beskikbaar, wat onder andere aan uiters linkse joernaliste, soos Hannelie Booyens (2011) en Willemien Brümmer (2012, ‘n agterkleinkind van CJ Langenhoven), toegeken is. Max du Preez en Adriaan Basson is van die spesialis-gasdosente wat daar optree. In Maart het die US ‘n eredoktorsgraad aan Du Preez toegeken. Dit is heel moontlik deur Rabe geïnisieer. Sy het tydens die gradeplegtigheid gemotiveer waarom Du Preez vereer word. ‘n Oud-US-student en ouddosent van hierdie departement, Herman Wasserman, is al aangespreek oor die “neerhalende manier” waarop hy “na die Afrikaner, sy kerk en sy kultuur” verwys (3054).
Die departement joernalistiek wil blykbaar graag eerder op Afrika as Suid-Afrika ingestel wees. Lesings word bv in die Mediafrica-gebou aangebied en vind aansluiting by Russel Botma se Hoop-projek, wat die marxis Paulo Freire se pedagogie van die onderdruktes as hoeksteen het. Een van die omstrede doelwitte van hierdie departement is om demokrasie (dus swart regering in Suid-Afrika) te bevorder; ‘n ideologiese manie wat kwalik akademies-wetenskaplik geregverdig kan word. Daar is immers baie soorte staatsvorme, elkeen met voor- en nadele.
Uit hierdie oord kom Gabriël J Botma se boek, Polemieke: Bekgevegte in Afrikaans (Kaapstad: Zebra Press, 2018, 200p, R240; Amazon Kindle $15,96). Die outeur is ‘n dosent in joernalistiek aan US. Hy was voorheen ‘n joernalis by Die Burger. Uit die teks en inligtingsbronne blyk ‘n sterk verwantskap met Naspers/Media24. Eintlik is die boektitel misleidend. Standpunte vir of teen ‘n onderwerp word nie werklik gestel en ontleed nie. Die teks oor veral die eerste drie onderwerpe (politiek, taal en kerksake) ontaard eintlik in selektiewe historiese oorsigte. Leopold Scholtz se boek, Kruispaaie (2016 – Praag 29.05.2016), dien dikwels as rigsnoer. Die (anglisistiese) frases “eienaardig genoeg” en “ironies genoeg” kom in oormaat voor; ook “as volg” pleks van “soos volg”. Die grofste flater is die verwysing na die United Democratic Movement (Bantu Holomisa se politieke party) terwyl die United Democratic Front (die binnelandse terreurbeweging van die ANC wat deur Desmond Tutu en Allan Boesak gelei is) bedoel word (1832).
Aanvanklik probeer Botma om sy linkse politiek in toom te hou maar sy woordkeuse, invalshoeke en seleksie van gevalle laat by die kritiese leser min twyfel oor die outeur se gesindheid. “Die sentrale vraag wat in hierdie boek ondersoek word, is hoe opspraakwekkende polemieke in Afrikaans en onder Afrikaners sedert die koloniale tydperk aangesluit het by die verhaal van die ontwikkeling, hoogbloei en val van Afrikanernasionalisme. Die boek staan krities teenoor ‘n dominante verhaal van Afrikanereenheid” (144). “Die opspraakwekkende polemieke ter sprake in hierdie boek is almal in Afrikaans gevoer, en in groot mate tussen lede van die groep wat as Afrikaners bekend staan. Veral weens apartheid het die term sinoniem geword met ‘wit, konserwatiewe’ mense, maar sommige historici bevraagteken hierdie konnotasie en voer aan dat ‘n meer ‘oop en inklusiewe’ gebruik daarvan in die geskiedenis bestaan het, met die implikasie dat dit ook in ‘n nuwe bedeling moontlik is” (167).
Deurgaans is dit asof die outeur hom buite die Afrikanerdom posisioneer. Hy is myns insiens deel van “die ongemaklike waarheid dat die vyande van die voortbestaan van Afrikanernasionalisme … nie buite die laer [!] te vinde [is] nie, maar aan eie boesem” (3017). Dit lyk asof Botma dink of hoop dat die tyd vir Afrikanernasionalisme en Afrikaners uitgeloop het, bv (hoogs oordrewe): “In die 1970’s het Afrikanernasionalisme reeds met mening begin verbrokkel” (403). In die laaste hoofstuk verwys Botma na Afrikaners as “die voormalige volk” (3213) maar vervolg “dat die vrees vir Afrikanerherlewing en -mobilisering nog nie heeltemal verdwyn het nie” (3253). Afrikanerskap berus “in groot mate op selfidentifikasie … jy moet ook self die etiket ‘Afrikaner’ omhels” (173). Dit is presies waarvan Botma homself weerhou. Lyndon Johnson het tereg gesê: “It is probably better to have him inside the tent pissing out, than outside the tent pissing in.” Dus, dit is beter om vanuit die tent (die Afrikanerdom) na buite te urineer (soos ek doen) as om van buite af in die tent in te urineer (soos Botma doen).
Hy haal Hermann Giliomee soos volg aan: “Is die Afrikanergemeenskap ‘n rasgebaseerde gemeenskap wie se taalstryd ondergeskik is aan die vestiging van blanke baasskap? Of is dit hoofsaaklik ‘n taalgemeenskap wie se maatskaplike identiteit gevorm is deur die stryd vir Afrikaans as openbare taal op gelyke vlak met Engels?” (179). Myns insiens is die Afrikanerdom sekerlik blank rasgebaseerd en gaan dit deesdae nie meer om baasskap nie maar eerder om selfbeskikking (wat in verskillende vorme moontlik is), met Afrikaans as die kern van ons identiteit.
Botma beweer dat die Afrikaner se wêreldjie ná apartheid in groot mate ingekrimp het “tot die spreekwoordelike kraal van selfverklaarde Afrikanerbelange” (319). Let op die woordkeuse: “kraal”, wat eerder met tradisionele landelike swartes as met Afrikaners geassosieer word. “Baie Afrikaners is weens apartheid skaam vir hul herkoms en geskiedenis, sonder dat hulle regtig weet hoe hulle aan die identiteit gekom het” (319). Daarteenoor kan gestel word: Baie Afrikaners (soos ek) was nog nooit skaam oor hulle herkoms en geskiedenis nie en skaamte is glad en geheel nie deel van hulle identiteit nie. Van buite word daar knaend gepoog om skaamte “oor die verlede” by Afrikaners te wek, maar sulke probeerslae is in baie gevalle onsuksesvol.
Polities byderwets skerm Botma: “Die wesenlike gevaar bestaan dat ‘n boek soos hierdie die persepsie sal versterk dat belangrike Afrikaanse polemieke hoofsaaklik onder wit sprekers plaasgevind het” (186). Blankes kry die skuld hiervoor: “Ten dele moet die rede daarvoor gesoek word in die politieke, ekonomiese, kulturele en sosiale magsoorheersing van wit mense sedert koloniale tye” (192). Dit kan deels darem seker ook aan die onaktiwiteit van nie-wittes toegeskryf word, waarin dislojaliteit jeens Afrikaans tot op hede ‘n groot rol speel. “Dit wil lyk of die versoening tussen wit en bruin, as en wanneer dit uiteindelik gebeur, moontlik nie in Afrikaans gaan plaasvind nie” (799) – hopelik ook nie in Kaaps nie. Erg oordrewe en valslik beweer Botma: “Afrikanernasionaliste het … die aandeel van bruin mense aan die ontstaan en ontwikkeling van Afrikaans ontken” (3196).
Ek hou van die term “oer-Afrikaners” wat Afrikaners terugdateer tot Jan van Riebeeck se tyd (203) en dus verder terug as Hendrik Biebouw (209), maar Botma noem dit ‘n “geromantiseerde weergawe”(313). Hy suggereer dat die begrip Afrikaner ‘n meer onlangse (en dus minder belangrike) “kunsmatige konstruk” (307) is wat nie verder teruggaan as die Groot Trek of selfs die Anglo-Boere-oorlog (ABO) nie. Botma plaas “ras” tussen aanhalingstekens (491), sodat dit volgens hom seker ook ‘n kunsmatige konstruk is. In die sosiale wetenskappe het dit gewoonte geword om werklikhede waarvan jy nie hou nie as konstrukte af te maak. In hierdie konteks word ook graag van “mites” gepraat. Botma verwys bv na “die apartheidsmite” (726) terwyl apartheid ‘n werklikheid was. Die “slagoffers” van apartheid kan nooit genoeg kla oor die “pyn” wat hulle aangedoen is nie. Botma assosieer apartheid met “banaliteite” (732), “stigma” (799), “gruwelike konsekwensies” (867) en “ontmenslikende gruwels” (824), wat impliseer dat apartheid nie bloot ‘n mite was nie.
Soos “ras” word “beskawing” (1981) en “volkswaardes” (2066) tussen aanhalingstekens geplaas omdat Botma voorbehoude daaroor het, bv “dat veral die Afrikaners voorgestel is as die groep wat ‘die beskawing na Afrika gebring het en die land getem het'” (2262). Die KKNK word ‘n “kerk- of boerebasaar” genoem (2410). Dinge wat vir Afrikaners “volksvreemd” aandoen (2320, 2615), vind heel moontlik guns in Botma se oë. Bok van Blerk se De la Rey-liedjie word as “‘n musikale soort laertrek” beskryf (2491). “Die ‘opbloei’ van etniese nasionalisme rondom ‘De la Rey’ [het] omtrent so lank geduur as wat ‘n popdeuntjie gewoonlik boaan die treffersparade bly” (2526). Rugby word beskryf as “een van die kultuurgoedere van die Afrikaner” (2620). Die aanhalings in hierdie paragraaf spreek boekdele oor Botma se negatiewe gesindheid jeens Afrikaners.
Botma hou nie van die ABO-benaming nie, myns insiens onder meer omdat hy nie van Boere/Afrikaners hou nie. Soos dit polities byderwetses betaam, gebruik hy ‘n meer inklusiewe benaming: “Sommige historici het begin verwys na die ‘Suid-Afrikaanse Oorlog’ om aan te dui dat nie net Boere en Britte daarby betrek is nie, maar alle inwoners van Suider-Afrika. Laasgenoemde is dus feitelik en polities korrek, hoewel sommige Afrikaners nie daarvan hou dat die Boere dan nie meer sentraal in die naam staan nie” (480). Daardie “sommige” is dieselfde soort mense as dié waarna verwys word toe die NG Kerk in 1857 besluit het dat weens”die swakheid van sommige” rassesegregasie in sy kerke toelaatbaar is (1653, 3236) – maar rasseskeiding is toe nie verpligtend gemaak soos linkse aktiviste graag te kenne gee nie.
“Sommige waarnemers meen dat die uitgerekte weerstand van die bittereinders onder die Boere in die Suid-Afrikaanse Oorlog die kiem [!] geplant het vir die latere ontwaking van Afrikanernasionalisme” (516). Leopold Scholtz “huldig die siening dat [hier]die oorlog ten grondslag lê aan die ‘keuse om ‘n volk te wees'” (522). NP van Wyk Louw het geskryf as “ons nie geveg het nie, sou die Afrikaanse volksgevoel van slapheid en feitlik van skaamte gesterf het, want wie behoort dan graag tot ‘n volk wat sy nek buig as dit nuttig is om nederig te wees” (529). Die woord “nederig” is sedertdien met “versoenend” vervang. In 1990/94 het die blankes/Afrikaners die stryd sonder slag of stoot verloor, maar die slapheid en skaamte kom die groepie Afrikaanssprekende onderhandelaars toe en nie die Afrikanervolk nie. Botma erken: Die “NP-onderhandelaars [het] oor kernbeleidskwessies, soos byvoorbeeld die plek en rol van Afrikaans en selfbeskikking vir die Afrikaner, die knie gebuig in latere onderhandelings met die ANC om ‘n nuwe grondwet te skryf” (1068).
Leopold Scholtz identifiseer “‘n aantal ‘kruispaaie’ of ‘Afrikanerkeuses’ in die 19de en 20ste eeu, om onder meer die volgende ‘probleem’ te ondersoek: ‘Het die moderne Afrikaner[s] dit in hulle om hulle eweneens nie by die nuwe werklikheid van die verlore heerskappy neer te lê nie en dit binne die praktiese beperkings in ‘n herwonne toekoms te omskep” (295). Ek het dit sekerlik in my en ek hoop dat baie ander Afrikaners dit ook in hulle het. Scholtz se “kruispaaie” het te make met “‘n keuse om tot stand te kom (om met ander woorde ‘n volk te word); en dan vir oorlewing te kies; om vir Afrikaans te kies; en vir die radikalisering van Afrikanernasionalisme; … en laastens, die keuse vir hervorming” (301). Myns insiens gaan dit vir Afrikaners nie soseer om ‘n volk te word nie as om hulle status as volk te herbevestig, om Afrikanernasionalisme in groter mate te heraktiveer en om die soort hervorming of transformasie (ook “dekolonisering” en “Afrikanisering” genoem – 1019) wat van buite af aan ons opgedring word, met beslistheid te verwerp.
“Die Britse regering se beleid van verengelsing ná die [ABO], asook ‘ekonomiese ellende’, het nasionalisme onder Afrikaners laat opleef” (529). Dit is nou weer sulke tyd. Vandaar my versugting dat Afrikanernasionalisme hergeaktiveer moet word. Ons “dubbele bestaanskrisis van staatsverval … en tweedeklasburgerskap” (542) is onvolhoubaar en sekerlik onaanvaarbaar. Botma hou egter nie van Scholtz se veronderstelling dat Afrikaners keuses het nie. “In die breë verskaf die ‘kruispaaie’ … ‘n goeie vertrekpunt … hoewel ‘n mens tog ongemaklik voel met die implikasie dat ‘keuses’ ‘n groot mate van beheer suggereer” (301). Hiermee gee Botma heel moontlik te kenne dat Afrikaners apaties moet gaan lê, dus moet berus in die onverkwiklike situasie waarin Afrikaners hulle deesdae sonder hulle toedoen en heeltemal onverdiend bevind.
Die vlakheid van Botma se kennis blyk uit die volgende. Hy haal uit ‘n 2008-bron aan waarvolgens Afrikaners “‘n verbeelde gemeenskap” is (325). “Die idee dat nasies of volke ‘verbeel’ word, beteken uiteraard nie dat dit onwerklik is nie, maar laat beslis die deur oop vir verskillende ‘verbeeldings'” (325). Hy het klaarblyklik nie nagegaan vanwaar die frase “verbeelde gemeenskap” kom nie. Dit verwys na Benedict Anderson se boek, Imagined communities (1983), waaroor ek voorheen geskryf het: “Imagined communities verwys bloot na die feit dat daar so baie individue in ‘n nasie is dat ‘n lid slegs ‘n beperkte getal van hulle persoonlik kan ken en hy van die res min, indien enigiets, weet. Indirekte inligting en verbeelding is nodig om ‘n voorstelling van ‘n nasie in sy geheel te maak” (Praag 10.02.2018). Die Afrikanerdom is daarvolgens nie in groter mate as ander ‘n verbeelde gemeenskap nie, maar dit is blykbaar wat Botma insinueer.
Die woordkeuse in die volgende drie aanhalings toon myns insiens dat Botma eerder negatief as positief teenoor die Afrikanerdom ingestel is. “Hoewel sommige 21ste-eeuse Afrikaners seker nog oor motiewe en simboliek van die Groot Trek opgewonde kan raak, het dit moontlik al heelwat trefkrag verloor in vergelyking met vorige generasies” (336, ook 449). “Die skimme van dié twee state [die Boere-republieke, ZAR en OVS] het in die volksgeheue verstar geraak as amper iets heiligs” (354). “Een van die sentrale Groot Trek-bakens in die vorming van Afrikanernasionalisme was die mistifisering van die gebeure op 16 Desember 1838 [die Slag van Bloedrivier]” (354).
Botma haal JD Froneman soos volg (goedkeurend) aan: Geloftedag as die Afrikaner “se strewe om as geroepe volk (indien dan nie uitverkore volk) ‘n staanplek, liefs afsonderlik, te kan inneem. Kortom, Geloftedag en die apartheidsideologie was/is deel van dieselfde paradigma” (366). In werklikheid was die Slag van Bloedrivier van Boerekant ‘n defensiewe handeling en die dankbare herdenking daarvan kan kwalik direk in verband met die omvattende regeringsbeleid van die Nasionale Party, waarmee daar 110 jaar later begin is, gebring word.
Gustav Preller het glo die Groot Trek “gepopulariseer” en “die geskiedenis gesuiwer en mites geskep wat Afrikanernasionalisme dekades lank beïnvloed het” (366). In soverre dit moontlik waar is, kan teëgewerp word dat die ANC tans in groter mate mites skep en die geskiedenis probeer herskryf op grond van sý geskiedenis; ‘n geskiedenis wat in werklikheid in baie opsigte skandalig gewelddadig en hoogs oneties en onmenslik is. Botma vind dit blykbaar wys dat die Nasionale Party-leiding met terroriste onderhandel het wat geweld in ‘n mondelinge belofte opgeskort maar nogtans onverpoosd daarmee voortgegaan het, want hy skryf: Lede van die NP se US-studentetak het “soos papegaaie die slagspreuk herhaal dat daar slegs met die ANC onderhandel kan word indien die organisasie ‘geweld afsweer'”(1037).
Daar word deesdae gekraai (bv deur Jonathan Jansen) oor die swartes as wenners en die blankes, veral Afrikaners, as verloorders in 1994. Maar die Boere mag deesdae nie meer as die wenners en die swartes, veral Zoeloes, as die verloorders by Bloedrivier uitgebeeld word nie. Botma hou klaarblyklik van Scholtz se polities byderwetse benadering van Geloftedagvierings en haal hom soos volg aan: “As ons die dag sien as ‘n viering van die Voortrekkers se militêre oorwinning oor die heidense en barbaarse Zoeloes, het dit geen plek meer nie. As dit gevier word as ‘n dag van verootmoediging voor God, as ‘n versoeningsdag, soos elke Sondag – dít maak sin” (429). Maar dít is ‘n vervalsing van die 1838-werklikheid asook die waarheid, want daar was toe en vir lank daarna geen sprake van versoening nie.
Die skeiding van skape en bokke word soos volg verwoord: “Die meer politiek korrekte ‘verligtes’ wat ‘n beheerbare mate van openheid, vernuwing en inklusiwiteit voorstaan, en die ‘verkramptes’ wat veel meer klem lê op ‘die volkseie’, en die geneigdheid tot afskeiding vertoon” (449). Direk hierna verwys Botma na “die ekstremistiese Boeremag [wat] ‘n staatsgreep beplan het” (449). Die betrokkenes is tot tronkstraf gevonnis. “Daarmee is ‘n reaksionêre element wat uit ‘n geromantiseerde weergawe van die Afrikanerverlede put om selfbeskikking met geweld af te dwing, voorlopig geneutraliseer. Die vraag is of ander Afrikaners, wat dikwels dieselfde mobiliserende retoriek gebruik, dalk in die toekoms geradikaliseer gaan word” (455).
Let op die aangepaste toepaslikheid in die hede van wat Die Burger in 1948 ná die Nasionale Party se verkiesingsoorwinning in ‘n hoofartikel gepubliseer het: “Hoe tuis voel ‘n mens hom nie weer in sy vaderland nie! … So was dit nie in die afgelope jare nie. Die nasionaalvoelende Afrikaner … het hom onwelkom, selfs onveilig in die land van sy vadere gevoel … Hy het hom dikwels ‘n onterfde gevoel, ‘n vreemdeling wie se erfenis in ander hande oorgegaan het” (817). Wat Afrikaners betref het die geskiedenis van vóór 1948 hom ná 1994 herhaal.
Botma maak hom weer (opsetlik) aan ‘n wanvertolking skuldig wanneer hy opmerk dat CJ Langenhoven se betiteling van Afrikaans as ‘n “witmanstaal” tot Langenhoven se “skande en skade” strek (1240). Wat Langenhoven gesê het, is dat Afrikaans “die enigste witmanstaal [is] wat nie onmiddellik oor die see kom nie” (JC Kannemeyer, Langenhoven: ‘n Lewe, Kaapstad: Tafelberg, 1995, p 269). Langenhoven se stelling is feitelik korrek. Anders as bv Engels het Afrikaans ‘n wesenlike plaaslik verworwe komponent. Langenhoven het nie gesê Afrikaans is uitsluitlik ‘n witmanstaal nie. Botma se sug na inklusiwiteit bring mee dat hy verkeerdelik “skande en skade” aan Langenhoven toedig.
In die 1860’s het die Afrikaners nog nie taalgewys in verset gekom nie omdat hulle (soos tans) “geïndoktrineer is om aan Engels as wêreldtaal die eerste plek te gee” (1306). Botma verwys na hoofregter lord JH de Villiers wat in 1876 voorsien het dat Engels die (enigste) toekomstige landstaal sal wees (1282). Hiervolgens het Wim de Villiers se duidelike voorkeur vir Engels historiese wortels in sy vangenoot. Volgens Scholtz “kan Afrikaans binne enkele dekades terug wees waar hy ‘n eeu gelede was – ‘n kombuistaal wat slegs tuis in die familiekring gepraat word, en dan boonop deurspek met geradbraakte half-Engels” (1605).
Maar Scholtz en al die lede van die Taalkommissie van die Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns, asook die WAT-redaksie en Afrikaanstaalkundiges en -letterkundiges is medeverantwoordelik vir hierdie situasie omdat die boodnodige veldtog vir Afrikaanstaalsuiwerheid nie gevoer word nie omdat polities byderwets geoordeel word dat bruin mense, glo die meerderheid Afrikaanssprekers, nie aanstoot gegee mag word nie. Nog minder is Scholtz en diesulkes bereid om Kaaps as brouseltaal openlik te veroordeel terwyl Kaaps die toekoms van ordentlike Afrikaans in erge mate beduiwel. Afrikaans kan reeds tereg beskryf word as die “afgeskaalde, gemarginaliseerde kleinood van ‘n minderheidsgroep” (1617).
“Met talle skrywers, digters en liedjiesmakers wat ‘vere’ voel vir die puriste, is Afrikaans [volgens F de Vries] ‘weer terug waar dit aan die begin van die 20ste eeu deur die nasionaliste agtergelaat is: ‘n lewende, tegemoetkomende kreools, wat uitermate grof sowel as verbysterend poëties kan wees'” (1624). Linkse aktiviste sal volhard met die valse aantyging dat Afrikaans ‘n kreoolse taal is. Volgens een verduideliking kan kreools “die vermenging van meer as een taal” beteken (HAT). Daarvolgens is Kaaps as brouseltaal kreools maar nie Standaardafrikaans nie.
Ek vind dit interessant dat die radioprogram wat tot 1985 Só praat die Boere geheet het en daarna Die taal wat ons praat (2244) deesdae Die tale wat ons praat (Sondagoggende na die 11-uur nuusbulletin op RSG) genoem word, waarskynlik veral weens die polities byderwetse koestering van Kaaps naas Afrikaans. Botma beweer dat bruin mense, “behalwe velkleur, so duidelik ‘n natuurlike deel van die taal- en kultuurgroep” van blanke Afrikaanssprekendes is (2787). “Dit is hierdie bruin Afrikaners wat geleerde taalstryders so graag naderhark om hul saak vir die behoud van Afrikaans by skole en universiteite te sterk” (2794). My standpunt is dat pleks van bruines in die taalstryd te betrek, Afrikaners eerder daarop moet aandring dat onderrig deur die medium van Afrikaans in skole en aan universiteite ten bate van Afrikaners aangebied moet word. Afrikaners is die lojaalste ondersteuners van Afrikaans en hulle het meer as enige ander groep tot die totstandkoming en uitbouing van Afrikaanse skole en universiteite bygedra. Om Afrikaner- en bruin kultuur ongekwalifiseerd eenders te verklaar, hou nie steek nie. Afrikaans is die kern van Afrikanerkultuur terwyl dit hoogs opsioneel in die kultuur van veral ontwikkelde bruin mense is.
Botma gee ‘n duidelike aanduiding van sy linkse politieke simpatie wanneer hy skryf: “Die woord ‘Orania’ [het] in die algemene omgang, en dit sluit ‘gematigde’ Afrikaanse kringe in, min of meer sinoniem geword … met onverdraagsame, bekrompe wit rassiste wat hul rug gedraai het na ‘versoening’ met swart mense” (1466). Botma sal nie beswaar opper teen baie swartes se onwilligheid tot versoening nie; nog minder sal hy openlik erken dat swartes rassiste kan wees. Maar Afrikaans het glo “rassistiese bagasie” (1472). Die Burger het dit verwelkom dat “kwetsende woorde” uit die 8ste uitgawe van die Afrikaanse woordelys en spelreëls (1991) verwyder is (1472). Sedert 1994 doen die Woordeboek van die Afrikaanse Taal (WAT) dieselfde (JC Steyn, Ons gaan ‘n taal maak, Centurion: Kraal Uitgewers, 2014, p 469). Onlangs het die hoofredakteur van die WAT, Willem Botha, op LitNet (28 Februarie) doelbewus valslik beweer: Die WAT “is ‘n omvattende Afrikaanse verklarende woordeboek wat Afrikaans in sy volle [!] omvang vaslê.” Ek het toe gereageer deur die aandag daarop te vestig dat die WAT polities byderwets gekuis word. LitNet het geweier om my reaksie te publiseer.
“Terwyl NP-ministers kort na 2 Februarie 1990 verklaar het dat die status van Afrikaans ‘ononderhandelbaar’ is, het gesiene Afrikaanse skrywers en letterkundiges soos André P Brink, Antjie Krog en Charles Malan verklaar dat hulle vrede daarmee gemaak het, en in sommige gevalle dit eintlik verkies en verwelkom dat Afrikaans sy amptelike status in ‘n nuwe bedeling verloor” (1490). “Tydens die eerste Kodesa-sitting in 1991 om ‘n onderhandelde skikking te bewerkstellig, het dit gou duidelik geword dat Engels die lingua franca in die nuwe Suid-Afrika gaan wees” (1496). Ton Vosloo se “vergesig van ‘n nuwe verenigde Afrikaanse nasie, indien die taal van sy ideologiese borsrok bevry en Afrikaanse skole vir bruin sprekers oopgestel word, is (nog) nie in die praktyk bewaarheid nie [?]” (1532). “Met dié dat Afrikaanse universiteite se dae blyk getel te wees, maar Afrikaanse skrywers floreer, is Afrikaans se toekoms dus tans in die weegskaal. Die feit dat dit grootliks in naam ‘n amptelike taal is, wek ook kommer, hoewel die Grondwet as rugsteun dien vir toekomstige mobiliseringsaksies om en in Afrikaans” (1630). In werklikheid is daar in die Grondwet geen rugsteun waarop peil getrek kan word nie, want die immer groeiende swart meerderheid kan al die bepalings daarin na willekeur verander. Hoe lou Botma oor Afrikaans voel, blyk aan die einde van die afdeling oor taal waar hy gewag maak “van die mate van [eerder: uitermatige/buitensporige] miskenning van die taal in die konteks van groeiende (swart) Afrika-nasionalisme” (1634).
Soos van Botma verwag kan word, word Steve Hofmeyr gestriem. Daar word verwys na Hofmeyr se “gewelddadige, onbeskaafde gedrag” (2405) en dat hy ‘n “middeljarige … selfaangestelde politieke kampvegter geword” het (2417). “Buiten uitdagende uitsprake oor Afrikaneroorlewing en -selfbeskikking, dikwels na aanleiding van plaasmoorde, het Hofmeyr ook aandag getrek omdat hy die gestigmatiseerde ‘Die Stem’, volkslied van apartheid-Suid-Afrika, ter afsluiting van sy konserte gesing het. Aanhangers het telkens emosioneel goedkeurend gereageer en hom in die openbaar verdedig teen aanklagte van opstoking en rassisme. Hofmeyr het ook dikwels betrokke geraak by bewegings om die saak van Afrikaners te bevorder, of om protes aan te teken teen gebeure soos die straatnaamsveranderings in Pretoria en die beskadiging en dreigemente van verwydering van sommige standbeelde van Afrikanerhelde soos Paul Kruger” (2423).
Dan Roodt se naam verskyn op die voorkant van die boek. Hy word ‘n “uitgesproke regse kritikus” genoem (1221). Hy het destyds ‘n webdomein in die naam van Max du Preez geregistreer. In ‘n hofuitspraak is hy gelas om dit aan Du Preez te gee omdat Roodt dit glo gebruik het om ‘n “smeerveldtog” teen Du Preez te voer (1228). “Twee kampvegters vir minderheidsregte, die joernalis en skrywer ZB du Toit en die aktivis Dan Roodt, [het] tot die openbare debatte bygedra” (1545). Roodt het “as regse aktivis ontpop deur [in 2000] die pro-Afrikaanse aksiegroep Praag te stig. In dié hoedanigheid was hy dikwels by omstrede aksies en polemieke betrokke” (1551). Tydens die apartheidsera is twee boeke van Roodt verbied (2162). Botma verwys in hierdie konteks (sinies) na “besorgdheid oor die lesende volk se sedes” (2181).
In 2005 het mense soos Max du Preez, Marlene van Niekerk en Michiel Heyns beswaar geopper omdat Roodt uitgenooi is om by die Woordfees op Stellenbosch op te tree. Hulle het gedreig om die fees te boikot (2428). “Roodt is beskuldig van ‘haatspraak’ en ‘rassisme’ en as [‘n] ‘gevaarlike en berugte’ skrywer beskryf” (2434). Tot haar eer het Dorothea van Zyl, die organiseerder van die fees, geweier om die uitnodiging terug te trek omdat Roodt “as ‘n skrywer en nie as ‘n aktivis nie” uitgenooi is. Volgens haar was die Woordfees nie bereid om as “sensor” op te tree nie en het sy ‘n universiteit tereg beskryf as ‘n “ruimte waar alle stemme gehoor kan word” (2434). Die waarheid is dat die US sedert 2005 demografies al hoe meer divers geword het wat studente en personeel betref maar dat ‘n diversiteit van idees nie deur die universiteitsbestuur aangemoedig of geduld word nie; eerder die teenoorgestelde. Wim de Villiers vereis dat almal op die kampus so entoesiasties soos hy oor transformasie moet wees. Transformasie gaan wesenlik om verswarting en dus verengelsing. Hoewel die Woordfees ideologies moontlik minder eng en voorskriftelik as die US is, word daar nie aan regses ‘n platform gebied nie.
In 2006 het Roodt “gebelgd” gevra “wie en wat [Koos] Kombuis is dat hy ‘hom kan aanmatig om sy uittrede uit die volk aan te kondig'” (2567). “‘n Insiggewende polemiek het in 2013 tussen twee Afrikaanse skrywers, Dan Roodt en Riana Scheepers, uitgebreek nadat laasgenoemde se ouers op hul plaas aangeval en aangerand is. Scheepers het agterna op Facebook verklaar haar ouers ‘was nie twee rassiste wat in ‘n wit toring gesit het nie’. Roodt, voorsitter van Praag, het in sy reaksie geskryf: ‘By implikasie sê jy egter dat “wit rassiste” verdien om aangeval te word, want jou ouers is dan nie sulke mense nie. Is dit korrek?’ Scheepers het daarop sy ‘insinuasies’ met ‘minagting’ verwerp. Sy het bevestig dat die aanval op haar ouers nie ‘n rassistiese insident was nie, maar ‘n ‘veragtelike kriminele daad’. Roodt het toe geskryf: ‘Indien dit slegs ‘n “veragtelike kriminele daad” was … waarom het jy jou verplig gevoel om aan die wêreld te vertel dat jou ouers “nie wit rassiste” is nie? Daarmee het jy tog self ‘n rassekleur aan die misdaad gegee'” (3099).
Botma lewer die volgende kommentaar: “Dié interaksie illustreer die ingewikkelde debat en dikwels onuitgesproke onderliggende emosies wat met plaasaanvalle gepaardgaan. Terwyl sommige Afrikanergroepe aangevoer het dat die aanvalle rasgemotiveer is en die stelselmatige uitmoor van wit boere behels het, het andersdenkendes, op grond van navorsing, verklaar dat dit meestal deel is van ‘normale’ misdadigheid in die land, en dat baie swart mense ook sagte teikens en gereelde slagoffers is” (3106). Botma skaar hom klaarblyklik aan die kant van hierdie navorsing.
Voorts word die mening genoem “dat daar dalk ‘n gebrek aam dringendheid by die regering is oor plaasaanvalle” (3119). Ook: “Die swartes wil die Afrikanerboer se grond vat” (3119) en “dat ‘n ‘eie vaderland’ vir Afrikaners die enigste oplossing vir plaasmoorde is” (3126). “Volgens die historikus JC Steyn in 2014 is sowat 2 000 boere sedert 1994 vermoor. Plaasmoorde is ‘n ‘teer saak’ vir baie Afrikaners, onder meer omdat ‘boere ‘n kardinale rol in die Afrikanergeskiedenis en -identiteitsvorming’ gespeel het. Die boer verskyn as ‘baanbreker’ in narratiewe, of as ‘heldhaftige vryheidsvegter teen die Britse Ryk’, en dan weer as ‘hardwerkende landbouer wat ‘n eenvoudige produktiewe bestaan maak, gewortel in ‘n treffende Afrikalandskap’, aldus Steyn” (3126).
Dan kom die ware Botma, wat hom aanvanklik polities probeer inhou het, aan die woord: “Wat hierdie geromantiseerde beeld egter buite rekening laat, is die koloniale en apartheidgeskiedenis van die gewelddadige inpalming van die land, dikwels ten koste van swart inwoners, en die skreiende ongelykhede wat daaruit voortgevloei het. Om die Afrikaner in idilliese isolasie op sy boereplaas te sien, is om met oogklappe na die werklikheid te kyk. Wat wel blyk uit die voortdurende polemiek oor plaasmoorde is dat dit terugverwys na ‘n deurlopende tema in die geskiedenis van Afrikaner-identiteitsvorming: die kwessie van die vrees vir uitdelging deur die ‘swartes'” (3133). In die laaste hoofstuk verwys hy na “die werklike of gewaande [!] stryd om oorlewing van die ‘volk’ en taal” (3145). Botma gee geen aanduiding dat hy plaasmoorde veroordeel nie; net so min as wat hy die afskaling van Afrikaans aan die US betreur. Hy is ‘n blanke Afrikaanse, ‘n Afrikaanssprekende Suid-Afrikaner, ‘n Afrikaan en heimlik seker ook ‘n wêreldburger, maar nie ‘n Afrikaner nie.
Botma het meer trek vir Nelson Mandela as vir bv Steve Hofmeyr en Dan Roodt. “Met die Wêreldbekertoernooi in 1995 het die charismatiese Nelson Mandela ná die dramatiese eindstryd die kroon gespan op sy meesterlike pogings om die geleentheid vir oorhoofse politieke doeleindes te gebruik” (2757). Dit is mooier woorde as wat Botma vir Afrikaners het.
Uit sy boek, Knowledge in the blood: Confronting race and the apartheid past (Lansdowne: UCT Press, 2009, 337p), blyk Jonathan Jansen se algemene benadering tot ideologie/politiek en in die besonder sy toepassing daarvan op die akademie. Wat in my bespreking (Praag 24 Maart) agterweë gebly het, is die opsigte waarin hierdie teks voorbrand maak vir sy 2017-boek (besonderhede hier onder). Die duidelikste aanduiding van waarnatoe hy neig, is in die volgende aanhaling gegee: “The single most important challenge they [white students] face to making it in the new South Africa is to move out of their white comfort zone and to embrace, not tolerate, their fellow human beings who, despite the accident of skin color, are in fact no different from them” (p 90).* Wat Jansen predik, is dat alle mense wesenlik eenders is, dat ras-, etniese en kultuurverskille geïgnoreer kan en behoort te word en dat hulle, wit en swart, mekaar (letterlik) moet omhels en dat daardie omhelsing (soos duidelik uit sy jongste boek blyk) gerus/liefs geslagsverkeer kan insluit. [* “There is no biological basis for race” (Jansen, 2017-boek, p 32) en “legislation made citizens white and therefore by exclusion non-white” (43).]
Jansen se passie is rasse-integrasie. Oor sy tyd aan die Universiteit Pretoria (UP) skryf Jansen: “The [education] faculty leadership [ie Jansen] appreciated and encouraged common learning spaces … including eating together. I must say that for me these were sometimes very difficult [eating] sessions. The white and the black students would, predictably, sit next to one another by race” (134). “In twelve years of deanship at two universities in South Africa, I found that the social patterns of students’ social lives were segregated by race and ethnicity even though they shared the same university campus … African students have their marked space on the campus, gathering in groups on the lawn in the same areas day after day. Afrikaner students have their spaces on the grass, as if someone had circled these areas for communal assembly. Colored students, without exception, assemble in much smaller groups but unmistakably have their familiar areas of congregation. Indian student groups are also unyielding to integration, at Pretoria especially, and with a trained eye it is easy to see from the dress of the young people concerned that Muslim students hang out separately from other students in the Indian community. And even though there might be one or two students of color in the white English circles of students, their spaces too are marked by the same language and ethnic affiliations” (135-136).
Oor sy tyd aan Durban-Westville University skryf Jansen: “I saw, for the first time, the real dilemmas of racial interaction, racial intolerance, and racial camaraderie among African and Indian staff and students. It was here that I found how race and ethnicity could be invoked by and among black [ie nonwhite] people for very destructive political interests. For example, being ‘African’ could be cited to demand privilege against ‘Indians’; being ‘Indian’ could be asserted to retain social distance from the ‘African'” (2). “African” en “Indian” word tussen aanhalingstekens geplaas want “the author uses the word ‘black’ to mean every person who is not ‘white’, since he does not acknowledge apartheid-era classifications op people by colour” (vi). Dit kom neer op ‘n ontkenning of ignorering van ras- en etniese verskille by nie-wittes (heel moontlik ter wille van politieke solidariteit). By blankes, daarenteen, tref Jansen ‘n skerp etniese onderskei tussen Engelssprekendes, wat hy redelik goedgesind is, en Afrikaners, wat hy kwalik kan duld. Anders as Jansen onderskei ek vier geykte rasgroepe: blank, bruin, swart en Asiaat.
“If there is one thing therefore that can be said about schools and universities in South Africa, it is that they are legally desegregated but socially segregated spaces. One reason for these stubborn patterns of racial association is that at the level of teachers and leaders, the same trends are to be observed; in other words, there is no adult modeling of alternative ways of being together among those deemed to be different … in each and every one of these [university] spaces, students are segregated by race. Nowhere is this more firmly defended than among the white Afrikaans students. I complained about this in order to gauge their [Afrikaner] reasoning. Their explanations: ‘But our cultures are different’; ‘We are more comfortable with our own kind’; ‘We have the same language’; ‘This is how we were brought up’; ‘Nobody should force us to be together …’; ‘Why is this a problem? It’s natural for people to be with their own'” (136). Jansen se standpunt is egter: “We needed to steer the students by example toward the goals of social integration that we had set for all our students” (214).
Na aanleiding van wat Jansen hier bo beweer, kan aangevoer word dat hy klaarblyklik die mate van eendersheid by mense oordryf. Hy verlang vrywillige rasse-integrasie, maar as dit nie gebeur nie wend hy hom tot gedwonge integrasie, soos hy by die UV-koshuise gedoen het. Hy erken dat ten spyte van statutêre desegregasie sosiale segregasie voortgaan. Enersyds dui dit myns insiens op die diepgewortelde, dus wesenlike, aard van mense; soort soek soort. Hierdie essensiële aard van mense wil Jansen op grond van sy misleide ideologiese ingesteldheid verander. Andersyds keer hy laat dit bars teen die aanduidings dat gedwonge integrasie klaarblyklik minder natuurlik as vrywillige skeiding is, want dit sal apartheid aan redelikheid laat wen terwyl hy apartheid nooit genoeg kan verdoem nie. Dat Afrikaners uitgesonder word as dié etniese groep wat die sterkste teen rasse-integrasie gekant is, beskou ek as ‘n pluimpie. Dit toon dat Afrikaners waarde heg aan wat hulle is en bereik het, al is daar by Jansen geen waardering hiervoor nie. Jansen kla: “It is hard to teach against ‘innate’ understandings of race secured in the minds and hearts of white students” (137). In hierdie verband maak hy egter nie beswaar teen swartes se benadering tot ras nie; ook nie teen sy eie aanhang van swart mag nie.
By die laaste middagete wat Jansen vir UP-studente aangebied het, het 10 swartes opgedaag en geen wittes nie. Toe kon hierdie elftal lekker gesels. ‘n Swart damesstudent sê toe: “I would really like to date some of those white boys” (138). ‘n Swart mansstudent voeg by: “I would really like to date some of the white girls on campus” (138). Dit was welkome water op Jansen se integrasie-sonder-grense meul. Aanvanklik was hierdie uitlatings “too much for my black consciousness state-of-mind” (138), maar hy herstel gou en komplimenteer homself: “As an experienced teacher stumped for a response, I again played for time. ‘Well’, I said to the now eagerly awaiting audience of ten young black adults, ‘tell me more'” (139). Volgens Jansen kla hierdie studente toe: “What was natural among college students, the act of dating, took on severe and rigid racialized forms. When dancing was organized between two or more koshuise, it was white students going with white students, and by language” (139).
“This criticism had little to do with dating per se and everything to do with the artificiality of social relations between black and white students. What would come completely naturally to young people, the act of dating, was the one firm line that nobody would cross on this race-divided campus. Nowhere was this racial distancing between girls and boys more acute than at the former Afrikaans universities. When I travel … to the English-speaking white universities, I would without fail notice interracial dating; though by no means widespread and common on the English campuses, it nevertheless existed and without the head-turning effects this would have on the Afrikaans campuses” (139). Dit is een van die opsigte waarin Engelssprekende blankes, volgens Jansen, beter as Afrikaners is.
“No knowledge has been more forcefully transmitted from parents to children before and after Apartheid than the knowledge of racial and ethnic purity” (139). “White South Africans can tolerate, to some extent, the ‘innocent mixing’ of black and white where the possibility of sexual relations is remote. But the most vivid image of racial fanaticism – black men and white women – remains a powerful knowledge in the memories of white South Africans” (167). Die “racial distancing between white women and the black dean [ie Jansen] would ease for some white women as they became comfortable with the collegial relationship and … overcame the sexual stereotyping of black men that formed part of the knowledge inheritance of white South Africans” (168). Nie-wittes is glo “more comfortable with open relationships across race and gender [than whites]” (191-192).
“A conditional pragmatism does not, however, mean lifting all the barriers to social interaction; it is conditional, also, in its embrace of the Other. These [Afrikaner] parents would resist any intimate social relations with black leaders [eg Jansen] or parents, and some would disown their children if, for example, a black lover was brought home. Many – though certainly not all – Afrikaner parents would frown on and discourage a black-white friendship, especially if it became known in their white neighborhood and among their white friends. Teaching and leading [!] their children on the university campus is one thing; sharing homes, lives, and loves is another” (241).
Jansen beweer: “Every year I would encounter at least one heartfelt story from a black student and a white student who had found love together. They know this is something I admire and applaud as a completely natural consequence of what happens when people interact with one another on the basis of a common humanity, rather than in response to racial essences that trap their emotions and constrict their thoughts” (228). ‘n Blanke vrouestudent het glo gesê: “I love Thabo … The problem is that if Dad finds out, he will kill me … If we go all the way, and ignore my parents, I will be thrown out of my home and will lose all my family; my parents will disown me, I just know that” (228).
“It is difficult to explain the depth of emotional stress that I experience when I encounter such tragedy. Here the bare bones of human wholeness (in the loving students) and human tragedy (in the disapproving parents) are revealed at the same time. In these repeated stories, two knowledges clash: the knowledge of the past and the knowledge of the future. As a leader [!], what do you say? Fortunately, by the time I got to Pretoria I had as academic leader [!] and university teacher encountered similar difficulties among South African undergraduate students [at Durban-Westville University] who defied boundaries – Muslim and Hindu students, African and Indian students, Muslim and Christian students” (228-229).
“The natural response is to want to encourage the students, to tell them to follow their hearts, to hail them as a necessary generation that will need to break the madness of segregation and the persistence of bigotry. At the same time, such a response must alert students to the very real consequences of isolation and dispossession, an often unbearable loss for any human being and especially for those coming from closed cultures where the affection and endearment of loved ones mean so much to their sense of community, purpose, and direction in life. In the end, I found that the only meaningful role for leadership [ie Jansen] was to affirm the courageous actions of young people and outline the positive and negative consequences of their decisions. In the end, however, it is their decision” (229).
“In a racially divided community, it makes no sense for leaders to teach about multicultural education or espouse values of interracial community if their daily lives do not demonstrate the living out of such commitments” (273). In sy jongste boek word dit duidelik waarom Jansen so fanaties behep met seks oor die wit-swart kleurgrens is. Ook in hierdie opsig beskou hy homself ongetwyfeld as ‘n navolgenswaardige leier of pionier.
Making love in a war zone
Jonathan Jansen en sy blanke vrou, Grace, wie se ouers haar volgens hom verwerp het.
Jonathan Jansen se jongste boek is, Making love in a war zone: Interracial loving and learning after apartheid (Johannesburg: Bookstorm, 2017, 224p, R300; Amazon Kindle $21,65). Op die eerste bladsy van die teks word drie keer na Afrikaans verwys (p 7). Hoofstuk 1 begin met verwysing na landdros AH de Wet wat ‘n ontugwetsaak hanteer (27) en “the iconic photograph of the peeping magistrate in the Apartheid Museum” (31). Soos gebruiklik is Jansen daarop uit om Afrikaners en Afrikaans af te kraak. Op die buitekant van die boek word doringdraad uitgebeeld. Die inleiding begin met ‘n beskrywing van ‘n insident waarin die “swart” Jansen met ‘n wit vrou (“my fiancée” – 10) in sy motor deur ‘n polisieman voorgekeer word. Die bedoeling is om ‘n toepassing van die Ontugwet uit te beeld. Hierdie paartjie het daarna getrou en tydens hulle wittebroodsreis was daar nog ‘n beweerde ras-insident, hierdie keer in ‘n restaurant in George. Dit bied aan Jansen die geleentheid om na PW Botha as “apartheid’s bulldog” te verwys (10). Sy troue hou vir Jansen in “the memory of personal pain about rejection and reprisal by one side of the family for being the darker-skinned partner in a serious relationship. My father-in-law did not show up for the wedding. My future wife had to leave her family home the moment we asked permission to ‘go out’ together” (20).
“This kind of harassment became routine for us as a dating and now married couple, but it was nothing compared with the thousands of people whose lives were destoyed by the separation of families and the denial of love. I would discover some of these tragic family stories in the Section 5 Chronicles, an archival research project for this book in which I invited members of families broken up by apartheid’s race laws to deposit their stories. Section 5 refers to that section of the Population Registration Act (5), which allowed persons to change their racial identities based on ancestry, appearance and acceptance by the community” (10). Jansen se navorsing is uiteraard daarop ingestel om apartheid te diskrediteer. Soos die voorsitter van die UV-raad tereg aan Jansen gesê het: “You seem to have an obsession with that [racial integration and interracial dating and marriage]” (13). Maar die drie voorbeelde van ongeverifieerde (soos by die Waarheids- en Versoeningskommissie) stories wat Jansen aanhaal, lewer nie veel op nie. Jansen se gevolgtrekking is egter: “These three extracts from the archive are illustrative of the pain and confusion caused by ripping families apart by virtue of the race-classification laws of the time” (10). “While the rest of the world started to move away from an obsession with legalised racial discrimination, the South African state bedded down with a definitional madness that would make it a laughing stock among civilised nations” (36). Rassediskriminasie word sedert 1994 met hernude ywer voortgesit, maar in sy nuwe gedaante (bv regstellende aksie) geniet dit die heelhartige steun van Jansen.
Wat Jansen glad nie in ag neem nie is eerstens dat die destydse rasklassifikasie tot op hede in die praktyk voortbestaan en dat dit tans by uitstek ter benadeling van blankes ingespan word. Ook dat dit tans, soos Jansen erken, ter bevoordeling van “black people in general and Africans in particular” gebruik (eintlik misbruik) word (2009-boek, 29, 287). Tweedens toon die deurlopende moontlikheid van herklassifikasie hoe menslik die destydse beleid, ten minste in hierdie opsig, toegepas is. “Those who saw the gap applied for reclassification; few were denied” (2017-boek, 13). Jansen dink egter daar was geen menslikheid in hierdie wetgewing nie. Die wet op gemengde huwelike en die ontugwet “were applied with a vengeance on South African society” (43). Derdens is dit hoofsaaklik in die geval van bruines (“presumably racially mixed”* – 36) dat herklassifikasie soms nodig was, soos duidelik in die tabel (38) aangetoon word. “Race was therefore very fluid” (39). Dit is omdat rasklassifikasie in die geval van blankes, swartes en Asiate maklik is, maar in die geval van bruines is dit moeiliker omdat bruin almal insluit wat deur daardie drievoudige rassif geval het. Dit is die essensie van wat Marike de Klerk oor bruines gesê het. Anders as Jansen dink ek nie dit was die uitdrukking van “racial disgust” nie (46). Vierdens weet Jansen (soos ek) eerstehands dat ‘n ligte velkleur op bv die kampus van die Universiteit van Wes-Kaapland (UWK) in die apartheidsera baie meer gesog as ‘n donker velkleur was. Noudat die bevoordeling omgekeer is, noem ontwikkelde bruines, soos Jansen, hulleself by voorkeur swart, maar wit bly die norm waarna heimelik gestreef word; dermate dat Jansen erken dat vir ‘n nie-witte om met ‘n blanke te trou (sosiaal/kultureel) opwaartse mobiliteit is (32). Sosiaal is daar ‘n gevestigde hiërargie: wit, Asiaat, bruin, swart, met ‘n nie-wit student “dating a white person as ‘the ultimate status symbol'” (51). “Loving down” vind in bv die volgende drie gevalle plaas: “white to black or coloured to African or Indian to black” (32).
[* “Mixed race (meaning coloureds) implies the existence of pure races, a racist assumption” (45). Jansen ontken die werklikheid van rasse, wat meebring dat hy nie kan verklaar waarom sowel die NP- as die ANC-regering die bevolking hoogs effektief in dieselfde vier rasgroepe verdeel nie. As absoluut suiwer rasse nie (meer) bestaan nie, sou dit in die praktyk steeds moontlik wees om redelik suiwer rasse (of etniese groepe) van erg gemengde rasse of (etniese groepe) te onderskei.]
“People continue to drift towards homogenous groups (their own race) when there is absolutely no [!] reason to do so” (14). Jansen gee hier voor dat hy die rasionele element in ‘n see van irrasionaliteit is. In werklikheid is dit verstaanbaar waarom bruines, in soverre die groep ‘n nie-homogene ras is, (biologies) minder groepsgebonde as die ander drie rasgroepe is. Bruines kon wel poog om kultureel in groter mate groepsgebonde te wees. Tydens apartheid was daar tekens van ‘n ontluikende eiesoortige bruin kultuur op bv die UWK-kampus, wat duidelik van blanke, Indiese en swart kultuur onderskeibaar was en steeds is, bv Afrikaans is die essensie van Afrikanerkultuur terwyl dit opsioneel vir (ontwikkelde) bruines is. Hierdie biologiese nie-homogeniteit bring mee dat bruines meer as die ander drie rasgroepe geneig is om seksueel oor die rastou te trap.
“You are more likely to love across the colour line if you are English-speaking rather than Afrikaans-speaking; or if you are coloured by designation rather than African; or if you are Christian rather than Muslim or Jewish or Hindu. There are class distinctions; you are more likely to love without boundaries if you are middle class rather than poor. And there are generational variations; younger couples are more likely to date and marry across lines of race and ethnicity than was the case with their parents” (14). “Within all these variations there are those individuals who break the trend, who stand out [eg Jansen], who defy expectation and who love whom they like” (15). Hy verwys na hierdie geval: “The husband is [an Indian] Muslim, and he married a Hindu woman, while their Indian daughter went on to marry a Jewish boy. This is rare in South Africa or anywhere else in the world, for that matter. Theirs are, no doubt, stories of hope” (15). Hoop op wat? Sulke “intimate couples … signal hope for social transformation” (206). Niks word gesê oor hoe gelukkig mense in hierdie soort verbintenisse is nie maar “interracial married couples have higher rates of divorce in countries like the USA” (210). “Who are the people who defied laws (then) and who defy convention (now) to create these kinds of unions with all the costs involved?” (15). Die samelewingsnorm is anders: “You love within your race, ethnic group, religious community and sexual affiliation” (16).
Jansen vind sy eie gedrag lofwaardig. “I have always been drawn … to … those who lived against the grain of public expectation” (54). “I have always been drawn to people who dwell in the borderlands … Baanbrekers … pioneers. These are people who refuse to be defined by social norms or constrained by historical patterns of association … Border-crossing people” (16). Dus oor-die-tou-trappers, selfs skoorsoekers. Ek sê nie sulke gedrag moet verbied word nie. Maar diesulkes kan gerus besef dat seksuele aktiwiteit wat ras- en etniese grense misken, uiters riskant is. Die huwelik is ‘n problematiese onderneming, wat kwalik ten goede deur grondige kulturele verskille beïnvloed kan word. Wanneer Jansen, oorbewus van sy gesagsposisie as dekaan of rektor, interrassige seksuele aktiwiteit aanmoedig, kan hy gerus in groter mate die jeugdigheid en gebrek aan insig van die studente in ag neem en ook die voorkeur van hulle ouers, wat meesal (dalk altyd) in groter mate as Jansen hulle belange op die hart dra.
In sy 2009-boek het Jansen heelwat ten koste van UP te sê. Noudat hy daar weg is, kom hy met kritiek op UV. US is seker volgende aan die beurt. Hy noem UV “the Mississippi of South Africa. Rural, argricultural, insular, religious and conservative, this is not a place for breaking out” (17). “In this part of the country the practice of racial exclusion continues as if nothing happened after 1994″ (192). “As in other parts of the world – such as the American South, with its history of slavery – region matters in terms of the intensity of reaction to interracial relationships. It quickly becomes apparent in the interviews that Bloemfontein is such a place, part of the very conservative Free State, compared with other regions of the country … It was one of the Boer Republics, so that distinction offers some explanation when compared with the more liberal Cape and Natal provinces of those days … in the rural Free State, the majority of white-owned farms remained beyond the reach of transformative forces … Children trapped inside these racial enclosures, where relations of white masters and black labourers continue undisturbed, would emerge into urban university life and find the transition disorienting. They lacked the competences to adjust to the Bloemfontein campus, where equality of relations was now required as a matter of policy and practice” (188).
“Just as Mississippi is sometimes referenced as a metaphor for race, racism and negative race relations in American literature and public imagination, so too the Free State has come to signify a place of racial conservatism in South Africa” (23). Jansen se weersin is geaktiveer deur “the long history of Afrikaner republicanism dominating the region” (18). In die Vrystaat kry jy nie boere en werkers nie. Nee, dit is glo “white farmers and impoverished black farm labourers” (18). “Racism would often express itself in muscular form, led by [Afrikaner] men who found ready resort in weapons and who routinely [!] abused black farm labourers … overgrown* men in tight khaki clothing … brutalising, sometimes killing, black men” (19). [* Jansen is self oorgewig met ‘n hangpens.]
Daar was “mean racial policies”, soos dat Indiërs nie eens in die Vrystaat mag oornag het nie. Die rede hiervoor was glo “protecting the Boers from competition” (18). Die Bloemfonteinse Afrikaanse koerant, Volksblad, wat kritiek op Jansen gelewer het, word “a racially venomous mouthpiece” genoem (18-19). Waarmee kan hy Afrikaners verder slegsê? “In Excelsior … White Afrikaans middle-class men came for their jollies. Businessmen, politicians and dominees sought interracial sex with black women until the news leaked and the police arrested the black women. Shame fell on the white men, punishment enough … For this book I was not, however, interested in transactional or opportunistic sex but in romantic love and the close bonds of friendship across the invisible but very real colour line that exists to this day” (19).
Die Reitz-voorval is ongetwyfeld die gebeurtenis waaruit Jansen die meeste slaankrag teen Afrikaners geput het. “There is now a growing research [!] literature on the subject of Reitz, the shorthand reference to the racial abuse [!] of black workers by white students. Reitz was the white male residence where the atrocity [!] occurred” (60-61). In geen normale samelewing sou die veroordeling van wat heel moontlik onskuldige studentepret was sulke buitensporige afmetings aangeneem het nie. “Four white students racially [!] abused five black workers” (52). Hoekom? Want dit is ‘n geval van “one of … the white boys appearing [!] to urinate into food that they then gave to the unaware workers to ingest. When a video of this utterly reprehensible event leaked onto social media, the level of anger from all quaters was unprecedented in the history of South African universities [!]. How could young whites born after apartheid do such horrific [!] things to black people?” (52). Let op tot watter verregaande gevolgtrekking kom Jansen op grond hiervan: “This was a rebellion against interracial residences on a formerly white campus. The very idea of such racial closeness, let alone intimacy, was enough to draw out such violent [!] hatred” (52).
“What brings me to this study … is not lingering pain” (oor sy ervaring van sy eie interrassige verhouding en troue) maar “intellectual curiosity … The first objective of this book is therefore scholarly” (20). ‘n Ander “objective is a political one, and that is to deepen our democracy through the project of nation-building and human togetherness” (21). Tydens apartheid was daar “a nation-building purpose to sex and marriage legislation” (42). Jansen dink dat rasvermenging deesdae dieselfde doel kan dien. Die ideaal is glo om “a more just and equal society” te bou (21). “South Africa might have stood out among nations for ‘its morbid fear of miscegenation unparalleled in intensity anywhere else in the world’, but it was certainly not alone in its obsession with interracial intimacy. In fact the two most notorious race-regulating regimes of the twentieth century were South Africa and the United States” (30). “Reprisal as a practice was an everyday experience in race-obsessed regimes such as the USA and South Africa” (189).
“It was not only words that kept interracial intimacies invisible and interracial marriage so rare in the colonial period, under apartheid and in the democratic period … ‘mixed marriage’ was so visible that social ostracism could be relied on to keep such desires in check” (46). “At the root of the continuation of a practice of racial discrimination is the retention of categories of distinction in the way human lives are regulated in the present, eg South African’s insistence on talking about citizens as belonging to ‘population groups’ … namely white, coloured, Indian and African” (47). Jansen ontken halsstarrig die opvallende werklikheid van ras. Hiervoor blameer hy Afrikaners as die hoofsondaars. “The key institutions rendering white separateness and white standards of behaviour normative remain largely untransformed from apartheid to democracy – the white Afrikaans families, schools and churches” (47).
Oor die drastiese vermindering van Afrikaanse skole en die verdwyning van Afrikaanse universiteite (waartoe hy doelbewus ‘n daadwerklike bydrae gelewer het) kla Jansen nie. Hy wil van rasgeïntegreerde skole en universiteite kweekplekke van onder meer interrassige seksuele verkeer maak. “The desegregated white English schools … offer much greater chances of interracial intimacy … such breakthrough relationships hardly ever happen … in the still largely segregated white Afrikaans high schools” (49). “Undoing oppression in dangerous and divided communities requires bringing together the perpetrators and the victims in the same dialogic space. This means there is diminished opportunity for such a dialogic encounter in segregated classrooms” (2009-boek, 260). Volgens Jansen moet dit nie by gesprekvoering bly nie. Veel groter interrassige intimiteit is sy ideaal. Wit en swart op dieselfde kampus is nie genoeg nie. Ook nie wit en swart in dieselfde koshuis nie. Nee, hulle moet kamermaats wees (2017-boek, 48). Die “hostile reactions to the very idea of shared spaces for living and learning has to do with attitudes ingrained in the hearts and minds of young white South Africans” (48). Jansen het sy posisie as rektor misbruik deur nie net die koshuise op ‘n wit-swart 50%-50%-grondslag tot rasse-integrasie te dwing nie, maar ook om ‘n verpligte indoktrinasiekursus vir alle voorgraadse UV-studente in Jansenisme in te stel. Maar: “A short course in the core curriculum or an occassional speech on a university platform was not going to disturb ingrained knowledge about race, racial purity and racial segregation – let alone interracial intimacy” (48).
“The more black students coming into a residence, the more white students would leave … the racial integration on campus would spark the development of private white Afrikaans residences around campuses such as in Bloemfontein” (53), Selfs dit will die wraaksugtige Jansen nie aan blankes/Afrikaners gun nie. “I had exposed in the media a student accommodation advertisement in the local Afrikaans newspaper for ‘non-affirmative action Christian women’; the words ‘white women’ would have sufficed and yet those very words reflected the language of South Africa’s white-supremacist history” (53). Maar is Jansen se gedrag nie dalk ‘n toonbeeld van swart heersugtigheid nie; dat alles moet voldoen aan die vereistes wat hy ingevolge sy swartmag-ideologie stel? “In the English universities there were no deep attachments to residential tradition as among their Afrikaans counterparts, with the result that all-white residences would eventually become all-black residences at institutions like Wits and UCT” (53). Hiermee word ‘n onreg teenoor blanke studente gepleeg, maar daarvoor het Jansen geen sensitiwiteit nie. Terselfdertyd toon hierdie verwysing na twee histories blanke Engelse universiteite dat (anders as wat Jansen graag voorgee) blanke Engelse studente, wat ras betref, nie soveel “beter” as Afrikanerstudente is nie.
“My campus lectures or public speeches urged integration rather than segregation” (48). Rasgeïntegreerde onderwysinstansies help ook met die vervulling van Jansen se ander wens, naamlik die vernieting van Afrikaans as onderrigmedium, want namate die swart komponent van skoliere en studente groter word, word die instansies al hoe meer eentalig Engels. Sowel Jansen as Russel Botman het hulle uitgespreek teen aparte Afrikaanse en Engelse klasse omdat dit nie rasse-integrasie bevorder nie. Integrasiepolitiek is vir diesulkes belangriker as die behoud van Afrikaans asook akademiese oorwegings soos moedertaalonderrig.
Deel van Jansen se navorsing vir hierdie boek was om ‘n video-onderhoud met elk van 10 UV-studentepaartjies te voer (16). Hulle is “deliberately mixed in terms of relationship status” (54). “What these very different couples have in common is that one member of the pair is black [ie non-white] and the other is white” (55). Wat hulle gemeen het, is dat almal in 1994 of later gebore is en gevolglik “born frees” (46) of “Mandela’s children” (50) genoem word. Foto’s van al die paartjies word in die boek by die teks van hulle onderhoud gepubliseer. In al die gevalle word eers die een en daarna die ander lid van die paartjie aan die woord gestel. Hier onder doen ek dieselfde. Oor die gepubliseerde teks van die onderhoude sê Jansen: “The editing was limited largely to matters of grammar, fluency and relevance” (218).
Wat lengte betref is hierdie rubriek ‘n dubbeldoor; ‘n “double whammy,” soos die Amerikaners so graag sê. Lesers wat tyd wil/moet bespaar, kan die volgende tien paragrawe – waarin die gevallestudies bespreek word – oorslaan en direk na die gevolgtrekkings gaan.
Die eerste paartjie is Afrikaanssprekend: ‘n wit predikantsdogter en ‘n bruin dame. Die blanke sê: “When I was in high school I had this best friend, a black guy, and my parents actually told me, ‘You know what, if you were to date we would not have a problem'” (65) Sy sê ook: “You can always learn something from someone if you can just open yourself up to any experience. I think a lot of Afrikaans people limit themselves. They want to stay in their comfort zone” (66). Haar bruin vriendin vertel: “My dad is the one that encourages anything for us. But for my mom, when you date a black, it’s traditions and it is this and it is that … I think they would welcome a white guy more than they would a black guy” (70). Hierdie paartjie is behep met uitdagings (“challenges”). Albei kom uiters vlak oor, maar dit kan te wyte wees aan die onderhoud wat in Engels gevoer is. Die teks lees moeilik, gevolglik het ek ontsien om die res van die boek te lees, maar die ander onderhoude lees makliker. Jansen hou van hierdie paartjie: “They … worked closely together to solve difficult problems of [compulsory] racial integration and the transformation of especially formerly white men’s residences on campus” (63). By hierdie paartjie is dit ‘n geval van vriendskap. Daar is by hulle blykbaar geen sprake van ‘n interrassige seksuele verhouding nie. Van hierdie bruin student word later gesê: “[She] was dating a black African man at the time of writing” (180). Die verskil-ontkennende Jansen kom vervolgens tot ‘n gevolgtrekking wat hom pas: In hierdie “unusually close relationship … their respective ‘cultures’ are anything but different” (180). Volgens Jansen ontwikkel hierdie blanke vrou “a keen moral understanding of what is right and what is wrong, atypically without any sense of racial-group loyalty” (180). “That capacity for unaffiliated judgement of what apartheid society would regard as ‘your own people’ comes from belonging to a decent family” (181). Die militante pro-swart Jansen het myns insiens in hierdie konteks seker nog nooit self die “capacity for unaffiliated judgement” geopenbaar nie.
Die tweede paartjie is ‘n Engelse blanke man en ‘n bruin Engelse vrou. Die man sê: “I never really was taught, you could say, to see colour” (78) maar hy het tog opgelet: “At school you would never see a white girl dating a black guy … the only exception … my Asian friends … could date white girls, black girls, and coloured girls” (79). “My mom is very relaxed about everything” (81). Hy vertel haar: “‘I am dating a girl of colour’, and then she was like, ‘luckily she is not black’. … she was just thinking from a culture perspective; there is a big culture difference” (81). Hy sê: “I think subconsciously it’s engraved into all white people … that you are better, you are superior … You will obviously never get rid of racism” (81-82). “That type of engraving that occurs over the years creates the stigma and the stereotype” (83). “We are all human. We share that humanity … I don’t enjoy the typical Afrikaner perspective … in my faculty … we have all white people sitting on one side of the class and all the black people on another. I used to sit by the black people because I am English [!]” (83). Sy bruin vriendin vertel: “My father would say he was not white, he was flesh, or he was brown … when I was in high school the first guy I dated was Chinese. Then I dated a Greek guy” (85). “When I was in my first year I dated a very, very Afrikaans guy … he got kicked out of the house for dating me. I was in my first year and he asked me to marry him and I ran away” (86). “My father … would always tell me, ‘You don’t have to feel like they are better than you in any way. You are not different from anyone'” (87). “My mother was just like, ‘… you’re an educated woman from an educated family'” (88). Hierdie bruin student voeg by: “There were people who really went through a tough time, and most of them were the black students, especially in residences. Either they were completely ignored by everyone or everyone stayed friends in their groups” (89). Hierdie paartjie het bereik wat Jansen so hartstogtelik begeer. Daar is ‘n brood in die oond: “there is a baby on the way” (88), “the first child born out of a loving relationship” (193).
Die derde paartjie is ‘n blanke Engelse dame en ‘n swart man gebore in Lesotho. Hierdie vrou sê haar ouers is baie liberaal. Haar pa woon in Kaapstad en haar ma in Durban. Sy besef haar vriend “is a different race … I think initially my mother’s response was how my dad was going to react … I am very close to my mom” (94). Die mansvriend het ‘n enkelma wat in Pretoria woon. “My mother is very liberal” (97). Hy was van die begin af in tradisioneel blanke skole. “I didn’t even know what racism was until I got to Grey. Grade 8 was a big culture shock, having to learn Afrikaans and actually seeing how different people are. As time went from Grade 8 to Matric, you would see even the Afrikaans people who were not necessarily racist but very conservative” (95). Hy het sy vriendin “through mutual friends” ontmoet (96). “It got serious a year later … She made the first move” (96). Dit is na hierdie man wat Jansen verwys wanneer hy skryf: “With one exception, all of the students in the couple pairs are light-skinned to varying degrees” (196). Hierdie verhouding is nie volgehou nie. Hierdie dame “now dates a different black student” (210).
Die vierde paartjie is mediese studente, ‘n Indiërvrou en ‘n blanke Engelse man. Hulle is “romantic partners” en daar is die “challenge of religious and cultural identity” (99). “We have been dating for two-and-a-half years” (102, 110). Hierdie vrou is in Indië gebore en het via Lesotho, waarheen haar ouers verhuis het, na UV gekom. “Nobody thinks I am Indian. They think I am either Greek or Afrikaans, a dark-haired Afrikaner” (104). Haar vriend beaam dit: “Everyone thinks she is Afrikaans” (110). Sy sê: “I have not told my parents about him” (102). “My parents never were racist” (101). Sy vertel van haar vorige vriend wat net matriek gehad het. Haar ouers het geredeneer: “His brain has not matured … We are not the same caste, so their mindset is totally different” (103). “My parents fear that I will not be a Kashmiri any more, that I will not follow the traditions … My parents are very conservative, and at the moment the biggest problem about telling them that I am dating a boy, even if he was Kashmiri, is the fact that they immediately think intimacy” (102). “And yet my brother was allowed to date. He had a girlfriend for six years, which my parents knew about, and eventually he also had to break up that relationship. Not because my parents said so; my parents were fine with him marrying her when they met her. She was Malaysian, and my brother and his partner realised that their cultures and traditions would not fit for some reason, and so they decided to break up” (103). Van hierdie Indiërdame se mansvriend word gesê dat sy ma “still cannot really speak Afrikaans” (108) en “My school was a good place, being an English school” (108). “We have never felt like anyone was judging us [this couple]. I think it is different with the Afrikaans students. They could be in the English class, but they are Afrikaans. They tend to keep amongst themselves. My whole time living in Bloem I have not made many Afrikaans friends” (110). Nêrens in Jansen se boek is daar vanweë etnisiteit en kultuur groter weerstand teen interrassige verhoudings as by hierdie Indiërs nie. Hierdie verhouding het misluk. Hulle is “no longer together” (210).
Die vyfde paartjie is ‘n bruin Engelssprekende vrou wat met ‘n blanke Afrikaanssprekende man getroud is. Jansen is hoogs in sy skik met hierdie dame omdat sy hom gehelp het met lesmateriaal vir die verpligte indoktrinasiekursus in Jansenisme (UFS 101) wat deur Jansen ontwerp en uitsluitlik in Engels gedoseer is, selfs voordat die UV eentalig Engels geword het. Sy sê: “I looked different from the other kids” (115). “I was bullied at school because of how I looked” (116). Soos haar ouers is sy as bruin geklassifiseer “even though I don’t look it … They often actually see me as Asian … sometimes when I speak Afrikaans, people would see me as white” (117). “We were not the general loudness of being coloured” (115). “I had an incredibly strong character” (116). ” I am a very strong-willed person” (120). “I spoke English … I learnt very quickly to become more fluent in Afrikaans … In my first year, we went to the South African War Museum, formerly the Anglo-Boer War Museum. I was horrified at what was happening there. It was a lot of white Afrikaners who had gotten together, and they were basically marching against the putting up of a statue of Nelson Mandela … I remember … not wanting to be seen in a crowd like this at all because of what they were marching against” (118). Sy het haar blanke man na haar ouers in Oos-Londen geneem ‘n jaar nadat hulle getrou het. “They didn’t have an issue with us at all, because the family is quite interracial. If I had brought a black guy home, it would not have been the same reaction” (120). Haar man vertel: “Around Grade 4 … we heard that we were going to get English classes. That meant that now other races were going to join the school … To be honest, there were some groups that were seen as ill-disciplined, sometimes because of their colour” (121-122). Voor hulle troue was hierdie paartjie betrokke by ‘n kerkopvoering. “She wanted to show me the ropes about acting, even though I was the director” (123). “My parents actually never had a problem with our relationship … I think it’s because of the church, the Old Apostolic Church. I think in the church we see that it’s not about your skin colour; it’s about what is on the inside. God wants to take care of your soul, and your soul does not have a colour. So, why should we care about colour if we say we are children of God but we cannot live it?” (124). Van sy vrou sê hy: “She will always put God first” (123).
Die sesde paartjie lyk op die foto asof albei bruin is. “They wouldn’t think anything of us” (129), dus hulle word nie as ‘n gemengde paartjie aangesien nie. Die vrou se ma is Engels en haar pa Afrikaans. Haar vriend is blykbaar eerder Afrikaans. Sy en haar ouers het bruin vriende. “I have always had coloured boyfriends. I don’t think I have had a single white boyfriend” (129). Haar vriend sê: “I actually never knew she was white … I thought she was coloured because her friends are coloured … I think it’s the way that I dress sometimes. They can see I am coloured” (131). “I think I am very charismatic” (130). In die studentekafeteria let hy op: “The non-white people sit here and the white people sit there” (132). Jansen lewer die volgende kommentaar op die onsekerheid rakende die rasklassifikasie van die dame: “Race cannot be read off the phenotype or physical appearance of a student [really?]. And so people around these student couples make active and on-the-spot assumptions about racial identity based on a quick survey of epidermal presentation, language usage, attitudes and company kept” (195).
Die sewende paartjie “might only have been really good friends” (135). “We are best friends” (137). Albei is Afrikaanssprekend. Sy is blank en hy is bruin. Hy sê: “There was a stage when I was in high school when I was seeing a white girl. Back then people would be looking” (138). Sy UV-vriendin “has never been home with me” (139). Sy is die enigste kind van geskeide ouers. Dit is haar grootouers wat na haar omsien. “Even though from the past, they have grown and they have changed” (143). Sy was in ‘n laerskool met baie swart kinders en Engels het spoedig die oorheersende taal geword. Sy het daarna ‘n eentalige Afrikaanse hoërskool bygewoon. Haar ouma sê: “I see now how I must read my Bible, that love sees no limitations” (141). Hierdie ouma se kleinkind sê: “I have adapted so well that I can actually be friends with anyone” (142). “I have so many friends who are from different races and different cultures” (143). Sy het aan haar bruin vriend gesê: “‘You are going to come to my wedding’ … I know that I will get a husband that is as comfortable with different racial friends as I am” (143).
Die agste paartjie word beskryf as “both good friends and committed partners” (145). Die man is bruin en sy vriendin is blank. Albei is Rooms-Katoliek. “Growing up among coloureds, your parents also came to think that it was more natural to stay within the same race” (147). Hy het ‘n oorwegend blanke hoërskool bygewoon. “Going to grade 7 was a whole new experience for me, almost like starting school again, because the mentality of everyone and the level at which they did things was not so much to say better, but different” (147). Op die kampus “I would feel a little uncomfortable if we were surrounded by a lot of whites … Bloemfontein is definitely, I think, the hardest place to have an interracial relationship … I showed my mom pictures [of my girlfriend] … and she was fine with it … My dad was very happy because [she] was my first girlfriend … I think they were just happy that I was in a relationship … It was something new because most of my family are in relationships with coloured people. What makes the youth, or our generation, feel more comfortable are the experiences in the school environment, because it is more diverse … more interracial relationships are going to happen when people spend time together, not noticing the differences as much as before” (149). Sy blanke vriendin kom uit “a very open-minded family” (150). Haar ma se agtergrond is Italiaans en Pools terwyl haar pa ‘n Nederlander is. “When I was twelve we adopted … a little coloured boy” (151). Jansen noem hulle ‘n “open and inclusive family” (181). Sy was in ‘n oorwegend blanke privaatskool, wat ook internasionale skoliere gehad het. “At the age of twelve it was compulsory to learn Zulu until Grade 9” (151). “We have never really looked at race in my [parents’] house … They didn’t really notice colour and didn’t really react to colour … you are a person and that is what matters” (152). “Being a multiracial couple was nothing we have ever clicked about until someone actually pointed it out” (154). “My mom said: ‘We are really happy for you'” (155). “I am a people’s person, I love people” (153). “We love each other and we are happy. We do find it’s more the older, Afrikaans people who have more judgement … In my opinion, a white and a coloured would be more looked at than a black and a coloured, because it’s more that whole non-white and white thing … We have been dating for almost fifteen months, and we have already discussed how we are going to get married one day” (156). “I think it has just been so natural between the two of us” (157).
Die negende paartjie is ‘n bruin Afrikaanse vrou en ‘n blanke Engelse vrou. Hulle is “best friends” (161). Die bruin student het Afrikaanse skole bygewoon en sê: “Most of my friends are white girls” (160). “I study in English. I am in the English class. It was my choice because my world is not going to be Afrikaans forever … It is the universal language, so I chose English. My parents support me” (160). “My parents are very liberal in a sense. My mom and dad raised me to never look at someone based on their race” (161). Haar blanke vriendin “sees life as I do. I went home with her and I liked it … [She] is friends with everyone regardless of what they look like … [She] will count as my friend forever. She is someone that I would want my kids to know or to have as a godmother” (161). Die blanke vriendin sê: “I had friends of all races and there were sleepovers at our home with black and white kids. My parents are also committed to equality. My mom definitely sees a person for who they are, not what they look like. Dad has his moments where he is a little more racist” (153). Sy het nog nie haar vriendin se ouerhuis besoek nie. Dit gaan hier klaarblyklik om vriendskap en nie om interrassige seksuele verkeer nie..
Die tiende paartjie is ‘n bruin homoseksuele Afrikaanssprekende man en ‘n blanke heteroseksuele Afrikaanse vrou. Jansen skryf: “I discovered an exceptional friendship of a gay black man and white Afrikaans woman who defied every stereotype of togetherness on or off this Free State campus. The interview was conducted in Afrikaans … and translated into English” (165). Die man sê hy het op skool die Afrikaanse klasse saam met ander bruin skoliere bygewoon. “My mom’s coloured and my dad is black, and no one in our family has white friends who they are so close to … The first time my parents met [my girlfriend], it wasn’t uncomfortable at all …; My mom asks, my dad asks, ‘Is this the woman you are going to marry, my child?’ And then I would say, ‘No. It’s just someone who is very close to me’ … [She] is not my only white friend, I have many others. For me, it’s only human. I like people. That’s all” (167). “I would never want to end my friendship with [this girlfriend]. For me it is for now and forever. The binding factor is love and trust … this really comes with trust. Trust, comfortability, and love for each other” (169). Maar dan noem hy: “I’m doing Honours and she’s not with me … I now struggle because I want to try and get someone in [her] place” (169). “I think she can carry on without me. She can, but I am now more dependent on her than she was on me when we met. At that time, [she] was more dependent on me because she needed more support, but now I completely need it from her” (170). Sy vriendin sê dat haar vriend “very quickly becomes negative … This is where I could encourage him … I had to study throughout the night. We mostly studied through the night together. We sometimes studied at his residence, but mostly at my flat because it’s too noisy for me at his residence … sexually he feels that he doesn’t fit in anywhere … though [he] is a social butterfly and has ten million friends, he would never tell anyone about my past or anything like that” (171). Haar ouers is albei dood. “I was eighteen when they died” (172). “My mom … taught me from a very young age that there is no difference between you and a black person. When I was small, my mom said their cookies were just left in the oven a little longer. Jesus just forgot them in the oven a little longer. This is why they’re a bit darker” (171). Jansen was lank in daardie oond. “In our street, my two black friends lived opposite us and my mom allowed them to sleep over at our house and allowed me to go and sleep over at their place … So perhaps because I grew up in this way I am drawn to and sometimes feel more comfortable with other race groups than with members of my own race group … If I could take [my boyfriend] home, I think my mom would definitely have accepted it … I could see my dad was not crazy about the idea … He didn’t really know how to deal with black people” (172). Sy was in ‘n Afrikaanse hoërskool. Sy is die moeder van ‘n kind oor wie geen besonderhede verskaf word nie, behalwe dat Jansen verwys na “a baby born out of wedlock” (200). Dit is hierdie feit wat van deurslaggewende belang is om hierdie vriendskap te verstaan. Sy sê: “I can honestly say in my university classes the white students would never share notes with me. Never. Because I’m an outsider, totally. I don’t talk to them at all because I don’t have time for friends” (172-173). Haar vriend “was responsible for getting the notes … I would never have obtained my degree without [my friend] because sometimes I couldn’t be here and sometimes I felt I simply couldn’t do it any more” (173). Dit is duidelik dat sy as ‘n enkelouer nie al die klasse kon bywoon nie. Sy het haar vriend nodig gehad om die klasaantekeninge te bekom. Hulle het mekaar ook in hulle studies aangemoedig. Hy en sy “perhaps serve as benefits to each other” (174). Sy sê: “People sometimes get the wrong idea about us” (172). “People would stare, assuming we were lovers because we were sitting and eating together … In class, we shared notes, but later the students accepted it and realised there was nothing sexual between us” (173). Jansen noem dit ‘n “very close friendship” (200).
Jansen begin sy gevolgtrekkings oor die onderhoude met die volgende stelling: “There are no longer any legal barriers to interracial love or marriage, and no physical barriers to racial integration in the classrooms and residences of formerly white universities” (176). Die ironie is dat hierdie opset, wat vir Jansen hemels is, nie aan die tradisioneel swart universiteite geld nie. Soos in die geval van die tradisioneel blanke skole is dit die tradisioneel blanke universiteite wat veelrassig geword het. Tradisioneel swart skole en universiteite is steeds oorweldigend swart sodat rasvermenging kwalik daar kan voorkom. Oor die tien paartjies in sy gevallestudie skryf Jansen: “Though they were born and raised after the end of apartheid, the close friends and lovers have lived in the shadow of harassment and hatred … The first thing these post-apartheid couples discovered was that when you cross the line separating black and white in South Africa, there will be blood [!]. In other words, there is a price to pay among friends, family, peers and even complete strangers. We know that while intraracial relationships proceed relatively smoothly, interracial relationships, whether as friends or lovers, bring the wrath of society down on the heads of courageous couples” (176). “Even though the laws regulating racial association have been lifted, the social practices that allocate racial place and privilege still operate with painful consequences for those who bear the brunt of an unrehabilitated society” (197).
Vanwaar hierdie weersin in (intieme) interrassige verhoudings? “It comes across as a general position that is held, an anti-black stance” (177). Soos gebruiklik is Jansen hier pro-swart en anti-blank. In die onderhoude is dit duidelik dat nie-wittes (veral Indiërs en swartes en nie soseer bruines nie) ook besware teen (intieme) interrassige verhoudings het. “Black people react with the same racial essentialism to which they had been subjected by white racism” (187). Dan volg hierdie skandalige aantyging: By nie-wittes is daar glo “a sense of once again being devalued [!] by white standards” (187). Jansen erken dat die Indiër “the fiercest father reaction among the couples studied” geopenbaar het (178). Jansen skryf dan hierdie Indiër se houding – “very Indian” (179) – ewe gemoedelik toe aan “traditional Indian norms” (178). Maar Jansen openbaar nooit sodanige verdraagsaamheid jeens tradisionele blanke norme nie, veral nie jeens Afrikanerwaardes nie. Hierdie verskil in taksering blyk duidelik wanneer hy later skryf van “racist white or traditional Indian family units” (204).
Let op hoe Jansen blankes, sekerlik spesifiek Afrikaners, se gal werk: “Culture often functions as the more respectable code word for race … Race is too crude a reference in everyday South African talk … ‘Our cultures are different,’ I would often hear white students say … It is as if the word culture itself justifies separateness” (180). Weer eens word blankes vir kritiek uitgesonder. “To date [a black person] … should not be a problem, in a normal society … But this is South Africa with its looming past hanging over race relations” (180). Jansen versuim egter om bv Indië, met sy tradisionele kaste-stelsel, as ‘n abnormale samelewing te brandmerk.
Jansen, ironies a swartmag-aanhanger, stu voort met sy anti-blanke vertolking en sy ignorering van die weerstand teen intieme interrassige verhoudings wat daar by baie nie-wittes aangetref word. “Consistent research elsewhere, signalling on the part of black parents (compared with whites) is more positive [ie upward mobility?], if somewhat guarded, when it comes to interracial intimacies. In none of the cases were there any early signs of negative messaging when it came to relations with white people. This makes sense, of course, historically, the obsession of colonial and apartheid [ie white] governments was with protecting the so-called [!] purity of the white race. Racial insulation was not an obsession of black people” (182).
Hoekom is Jansen so fanaties ten gunste van rasgeïntegreerde skole en universiteite? “Children who attended white or overwhelmingly white schools will struggle much more with racial integration in universities and in society than those whose schools were more integrated. And those from segregated schools will find it much more difficult to enter into interracial love and friendships than those who had such experiences before they started university” (184). “When opportunities for learning and living together are lost to white and black students through the experiences of segregated high schools, they bring an uninterrupted and bitter knowledge onto the university campus” (187). Jansen kom met hierdie onbedoelde kompliment vir Afrikaners vorendag: In die geval van “white Afrikaans-speaking youth … the tendency is strongest to remain loyal to language, culture and ethnic group” (185). “The more intimate the scenarios became, the lower the comfort levels among some groups of students” (187).
Samevattend skryf Jansen: “White-coloured friendships and intimacies still are more common than white-African liaisons, and that black African men in relationships with white women remain an exception” (196). Daar is klaarblyklik “differential assimilation … skin tone matters in interracial dating preferences. The student couples would find that hierarchies of race still matter in South African society. For many in the coloured community, marrying white is a movement of upward status … Black African, as under apartheid, is lowest on the social hierarchy of racial preference in the ordering of South African society” (196-197). “Racial stigma and stereotype outlasts racial laws and policies … differential value … places whites at the upper end of the preference scale and Africans at the lowest end. In this sense, apartheid did its work well” (205). Maar dit is ook die geval in samelewings wat nooit onderhewig aan apartheid was nie.
Jansen keer terug na sy allerhande soorte kennis (soos uiteengesit in sy 2009-boek, Praag 24 Maart). “Scripted knowledge is the knowledge acquired by human beings about how to behave in particular situations. The social situation, in this context, is the interracial encounter in public spaces. The reacting parties are working off their scripted knowledge about how to respond to black and white couples who break the unwritten rules about racial intimacy. Their reaction is not spontaneous; it is acquired from years of direct and indirect learning about what are acceptable relationships, and what are not” (202-203). Jansen is hier weer besig om sy oortuiging te probeer regverdig dat rasse-integrasie natuurlik en rasse-segregasie onnatuurlik is. Grondliggend is daar die dogma dat daar nie so iets soos ras is nie, dat ons almal dieselfde oerhistoriese oorsprong het, asof dit kon verhoed dat oor millennia grondige verskille in bv kultuur ontwikkel het.
Jansen beweer “this book … offers … a conceptual approach that privileges understanding over judgement and empathy over criticism” (220). Ek het egter probeer aantoon dat daar ‘n buitensporige neiging tot veroordeling van en kritiek op Afrikaners in die boek is. Uit sy perspektief skryf Jansen oor die tien paartjies: “These human actors still reach out over racial, ethnic and class divides in order to make more perfect relationships after apartheid” (220). Maar Jansen skryf ook: “At the time of writing (at the end of 2016), all but two relationships have ended” (210). Al wat nog bymekaar is, is die vyfde (die twee getroudes) en die tweede (van brood-in-die-oond faam) paartjie. Laasgenoemde twee “continue to thrive” (210), maar Jansen meld nie of hulle getrou het nie. Die laaste sin van Jansen se hoofstuk oor sy gevolgtrekkings klink gevolglik onoortuigend: “What these courageous young people demonstrate in a still-divided and dangerous society is the possibility of what can happen when institutions (the home, the school, the university and more) are themselves transformed to make living, learning and even loving together a reality despite the ever-present past” (210-211).
In hierdie studie is Jansen se siening van homself “the university’s leader-manager [who] turns into the scholar-researcher” (218). Jansen het as rektor hierdie studie onderneem en tien studentepaartjies aan video-onderhoude onderwerp, waarvan hy die teks saam met hulle foto’s, asook hulle name, vanne, studierigtings en heelwat inligting oor hulle gesinsagtergronde, in hierdie boek gepubliseer het. Ek bevraagteken die etiese verantwoordbaarheid van die publikasie van hierdie navorsing in hierdie boekvorm. Hierdie twintig studente was jonk en onervare en daar is heel moontlik sommige van hulle en hulle ouers wat ongelukkig is oor die manier waarop Jansen hulle jeugdige verhoudings permanent geboekstaaf en wêreldkundig gemaak het. Dit is om hierdie rede dat ek, anders as Jansen, nie een van hulle by die naam genoem het nie.
