Leon Lemmer – Bladsy 14

Leon Lemmer: Dan Roodt, ‘n lewe wat die moeite werd is

‘n Mens kan nie kies of jy deel van die werklikheid wil word nie. Dit is ander mense se gedrag wat veroorsaak dat jy gebore word. Iedere mens lewe vir ‘n beperkte tyd. So ‘n leeftyd is gewoonlik heelwat korter as ‘n honderd jaar. Sover bekend kom geen mens na sy dood ooit terug nie. Ongevraagd kry jy ‘n enkele lewe. Jy is veronderstel om daarvan ‘n sukses te maak omdat geen lewe ‘n kleedrepetisie vir nog ‘n lewe is nie. Party mense slaag daarin om in ‘n kort lewe baie te vermag. Ander lewe lank maar bring weinig tot stand. Van deurslaggewende belang is die soort opbrengs wat ‘n lewe lewer. Enersyds hang dit van die gehalte van ‘n individu se denke en handeling af. Andersyds word die waarde van ‘n persoon se bydrae bepaal deur wat in daardie omgewing en tydvak nodig was.

Na sy skoolloopbaan het Dan Roodt hom akademies tot op die hoogste vlak bekwaam deur ‘n doktorgraad te verwerf. Maar daar is verskillende maniere om by die top uit te kom. Een van die maklike maniere is om modegiere onkrities na te jaag. Nog ‘n benadering wat min oorspronklikheid verg, is om jou tot akademiese dissipelskap te verbind deur iemand, bv een van jou leermeesters, slaafs na te volg. Albei hierdie maniere van doen is kenmerkend van die epigoon; nie van die kreatiewe gees nie. Veral in jou jeug behoort jy kennis van soveel moontlik uiteenlopende geestesstrominge te neem. Terselfdertyd moet jy daarteen waak om deur een of meer van hulle meegesleur te word. Deur jou onafhanklikheid sover moontlik te behou, kristalliseer daar mettertyd ‘n eie standpunt. Jou diepste self kan in harmonie daarmee leef omdat jou oortuigings oor tyd in jou gegroei het en nie van buite aan jou opgedring of aangeplak is nie. Dít is eintlik ‘n kortbegrip van akademiese vryheid; iets wat ‘n uiters skaars hulpbron in die hedendaagse samelewing geword het.

Daar word dikwels beweer dat die ouderdom, in die sin van bejaardheid, wysheid bring. Met die verloop van jare sal daar veranderings in jou standpunt kom, want ‘n mens behoort oop vir beïnvloeding te bly. Maar hierdie verstellings sal langsamer plaasvind en eerder evolusionêr as revolusionêr wees. Die algemene tendens is skynbaar dat hoe ouer ‘n mens word, hoe meer konserwatief neig jy. Dit is asof die jare waardeur jy geleef het ‘n kumulatiewe effek het en dus ‘n al hoe groter houvas op jou kry. Die verlede speel ‘n al hoe groter rol namate ‘n mens ouer word omdat die jare wat vir leef oorbly al hoe minder word. Instinktief is jy geneig om eerder terug as vorentoe te kyk. Nostalgie word om ‘n goeie rede gekoester. As bejaarde word jou gedagtes al hoe meer bevolk met dooie mense wat jy eens geken het. Die swaartepunt in jou gees skuif al hoe meer van die lewendes na die dooies. Uiteindelik hou jou gedagtes met jou dood op en word jy, waarskynlik vir ‘n baie kort tyd, in die gedagtes van ‘n beperkte aantal mense onthou.

Na jou dood kan ‘n mens as meer as bloot ‘n kortstondige herinnering voortleef. Dit is wat ‘n mens kan regkry as jy iets konkreets geskep het. Die skilder is dood maar sy skilderye dien as konkrete bewys dat hy eens gelewe het en wat hy in sy beperkte tyd geskep het. ‘n Argitek kan ‘n kolossale kunswerk tot stand bring. Maar mot en roes vernietig uiteindelik die skilder en die argitek se skeppings. Daar is ‘n permanenter manier waarop geskep kan word: deur idees in skrif uit te druk. As wat jy dink die moeite werd is en dokumentêr gekonkretiseer is, kan jou idees in jou taal of as vertaalde teks eeue lank sirkuleer en invloed bly uitoefen.

Dan Roodt het as jong man in ander instansies se tydskrifte gepubliseer en mettertyd ook in sy eie publikasies. Hierin is hy van vroeg af bekwaam deur Karin, sy vrou, bygestaan. Deur eie publikasies tot stand te bring, het hy ‘n platform nie net vir die verspreiding van sy eie idees geskep nie, maar ook vir dié van ander mense. Kenmerkend van Dan se benadering is sy weersin in sensuur. Dwaalleer kan met argumente aan bande gelê word. Geestelike verval, soos die verering van terroriste as moreel voortreflike ikone, kan met kritiese kommentaar bestry word. Woorde en sinne kan op verskillende maniere in so ‘n stryd benut word. In Dan se geval word sy idees sistematies in maklik verstaanbare woorde in klokhelder, vloeiende prosa uitgedruk. Dit maak hom invloedryk maar voed terselfdertyd die gramskap van sy teenstanders.

In sekere opsigte moet ‘n mens saam met die tyd beweeg. In die hoofstroom-inligtingsmedia is die kanale vir die uitdrukking van minder gewilde idees toegestop. Elektroniese uitsaaimedia bied deesdae geleenthede vir die verspreiding van idees in ‘n kits dwarsoor die aardbol. As dit nie was vir Dan se Praag nie, sou Afrikaners se konserwatiewe, behoudende menings heelwat minder prominent gewees het. Sonder Praag sou pleidooie vir bv die behoud van Afrikaans en die voortbestaan van die Afrikanerdom minder bekend gewees het. As onafhanklike denker en kreatiewe gees weerspreek Dan in woord en daad die stereotipe beeld van ‘n Wits-produk. Myns insiens doen hy die regte ding op die regte tyd. Daarvoor behoort Dan vorentoe meer erkenning te ontvang. My beste wense vergesel hom in die res van sy loopbaan.

Leon Lemmer: Die kwessie van blankheid

Aan universiteite in Amerika word daar dikwels formele kursusse oor voorheen benadeeldes aangebied, bekend as bv Black Studies, Hispanic Studies, Women’s Studies, Gender Studies, ens. Die vraag het toe ontstaan: Waarom nie ook White Studies nie? Blankes as groep het daarna in uitsonderlike gevalle die onderwerp van kursusse geword. Maar daar is die gewilde persepsie dat blankes deurgaans bevoordeel en nooit benadeel is nie. Anders as in die geval van die geykte benadeeldes, wat deurgaans so goed moontlik in eersgenoemde kursusse voorgestel word, word die teenoorgestelde in White Studies gedoen. Daarin word blankes verdoem deur hulle voor te hou as uitbuiters, rassiste, ens; feitlik alles wat sleg is.

Multi-benadeeldheid is ‘n bekende verskynsel. ‘n Mens verwerf die status van dubbele benadeling as jy bv swart en ‘n vrou of ‘n vrou en lesbies is. ‘n Lesbiese swart vrou word as drievoudig benadeeld beskou. Sy kan haar multi-benadeelheid uitbrei deur ook ‘n gestremde te wees. Uit die poel van benadeeldes kom die hoofwoorvoerders in White Studies. Sonder om enige groep in sy geheel te probeer diskrediteer, moet ek noem dat swartes en vroue, dikwels lesbiërs, in baie gevalle as die prominentste “kenners” van die blankedom ontpop het. In hierdie verband wil ek nog skryf oor bv Gloria Wekker, ‘n Afro-Surinamer wat haar in Nederland tuisgemaak het en die plaaslike blankes mateloos veroordeel. Maar voor dit sal ek oor Suriname moet skryf. Wat my aan die tema van vandag se rubriek laat dink het, is Helen Zille se outobiografie (Praag 13 Mei), waarin die kwessie van witheid aangespreek word. Ek skryf oor Zille se opmerkings hier onder, maar ek wil eers oor ‘n ander boek kommentaar lewer.

Unveiling whiteness

Dit is vir my belangrik om ‘n boek deeglik van voor tot agter te lees voordat ek dit in ‘n rubriek bespreek. Dit is seker die beste manier waarop ‘n mens vertroue in wat jy skryf by lesers kan wek. Trouens, ek vind dit onmoontlik om selfs te begin skryf voordat ek ‘n boek klaar gelees het. ‘n Mens moet liefs die geheelbeeld hê voordat jy jou in die vaarwater van kommentaarlewering begewe. Maar vandag gaan ek my aanmatig om ‘n uitsondering te maak. Ek skryf oor die boek, Unveiling whiteness in the twenty-first century: Global manifestations, transdisciplinary interventions (Lanham: Lexington Books, 2015, 314p; Amazon Kindle $113,99) met Veronica Watson, Deirdre Howard-Wagner en Lisa Spanierman as redakteurs. Let daarop dat dit drie vroue is. Ek kan dit gewoon nie bekostig om hierdie boek te koop nie. As ‘n mens nie ryk is nie moet jy probeer om slim te wees. Amazon stel potensiële kopers in staat om ‘n voorsmakie van die boek gratis te bekom. Die hele inleiding is aan my gestuur. Daarin gee die redakteurs ‘n omvattende opsomming van die inhoud. In daardie inleiding word meer as genoeg kwytgeraak om my tot kommentaarlewering aan te spoor. Die redakteurs se opsomming dien as ‘n soort waarborg dat ek die opvattings van die individuele outeurs nie wanvoorstel nie.

Die redakteurs val weg deur op hulle professionaliteit en kritiese ingesteldheid te roem, met as doel “resisting white supremacy, neocolonialism, and neoliberalism” (Kindle 69). Die boek is gebaseer op die “1st Global Conference: Images of Whiteness, Exploring Critical Issues,” wat in 2011 in Oxford gehou is (97). “That meeting was outstanding in its creation of a space where critical conversations about whiteness could happen in a professional environment free of hierarchy and competition” (69). Dit gaan dus om die uitlewing van gelykheid en besinning oor “critical whiteness” (79). “We wanted to better understand and resist the constructs of repressive, exploitative whiteness in our various national contexts, professional and educational locations, and as part of our personal critical praxes” (101). “This book builds on the long, rich tradition of intellectual work on whiteness that renders whiteness visible, a marking that is a necessary precursor to dismantling it” (117).

In die hedendaagse wêreld mag ‘n mens nie die werklikheid van bv swartheid, feminisme en homoseksualiteit, insluitende die smart wat hierdie groepe na bewering aangedoen is, bevraagteken nie. Witheid word heeltemal anders benader. Dit word beskou as ‘n “konstruk”, ‘n saamgeflanste of uitgedinkte begrip wat met wortel en tak uitgeroei moet word: “the oppressive constructions of whiteness as a racial and social identity historically as well as into our contemporary moment” (117). Dit is nie net Suid-Afrikaanse blankes wat hulle dermate midde in ‘n herfs van onvergenoegd bevind omdat hulle voortbestaan bedreig word nie. Dit is ‘n wêreldwye verskynsel; of dit moet sodanig word volgens hierdie anti-blanke aktiviste.

“This collection comes together in the post 9/11, post-global financial crisis era, during the second term of the first Black US president, and after a rash of European xenophobic and white supremacist incidents internationally, including the gains of far-right political parties in governments across Europe” (149). Dus, Barack Obama word sonder meer as goed beskou en regse blanke Europeërs wat hulle identiteit wil behou, word veroordeel. Hierdie wittes bied immers weerstand teen die verbrokkeling van die blankedom en sodanige verset word as ongewens, as “retreats from social justice” (155), beskou.

Die outeurs van die bundel en ander linkses, soos die swartmag-aktivis, WEB du Bois (1868-1963), en die swart skryfster, Toni Morrison (gebore in 1931), “provided critical approaches that have exposed whiteness as a social construction and contested identity, and demonstrated the ways that whiteness seduces and rewards, becoming the subject of fantasy and desire … the ways that white violence is naturalized and made visible in the world” (123). Die oorbeklemtoning van hoe krities hierdie mense is, dui myns insiens daarop dat krities vir hulle die betekenis van anti-wit het. Daardie anti-blanke gesindheid kan kwalik iets anders as doodgewone rassisme wees.

Die professionaliteit en intellektualiteit van hierdie “geleerdes” word ook oorbeklemtoon. “Focusing on the work of African American intellectuals, Veronica Watson continues the exploration of the vexed and troubling maneuvers of whiteness to maintain dominance in the multicultural United States … this work is continued by scholars who are seeking to disrupt whiteness through a similar attention to discourse, language, and the psychology and structural mechanisms that both enable the reproduction of and reveal the irreconcilable schisms within whiteness” (123). Toegepas op Suid-Afrika kan ‘n mens seker sê dat waar bv installasies voorheen gesaboteer is, die tyd aangebreek het om witheid, dus blankes, as sodanig individueel en groepgewys te laat verbrokkel.

By blankes is daar glo “anxiety and guilt arising from developing awareness of the pervasiveness of racism” (128). In die boek word daar geskryf oor “white dominance”, “white fear/paranoia”, “racial melancholia” en “white guilt/shame” (133, 138); almal negatiewe kenmerke. “Deirdre Howard-Wagner’s work exposes how in the 21st century whiteness is reinvented and sustained via neoliberalism** … liberalism* in its historical and contemporary variations reinscribes white dominance through the politics of rights, recognition, and multiculturalism in various contexts” (143). Hierdie aandrang op die erkenning van menseregte en multikulturaliteit is die maaksels van diegene wat na bewering voorheen benadeel is. Nou kla hierdie selfde elemente dat blankes hierdie skeppings teen hulle gebruik.

[* “Liberalism: political and social theory that supports representative government, freedom of the press, speech, and worship, the abolition of class privileges, the use of state resources to protect the welfare of the individual, and international free trade” (Collins World Enyclopedia, 2003, p 535).
** “Neoliberalism refers primarily to the 20th-century resurgence of the 19th-century ideas associated with laissez-faire*** economic liberalism. These include extensive economic liberalization policies such as privitization, fiscal austerity, deregulation, free trade and reductions in government spending in order to increase the role of the private sector in the economy and society” (Wikipedia).
*** “Laissez faire (French ‘let alone’) theory that the state should not intervere in economic affairs, except to break up a monopoly” (Collins World Encyclopedia, 2003, p 516).]

“When faced with a slate of regressive laws and statutes in settler nations that undermine and fail to recognize group cultural identity as legitimate; when confronted with daily attacks on people of color in the United States, denying us and them human rights and the right of life; when the pain and suffering of racialized people is ridiculed in offensive cartoons, cakes* and racially themed parties; all in nations and among people who purport to be inclusive, democratic, and ‘color-blind,’ then a single approach [the tools of the social sciences] to dismantling white supremacy is obviously inadequate. Work is needed on multiple fronts using a variety of analytical tools and humanistic efforts simultaneously” (161). Dit lyk na ‘n emosionele uitbarsting pleks van ‘n wetenskaplike of rasionele siening. Die insluiting van “humanistic efforts” maak die deur wyd oop vir instinktiewe, irrasionele en emosionele bevindings en uitlatings. Sou blanke Suid-Afrikaners erkenning van hulle “group cultural identity” uit hierdie oord kry? Ek dink nie so nie. [* “The caricatured African figure that was served as a cake at a cultural event in Sweden in April 2012” (265). Die geringste insident wat enige plek ter wêreld voorkom, word misbruik as ammunisie in anti-wit veldtogte.]

“The racialization of social and political spaces is a key theme running through this collection … we have witnessed a rolling back of rights and a ramping up to right-wing rhetoric that justifies those retreats by redefining the meanings of ‘recognition’ and ‘equity.’ … Since the late 20th century, those terms have increasingly been framed through a conservative, color-blind ideology that seeks to ignore the historic and continuing embedding of racism and colonialism at the structural and institutional levels of society” (172). Wat hier en in die vorige paragraaf deur die redakteurs beweer word, doen werklikheidsvreemd aan. Die algemene tendens veral in die Weste is myns insiens steeds om voorkeur aan nie-wit bo wit belange te gee, al is dit die waarheid dat ons gelukkig toenemend blanke weerstand teen die blatante benadeling van wittes waarneem.

“Decisions to ignore ‘race’ simply serve to reinforce the continuing exploitation of racialized people and to enable the persistence of colonial hierarchies around the globe” (177). Dit lyk asof die aktivistiese redakteurs nie argumente het om hulle anti-blanke standpunt te onderskraag nie en dus maar tot suiwere retoriek oorgaan. Dit is in werklikheid veral in swart geledere, bv in Amerika, en ook in bruin geledere, bv in Suid-Afrika, dat daar enersyds aangedring word op die andersheid van swartes (insluitende bruines), soos vervat in swart bewussyn en mag, en andersyds terselfdertyd aangedring word op kleurloosheid, nie-rassigheid; dat almal eintlik maar eenders is as gelyke lede van die menseras. Omdat die werklikheid nie daardie gelykheid en eendersheid weerspieël nie, kry blankes die skuld vir die ongelykheid en andersheid weens bv slawerny, kolonialisme, imperialisme en rassesegregasie.

“By unveiling whiteness in different nation-state contexts alongside one another, the authors reveal the striking similarities of white supremacy and white exceptionalism across Western nations in the 21st century, such as the backlashes against affirmative action in Arizona and multiculturalism in Canada and Australia. Together, the chapters demonstrate there has been a reclaiming of the dominant national space as a white homogenous space in Sweden, Canada, and Australia, three of the most progressive Western nation-states in the early 1990s in regard to anti-discrimination and multicultural agendas, exposing the interconnections between liberalism and whiteness. Racial color-blindness, as so many of the papers in this collection effectively demonstrate, is a perversion of the goal to create just and equitable societies where the color of one’s skin does not overdetermine the trajectory of one’s life chances. Neoliberal color-blind racial ideology simply repackage whiteness and colonialism such that the effects of that structuring are not immediately seen as contradictory to the touted aims of liberal humanity” (177).

Onderliggend aan hierdie soort redenasie is die standpunt dat blankes nie hulle posisie en belange mag beveilig nie; dat wittes moet terugsit en toelaat dat nie-wittes oor hulle loop en hulle uiteindelik ontneem van alles waaraan hulle waarde heg. Oor die Groot Trek en daarna word telkens aangevoer dat die Boere nie laer mag trek en hulleself mag verdedig nie. Daarvolgens het die swartes nie net eiendomsreg (maar opvallend sonder kaart en transport) op die grond (die Suid-Afrikaase bodem) nie, maar ook die hoë morele grond in pag en dus die reg om die blankes te beroof en selfs uit te moor. Tydens apartheid is die blanke bewind om dieselfde rede male sonder tal verkwalik as hy dit durf waag het om die land en blanke kiesers se belange te beskerm. Blanke ongevalle wat weens terreuraanvalle gely is, is geloof. As die blanke bewind in hierdie oorlogsituasie sukses behaal en terroriste gedood het, is dit as moord bestempel.

“Whiteness has always functioned as a sort of imagined community … whiteness is busily about the business of defining that imagined community according to race, ethnicity, and income, making full citizenship and preservation of human rights dependent on whiteness and wealth, or whiteness and a narrowly defined citizenship” (187). “Whiteness operates as a governing regime in various national contexts in the 21st century, connecting contemporary manifestations of whiteness to historical and deeply embedded racialized practices of white supremacy. In referring to governing through whiteness, the chapters demonstrate how white supremacy is reproduced as new and contemporary manifestations of racialized state building” (207). As blankes beter as ander groepe vaar, bv finansieel of ekonomies, dui dit noodwendig op selfbevoordeling? En geskied dit noodwendig ten koste van nie-wittes? Kan nie-wittes danksy blanke prestasie nie ten minste soms ook mede-bevoordeeldes wees nie?

Dit is heeltemal moontlik dat wat Westerse beskawing genoem word, bv hulle werksetiek, beter as ander soorte gedrag by hedendaagse omstandighede aangepas is en gevolglik meer suksesvol is. Die stryd wat tans in veral nie-wit geledere teen alles wat as Westers of blank beskou word, gevoer word, is misplaas. Westerse beskawing kan nie en behoort nie as uitsluitlik Westers beskou te word nie, maar veel eerder as gedragpatrone, asook ideële en konkrete uitkomste, wat oor eeue ‘n historiese evolusie deurloop het. Daar is gevorder van bv die uitgeholde boomstomp as voertuig op water tot die spuitvliegtuig en van die konka tot die selfoon. Lees bv George Reisman se verduideliking van hoe Westerse beskawing uit ander beskawings ontwikkel het (Praag 21.11.2015).

“Engaging critical whiteness studies as a way of explaining cyberhate and the voice of white supremacy on the Internet, [Adela] Fofiu reveals the disturbing ability of these apocalyptic narratives to spread and amplify the discourse of white fear in mainstream media outlets around the globe” (197). Die sosiale en ander inligtingsmedia kan en word deur sowel wittes as nie-wittes voorbeeldig of skandalig gebruik. As blankes bv vrese in hulle omdra, kan dit kwalik misplaas wees as hulle uitdrukking daaraan gee en dan poog om die redes daarvoor na te speur.

Die Australiër, Deirdre Howard-Wagner, “evidences how the neoliberal reframing of multiculturalism worked to recenter whiteness as the national identity and to unravel the ground upon which Aboriginal people could collectively agitate for political and economic parity within Australia” (217). In Australië word baie gedoen om die nasate van die oorspronklike inheemse inwoners tot hulle reg te laat kom. ‘n Reg wat wit Australiërs nie ontsê moet word nie, is besinning oor die soort nasie wat hulle wil wees.

Wat die outeurs van hierdie bundel verlang is glo “a more progressive and liberatory whiteness” (238), dus ‘n opset waarin nie-wittes voorspoediger en gelukkiger sal wees. Dit kan egter ten koste van sowel die voorspoed as geluk van die blankes geskied. Volgens Emma Lind is daar glo “the necessity for whiteness scholars to ‘move beyond a coherent, singular sense of self’ toward a sense of self as multiply positioned and variously enmeshed in ‘broader social and political structures that conspire to produce racism and white privilege'” (254). Dit is myns insiens tog duidelik wat met hierdie swak geformuleerde sin bedoel word: witheid, oftewel die blankedom, moet tot integrasionistiese multikulturaliteit verbrokkel word.

Die outeurs van die laaste hoofstuk, waaronder Veronica Watson, “posit the need to recognize the ‘trauma of perpetrator’ as part of the collective identity of whiteness … they argue that understanding whiteness as trauma helps to account for the ‘closing down’ of whiteness – the inability and unwillingness of whiteness to engage the pain of people of color; the retreat from progressive policies and politics that start from the acknowledgement of the humanity of all persons; and the refusal of whiteness to create new paradigms of being for itself that are not based on hierarchy, exclusion, and exploitation” (254). Die blankes word hiermee teen wil en dank tot die skuldiges of oortreders gestereotipeer. Verwondheid weens hulle beweerde wandade en misdade word valslik as hulle selfverworwe identiteit voorgehou.

“In all of this work we are reminded that whiteness is an active participant in and is central to systems of domination. White cultural practices as well as individual and institutional operations are the omnipresent norm and signal the production and reproduction of white dominance, normativity, and privilege. In our effort to understand the ‘turn’ that whiteness has taken in the 21st century – which is more a desperate return to the violence, political repressiveness, and xenophobia of its historical past – we are pursuing a fundamental question: Can whiteness remake itself based on a full acknowledgement of its oppressive history and a commitment to human recognition and connection going forward?” (259). ‘n Kort antwoord hierop is: ‘n Eensydige wanvoorstelling van blankes – deur net negatiewe aspekte uit te lig – word aangebied. ‘n Meer ewewigtige en objektiewer siening van blankes is nodig. Dan sal dit duidelik word dat daar minder opsigte is waarin blankes moet verbeter.

Not without a fight

Een van die betreklik min – in vergelyking met Amerika – plaaslike bronne waarin die kwessie van witheid aangespreek word, is die voorlaaste hoofstuk van Helen Zille se outobiografie, Not without a fight (Cape Town: Penguin Books, 2016, 560p, R380; Amazon Kindle $13,67). Zille doen dit na aanleiding van die studente-onrus waarvolgens universiteite gedekoloniseer en leerplanne geafrikaniseer moet word. Haar opmerkings oor die kwessie van witheid getuig van ingeligtheid en is sprekend van groter ewewigtigheid as wat sy oor sommige ander sake in haar outobiografie openbaar. “‘Whiteness’ [is] the face of twentieth-century colonialism. Decolonisation is the essential corollary. Taken to its logical conclusion, this line of thinking would define whites as alien in South Africa and its institutions” (Kindle 10309). Na meer as 365 jaar het blankes daarvolgens steeds die status van setlaars, vreemdelinge, uitlanders en inkommers; as mense wat nie hier hoort nie. Swartes, daarenteen, word sonder meer as inheemses beskou al het hulle oorspronklik van elders in Afrika gekom en al word hulle geledere steeds deurlopend en al hoe meer oorweldigend met inkommers aangevul.

“I learnt that the concept of whiteness is rooted in critical race theory, a line of thinking which, ironically, comes directly from the United States of America, which supporters of the #MustFall movement despise as the epicentre of global capitalist imperialism. Critical race theory proceeds from the assumption that ‘whiteness’ is a profound social problem. It is the underlying reason why, in the United States, proportionally more black youngsters are in jail, get poorer average test scores or are more likely to be abandoned by their fathers. The ‘pathology of whiteness’ is closely aligned to the ‘violence of whiteness’, which provides the impetus behind the movement #BlackLivesMatter. Of course black lives matter. But don’t dare suggest that #AllLivesMatter” (10315)

Die oorbeklemtoning van hoe krities hierdie anti-blanke aktiviste is, kamoefleer hulle eensydigheid. “Critical race theory” herinner in hierdie opsig aan “critical theory”, die Frankfurt-skool se hersiening van marxisme. Verder word blankes van gewelddadigheid beskuldig terwyl dit dalk veel eerder kenmerkend van die gedrag van swartes is. Dit is na aanleiding van (misdadige) swartes wat in Amerika deur die polisie gedood is, dat die beweging #BlackLivesMatter geloods is. Die BLM-beweging is ‘n tweeledige miskenning van die waarheid. Eerstens word meer blankes deur swartes vermoor as andersom. Tweedens word baie meer swartes as blankes deur swartes vermoor. Dit is hoogs beledigend om witheid as ‘n patologie, ‘n siekte, te etiketteer. Dit is wat Desmond Tutu en ander bevrydingsteoloë – “race evangelists” genoem (10482) – herhaaldelik gedoen het deur te beweer dat blankes van rassisme, kleurvooroordeel, uitbuiting, immoraliteit, ens, genees moet word.

“Critical race theorists will accuse you of ‘wilful colour-blindness’ and of ‘deliberately taking race out of the conversation’. If a white policeman shoots a black youth, all whites share culpability, but not vice versa. Woe betide anyone who draws a general conclusion about black people on the basis of an individual’s actions. The purpose of critical race theory in South Africa is not to build an inclusive, non-racial society, which many of us thought was the aim of the liberation struggle. It is to entrench race as the prime social marker, the determinant of pain and privilege, victimhood and villainy. Four legs good, two legs bad” (10320). Die laaste sin verwys na George Orwell se roman, Animal farm (1945) (Praag 4.06.2016). Die swart kritici van witheid verkondig dikwels teenstrydighede. Soms wil hulle kleurblindheid hê. Ander kere word die werklikheid van swartheid beklemtoon. Soms word die realiteit van ras ontken. Ander kere is ras ‘n vanselfsprekende element in elkeen se ervaring. In haar outobiografie wys Zille telkens en tereg dubbele standaarde uit. Haar ideaal van ‘n nie-rassige nuwe Suid-Afrika is myns insiens onbereikbaar.

Hierdie anti-blanke aktiviste “resurrects, with a vengeance, the real pathology of divided societies – broad generalisations about entire categories of people based on skin colour, religion, language or ethnicity. It seeks out reasons to promote a new form of social exclusion, based on the sins inherited from previous generations, sins that must constantly be resuscitated in order to reinforce the divisions on which critical race theory feeds. What began in the United States as an attempt to empower a marginalised minority is becoming, in South Africa, a tool to justify the unbridled hegemony of a racial majority, to classify and pathologise minorities on the basis of racial generalisations, and so discount and delegitimise any contribution they try to make. Individuals aren’t evaluated in their own right, on their own merits, or their contribution to society. They are merely a function of their colour” (10325). Dit is waarom bv kolonialisme en apartheid as net sleg voorgestel word. Dit is ook waarom individuele meriete by blankes grootliks ontken en deur swartes se groepverwantskap, naamlik ras, oordonder word.

“Critical race theory rejects non-racialism because it supposedly denies the ‘centrality of black pain’. The #RhodesMust Fall mission statement dismisses the South African constitution’s conception of racism as ‘fundamentally racist because it presupposes that racism is a universal experience, thus normalising the suffering of those who actually experience racism’. In other words, only whites can be racist and only blacks can experience the suffering of racism. That is why ‘whiteness’ is the problem that must be eradicated” (10331), In haar outobiografie lewer Zille telkens bewys van haar onkritiese verknogtheid aan die Grondwet. Sy toon ook aan in watter ruime mate swartes die sosiale media misbruik as uitlaatklep vir swart rassisme. Maar die Menseregtekommissie is skynbaar feitlik uitsluitlik ingestel op die geringste sweem van blanke rassisme.

“Some [critical race theorists] argue that whites must acknowledge that their very presence in the country is shameful and destructive, and that the only way to deal with this is silent self-flagellation” (10336). Hoeveel keer moes ons nie al van mense soos Max du Preez aanhoor dat blankes stil moet bly en luister na wat swartes te sê het nie? Dít terwyl die maxiste self voortgaan om hulle woordryke opinies te lug.

Zille stel hierna ander gewilde hedendaagse Amerikaanse politieke frase bekend, bv “racial micro-aggression” (10336). Dit is wanneer ‘n skynbaar geringe openbare voorval aanstoot aan bv swartes of vroue gee, bv as ‘n swart afgevaardigde by ‘n byeenkoms verkeerdelik as ‘n kelner (10342) of ‘n vrou pleks van as baas as ‘n sekrekaresse aangesien word (10347). Hierdie twee mense se rolle is onbewustelik gestereotipeer. Dit is sprekende voorbeelde van die tirannie wat sosiaal uitgeoefen word deur diegene wat op die status van voorheen benadeeldheid aanspraak maak. Maar waarom ‘n mikro-insident tot ‘n makro-probleem opblaas? Ook hier is daar dubbele standaarde. In die jare sewentig het Kalie Heese vertel hoe hy besig met huistakies was, bv die skoonmaak van geute, toe iemand by sy huis aankom en vra waar professor Heese is. Kalie het beduie dat die besoeker by die voordeur moet ingaan. (Daardie jare het buitedeure nog oop gestaan.) Kalie is toe by die agterdeur in en het die besoeker te woord gestaan. By Kalie as blanke man was daar geen sprake van sensitiwiteit oor mikro-aggressie nie, al is hy aangesien vir minder as wat hy was. Hy het die insident eerder geniet.

Nog ‘n Amerikaanse mode-frase is “the phenomenology of personal experience.” Dit is wanneer sogenaamde voorheen benadeeldes hulle eie ervaring as onbetwisbare evangelie voorhou pleks van ‘n saak te beredeneer. “You, yourself, constitute a random, stratified research sample of one, from which to draw general conclusions about ‘blackness’ and ‘whiteness'” (10424). Wanelisa Xaba, ‘n student aan die Universiteit Kaapstad, word soos volg aangehaal: “White people don’t see you because seeing you means seeing themselves and their illegitimate existence in this country. To recognise you means to recognise that their existence in this country is a direct result of psychological and cultural genocides, looting and the killing of our ancestors. Every material and immaterial privilege that white South Africa enjoys today has centuries of blood dripping from it, which they cover with denial. To recognise you means that they understand that their very presence in this country is violence to the generations of African people who suffer intergenerational trauma inflicted from colonisation until now” (10352). Is Xaba se uitlatings nie ‘n sprekende voorbeeld van swart rassisme nie? Wa Azania het in Franschhoek by ‘n literêre byeenkoms gepraat van die “normalisation of violence, exclusion and the intellectual onslaught on black bodies” (10383), soos na bewering deur blankes gepleeg. Hierdie oorbeklemtoning van beweerde blanke gewelddadigheid het heel moontlik sy oorsprong in Frantz Fanon (1925-1961) se geskrifte.

Dit bring my by nog ‘n Amerikaanse politieke frase: die “commoditisation of black pain.” Xolela Mangcu, ‘n sosiologie-dosent aan die Universiteit Kaapstad, praat van die “suffocating whiteness” aan daardie universiteit (10383). Die filosoof David Benatar was al by verskeie geleenthede in pengevegte met hom betrokke waarin Mangcu sleg tweede gekom het (Praag 3.10.2015). Die subjektiewe ervaring van pyn by swartes is inderdaad tot ‘n hulpbron met die oog op onregverdigbare bevoordeling verhef. Mangcu “copes with his situation by going beyond merely commoditising black pain. He actually commercialises it” (10389). Laasgenoemde sin verwys na die buitensporige mate waarin hy deur wit liberaliste finansieel bevoordeel is; mense vir wie hy geen goeie woord het nie.

“Critical race theory, in its South African variegation, has become a fig leaf for scapegoating … Blaming ‘whiteness’ is no longer peripheral to South Africa’s discourse. It has become mainstream and is even considered ‘progressive'”(10461). Gewoonlik word witheid as sodanig egter nie geblameer nie. Daar word indirek daarna verwys deur apartheid die skuld te gee vir feitlik alles wat in die nuwe Suid-Afrika verkeerd gegaan het. Volgens sommige “‘black’ should remain a proxy for disadvantage when it comes to preferential access to universities, irrespective of an individual’s background, but it would be outrageous to assume that ‘black’ might be used as a proxy, say, for predicting the risk of HIV infection” (10467).

Slot

As daar meer krities en rasioneel oor blankheid besin word en nie so emosioneel en propagandisties soos in die eerste bundel hier bo nie, sal ‘n meer realistiese en ewewigtige siening uitkristalliseer. Dan kan dit vir verskillende rasse en etnisiteite moontlik word om in groter mate harmonieus saam te leef. Daar is gegriefdheid oor blanke uitsonderlikheid/”exceptionalism”, maar dit is ‘n feit dat blankes wêreldwyd buitengewoon gepresteer het en dit steeds doen. Dit geskied meesal/dikwels terwyl hulle lede van ander rasse eerder bevoordeel as benadeel. Die vraag is of ‘n element van jaloesie nie dikwels ‘n rol speel en dit uitdrukking in anti-blanke sentiment vind nie. Sou dit nie beter wees om die voorbeeld wat blankes stel in ten minste sommige opsigte as navolgenswaardige voorbeeld of riglyn te aanvaar pleks van blankes holus-bolus te veroordeel en weg te wens nie?

Die fundamentele fout wat in White Studies gemaak word, is om blankes as sleg, verkeerdelik bevoorreg, gewelddadig, ens, te stereotipeer en daarom hulle uitwissing te bepleit. Grondliggend is daar by diesulkes die voorkeur vir ‘n enkele ras, die menseras, “humanity”, ‘n kookpot waarin al die verskillende rasse en kulture moet verdwyn, met dikwels as addisionele begeerte dat daar ‘n enkele wêreldregering moet wees. Universele eendersheid en gelykheid wat ras en kultuur betref, word as voorvereistes vir die skepping van ‘n utopie, ‘n ideale verblyfoord, voorgehou. ‘n Meer realistiese siening sal hierdie utopie as ‘n werklikheidsvreemde droombeeld ontmasker. Anti-blanke aktiviste verkies egter daardie droom bo die aanvaarding van blankes as norm.

Leon Lemmer oor Helen Zille se outobiografie

Daar is al baie kritiek op sowel kommunisme as fascisme uitgespreek. Maar sulke ideologieë sou nie aanhang geniet het as daar nie ook voordele aan hulle verbonde was nie. Deesdae word slawerny, kolonialisme, imperialisme, rassesegregasie en apartheid wyd veroordeel, maar elkeen van hulle het sowel positiewe as negatiewe kenmerke gehad. As dit op die regverdiges reën, drup dit ten minste op die onregverdiges.

In Suidwes-Afrika/Namibië het die Duitse koloniale bewind aan die begin van die 20ste eeu ‘n spoorlyn van Swakopmund na Otavi en van Lüderitz na Aus gebou. Die Herero’s en Namas was die opstandigste etniese groepe, gevolglik is hulle soos krygsgevangenes of prisoniers aan gedwonge arbeid of slawerny onderwerp ten einde die spoorlyne vinnig en suksesvol te voltooi. Moeilikheidmakers is dus konstruktief besig gehou. Tot op hede dien die resultate van daardie slawe-arbeid ‘n nuttige doel en word die Namibiese bevolking steeds daardeur bevoordeel. Selfs die nuwe Suid-Afrika is nie net sleg nie. Al die blankes is nog nie uitgemoor nie, hulle het ook nog nie al hulle besittings verloor nie en wat die blankes opgebou het, is nog nie alles vernietig nie.

Helen Zille (gebore in 1951) het in 2006 die burgemeester van Kaapstad geword. Sy was van 2007 tot 2015 die leier van die Demokratiese Alliansie (DA). Sedert 2009 is sy die Wes-Kaapse premier. Vroeër vanjaar het sy ‘n voor die hand liggende waarheid kwytgeraak toe sy getwiet het dat kolonialisme ook voordele gehad het; dus ook goeie gevolge, bv wat infrastruktuur betref. Haar opmerking het egter ‘n storm van protes uit swart geledere ontketen. Sy is deur haar eie party in ‘n staat van beskuldiging geplaas. Na bewering strek haar standpunt die DA tot oneer. Om alle positiewe opmerkings oor kolonialisme te probeer onderdruk, is myns insiens dwaas. By implikasie word die reg op die uitdrukking van objektiewe waarheid, wat ‘n elementêre mensereg behoort te wees, hiermee ontken. Voorkeur word aan subjektiewe waarheid gegee; dus aan dit wat die meerderheid, in hierdie geval die swartes, as die waarheid wil vestig.

Die volgende boek van Zille is in Oktober gepubliseer: Not without a fight: The autobiography (Century City: Penguin Books, 2016, 560p, R380; Amazon Kindle $13,67). Hoewel die outeur polities onredbaar links is, staan daar heelwat in haar boek wat toon dat sy nie sonder meer aan die meerderheidsmening uitgelewer is nie. Vir ‘n politieke party om die regerende party te word, moet hy hom egter na die wense van die meerderheid skik. Om in hierdie sin as politikus te slaag, sal Zille bereid moet wees om met populêre leuens saam te leef. Dit is onder meer om hierdie rede dat ek beweer dat die grondslag waarop die nuwe Suid-Afrika funksioneer, foutief is.

Zille kamoefleer geensins haar Duits-Joodse agtergrond nie. Heel aan die begin word dit duidelik dat haar familielede verspreid oor die Westerse wêreld woon. Van die “tattoos of memory” (Kindle 180) is dat haar familie geneig is om anti-nasionalisties (222, 435) en liberalisties (654, 724) te wees. Met daardie milieu as agtergrond moet dit nogal vir haar moeilik wees om deurgaans by die Suid-Afrikaanse politiek se oorheersende, of ten minste onderliggende, kraalmentaliteit in te pas. Van die ANC en die Nasionale Party skryf sy: “In essence, they were racial nationalist movements” (2618). Later verwys sy na “the ANC’s brand of racial nationalism” (3130; ook 3302). “Freedom, to my mother, meant a sense of belonging, a shared identity, based on values; and being able to be herself” (401). Vir my as Afrikaner is dit eintlik onmoontlik om patrioties oor die nuwe Suid-Afrika, eens my vaderland, te voel. My identiteit is heeltemal onversoenbaar met die soort nasie wat glo in wording is. Selfs om myself te wees, ten spyte van beweerde individuele regte, word al hoe moeiliker weens bv beperkte veilige bewegingsvryheid en die sabotasie van Afrikaans. Vir die ANC is ‘n kommersiële boer ‘n Boer en Afrikaans is ‘n sinoniem vir die Afrikaner.

Let op hoe radikaal Zille se siening van myne verskil.

“The story that remains to be told is how the majority of Afrikaners (and whites in general) made the [1994] transition, within the space of a few years, from defending an exclusive and oppressive ethnic nationalism to supporting a rights-based constitution, guaranteeing individual freedoms – and then surrendering exclusive power peacefully through the ballot box” (1823).

Dit is verregaande dat Zille ons onlangse geskiedenis in so ‘n mate doelbewus wanvoorstel. Die waarheid is dat die blanke kiesers nooit ingestem het tot magsoorgawe aan die swartes nie. Hulle het ook nooit die oorgangsgrondwet (1993) of die grondwet (1996) goedgekeur nie. Wat die meerderheid blanke kiesers wel gedoen het, was om in die 1992-referendum ten gunste van onderhalings met die oog op politieke magsdeling te stem. Zille sit soos volg die seël op haar wanvertolking: “FW de Klerk’s leadership in navigating [wangling/concocting?] our transition has yet to be adequately acknowledged” (1850). Sy noem De Klerk “South Africa’s patron saint of strategic compromise” (3518).

‘n Bewonderingswaardige eienskap van Zille is haar taalvermoë. In haar ouerhuis het sy Duits en Jiddisj geleer. Daarna was sy in ‘n Afrikaanse laer- en ‘n Engelse hoërskool. Heelwat later het sy Xhosa in so ‘n mate baasgeraak dat sy dit met die korrekte intonasie/stembuiging kan praat. By geleentheid het sy ‘n voordrag deels in Sepedi gelewer (9433). Sy reken dat sy ‘n “slight Afrikaans accent” het (708). Daar is Afrikaanse woorde waarvoor sy nie Engelse plaasvervangers het nie: aspris (338, 493, 1270), nogal (479), slap chips (1576), luisgat (5577), klaar (8899); dalk ook pondok (440) en selfs skinner (8674).

Na haar skoolloopbaan het Allister Sparks, haar mentor (1016) en redakteur van die Rand Daily Mail, haar beïnvloed om ‘n joernalis te word (761). Sy het in 1970 aan die Universiteit Kaapstad studeer (UK – 801) en daarna aan die Universiteit van die Witwatersrand (Wits) (889). Sy het by die National Union of South African Students (Nusas) aangesluit (894). Daarna was sy “the national youth co-ordinator of the Progressive Party” (905), een van die voorgangers van die DA. Anders as die Progressiewe Party (voor 1978) was sy toe reeds ten gunste van (ongekwalifiseerde) algemene stemreg (922); iets wat uiters destruktiewe gevolge in die nuwe Suid-Afrika het. Sy het mede-linkses, soos Helen Suzman, “whom I revered,” ontmoet (905). Haar denke word ook deur Steve Biko beïnvloed (917). Zille se betrokkenheid by die Black Sash kom van haar ma af (793). Later: “I joined the End Conscription Campaign” (1941).

Maar Zille eet nie alles vir soetkoek op nie. “I often wondered what some white lefties were smoking that caused them to radiate such a self-righteous sense of moral superiority” (917). “The Progs always assumed, despite ample evidence to the contrary, that people were basically rational, decent and fair-minded” (1238). Soms verlang sy na die goeie ou dae. “In those days, when newspaper exposés of corruption were confirmed, politicians resigned” (1222). By implikasie bevestig sy dat die DA die ANC lite is: “Nelson Mandela’s vision still resonated, and the Democratic Alliance had become its heir” (10611). “Our party was becoming a mirror image of the ANC” (3589). “Die DA had to grow. And to do so, we had to extend our support among black voters” (4134). “The ANC’s claim of ‘ownership’ of black people’s political allegiance, and its determination to prevent them from exercising free political choice, is patronising and racist in the extreme” (4382). Die lysstelsel laat die bestuur van politieke partye, nie die partylede nie, toe om kandidate vir poste te benoem en te prioritiseer. As gevolg daarvan “politics became a cesspit of self-serving expedience” (3804). Diegene wat om opportunistiese redes van party verander, word “crosstitutes” genoem (3982).

Maar dit is absoluut onbegryplik hoe sy met reg verering vir iemand soos Ebrahim Rasool, voorheen die ANC se Wes-Kaapse premier, kan hê. “Because of my own history, I sometimes felt a greater affinity to certain people in the ANC than I did to some in my own party” (6022). Oor haar onsuksesvolle poging om Mamphela Ramphele as leier by die DA te betrek, ‘n geval van “rent-a-black-leader” (9118), skryf Zille: “I have often reflected on why I allowed the DA (and me personally) to be messed around to that extent by a single person pursuing a deluded agenda. I would never have tolerated it had she been white … I asked myself whether this wasn’t actually a pernicious form of inverted racism, to which white liberals are particularly prone” (8876). Dit is sekerlik ‘n geval van dubbele standaarde; dus van ongelykheid. Eintlik erken Zille die ongelykheid van mense: “All human beings are social animals who have the capacity to understand and respect hierarchies” (10849).

Toe sy haar man, Johannes Gerhardus Bester (Johann) Maree, in 1981 ontmoet, het hy sy politieke gesindheid met ‘n “Afro hairstyle” uitgestal (1450). Reeds in 1969 het Maree as ‘n anti-apartheidsaktivis, beurshouer van die Wêreldraad van Kerke (1608) en student aan Oxford University in Engeland teen die blanke Springbokrugbyspan betoog (1614). Hy is allermins ‘n “Boerseun” (1602), maar wel die kind van ‘n mediese dokter op Dealesville. Voorgraads het hy blykbaar aan Rhodes University in Grahamstad studeer. Daar was aksentverskille in die linksheid van Maree en Zille. “He saw class as the major fault-line in our society; I saw race” (1456). Maree se kommunistiese neigings (“socialist instincts” – 1520) is sekerlik versterk toe hy magisterstudie aan die University of Sussex, naby Brighton, gedoen het (1494); Thabo Mbeki se alma mater.

Maree “refused to attend anything that was segregated, which meant, for example, no movies” (1541). Die “apartheidsregime” het van hom geweet en meerdere kere geweier om ‘n paspoort aan hom uit te reik (1581). Hy was ‘n kort rukkie ‘n dosent aan die Universiteit van die Oranje-Vrystaat, maar toe die rektor, Benedictus Kok, van sy linkse politieke gesindheid kennis neem, onder meer dat hy toe ‘n lid van Beyers Naudé se Christelike Instituut was (1701), is hy ontslaan. Maree het hierna ‘n dosent aan die UK geword (1746) “and began a one-man campaign for an international academic boycott against the University of the Orange Free State” (1768).

“Of far greater significance to him was his involvement, between 1973 and 1977, in the effort to resurrect the black trade union movement” (1784). Die Wiehahn-kommissie het in 1979 allerdwaas die wettiging van vakbonde vir swartes aanbeveel. Maree het sy doktorale proefskrif oor hierdie onderwerp geskryf (1818). Reeds voor dit het Maree aktiviste vir die “struggle for change” gewerf vir opleiding in die “‘education for liberation’ approach of Paulo Freire” (1921-1997) (1801). In 2010 is hierdie marxistiese benadering deur Russel Botman aan die Universiteit Stellenbosch ingevoer onder die vaandel van sy Hoop-projek sonder dat ‘n haan daaroor gekraai het. Toe Zille die burgemeester van Kaapstad was, is na die Maree-egpaar as “the Mayor and the Mayonnaise” verwys (8779).

Maree het voor sy troue ‘n swart gesin in sy woning gehuisves (1818). Zille het in 1982 weer aan die UK studeer (1547). Hulle is aan die einde van daardie jaar getroud (1581). “Leftie weddings in those days were low-key affairs” (1587). Dit was Maree se tweede huwelik (1493). Na die geboorte van hulle eerste kind was meertaligheid in hulle huis aan die orde van die dag: “Johann spoke only Afrikaans to Paul, I spoke English and Eunice spoke Xhosa” (1974). Met die tweede kind was daar minder sprake van Afrikaans in die huis. “We made one final attempt to get Tom bilingual, at least, by sending him to an Afrikaans pre-primary school” (2002).

“Eunice’s family became more and more involved with ours, especially her youngest daughter, Grace, a bright [?] young girl who battled to pass exams. She was at her happiest in our home, playing with Paul and Tom (and especially cooking for them). I can’t recall exactly how or when it happened, but at some point she stayed on, and has been with us ever since. She married Abel Mputing, one of Johann’s university students, and had two wonderful children, Chulumanco and NgoweNceba, who have been part of our family from the moment they were born” (2242). “Grace gave birth to Chulumanco on 27 December [1999]. His name means ‘joy’ in Xhosa, and rarely was a baby so aptly named. I cannot recall ever hearing him cry. Grace was a natural, relaxed mother to her ‘Joy Boy’, who brought a new and extra dimension to our family” (3049). “I brought Grace and her family to live in Leeuwenhof when I became premier” (8779).

Reeds as joernalis het Zille kennis gemaak met wat sy noem “the brutal edge of apartheid. I became increasingly radicalised politically” (1033). “I had become a fervent ANC supporter” (1049). Een van die hoogstepunte in haar herinnering is die stigting van die United Democratic Front (UDF) in Rocklands, Michells Plain, in 1983 (2007). “I was active in the Black Sash and regularly went to support shack dwellers (who were deemed to be in Cape Town illegally under the pass laws) to resist arrest and forced removal” (2007). By geleentheid was sy sonder ‘n permit in ‘n swart woongebied en is sy ‘n opgeskorte vonnis opgelê (2013). “Johann and I never comtemplated leaving … I did not fit comfortably anywhere. Even the Black Sash was riven by debates about how to respond to the growing Marxist ideological hold on the resistance movements, increasingly characterised by intolerence for alternative views and a justification of random violence” (2109). “Jill Wentzel, a long-time Sash member, sparked a timely and sometimes acrimonious debate when she wrote a paper criticising ‘the liberal slide-away’, about our collective failure of nerve to challenge acts of brutality and intolerance when they came from the liberation movements” (2114).

“Our home became a meeting-and-eating place for young struggle activists” (2029). “As young men tend to be, they were always hungry. I used to cook double portions of everything. And an extra pot too, so that they could take food with them when they left for their meetings” (2034). “The political discourse of resistance politics at the time was dominated by Marxist analysis” (2077). Zille se huis is dus in ‘n soort uitreikende losieshuis vir kamerade omskep. In hierdie verband word die name van Mcebisi Skwatsha (2029), Nyami Booi en Lizo Ngcokoto (2034) genoem. “One day in July 1987, Johann said to me, ‘Lizo and Mcebisi want me to rent a car for them. They need it for two weeks'” (2045). Die oorverligte Maree-egpaar het hulle dit laat welgeval. Die twee swart kamerade “handed the car to two young men [Leremo Kalako and Mike Coto] who wanted to join Umkhonto we Sizwe (MK), the ANC’s military wing” (2056). Reeds in Gugulethu was die motor in ‘n ongeluk. By die Lesotho-grens het die twee kamerade, seker as ‘n blyk van dankbaarheid aan hulle naïewe weldoeners, die Maree-egpaar, die motor eenvoudig agtergelaat.

Dit is die soort oorverligte blanke dwaasheid waarop die nuwe Suid-Afrika gebou is. Zille skryf: “This little vignette was part of the normal course of our lives during those successive states of emergency during the 1980s” (2066). Beyers Naudé het op ‘n soortgelyke manier aspirantterroriste oor die grens gehelp. Hierdie mense is medeverantwoordelik vir die dood en verwoesting wat MK gesaai het, maar dit lyk nie asof dit die Marees en Naudé ooit gehinder het nie. Zille soek regverdiging vir hulle onregverdigbare gedrag in ‘n opmerking soos die volgende: “Surely we should use whatever [!] means we could to prevent state institutions being entirely captured for the purpose of authoritarian and racist rule?” (2082).

Maar die Maree-egpaar het verder gegaan. “It was clear that we were being asked to provide safe havens for people who were on the run from the security police. I felt this was the least we could do in those times” (2120). “Soon we had Mama Dorothy [Shoes] Zihlangu and Mama Dorothy [Gogo] Mfaco staying with us” (2125). Daarby het dit nie gebly nie. “They lived in our cottage for a while and then spoke to me about needing space for more people. So Mama Mfaco and Mama Zihlangu moved into the house with us and vacated the cottage for use by others. They never told me who, and I never asked. We trusted [!] them enough to give them the gate key, so that they could use their discretion [!] in letting people into the garden to spend the night in our cottage. I often saw movement outside the window and knew they were bringing people in. I never asked questions. The less I knew, the better, I thought” (2130). In louter onskuld kom Zille later tot die gevolgtrekking: “Our house … had probably [!] been used as a hiding place for MK operatives” (2146). Die kamerade wat gratis van die Maree-buitehuisie vir hulle onwettige dade, soos terrorisme, gebruik gemaak het, sluit in: Cameron Dugmore (2130), Max Ozinsky, Tony Yengeni en Basil Kivedo (2221), die MK-vegter wat deur Jacques van der Elst geloof is omdat Kivedo bomme in Afrikaans geplant het (LitNet, Boeke en skrywers, 8 Maart). In die 1990’s het Zille Thandeka Kunene, ‘n opgeleide MK-soldaat, gehuisves. “I suggested she come to stay with us – which she did for three years, in the little cottage that had been the MK hideout during the states of emergency in the 1980s” (2688).

In 2008 kom Zille vir Bulelani Mfaco, ‘n kleinkind van Mama Gogo, teë. ‘n Mama het per definisie, of ingevolge haar naam, kinders. Die huislike opset van die Marees in die 1980’s word soos volg deur Zille onthou: “We ate together, laughed together and conversed like friends do. The only thing they did not share with me was the depth of their political engagement, and I did not go there. Whatever, we knew we were in it together” (2272). Om so ‘n diverse, multikulturele, uitgebreide familie te huisves, kan myns insiens kwalik tot ‘n kerngesonde gesinslewe bydra. Ek sou die een senu-ineenstorting na die ander kry. Johann Maree had “a severe bout of depression which had seen him take off work for several months to recover” (2999). Met Mamphela Ramphele het die Marees ook saamgeboer: “Our sons spent many a night sleeping over at each other’s homes” (2649). Oor haar seun Paul se multikulturele troue met Gretl skryf Zille: “Thomas and Chulumanco were best men, and Megan, Gretl’s sister, the bridesmaid, and little NgoweNceba, with Gretl’s young nieces, were flower girls” (9505).

Soms is daar groot nugterheid by Zille:

“Today, [black] youngsters who were born long after the transition to democracy, and even some who have enjoyed excellent education and great opportunities, weave ongoing pain and victimhood into their narratives. Is it inevitably part of identity politics? Pain is for public display, not private processing. Perhaps [black] people have discovered just how powerful a weapon it is in a context of restitution and compensation for past disadvantage” (2278). Let op hierdie objektiewe waarneming van Zille tydens ‘n byeenkoms: “Many of the ANC members arrived dressed to the nines, with their envelopes containing the papers for the meeting (if they had them at all) still unopened. They sat through the meeting doing everything except concentrate on and debate the issues at hand” (3009). “At the break, my disillusionment with the rest of the parliamentarians turned to anger. A food trolley was wheeled into the meeting area, laden with delicacies, and I watched as members who had done absolutely no work all morning piled their plates. There was plenty left over. I then observed how several of them took the parliamentary table napkins, loaded them with as much food as they could, folded them up and then deposited them in cavernous handbags, along with several cans of cold-drinks. I was frankly gobsmacked at this literal feeding at the government trough” (3014).

In April 1989 oud-senator Dick Clark “convened a conference in Bermuda to bring together representatives of the ANC-in-exile with leading members of internal political parties and other organisations, to analyse the country’s political challenges and discuss options for the future” (2173). Die Maree-egpaar is daarheen genooi, wat toon dat albei in linkse politieke kringe gereken is. “Johann was a paid-up member of the ANC” (2607). Daar het Zille vir Thabo Mbeki ontmoet en met hom gesels (2189). “This conversation was to be the foundation of a long-term relationship of mutual understanding and respect … Many years later, I also got to know and respect FW de Klerk” (2194). Sy glo sonder meer die volgende fabel: “South Africa avoided a civil war by the serendipitous confluence of two great leaders” (2205), De Klerk en “an ANC leader with the stature and extraordinary moral authority of Nelson Mandela” (2200). “Like [Abraham] Lincoln, Mandela wove together the core values of freedom and equality with the sacrifices required to achieve them” (2580). Van Zille se kant is daar geen veroordeling van Lincoln en Mandela se gewelddadigheid en die dood en verwoesting wat albei veroorsaak het nie; daar is net bewondering.

Zille se familie is ‘n nes vol linkses. In 1990 “my brother Paul, who had spent fifteen years in voluntary exile in England, wanted to return to South Africa to support the transition to democracy” (2297). “He moved in circles that included South African exiles in the UK” (2335). Hy het ‘n huis in Johannesburg gekoop en dit aan Mac Maharaj verhuur, wat die kelder in ‘n plofstof-arsenaal en “weapons cache” met die oog op Operasie Vula omskep het (2308, 2346). Sy medepligtige was Siphiwe Nyanda, die hoof van MK en later die hoof van die Suid-Afrikaanse weermag (2324). Albei het die land via Swaziland binnegesypel (2357). Maharaj “knew about my mother’s role in the Black Sash, about her volunteering as an observer at political trials, and about my journalistic and political involvement” (2362). Op hierdie maniere het liberaliste voor 1994 geweld in Suid-Afrika aangehelp.

Die wapens is veral via Botswana en Swaziland ingesmokkel met die oog op ‘n “people’s war” wat voor die 1994-verkiesing so baie skade veroorsaak en derduisende lewens geëis het (2379). “Between FW’s historic speech in 1990 and the first democratic election in 1994, 14 000 South Africans died in politically related incidents, according to the report of the Truth and Reconciliation Commission (Chapter 7)” (2539). Hierdie mense is nie dood weens apartheid nie. Hulle was grootliks die slagoffers van die magshonger ANC. ‘n Mens sou dink sulke dade sou mense soos Maharaj en Nyanda vir aanstelling in enige hoë pos diskwalifiseer. Die teenoorgestelde het gebeur toe Nelson Mandela sy aanstellings in die “bevryde” Suid-Afrika gedoen het. Desnieteenstaande is terselfdertyd op hoë moraliteit aanspraak gemaak. In 1991 het diegene betrokke by Operasie Vula gedeeltelike vrywaring van vervolging van die De Klerk-regering ontvang (2405). Iedere ding wat die blanke regering afgetakel het, sien Zille as ‘n “step the country took in the right direction” (2411).

In die 1990’s was Zille aan die spits van die “One City initiative” in Kaapstad (2417), waarvolgens party inwoners (veral wittes en bruines), soos tot op hede, vir munisipale dienste en eiendomsbelasting betaal terwyl ander (by uitstek swartes) dit nie hoef te doen nie. Daar word van blankes verwag om sonder meer met hierdie en baie ander nuwe soorte “geregtigheid” vir lief te neem. Zille was bv die voorsitster van die Grove Primary School in Claremont (2705). “We introduced a bursary scheme which enabled middle-class parents to pay double fees to subsidise a child whose parents could not afford to pay any fees at all” (2710). “We appointed our first black teacher, Miss Busi Bout, and I ensured that my Thomas was in her class to signal to the school that the governing body had full confidence in her. We employed black graduates to do internships with our most experienced teachers to give them exposure to the best professional practice we could offer” (2715).

“I had now become irrevocably identified with one side of the conflict, and my continued role as mediator was impossible” (2500). Zille het ‘n vergesogte siening van die Afrikaner-Weerstandsbeweging (AWB) se instorming by die Kodesa-onderhandelings: “Looking back, I think of this as the forerunner to the ‘poo protests'” (2585). Maar dit is sy wat vir Chumani Maxwele, die ontlastingstrooier by die Universiteit Kaapstad, regshulp probeer kry het (10250). Sy skryf ook van die “famous Regina Mundi church” (2671) wat terrorisme sterk ondersteun het.

Oor Stuart Saunders, die rektor van die Universiteit Kaapstad, skryf Zille: “Long before apartheid ended, he desegregated the university residences and initiated pioneering work in the field of student recruitment based on tests to determine a student’s inherent capacity to succeed at university, rather than merely measure their school-based knowledge (which severely compromised those students emerging from inferior apartheid education)” (2644). Hierdie ignorering van swart studente se akademiese skoolrekords word deesdae slaafs deur al die eens blanke universiteite nagevolg, met as resultaat ‘n buitensporig hoë uitsaksyfer teen groot koste vir die belastingbetalers. Verwant hieraan is die kwessie van die finansiële toestand van swart studente, ten spyte van die blatante rasgebasseerde voorkeur wat hulle by die toekenning van studiebeurse geniet. By geleentheid is die leë drankbottels, -blikkies en -bokse van ‘n koshuis van die Universiteit Kaapstad bymekaar gemaak en die volgende berekening is gemaak: “Over a single weekend, the students of Liesbeeck Gardens had spent R330 000 on alcohol” (2661). Zille skryf van ‘n UK “moving boldly towards inclusivity … We had just adopted a mission statement committing UCT to being ‘flexible on access, active in redress and rigorous on success'” (2904). Deesdae is dit baie duidelik wat hierdie beleid akademies en beskawingsgewys vir die UK in die sak gebring het.

Daar is verwysings na korrespondensie wat tussen Theuns Botha, toe ‘n DA-minister in die Wes-Kaap, en Dan Roodt gevoer is (5547, 5582, 6017). Zille word tereg as ‘n bedreiging vir die heil van Afrikaners beskou (5536, 5567, 5637). Vir my was die insiggewendste aspek van Zille se boek hoe die polisie hom openlik aan die kant van die ANC skaar, bv in die swart woonbuurte tydens verkiesingsveldtogte. “I had become accustomed to the provincial SAPS behaving as if it were the coercive arm of the ANC” (6151; ook 6294). Zille se foonoproepe is afgeluister (6909). Politici wat die ANC teenstaan, verkeer in ‘n lewensgevaarlike situasie. “The DA took out hefty life insurance policies for me and my children” (5734).Volgens Zille gaan haar volgende boek handel oor “how to build a ‘capable state’ in South Africa” (5207; ook 6597).

In die situasie waarin sy nou is, in ‘n staat van beskuldiging in haar eie party, sal Zille seker dink oor sekere passasies in haar boek. Sy verwys na haar “occasional indiscretions” (8695). Voorheen was daar al ‘n “Zille-gate” (6238). Aan haar is gesê: “You have to apologise” (6481). “‘No’, I replied. ‘What I said was true, and I am not going to withdraw it. Or apologise. I would rather resign'” (6486). Later erken sy iets kan “unforgivable (even if it was true)” wees (6870). “I put my head down, as I always did in a crisis” (6524). “I had a lot of explaining to do” (6250). “I knew I would just have to grit my teeth and get through this dip myself” (6427). “It is often important in life to stand for principle rather than seek popularity” (2490). Zille se ma het aan haar verduidelik “how a reputation could be destroyed overnight and take years to rebuild” (692). Zille verwys na ‘n “great bumper sticker”: “Rather be historically correct than politically correct” (1157, 8258).

“I believe it is best to acknowledge mistakes and seek to rectify them” (8557). “In politics a scandal can be created out of smoke and mirrors” (6111). “Your opponents are ceaselessly on the outlook for anything that can possibly be used against you, seeking any opportunity to manufacture outrage” (1186). Hierdie opponente/vyande kan uiteraard partygenote insluit. “There are no permanent friends in politics, only permanent interests” (3949). “In politics, friends come and go, but enemies accumulate” (5383). “The DA is tough on its leaders. You have to earn their respect. You have to justify your proposals and ideas. They call you to account when things go wrong” (7027). “Intentions don’t count in politics. Only results do” (7173). Later skryf sy egter: “Well-intentioned mistakes were seldom fatal in politics, just as success was never permanent” (9199).

“I thought my leadership was approaching its sell-by date” (7385). “The tough thing about politics is the insecurity. No position is ever secure. You can be in one day and out the next – not because you did a bad job, but because the terrain shifted” (7562). “Twitter is an away game – the crowd is largely hostile and willing you to make a mistake so that they could pounce” (7689). “It truly amazed me how many people are out there, searching cyberspace for any opportunity to feel insulted. Or to manufacture outrage … nowhere are race classification and double standards as entrenched as they are on Twitter. I started on Twitter without realising any of this. I strode forth where angels fear to tread” (7700). “My constitutional assumptions represented colonialism writ large, aggrevated by the fact that I was white” (7873). “It is cold outside” (1763). Zille kan nog ‘n “beached whale” in wording wees (5974). Dan word haar lot ‘n voorbeeld van “the unfairness of life” (2283, 8652).

Hier bo het ek nie oor die voorlaaste hoofstuk in Zille se outobiografie geskryf nie. Dit handel oor die kwessie van witheid. Dit is die onderwerp van my volgende rubriek.

Leon Lemmer: Eerder epistokrasie as demokrasie

In die nuwe Suid-Afrika word gepoog om die woord “demokrasie” ‘n positiewe betekenis te gee, al ly die regering sedert 1994 aan kroniese ondoeltreffendheid en het die land en daarmee saam die stand van Westerse beskawing plaaslik onrusbarend agteruitgegaan. Demokrasie kan soos volg gedefinieer word: “1 Regeringsvorm deur verteenwordigers deur die hele [volwasse] bevolking gekies, gekenmerk deur vryheid van spraak, van die individu, van die reg, van die pers, ens; volksregering. 2 Staat met so ‘n regeringsvorm. (Grieks demos volk + kratos krag)” (HAT). In Suid-Afrika se geval is daardie “volk” deesdae allermins die Afrikanervolk. Daar kan geredeneer word dat daar nie ‘n Suid-Afrikaanse volk of nasie is nie; bloot ‘n Suid-Afrikaanse bevolking, waarvan miljoene mense onwettig hier is. In die praktyk word vryheid op talle maniere plaaslik aan bande gelê, bv in wat blankes mag sê of andersins doen, met die Menseregtekommissie wat pro-swart daaroor waak. Daarby is die regspleging onder die ban van die ANC.

Daar is talle soorte demokrasie. Al is Suid-Afrika hoogs ongeskik vir sodanige soort regering, het hy ‘n uiterste vorm van demokrasie. Daar is algemene stemreg in ‘n eenheidstaat en boonop het iedere stem gelyke waarde. Behalwe ouderdom (18 jaar)* is daar geen kwalitatiewe vereiste vir stemreg nie. ‘n Ongeletterde armlastige se stem dra dieselfde gewig as dié van bv ‘n magnaat of uitgelese geleerde. Hierdie wanopset word as geregtigheid voorgehou. Daar word geen vereiste van kennis of insig of prestasie aan kiesers gestel nie; asemhaling is voldoende. Onvolmaakte kieserslyste maak dit glo soms selfs vir dooies moontlik om te stem. Daarbenewens benoem die meerderheidsparty die staatshoof, sodat hy eerder sy party se kiesers probeer behaag as om in die belang van die bevolking in sy geheel te handel.

[* Nelson Mandela was ten gunste daarvan dat 14-jariges stemreg kry; blykbaar omdat kinders op daardie ouderdom reeds doeltreffend as terroriste kan funksioneer. “Lowering the voting age would produce lower-quality government” (Brennan, bron hier onder, Kindle 2654).]

Oor demokrasie is daar reeds baie navorsing gedoen en gepubliseer; ook oor die gedrag van kiesers. Drew Westen, ‘n sielkundige, beweer in sy boek, The political brain: The role of emotion in deciding the fate of the nation (Hachette, 2008, 497p; Amazon Kindle $13,67) dat emosie ‘n groter rol as rasionaliteit by kiesers speel. Drie sake bepaal by uitstek hoe mense stem: “their feelings toward the parties and their principles, their feelings toward the candidates, and, if they haven’t decided by then, their feelings toward the candidates policy positions” (Amazon-katalogus). Die oratoriese vermoë en retoriek van kandidate, asook hulle voorkoms (veral in die era van televisie en internetfoto’s en -video’s) kan deurslaggewend wees; so ook die geslag van kandidate. “People often are swayed by rhetoric, charisma, and good looks rather than by the ‘force of the better argument'” (Brennan 1137). “Political ‘fandom’ is what motivates people to get to the polls” (779).

In sy boek, The myth of the rational voter: Why democracies choose bad policies (Princeton University Press, 2011, 296p; Amazon Kindle $17,82) gaan Bryan Caplan, ‘n ekonoom, selfs verder. Irrasionaliteit is die wesenskenmerk van demokrasie en die politiek in die algemeen, “where folly is central.” Dit is dwaas om wysheid by die massa te veronderstel. Byvoorbeeld, James Madison (1751-1836, vierde Amerikaanse president 1809-1817) “had severe reservations about majority rule” (Brennan 3034). Baie van die kiesers is nie net oningelig nie, maar is weens bevooroordeeldheid of gebrek aan insig ten gunste van beleidsrigtings wat skadelik vir hulle belange is. Deur op ekonomiese kwessies te konsentreer, is dit vir Caplan maklik om die graad en gevolge van onkunde by kiesers aan te toon. Almal moet liefs nie toegelaat word om oor almal se belange te besluit nie. Ten minste in hierdie sin is die gelykverklaring van mense en kiesers ‘n onding.

Ek het nog nie Westen en Caplan se boeke gelees nie. Ek wil liewer oor ‘n nuwe boek skryf wat ek gelees het en direk teen demokrasie gemik is: Jason Brennan, ‘n filosoof, se Against democracy (Princeton University Press, 2016, 304p; Amazon Kindle $21,51). Volgens die outeur toon die resultate van demokrasie dat dit nie ‘n aanbevelingswaardige regeringsvorm is nie. Demokrasie is “the rule of the ignorant and the irrational” (192) “and the misinformed” (1532) terwyl burgers die reg op doeltreffende regering het. Daar moet dus liewer na ‘n beter regeringsvorm gesoek word.

In Suid-Afrika, veral in die jare negentig, is tot vervelens toe lof vir die reg om te stem uitgespreek. Daarmee is natuurlik by implikasie ‘n verwyt aan die blankes gerig. Brennan noem dit “democratic triumphalism.” Daarvolgens “democracy is a uniquely just form of social organization. People have a basic right to an equal fundamental share of political power. Participation is good for us; it empowers us, it’s a useful way for us to get what we want, and it tends to make us better people. Political activity tends to produce fraternity and fellow feeling” (181). Daarteenoor beweer Brennan: “Political participation is not valuable for most people” (186). Ook: “Democracy does not empower individuals. It disempowers individuals and instead empowers the majority” (2028).

In lande soos Australië en Bolivië word kiesers verplig om te gaan stem. “In Brazil, nonvoters are barred from receiving state-funded education” (1514). Plaaslik word daar graag gesê dat al die kiesers moet gaan stem; dat ons nie oor die regering moet kla nie omdat kiesers die regering kry wat hulle verdien. Maar die huidige opset het blankes polities grootliks magteloos gelaat. “The right to vote is a badge of equal personhood … The right to vote is a metaphorical badge of equality”* (2048). Anders as in Suid-Afrika skryf Brennan: “Some people ought not have the right to vote, or ought to have weaker voting rights than others” (44). Daarmee word die mat onder die gelykmakers uitgepluk. Daar is iets soos kieseronbekwaamheid. “What’s most surprising … is how stable political ignorance is” (580). Die onbekwaamheid van kiesers moet met ‘n stelsel gekenmerk deur bekwaamheid vervang word.

[* “The disagreement … is … over which ways they [the people] should be treated as equals and which ways they should not be. A basic commitment to human equality severely undermines what a good society will look like” (2153).]

Brennan begin sy boek deur John Adams (1735-1826, tweede Amerikaanse president 1797-1801) soos volg aan te haal: “I must study politics and war that my sons may have liberty to study mathematics and philosophy. My sons ought to study mathematics and philosophy, geography, natural history, naval architecture, navigation, commerce, and agricultuur, in order to give their children a right to study painting, poetry, music, architecture, statuary, tapestry, and porcelain” (80). Wat Adams eintlik sê is dat praktiese en beroepsrigtings om den brode bestudeer moet word, maar dat die welvaart en vrye tyd wat daaruit voortvloei, gebruik kan word om bv die vrye en skone kunste ter verryking of kultivering van die gees te bestudeer en te beoefen.

Implisiet hierin is daar kritiek op die hedendaagse beroepsgerigte universiteite wat die humaniora (bv wysbegeerte, geskiedenis, taal- en letterkunde) verwaarloos en gevolglik die spreekwoordelike “geleerde barbare” as afgestudeerdes lewer. Maar wat Brennan veral met die Adams-aanhaling wil aantoon, is dat politiek op die allerlaagste vlak aangetref word. Politici sorg dat hulle hoogs betalende poste beklee,* maar tot op die hoogste politieke vlak word geen toelatingsvereistes vir sulke posbekleërs gestel nie. ‘n Politikus hoef nie matriek of ‘n graad of enige werkondervinding te hê of selfs funksioneel geletterd te wees nie. Oor die deelname van kieser aan die politiek is Brennan ook skepties: “I contend that for most [of] us, political liberty and participation are, on the whole, harmful” (164).

[* “The average US senator has a net worth of almost $14 million, and the average member of the House of Representatives has a net worth of $4.6 million. In contrast, the average American household has a net worth of under $70 000. Political offices are for rich people “(1605) – ook in Suid-Afrika. As ‘n politikus nie reeds ryk is wanneer hy in sy eerste pos begin nie, word hy ryk terwyl hy sodanige pos beklee.]

Die politiek as bedryf is iets wat liefs beperk moet word. “We should want to expand the scope of civil society and reduce the sphere of politics” (448). “As people (regardless of their race, income, gender, or other demographic factors) become more informed, they favor overall less government intervention and control” (663, 3141). Dink aan hoe gemeenskapsgeoriënteerd en doeltreffend plaaslike regering was (asook vry van partypolitiek, bv in die Kaapprovinsie) in die vorige politieke bedeling. Vergelyk dit met die verpolitisering en sentralisering en die gevolglike ondoeltreffendheid, korrupsie en chaos wat kenmerkend van die huidige Suid-Afrikaanse politiek is en daarby op al drie vlakke (sentraal, provinsiaal en plaaslik). “Political leaders not only routinely make promises they never keep but also frequently use outright deception and manipulation to win votes” (1570). Dink aan FW de Klerk se beloofde magsdeling wat in algehele magsoorgawe ontaard het.

“Michael Cholbi claimed that the right to vote is essential to the right of self-determination, by which he means ‘the right to shape the conditions of one’s own existence'” (1390). In die nuwe Suid-Afrika is daar geen sprake van selfbeskikking vir blankes nie; nie eens groep- of minderheidsregte nie.* Anders as Cholbi dink Brennan: “Citizens don’t have any basic right to vote or run for office. Political power, even the small amount of power contained in the right to vote, has to be justified. The right to vote is not like other civil liberties, such as freedom of speech, religion, or association” (186).

[* “Isaiah Berlin [1909-1997] claims that he and other liberals tend to define freedom as the absence of interference from others” (1745). Die “‘neo-republican’ philosopher Philip Pettit” (1739) het ‘n ander opvatting van vryheid: “liberty as nondomination” (1745). “In a democracy, individual citizens are nearly powerless” (2028), gevolglik behoort daar “rights against interference” (1785), asook teen oorheersing/verswelging, te bestaan.]

“If in the past, people were excluded from holding political power for bad reasons [apartheid?], there might be good reasons to exclude some people from holding power or grant them a smaller share of political power” (371), bv misdadigers. Anders as in ander lande het misdadigers, bv gevangenes, in Suid-Afrika volle stemreg. “Democracy is not a uniquely or intrinsically just form of government. Unrestricted, equal, universal suffrage – in which each citizen automatically is entitled to one vote – is in many ways on its face morally objectionable. The problem is … that universal suffrage incentivizes most voters to make political decisions in an ignorant and irrational way, and then imposes these ignorant and irrational decisions on innocent people” (192).

“Democracy, as we practice it, is unjust” (4077). Demokrasie gaan mank aan so baie gebreke dat Brennan epistokrasie (Grieks: episteme kennis + kratos krag) as plaasvervanger voorstel. “The major difference between epistocracy and democracy is that people do not, by default, have an equal right to vote or run for office” (3688). “Epistocracy means the rule of the knowledgeable. More precisely, a political regime is epistocratic to the extent that political power is formally distributed according to competence, skill, and the good faith to act on that skill” (308). Later skryf hy: “A political system is epistocratic to the extent it distributes political power in proportion to knowledge or competence” (3682). Dít is presies wat nie meer in Suid-Afrika geduld word nie. Diegene wat op verdienste/meriete aandring, word bv as rassiste uitgekryt, onder meer omdat blankes in sodanige opset in groter mate tot hulle reg sal kom. Nie in die regering, staatsdiens, universiteite, sport, of waar ook al, mag op voorkeur vir gehalte aangedring word nie. Kwantiteit, bv demografiese verteenwoordigendheid, word bo kwaliteit verkies.

“When a government tends to be incompetent to govern certain issues, it loses any right to govern those issues” (3968). “I defend what I call the competence principle, which holds that high-stakes political decisions are presumed to be unjust, illegitimate and lacking in authority if they are made incompetently or in bad faith,* or by a generally incompetent decision-making body” (421). “Perhaps some citizens are incompetent participants who impose too much risk on others when they participate. Perhaps some of us have a right to be protected from their incompetence” (376). Nogeens: “People have a right not to be subject to incompetently made political decisions” (2817).”Bad voting can be and has been disastrous” (2859). Maar afgesien van die onverkwiklike uitslae van verkiesings, is daar ‘n gaping tussen wat die kiesers wil hê en wat die demokraties verkose regering lewer. “Government agents tend not to do what the median voter or majority want” (3114). Aan die ander kant word soms beweer “politicians tend to give citizens what they want as opposed to what’s good for them” (4035).

[* Oor “bad faith” en (in die vorige paragraaf) “good faith” kyk Praag 28.08.2016.]

Daar is verskillende maniere waarop epistokrasie bewerkstellig kan word. Stemreg kan tot die bekwames en ingeligtes beperk word. “A person can acquire a right to vote provided they can demonstrate competence” (2676). Dit kan gedoen word deur ‘n “voter qualification exam[ination]” te slaag (3748). As alternatief kan elke burger ‘n stem hê maar kwalitatief beter mense, bv geletterdes, gegradueerdes en suksesvolle sakemense, kry meerdere stemme. So ‘n stelsel is bv deur John Stuart Mill (1806-1873) voorgestel (3775). “If we grant for the sake of argument that each person ought to have a right to vote because it is an avenue of self-expression, it takes additional work to show that they ought to have an equal right to vote” (2495). ‘n Ander manier is dat die politici, wat deur die massa in ‘n konvensionele demokrasie verkies is, voortgaan met die maak van wette, maar dat daar ‘n meganisme is waarvolgens ‘n “epistocratic council” enige wet kan veto (3820). Hierdie raad maak nie wette nie, maar “it has power to unmake law” (3825). “It’s no less undemocratic than judicial review” (3868). “Smart people should have the right to rule over others … because they know better” (344). “Some people have better judgment than others when it comes to political matters” (2172). In die huidige meerderheidsklimaat in Suid-Afrika sal nie erken word dat, afgesien van wat die regeringsvorm is, blankes beter as swartes kan regeer nie. Hoe kan die doeltreffendheid van ‘n epistokrasie getoets word? “Perhaps it would be best if one state in the United States tried the system first” (4072), of een provinsie in Suid-Afrika.

“The basis of one of the major objections to epistocracy is the fact that political knowledge is spread unevenly among demographic groups” (651). Byvoorbeeld, in Amerika: “It is negatively correlated with being black, and strongly negatively correlated with being female” (645). “There is ample and persistent evidence that … rich white men know more about politics than poor black women” (2423; ook 2670). (By iemand soos Amanda Gouws kan dit seker heftig-ontkennende reaksie uitlok.) “Whites on average know more than blacks, people in the North East know more than people in the South, men know more than women, middle-aged people know more than the young or old, and high-income people know more than the poor. In general, people who are already advantaged are much better informed than the disadvantaged” (4012). Brennan verlang dat sy epistokrasie suiwer kwalitatief, dus nie-demografies, toegepas word.

“We can expect epistocratic voters to vote altruistically as opposed to selfishly” (2183). “The quality of the candidates who make it on the ballot depends in large part on the quality of the electorate. Political parties choose candidates whom they believe will appeal to typical voters” (3490). In ‘n epistokrasie sal die kwaliteit van sowel die kiesers as politici beter as in ‘n demokrasie wees. Daar is gevolglik ook die verwagting dat “epistocracy produces better-quality government as well as more substantively just and good outcomes” (2500). Omgekeerd: “In general, the lower the epistemic and moral quality of the electorate, the worse governmental policies will tend to be. Whom the voters select as a leader does make a significant difference” (2896). Dit is die geval in bv sowel Amerika as Suid-Afrika.

Leon Lemmer: Vergete blanke stamme wat kwyn en verdwyn

Eeue lank het Brittanje en ander Europese lande koloniale gebiede gehad. Daar is gedink dat die son nooit sou sak oor die Britse en ander koloniale ryke nie. Na die Tweede Wêreldoorlog het die meeste kolonies egter polities onafhanklik geword. Lede van die koloniale bevolking is in die meeste gevalle terug na hulle moederland. Dwarsoor die wêreld het daar egter groepies blankes in die eertydse kolonies agtergebly omdat hulle nie kon of wou verhuis nie.

‘n Italiaanse joernalis, Riccardo Orizio, het ondersoek ingestel na wat van hierdie eens blanke mense geword het. Hy het oor hulle geskiedenis gelees en hulle besoek. Sy waarnemings en bevindings is in ‘n boek gepubliseer, Lost white tribes: Journeys among the forgotten (London: Vintage, 2000, 304p; Amazon Kindle $16,06). Orizio verskaf geen duidelike uiteensetting nie; onder meer omdat hy glad nie chronologies of sistematies verslag doen nie. Sy indrukke is gebaseer op klein steekproewe, enkele mense wat hy in die verskillende lande teëgekom het en is nie noodwendig verteenwoordigend van daardie groepe in hulle geheel nie. Tog kan afleidings gemaak word oor wat mettertyd met blanke minderheidsgroepe gebeur wat polities en kultureel deur die inheemse nie-wit bevolking verswelg word. Hierdie eens blankes is eintlik meesal vergete en dikwels armoedige oorblyfsels van die verlede. Dit is hoogs uitsonderlik as iemand, soos Orizio, in hulle lot belangstel en simpatie met hulle het.

Ek vind dit noodsaaklik om geografiese en historiese besonderhede by te voeg sodat lesers beter kan verstaan wat Orizio meedeel. Dit was vir my van die moeilikste rubrieke om in woorde te klee. Ek het oor weke verskeie kere probeer om die teks te formuleer en telkens tou opgegooi. Oorspronklik was dit my bedoeling om hierdie teks onmiddellik na die rubrieke oor die blankes in bv Kenia (Praag 4 en 11 Maart) te publiseer, maar ek kon nie daarin slaag nie.

Die onderwerp van Orizio se boek is sekerlik van groot aktuele belang vir Suid-Afrikaanse blankes, veral Afrikaners. Onder die oordrewe opskrif, “SA sal teen 2040 al sy wit mense verloor” (Rapport, Weekliks, 9 April, p 6), skryf Frans Cronjé dat 40% van die plaaslike blankes na verwagting binne drie dekades gaan sterf weens ouderdom of siekte. Blankes is tans 8% van die bevolking. Teen 2040 sal blankes na bewering 1% tot 3% van die bevolking wees. Afrikaners wat in Suid-Afrika aanbly sal dus in dieselfde mate as hulle diaspora weens hulle klein getalle waarskynlik mettertyd deur ander kulture verswelg word. Niks is standhoudend nie – ook nie kulture en volke nie.

In die voorwoord skryf Ryszard Kapùscinski: “The lost white tribes of today live in a schizophrenic situation: having deliberately isolated themselves from the ambient culture, they are yet part of it. They feel that they do not belong … the author visits communities that appear to be centuries removed from the real world of today … they reflect … the problems inherent in modern societies where everything is mixed: colour, language, religion, culture … the fate of the lost white tribes … anticipated the 21st century with its growing multiculturalism” (Kindle 211). Orizio voeg by: “We can all become minorities. We are all potentially irrelevant” (274).

Orizio beskryf die “historiese fossiele” (245) waaroor hy verslag doen soos volg: “Napoleon’s Poles in Haiti [chapter 4], the Blancs Matignon in Guadeloupe [and] the fair-haired Norman fishermen in Les Saintes [chapter 6], the Germans of Seaford Town in Jamaica [chapter 2], the last Confederates in Brazil’s sugarcane plantations” [chapter 3] (253). Maar daarmee laat hy die twee hoofstukke uit wat van besondere belang vir Afrikaners is: hoofstuk 1 oor die “Dutch burghers of Ceylon” en hoofstuk 5 oor die Basters in Namibië. Laasgenoemde is nie ‘n blanke groep nie, maar die hoofstuk is nie heeltemal onvanpas nie omdat die eens blanke groepe wat in die ander hoofstukke behandel word ook in meerdere of mindere mate verbaster het. Die skeidslyn tussen wit en nie-wit word nie duidelik getrek nie, of is nie (meer) duidelik trekbaar nie. As Italianer is Orizio heel moontlik bewus daarvan dat sy landgenote aanvanklik nie as blank in Amerika beskou is nie. Om blank in Amerika te wees, was om Anglo-Saksies of Noord-Europees (Nordies) te wees.

Volgens Orizio is daar nog baie soortgelyke minderheidsgroepe. “There are the Griquas of Griquatown in South Africa, Theseriras, Alcantra and Monteiros families and a further 4 500 in Melaka, the Portuguese enclave in Malaysia formerly known as Malacca. There are the French in Pondicherry, in India, who cherish the memory of De Gaulle and have been French since 1664 [and until 1954]. I saw the German Mennonites in Belize, dressed like the Pennsylvanian Amish people but without the comforts of modern American life.* The West, rightly concerned about the fate of Afghanistan, seldom remembers that the Gavurs [infidels, non-Muslims], the last descendants of Alexander the Great and his armies, with Greek blood and white skin, still live there. And how could we forget, not least on account of their extreme geographical isolation, the Scottish and Genoese sailors who populated Tristan da Cunha, an island lying 1 800 nautical miles west by south of Cape Town. Or (even if too individualistic to constitute a tribe) the ‘insabbiati’ [silted/versandes – kyk hier onder], the Italians who went native in Eritrea, Somalia and Ethiopia” (261).

[* Die protestantse Duitse Mennoniete praat Platduits en het uit Wes-Pruise na Rusland verhuis. Na 1873 is 7 000 van hulle na Manitoba, Kanada. Van 1922 tot 1925 het die konserwatiefstes na Meksiko uitgewyk om te voorkom dat hulle kinders staatskole bywoon. In 1958 is sommige van hulle na Brits-Honduras – sedert onafhanklikheid in 1981 bekend as Belize. In die 1960’s het sowat ‘n honderd uit Pennsylvanië bygekom. Tydens die burgeroorlog in die 1980’s het 1 700 Mennoniete uit El Salvador na Belize gevlug. Daar is ook Duitse Mennoniete in Suid-Amerika, bv in Argentinië, Bolivië, Paraguay, Peru en Uruguay.]

Sri Lanka

Die eiland Ceylon se koloniale geskiedenis het in 1505 begin toe die Portugese daar aangekom het. In 1517 het hulle ‘n fort in Colombo gebou. In 1638 het die Vereenighde Oostindische Compagnie (VOC) ‘n verdrag met die plaaslike heerser gesluit om van die Portugese ontslae te raak. In 1656 het die VOC daarin geslaag om die Portugese uit Colombo te verdryf en in 1658 ook uit Jaffna in die noorde (643). “With the arrival of the Dutch, many Tamils and Sinhalese rushed to Europeanise their own surnames” (506). In 1796, toe die VOC bankrotskap in die gesig gestaar het (593, 643), het die Britte sommige van die kusgebiede beset. In 1802 is die Britse vlag in Colombo gehys (650). In 1815 het Ceylon in sy geheel ‘n Britse kolonie geword. “Many Dutch families emigrated to other Asian colonies or returned home. About nine hundred families decided to stay on because after the collapse of the Dutch East India Company there was no certainty of employment in Batavia, now known as Jakarta” (657). “The English regarded them [the Dutch] as an indigenous people even though their origins were patently European, and to begin with preferred to keep them at arm’s length. ‘The first years under English rule were hard,’ recalls Barbara Sansoni [a Dutch Burgher]. ‘They put taxes on jewellery, taxes on the size of your verandah, we had no rights of citizenship and became, overnight, stateless persons'” (657). In 1948 het Ceylon onafhanklik geword. In 1972 is die land se naam na Sri Lanka verander.

Naas boeddhiste, Hindoes en Moslems is daar in Sri Lanka christene, bv Rooms-Katolieke en protestante. Orizio spoor van die nageslag van eens Hollandse burgers in ‘n Rooms-Katolieke ouetehuis op. Hulle verlang na die goeie ou dae. “Have you seen what the country has come to now? It’s a mess … we Dutch Burghers are white and different from the Sinhalese, Tamils, Moors, Malays, the other peoples of the island” (462). Daar word tussen die “Dutch Burghers” en “Batticaloa Burghers” onderskei. Laasgenoemdes is van Portugese oorsprong en het in groter mate as die Nederlanders verbaster, gevolglik word hulle nie na die byeenkomste van “Dutch Burghers” genooi nie (477). Vir die Nederlanders “marriages with local women were only permissible if the women concerned were Portuguese Christians of mixed blood who undertook that their children would marry [Dutch] Burghers so that, as Governor Rijcklof van Goens* said in the second half of the seventeenth century, ‘our race will degenerate as little as possible'” (643).

[* Van Goens (1619-1682, goewerneur-generaal van Nederlands-Oos-Indië, 1678-1681) was in 1679 met siekteverlof aan die Kaap. Hy het by die VOC aanbeveel dat Simon van der Stel (1639-1712, kommandeur 1679-1691, goewerneur 1691-1699) die plaas Groot Constantia ontvang. Dit is in 1685 gedoen. Constantia is die naam van Van Goens se dogter. Van der Stel se pa, Adriaan, is in 1646 op Ceylon vermoor. Moontlik verduidelik hierdie Nederlandse afkeur van rasvermenging waarom daar skynbaar minder verbastering in Nederlandse as in bv Portugese koloniale gebiede plaasgevind het.]

“As the years passed, the Burghers became Anglicised. The census of 1871 revealed that there were 15 335 of them. By 1901 the number had grown to 23 482, while the true Europeans [whites?] numbered only 6 300. But, still in 1871, the Colombo Club, preserve of the English, did not yet accept members from either the Sinhalese or Dutch Burgher communities” (664). In 1844 het James Selkirk, ‘n Britse sendeling, die Nederlandse burgers soos volg beskryf: “Though much reduced in circumstances since their Island was ceded to the English, they continue to keep up the appearance of great respectability … they are in great measure free from those vices which are so degrading to some of the other classes … They … have been found, by the [British] experience of nearly half a century, to be trustworthy … They do not mix much with the English society” (671).

In 1956 het Singalees die amptelike taal geword. “Tamil and English had been abolished” (709). Dit het die Nederlandse burgers as Engelssprekende minderheidsgroep (“no one speaks Dutch any more” – 758) verder gemarginaliseer. Baie van hulle kinders en kleinkinders het toe na Australië en Kanada geëmigreer (491). ‘n Nederlander het die aankondiging soos volg vertolk: “They told us we were no longer welcome. Formerly first-class citizens, we now had to compete with the indigenous people. The politicians deceived them, promising them the earth. They launched the slogan ‘Sinhalese only’ as if it were the solution to every problem, to poverty, to discrimination … [Some] English planters, for the most part owners of tea plantations, … fraternised rather too much with the ‘darkies’ … Their sons became rent-boys, their daughters concubines. Very few landowners dared leave their farms and plantations to these unfortunates because they knew they had nowhere to go, that they would never be accepted into either community, European or indigenous” (716).

Oor die bejaarde Barbara Sansoni skryf Orizio: “Grey hair surrounds a pale face sculpted by generations of ancestors who married within their own caste” (772). Sy sê: “My mother was a van Langerberg. She was ostracised throughout her life by the Burgher élite because she married a man who was not one of them … No, she did not marry a Sinhalese! That would have been unthinkable … No, my mother married an Englishman … in my mother’s family he was considered lacking in elegance, in glamour. In short, he wasn’t good enough” (779). Sansoni is trots op haar blankheid, maar sy sê: “Nowadays it would make no sense to describe oneself in such a way in this country … We Burghers have become strangers in our own land. We have given so much, created so much … the old times are gone for ever” (806). Sy gebruik ‘n interessante woord: “We all grew up with a Tamil ayah” (819), ontleen aan die Portugese woord aia, wat kindermeisie of verpleegster beteken (SPE Boshoff en GS Nienaber, Afrikaanse etimologieë, Pretoria: SA Akademie vir Wetenskap en Kuns, 1967, p 128). Die leuse van die Hollandsche Burgher Vereeniging van Ceylon is: “Eendracht Maakt Macht” (877).

Van die Nederlandse burgers in Sri Lanka kan opsommend gesê word dat hulle verengels het, Rooms-Katoliek pleks van protestants geword het, in ‘n groot mate verbaster het, geneig is om nie-welgesteld te wees en om ontheem te voel, maar daar is steeds by sommige van hulle ‘n vasbeslotenheid om wat daar van hulle oorspronklike identiteit oor is, te behou.

Jamaika

Jamaika is ‘n Wes-Indiese of Karibiese eiland wat sedert 1494, met Christopher Columbus se besoek, en veral sedert 1510, onder Spaanse invloed was, totdat dit in 1655 ‘n kolonie van Engeland geword het. Slawe is uit Afrika ingevoer om op die suikerplantasies te werk. Na die vrywording van die slawe in 1838 is Indiese en Chinese arbeiders ingevoer (soortgelyk aan wat in die 19de eeu van 1860 af in Suid-Afrika gebeur het – Indiërs vir die suikerplantasies en Chinese vir die goudmyne). In 1962 het Jamaika polities onafhanklik geword, met Engels as amptelike taal.

In die 1970’s is met sosialisme geëksperimenteer: “A colossal mistake that disrupted the advances made in die 1960s en left the nation further impoverished, a prey to unemployment, social unrest and mindless apathy … ‘We glorified poverty and indiscipline, telling people that it was wonderful to be poor and a crime to be rich. We led our people to believe that we were all aggrieved by slavery, colonialism and imperialism and that we had to be repaid for all this suffering. We didn’t have to work or invest … we just had to sit back and reap our compensation'” (1716).

Die Jamaikaanse bevolking is oorwegend swart, maar daar is baie kleurskakerings. “Do you know we have seventeen different definitions for seventeen different shades of skin, from white white to black black?” (1323). Dit dui op uiterste kleurbewustheid. Sommige veral swart Jamaikane is rastafariërs en daggarokers. “They cultivate their ‘African-ness’ in the place where human civilisation began … Ethiopia” (1408).

Die eerste arm Duitse werkers se aankoms in Jamaika in 1834 (1556, 1824) het saamgeval met die Britse besluit om die slawe vry te stel (1815). Die Duitsers het hulle in afgeleë gebiede soos in die omgewing van Seaford Town gevestig. Aan hulle is grondbesit na vyf jaar gratis arbeid belowe (1854). Hulle het soos slawe op plase gewerk. Binne maande het baie van hulle gesterf. Hulle het – seker in vergelyking met Duitsland – die grond onvrugbaar, die brandhout onbruikbaar, die water ondrinkbaar (1305) en die temperatuur te hoog gevind (1294). Later word daar egter na Jamaika se vrugbare grond verwys (1741). Met die geld wat die eerste gemmeroes opgelewer het, kon byna ‘n honderd van hulle na Amerika ontsnap (1538, 1869). Daar word vermoed dat hulle toevallig op Jamaika beland het; dat hulle van die begin af beoog het om na Amerika te emigreer (1575).

Hoewel ‘n derde van die Duitsers aanvanklik protestants was (1773), het hulle soos die ander plaaslike Duitsers mettertyd Rooms-Katoliek geword (1462) en verengels (1351), al was die skoolonderrig aanvanklik in sowel Duits as Engels (1861). Baie van die Duitsers het verbaster, maar daar is by sommige van hierdie Duitsers die neiging om na swartes as “hulle” te verwys (2009) – ten spyte van Max du Preez se verbod op die onderskeid tussen “ons” en “hulle”. Deur sodanige onderskeid te maak, dui myns insiens op bewustheid van voortgesette Europese, spesifiek Duitse, identiteit. “We live as brothers, the Africans and us. But I don’t want to marry one” (2041).

Brasilië

Brasilië, die grootste staat in Suid-Amerika, is in 1500 deur Pedro Álvares Cabral tot Portugese gebied verklaar, hoewel setlaars hulle eers van die 1530’s af daar gevestig het. In 1822 het Brasilië homself onafhanklik verklaar. Dié onafhanklikheid is in 1825 deur Portugal erken. Slawe is uit Afrika ingevoer as arbeiders vir die suikerplantasies. Verbastering het op groot skaal plaasgevind. Daar is tans ongeveer ewe veel blankes en bruines, hoewel ‘n duidelik onderskeid tussen hierdie twee groepe nie moontlik is nie. Sowat 7% van die bevolking is swart. Daar is 1% Asiate. Rooms-Katolisisme is die dominante godsdiens (65%). Die amptelike taal is Portugees.

Die Amerikaanse suidelike state was na die Amerikaanse Burgeroorlog (1861-1865) verwoes en verarm. Sommige van diegene wat nie die gesag van die noordelike state oor hulle wou aanvaar nie, het na Brasilië uitgewyk. ‘n Aanvanklike voordeel vir boerdery was dat slawerny, wat in 1863 in Amerika afgeskaf is, tot 1888 in Brasilië voortbestaan het. Die Amerikaners het hulle van 1865 af tot 1885 (2163) in bv die omgewing van Santa Barbara d’Oeste, Americana en Nova Odessa gevestig (2156, 2163, 2214). Daar was oorspronlik minstens ses verskillende Amerikaanse gemeenskappe, bekend as Confederados (2286), in Brasilië, bestaande uit tussen 10 000 en 20 000 mense altesaam (2236). Daar was ‘n “determination to remain different from their fellow Brazilians” (2332). “We never became Catholics” (2471) maar Portugees het mettertyd hulle gebruikstaal geword. “We have nothing against anyone, not even the blacks” (2356).

Haïti

Poolse soldate is aan die begin van die 19de eeu na Haïti gestuur. Hulle nageslag interesseer Orizio. Haiti is die westelike derde en die Dominikaanse Republiek* die oostelike tweederdes van die eiland Hispaniola. Dit is die eerste Wes-Indiese eiland waar Christopher Columbus in 1492 geland het. In 1496 is die eerste Spaanse koloniste in die Nuwe Wêreld op hierdie eiland gevestig. Slawe uit Afrika is ingevoer. In 1697 het Spanje die westelike deel van die eiland, wat as Haïti bekend geword het, aan Frankryk afgestaan. In 1804 het Haïti onafhanklik geword na opstande, van 1791 af, wat deur die oud-slaaf Toussaint Louverture gelei is. Hy is in 1803 dood en is opgevolg deur Jean-Jacques Dessalines. [*Die Dominikaanse Republiek (Spaanssprekend) moet nie met Dominika (Engelssprekend), een van die Windward-eilande in die Karibiese see, verwar word nie. Dominika was eers ‘n Franse en van 1759 af ‘n Britse kolonie. Onafhanklikheid is in 1978 toegeken.]

Van 1957 tot 1971 was François Duvalier (Papa Doc), ‘n swarte, die staatshoof van Haïti. “He abolished Dessalines’ red and blue flag, which was basically the French tricolour without the white band, and chose red and black instead … the traditional colours of Voodooism” (3176). “Voodoo: Set of magical beliefs and practices, followed in some parts of Africa, South America, and the West Indies, especially Haiti. It arose in the 17th century on slave plantations as a combination of Roman Catholicism and West African religious traditions; believers retain membership in the Roman Catholic Church” (Collins World Encyclopedia, 2003, p 980). Maar in daardie deel van die wêreld is baie protestante ook terselfdertyd aanhangers van hierdie soort toorkuns.

Sentraal- en Suid-Amerika word gekenmerk deur mulatto’s (mense van gemengde afkom, deels wit en deels swart) as die elite omdat hulle sosiaal hoër as swartes geag word en dikwels die ekonomie en politiek oorheers. “When Papa Doc Duvalier, the sworn enemy of the mulatto élite and its French trappings, was seeking symbols for his pro-African, anti-European stance, he publicly eulogised the Poles’ patriotism and dubbed them ‘European white negroes'”(3252). In 1964, dus in Papa Doc se tyd, het “the cult of noirisme” [swartheid] ontstaan. Dit het swartes aangemoedig “to once more take charge of their own destinies”; dus, “expel the mulatto élite and return to the revolutionary ideals of Dessalines” (3326). Die uiters rassistiese anti-blankheid en die klem op swartheid wat Haïti se politiek kenmerk, is moontlik die rede waarom iemand soos Thabo Mbeki so sterk aangetrokke tot Haïti voel (kyk hier onder).

Papa Doc is opgevolg deur sy seun, Jean Claude (Baby Doc), wat tot 1986 aan die bewind was. In 1983, met pous Johannes Paulus II (‘n gebore Pool) se besoek aan Haïti, is diegene met die ligste vel op die eiland, waaronder Poolse afstammelinge, uitgesoek om hom te verwelkom (3267). ‘n Plaaslike Pool vertel: “We had time to ask him for help and explain that no one had ever given us anything since our ancestors arrived in Haiti, that we need food, schools and medicines. A few managed to shake his hand. To others he promised that he would send assistance, because, he said, we were all Poles and should help one another” (3282). “We have heard no more. No aid has come. Even His Holiness has forgotten about us, like all the rest” (3290).

Jean-Bertrand Aristide (Haïti se president 1991, 1994-1996, 2001-2004) was van 2004 tot 2011 in ballingskap in Suid-Afrika. Hy het vergoeding en huisvesting van die Mbeki-regering ontvang, was ‘n navorsingsgenoot aan die Universiteit van Suid-Afrika (Unisa) en het selfs ‘n doktorsgraad in 2007 ontvang. Die akademies-wetenskaplike gehalte van sy proefskrif is heftig gekritiseer. Mbeki se partytigheid vir Aristide het minstens ‘n drieledige grondslag: Aristide is swart, amptelik ‘n polities-radikale, Rooms-Katolieke bevrydingsteoloog (maar ook “a high-ranking priest of an important Voodoo sect” – 3165) en hy het gesorg dat Haïti so veel moontlik met die Afrika-Unie assosieer. Mbeki se barmhartigheid jeens Aristide het Suid-Afrikaanse belastingbetalers miljoene rande gekos; ‘n wanpraktyk wat glad nie genoegsaam veroordeel is nie.

“Of all the many attempts to eradicate Voodoo, none has ever succeeded, not even the bloodiest of all, which occurred after the fall of Baby Doc in 1986 when a thousand priests were killed by Protestant and Catholic extremists. It is said that many of them were killed with machetes or stones at the express command of Father Aristide, the Catholic priest who became president and later declined into a state of near madness” (3206).

In 1802, dus in die Napoleontiese era, is 2 570 Poolse soldate na die Franse eiland Haïti (toe nog bekend as Saint-Domingue) gestuur om die slawe-opstand te onderdruk. “Their pact with Napoleon had been cut and dried. In return for their assistance in restoring slavery to the Saint-Domingue colony, Bonaparte would restore the freedom of Poland which was then under the double protectorate of Prussia and Russia” (3029). Altesaam is sowat 4 000 Poolse vrywilligers as soldate gestuur (3007); later ook Deense en Duitse soldate (3063). Die slawe het in opstand gekom omdat die plantasie-eienaars geweier het om die slawe vry te stel (3007). Pleks van die slawe in toom te hou, het die Pole, in soverre hulle nie deur die swartes uitgemoor is nie, besluit om Dessalines te ondersteun en hom gehelp om in 1804 die eerste swart republiek uit te roep (2623, 3022). “They realised how uncomfortably close the cause of the slaves under Toussaint Louverture and Dessalines was to their own. Black Haitian slaves and Polish nationalists were all fighting for the same ideals of liberty, independence and freedom from foreign tyranny” (3036). Hierdie vryheidstrewe is deur die Franse Revolusie (1789) geïnspireer.

“Many hundreds of them [Poles] – the precise number is not known – decided to stay and side with the black people as citizens of the only state in the whole world to be brought into being by a slaves’ revolt” (3042). Met die uitsondering van die Pole wat lojaal teenoor die slawe-opstand was, “almost all the whites were killed” (3063) in 1803; “even those who had fought alongside the blacks” (3216). “Dessalines’ orders were to take every white and every mulatto to the square in front of Government House and kill them all at once” (3231). “Dessalines gave orders that none of the Poles … was to be killed” (3238). “The loss of Saint-Domingue forced Napoleon to abandon Louisiana … he sold it to the United States” (3070).

Voor onafhanklikheid “Haiti was … the richest of the American colonies” (3096). Sedert 1804 is daar nie meer sprake dat Haïti tereg die “pêrel van die Antille” genoem kon word nie (2637, 3007) omdat dit verval het tot een van die agterlikste state in die wêreld. “It may now seem incredible, but Haiti, thanks to the enormous wealth generated by sugarcane, long regarded itself as a powerful, developed nation” (3102). Deesdae “there’s very little money in Haiti and everything gets done for free. Except for the blancs [whites], naturally” (2729). Dit toon dat kolonisasie beter as onafhanklikheid kan wees. Byvoorbeeld, die oostelike deel van die eiland Hispaniola het eers in 1865 as die Dominikaanse Republiek onafhanklik van Spanje geword en is baie meer voorspoedig as Haïti. Moontlike sleutels tot die relatiewe welvarendheid van die Dominikaanse Republiek is: Tradisioneel “affluent white landowners and the military hold power behind the scenes” (World Reference Atlas, London: Dorling Kindersley, 1995, p 198) – maar sedert 1993 is die politieke opset meer demokraties – en die bevolkingsamestelling is 73% bruin/gemeng, 16% wit, 11% swart, teenoor Haïti se 95% swart (Wikipedia).

Vir die oorweldigende swart bevolking van Haïti is daar, naas die uitmoor van blankes in 1803 (waarna hier bo verwys is), nog ‘n historiese rede. In die 1805-grondwet, artikel 12, staan: “No white person, of whatever nationality, may set foot upon this territory as a land owner or master, nor may such person in future acquire any property whatsoever” (2825). Wie het gesê swartes kan nie rassisties wees nie? Werk die ANC-regering nie dalk in ‘n rigting soortgelyk aan die Haïti-grondwet nie? In artikel 13 word darem uitsonderings vir burgerskap gemaak, bv vir “those of Polish and German birth whom the government has naturalised” (2835). ‘n Onderskeid word gemaak tussen “a grand blanc, or urban white, and a petit blanc, or peasant” (2999). “In Haiti a peasant always becomes black” (2999), nie net weens die tropiese sonskyn nie, maar ook weens verbastering. Soos een Poolse afstammeling dit stel: “I am Haitian even down to the colour of my skin” (2999). Die oorspronklike Poolse soldate was uiteraard mans. Weens verbastering “their skins became darker” (3252). “You see, this is what happens, as time passes, the race disappears and only the surnames remain” (3454).

Die Pole wat uit Napoleon se leër gedros en die slawe-opstand ondersteun het, het hulle in die bergagtige gebiede gevestig (2873), bv in Casales. Hierdie Pole se nageslagte is brandarm. “The fight for survival meant labouring on the mountain slopes from dawn until dusk. They forgot how to read and write. Fathers taught their children [French] Creole, the language spoken all around them, rather than Polish” (2930). Hulle huise lyk soos Afrika-hutte (2889). “Casales has no electricity, no phone, no running water, no nurse, no cars, no school, and now no church. There are no shops” (2910). “All that remains is a dance they call the polka, and those Slav features … that seem so out of place among the banana plantations and African-style huts” (2930).

In 1803 was die Pole gelukkig om in die anti-blanke Haïti te oorleef. Sedertdien was daar geen owerheidsbevoordeling vir hulle nie; eerder algehele ignorering en verwaarlosing. Die Pole het verarm en hulle het hulle taal en geletterdheid, hulle kultuur en weens verbastering ook hulle etnisiteit verloor. Eintlik verknies omtrent niemand anders hulle oor die lot van hierdie vergete mense nie.

Namibië

Rehoboth,. 90 kilometer suid van Windhoek, is sedert 1870 (4286) die hoofsentrum van die Namibiese Basters. Rehoboth beteken “ruimte”. Aan die begin van hierdie afdeling haal Orizio uit Genesis 26:19-22 aan: “Isak se slawe het ‘n put gegrawe in die spruit en sterk water gekry. Toe stry die skaapwagters van Gerar [Filistyne] met dié van Isak en sê: ‘Dié water behoort aan ons.’ … Sy slawe het ‘n ander put gegrawe, en ook daaroor het die Filistyne klagtes gehad … Van daar af het hy [Isak] versit en ‘n ander put gegrawe, en hulle het nie daaroor gestry nie. Toe noem hy die put ‘Ruimte’.” Hierdie teksverse laat my dink aan die nuwe Suid-Afrika waarin die swartes geneig is om aanspraak te maak op alles wat die blankes besit (bv plase) of tot stand gebring het (bv maatskappye/sake-ondernemings). Dit is te betwyfel of die blankes ooit soos Isak die salige stadium sal bereik wanneer daar nie meer op hulle eiendom aanspraak gemaak word nie: “Nou het die Here vir ons ruimte gemaak en in dié land sal ons voorspoedig wees.”

Naas noodsaaklike bestaansruimte sal daar in die nuwe Suid-Afrika in die huidige opset myns insiens nooit afdoende leefbare kulturele ruimte vir blankes wees nie. Die bestaans- en kulturele ruimte van die Namibiese Basters is sedert onafhanklikheid in 1990 ook ernstig deur die swart meerderheid, veral Ovambo’s, ingekort. “The Ovambo are spreading the word that Namibia always belonged to them” (3642). Onder die Basters, met hulle sterk onafhanklikheidsgevoel, is daar die persepsie dat hulle deesdae aan “ethnic cleansing” onderhewig is (3649), soortgelyk aan die plaasmoorde in Suid-Afrika. In Suidwes-Afrika/Namibië is volksmoord nie onbekend nie. Aan die begin van die 20ste eeu was dit die Duitse owerheid wat die Herero’s en Namas/Khoi-Khoin wou uitroei (3672). Desnieteenstaande “the Herero … still copy the style of dress of their one-time enemies, having transformed it into national costume” (3694).

Anders as die bruin elite in Suid-Afrika, wat graag swart wil wees, is die Namibiese Basters trots op hulle gemengde afkoms (3708). Die Basters “developed a sturdy self-sufficiency and an identity distinct, both psychologically and genetically” van ander etniese groepe (3716). Die Basters herinner in hierdie opsig aan bv die Griekwas en (uitgesonderd godsdiens) aan die Kaapse Maleiers/Moslems. Orizio kom met hierdie oppervlakkige en misleide siening: Die Khoi-Khoin “helped the [Dutch] farmers to hunt down Bushmen like wild animals. The bond between Boer and Hottentot was a union of losers, an alliance of the poor, in one sense a marriage of equals” (3730). Na die Britse besetting van die Kaap in 1806, die Afrikaners “spoke a form of Dutch increasingly influenced by African languages. To English eyes, the isolated and semi-wild Boers were guilty of two mutually contradictory but equally unforgivable sins: they used slaves as labourers on their farms, and they procreated children with these same slaves, Hottentot and Bushmen” (3737). Op hierdie uitlatings van Orizio is kritiese kommentaar nodig.

Die eerste keer wat daar na Afrikaners as “losers” verwys kon word, was in die grondwetlike onderhandelings en magsoorgawe in 1990/94. In werklikheid was dit nie die Afrikaners as sodanig wat geswig het nie, maar ‘n klein groepie Afrikaanssprekende blankes wat verraderlik en mandaatloos die politieke mag aan die swart meerderheid oorgedra het. Daar is baie minder sprake van volksmoord, bv van die San/Boesmans deur Afrikaners in Suid-Afrika, as deur blankes in bv Amerika, Australië en Duits-Suidwes-Afrika. Inheemse tale het Afrikaans, bv wat woordeskat en sinsbou betref, in ‘n baie beperkte mate beïnvloed. Die Italianer Orizio het seker net Engelse bronne geraadpleeg. Vandaar sy valse insinuasie dat slegs Afrikaners slawe-arbeid gebruik het, terwyl dit sekerlik ook Engelssprekende blankes en selfs nie-blankes gegeld het. Rasvermenging tussen wit en nie-wit het in Suid-Afrika in veel mindere mate as in seker die meeste ander koloniale gebiede (bv in Sentraal- en Suid-Amerika) voorgekom.

Rasvermenging tussen die Khoi-Khoin en San/Boesmans het plaasgevind. Wanneer hier na rasvermenging en basters verwys word, gaan dit egter om blanke bloed. Sodanige rasvermenging het in die tweede helfte van die 19de en tydens die Duitse bewind, dus tot 1914, in Namibië voorgekom. Afrikaners was sekerlik nie uitsluitlik hiervoor verantwoordelik nie en waarskynlik ook nie in die meeste gevalle nie. In die 19de eeu het Namas/Khoi-Khoin uit die Kaapkolonie oor die Oranje- of Grootrivier getrek, gevolg deur nie-Afrikaners, soos blanke sendelinge (veral Britte en Duitsers) en handelaars (bv Britte, Duitsers, Iere, Nederlanders, Swede, Switsers, insluitende Jode), asook mineraalprospekteerders, jagters en avonturiers, wat in alle of die meeste gevalle (aanvanklik) ongetroud was. Afrikanerboere het hulle eers van 1885 of 1886 af in die suide van Namibië gevestig (ELP Stals, Môrewind oor die Karasberge: ‘n Kultuurhistoriese verkenning van die Karasstreek van die laat negentiende eeu (Pretoria: Protea Boekhuis, 2009/2016, p 156, 160). “Feitlik al die Boere wat die omgewing ingetrek het, [het] reeds gevestigde gesinne gehad” (Stals, 212). Daarom skryf Stals dat huwelike tussen Afrikaners en Basters “nie ‘n algemene verskynsel [was] nie” (212).

Afrikanerboere het Namibië in sommige gevalle eers as weiveld vir hulle vee benut voordat hulle hulle daar gevestig het. Om weg van Britse oorheersing te kom, was dikwels van deurslaggewende belang. Die Boere se intog het min of meer saamgeval met die uitbreiding van Duitse gesag in hierdie gebied, want hierdie Afrikaners wou sekerheid oor die eiendomsreg van hulle plase hê. Eers in 1890 het Brittanje Duitse gesag oor Namibië erken (Stals 307). Ek wil nie ten alle koste as apologeet vir Afrikaners optree nie. Vandaar die erkenning dat van die kinders van die eerste Boere-intrekkers wel oor die tou getrap en in sommige gevalle met nie-blankes in die huwelik getree het. Maar dan was dit (feitlik) deurgaans met basters, dus met diegene wat reeds blanke bloed gehad het. In ander gevalle, veral swartes, sou die kulturele kloof tussen Afrikaners en nie-wittes te groot wees. ‘n Duitse koloniale amptenaar het geskryf: “These mixed marriages between Germans and Basters are nearly always happy marriages and that is what matters most” (Orizio 3982).

By die Rehoboth-basters is daar ‘n aristokrasie (soos in Sentraal- en Suid-Amerika) gebaseer op velkleur: “The most highly regarded and wealthiest families are those which, by coincidence or not, happen to have the whitest skin and the surnames of the original trekkers who came from the Cape in their ox-drawn wagons” (3791). Afrikaans is die Basters se moeder- en voertaal, soos trouens deesdae ook van die meeste Namas en Damaras. In hierdie gebied het die sendelinge sedert die 19de eeu in Hollands/Afrikaans gepreek en onderwys gegee, terwyl onderhandelings en kontrakte ook in Hollands of Afrikaans was. Die swart Swapo-regering, soos die ANC-regering, dring deesdae Engels as skooltaal op aan al die inwoners (3870). “The blacks want to make us [Basters] forget Afrikaans. They would like to impose English on us. But we grew up speaking Afrikaans, and if they take that away we shall lose our identity” (3920).

Namibië is van 1915 tot 1990 deur Suid-Afrika regeer. In 1979 is selfregering aan die Rehoboth-basters toegestaan (4041, 4141). ‘n Parlementsgebou vir die Bastertuisland is gebou (4055), asook ‘n spoggerige ampswoning vir die kaptein van die Basters (4069). Peter Carstens noem die Basters “bruin Voortrekkers” (4126), onder meer omdat hulle ‘n eie onafhanklike tuisland begeer (4237). Hoewel nooit ‘n blanke groep nie, is die Basters se vryheidstrewe, soos dié van Afrikaners, deur swart mag gekortwiek en word die voortbestaan van hulle moedertaal, Afrikaans, soos dié van Afrikaners, ingelyks deur swart astrantheid ondermyn.

Guadeloupe

Guadeloupe is ‘n Leeward-eiland, met die buitelyne van ‘n skoenlapper, in die Kleiner Antille in die Karibiese See. Die eilandjie La Désirade is oos daarvan, ‘n groter eiland, Marie-Galante, is suid van Guadeloupe, met nege eilandjies, Les Saintes, waarvan twee bewoon word, wes van Marie-Galante. Die westelike helfte van Guadeloupe word Basse-Terre en die oostelike helfte Grande-Terre genoem; streng gesproke twee eilande wat met brûe verbind is. Christopher Columbus was daar in 1493. Hierdie eilande is sedert 1635 Franse besittings, maar met onderbrekings weens Britse besettings. In 1813/14 was Guadeloupe 15 maande lank selfs Sweedse eiendom. Anders as in die geval van Haïti (1791-1804) was die slawe-opstand van 1793 in Guadeloupe onsuksesvol. Piesangs en suiker is die vernaamste uitvoerprodukte. Toerisme is ‘n belangrike bron van werkverskaffing en inkomste. Frans is die amptelike taal en die meeste inwoners is Rooms-Katolieke.

Die Blancs Matignon lewe in selfopgelegde isolasie in die onherbergsame berge tussen Le Moule en Morne-à-l’Eau (4509) op Grande-Terre, “ignored and despised by the rest of the population of Guadeloupe. No one, not even the Blancs Matignon themselves, can explain why, two centuries ago [beginning 19th century] when Napoleon was ruling Europe, a small group of French colonists decided to abandon the ports and the farms of this wealthy colony and hide away in the furthest corner of the island, a prey to hunger and disease. One theory is that they were idealists driven into these remote valleys by a determination to build a perfect, changeless society uncontaminated by the revolutionary democratic and egalitarian ideas that were spreading even into the tropical areas of the empire … Insabbiati is the word the Italians used for colonials who could not bring themselves to go home. It means ‘stuck in the sand’, and was only logically applicable to such colonies as Abyssinia and Eritrea … the Matignon have … become ‘stuck in the jungle'” (4435).

Vanwaar die benaming Blancs Matignon? “‘Blancs’ from the colour of their skin, ‘Matignon’ because this is at one and the same time the name of their village, the surname of the majority and the name of the aristocratic family from whom they claim their ancestry” (4524); “six clans that bear the only names to have survived in the community: Matignon, Bourgeois, Boucher, Ramade, Roux and Berlet” (4764). “The flight of the Matignon recalls the Boer trekkers’ long march through the African bush … the blanc va nu pieds, the ‘whites who walk barefoot’ as the other inhabitants of Guadeloupe derisively call them” (4448). Hierdie vergelyking met die Boere is nie onvanpas nie; die Matignon wou klaarblyklik apart woon. “Racial integration, democracy and welfare” word deur hulle as euwels beskou (4611). Die verwysing na kaalvoetloop herinner aan wat Erasmus Smit se vrou, Susanna, Voortrekker Gert Maritz se suster, gesê het oor die moontlike tog van vroue oor die Drakensberg om aan Britse oorheersing te ontsnap.

Die Blancs Matignon het as ‘n groep van sowat 400 (4687) oorspronklik van Normandië, Frankryk, gekom (4509); in 1665 (5062), dus voor die Franse Revolusie (1879) en voor die afskaffing van slawerny; dus, “before the world changed” (4631). Die nageslag word “obstinate and illiterate” genoem (4509). Inteling, selfs bloedskande, het gevaarlike afmetings aangeneem. Die gevolg was “a quite unacceptable proportion of mentally and physically handicapped children” (4863). Aanvanklik wou die Matignon net binne hulle groep trou. “Cases of concubinage with black people are extremely rare, they marry exclusively among their own kind, and even when attending church at Morne-à-l’Eau of a Sunday, they stay together in one corner keeping their distance from the blacks” (4708). ‘n Swarte vertel: “The Matignons used to regard the church as their private property. They would all keep to one side, on the left, and look us up and down. And heaven help any of us who dared sit near them. Nowadays there are no fixed places in church on a Sunday” (5223).

Mettertyd het ‘n mate van kreolisering plaasgevind, sodat sommige van die Matignon bruin geword het. “My mother was a half-caste, very pale-skinned” (4726). “At least we’re making mixed marriages now and lovely children are being born instead of the defective mites that still occur in more traditional families” (4740); “the mystery of 400 pig-headed peasants who, on the eve of the second millennium, thought they could stop time itself” (4747). Party Blancs Matignon het uitgewyk na Kanada, Australië en Frankryk (4531). Ander moet aanbly in armoedige voorafvervaardigde huise of hutte omdat hulle te arm is om na hulle oorspronklike moederland, Frankryk, terug te keer en “too proud to admit defeat” (4631).

“The Béké are the wealthy, respectable whites, the tiny élite of Guadeloupe that studies, accumulates and governs, maintaining strong ties with France. To them the Matignon are a blot on the landscape, an embarrassing anachronism reminding them of the time when all the white colonies – theirs included – exploited black African slaves on the plantations … The Béké would like to pretend that the Matignon do not exist” (4546): “The Matignon don’t deserve any pity. They’re debased by intermarriage and isolation, abject folk who give themselves airs” (4538). By geleentheid het ‘n Blancs Matignon met ‘n Béké getrou. Hy was ‘n suksesvolle sakeman en het dus van ‘n “petit blanc” (peasant) tot ‘n “grand blanc” (urban white) gevorder (5229). Hiermee het hy hom van sy stam vervreem. “From that moment he became a member of the white élite of the island. He had accepted the state of créolisation, a word pronounced by his estwhile tribe only with fear and loathing. He had become a common white man with no tribal identity” (5238).

Maar die stoeres onder die Blancs Matignon sien hulleself anders: “They have protected it [the colour of their skin] from the sun and from mixed marriages with slaves of African origin and later with the freed blacks, even at the cost of becoming a minority doomed to extinction, a lost tribe in the midst of a multi-racial Caribbean community. Their skin was their only treasure, their banner. They might be poor, ignorant, possibly forgotten, but they were white” (4639): “We’re white, we’re different from them [blacks]. I, for example, am in the process of selling the land on which my house stands. But I won’t sell it to a black. I couldn’t live cheek by jowl with black people. They might be heathen. We think differently. I know that the old times are dead and gone, but – forgive me – that’s what I’m used to. No blacks ever entered my house, even if they were richer than us, while I’ve always had to earn my living dressmaking or cooking or working in a factory” (4645). “My ancestors were penniless and obliged to work as farm labourers, but they were aristocrats by blood and by style, and the ways of Europe ran in their veins. I am a Bourbon, you understand. How could I consider myself no different from the children of African slaves?” (4669). Sy herinner my aan die Boere-adel onder Afrikaners.

Noord van Guadeloupe is daar nog twee Franse eilande wat tot 2007 administratief deel van Guadeloupe was: Saint-Barthélemy en die noordelike deel van Saint Martin. Die suidelike deel, 40% van die eiland, is Sint Maarten, ‘n Nederlandse gebied. ‘n Blancs Matignon vertel dat sy na Saint-Barthélemy as ‘n kok gegaan het “where the natives are white and therefore similar to the Blancs Matignon. There Constance opened a little restaurant, in a place where she no longer had to explain about being poor and white” (4803). Op Saint-Barthélemy is daar doelbewus geen suikerplantasies nie omdat hulle swart arbeiders sou verg (4807). Hier het die Blancs Matignon van Guadeloupe huweliksmaats kom soek om die nadelige gevolge van inteling te beperk (4834). “To marry someone from Saint-Barthélemy is like winning the lottery. It puts new life not only into the family, but the community too” (4842). Naas Franse is daar Skandinawiërs, veral Swede, op Saint-Barthélemy (4849). Van 1784 tot 1878 was die eiland ‘n Sweedse besitting. ‘n Blancs Matignon vertel: “I’ve got four daughters and I’ve married all four to men from Saint-Barthélemy, nice boys just like our own Matignon. You see, in this way whites stay with whites, and that’s how it should be” (4961).

Suid van Guadeloupe op die Les Saintes-eilande is daar Franse “Norman and Breton fishermen who now number 1 500 and call themselves Santois” (4983). Die Blancs Matignon beskou hierdie vissers nie as geskikte troumateriaal vir hulle kinders nie omdat hulle nie aristokraties is nie en ook nie gesofistikeerd genoeg nie (4990). Toerisme is naas vissery ‘n belangrike bedryf op Les Saintes (5032).

Oos van Guadeloupe is daar die eilandjie La Désirade. “In this earthly paradise of forests and plantations of sugar cane lives an even smaller version of the Blanc Matignon tribe, descendants of the pioneering farmers who crossed the seas in the sixteenth century to colonise La Désiderade” (5247). Orizio verskaf egter geen verdere inligting hieroor nie, behalwe om op te merk dat verskillende mense om verskillende redes op hierdie eilandjie ‘n wegkomplek kom soek.

Slot

Uit die voorafgaande blyk dat al hierdie klein groepies agtergeblewe blankes geneig is om mettertyd hulle taal en godsdiens, dus hulle kultuur, asook hulle etnisiteit/ras en welvaart, te verloor; dat hulle ontheem voel en eintlik grootliks vergete is.

Hoeveel herkenbare, ongeboë* Afrikaners sal in 2117, of oor twee of drie eeue van nou af, in Afrika of elders oor wees? Die eerste twee dekades sedert die aanbreek van “demokrasie” in 1994 stem my nie optimisties oor die toekoms nie. Ek sal eersdaags magteloos wees om my nageslag en ander kultuurgenote in enige opsig te help. Ek sal dan nie eens ‘n opname van hul wel en wee kan maak nie. Maar dit lyk tans asof 1994 bekend sal staan as die allerskandaligste keerpunt in die geskiedenis van die Afrikaner en dat dit só sal bly. [* “Dat ons nie kon gebuig word soos húl geweld dit wou, en dat ons hoog kon lewe net aan ons bloed getrou” (NP van Wyk Louw).]

Leon Lemmer oor die Afrikaanse wysbegeerte

Verlede jaar het ‘n boek oor ‘n uitsonderlike onderwerp verskyn, Pieter Duvenage (gebore in 1963) se Afrikaanse filosofie: perspektiewe en dialoë (Bloemfontein: Sun Press, 2016, 306p, R350). Die publikasie wek ‘n netjiese indruk, al kon die redigering en indeks beter gewees het. Die teks is in twee dele. In die eerste afdeling is daar ‘n hoofstuk elk oor die verskynsel van Afrikaanse filosofie, Tobie Muller en CK Oberholzer. Die tweede afdeling bestaan uit onderhoude wat die outeur met agt filosowe gevoer het: PS (Piet) Dreyer, AMT (Bert) Meyer, JJ (Johan) Degenaar, AB (André) du Toit, DFM (Danie) Strauss, Bert Olivier, JJ (Johan) Snyman en DP (Danie) Goosen. Daar word ook na ander Afrikaanse wysgere verwys, soos AH (Andrew) Murray, HG (Hendrik) Stoker en Marthinus Versfeld. Pleks van krities te wees oor die seleksie van juis daardie agt filosowe moet ons dalk eerder dankbaar wees oor die weglating van sommige ander. Ek weerstaan die sterk versoeking om hulle te lys.

Wat duidelik uit die geskiedenis blyk, is dat Afrikaanse filosofie-dosente spoedig hulle Engelse eweknieë, wat aanvanklik aan sommige van die histories Afrikaanse universiteite onderrig gegee het, vervang het. Daar is ook talle gevalle waar Afrikaanse filosofie-dosente aan Engelse universiteite tot hulle reg gekom het. Skool- en universitêre onderwys is een van die terreine waarop Afrikaners tradisioneel uitgemunt het. Weens die toestand waarin die land die afgelope twee dekades verval het, moet Afrikaners deesdae meesal in Engels onderrig aanbied. Universitêre onderrig in Afrikaans is in groot mate afgeskaf, onder meer weens die gedienstige samewerking van Afrikaanssprekende akademici met die ANC-regering.

Die vraag is dus in hoeverre daar in die toekoms iets soos Afrikaanse filosofie gaan wees. Daar moet tussen eiesoortige Afrikaanse filosofie en filosofie aangebied deur Afrikaners (of breër: Afrikaanssprekendes) onderskei word. Hierdie aanbieding (mondeling en skriftelik) sal waarskynlik al hoe meer in Engels geskied. Ook sal die getal Afrikaanse dosente, asook blanke dosente in die algemeen, weens rassediskriminasie na verwagting persentasiegewys al hoe minder word, wat op sy beurt tot die verdere verlaging van akademiese standaarde kan lei. Daar is Afrikaanssprekende filosowe wat om politieke redes kies om in Engels te doseer en te publiseer (inligting volg hier onder). Daar kan tereg gepraat word van “die prekêre aard van filosofie in Afrikaans” (p 247), dus dat Afrikaanse filosofie in ‘n krisis verkeer, asook “die ryk dog breekbare tradisie van Afrikaanse filosofiese denke” (248).

Die voortbestaan van vakfilosofie is in groot mate afhanklik van die aanvraag wat daarvoor aan universiteite bestaan. Daar is ‘n skerp afname in filosofie-studente. Dit hang saam met veranderinge in die aard van universiteite, wat hulle toenemend toespits op beroepsonderrig, selfs beroepsafrigting in die geval van die technikons, wat weens ANC-dwaasheid tot universiteite verhef is. Die algemene vorming van studente word verwaarloos; dus hulle geestelike kultivering. In so ‘n opset is daar al hoe minder aanvraag vir en dus voorsiening van studiegeleenthede in die humaniora (dus veral in die wysbegeerte, geskiedenis, tale, letterkunde en ander skone kunste).

Die verwoesting wat die afgelope jare plaaslik aan bv skole en universiteite aangerig is, dui op ‘n skrynende gebrek aan opvoeding en beskaafdheid. Maar dit is juis opvoeding en beskaafdheid wat al minder effektief deur skole en universiteite bevorder word. Danie Strauss se toekomsblik is heeltemal anders en meer polities byderwets gerig: “Ek het hoop vir twee dinge as mens oor die toekoms van filosofie in Suid-Afrika praat: dat verskillende tradisies meer begrip en verdraagsaamheid ten opsigte van mekaar sal toon, en dat daar sterker op die grondslae van dissiplines gefokus sal word sodat daar tegelyk ook ‘n groter samelewingsbetrokkenheid sal wees” (163).

Maar in hoeverre bestaan daar iets soos ‘n Afrikaanse filosofie as deel van ‘n eiesoortige Suid-Afrikaanse wysbegeerte, wat histories (20ste eeu) feitlik volledig saamval met die filosofie wat plaaslik by blankes aangetref word? Wat Duvenage se teks tuisbring, is dat die plaaslike wysbegeerte sterk Westers of Europees georiënteerd is. Bert Olivier stel dit uitdruklik dat Westerse filosofie sý “tradisie” of “idioom” is: “Ek kan nie in ‘n ander idioom dink nie” (176). Dit kan kwalik van blankes verwag word om Afrika-filosofie, in soverre daar vakkundig so iets is, te doseer. Die kultuurgaping is te groot. Afrikane se manier van dink is tradisioneel baie anders. Lees bv Attie van Niekerk se artikel, “Verstaan ons studente se verset?” (LitNet 2 Februarie en kommentaar daarop Praag 8 April).

Een van die hoofkenmerke van Suid-Afrikaanse en dus ook Afrikaanse filosofie is dat dit neig om eerder tweedehands as oorspronklik te wees. ‘n Filosoof sê: “Tussen jou en die verlede hang daar altyd ‘n papiergordyn wat jy met jou denke moet deurdring en sinvol maak” (54). ‘n Ander een sê: “Ek dit as my taak gesien het om die standpunte van ander te ontleed en krities te beoordeel” (76). Die wysbegeerte word plaaslik by uitstek met verwysing na buitelandse filosowe bedryf. Byvoorbeeld, op Potchefstroom en Bloemfontein is die Wysbegeete van die Wetsidee, met die kenmerkende frase “soewereiniteit-in-eie kring,” van Herman Dooyeweerd (1894-1977) en sy swaer, DHT Vollenhoven (1892-1978), jare lank onderrig. “Potchefstroom was nader aan Vollenhoven” (148), terwyl Bloemfontein gaande oor Dooyeweerd was. Op Stellenbosch het AE Loen (1896-1990) se De vaste grond (1946) dekades lank as ‘n kanonieke of grondteks gefunksioneer. In die geval van die histories Afrikaanse universiteite het die filosofie-dosente veral aan Nederlandse en Duitse universiteite studeer of daar aansluiting gevind. Hierdie plaaslike universiteite se wysgerige tradisie neig dus om Kontinentaal/Europees te wees. Aan die plaaslike Engelse universiteite is daar in groter mate ‘n Britse of Amerikaanse wysgerige tradisie.

‘n Ander kenmerk van Afrikaanse wysbegeerte was dat dit sterk deur die christelike godsdiens beïnvloed is; dermate dat teoloë beheer oor die leerplanne en selfs oor die aanbieding van die leerstof gehad het. Sonder dat dit ironies bedoel is, is teologie selfs as “die koningin van die wetenskappe” beskou (149). Dit verduidelik waarom baie van die Afrikaanse filosofie-dosente ook teologie bestudeer het of aanvanklik van plan was om predikant te word; die sogenaamde “afgedwaalde” teoloë (108). Dit is een van die opsigte waarin buitelandse filosofie plaaslik toegepas of vertolk is. ‘n Voorbeeld is Hendrik Stoker se boek, Beginsels en metodes in die wetenskap (1961), wat onder die studente bekend gestaan het as “Versinsels en sinodes in die wetenskap” (170). Een van die vorme wat die filosofie op Potchefstroom aangeneem het, is “Interfakultêre Wysbegeerte” genoem (198), met as doel om “van elke student ‘n ‘Calvinissie’ te maak” (197). Verder kan veralgemenend gesê word dat daar tradisioneel ‘n meer konserwatiewe ingesteld by Afrikaanse universiteite was teenoor die meer liberalistiese gees wat by Engelse universiteite geheers het.

Vakfilosofie is nie by uitstek ingestel op die voortbring van slimmighede nie, al beteken die woord “filosofie” letterlik liefde vir wysheid. Om te filosofeer is om “op ‘n sistematiese en geordende wyse” te dink (4). NP van Wyk Louw het gedig: “Alleen die baie-fyn dink is helder” (79). ‘n Wysgeer sê: “‘n Goeie filosoof is soos ‘n goeie kok wat geleer het om te kook, maar wat dit ook aan ander kan leer” (68). Hieruit blyk dat professionele filosowe meesal universiteitsdosente is. Die uitkoms van wysgerige denke kan lewensbepalend wees (12). Dink aan die gevolge wat die idees van die Duitse filosoof, Karl Marx (1818-1883), gehad het. ‘n Ander Duitse filosoof, Friedrich Nietzsche (1844-1900), het pragtig geskryf van hoe “idees wat op duiwevoete loop die wêreld verander” (213). Die konserwatiewe Amerikaner, Richard Weaver (1910-1963), het ‘n hele boek oor Ideas have consequences (1948) geskryf.

Die Britse bioloog, Richard Dawkins (gebore in 1941), het in The selfish gene (1976) tussen gene en meme onderskeid. Deesdae word nie meer gesê ‘n kind het die bloed van sy ouers nie, maar hulle gene. Naas die deurslaggewende belang van gene op die liggaamlike vlak, is daar die rol wat meme (of idees) op die geestelike vlak speel. Die verspreiding van virusse kan ‘n epidemie plaaslik en selfs wêreldwyd veroorsaak. Idees kan in dieselfde mate versprei word. In Amerika het William Goffman en andere die inligtingkundige epidemie-teorie ontwikkel. Dit verduidelik waarom bv sommige Amerikaanse kultureel-politieke idees so gou in Suid-Afrika uitslaan. Dink ook aan die gelykenis van die saaier in die Nuwe Testament: party sade (of idees) sterf of ontwikkel in beperkte mate terwyl ander ontkiem (sosiale inslag vind), versprei en floreer.

In hierdie rubriek vermy ek ingewikkelde vakkundige kwessies. Soms is dit nie eens wenslik om die naam van die betrokke filosoof te noem nie. Wat belangrik is, is dikwels nie wie iets gesê of geskryf het nie, maar wat te kenne gegee is. Ek lig vervolgens enkele kwessies uit waarin Praag-lesers moontlik belangstel; veral oor die politiek en Afrikaans.

Een van die dinge wat in Duvenhage se boek opval, is die mate waarin veral jonger filosowe, soos baie plaaslike blankes, in die nuwe grondwetlike bedeling neig om die rasssebeleid van die blanke bewind te verdoem. Terselfdertyd is daar geen heftige kritiek teen die troostelose toestand waarin die land verkeer nie en in nog mindere mate uitvoerbare voorstelle oor hoe ons uit hierdie gemors kan kom. Tydens apartheid was die akademiese ruimte van dosente “op sigself ‘n magtige wapen om politieke absurditeite aan die orde te stel” (95). Waarom word dit deesdae nie in dieselfde mate gebruik om die onbekwame ANC-regering en die huidige onverkwiklike grondwetlike bedeling aan die kaak te stel nie?

Een van die ouer filosowe, Piet Dreyer (1921-1999), stel sy genuanseerde standpunt soos volg: “Apartheid was vir my net aanvaarbaar op grond van die basis dat jy elke volk die geleentheid moes gee en help om so ver te kom as wat dit enigsins moontlik is. Met ander woorde, aan die een kant het ek ‘n geweldige liefde vir en gegrepenheid deur my eie volk – waar ek tuis voel, dis my mense, dis my tuiste. Daarby saam vanselfsprekend my taal, want jy kan net deur jou taal tuis wees. Teenoor, maar ook naas, ander volke. Dit was vir my die basis van apartheid” (57).

Dreyer: “Nou sit ons in ‘n stadium waar die samelewing opgeklits word. Maar in die tussentyd het ons kultuurverskille nog nie verbygegaan nie. Dit kan in die toekoms gebeur dat jy ‘n kleurskakering in Suid-Afrika het, maar net een kultuur. Ek kan egter nie sien dat so ‘n moontlikheid gou bewaarheid sal word nie. Nou hang dit af hoe sterk die Afrikaner is. Die Annale Skool* het met hulle onderskeid tussen kort en langer [kultuur]golwe daarop gewys dat taal van die langste golwe is” (58; ook 128). [* Die Annale Skool was ‘n groep Franse historici in die vroeë 20ste eeu wat onder meer langtermyn-tendense beklemtoon het.]

Dreyer wys daarop dat die Jode van 587 vC tot 1948 nie ‘n eie land gehad het nie. “Hulle was versprei oor die aarde, maar ‘n Jood het ‘n Jood gebly al het daar ook veranderinge by hulle plaasgevind. Sou dit ook vir ons moontlik wees, ons wat in die minderheid sit? Sou ons in die eeue wat voorlê in staat wees om onsself te handhaaf? … Die vraag is: Beskerm of bevorder ons die behoud van ons eie kultuur of nie?” (58).

Bert Meyer (gebore in 1922) sê: “Ek beroep my op taalgebruik en probeer – met wisselende sukses – om ‘n filosofiese jargon te vermy” (66) en dat “die filosofie nie oor ‘n spesiale jargon beskik nie, dat ‘n mens die alledaagse taal kan gebruik vir filosofiese analises en as kritiek op filosofiese leerstellings” (74). Meyer haal die Britse filosoof, CEM Joad (1891-1953), soos volg aan: “There is the expression of the obscure, but also the obscurity of expression,” en vra dan oor akademici: “Waarom was Afrikaners so vreeslik behep met hoogdrawende taalgebruik?” (71). Soms was die taal wat gebruik is so hoogdrawend dat dit “geen Afrikaans was nie” (78). Met verwysing na Alice in Wonderland (1865) sê Meyer: “Ek dink Lewis Carroll [1832-1898] het die diepste geheimenisse van die misbruik van taal in die filosofie goed gesnap” (77). Iets soortgelyk word deur George Orwell (1903-1950) in sy opstel, “Politics and the English language” (1946) gesê: Taal “becomes ugly and inaccurate because our thoughts are foolish, but the slovenliness of our language makes it easier for us to have foolish thoughts.” Meyer sê hy het “probeer om wat ek wil sê op so ‘n manier te sê dat dit verstaanbaar is vir mense wat nooit filosofie studeer het nie” (79).

Johan Degenaar (1926-2015) sê dat hy “die wêreld deur Afrikaans ontdek het … Geleidelik ontdek jy dis die taal wat jou help om dinge mooi te sien, om dinge mooi te sê” (81). NP van Wyk Louw (1906-1970) “het ‘n groot rol gespeel in my bewuswording van die skoonheid van die Afrikaanse taal” (82). “Ek vind taal ‘n wonderwerk en ek dink dat ons oor die algemeen nie ‘n idee het oor hoe belangrik taal is nie” (95).

Oor nasionalisme sê Degenaar: “Ek dink nie ek het ooit werklik nasionalisties gedink nie. Die idee dat die mens sy spiritualiteit moet prysgee ter wille van die volk waartoe jy behoort, sodat jy eers werklik mens is wanneer jy met ‘n volk identifiseer – daardie volksbegrip het ‘n geweldig gelaaide betekenis, soos byvoorbeeld uitverkorenheid” (99). Myns insiens is dit ‘n oordrewe formulering. Afrikaners hoef nie, soos die Jode, aanspraak op uitverkorenheid te maak nie; daarvoor kou ons té harde bene. ‘n Mens kan nasionalisties wees sonder om jou spiritualiteit en individualiteit (heeltemal) prys te gee. Dalk is dit wat Degenaar met “sagte nasionalisme” bedoel (100).

Degenaar kom nader aan die waarheid as hy sê: “Ek dink Afrikaner-nasionalisme het ook baie met vrees te doen … As jy die nasionalisme van die 1950’s en 1960’s beskryf in terme van sy gelaaiheid, hegemonie, sluiting, magsmisbruik en staatsentralisering, dan sit jy jou vinger absoluut op die regte plek” (100). Swart nasionalisme en bv staatsentralisering is myns insiens nou baie erger as tydens die NP-bewind, maar dit word nie hier deur Degenaar veroordeel nie. Later laat hy hom wel by implikasie teen die ANC se “staatsnasionalisme” uit: “As jy binne die nasiebegrip sê dat alle mense dieselfde taal, opvattings en praktyke het, dan word die verkeerde basis gelê … Ek kom dit nou agter dat ek mense nooi, mooi vra, uitdaag en selfs opstook om magsentralisering uit te daag … Mag is ‘n problematiese werklikheid” (104).

Die outeur, Pieter Duvenage, sê daar is diegene wat deesdae beweer: “Ek is nie ‘n Afrikander nie.” Die implikasie is “dat ek nou ‘n Afrikaanse is; ‘n baie wollerige ding wat niemand weet wat presies dit is nie.” Johan Rossouw “onderskei tussen selfontkenners, nasionaliste (daardie tipe Afrikaners wat nog terughunker na ‘n laer of wat jy [Degenaar] volksnasionalisme genoem het) en post-nasionale Afrikaners. Laasgenoemde is Afrikaners wat met ‘n oop grens* werk. Met ander woorde hulle weet wie hulle is, maar het nie ‘n kloustrofobiese opvatting van hulleself nie … Die probleem is dat sommige van die ‘selfontkenners’ sê dat ons nou in ‘n nuwe Suid-Afrikaanse nasionale identiteit moet opgaan. Ek vind dit egter ‘n problematiese formulering. Die kritiese vraag is dan: ‘Waar plaas mens jou polities-filosofiese tradisie in die opsig?'” (105). [* ‘n Oop grens is gevaarlik; iets wat Donald Trump besef. Suid-Afrika sal met heeltemal oop grense dermate deur inkommers uit Afrika en Asië verswelg word dat dit inderdaad tot engtevrees by (blanke) inwoners kan lei. Grense is kultureel noodsaaklik. Geen mens wat waarde aan sy geestelike identiteit heg, sou dit waag om hom kultureel grenseloos oop te stel nie. Daar móét iets in homself en sy etniese groep wees wat nie verkwanselbaar is nie.]

André du Toit (gebore in 1938) was in die jare tagtig as een van Stellenbosch se “oorbeligtes” bekend (121). Sedertdien het geen merkbare verbetering ingetree nie. Hoewel Du Toit saam met Hermann Giliomee die kwartaalblad, Die Suid-Afrikaan, tot stand gebring het, is Giliomee na Du Toit se sin te “Afrikanersentries” (123). Giliomee het gevolglik sy samewerking aan die tydskrif onttrek (122). Du Toit het sedertdien met oorgawe swart- en Afrika-sentries voortgegaan. Daar is bv geen moontlikheid dat Du Toit, soos Giliomee, ‘n volgehoue veldtog ten gunste van Afrikaans sou voer nie.

Dit verduidelik Du Toit-uitsprake soos die volgende: “Vir lang periodes van sy geskiedenis was die Afrikaner-minderheidsgroep redelik marginaal en magteloos. Dit was ‘n situasie waar ‘n boer ‘n plan moes maak [sarkasme?] en met alliansies op allerlei maniere ‘n weg in ‘n groter konteks [dus nie-parogiaal?], waar daar imperiale magshebbers en meer getalryke ander groeperings was, moes baan. Wanneer mens nou na die magsverlies van die Afrikaners in die 1990’s terugkyk, dan is dit nie-verbasend dat baie, met name konserwatiewe, Afrikaners hulle [nie] met die nuwe opset kon skik nie. Dit is in sekere sin ‘n terugkeer na daardie tradisie van ‘n redelik magtelose minderheidsgroep wat sy weg deur kompromieë moet vind” (124). Regte Afrikaners duld nie om as magteloses gekarakteriseer te word nie. Naas Du Toit se snedigheid is daar by hom geen veroordeling van die weerhane wat hulle gatte sedert 1990 volgens die wind geswaai het nie.

Let op hoe Du Toit geweld deur swartes op dieselfde manier as Nelson Mandela goedpraat: “Veral na die slagting in 1960 [Sharpeville], was daar ‘n opmerklike wending na politieke geweld – dog nie revolusionêre geweld as ‘n selfregverdiging doel op sigself nie, maar instrumenteel as ‘n onvermydelike strategie vir die bereiking van ‘n nie-gewelddadige, inklusiewe demokratiese bestel” (130). Du Toit impliseer dat dit vir die ANC om demokrasie en nie om swart mag en oorheersing gegaan het nie. Maar die grootskaalse ANC-geweld teen Inkatha en die NP voor die 1994-verkiesing loënstraf hierdie bewering. Du Toit erken: “Die konstitusionele onderhandelingsjare van 1990 tot 1994 het ook die grootste aantal jaarlikse slagoffers van politieke geweld in ons geskiedenis opgelewer. In feite bly die nuwe demokratiese Suid-Afrika na 1994 steeds besonder gewelddadig” (130). Heel onlangs was daar opnuut berigte oor ANC-konkelwerk om verkiesings te manipuleer. Du Toit, met sy spesialisering in intellektuele geskiedenis (108, 120), kan gerus vir ons uitsluitsel probeer gee oor die volgende vraag: Is dit swartes as sodanig of spesifiek die geweldstradisie van die ANC wat veroorsaak dat die nuwe Suid-Afrika glad nie ‘n vredevolle land is nie? Kennisname van wat in Amerika gebeur het, is in hierdie konteks noodsaaklik. John D Skrentny (The minority revolution, 2004) wys bv daarop dat in die stryd om minderheidsregte vir swartes, Indiane, Hispaniste, Asiërs en vroue, dit net die swartes is wat die geweldsopsie gekies het.

Du Toit verwys na “die skandvlekke van die apartheidsverlede” (132). Hy opper geen soortgelyke beswaar teen die gedrag van swartes nie. Hy is die Waarheids- en Versoeningskommissie (WVK) goedgesind. Desmond Tutu het letterlik honderde mense bymekaargeskraap om sy anti-blanke WVK-agenda te dien. “Ek was bevoorreg om vanuit die staanspoor by die beplanning en voorbereiding van die WVK betrokke te wees” (133). “Op ‘n manier het die verrigtinge van die WVK die fundamentele waardigheid van mense herstel deur die waarheid van hul verontregting in die openbaar te erken” (132). Waarheid behels hier “erkenning en aanspreeklikheid” (133). Die myns insiens laakbare WVK-gebeure het Du Toit gemotiveer om kursusse in “oorgangsgeregtigheid” aan die Universiteit Kaapstad in te stel en hy het jare lank met die aanbieding daarvan gehelp (134).

Oor akademiese vryheid en universitêre outonomie het Du Toit aanvaarbaarder werk gedoen. Plaaslik is die bedreigings vir akademiese vryheid, volgens Du Toit, deesdae “intern eerder as ekstern” (135). “In verskillende bydraes het ek argumenteer dat akademiese vryheid nie meer soos onder apartheid met die institusionele outonomie van die universiteit vereenselwig kan word nie, maar eerder bedreig word deur die etos van universiteitsbestuur wat al sterker prioriteit aan ‘n besigheidsmodel as aan akademiese waardes aandag gee” (135). Dan kom Du Toit tereg met ‘n kwalifisering van vryheid; dat vryheid nie absoluut is nie, dus aan beperkings onderhewig is. “Akademiese vryheid veronderstel natuurlik ‘n konteks waarin algemene vryheid van spraak [eerder: vryheid van uitdrukking, bv praat, skryf, publiseer] erken word, maar dit is belangrik om te begryp dat akademiese vryheid juis sekere beperkings op vryheid van spraak [uitdrukking] impliseer. Vryheid van navorsing en vryheid van onderrig (die twee fundamentele beginsels van ‘scholarly freedom’) vereis naamlik bepaalde dissiplinêre kontroles in terme van akademiese self-bestuur (‘academic rule’) soos dit in en deur wetenskaplike verenigings, departemente, fakulteite of die akademiese senaat van ‘n universiteit bepaal word. In dié sin is akademiese vryheid ‘n aangeleentheid vir ingewydes (daarom die sentrale belang van ewekniebeoordeling in akademiese keuring)” (136).

Die aktiviste wat teen die “apartheidsregime” te velde getrek het, was geneig om, anders as wat Du Toit nou doen, skynbaar ongekwalifiseerde vryheid te propageer. Akademiese vryheid en universitêre outonomie word tans deur sowel die universiteitsbesture as die ANC-regering aan bande gelê. Du Toit handel glad te sagkens met die ANC se begeerte om drakoniese beheer oor universiteite uit te oefen. Hoewel die staat se finansiële ondersteuning van universiteite persentasiegewys al hoe kleiner word, maak hy op al hoe groter beheer aanspraak. Dit was nie die geval tydens apartheid nie. Jaap du Rand, Du Toit se politieke geesgenoot, erken: “Die regering het sover moontlik die indruk probeer skep dat hulle aan die UWK ‘n sekere mate van onafhanklikheid gun en dat hulle nie sonder meer sou inmeng met die besluite van die Universiteitsraad … nie” (Protesstem, Wellington: Bybelkor, 2016, p 121 – Praag 14 Januarie).

Die politieke gesindheid van al die rektore en hulle besture is soos dié van die ANC-regering. Hulle kruip by mekaar in. Akademiese vryheid en universitêre outonomie is nêrens (hoog) op die agenda nie. Gestel ‘n student of dosent wil vergelykende akademies-wetenskaplike navorsing oor die IK (intelligensiekwosiënt) van wittes, bruines, swarte en Asiërs doen. Wat is die kans dat sodanige studie tans aan enige Suid-Afrikaanse universiteit toegelaat sou word, om van finansiële ondersteuning nie te praat nie? Wat is die kans van gunstige eksaminators- of ewekniebeoordeling en van die aanstelling van die betrokke student aan een van die plaaslike universiteite of die bevordering van die betrokke dosent? Wat ek beweer, is dat navorsingsvryheid en -uitdrukking in sodanige polities inkorrekte gevalle nie bestaan nie. In werklikheid kan sulke navorsingsresultate van groot waarde wees. Dit kan immers bewys of universiteite reg of verkeerd het deur voorkeur aan swartes te gee, bv by studentetoelating, studiebeurstoekennings en hulle aanstelling en bevordering as dosente.

Bert Olivier (gebore in 1946) verwys pro-feministies na die Boelgaars-Franse psigo-analitikus, Julia Kristeva (gebore in 1941), se bewering “dat ons taal rondom die prioriteite van die man gekonstrueer word” (183). “Patriargie is dié ideologie en diskoers wat vandag die wydste in die wêreld versprei is” (184). Desmond Tutu meen dat vergiffenis met boetedoening gepaard moet gaan. Die Franse filosoof, Jacques Derrida (1930-2004), antwoord “dat indien ‘n mens vergiffenis alleenlik vanuit die oogpunt van voorwaardelikheid benader … jy nie vergiffenis verstaan nie. In ware vergiffenis is daar altyd iets onvoorwaardeliks” (186-187).

Die volgende stelling van Olivier klink marxisties: “Indien die filosofie nie kan help om die konkrete wêreld en menslike praktyke beter te verstaan en veral te verander nie, dan is die filosofie myns insiens nie iets [!] werd nie” (188). Waarom is bv individuele geestelike verligting nie genoeg nie? Daar is bv die Franse filosoof, Pierre Hadot (1922-2010), se standpunt “dat die antieke [bv Griekse] filosofie verstaan moet word as sowel ‘n leefwyse gerig op die wysheid as ‘n diskoers wat daardie leefwyse konseptueel regverdig en verdiep” (189).

Olivier verwys na ‘n “talige begripsgreep” wat filosowe in staat stel om ‘n “magsgreep” op bv die werklikheid te kry (182). Hy is afwysend oor wat hy “die neurotiese beskerming” van Afrikaans tydens apartheid noem. Hy het ‘n vroeë artikel eerder in Engels geskryf “omdat ek myself al meer en meer vervreemd van Afrikaans se konnotasies met apartheid gevoel het” (174). In die tagtigerjare was hy “baie langtand om in Afrikaans te skryf omdat ek so ‘n renons gehad het in apartheid … ek voel soos baie ander mense in die land vandag oop en bevry om nou in ‘n groter mate in Afrikaans as vantevore te skryf. Dit is omdat ek so ‘n reuse renons gehad het in al daardie kultuurvaders se beskerming van Afrikaans wat eintlik Afrikaans versmoor het” (193). Myns insiens behoort ons veelgeroemde huidige vryheid aan die regering die vryheid te gee om bv Afrikanerlewens en ons taal, Afrikaans, meer doeltreffend te beskerm. In die jare sewentig het ‘n regsgeleerde Suid-Afrika “‘n bastion van onreg” genoem. “Dit was vir my verfrissend om mense op so ‘n eksplisiete en uitgesproke manier teen apartheid te hoor praat” (175). Waarom bestry Olivier nie die onreg wat tans wydverspreid plaaslik gepleeg word met vergelykbare entoesiasme en oorgawe nie?

Johan Snyman (gebore in 1947) sê dat hy in die voorwoord van sy doktorale proefskrif (1986) geskryf het “dat apartheid die stank van Auschwitz, sonder die gaskamers, versprei het” (213). “Met die magsaanvaarding in 1948 het die destydse Afrikaner sy politieke onskuld verloor” (215). “Die wortels van apartheid lê egter heeltemal weg van die Nazi-tydperk af. Dit spruit uit kolonialistiese rassisme” (214). In Duitsland het as deel van die “Holocaust-industrie” ‘n “Vadersliteratuur” ontstaan wat handel oor hoe bv vaders aan hulle kinders hulle Nazi-betrokkenheid verduidelik (214). Wat apartheid betref stel Snyman in die daaruit voortvloeiende “slagofferliteratuur” belang (215). “Ek het die instelling van die WVK destyds verdedig” (219). “Wat vir my tans problematies is, is die gebrek aan ‘n sin vir die historiese in die post-1994-generasie” (216). Snyman kon gerus byvoeg dat die huidige skeeftrekking en vervalsing van ons geskiedenis deur sommige plaaslike historici hinderlik is. Hy hoop daar kom by Suid-Afrikaners “‘n gedeelde historiese bewussyn – wat iets anders is as ‘n kollektiewe bewussyn” (216).

Oor Afrikaans klink Snyman aanvanklik positief. “Ek kan nie afskeid neem van Afrikaans nie, want dit is die taal waarin ek my die beste kan uitdruk – ook filosofies … Ek wou nooit toegee aan die druk om internasionaal te gaan ter wille van my loopbaan, om by voorkeur in Engels te publiseer nie” (216). Maar dan vervolg hy: “Aan die ander kant het ek met ‘n skok beleef dat filosofie in sogenaamde Standaard-Afrikaans op die oop mark van die post-1994 akademie geen aantrekkingskrag het nie. Klasse met Afrikaanssprekende studente is net te homogeen en vervelig uit my oogpunt as dosent; klasse in Engels, waar die oorgrote meerderheid, dosente inkluis, hulle met hulle tweede beste taal moet behelp is meer uitdagend, dinamies en multikultureel. Daar het ek die gevoel gekry dat ek die studente kon voorgaan in die voorbereiding van ‘n gedeelde kulturele, politieke en historiese singewing” (217).

Klasse in Afrikaans, wat standaardpraktyk in die vorige eeu was en waar die dosent hom akkuraat in Standaardafrikaans aan Westerlinge oor Westerse filosofie kon uitdruk, word nou as “te homogeen en vervelig” bestempel! In werklikheid skep homogeniteit, met bv slegs intelligente, Afrikaanssprekende, blanke studente in die klas, ‘n bykans ideale situasie vir sinvolle onderrig. Multikulturaliteit word deur Snyman verkies sonder dat daar werklik gedeelde kulturaliteit is. By nie-Westerlinge is daar waarskynlik bitter min diepgaande begrip vir wat in onakkurate taal oor Westerse idees aangebied word. Dan volg die kersie op die multikulturele koek: “Ek het op die oomblik geen raad met ‘n uitsluitlik Afrikaanse universiteit nie” (217), asof dit ‘n onding was waaraan Snyman destyds studeer het. Snyman is ten gunste van ‘n “langdurige proses om versigtig, respekvol en vasberade ‘n gedeelde ruimte te omskep waarin ons met mekaar se stories of geskiedenisse kan saamleef” (219).

Danie Goosen (gebore in 1953) verwys na “die druk en intimidasie van politieke korrektheid” (228) en “die historiese kurwes waardeur Afrikanernasionalisme beweeg het” (229). Afrikanernasionalisme “kon eenvoudig nie die ander tradisies op ‘n gelyke grondslag by ons drome oor die toekoms betrek nie” (229). “Sowel die HNP [Herstigte Nasionale Party] as die KP [Konserwatiewe Party] wou kontinuïteit aan die nalatenskap van Verwoerd gee” (230). Goosen noem dat die Nasionale Party “tydens die onderhandelinge van die vroeë negentigerjare ‘n ideologiese bolmakiesie gemaak en die meerderheidsbeginsel binne die raamwerk van ‘n sogenaamde regstaat aanvaar het. Sy pragmatisme het homself op die glybaan na ideologiese bankrotskap geplaas. Uiteindelik het hy sy opponente se ideologiese uitgangspunte as normatief vir homself aanvaar” (230).

Hierdie vertolking is myns insiens absoluut korrek. Roelf Meyer het gesê: “Ons in Suid-Afrika het wesenlik geen verskille gehad om te besleg nie. Dit was net die eenvoudige kwessie van kleur of ras wat ons uitmekaar gehou het.” Dit moet een van die grootste dwaashede ooit wees wat noord van die Suidpool kwytgeraak is. Aan al die ongelowige Thomasse wat dink dat selfs Roelf Meyer nie so iets sou beweer nie: Daardie sin staan werklik presies só in Hermann Giliomee se boek, Die Afrikaners: ‘n Bibliografie (Kaapstad: Tafelberg, 2004), bladsy 598. Goosen voorspel tereg: Die geskiedenis gaan “waarskynlik nog ‘n swaar oordeel fel oor die wyse waarop die NP die oorgangsproses benader, bedink en uiteindelik ook deurgevoer het” (230). “Afrikaners is as kultuurgemeenskap … in ‘n weerlose posisie gelaat” (231). Van die “wigte en teenwigte” wat blankes sou beskerm, “het niks gekom nie” (231). “Ons het onsself dus polities in ‘n niemandsland bevind” (240). Goosen begeer “‘n herontdekking van die ‘konserwatiewe gedagte'” (242). Vroeër het hy verwys na die herlewing van konserwatisme in Europa, bv Alain de Benoist se GRECE (232 – Praag 23.02.2014).

In die era van Thabo Mbeki (1999-2008) was die gebreke in die huidige grondwetlike bedeling reeds duidelik. Desnieteenstaande is daar “die bykans heilige status wat die Grondwet by sommige verwerf het. ‘n Kultuurgemeenskap soos die Afrikaners het ingevolge die groeiende grondwetlike konsensus – waarvolgens alle mag by die meerderheid lê, ondersteun deur die beginsel van verteenwoordigendheid – toe reeds oor steeds minder inspraak in eie sake gehad. Nog ‘n vraag was die stand van Afrikaans, wat dramaties agteruitgegaan het in die openbare lewe, en Afrikaners ná apartheid. Laasgenoemde word in dié tyd dikwels deur diepliggende vorme van ontologiese verdwaaldheid gekenmerk. Waarvandaan kom ons, waarheen is ons op pad, het ons nog ‘n bestaansreg, is daar hoegenaamd iets soos Afrikaners, het apartheid nie gewys ons is ‘n spul geweldenaars nie? Hierdie vrae lewe nog steeds in die gemoed van talle mense, en kom onder meer tot uitdrukking in ressentiment, wrokkigheid, onttrekking, afsku in ander, ensovoorts” (245).

“In dié tyd het ons ook met steeds verdiepende vorme van staatsagteruitgang te doen, en die groeiende besef onder ons mense dat ons onsself ingevolge verwagtinge van die staat sal moet losmaak. As ek nog iets vanaf dié tyd by die lys kan voeg: Ons is ook sterker in die ritmes van die globale wêreld betrek. In die proses het ons toenemend te doen met verskynsels soos hiper-individualistiese lewenstyle, privatisering, hoë vorme van mobiliteit, die verengelsing van die alledaagse ervaring, die druk waaraan ou instellings onderwerp word – die onvermoë van ou instellings om ‘n sinvolle toekomsvisie vir Afrikaners te bied – die aggressief-sekulêre era, ensovoorts” (245).

Ek het drie van die filosowe waarna hier bo verwys word, geken en twee ander vlugtig ontmoet. In die wysbegeerte het ek my egter nooit tot dissipelskap geroepe gevoel nie. Nie een van die plaaslike filosowe bied ‘n eie wysgerige stelsel in die tradisionele sin van die woord nie. Die wysgerige literatuur open egter wonderlike moontlikhede vir die ontwikkeling van ‘n eie wêreld- en lewensbeskouing – die individu se werklikheidsiening Ek wil graag die werklikheid verstaan en dan in harmonie daarmee sinvol lewe. Reeds in my pogings om te verstaan, struikel ek in opvallende mate, maar die proses verloop darem nie sonder helder oomblikke nie. In die beperkte tyd tot my beskikking probeer ek om bo my beperkinge uit te styg. Verder poog ek om na die beste van my vermoë en omstandighede ‘n vervulde lewe te lei. Kennis van die Westerse wysbegeerte het hiertoe wesenlik bygedra.

Leon Lemmer: Is die kulturele verskille tussen wit en swart mense oorbrugbaar?

Attie van Niekerk was ‘n sendeling en kom uit ‘n sendelingfamilie. Sy pa was ‘n dosent aan die Stofberg-gedenkskool, waar predikante vir die NG Kerk in Afrika sedert 1908 by Vereeniging opgelei is. Hierdie opleiding is van 1960 af by die Universiteit van die Noorde (tans Limpopo) voortgesit, met Attie van Niekerk as dosent en mettertyd as die hoof daarvan. Hy ken swartes en het groot begrip vir hulle. Daar is seker min mense wat beter toegerus is om die moontlike raakpunte tussen wit en swart mense maar ook die bodemlose kulturele verskuiwingslyn (“fault line”) uit te wys.

Sáám in Afrika

Op die vooraand van die nuwe Suid-Afrika is die volgende boek van Van Niekerk gepubliseer, Sáám in Afrika (Kaapstad: Tafelberg, 1992, 119p). Aan die begin van die eerste hoofstuk staan: “Die Weste met sy woelige, amper woedende, aktivisme, sy energie, sy begeerte om alles te ondersoek, te beheers, te verander en te vernuwe, is in wese vreemd aan Afrika se tradisionele verlange om die harmonie en ewewig van dinge te handhaaf … Westerse leiers se geduld en gewete raak ‘opgebruik’ deur al die beskuldigings teen en eise aan hulle, terwyl die een projek in Afrika na die ander hom te pletter loop teen korrupsie, apatie, ‘n onbeteuelde bevolkingsaanwas en natuurrampe” (p 5).

Dit is eintlik ‘n koloniale blik: Die blankes wat as bouers iets tot stand bring en die swartes vir wie jare en dekades maar sonder daadwerklike ontwikkeling verby kan gaan. Sedertdien het verandering wel plaasgevind deurdat koloniale of blanke bewinde omvergewerp en dinge al hoe meer na die wense van swartes geskik is. Die fundamentele kulturele verskille tussen wittes en swartes het egter bly voortbestaan. “Dit is die werklikheid dat daar in Suid-Afrika twee wêrelde, twee geesteswêrelde, is en dat ons nog geen oplossing het vir die vraag hoe hulle binne dieselfde ruimte geakkommodeer moet word nie” (6). Van Niekerk erken dat “die werklikheid van verskil” onontwykbaar is (6). “Ons is nie dieselfde nie … Ons uitdaging is … om ‘n verhouding te vind met die ander” (7). Ek dink dat dit wel die gesindheid was toe die blankes nog in beheer was. Sedert die swartes die politieke mag in 1994 bekom het, maak hulle by voorkeur soos hulle wil, sonder om blanke belange in ag te neem; selfs om sonder skroom blankes doelbewus te benadeel.

Van Niekerk soek “‘n basis vir saambestaan” (8) en ek betwyfel nie sy eerlikheid nie. Realisties vra hy die vraag: “Het swart mense self nie ook ‘n aandeel aan hul haglike omstandighede nie?” (15). Armoede is ‘n groot probleem in Afrika. “Net een deel van die oorsaak – die blankes se aandeel – word ernstig opgeneem. So word die swart gemeenskap aangemoedig om die blankes vir alles die skuld te gee” (17). Van Niekerk “besef dat baie linkses nie veel van swart werklikhede weet nie en, erger nog, nie werklik daarin belang stel nie” (15). “Hoe verder mense van Afrika af is, hoe meer links – maklike, selfgenoegsame links – is hulle dikwels; hoe nader sulke mense dan aan Afrika kom, hoe meer regs word hulle” (84). Dit is waarskynlik steeds die geval ten spyte van die oorverligte front wat die meerderheid plaaslike blankes deesdae voorhou.

Geboortebeperking is ‘n taboe onderwerp in die nuwe Suid-Afrika. Maar wat is die tradisionele Afrika-denke daaroor? “Hoe slegter dit gaan – hoe meer honger en siekte en geweld daar is – hoe belangriker is dit om nuwe lewe te skep” (15-16). “Hoe meer kinders daar is hoe beter is die kans dat daar onder hulle ‘n goeie een sal wees” (55). “Hoekom verwoes swart mense hul eie goed, hul biersale, hul skole?” (39). “Vernietigingswellus” vind aansluiting “by oeroue tradisionele denkpatrone … vernietiging [is] eintlik ‘n voorvereiste vir nuwe lewe” (39). Byvoorbeeld, internasionale sankies is destyds bepleit “wat Suid-Afrika se ekonomie tot in die grond boor, met die verwagting dat ‘n heerlike nuwe toekoms uit die gevolglike armoede en werkloosheid sal opstaan” (40). Waarom word op blankes se plase, ens, beslag gelê? Tradisioneel glo/aanvaar swartes “‘n mens se besittings is tot beskikking van ander” (50).

Daar is ‘n grondliggende verskil in denkwyse. “Die empiriese, waarneembare werklikheid is vir my [‘n blanke] deurslaggewend, maar vir hom [‘n swarte] nie” (25). Vir swartes is aanpassing by ontwikkel tradisioneel problematies. “Mense sal selfs ‘n duur stoof koop, die brandhout daarin bêre en nog op die grond vuurmaak” (107). Van Niekerk lê heelwat klem op die rol wat “bose geeste en towery” steeds in die swart gemeenskap speel (14). ‘n Swart vrou het die groot boom wat oor haar huis was, afgekap. “Sy sê sy het die boom se skadu geniet, maar die boom het die wind laat waai en sy was bang haar huis sou ‘wegvlieg'” (109). “Mense is bang om bome te plant, want hulle glo: hoe langer die boom se skaduwee word hoe korter word jou lewe” (15).

Toe Van Niekerk ‘n sendeling was, het sy vrou die vroue in die gemeente geleer om naaldwerk te doen. Die produkte is verkoop en elkeen het geld ontvang ooreenkomstig haar produksie. Op ‘n dag sê “die vrou wat gewoonlik die minste kry, ons moet die inkomste gelykop verdeel tussen almal … Almal stem saam dat hulle gelykop deel – selfs die vrou wat sowat vyf maal meer kry as die swakste een. Is dit nodig om te sê dat die hele projek kort daarna doodgeloop het?” (54). “Die mag van die groep is oorweldigend in die swart gemeenskap. Die individu dreig om te verdwyn in die groep” (29). Maar hierdie ingesteldheid word misbruik as ‘n meganisme om alle individue van blaam te onthef as groepsgewys verkeerd gedoen is (kyk hier onder).

Kan waarde geheg word aan FW de Klerk se raad dat blankes moet vasklou aan hulle beweerde grondwetlike regte? Swartes “voel nie gebind deur hulle eie besluite nie” (28; ook 39). “Op ‘n manier is die ‘ek’ wat nou een ding sê, nie die ‘ek’ wat netnou ‘n ander storie praat nie” (34). As dosent het Van Niekerk ervaar dat swart studente, dus van die ontwikkeldste mense in daardie gemeenskap, “persoonlike verantwoordelikheid, die oortuigingskrag van empiriese bewyse en die interpretasie van gebeure volgens natuurlike oorsaak en gevolg heeltemal in die wind … slaan … dan is die moontlikhede vir ontwikkeling in Afrika op Westerse patroon maar klein. Anders gestel: die Westerse kultuur is nie die oplossing vir Afrika se probleme nie” (17).

In verligte geledere word oorywerig op die ooreenkomste by mense gewys; ons is mos almal mense, almal se bloed is rooi, ens. Van Niekerk toon aan dat daar daadwerklike kultuurverskille tussen wit en swart mense is; dat hierdie twee groepe verskillende maniere van dink en doen het. In die nuwe Suid-Afrika mag ‘n mens nie meer beweer dat een rasgroep beter as ‘n ander is nie. Kohler Barnard mag haar selfs nie in enige opsig positief oor PW Botha uitlaat nie. Insgelyks mag Helen Zille nie die voor die hand liggende waarheid verkondig dat daar soms ook iets goeds in kolonialisme (bv die skepping van infrastruktuur) was nie. Rassesegregasie, bv apartheid, was ongetwyfeld in sommige opsigte goed. Wat in Suid-Afrika gesê mag word, word egter toenemend deur die meerderheid mense, die swartes, bepaal. Daarom mag blankes nie beweer dat hulle ras in sy geheel of in sekere opsigte beter as ander rasse is nie. Dit is ‘n sprekende voorbeeld van die tirannie van die meerderheid.

Anderkant die reënboog

Kort na Suid-Afrika se “bevryding” is nog ‘n boek van Van Niekerk gepubliseer, Anderkant die reënboog (Kaapstad: Tafelberg, 1996, 137p). Die outeur was toe verbonde aan NOVA (Navorsing vir die Opheffing en Voorkoming van Armoede). Aan die begin van hoofstuk 1 skryf hy: “Omdat die erkenning van kultureel-etniese verskille in die verlede dikwels met die vloekwoord rassisme vereenselwig is, is hierdie verskille óf geromantiseer óf angstig onder die mat gevee … Die uitdaging is om patrone vir saambestaan te vind” (p 2). Daar is “diepgaande kulturele verskille wat oorbrug moet word” (23).

Die fundamentele verskil in die wêreld- en lewensbeskouing van blankes en swartes word soos volg verwoord. “Die dominante geestes[s]troming die afgelope eeue in die Weste was die geloof in vooruitgang; die gedagte dat die mens met sy rede beheer oor die natuurlike wetmatighede van die kosmos kan verkry en dat hy daardeur ‘n beter wêreld kan bou. Sy tydsbegrip is lineêr, ‘n reguit lyn vorentoe, opwaarts: ‘n pyl. Vir Afrika is die beeld die sirkel, wat spreek van die hunkering om binne een groot kosmiese orde tuis te wees, om alle teenstrydighede daarbinne te versoen – nie om dit te beheer nie. Sy ritme is die sirkelgang van die seisoene, sy sterkste gewaarwording wat Es’kia Mphahlele noem ‘the interconnectedness of all things’ – ‘n naatlose geheel van verlede, hede en toekoms, van die lewendes en die dooies” (3); en ook die ongeborenes (103).

“Teenstrydige benaderings word almal ‘n plek gegun, dikwels sonder enige sigbare moeite” (35). “Die sirkel impliseer dat teenstellings gehandhaaf en aanvaar word; dat dit wat was, weer sal wees; dat daar balans en eenheid en harmonie moet wees – eerder as beheer en vooruitgang … Die doel is om te behoort, nie om vooruit te gaan nie” (115). “In Afrika kry die aarde ‘n mitiese gestalte waarin die mens sentraal staan en die Westerse tegnologie dikwels verwerp word” (13). In ten minste sekere opsigte kan die verskil gereduseer word tot rasionaliteit teenoor irrasionaliteit. Maar selfs dit mag eintlik nie gesê word nie. Simon Barber verstaan waarom Afrika as besprekingsonderwerp liefs vermy word. Dit is ‘n geval van “without straying into a continent about which it is impossible to argue rationally en not risk charges of racism” (137). Dink bv aan Helen Zille se standpunt dat (blanke) kolonialisme nie net sleg was nie.

“Afrika se gerigtheid op die verlede, die afwesigheid van ‘n toekomsvisie en die gevolglike gebrekkige toekomsbeplanning, die houding dat tyd nie gemors kan word nie omdat tyd eintlik net bestaan as iets gebeur, is reeds dekades gelede … beskryf. Hierdie gerigtheid op die verlede [bv slawerny, kolonialisme, imperialisme, rassediskriminasie, apartheid] waarin Afrika vasgevang is, word dikwels as een van die redes genoem waarom ontwikkeling in Afrika nie slaag nie. Daarteenoor beroem die Weste hom op sy toekomsgerigtheid en beplanning” (42). “Dit is die gees van die moderne Weste. Begrip van die natuurlike orde moet lei tot beheer oor die natuur – ook beheer oor ons menslike natuur [bv voortplanting] – en dit moet vooruitgang meebring” (58). “Beheer en vooruitgang is nie die dryfvere van die Afrikabeskawing nie” (59).

In verset teen kolonialisme en blanke invloed strewe swartes “na die herstel van ‘n eie Afrika-identiteit … na kulturele bevryding, wat op sy beurt inhoud aan politieke bevryding moet gee” (4). “Selfs die ekonomiese ellende van Afrika word volgens hierdie denkpatroon toegeskryf aan die kulturele oorheersing deur die Weste. Uganda se president, Yoweri Museveni, sê in Time van 7 September 1992 dat Afrika weer sy selfrespek moet herwin deur terug te keer na die jaar 1500, toe die Europeërs Afrika binnegekom en sy kultuur en totale sosiale struktuur ontwrig het. Ons moet weer die drade gaan optel by die jaar 1500, sê Museveni, ‘where we left off building an economy integrated in itself, able to produce its own food, its own tools, its own weapons'” (6). Hy noem nie waar die luukse motors en vliegtuie en selfone vandaan sou kom waaraan swart politici so geheg geraak het nie. Jaco Zuma sluit aan by Museveni deur te beweer dat al Suid-Afrika se probleme in 1652 met die aankoms van Jan van Riebeeck en sy blanke geselskap begin het. Sodanige benadering kan die sleutel tot die agterlikheid van Afrika bied. Die redenasie is soortgelyk aan dié in islamitiese lande wat insgelyks deur agterlikheid gekenmerk word omdat hulle ingevolge hulle godsdienstige oortuigings terughunker na die 7de eeu toe hulle profeet, Mohammed (570-632), gelewe het.

Van Niekerk noem sommige van dieselfde absurditeite as in sy vorige boek. “In die apartheidstryd van die tagtigerjare was daar ‘n sterk neiging om te glo: om te bou, moet ek eers afbreek; met die afbrand van skole en poskantore, stakings en sanksies wat die bestaande ekonomie vernietig, bou ons die nuwe deur die oue uit te wis” (9) … “die slegte bring die goeie, die slegste bring die beste, probleme [uitdagings?] skep oplossings, vernietiging dwing vernuwing af” (10). Die Bybel word vir hierdie doel misbruik. Ngugi wa Thoing’o beskou in sy boek, A grain of wheat (1967), die apostel Paulus se “stelling oor Christus – dat die korringkorrel moet sterf om vrug te dra – as inspirasie vir die Mau-Mau-opstande [1952-1960] teen Britse kolonialisme” (118) in Kenia.

“In sy boek oor ‘n denkbeeldige land onder ‘n swart regering [A hot country, 1983] beskryf Shiva Naipaul [1945-1985, ‘n etniese Indiër] die stelselmatige vernietiging van alles wat die Westerse koloniale mag agtergelaat het. Die swart leiers gaan hulle mense voor in die vernietiging, omdat hulle begryp wat die mense ten diepste wil hê: hulle wil hulle eie identiteit, waarvan hulle beroof is, terughê” (20). Maar die slaggate in paaie word meer en kom nie vanself reg nie en afgebrande huise en skole rig hulleself nie weer op nie.

Beskikbare studiebeursgeld moet volgens tradisionele Afrika-redenasie nie volgens finansiële behoefte toegeken word nie, maar gelykop verdeel word. “As lid van ‘n groep is ek geregtig op alles, my individuele verantwoordelikheid verdwyn. Die staat of die kerk of die gemeenskap moet sorg – soos die stamhoof van ouds moes sorg toe hý die oppergesag was” (11). “Die tradisionele Afrikasiening laat hom geld waar swart gemeenskappe op [huise en] dienste soos water en elektrisiteit aanspraak maak en dan verwag dat die staat dit moet verskaf – selfs al betaal hulle nie daarvoor nie. Hierdie siening word dwarsoor Afrika gepropageer” (28). Die solidariteit van die groep word bo die vryheid van die individu gestel. Dit gaan “om eenheid te soek en kontinuïteit te handhaaf eerder as vernuwing, om op instink en gevoel te vertrou eerder as op redelike [bedoelende: rasionele] denke” (12).

“Hier word individualiteit in ‘n mistieke eenwording opgehef” (14). Dit het in die “bevrydingstryd” tot uitdrukking gekom in groepe wat saam vandalisme en sabotasie pleeg en terrorisme bedryf het; groepe wat “doelbewus sáám optree om persoonlike aanspreeklikheid te voorkom … sodat ‘niemand’ dit gedoen het nie” (27). Byvoorbeeld, ‘n swarte vertel: “As iemand weens ouderdom of siekte ‘n te groot las word vir die stam, het ons hom voor die beeskraal gaan sit. Dan gaan almal saam en jaag die trop beeste oor hom; dan het niemand dit gedoen nie” (27).

Ubuntu beteken “die eienskap van menswees, menslikheid … medemenslikheid … Dat hierdie eienskap van Afrika in een asem met die verskriklikste wreedheid teenoor die ewemens genoem moet word, is ‘n paradoks wat die Westerling maar vir lief moet neem en waardeur ‘n alte romantiese siening van die Afrikamens getemper moet word” (14). Byvoorbeeld, wat is onderliggend aan ‘n halssnoermoord? “As hy net doodgemaak word, kan sy gees voortgaan om kwaad te doen. Verbranding vernietig sowel gees as liggaam” (24). Daar is dubbele standaarde: “As swart mense in Afrika ‘n halwe – of ‘n hele, maak dit saak? – miljoen ander swart mense doodmaak, is daar bitter min reaksie uit Afrika self of uit die buiteland. Wanneer wit en swart mekaar doodmaak, is daar ‘n opskudding” (125).

Nog ‘n voorbeeld van nie-medemenslikheid: “Veel minder as ‘n derde van huishoudings in Gautengse townships betaal vir dienste …[omdat] baie mense hulleself nie deel voel van ‘n samelewing wat bestaan uit mense met geleerdheid, geld, werk, eiendom, mag en geleenthede nie. Dit is vermoedelik nog meer so by dié wat nie huise of werk het nie. Hulle ervaar die samelewing se geldende norme en waardes en wette, die bestaande regstelsel, nie as hulle eie nie. As hulle oortree, voel hulle nie daaroor skuldig nie” (27). “Die swart Amerikaanse skrywer, [James Arthur] Baldwin [1924-1987], het in die sestigerjare sy liberale vriende geskok deur te verklaar: ‘Yes, baby, I mean burn. We will burn your cities down'” (120). Wat die blankes wettig besit, mag maar ingepalm word. Byvoorbeeld, Afrikateologie “soek ‘n herstel van die Afrikakultuur, wat spesifiek die tradisionele Afrikagodsdiens insluit. Dit eis, byvoorbeeld, weer die grond terug, omdat gemeenskap met die voorouers plaasvind deur die grond waarin hulle begrawe is” (45-46).

“Daar is wesenlike verskille tussen die basiese waardes van die moderne onderwys en dié van tradisionele Afrika. Die onderwys is gerig op die individu wat ontwikkel, wat studeer, wat presteer of misluk” (55). “Individualisme is ‘n afwyking van die [swartes se] groepsnorm … Die verset teen die stelsel wat die individu bo the groep plaas, laat studente eis: ‘Pass one, pass all; an injury to one is an injury to all.’ As ‘n student druip, is dit nie sy skuld nie. Dit is ‘n onreg (‘injury’) wat hom, en dus ook die ander, aangedoen is … As so ‘n gees posvat, word moderne onderwys onmoontlik. ‘n Universiteit, byvoorbeeld, kan net tot op ‘n punt aanpas en nog ‘n universiteit wees. As dit verder verander word, dan is opleiding en onderwys, soos ons [as blankes] dit ken, daar nie meer moontlik nie” (56). Dit is duidelik waarom bv matriekslaagsyfers en -standaarde so drasties verlaag word: sodat feitlik al die swart skoliere kan slaag. “Ons Westerse mense het gedoen wat ons as goed beskou. Ons het ‘n standaard gestel wat ander nastreef, maar wat baie [swartes] tot dusver nie kan bereik nie. En ons kan hulle dit nie laat bereik nie” (61).

In Afrika is dit moeilik om Westerse maniere van doen suksesvol na te doen. Jan du Plessis “waarsku dat demokrasie in baie lande ‘n oorsaak van konflik geword het en tot die ‘mislukte staat’-verskynsel lei. Dit gebeur wanneer kulturele of rasseminderhede in ‘n stelsel beland waar hulle wel stemreg het, maar waar hulle stem geen verskil kan maak nie en hulle saak verdag gemaak word” (89). Dit is waarom die ANC, by name Jacob Zuma, die blankes vryelik aanstoot gee en hulle belange vertrap. Du Plessis voeg by: “Sulke magtelose minderhede kom maklik in verset” (89). Daardie sin is in 1996 gepubliseer. Meer as twee dekades later in die nuwe Suid-Afrika is daadwerklike blanke verset egter steeds ‘n ydele hoop. Volgens Du Plessis “is die drie funksies van die staat [reeds in 1995] besig om te disintegreer: die Parlement lyk deurmekaar en onbekwaam; die howe is oorlaai en daar is nie genoeg ervare [bekwame?] regslui nie; en die uitvoerende strukture is aan die verkrummel: wette word gemaak, maar die staat kan hulle nie uitvoer nie” (90). Daar is klaarblyklik fundamentele verskille tussen die funksionering van ‘n swart en ‘n blanke politieke bewind.

Van Niekerk voeg by: “Die moderne ekonomie kon Afrika tot dusver nie na sy pype laat dans nie en demokrasie het haas nêrens op die vasteland nog opvallend suksesvol posgevat nie” (90). “Net die tyd sal leer of ‘n demokratiese kultuur uit geweld kan groei” (94). “Die lewegewende waardes van ‘n demokratiese kultuur sluit in respek vir die mens, respek vir die wet, aanvaarding van persoonlike aanspreeklikheid, die oop gesprek wat ander se standpunte aanvaar en gerig is op wedersydse oortuiging, die eerbiediging en handhawing van ooreenkomste – sulke dinge” (96). Hiervan is daar in die nuwe Suid-Afrika weinig sprake.

Die boodskappe in Van Niekerk se twee boeke is eintlik dieselfde. Hy bly idealisties en naïef-hoopvol dat die fundamentele verskille tussen wittes en swartes oorbrug kan word; dat albei partye danksy uitreiking na mekaar, oftewel handevat, bevoordeel kan word. In sy 1996-boek skryf hy: “Ons hoop lê nie in ánder kulture nie, maar in ‘n nuwe gestalte wat die goeie uit ons bestaande kulture op sinvolle wyse sal saambring” (106). Die uiteinde daarvan kan wees wat die Franse filosoof, Pierre Teilhard de Chardin (1881-1995) voorsien het, naamlik dat “alle kulture op een geheel afstuur” (117), dus ‘n wêreldkultuur en dalk ook wêreldburgerskap. Van Niekerk het self nie ‘n konkrete oplossing vir die oorbrugging van die kulturele verskuiwingslyn tussen wit en swart nie. Hy is verplig om hom ten slotte op bonatuurlike ingryping te beroep: “Ons verwag dat God alles nuut sal maak, ons hoop op nuwe dinge in die toekoms” (111).

Oor die studente-onrus

Onlangs het Van Niekerk sy idees op die plaaslike studente-onrus toegepas in ‘n artikel onder die opskrif, “Verstaan ons studente se verset?” (LitNet, Menings, Universiteitseminaar, 2 Februarie). Hy begin op ‘n vals noot deur Donald Trump se verkiesing, soos dit gebruiklik in die massa-inligtingsmedia is, as die uiting van “populisme” af te maak. Wat Van Niekerk gerus kan besef, is dat wanneer linkses verkiesingsoorwinnings behaal, dit nie “populisme” (die meerderheid is mislei) genoem word nie maar “demokrasie” (die meerderheid weet die beste). Dus, konserwatiewe word doelbewus en moedswillig ongunstig en liberaliste gunstig geëtiketteer.

Wat Van Niekerk voorspelbaar doen, is om by uitstek blanke kommentators oor die studente-onrus aan te haal en dan te verklaar dat hulle “die diskoers binne die raamwerk van Westerse denke en die Westerse leefwêreld hou.” Twee swartes, Sabelo J Ndlovu-Gatsheni en Everisto Benyera, vind meer guns in Van Niekerk se oë omdat hulle die onderwerp uit die oogpunt van swart kultuur benader. “Volgens hulle is die MustFall-beweging deel van swart mense se strewe om hulle eie toekoms te ontwerp – vir hulle bied die Westerse kultuur blykbaar nie ‘n ‘beter lewe’ nie.” Daardie “eie toekoms” impliseer myns insiens (grootliks) die uitsluiting van blankes. Later vra Van Niekerk hierdie vraag: “Wat is ‘n beter lewe en watter soort mense wil ons word?” Teen die gelyk- of eendersheidsmanie in, wil ons, myns insiens, seker(lik) nie almal eenderse mense wees nie en gevolglik ook nie dieselfde soort “beter lewe” lei nie.

Ndlovu-Gatsheni en Everisto skryf: “Saam beskou is die MustFall-beweging ‘n aanklag teen ‘n spesifieke Noord-Europese en Amerika-sentriese beskawing wat [die Wes-Indiër], Aimé Césaire [1913-2008], reeds in 1955 in sy Discourse on colonialism as dekadent, siek, sterwend en onverdedigbaar beskryf het.” Daar is geen aanduiding dat swartes aan hierdie soort Westerse “siekte” wil ly nie. “Ndlovu-Gatsheni en Benyera verwys na die erfenis van ‘geldige kennisstelsels’ in Afrika en vra vir ‘n hersiening van die idee van ‘n universiteit.” Daardie “geldige kennisstelsels” sluit towery, toordokters en anderhande bygelowe in, wat Westerse wetenskaplike bevindings moet vervang. Die sielkundige en rubriekskrywer, Wilhelm Jordaan, beweer desnieteenstaande: “Daar is ‘n gesprek moontlik tussen hierdie [swart] denkers en Westerse denkers, oor gemeenskaplikhede én verskille, gedra deur respek en begrip.”

Van Niekerk verwys vervolgens na Clapperton Mavhunga wat redeneer “dat dit nie verkeerd is om Westerse denke of produkte [AK47’s, handgranate, kleef- en landmyne?] te gebruik as wapens om kolonialisme mee te beveg nie. Die voorgeslagte het immers dieselfde wapens wat gebruik is om hulle te koloniseer, gebruik om vir vryheid te veg; hulle het dieselfde opleiding in sendingskole wat gebruik is om hulle tradisies te vernietig, gebruik vir die bevryding van daardie tradisies.”

Ter ondersteuning van hierdie standpunt word daar na Samuel Huntington (1927-2008) se boek, The clash of civilizations (1993), verwys (Praag 5.11.2016). “Daarin beskryf Huntington hoe nie-Westerse gemeenskappe die Westerse waardes – politieke bevryding, demokrasie, menseregte – as wapens gebruik het om mag te kry. ‘Nadat hulle onafhanklikheid gekry en ekonomiese sukses behaal het, het hulle dieselfde Westerse waardes waarmee hulle aan bewind gekom het met hulle eie waardes vervang.'” Daarvolgens is die demokratiese elemente in ons “jong demokrasie” nie in staal gegiet nie. Sowel demokrasie as universiteite is Westerse uitvindings wat in Afrika in so ‘n mate aan transformasie onderhewig is dat hulle onherkenbaar kan word.

Volgens die Ghanees Kofi Awoonor is die enigste aanpassing wat Afrika-denke kan of behoort te ondergaan nie om (fundamenteel) te verander nie, maar om die sirkel (waarna hierbo verwys is: Anderkant die reënboog, 2de en 3de paragraaf) groter te maak. “Die nuwe, [bv] die Christelike geloof, word in die denkpatroon nie verwerp nie. Dit word opgeneem in die sirkel van die tradisionele Afrika-denke. Dit is ‘n goeie voorbeeld van Kofi Awoonor se sirkel wat groter gemaak word sodat jy die nuwe kan aanvaar sonder om die oue te los.” “So kan jy die nuwe aanvaar en vooruitgaan sonder om die oue te los of jou identiteit te verloor. Nuwe teenstrydighede en paradokse word steeds in die sirkel opgeneem en versoen. Die nuwe word gebruik, maar die strewe na ‘an authentically African standpoint’ word nie prysgegee nie. ‘Widening the circle … ultimately will constitute the only human progress.'” Waarop dit myns insiens neerkom, is die ononderhandelbaarheid van die swart standpunt; dat akkommodering van Westerse elemente eerder skyn as fundamenteel transformerend is, behalwe in gevalle waar Westerse uitvindings ter bestryding van Westerse invloed aangewend kan word.

“Awoonor het hom nie juis bekommer daaroor dat die rekbaarheid van die sirkel sy perke het nie, of dat die teenstrydighede en paradokse dalk nie versoen kan word nie, maar onhoudbare spanninge mag skep.” Dit kan dui op agterdog jeens die Weste en dus op halfhartige, sleepvoetende toelating van blanke invloed. Die gesprek gly verder oor die afgrond met hierdie erkenning: “Ons rasionaliteit is hier nie deurslaggewend nie: paradokse kenmerk ons hele land en ons moet dit leer hanteer.” Myns insiens is dit ‘n onverkwiklike situasie wat in 1990/94 mandaatloos aan ons opgedring is. Selfs die betekenis van die begrip rasionaliteit word daarna skynbaar ondergrawe: “Ons almal saam moet bepaal wat ons rasionaliteit is.”

“Maar in die strewe na ‘an authentically African standpoint’ moet die gevaar van so ‘n strategie duidelik in gedagte gehou word: dit kan maklik gebeur dat die wapens wat jy gebruik, jou intrek in hulle magsfeer en jy jouself koloniseer. Dit is hierdie soeke na ‘an authentically African standpoint’ wat belangrik is en keer op keer voorkom in die werke van Afrika-skrywers. En ook by sommige studente.” In Afrika is daar andersom heel moontlik groter gevaar: dat blanke kultuur (grootliks) geafrikaniseer kan word. Soos Willem de Klerk reeds in 1994 voorsien het: dat die nuwe Suid-Afrika mettertyd niks meer nie as “‘n Europees-getinte Afrosentriese kultuur” sal hê (Van Niekerk se 1996-boek, p 4). Dit word in die hand gewerk met opmerkings soos dié van Breyten Breytenbach “wat waarsku teen ‘n vaste opvatting van identiteit … Identiteit bly altyd in beweging.” In Afrika kan sodanige beweging blanke kultuur oor die afgrond stuur.

Die voorafgaande lei Van Niekerk tot die volgende slotsom: “Ek het begrip daarvoor dat mense uit Afrika nie met Westerse wetenskaplike denkwyses en insigte verklaar wil word nie, dat hulle gehoor wil word soos wat hulle hulleself verstaan. As Westerse wetenskaplikes slegs hoor wat in hulle eie denkwyses inpas en mense in Afrika die Westerse waardes – politieke bevryding, demokrasie, menseregte – slegs as wapens gebruik om mag te kry, solank die Westerse en Afrika-identiteite elkeen binne hulle eie raamwerke bly, sit ons met ‘n voortdurende magstryd en is ‘n ontmoeting, ‘n gesprek, onmoontlik. Ons moet mekaar en onsself erken soos elkeen sigself verstaan, volgens elkeen se eie verwysings en dan ‘n kreatiewe gesprek probeer ontwikkel.” Maar so ‘n gesprek sal myns insiens niks nie of bitter min oplewer as dit beteken dat die Afrikaan kompromisloos in die kokon van sy (vergrote) sirkel bly en aan sy tradisionele kultuur bly vasklou. Dan sal dit eerder van die blanke verwag word om sy kultuur te versaak, wat vir hom nie sinvol sal wees nie.

Hoe problematies die oorsteek van die Weste/Afrika-verskuiwingslyn is, blyk uit die volgende; ook hoedat daar dan ten gunste van die Afrika-benadering toegegee word, wat reeds kenmerkend van die nuwe Suid-Afrika is: “Vroeër vanjaar trek ‘n student van Ikeys heelwat aandag met haar uitspraak dat Westerse wetenskap in sy geheel (‘the whole thing’) afgeskryf moet word omdat dit, onder andere, nie kan verklaar hoe mense dit regkry om weerlig te stuur om iemand te tref nie. Toe iemand sê dat mense wat beweer dat hulle dit doen, lieg, het die voorsitter hom gebied om om verskoning te vra of die vertrek te verlaat. Sy beweer: ‘Western knowledge is totalising’ en gee daarom aan kritiese gesprek geen plek nie. Dit is ‘n voorbeeld van waar die twee wêrelde nie tot ‘n gesprek kom nie.” Waarop dit neerkom, is “dat daar in Afrika ‘n tradisie leef wat die wêreld anders verstaan en ervaar as sekulêre Westerlinge” en ook dat daar by (sommige) Afrikane “geen onderskeid gemaak word tussen wat ‘n Westerling as mitiese bygelowe en as wetenskaplike kennis beskou nie.”

In laaste instansie, soos hier bo geïmpliseer, is dit nie net (1) rasionaliteit, (2) wetenskaplik-gefundeerde kennis, (3) hoedanig die universiteit in sy kern moet wees en (4) die vastigheid wat Westerse kultuur bied, wat in die poging tot dialoog met die Afrikaan ondergrawe word nie, maar ook (6) doodgewone, objektiewe waarheid – soos bv Helen Zille onlangs agtergekom het. Van Niekerk noem in sy 1992-boek: “Negatiewe en onaanvaarbare dinge mag nie direk [deur die blanke aan die swarte] gesê word nie” (35). Daarmee verskans swartes hulle in groot mate teen kritiek en ook teen verandering, wat verbetering kan insluit. Nou behoort die ernstige implikasies van die volgende stelling van Van Niekerk duidelik te wees: “Om iets te verstaan en ernstig op te neem, beteken nie om te dink dis ‘waar’ nie, maar wel om te besef dat daardie lewenservaring vir die mense wat dit ervaar ‘n saak van erns is en dat daar ‘n manier gesoek moet word om sinvol daarmee in verhouding te tree.” Subjektiewe waarheid (bv Beethoven was swart) word hiermee langs objektiewe(r) waarheid (bv Beethoven was wit) staangemaak (Praag 10 Desember).

Die beproefde Westerse manier van (wetenskaplike) kennisversameling is onderrig/opvoeding op skool en universiteit. Dít is wat die geestelike lig in mense laat opgaan. “Plotselinge insig, duidelikheid: Daar het ‘n lig vir my opgegaan” (HAT). Maar daarteen kan Van Niekerk opwerp: “Ons onvermoë om buite ons eie denkraamwerk te kan dink en die Ander te ontmoet” en “Moderne instellings is nie ontwerp vir die Afrika-konteks nie en word nie sommer net so oorgeplant in Afrika nie. Dit geld ook skole en universiteite. ‘n Mens moet verset verwag as daar bloot van Afrika-mense verwag word om die moderne instellings en denke net so oor te neem.”

Die kern van hierdie nuwe probleem (wat universiteite betref) is dat mense soos FW de Klerk, Roelf Meyer en Leon Wessels in 1990/94 nie die skikking wat nodig was, beding het nie. Wat nodig was en steeds is, is selfbeskikking vir wittes en swartes, sodat elkeen optimaal sy kultuur kan uitleef. In plaas daarvan was daar algehele oorgawe aan swart mag. Uit die voorafgaande uiteensetting blyk dit myns insiens onteenseglik dat die kultuurkloof tussen wit en swart onoorbrugbaar is. Wat wel plaaslik sinvol is, is aparte Westerse en Afrika-universiteite; dus dat daar ten minste aanvaar moet word dat sommige van ons universiteite Westers- en ander Afrika-georiënteerd mag wees en dat albei soorte toegelaat moet word om ongesteurd as sodanig voort te gaan. ‘n Mens kan ‘n brug oor ‘n rivier suksesvol voltooi slegs as daar ‘n wal aan die ander kant is.

Leon Lemmer: ‘n Adam Small-huldigingsbundel wat drup van die gif

In verligte geledere word die nuwe Suid-Afrika as voortreflik beskou. Dit bied glo geleenthede wat voorheen nie bestaan het nie. Dit is deesdae bv moontlik om iemand groter as lewensgroot voor te stel; natuurlik mits hy/sy tot die nie-wit deel van die demografiese spektrum behoort. ‘n Deurtrapte geweldenaar kan as ‘n vredesikoon herontplooi word. ‘n Grondverskuiwing in perspektief het veral sedert 1990/94 by sommige mense plaasgevind. Selfs die hedendaagse vaandeldraers van enersyds die oorspronklike inwoners, die Khoi-San, en andersyds die agtergesteldes weens slawerny, baat by hierdie getransformeerde entoesiasme. Hulle maak nie net daarop aanspraak dat die grond waarop hulle voorouers rondgetrek het eintlik aan hulle behoort nie, maar sommer ook die taal, Afrikaans (wat duidelike Europese wortels het), wat plaaslik ontwikkel is. Dit is hierdie drang na verinheemsing wat dit bv meer as moontlik maak, want dit het werklik gebeur, dat een van die hoofroetes in die Kaapse skiereiland na die marxis, Jakes Gerwel, vernoem is. Kom laat ons daaroor sing, sou Adam Small gesê het.

Van almal word verwag om ‘n lofsang aan te hef vir die huldigingsbundel van Adam Small, Ons kom van vêr: Bydraes oor bruin Afrikaanssprekendes se rol in die ontwikkeling van Afrikaans (Tygervallei: Naledi, 2016, 601p, R250), met WAM Carstens en Michael le Cordeur as redakteurs. Die temas is Adam Small, bruin mense en Afrikaans. Ek het reeds oor sommige aspekte van hierdie bundel geskryf (Praag 25 Maart) en bepaal my in hierdie rubriek dus by die inhoud, die boodskap wat oorgedra word.

Rosalie Small (sover ek weet Adam se tweede vrou, maar dit word nêrens vermeld nie) noem dat Adam se een oupa ‘n Indiër en sy een ouma ‘n Ier was (p 12). Sy ma was ‘n Moslem en sy pa was protestants, maar Adam het ‘n Engelse Rooms-Katolieke skool bygewoon (14). Oor Kaaps skryf Rosalie: “Dit blý vir Adam nie net maar ‘n ‘variant’ van Afrikaans nie, maar Afrikaans sélf in murg en been” (8). As dit só is, het Engels sedert 1795 soos ‘n kanker daardie murg en been van Kaaps binnegedring. Na aanleiding van daardie geradbraakte taal beweer sy: “Afrikaans en die ontwikkeling daarvan, van her af, eintlik ‘bruin’ is” (14). Die waarheid is egter dat hoofsaaklik blankes Afrikaans ontwikkel het.

As ‘n mens rede het om trots op jou groepverwantskap te wees, spesifiseer jy dit graag. Daarom maak ek geen geheim daarvan dat ek blank en ‘n Afrikaner is nie. ‘n Mens het geen beheer oor die ras waaraan jy geneties behoort nie en dit is bitter moeilik om jou etnisiteit, jou basiese kulturele oriëntasie, grondig te verander. ‘n Mens behoort niemand kwalik te neem omdat hy tot ‘n bepaalde ras behoort of uit rasvermenging voortkom nie. Iedere mens moet myns insiens aanvaar wat hy geneties is en van sy eenmalige lewe die beste probeer maak. Om hierdie rede vind ek die volgende stelling van Christo van der Rheede nie net misleidend nie, maar doelbewus vals: “Daar is immers net een ras en dit is die menseras” (20). Hy kan gerus die mens as ‘n spesie beskou wat uit verskillende rasse bestaan. Vanweë kulturele differensiasie is daar naas ras iets soos etnisiteit. Sommige rasse en etnisiteite, bv Afrikaanssprekende blankes, oftewel Afrikaners, het uitsonderlik gepresteer.

Let op hierdie wilde stelling van Van der Rheede: “Geen ontwikkeling is moontlik indien daar nie werk en welvaart is nie” (29). Dus, uit werk en welvaart volg ontwikkeling. Dit kan egter ook andersom wees: uit ontwikkeling volg (meer) werk en (groter) welvaart. “Die uitbou, handhawing en kreatiewe aanwending van Afrikaans is dus van kritieke [bedoelende: deurslaggewende] belang; daarom moet almal wat werk en welvaart in Afrikaans skep, saamstaan vir die behoud van Afrikaans as ‘n onderrigtaal op skool asook naskoolse vlak” (33). Vrome woorde, maar wat het Van der Rheede vir Afrikaans vermag, bv as direksielid van die Afrikaanse Taalraad en as iemand wat die hoof was van wat nou die Stigting vir Bemagtiging deur Afrikaans genoem word? Hy het gesorg dat sy kinders Engelse skole bywoon en hy het geen daadwerklike poging aangewend om te verseker dat die Universiteit van Wes-Kaapland en die Universiteit Stellenbosch Afrikaans as onderrigmedium behou nie. Toe hy die uitvoerende hoof van die Afrikaanse Handelsinstituut was, is eerder van die AHi gepraat; die Afrikaans-aspek is gekamoefleer en nuwe projekte het eentalige Engelse name gekry. Ek vind dit ironies en hoogs onvanpas dat Van der Rheede onlangs op Internasionale Moedertaaldag toegelaat is om oor die belangrikheid van moedertaalonderrig te praat (Afrikaanse Taalraad-webwerf, 22 Februarie, video).

Jacques Walter Beukes skryf: “Die voertaal in die NGSK [Nederduitse Gereformeerde Sendingkerk] en die NGKA [Nederduitse Gereformeerde Kerk in Suider-Afrika] was tot en met 1997 Afrikaans” (43). Wat was, is (bv wat die posisie van Afrikaans betref) van mindere belang as wat is. Hierdie kerkgenootskappe het in die nuwe Suid-Afrika, ooreenkomstig die mode, in groot mate teen Afrikaans gedraai. Ek het in hierdie verband reeds geskryf oor wat Mary-Anne Plaatjies-Van Huffel oor die Verenigende Gereformeerde Kerk (VGK) in hierdie bundel gepubliseer het (Praag 25 Maart). Beukes verwys na “die evangelie se eis dat daar aan álle mense geregtigheid behoort te geskied” (45). Het die NGSK/VGK en die NGKA al beswaar geopper teen al die ongeregtighede waarmee blankes in die nuwe Suid-Afrika te make het? “Die lede van die NGSK en die NGKA [het] geweier om saam met die [blanke] afgevaardigdes van die NGK en die NHK nagmaal te gebruik” (46). As blankes so iets aan nie-wittes doen, word hulle van liefdeloosheid en selfs rassisme beskuldig. Op grond waarvan sou hierdie nie-wittes se gedrag nie die uitdrukking van ten minste flagrante liefdeloosheid wees nie? Die Belydenis van Belhar spreek hom uit teen “gedwonge [rasse]skeiding” (49). In die nuwe Suid-Afrika is “vryheid” een van die gewildste gonswoorde. Waarom word die ANC-regering se beleid van gedwonge rasse-integrasie nie in dieselfde mate as gedwonge rasseskeiding veroordeel nie?

Met verwysing na Soweto in 1976, beweer Reggie Nel dat Afrikaans “in die kele van swart leerders” afgedwing is (58). Waarom word die opdringing van Engels in bv skole en universiteite deur die ANC-regering nie insgelyks veroordeel nie? Hy skryf van “die gewraakte aankoms van Jan van Riebeeck” (61). Maar Nel sou nie gewees het as blankes nie hierheen gekom het nie. Hoe sou Suid-Afrika daar uitgesien het as die land nie oor eeue heen onder die leiding van blankes ontwikkel is nie? Hy skryf eerder eensydig oor “koloniale uitbuiting” (61), wat glo met roof en geweld gepaard gegaan het (64) en “wit mense [het] onverdiend ryk geword” (69). Daarteenoor stel ek: Nooit in die geskiedenis van Suid-Afrika (en dalk van die wêreld) het so baie veral swart mense in so ‘n kort tyd onverdiend stinkryk geword as in die nuwe Suid-Afrika nie. Nel assosieer kolonialisme met geweld maar die ANC se gewelddadige geskiedenis bly onvermeld. Soos verwag kan word, is Nel ten gunste van “regstellende geregtigheid” maar blankes word uitdruklik van hierdie barmhartigheid uitgesluit. Dit gaan vir hom net om “inheemse volke” (67).

Raymond John van Diemel het ‘n (ongesonde) belangstelling in die ANC-aktivis Dulcie September. Let op hierdie gewoon oordrewe en valse stelling: “Politieke gesprekke was ‘n integrale deel van elke [!] bruin huisgesin se daaglikse lewe ná Uniewording in 1910” (95) – en seker meer só sedert 1948? Ook: “In die meeste [!] plattelandse dorpe is takke van die konserwatiewe Ossewabrandwag … gestig” (99). En: “swart mense [het] geen [!] regte geniet” nie (101). Afsonderlike woongebiede en geriewe is glo “verafsku. Daar was absoluut geen greintjie redelikheid aan apartheid of die toepassing daarvan nie” (106). Hy skryf van Die Burger se “verwronge mening” (95), “die absurditeit van aparte skole” (96) en “die Kerk se onheilige rol” (98). Rasse-onderskeiding word ‘n euwel genoem (101), maar slegs in die konteks van die blanke bewind, wat beskuldig word “van swak regering en die blatante misbruik van staatsgeld” (98). Die ANC-regering is in erger mate skuldig aan dieselfde vergrype, maar dit bly onvermeld. Van Diemel verwys na “die geldelike houvas van die wit kerk op die NG Sendingkerk” (104). Die dankoffers van blankes het die bestaan van die Sendingkerk moontlik gemaak. Daarvoor moet dankie gesê word pleks van om dit te veroordeel.

Willa Boezak, ‘n Griekwa, noem Simon van der Stel “die platneus bruin goewerneur van die VOC” (116). Ook hy maak hom skuldig aan oordrewe stellings, bv “Ons geskiedenis word met woorde soos volksmoord en kulturele uitwissing beskryf, maar samevattend kan van ‘stelselmatige onteiening’ gepraat word” (120-121). Boezak herhaal Christo van Rensburg se bewering dat Khoi-Afrikaans die eerste Afrikaans was en voeg oordrewe daaraan toe: “Die Khoi-San het geen [!] erkenning gekry as eerste praters daarvan nie” (124).

Samevattend word oor Patrick Mettler se hoofstuk geskryf: “Bruin mense kan met reg beskou word as die stiefkinders op die Suid-Afrikaanse landskap. Hul bydraes tot die land se demokratisering asook die rol wat hulle gespeel het in die vestiging, ontwikkeling en verryking van Afrikaans as taal in al sy variëteite word steeds misken” (130). Bruin mense word voorgestel as onmisbare “handhawers en uitbouers van Afrikaans” (131), terwyl twee van my hoofbesware juis is dat hulle die toekoms van Afrikaans ondergrawe met Engelsbesoedelde Kaaps en dat die bruin elite meesal voorkeur aan Engels gee en nie bereid is om vir Afrikaans in die bres te tree nie. Mettler bevestig eintlik my besware met sy ondersteuning van die huidige onverkwiklike taalsituasie waarin Afrikaans ruimte moes “afstaan sodat die ander Afrikatale ook hul regmatige plek kon inneem … Ons taal [maar nie Engels nie] moes en moet steeds ruimte skep vir ander tale” (141). Geen wonder nie dat hy na Nelson Mandela verwys as “die bekendste en mees gerespekteerde staatsman in die wêreld” (141).

Cornelius Thomas noem die bruin elite die progressiewes (154). Dit is hulle wat by uitstek teen Afrikaans gedraai het. Byvoorbeeld, “sedert die 1970’s het die Kleurlingstudentebeweging hulself selfbewustelik en groeiend in Engels uitgespreek” (159). ‘n Teksvoorbeeld hiervan is in ‘n ander hoofstuk gereproduseer (174-175). Dit is myns insiens ‘n mite dat die soort Afrikaans wat doeltreffend teen Engels weerstand kan bied algemeen in bv die Kaapse metropool by bruines aangetref word. Van Adam Small skryf Thomas bv: “Sy literêre werk staan sonder verskoning teenoor [!] die Afrikaner se Algemeen Beskaafde Afrikaans” (159); dus Kaaps en Standaardafrikaans is teenpole. Engelsbesoedelde Kaaps is myns insiens nie die basis vir of die behoud van Afrikaans nie. Kaaps is veel eerder die ondermyner van Afrikaans.

Danny Titus wys tereg daarop dat taal en identiteit nie van mekaar los te maak is nie (183). Verskillende kulture kan egter dieselfde taal praat (184). Taal kan as ‘n belangrike mobilisasie-instrument ter bevordering van etnisiteit of ander eiebelange gebruik word (184). Maar die stelling, “die Afrikaanse taal is duidelik ‘n kreoolse, gemengde taal” (187), is problematies. Enersyds omdat die kreoolse element (Khoi, San, Maleis, ens) klein is. Andersyds omdat die tipering van Afrikaans as ‘n gemengde taal die deur vir die mengeltaal Kaaps wyd oopmaak. Die stelling, “Afrikaans word lank nie meer as ‘n Europese taal gesien nie” (190), is misleidend. Afrikaans is van huis uit wesenlik Nederlands, wat plaaslik aanpassings ondergaan het; dus ‘n Nederlandse dialek, of alternatiewelik ‘n taal uit eie reg. Dit is politieke byderwetsheid wat as motivering dien om die Europese wortels van Afrikaans te ontken. Dit is in dieselfde liga as blankes wat hulleself as Afrikane of bruines wat hulleself as swart beskryf.

JC Steyn en A Duvenhage skryf tereg: “In die geskiedenis van Afrikaans het taalgetrouheid in die vorm van ‘n taalbewuste etniese nasionalisme ‘n lewensbelangrike rol gespeel om dit ná die Anglo-Boereoorlog te red … Taalgetrouheid het die primêre toets vir Afrikanerskap geword en Afrikaners wat Engels as hul taal aanvaar het, is as volksverraaiers beskou en verag” (188). Ten spyte van die betrekking wat Titus as ATKV-kultuurhoof beklee, is daar nie gevaar dat hy, wat Afrikaans betref, van taalgetrouheid beskuldig kan word nie. Al is sy moedertaal Afrikaans en al het hy ses jaar lank in Nederland studeer, het hy sy kind na sy terugkeer na Suid-Afrika in ‘n Engelse skool geplaas. Titus se negatiewe houding teenoor Afrikaans en Afrikaners word myns insiens deurslaggewend deur ANC-politiek bepaal.

Hein Willemse beweer: “Hierdie land se grootste bate is dat hy kultureel divers is” (191). Grondliggend aan hierdie soort stelling is die veronderstelling dat kulture mekaar “verryk.” In werklikheid kan ‘n nasie kwalik uit uiteenlopende kulture ontwikkel; veral nie in Suid-Afrika waar die kulture so grondig verskil nie. ‘n Monokulturele land kan kitsklaar ‘n nasie wees; geen moeisame of vergeefse proses is nodig nie. In my slot keer ek terug na Willemse.

Na aanleiding van Wannie Carstens se alewige oorbeklemtoning van die verskeidenheid Afrikaanssprekendes en veral Afrikaansvariëteite, skryf Titus: “Die huidige prosesse van erkenning van mekaar se identiteite, die bewustelike afwys van die verlede se eensydigheid en die openheid tot ‘n oper, gemakliker kaalvoet-Afrikaans is van die eerste stappe wat reeds gegee is” (194). Ja, die identiteit of kultuur van wittes en bruines verskil. Die eensydighede van die verlede moet egter naas dié van die hede bygehaal word. Dit is te betwyfel of die nuwe Suid-Afrika deur blankes as oper ervaar word. Byvoorbeeld, enige belediging mag blankes toegesnou word (soos Titus as deeltydse menseregtekommissaris weet), terwyl talle doodgewone woorde deur ander rasgroepe gebruik mag word, maar nie deur blankes nie. Kaalvoet-Afrikaans is seker dieselfde as Michael le Cordeur se byderwetse Afrikaans, waarvolgens Afrikaners “hul beheptheid met ‘suiwer’ Afrikaans [moet] laat vaar ten einde nasiebou te bevorder” (xix). Dit kan kaalgat-Afrikaans tot gevolg hê. Sodanige Afrikaans kan ook volg op die metaforiese mode-oproepe dat Afrikaans vriendeliker moet wees (194). Engels is hoogs onvriendelik wat bv spelling en uitspraak betref. Nogtans word daardie onvriendelike Engels al hoe meer gebruik en daar word gepoog om dit korrek te gebruik; nie om daarmee te mors soos Afrikaans blykbaar maar mee gemors mag word nie.

Titus wil die Boer in Jaap Steyn bykom. Steyn se “ons” is glo wit (195). Waarom nie? Telkens word daar deesdae beweer, bv deur Michael le Cordeur, dat Afrikaans nie, soos CJ Langenhoven geskryf het, ‘n witmanstaal is nie. Dan word daardie stelling net so gelaat. Afrikaans is sekerlik óók ‘n witmenstaal en histories veral ‘n witmenstaal omdat dit danksy feitlik uitsluitlik blankes ontwikkel en amptelik erken is. Titus se mening, daarenteen, is soos dié van Hans den Besten: “Was dit nie vir die agentskap van die inheemse Khoekhoen (Khoi-Khoin) en ingevoerde Afrika- en Asiër-slawe-arbeid nie, sou daar geen Afrikaans gewees het nie” (195). Die volgende waarheid wat Jaap Steyn kwytraak, toon hoe dislojaal die bruin elite reeds lank teenoorAfrikaans is: “Bruin opvoedkundiges het in die 1950’s die uitbreiding van moedertaalonderwys van laer- tot hoërskole teengestaan” (196). Suid-Afrika het volgens Titus weens apartheid “briljante mense verloor” (197). Waarom noem Titus nie dat die nuwe Suid-Afrika weens rassediskriminasie steeds (en seker meer as ooit voorheen) briljante mense verloor nie?

Jaap Steyn “verwys na bruin mense wat deur ‘politici’ probeer wysmaak is dat die Afrikaners weer slawerny wil instel as hulle die mag sou kry” (195). Dan volg hierdie uiters giftige opmerking van Titus: “Hulle was volgens my nie ver verkeerd nie” (195). Dieselfde argument is in die jare veertig deur ‘n Sap-kandidaat in ‘n verkiesing op Stellenbosch gebruik. Titus verwys twee keer na bladsy 32 in Steyn se 2014-boek, terwyl die verwysings in werklikheid na bladsy 39 tot 40 is. Dit is moontlik dat Titus, met sy soort ingesteldheid, net daardie gedeeltes gelees het wat volgens opskrifte op bruines betrekking het pleks van die hele boek te lees, soos tradisioneel van ‘n ATKV-kultuurhoof vir wie Afrikaans erns was, verwag kon word. Later kom Titus met die geykte gemeenheid om apartheid met die Herrenvolk en Nazi’s te assosieer (197). Hy haal uit ‘n Adam Small-gedig aan waarvolgens Small “ingebind in Afrikaans, vir altyd,” sou wees (200). Een van die dinge wat Small in sy laaste lewensjaar gedoen het, was egter om hom ondubbelsinnig uit te spreek ten gunste van Wim de Villiers se verengelsing van die Universiteit Stellenbosch.

Michael le Cordeur se suster, Edwinah, was in 1980 ‘n skoonheidskoningin, mej Rapport. Sedertdien het sy Edwena Goff geword en ‘n hoofstuk tot die bundel bygedra. Jakes Gerwel en Franklin Sonn is volgens haar “twee van ons land se kleurvolste akademici” (206). Gerwel word “‘n legende” genoem en Sonn “‘n meester in die kuns van beeldbou” (212) – myns insiens in die eerste plek van homself. Sy noem dat die Departement Afrikaans aan die UWK destyds die grootste in die land (en dus in die wêreld) was (217). Wat sy verswyg om te noem, is die rede waarom dit so gewild was. In die klasse en daar buite het dosente soos Jakes Gerwel en Ikey van der Rheede studente volgestop met linkse ideologie, insluitende kommunisme.

Edwena se droom was om ‘n professor te word (211) maar sy het standerd 9 gedruip (208) asook haar tweede jaar op UWK (212). Sy het toe liewer ‘n “rolmodel” geword (211). Sy erken dat sy ‘n studiebeurs van die “apartheidsregime” ontvang het (209). Dit het destyds vir byna alle UWK-studente gegeld; dus ook vir baie van die outeurs van hierdie bundel. Maar ek wag steeds daarop dat hulle, soos Edwena, hierdie feit ruiterlik erken en dankie vir die geborgde studiegeleentheid sê. Het ouboet Michael dit al gedoen? Ten slotte verwys Edwena na Afrikaans as “die taal waarin ek op UWK studeer het” (216). Dit is nie meer moontlik nie. Ek wag steeds op bruin mense wat genoegsaam taalgetrou is dat hulle daarop aandring dat Afrikaans aan die UWK in ere herstel word.

Michael le Cordeur het ‘n hoofstuk oor die studente-opstande van 1976 tot 1980 met ‘n politieke motief geskryf: “om erkenning te gee aan almal wat help skryf het aan die storie van die nuwe Suid-Afrika” (220). Hy lys die voorname van sy klasmaats in die 1976-matriekklas (222). Soos gebruiklik in bruin geledere het feitlik geeneen ‘n Afrikaanse voornaam nie. Die grootste deel van die skool is deur vier skoliere afgebrand. Le Cordeur keer hierdie sabotasie glad nie af nie; eerder die teenoorgestelde. Hierdie vandale moes myns insiens lewenslank tot hardepad veroordeel gewees het. Pleks daarvan is daar van hulle vereis om van 1976 tot 1994 elke Kersfees by die polisiekantoor aan te meld. Toe demokrasie aanbreek “is hierdie onmenslike praktyk gestop” (224). Dit is vir my duidelik dat Le Cordeur nie net polities onredbaar links is nie, maar dat hy ‘n opvoedkundige is wat blykbaar nie helderheid het oor wat opvoeding behels nie. Ook nie wat ‘n universiteit en die akademie veronderstel is om te wees nie, want hy beskou die studente-opstand in 1980 as “waarskynlik … die belangrikste oomblik in die lewe van UWK, want regerings- en universiteitsgesag is uitgedaag” (228).

Die UWK- en ANC-aktivis, Cecyl Esau, ‘n Robbeneilander van weleer, wat hoofstuk 11 geskryf het, is in Michael le Cordeur se oë ‘n jong held (224). Soos gebruiklik kan Le Cordeur nie sy selfliefde, sy narsisme, agterweë laat nie. In 1976 het “ek my matriek onder uiters moeilike omstandighede voltooi en gelukkig ook goed geslaag” (225). “Deursettingsvermoë en harde werk van my kant af” word in 1979 met die graad BA beloon (227). Hy beweer dat die veiligheidsmagte hom in 1980 na ‘n skermutseling “vir dood” op die UWK-kampus agtergelaat het. “Ek het gehuil, nie van pyn nie, maar van haat … My longe is permanent inwendig beskadig” (229); darem nie uitwendig nie.

Soos die Afrikaanse Taalraad bevorder Le Cordeur eerder meertaligheid as spesifiek Afrikaans. “Dit is onafwendbaar [?] dat ons modern jeug die belangrikheid van meertaligheid moet besef. Suksesvolle interaksie met ander landgenote vereis dat ons soms die gemaksone van Afrikaans moet verlaat en in ander tale kommunikeer. Dit vra vir ‘n nuwe soort opoffering” (233 – op p 234 word hierdie onoorspronklike bewoording klakkeloos herhaal). “En hiervoor is ek bereid om myself en my tyd op te offer” (234). As deel van hierdie opoffering neem Le Cordeur vir lief met die verengelsing van die UWK en US. Afrikaans mag glo nooit weer aan mede-Suid-Afrikaners “opgedwing” word nie: “nie op skool nie en ook nie aan tersiêre instellings nie” (233), maar Engels is klaarblyklik vrygestel van hierdie verbod.

Llewellyn MacMaster is een van die talle oud-UWK-studente en ANC-aktiviste wat ‘n betrekking aan die Universiteit Stellenbosch beklee. Sy voorneme is “om ‘n ewige aktivis te bly” (252). Hy het groot waardering vir Allan Boesak, “die charismatiese studenteleraar, teologiese reus en sosiale aktivis” (246). Die mate waarin die UWK se teologiestudente deur sommige van hulle dosente, myns insiens veral Jaap Durand, opgesweep en geradikaliseer is, blyk uit die feit dat daardie studente “geweier [het] om klasse van wit dosente wat steeds lidmate van die NG Kerk was, by te woon en hulle het geëis dat hierdie dosente hul legitimasie daar opsê” (248). ‘n Uitlating van Dietrich Bonhoeffer, waarmee Durand dweep, is as spoorslag misbruik: “When Christ calls a man, he bids him come and die” (251). MacMaster erken die uiterste mate waarin godsdiens vir politieke doeleindes misbruik is: “Ons eie preke en preektemas het ons verbintenis tot die stryd om bevryding weerspieël” (251).

In 2013 het Michael le Cordeur as mede-outeur ‘n boek oor die Wellingtonse klopse gepubliseer. In hoofstuk 16 herkou hy dieselfde onderwerp. “Die Klopse troepe se name op sigself spreek boekdele” (260), maar vir my om ‘n ander rede as vir hom. Le Cordeur gee graag voor dat hierdie klopse vreeslik Afrikaans is, maar die name van hulle groepe of troepe is almal Engels. Die klopse het glo “‘n ryk en hartseer geskiedenis” (258). Le Cordeur verwys net na die slawe wat “deur die Hollanders met skepe na die Kaap gebring is” (263). Oor die ongeëwenaarde rol wat die Britte dwarsoor die wêreld in die slawehandel gespeel het, swyg hy. Die slawe het na bewering net “een dag in die jaar af gehad: die dag ná Nuwejaar” (264). Dit is hierdie dag wat die klopse jaarliks met optogte herdenk. En die ander dae in die lewe van slawe? “Gegewe die uiterste wreedheid van slawerny – die daaglikse slae met swepe, die marteling en teregstellings, die minagting en verontmensliking was dit te verstane dat hierdie een dag – soos ook die einde van slawerny – met sentimentele uitbundigheid gevier is” (264). Le Cordeur se beskrywing van slawerny klink soos die oordrewe beskrywings van apartheid. Die ooreenkomste tussen slawerny en apartheid is vir hom en sy geesgenote verklaarbaar omdat blankes (Hollanders en Afrikaners) vir albei verantwoordelik gehou word.

Le Cordeur beroep hom op ID du Plessis vir die stelling dat bruines “Afrikaanse en Nederlandse liedere in Kaapstad lewend” gehou het “in ‘n tyd toe talle Afrikaners in Kaapstad verengels het. Tog het hierdie kultuurbydrae weinig erkenning gekry van die Afrikaanse organisasies” (268) – teen hierdie tyd ‘n geykte verwyt van Le Cordeur gerig teen Afrikaners. Wat hy doelbewus verswyg, is dat bruines gouer en in groter mate as die Hollanders/Afrikaners na 1795 verengels het. Een van die gevolge hiervan is dat bruines se “Afrikaans”/Kaaps in groter mate as die moedertaal van Afrikaners met Engelse woorde besoedel is.

Gavin R Davis skryf oor langarmmusiek. Hoewel mense soos Michael le Cordeur die bruin mense graag as stoere ondersteuners van Afrikaans, selfs as die eintlike Afrikaanssprekendes – en sekerlik as die meerderheid – voorstel, is al die orkesname Engels.

Marlene le Roux is die direkteur van KunsteKaap se Kunstesentrum. KunsteKaap word gewoonlik Artscape genoem en besonderhede daaroor verskyn net onder die Engelse naam in die telefoongids. Le Roux word beskryf as ‘n oud-student van Michael le Cordeur (262). Haar siening, wat ook die amptelike siening is, is soos volg verwoord: “Voor Suid-Afrika se oorgang na ‘n inklusiewe demokratiese regering in 1994, was kunsonderrig nie beskikbaar vir die meerderheid leerders in Suid-Afrika nie. Om hierdie opvatting en houding te hervorm en te help met nasiebou, het KunsteKaap (Staatsteater in Kaapstad) verskeie programme ontwikkel en gevestig om sosiale transformasie te fasiliteer en om brûe te bou oor die talle aspekte wat Suid-Afrika verdeel het” (285). Dit gee ‘n aanduiding van hoe Suid-Afrika se geskiedenis “volkome” deur die amptenare van KunsteKaap verstaan word (285). Kuns word dus met politieke motiewe bevorder. Voor 1994 was kunsonderrig egter ook vir die oorgrote meerderheid blanke skoliere nie beskikbaar nie. Die enkele blanke skole wat kuns as vak aangebied het, moes dit sedert 1994 weens finansiële beperkings in feitlik alle gevalle laat vaar. ‘n Mens sou dus dink dat Le Roux ‘n spesiale poging sou aanwend om die huidige benadeeldes, die blankes, tegemoet te kom, maar die teenoorgestelde is eerder waar.

Volgens die Artscape-webwerf gaan dit om transformasie en alle rolspelers word glo betrek. In die praktyk is die rol van die blankes egter hoofsaaklik dié van melkkoeie, bv borge, terwyl die bevoordeeldes oorwegend nie-wit is. Dit word “gelyke geleenthede” (285) en toegang vir “álle Suid-Afrikaners” genoem (288). “‘n Nuwe tendens by die KunsteKaap is om toenemend bewustheid en waardering vir Khoi-San-identiteit en -marginalisering by die jongmense te skep” (292). ‘n Engelse produksie is hierop toegespits en nog ‘n Engelse een vier ons vryheid (295). Die skoolvoorgeskrewe werke wat genoem en aandag aan bestee word, is Fiela se kind, Krismis van Map Jacobs, die Xhosa-werk Amaza en twee van John Kani se Engelse werke (292-293), dus nie ‘n enkele werk wat blank-georiënteerd is nie. ‘n Jazz-fees is aangebied om die Sharpeville-slagting te herdenk (294); nie Marikana nie. Hemelbesem (Simon Witbooi) is die aangewese persoon om in ‘n musiekproduksie die storie te vertel “oor ons gedeelde geskiedenis en hoe taal gebruik kan word om versoening tussen kulture te bewerkstellig” (294). As beloning vir haar eensydige aanslag, die bevoordeling van tans bevoordeeldes, het Le Roux pas ‘n akademies waardelose eredoktorsgraad ontvang.

Oor Michael le Cordeur se hoofstuk oor Wellington se krisantevereniging het ek reeds geskryf (Praag 25 Maart). Maar let op die Engelse naam, wat aanvanklik die Coloured Wellington Horticultural Society (299) of die Wellington Coloured Horticultural Society (300) en later die Wellington Horticultural Society (302) geword het. Ook hier speel politiek ‘n rol, want die naam is in 1994 verander “toe Suid-Afrika ‘n demokrasie geword het” (302). Let op die voorliefde vir die Engelse benaming in die jaarlikse amptelike publikasie (316). Waarom sou ‘n hoë boom soos Le Cordeur van sy kosbare tyd aan blomme bestee? “Dit bou karakter en vir ‘n akademikus soos ek is dit oneindig terapeuties. Dit is hier waar ek ontspan na ‘n lang dag op kantoor of na ‘n vermoeiende sessie voor die klas” (315).

Elias P Nel skryf oor die rieldans, waarvoor ‘n ATKV-geborgde kompetisie jaarliks by die Afrikaanse Taalmonument in die Paarl aangebied word; glo om nasiebou te bevorder (322), al is die deelnemers eksklusief bruin. Ek het voorheen die volgende vraag gevra maar geen reaksie ontlok nie: Waarom bied die Afrikaanse Taalmuseum en -monument nie jaarliks bv ‘n jukskei- en/of boere-orkeskompetisie, geborg deur die ATKV, aan nie? Al sodanige verrigtinge sal uiteraard in Afrikaans kan geskied.

Charles Peter Beukes onderskei tussen veelvolkige en nie-rassige sport (332). Veelvolkige sport is deur die “apartheidsregime” voorgestaan (dus as deel van ‘n “ongoddelike maatskaplike beleid” – p 345) en nie-rassige (kleurlose of nie-rasdiskriminerende) sport deur die “histories onderdruktes” (342). Sport is tot die uiterste as ‘n middel in die “bevrydingstryd” misbruik. In sy hoedanigheid as ‘n gesaghebbende oor talle onderwerpe word Michael le Cordeur soos volg aangehaal: “sportkwotas … nie beleid (is) nie. Dit was altyd bedoel om slegs ‘n proses te wees totdat die speelveld in Suid-Afrika gelyk sou wees” (347). Die huidige rassediskriminasie teen blankes is seker ook veronderstel om net tydelik, dus ‘n oorgangsmaatreël, te wees. Maar wanneer sal erken word dat die speelveld gelyk is, dat mense na individuele verdienste geëvalueer moet word en nie op grond van groepverwantskap nie? Na bykans twee eeue kerm bruines enersyds steeds oor benadeling weens slawerny, terwyl hulle andersyds verkondig dat hulle Khoi-San-afstammelinge, dus nie-slawe, is. Beukes wil hê dat “sportlegendes” soos Peter (voorheen Pieter) de Villiers en Allister Coetzee vereer moet word (350). Is daardie twee nie dalk om die verkeerde redes legendes, naamlik legendariese droogmakers, nie?

Henry Jeffreys se hoofstuk is in groot mate ‘n herhaling van wat hy elders gepubliseer het. Dit geld ook Conrad Sidego se bydrae. Kyk waaroor roem Jeffreys: “My eie benadering was dat Die Burger onder my leiding nie ‘n instrument vir die taalstryd, wat baie dominant in die Wes-Kaap en veral by die Universiteit van Stellenbosch was, sou wees nie” (355). Hy beweer “dat taalstryde slegs [!] polariseer en dit is teenproduktief” (374). Waarom sê hy nie liewer direk dat hy anti-Afrikaans gesind is nie? Volgens Jeffreys mag Stellenbosch nie ‘n “vesting vir wit Afrikaanses” wees nie. Waarom sê hy nie direk dat hy anti-blank en veral anti-Afrikaner gesind is nie? Sy beleid van flagrante dislojaliteit teenoor Afrikaans is deur sy opvolgers as redakteurs by Die Burger voortgesit, sodat Jeffreys ongetwyfeld daarin geslaag het om weens sy “swart bewussyn” (355) Afrikaans groot skade te berokken.

Hy noem Jonathan Jansen “‘n goeie vriend van my en glo ek, ook van Afrikaans” (361). Hy het voorheen dieselfde blatante leuen oor Russel Botman verkondig. Dit is Jansen wat geskryf het: “Some of the historically white Afrikaans universities have a perfect alibi for not transforming – Afrikaans … Somebody must tell these [Potchefstroom and Stellenbosch] campus leaders that in the wake of our horrific racist past, white-dominated campuses are morally unacceptable” (373). Vanweë sy soort logika bly Jeffreys “baie optimisties oor Afrikaans” (362) en pleit hy vir ‘n “meer dinamiese en inklusiewe Afrikaans” (363), wat sekerlik hoogs hibridies sal wees.

Jeffreys se swart bewussyn verduidelik waarom hy so graag Afrika-hemde dra (358, 359) en hy homself as swart pleks van bruin beskou. Jeffreys het as ‘n Nieman-genoot ‘n jaar lank aan Harvard University studeer. Hy noem die Nieman-studiebeurs “een van die mees gesogte toekennings” (356). Hy versuim egter om te noem dat ‘n enkele sodanige beurs jaarliks aan ‘n Suid-Afrikaner toegeken word wat hom reeds genoegsaam as ‘n linkse joernalis bewys het.

Een van die anti-Afrikaanse opvattings in Michael le Cordeur se arsenaal is dat Afrikaans deur die Nasionale Party-bewind bevoordeel is (364). Die linkse Gerda Odendaal word soos volg aangehaal: “Afrikaans was racially informed and ideologically controlled by the oppressor” (371). Doelbewus leuenagtig voeg Le Cordeur by: :”Die taal [is] ‘gesuiwer’ van Khoi, Maleisiese en slawe-invloede” (371). Gelukkig is daar ‘n skoolhoof soos Wilna van Heerden wat klokhelder die Afrikanerstandpunt stel: “Ons glo op Stellenbosch moes ons die bakermat wees vir kwaliteit akademie en suiwer Afrikaans” (371).

Le Cordeur voer ook ‘n pennestryd teen Afrikaners: “Hul aanvanklike betrokkenheid by die Afrikaanse media het daartoe gelei dat wit Afrikaanssprekendes in die verlede dikwels die media vir hulself toegeëien het” (365). Hy het dit teen Danie Langer, die uitvoerende hoof van die FAK, ‘n instansie wat meer behoudend is as die Afrikaanse Taalraad en die ATKV, wat Le Cordeur “getransformeerde organisasies” noem wat “‘n positiewe bydrae lewer” (375). Hy haal die feministiese Lizette Rabe goedkeurend aan waarvolgens “wit, manlike historici” glo net “beperkte perspektiewe” het (366). Rabe het ook ‘n deurtrapte anti-Afrikanergesindheid: “Die dae van Afrikanerjoernaliste wat hulself gesien het as ‘boerekrygers vegtend met die pen in die hand’ [is] vir ewig verby” (375). Gelukkig kan van Praag steeds gesê word: Voor in die wapad brand ‘n lig.

Adam Small se bekendste drama, Kanna hy kô hystoe, word verhef tot “die beste drama in Afrikaans” (369). In hoe ‘n mate gesonde (selfs bloot redelike) perspektief by Le Cordeur ontbreek, blyk uit die volgende. In September 2013 het Small aangekondig dat hy “gereed is vir versoening … Maar toe ons die volgende dag die koerant oopslaan in die hoop dat die media een van die grootste [!] versoeningsdade nóg in Afrikaans met sy lesers sou deel, het die Afrikaanse media geswyg … hierdie magiese [!] oomblik [was] ‘n ideale geleentheid waar die Afrikaanse media ‘n bydrae tot versoening en nasiebou kon maak. Boonop is ‘n gulde geleentheid verspeel om te wys Afrikaans is nie ‘n witmanstaal nie” (370). Vir die hoeveelste keer: Ek is moeg vir hierdie blatante ontkenning van die waarheid. Afrikaans is óók ‘n witmenstaal. Le Cordeur is behep met Adam Small, maar dit volg nie dat almal, insluitende die “Afrikaanse media,” daardie beheptheid moet deel nie. Hoe kan “‘n bevryde Afrikaans” volgens Le Cordeur, “vlerke” gegee word sodat Afrikaans, myns insiens, in sy swernoot kan vlieg? Die “Afrikaanse media” (en sekerlik alle Afrikaners) sal “hul beheptheid met ‘suiwer’ Afrikaans [moet] laat vaar en die diversiteit van Afrikaans [moet] laat herleef” (376).

‘n Kenmerk van hierdie bundel is dat die blanke politieke bewind heftig gekritiseer word terwyl die ANC-regime skotvry daarvan afkom. ‘n Uitsondering is hoofstuk 26 deur Basil May, wat handel oor die ANC-regering se grondelose onnoselheid toe onderwyskolleges summier afgeskaf is. Danie van Wyk skryf: “Die sluit van die onderwyskolleges deur die ANC-regering in 1996 was een van die grootste tragedies vir onderwys in die land” (437). Die fundamentele vrotheid van die huidige plaaslike skoolonderwysstelsel behoort dus niemand te verbaas nie. Hierdie sluiting is iets wat slegs tydens die bewind van ‘n hoogs onbekwame regering kon gebeur. Die samesmelting van universiteite en technikons is in dieselfde onnoselheidsliga.

Danie van Wyk is een van die min mense in die bruin elite wat beswaar teen Wim de Villiers se verengelsingsbeleid aan die Universiteit Stellenbosch geopper het. Van Wyk en drie ander bruin mense het as ‘n nie-inklusiewe afvaardiging die US-bestuur gaan spreek. Van Wyk en een van die ander bruines het mense soos De Villiers en Nico Koopman se valse versekerings oor die mooi toekoms van Afrikaans op Stellenbosch sonder meer geglo, terwyl die oorblywende twee afgevaardiges die gesonde insig gehad het om die US-bestuur nie te glo nie. Op LitNet het Van Wyk by geleentheid selfs ‘n gebod uitgevaardig dat Afrikaans nie deur Afrikaners vir nasionalistiese doeleindes gebruik mag word nie.

Hy kla dat bruines voorheen “tweedeklasburgers … vreemdelinge in ons eie land” was (437). Maar daar is by hom geen teken van simpatie noudat blankes hulle in dieselfde onbenydenswaardige posisie bevind nie. Pleks van hom oor die lot van blankes te verknies, beskou hy bruines “as volle burgers van ‘n bevryde Suid-Afrika” (442). Van Wyk verwys na die feit dat bruines die bevolkingsgroep met die laagste persentasie universiteitstudente is (439). Hy is nie in staat om aan ‘n beter rede hiervoor te dink as apartheid nie (440). Blykbaar reken Van Wyk homself as een van die bruines wat “uitgestyg” het en selfs ‘n rolmodel kan wees (437, 441). Adam Small is volgens hom “een van Afrikaans se grootste digters en dramaturge” (435).

Die opgeleide ANC-terroris, Basil Kivedo, probeer sy bedenklike verlede goedpraat deur alles wat hy verkeerd en misdadig gedoen het oor die boeg van sy “keurige Afrikaans” te gooi (478). Ek het reeds hieroor geskryf (Praag 25 Maart). Allan Boesak word “die Groot Orator, apartheidsaktivis en befaamde teoloog” genoem (483).

In sy tweede bydrae tot die bundel betreur Cornelius Thomas geensins die afskaffing van Afrikaans as onderrigmedium aan die Universiteit van Wes-Kaapland nie. Hy skryf eerder dat die UWK “tot wasdom in Engels gegroei het” (490). Soos tans aan die Universiteit Stellenbosch gebeur, het “die taalaksent [aan die UWK] van Afrikaans na tweetaligheid na Engels verskuif … Die narratief van die 1990’s is dus in die dominante medium van Engels voortgesit” (501). Maar dan lieg Thomas uitermate wanneer hy beweer: “Afrikaans as taal van omgang, onderrig (!) en leer leef tot vandag voort aan UWK” (498). Tydens die studente-opstande in die vorige eeu was die “vryheidsliedere” in Engels (493) en het die studente hulle griewe in Engels verwoord (494). Die groot invloed wat Jaap Durand op hierdie onrus uitgeoefen het, is baie duidelik (496). Daar word na “die flambojante Allan Boesak” verwys (495). Die UWK het “op ‘n formele en gestruktureerde wyse ‘n kader van radikale intellektuele geskool” (501). Die intellektuele kwaliteit is nie so duidelik nie, maar die radikaliteit van baie oud-UWK-studente blyk uit verskeie hoofstukke in hierdie bundel.

Fatima Allie skryf oor die koskultuur van die Kaapse Maleiers. “Afrikaans is eintlik my huistaal, maar ons is na ‘n Engelse skool gestuur en toe word Engels ons eerste taal” (508). Dit is ‘n verskynsel wat glad te dikwels by bruines aangetref word. Jonathan Jansen verkondig ook graag dat Afrikaans sy moedertaal maar Engels sy eerste taal is. Dit behoort sowel Allie as Jansen te diskwalifiseer vir toegang tot die direksie van die Afrikaanse Taalraad. Nogtans is Allie onlangs tot ATR-direksielid verkies. Allie verwys na ‘n Moslem wat in 1780 deur die Nederlandse “indringers”/koloniste uit die Ooste na die Kaap verban is (512).

Willem Fransman beskryf Adam Small as “een van die land se grootste kunstenaars op die woordakker” (523). Dit is Small wat na bewering “Kaaps as ‘n volwaardige taal” gevestig het (523). Opvallend is dat die dramagroepe van bruines Engelse pleks van Afrikaanse name het (534).

Nico Koopman is nie net ‘n voorperd vir transformasie (dus nie-wit bevoordeling en blanke benadeling) aan die Universiteit Stellenbosch nie. Hy is ook ‘n pleitbesorger vir “transformerende” (539), oftewel “hibridiese,” Afrikaans. “Die idee van suiwerheid” voed glo “pretensie en meerderwaardigheid” (547). “Daar moet transformerend en inklusief gedink word oor die sprekers van Afrikaans … Die feit dat mense van verskillende kleure, kulture en sosio-ekonomiese posisies Afrikaans gebruik, bevorder die noodsaaklike ontwikkeling van hibriditeit, van gebasterdheid oor grense heen” (545). Engels is in ‘n soortgelyke posisie. Waarom word daar nie “noodsaaklike” hibriditeit van Engels verwag nie? “Die idee van een Standaardafrikaans … moet verwerp word” (546). Waarom dan nie ook Standaardengels verwerp nie? Dit is voor die hand liggend dat meer as een Standaardafrikaans of -engels die doel met en wese van ‘n standaardtaal sou verydel.

Koopman is bekend daarvoor dat hy Afrikaans tot die uiterste vir politieke doeleindes misbruik, bv vir “bevryding en transformasie” (539). “Afrikaans dien as instrument, voertuig en dienskneg [hoe verskil hierdie drie?] van transformasie” (547). Koopman word reeds jare lank toegelaat om seker van die swakste rubrieke denkbaar in Die Burger te skryf. ‘n Mens soek tevergeefs na oorspronklike en vernuwende denke by hom, of bloot ‘n duidelike tema wat een tam rubriek van sy ander minseggende rubrieke onderskei. Waarin hy uitmunt, is die verskaffing van ritse onverteerde woorde. Hy skryf van om “te vertolk en te interpreteer” (539). Wat is die verskil? Small het glo ‘n Afrikaans ontwikkel wat “hibriditeit en gebasterdheid” beliggaam (540; ook 547). Wat is die verskil?

Gunther Pakendorf noem Koopman se hoofstuk prontuit ‘n “hagiografiese lofsang” (LitNet, Resensies, 23 Maart). Die jongste is dat Koopman en ‘n ander linkse Stellenbosser, Anton van Niekerk, saamgespan het om ‘n kortverhaal van Toon van den Heever as stereotipering van swartes af te kam (LitNet, Menings, 22 Maart). Dít terwyl nie een van die twee ooit beswaar opper teen die byna daaglikse negatiewe stereotipering van blankes, veral Afrikaners, nie.

Vir Koopman is die ou Suid-Afrika net sleg en die nuwe Suid-Afrika net goed. Ek gee ‘n enkele voorbeeld van hoe hy homself graag uitdruk: “Weg van apartheid, ontmensliking, vyandskap, onreg en verdrukking in die rigting van demokrasie, menswaardigheid, helende versoening, geregtigheid en vryheid” (540). Hy is gek oor ‘n driewoordrympie soos “simpatie, empatie en interpatie” (544). Dan verkneukel hy hom daaraan om aan gewone sterflinge die betekenis van laasgenoemde woord te verduidelik: “Interpatie verwys daarna dat mense van verskillende sosiale groeperings die vermoë ontwikkel om hulle in mekaar se leefwêrelde in te dink en in te voel” (551). Hoe kan Afrikaans verbeter? “Nuwe, bevrydende, versoenende en brugbouende woordeskatte … moet in die Afrikaanse taal ontwikkel word” (544).

Eintlik vanselfsprekend sluit Koopman sy artikel met nog woordlyste af. Hy begeer “vergewende en regstellende Afrikaans, versoenende en helende Afrikaans, vermenslikende en transformerende Afrikaans. Adam Small het Afrikaans help bou. Hy het gehelp dat Afrikaans groei [hier gaan Koopman weer] as ‘n hibridiese, gebasterde, gasvrye, insluitende, bevrydende, transformerende Afrikaans” (549). Koopman se ergste denkbare nagmerrie is seker dat hy een oggend kan wakker word en alle byvoeglike naamwoorde het verdwyn. Hy ondersteun Wim de Villiers se verengelsingsbeleid heelhartig, wat na verwagting spoedig sal uitloop op ‘n eentalig Engelse Universiteit Stellenbosch. Desnieteenstaande skryf Koopman: “Akademiese uitnemendheid blom in die geselskap van ‘n diversiteit van tale” (548).

Ronel van Oort klink soos ‘n getroue dissipel van Wannie Carstens. Dit is seker by Carstens wat sy geleer het dat Afrikaans vroulik is (546). Sy het haar doktorale proefskrif oor “die inklusiewe ontwikkelingsgeskiedenis van Afrikaans sedert 1652” geskryf (552). “As gevolg van sosiopolitieke (eers kolonistiese* en later apartheids-) ideologieë het die tradisionele beskouing van die ontwikkelingsgeskiedenis van Afrikaans ‘n eensydige wit purisme weerspieël wat die rol van die Khoi-Khoin en die slawe in die ontstaan van Afrikaans geminimaliseer en selfs verswyg het” (553; ook 564). [* Kolon is ‘n sinoniem vir die dikderm. Koloniale word seker bedoel.]

“1994 was … die tydvak [jaar?] waarin talle mites rakende die Afrikaner en Afrikaans blootgelê is, aangesien die demokratisering van ‘n ruimer Afrikaanse taalgemeenskap daartoe gelei het dat die wit sprekers van Afrikaans nie meer die eksklusiewe basis vir gestandaardiseerde spraak gevorm het nie” (565). Dit is ‘n oordrewe formulering. Lank voor 1994 was daar al nie sprake van sodanige eksklusiwiteit nie. Die Afrikaanse Taalmonument in die Paarl lewer sedert 1975 konkrete bewys hiervan.

“Die Nasionale Party-regering se Afrikanernasionalistiese taalbeleid en apartheidsideologie het Afrikaans as erfenis en as eksklusiewe taal van die wit Afrikaner geannekseer” (553). Hierdie neiging tot oordrewe bewoording word ook aangetref in die lankbeloofde boek, Die storie van Afrikaans, van Wannie Carstens, in soverre ek op grond van gepubliseerde aanhalings kan oordeel. Van Oort: “Dit het ons mooi inklusiewe ontwikkelingsgeskiedenis van Afrikaans skeefgetrek en tot ‘n verdeelde en verdelende weergawe van die taalgeskiedenis gelei” (554). Is dit akademies-wetenskaplik regverdigbaar om die soort vertolking wat Van Oort en Carstens begeer “mooi” te noem? “Die ANC-regering se Afrikanistiese taalbeleid bevoordeel Engels” (553). Is dié beleid werklik Afrikanisties of eerder koloniaal? Nog ‘n wilde stelling is dat die VOC glo in ‘n stadium die Kaap “as minderwaardig beskou” het (555). Slawe is uit onder meer “Ceylon en Sri Lanka” ingevoer (555). Maar Ceylon het eers in 1972 Sri Lanka geword. Oor Hans du Plessis se weergawe van Psalm-omdigtings in Griekwa-Afrikaans skryf Van Oort: “Lesers van Afrikaans het verlief geraak op dié besondere variëteit van Afrikaans” (557). Verlief? Is die gebruik van sulke woorde akademies-wetenskaplik regverdigbaar?

“In setlaarshuishoudings is die slawe se kosvoorbereidingmetodes, eetgewoontes, geregte en natuurlik die gebruik van geurige speserye oorgeneem” (560). Na aanleiding van HW Claassens se boek, Die geskiedenis van Boerekos 1652-1806, skryf Jaap Steyn egter: “Dit is ‘n fabel dat dit eintlik die Oosterse slawe was wat die Kapenaars geleer het om kos met speserye voor te berei … Die slawe was nie ‘n homogene groep nie. Hulle het uit armoedige streke gekom en vir baie was kook met speserye onbekend. Van die geregte wat aan die slawe toegedig is, soos bobotie, was nie ‘n Oosterse dis nie. Wat wel by die slawe ontstaan het, is die Oosterse name soos kerrie, bladjang, sambal en sosaties. Dié woorde is egter gebruik vir ander kosse as dié uit die slawe se lande van herkoms” (Praag 28 Januarie). Wat ek probeer aantoon, is dat Van Oort se artikel ‘n oppervlakkige saamflansing van inligting uit bronne is en in oordrewe en emosionele formulerings uitdrukking vind. Hopelik weerspieël dit nie die akademies-wetenskaplike gehalte van haar proefskrif nie.

Die laaste hoofstuk, deur Johan L Coetser, handel oor Robert Pearce se gemeenskapstoneel en toneelstukke. Die lengte van die artikel oordonder die bietjie substansie wat daarin is.

Ek het gepoog om ‘n aanduiding te gee van die inhoud van die boek waarmee Wannie Carstens “ongelooflik tevrede” is en waarop hy “besonder trots” is (LitNet 23 Januarie). Ek het begrip daarvoor dat bruin mense, soos die blankes, hulle in die nuwe Suid-Afrika in ‘n demografiese en kulturele nis te midde van ‘n verswelgende swart meerderheid bevind. Die beste strategie vir bruin mense is egter nie om swart te probeer wees en slegs die destydse blanke bewind te kritiseer en die swart bewind onkrities te omarm nie. Ook nie om met oordrewe en valse anti-wit en pro-bruin stellings voor ‘n dag te kom nie. Nugtere oordeel moet aan die dag gelê word. Daar behoort ‘n herwaardering wees van die baie positiewe dinge wat blankes oor eeue ten bate van nie-wittes vermag het. Die verlede kan nie verander word nie; wél mense se skewe persepsies daarvan. Dit is die hede wat met die oog op ‘n beter toekoms getransformeer moet word. Om dit moontlik te maak, behoort elke etniese groep hom myns insiens vir groter selfbeskikking te beywer sodat elkeen sy eie kultuur kan behou en dit vryelik kan uitlewe en uitbou. Dit is die skikking wat in 1990/94 nooit bereik is nie. ‘n Skikking (wat deur ewewig gekenmerk word) is iets heeltemal anders as die katastrofiese politieke magsoorgawe wat onverdiend en ongevraag ons droewe lot geword het.

Behoud van eie kultuur is vir die voortbestaan van Afrikaners as etniese groep van deurslaggewende belang. Dit sluit uiteraard die instandhouding van Afrikaans in. Gaan gerus na die webtuiste van Tydskrif vir Letterkunde, wat tradisioneel ‘n vaktydskrif vir Afrikaanse letterkunde was. Kyk hoe hierdie publikasie weens die radikale politieke agenda van sy hoofredakteur, Hein Willemse, ‘n Afrikaansdosent, in ‘n hoofsaaklik Engelse tydskrif vir “Afrika-letterkundes en kulturele praktyke” “omvorm” is. Die tydskrif is haas onherkenbaar getransformeer. Daar is 13 redakteurs: 6 in Suid-Afrika, 4 uit die res van Afrika, 2 Amerikaanse swartes en 1 Nederlander. Van vanjaar af word hierdie tydskrif slegs as ‘n “e-joernaal” gepubliseer. Die hoofredakteur weet klaarblyklik nie dat die Afrikaanse woord vir “journal” vaktydskrif is nie.

My standpunt is dat Afrikaansgetrouheid ten minste vir alle Afrikaansdosente as ‘n absolute vereiste moet geld. Willemse is op dieselfde dwaalweg as sy leermeester, Jakes Gerwel, wat as Afrikaansdosent ontken het dat hy Afrikaanse letterkunde doseer. Hy het dikwels beweer dat hy “taalsosiologie” doseer, insluitende ‘n ruim skeut marxisme. Ingevolge sy politieke agenda het Gerwel sy intreerede, amptelik as hoogleraar in Afrikaans, in Engels gelewer. In die belang van Afrikaans is dit myns insiens dringend noodsaaklik dat al die valse profete van Afrikaans geïdentifiseer, ontmasker en daadwerklik geneutraliseer moet word.

Leon Lemmer: Die polities byderwetse bevordering van die mengeltaal Kaaps

LitNet is redaksioneel en administratief in Stellenbosch gesetel. Soos deesdae aan die Universiteit Stellenbosch (US) is niemand en niks vir LitNet te links nie. Sodra iemand of ‘n teks nie links genoeg is nie, ontstaan daar bedenkinge in LitNet-geledere. Sensuur word dan dikwels toegepas deur sulke tekste (artikels en kommentaar) sonder verduideliking of verskoning gewoon nie te publiseer nie. Dit is soortgelyk aan die beleid van Naspers, dus Media24, Netwerk24 en koerante soos Die Burger, Beeld, Volksblad en Rapport. Soos aan die US en by Naspers is daar by LitNet die neiging om alles wat nie duidelik genoeg links is nie as verregs te beskou. By hierdie drie instansies is daar die versugting om te alle tye polities “korrek”, dus byderwets, te wees. Hulle betoon lippediens aan gonswoorde soos vryheid, diversiteit en inklusiwiteit, op voorwaarde dat volgens hulle patroon gedink word. Byvoorbeeld, die huidige US, insluitende die Woordfees, laat nie regse sprekers toe nie en die De Villiers-US sal sekerlik nooit ‘n ere-doktorsgraad toeken aan enigeen wat naasteby regs is nie.

Een van die gevolge van hierdie houding is dat katvoet met Standaardafrikaans omgegaan word. Standaardafrikaans het immers danksy hoofsaaklik Afrikaanssprekende blankes tot stand gekom. In die nuwe Suid-Afrika is dit byderwets om enigiets afkomstig uit Afrikanergeledere met agterdog te bejeen. Die keersy is dat enigeen en enigiets uit nie-wit geledere met graagte omarm word. Nog ‘n gevolg is dus dat die mengeltaal Kaaps feitlik ten alle koste en kritiekloos opgehemel word. Kaaps word deesdae deur taalkundiges selfs op ‘n vergesogte manier as die oorspronklike en kerndialek van Afrikaans voorgehou, soos ek onlangs aangetoon het (Praag 11 Februarie).

Kaaps word in die plaaslike taalkundige geledere eerder as ‘n variant van Afrikaans as ‘n variant van Engels beskou, al word Kaaps uitermate met Engelse woorde besoedel en al is die sinskonstruksie soms eerder Engels of Arabies as Afrikaans. Die waarheid is dat Kaaps ‘n mengeltaal is wat êrens tussen Afrikaans en Engels geposisioneer is. Kaaps word hoofsaaklik in die Kaapstadse metropool aangetref. Die sprekers van Kaaps is feitlik uitsluitlik bruin. Polities verligtes vind dit gevolglik nodig om Kaaps so gunstig moontlik voor te stel. Dit gaan hier om lippediens aan wat by die massa in die mode is. Die massa is egter glad te dikwels nie die bakermat van wat korrek of waar of geldig is nie.

Die Afrikaanse Taalraad (ATR) openbaar ‘n oorverligte mentaliteit soortgelyk aan LitNet, die US en Naspers. Daar word openlik erken dat die ATR se agenda eerder polities as taalkundig is, naamlik om eerder versoening te probeer bewerkstellig as om bv Standaardafrikaans en taalsuiwerheid te bevorder. Die besturende direkteur van die ATR, Conrad Steenkamp, het Johannes Comestor op 1 November op LitNet uitgedaag om sy besware teen die ATR op skrif te stel. Hoewel Comestor se deeglik nagevorste teks aan LitNet besorg is, was hy weens gebrek aan enige reaksie van LitNet se kant verplig om sy antwoord op Steenkamp se uitdaging op Praag (Menings, Briewe, 13 November) te publiseer. Dit het aan Steenkamp en die ATR ‘n agterdeur gebied om glad nie te reageer nie. ‘n Mens hoef jou mos nie te steur aan wat op ‘n regse webwerf gepubliseer word nie; veral nie as jy hard probeer om nie-wittes ter wille te wees nie. Die ATR kan homself dus op die skouer klop dat hy in geen opsig pogings hoef aan te wend om in die belang van Afrikaans te verbeter nie.

Die punt wat daarmee bewys is, is dat LitNet weens politieke byderwetsheid en deur die toepassing van sensuur nie ‘n forum bied vir gesonde meningswisseling oor bv Standaardafrikaans in vergelyking met Kaaps nie. Daarenteen is my ondervinding dat Praag wel bereid is om sinvolle debatte en meningsverskille oor enige onderwerp toe te laat. In hierdie rubriek toon ek aan hoe LitNet, anders as in die geval van die pro-Standaardafrikaans- en anti-Kaapsskrywe van Comestor, bereid is om tot hoogs eensydige uiterstes te gaan ter bevordering van Kaaps en die belange van bruines. Waarop dit by implikasie neerkom, is dat LitNet polities byderwets Standaardafrikaans en die bevordering en toekoms van ordentlike of agbare Afrikaans benadeel. Dieselfde geld Afrikanerbelange. Dit is seker nie die doel wat aanvanklik met LitNet nagestreef is nie.

Dit gaan in hierdie rubriek om twee onlangse boeke. Die eerste een is Kaaps in fokus (Stellenbosch: Sun Media, 2016, xiii + 145p, R225), met Frank Hendricks en Charlyn Dyers as redakteurs. Hulle het onderskeidelik ook hoofstuk 1 en 4 in die bundel geskryf. Michael le Cordeur is die outeur van hoofstruk 6. Hierdie boek is sedert Desember in boekwinkels beskikbaar. Ek het dit onder die opskrif, “Die oorsprong van Afrikaans: Kaaps of Nederlands?” bespreek (Praag 11 Februarie).

Die ander boek is Ons kom van vêr: Bydraes oor bruin Afrikaanssprekendes se rol in die ontwikkeling van Afrikaans (Tygervallei: Naledi, 2016, xxi + 601p, R250), met WAM Carstens en Michael le Cordeur as redakteurs. Carstens het slegs die voorwoord geskryf, terwyl Le Cordeur die inleiding en vier van die 36 hoofstukke (14, 16, 19 en 23) geskryf het. Hoewel hierdie boek op Versoeningsdag, 16 Desember, bekend gestel is, is dit eers sedert die middel van Februarie in boekwinkels beskikbaar. In ‘n latere rubriek hoop ek om hierdie boek inhoudelik te bespreek. Ek het dit reeds van voor tot agter gelees. In hierdie rubriek beperk ek my aandag by wat op LitNet gepubliseer is en by algemene kwessies aangaande hierdie twee boeke. Ek begin met algemene opmerkings.

Ons kom van vêr is maande laat beskikbaar gestel. Dit is dalk nie so vreemd nie. Carstens se boek, Die storie van Afrikaans, is reeds jare laat.

Ons kom van vêr is op Versoeningsdag bekend gestel. Dit is hoogs onvanpas. Onder die dekmantel van kritiek op apartheid word blankes, veral Afrikaners, deur sommige van die bruin outeurs met oorgawe sleggesê; dermate dat ek net enkele hoofstukke per dag kon lees voordat ek oorgenoeg van hierdie soort retoriek gehad het. Van die kant van die bruin outeurs is daar geen sprake van versoening nie; ook nie van enige erkentlikheid vir wat blankes oor eeue ten bate van bruines gedoen het nie. Klaarblyklik is die standpunt waarvan uitgegaan word dat blankes skuldige misdadigers en bruines onskuldige slagoffers is; dat bruines as neo-swartes in elk geval tot daardie deel van die demografiese spektrum behoort waarin daar deur hulle vir niks om verskoning gevra hoef te word nie. Blykbaar is dit evangelie dat blankes, en net blankes, om verskoning moet vra; selfs dat ‘n bruin mens as opgeleide terroris onbevlekte ikoniese status kan verwerf omdat hy beweer dat hy sy “vryheidsvegtery” in Afrikaans gedoen het (hoofstuk 30). Le Cordeur is so ingenome met Basil Kivedo se gewelddadigheid dat hy voorspel dat hierdie hoofstuk, waarvan hy die titel foutief weergee, nog “kultusstatus” gaan bereik (p xx).

Dit is onwaarskynlik dat LitNet al ooit aan boeke groter publisiteit as aan hierdie twee verleen het. Uit wat hier onder volg, blyk die omvang van die veldtog. Die hoofonderwerpe is Adam Small, bruin mense en Kaaps. Sou LitNet bereid wees om ‘n veldtog van soortgelyke omvang ten behoewe van Afrikaners en Standaardafrikaans te loods? Myns insiens is dit hoogs onwaarskynlik.

As daar iets is wat die twee boeke duidelik maak, is dit dat dit ‘n mite is dat Afrikaners en Afrikaanssprekende bruines dieselfde kultuur het. Daar is ‘n mate van oorveueling maar daar is ook groot verskille, bv bruines se buitensporige voorliefde vir foto’s van hulleself.

LitNet 19 Desember

LitNet (afdeling Boeke en skrywers) se veldtog het op 19 Desember begin met ‘n bekendstelling van Ons kom van vêr. Blykbaar is Le Cordeur die outeur van die teks, wat op 21 Desember ook in Die Burger (p 11) en die volgende dag op Netwerk24 gepubliseer is. Dit is eintlik standaardpraktyk by Le Cordeur dat hy die waarde van sy tekste so hoog aanslaan dat hy hulle graag op meer as een plek publiseer. Sy eerste sin is ‘n verwyt: “Die storie van Afrikaans het in die verlede meestal gefokus op die taal se wit geskiedenis, terwyl die taal se bruin en swart geskiedenis misken is.” Hy en Carstens het besluit om ‘n gedenkboek, opgedra aan Adam Small, saam te stel om hierdie beweerde miskenning van die bydraes van nie-wittes hok te slaan.

Hoofsaaklik bruines is deur Le Cordeur om bydraes genader. Dit herinner aan wat Samuel Johnson in 1784 gesê het: “Who drives fat oxen should himself be fat” (James Boswell, The life of Samuel Johnson, London: Everyman, 1992, vol 2, p 527). In die geval van Kaaps in fokus is die outeurs ook oorwegend bruin. Hierdie mense mag hulleself blykbaar op grond van ras of etnisiteit onderskei (soos ook in die geval van die Swart Afrikaanse Skrywersvereniging, hoofstuk 33). Dit is ook in orde as die ANC-regering hulle om dieselfde rede bevoordeel. Slegs die blankes mag eintlik nie rasse-onderskeide tref nie.

Le Cordeur beweer “ons moes streng keuring toepas om die boek tot 35 [eintlik 36] hoofstukke te beperk.” Dit lyk asof daardie keuring hoofsaaklik deur Le Cordeur as “inhoudsredakteur” gedoen is. Vir hom as outeur was daar ruimte vir nie minder nie as vier hoofstukke. Soos in die geval van sy hoofstuk in Kaaps in fokus is daar ook hier ‘n groot mate van herpublisering (bv sy hoofstuk 23). Dieselfde geld Conrad Sidego se hoofstuk 24 en Johan Coetser se hoofstuk 36. Daar is ook ‘n hinderlike element van narsisme (“sieklike liefde vir die self” – HAT). Le Cordeur se wiskunde-onderwyser het hoofstuk 9 geskryf en sy suster, ‘n oud-skoonheidskoningin, hoofstuk 13, opgeluister met bladsye foto’s van haar in haar eertydse glorie. Hoofstuk 19 handel oor ‘n gewigtige onderwerp, Wellington se krisantevereniging, met groot prominensie wat aan Le Cordeur en sy ouers verleen word, insluitende foto’s in swart-en-wit en kleur. Op teenoorstaande bladsye (308 en 309) word sy ma, Sylvia, vyf keer by die naam genoem, plus ‘n foto van haar. Ook sy pa se name word daar vermeld en meerdere kere word hulle seun, Michael, genoem en daar is ‘n verwysing na ‘n kleurfoto van die drietal wat elders in die boek verskyn. Selfadvertering neem hier sulke buitensporige afmetings aan dat dit te dik vir ‘n daalder word. Verder: Omtrent al die gebruiklike verdagtes (in hierdie konteks) het ‘n hoofstuk geskryf, bv Christo van der Rheede, Danny Titus, Llewellyn MacMaster, Henry Jeffreys, Danie van Wyk en Nico Koopman. Franklin Sonn het nie, of kon nie, ‘n hoofstuk lewer nie, maar sy aanbeveling en foto is prominent op die flapteks.

Die Afrikaanse taalkundige Wannie Carstens se naam word eerste as redakteur genoem. Hy het as teks- of taalredakteur opgetree. Dit is moontlik dat die tekste in hierdie oorambisieuse, lywige boek baie taalkundige redigering geverg het. Byvoorbeeld, Cornelius Thomas het twee hoofstukke (10 en 31) bygedra. Van sy boek oor die 1976-onluste, wat in 1997 deur die Universiteit van Wes-Kaapland gepubliseer is, het ek geskryf: “Geen eerbare akademiese inrigting sal so ‘n slordige teks publiseer nie. Dit lyk asof (feitlik) geen redigering of proefleeswerk gedoen is nie” (Praag 21.12.2014). Ons kom van vêr kan kwalik Carstens se aansien as taalkundige verhoog. Daar is so baie taalfoute dat ek vermoed dat al die kopie nie aan hom voorgelê is nie, of dat hy nie al die honderde bladsye gelees het nie, of dat sy taalkennis tekortkominge het. Ek vestig die aandag op net enkele van die taalfoute.

Die samevatting aan die begin van elke hoofstuk word verkeerdelik ‘n “abstrak” pleks van ‘n “ekserp” genoem. Hierdie fout is onverskoonbaar. Kaaps in fokus vaar beter deur die woord “opsomming” te gebruik.

“Onder andere word eerder vir mense gebruik en onder meer vir dinge” (Dalene Müller, Skryf Afrikaans van A tot Z, Kaapstad: Pharos, 2007, p 158). Die meeste outeurs is salig onbewus van hierdie onderskeid (bv xx, 18, 30).

‘n Mens dien in pleks van op ‘n direksie, raad, komitee, ens (bv 18, 57, 77). Eerder deurslaggewende as kritieke belang (33) of rol (411). Stappe word gedoen en nie geneem nie (32). Afkeer aan moet afkeer van wees (101, 109). Onbewus oor moet onbewus van wees (123). Eerder soos volg as as volg (bv 132, 149, 206). Eerder as sodanig as as sulks (150, 491). Lojaliteit tot — eerder teenoor (151). Soomlose moet naatlose wees (158). Uit huis uit moet van huis uit wees (171). Liewer klaar wees eerder as beter klaar wees (207). Ten alle tye moet eerder te alle tye wees (213). Erkenning gee eerder as krediet kry (330) of gee (423). Uit eie reg; nie in eie reg nie (343, 481). Mindere of meerdere mate moet wees meerdere of mindere mate (385). In respek moet met respek wees (429). In gemeen moet bloot gemeen wees (432, 433). Uitstaande gedig moet uitmuntende gedig wees (435). Staan uit moet eerder val op wees (464), ens.

Een van bruin mense se sjibbolets is die gebruik van was (soos in Engels) pleks van is (bv 63, 96, 101). Ook het in plaas van hê. Sjibbolet: “Uiting of handeling wat aandui of iemand tot ‘n bepaalde klas, groep of party behoort of nie” (HAT). Vernalatig is ‘n kostelike bruin sjibbolet (185, 186, 415). Richard van der Ross praat gewoonlik uitstekende Engels en Afrikaans. Op ‘n dag het hy as rektor daardie gewraakte woord in die UWK-senaat gebruik. Niël du Plessis het opgespring en gesê: “Nie vernalatig nie. Die korrekte woord is verwaarloos.”

Van my grootste stylbesware teen die boek is die ongeërgde gebruik van bronverwysings en bibliografiese besonderhede. ‘n Dosent is veronderstel om deeglike kennis van sistematiese bibliografie te hê en sorg te dra dat die inligtingsbronne in bv vakkundige artikels, verhandelings en proefskrifte ondubbelsinnig geïdentifiseer kan word. Dit moet konsekwent (bv wat die gebruik van hoofletters betref) en so bondig moontlik gedoen word. In Ons kom van vêr is daar algehele bibliografiese chaos. ‘n Elementêre reël is dat die bibliografiese inskrywing in die taal van die bron moet wees, bv Londen as plek van publikasie vir ‘n Afrikaanse maar London vir ‘n Engelse boek. “Juta & Co Ltd” (36) moet net Juta wees. Owerheidspublikasies kom onder die naam van die land (298) en nie anders nie (bv 378, 442, 475). In Danny Titus se hoofstuk is die bronverwysings ongelooflik lomp: “February skryf (February 1994:1)” (184) en “Willemse (Willemse 2016:8)” (185), maar soms korrek: “Giliomee (2016:5)” (186). Die bibliografieë van bv Le Cordeur se artikels munt uit in die onnodige herhaling van die jaartal, wat dikwels na die outeur se naam sowel as by die bron verskaf word. Barnard (252) en Naidoo (253) se artikels is in ‘n Hofmeyer- (Hofmeyr?) bundel en Loff (253) se artikel in ‘n Coertzen-bundel gepubliseer, maar bibliografiese inligting oor hierdie twee bundels ontbreek. Ook oor Price (254) is daar nie bibliografiese besonderhede nie. Inligting wat in die bibliografie verskaf is (376-378) word onnodig in die eindnotas oor Beeld, Die Burger, Le Cordeur en Pelser (379) herhaal. Kyk hoe verskil die bibliografiese besonderhede oor dieselfde bron by Jongbloed en Rabe op dieselfde bladsy (392). Dit is slordige werk. Is Kotzé 2012a en 2012c (567) nie dieselfde teks nie?

Kortom, uit ‘n taalkundige oogpunt lyk dit vir my asof Carstens nie verdien om hierdie boek in sy CV te noem nie. En dan stel hy ‘n opvolgboek in die vooruitsig (xiv). In die openbare belang behoort sowel Carstens as Le Cordeur nie toegelaat te word om weer as redakteurs van ‘n bundel op te tree alvorens hulle elementêre bibliografiese kennis en vaardigheid onder die knie het nie.

LitNet 20 Desember

Frank Hendricks se bekendstellingstoespraak op 8 Desember vir Kaaps in fokus is op 20 Desember op LitNet (afdeling Menings) gepubliseer. Soos te wagte, kom hy met hierdie aanvegbare stelling: “Kaaps nie mindere Afrikaans nie, maar volwaardige Afrikaans is.” Kaaps is glo “progressief modern.” Voorspelbaar kla hy oor die verwonding, marginalisering en stigmatisering van Kaaps. Hiervoor en vir die “neerbuigende minagting” waarmee dit gepaard gegaan het, gee hy politiek die skuld terwyl die mengeltaalaard van Kaaps ten minste deels te blameer is. Desnieteenstaande maak Hendricks aanspraak op die “waardigheid oftewel soppangheid van Kaaps én sy sprekers.” Hy haal die oorverligte Gerhard van Huyssteen aan waarvolgens daar net lof vir die boek is. Kaaps in fokus is inderdaad in talle opsigte ‘n beter boek as Ons kom van vêr. Ek brei hier nie hierop uit nie omdat ek eersgenoemde boek reeds bespreek het (kyk die verwysing hier bo) en ek hoop om die ander boek in ‘n latere rubriek inhoudelik omvattend te behandel.

LitNet 12 Januarie

Asof daar nog nie genoeg publisiteit aan die twee boeke gegee is nie, is daar op 12 Januarie met ‘n “kettinggesprek” in vier aflewerings op LitNet (afdeling Skrywersonderhoude) begin. Frank Hendricks het met Michael le Cordeur ‘n onderhoud gevoer (12 Januarie), Michael le Cordeur met Charlyn Dyers (17 Januarie), Charlyn Dyers met Wannie Carstens (23 Januarie) en Wannie Carstens met Frank Hendricks (30 Januarie). Dit lyk asof daar ‘n broederlike, susterlike of tjommistiese verhouding tussen hierdie outeurs ontstaan het, seker veral weens hulle polities byderwetse en onkritiese aanhang van die mengeltaal Kaaps. Oor die implikasies daarvan vir die heil van Afrikaans, vir die voortbestaan van Afrikaans naas Engels, bekommer hulle hulle skynbaar glad nie.

Le Cordeur plaas die klem op politiek. Volgens hom handel Ons kom van vêr oor bruines se “betrokkenheid by die struggle teen apartheid en hoe hierdie stryd in hulle moedertaal, Afrikaans [dikwels seker eerder Kaaps], geskied het. In die proses het hulle nie net ‘n bydrae gelewer tot die bevryding van hulle mense nie, maar ook ‘n groot bydrae gelewer tot die ontwikkeling van Afrikaans, omdat hierdie stryd hoofsaaklik in Afrikaans geskied het.” ‘n Mens sou nogal graag besonderhede wou hê van hoe bv boikotte, optogte, oproer, vandalisme, sabotasie en terrorisme tot die ontwikkeling van Afrikaans as algemeen-beskaafde taal bygedra het.

Soos dikwels in die boek herhaal Le Cordeur die valse stelling dat bruines tydens apartheid stemloos was. Die waarheid is dat hulle stemreg gehad het maar hulle het boikotbedrewe in baie gevalle verkies om nie te stem nie. Adam Small word beskryf as “‘n ikoon wat nie eens vir die Hertzogprys sy beginsels prysgegee het nie.” Maar as ek reg onthou, het Small die Hertzogprys aanvaar. Of Small die Hertzogprys ontvang het of nie, die gekerm uit bruin geledere duur in elk geval voort.

Toe Le Cordeur in die jare sewentig aan die Universiteit van Wes-Kaapland studeer het, was die meeste dosente blank en die oorwig van hulle was myns insiens (en ek praat van eerstehandse waarneming) akademies-wetenskaplik beter dosente as die enkele bruin dosente. Le Cordeur verwys egter suiwer rasgebaseerd (soos by talle ander geleenthede), slegs na “wonderlike dosente soos Jakes Gerwel, Tony Links en ‘n bloedjong Frank Hendricks.” Elders noem hy ook uitsluitlik sy bruin dosente: Adam Small, Gerwel, Tony Links en Hendricks (Ons kom van vêr, p 225).

Le Cordeur kla oor die gebrek aan finansiële ondersteuning van die blanke owerheid vir die Wellingtonse klopse en krisantevereniging. Dit is egter die soort kultuurverenigings wat blankes deurgaans sonder owerheidsteun bedryf. Le Cordeur verwyt selektief (dus net van wittes te kant) benadeling waar daar geen benadeling was nie. Word bruin kultuur tans beter deur die ANC-regering ondersteun? As Afrikaans vir Le Cordeur van belang is, het hy beswaar geopper teen die drastiese inkorting sedert 1994 van die staatsubsidie vir bv die Woordeboek van die Afrikaanse Taal (WAT)? Het hy teen die toenemende verengelsing van die Universiteit Stellenbosch, sy huidige werkgewer, beswaar gemaak, of het hy, soos sy held Adam Small, eerder die verengelsingsbeleid van Wim de Villiers openlik ondersteun? Le Cordeur “pleit dat die Afrikaanse media … hul beheptheid met ‘suiwer’ Afrikaans …laat vaar ten einde nasiebou te bevorder.” Wat myns insiens absoluut duidelik is, is dat Le Cordeur ‘n ANC-aktivis asook onmiskenbaar ‘n valse profeet van Afrikaans is.

‘n Kenmerk van Le Cordeur se skrywes is dat hy homself graag tussen sy onderwerp en sy lesers opdring. Le Cordeur antwoord soos volg op die vraag, “Voorsien jy en Wannie ‘n opvolg vir hierdie boek?”: “My eerste impulsiewe antwoord (en ook die antwoord van my vrou) sal wees: Nee, asseblief nie weer so ‘n jaar waar ek dag en nag moes werk om die boek betyds klaar te kry nie. In die proses is heelwat van my ander werk en projekte afgeskeep, wat ek hierdie jaar sal moet inhaal. Hou ook in gedagte dat ‘n omvattende boek soos hierdie (600 bladsye en 36 skrywers) [en Le Cordeur is vier van daardie 36] baie, baie tyd verg en baie duur is. Ek moes self al die fondse werf.* Fondse sou dus ‘n oorweging wees. Vir eers sal ek dus moet fokus op die ander werk op hande, maar ek sluit die moontlikheid van ‘n deel 2 nie uit nie.” Kortom, Le Cordeur is ‘n hoë en baie besige boom.

[* Op LitNet (19 Desember) word genoem dat “die SA Akademie, die Jan Marais Nasionale Fonds [Het Jan Marais Nationale Fonds], die Hiemstra Trust, die SBA [Stigting vir Bemagtiging deur Afrikaans] en die ATKV” hierdie projek (finansieel) ondersteun het. Dit is die enigste plek wat ek kon opspoor waar borge genoem word en wat R250 vir ‘n boek van 600 bladsye skynbaar ‘n billike prys maak. Dit is onverskoonbare redaksionele versuim dat geen erkenning, soos gebruiklik, aan die borge in die boek gegee word nie. Relevante gedagtes is of die borge enigsins tevrede met die hoogs onvolmaakte resultaat kan wees en of hulle ‘n opvolgboek sou ondersteun.]

LitNet 17 Januarie

Michael le Cordeur gesels met Charlyn Dyers oor Kaaps in fokus. Kaaps word bestempel as “die oudste variëteit van Afrikaans.” Volgens Christo van Rensburg is Khoi-Afrikaans en Kaapse Moslemafrikaans die belangrikste subvariëteite van Kaaps. As dosent in linguistiek aan die Universiteit van Wes-Kaapland sê Dyers: “Ek vertaal … van my [Engelse] lesings in beide Kaaps en Standaardafrikaans en my studente reageer baie positief op hierdie vorm van akademiese ondersteuning.” Sy is ten gunste van Kaaps as skoolonderrigmedium. In bruin geledere is daar klaarblyklik niemand wat sterk genoeg oor Afrikaans voel, dus in so ‘n mate moedertaalgetrou is, dat daarop aangedring word dat die UWK weer ‘n Afrikaanstalige universiteit moet word nie; selfs openlike ondersteuning vir ‘n Afrikaanse Universiteit Stellenbosch is by bruines hoogs uitsonderlik.

LitNet 23 Januarie

Charlyn Dyers gesels met Wannie Carstens oor Ons kom van vêr. Volgens Carstens is dit by uitstek ‘n boek “oor [bruin] identiteit en die uitlig van [blankes se] foute van die verlede;” sekerlik nie van die foute van die huidige swart regime nie. Hy noem dit “‘n kragtige boek!” Myns insiens dalk ook, of eerder, ‘n giftige boek. Carstens: “Diegene wat my ken, weet dat ek baie hard werk aan die regstel van die foute van die verlede.” Hy hoop dat sy betrokkenheid by die boek, in die woorde van Nico Koopman, as “herstellende geregtigheid” beskryf kan word.

“My werk was grootliks die regskaaf van die teks” (!). Later verwys hy na sy/hulle (die Carstens/Le Cordeur-span] se “puntenerige skaafwerk.” Carstens het glo “‘n redelik vitterige ingesteldheid oor taal” (!). “Michael het volle vertroue in my gehad om my kundigheid [in] en ervaring oor [van] die redigering van hoofstukke in die boek toe te pas en daardie afdeling is toe aan my oorgelaat.” Daar is besluit “om die hoofstukke wel so te versorg en aan te bied dat dit gehalte verteenwoordig. As span wou ons ‘n goeie produk lewer waarop ons trots is en wat ons weet nie afskeepwerk is nie. Die bydrae wat ons wou lewer, verg respek vir die onderwerp en daarom die eis op [van] gehalte. En daarmee was ek as teksredakteur in my element! En kon ek my rol uitleef.”

Carstens dink sommige van die hoofstukke lewer “stewige” akademiese bydraes “soos ook blyk uit die verskaf van bronne ter stawing van stellings.” Hy is blykbaar heeltemal tevrede met die chaotiese bronverwysings en bibliografiese inskrywings. “Daar was begrip vir die hoek waaruit ek ‘n bydrae gelewer het. En agterna was daar ook dankbaarheid vir my ‘gekarring’ om ‘n goeie produk te lewer. Dus: ek is ongelooflik tevrede met my bydrae tot die totstandkoming van die boek en natuurlik besonder trots op die eindproduk!” Dit lyk asof dit onmoontlik is om ‘n duik in sy ego te maak.

LitNet 30 Januarie

Die vierde en laaste “kettinggesprek” is deur Wannie Carstens met Frank Hendricks oor Kaaps in fokus gevoer. Die 2012-simposium oor Kaaps waaruit die boek voortgekom het, het beoog om “die waardigheid van Kaaps en sy sprekers” te beklemtoon. In die politiek is die gelykheidsmanie, wat mense betref, veral sedert 1990/94 aan die orde van die dag. Op soortgelyke wyse word deesdae dikwels, selfs by voorkeur, beweer dat alle variëteite van Afrikaans gelyk, oftewel ewegoed, is. Vandaar Hendricks se stelling: “Standaardafrikaans is volwaardige Afrikaans en so ook Kaaps.” “Alle vorme van Afrikaans is vir my ewe reg, ewe mooi.” Dat Kaaps ‘n mengeltaal is wat erg met onnodige Engelse woorde besoedel is en dat daar in die geval van Standaardafrikaans, daarenteen, gepoog word om hom duidelik van Engels te onderskei, word glad nie deur Hendricks in berekening gebring nie. Uit die wesenlike aard van Kaaps as Engelsbesoedelde en Standaardafrikaans as nie-Engelse taal volg dit dat Kaaps en Standaardafrikaans vir sommige doeleindes onmoontlik gelyk, gelykwaardig of ewegoed kan wees, bv as verskansing teen verswelging deur Engels. Dít is die suiwer taalkundige rede waarom dit gewoon dwaas is om die toekoms van Afrikaans aan bruin mense toe te vertrou en Afrikaans op die altaar van Kaaps te plaas. Die toekoms van Afrikaans hang van moedertaalgetroues af; nie van diegene wat hulle etniese hibriditeit as model vir taalhibriditeit voorhou nie.

Hendricks is lid van die SA Akademie se Taalkommissie. Later vanjaar word die 11de uitgawe van die Afrikaanse woordelys en spelreëls (AWS) gepubliseer. Daarin word weens “regstelling” meer woorde uit die variante van Afrikaans opgeneem. Hendricks klop homself soos volg op die skouer: “Dat die Taalkommissie Kaaps as geldige voedingsbron vir Standaardafrikaans begin erken het, het dalk tog iets met my daarwees te make, maar die Taalkommissielede van die afgelope klompie jare moet as kollektief vir hierdie regstellingsinisiatief geloof word.” Hiermee word die histories onderskeid tussen die AWS as normgewend en die WAT as dokumentering van alle soorte Afrikaans egter verwater.

LitNet 8 Maart

Naas die bekendstelling van Ons kom van vêr in Kaapstad verlede jaar is dit nodig geag om iets soortgelyks ook in Pretoria te doen. Jacques van der Elst het die woord gevoer en LitNet (afdeling Boeke en skrywers) het sy teks op 8 Maart gepubliseer. Van der Elst het hom na sy aftrede as dosent op Potchefstroom in administratiewe hoedanighede by die SA Akademie en die Afrikaanse Taalraad bevind. Hy sing dus nootvas in dieselfde koortjie as bv Wannie Carstens en Michael le Cordeur. “Daar is opgekropte woede oor en soms stille aanvaarding van wat ‘n swart kol in die geskiedenis van die land is – ‘n swart kol wat nog steeds nie uitgewis is nie en wat dalk onuitwisbaar is?” Daar is glo “talle manifestasies van die swart kol.” Slawerny word steeds in bv Amerika en Suid-Afrika misbruik om blankes te veroordeel. Ek vra myself af: Waarom sou verwyte oor rasse-segregasie en apartheid ooit laat vaar word so lank daar mense soos Van der Elst is wat blankes met oorgawe diskrediteer?

Van der Elst praat van “verhale van revolusie, moord, teregstellings, polisiebrutaliteite,” maar hy uiter nie ‘n woord oor bv sabotasie en terrorisme nie. Van der Elst sonder die opgeleide terroris Basil Kivedo vir lof uit, bv “Hy het in Afrikaans ‘n kleefmyn gemonteer en gedetoneer” (485). Sou Van der Elst daardie loflied gesing het as sy vrou en kinders deur daardie einste kleefmyn uitmekaar geskiet is? Sou die skade en seerkry minder gewees het omdat kameraad Kivedo dit in Afrikaans gedoen het? Van der Elst klink soos Gert van der Westhuizen, wat polities byderwets wanpraktyke, bv sportkwotas en inkommers, ten alle koste probeer goedpraat.

Van der Elst glo sonder meer Mary-Anne Plaatjies-Van Huffel se bewering dat die NG Sendingkerk Afrikaans “gepreserveer” het. As haar hoofstuk (6) krities gelees word, is dit baie duidelik dat die NG Sendingkerk, in sy huidige gedaante as die Verenigende Gereformeerde Kerk, Afrikaans as amptelike kerktaal vir Engels verruil het. Die Ligdraer, sy lyfblad, is in 2001 gestaak. Sedert 2004 verskyn die URCSA News in die plek daarvan. Die Algemene Sinode het “in 2008 besluit dat alle amptelike berigte, hoofartikels, aktuele sake en redaksionele kommentaar voortaan in Engels in die URCSA News gepubliseer behoort te word” (80). “Met inagneming van die multikulturele en multitalige agtergrond van die VGKSA het die Algemene Sinode van die VGKSA [in] 1997 besluit dat die voertaal en skryftaal van die VGKSA op Algemene Sinode-vlak voortaan Engels sou wees … Daarna word Afrikaans slegs gebruik op streeksinodes waar Afrikaans een van die dominante spreektale is … dit wil sê, vier uit die sewe streeksinodes” (89). Kyk hoe die VGK se amptelike dokumente in hierdie eeu van Afrikaans na Engels getransformeer het (91).

By verskeie geleenthede het ek al daarop gewys dat die beoogde samesmelting van die NG Kerk en die VGK tot die einde van Afrikaans as kerktaal kan of sal lei. Met een uitsondering het ek nog nêrens gelees dat die behoud van Afrikaans as ‘n argument teen kerkvereniging gebruik is nie. Onbesonne uitlatings soos dié van Van der Elst bevorder nie die heil van Afrikaans nie. Hoe gouer alle Afrikaners ernstig en eerlik oor hulle situasie en die toekoms van Afrikaans begin besin, hoe beter. Anders word daar in die hande gespeel van iemand soos Nico Koopman. Hy is in sy noppies met die bedenklike situasie waarin Afrikaans hom in die VGK bevind; waar, volgens hom, “ander tale spontane gasvryheid geniet” (Ons kom van vêr, p 548).

LitNet 23 Maart

Wannie Carstens… te loslit om skoene te dra, dus eerder sandale

Op 18 Maart is die boek, Ons kom van vêr, nogmaals bekend gestel, hierdie keer op Wellington, met die Afrikaanse Taalmuseum en -monument as een van die borge. Een van die doelwitte was om Menseregtedag (21 Maart) te vier. Die twee redakteurs, Wannie Carstens en Michael le Cordeur, was daar, asook agt van die outeurs – almal skynbaar hoogs in hulle skik met die boek. Le Cordeur het ‘n Afrika-hempie (soos die gewoonte by bv Henry Jeffreys is) aangehad om ‘n saak daarvoor te probeer uitmaak dat hy swart is en nie bruin nie. Carstens het ewe loslit in sandale opgedaag; nie velskoene nie, want hy wil nie die indruk wek dat hy ‘n Boer is nie. ‘n Verslag oor die verrigtinge deur Willem de Vries plus talle foto’s van die byeenkoms is op LitNet (Menings, 23 Maart) gepubliseer. Dit was glo ‘n geleentheid om “mekaar [wit en bruin] te help anders maak.” In werklikheid is apartheid en by implikasie blankes, veral Afrikaners, belaglik gemaak. Daar was klaarblyklik geen erkenning vir die positiewe rol wat blankes in Suid-Afrika gespeel het en steeds speel nie.

As gespreksleier het Braam de Vries tereg gesê dat “taal een van die sterkste en blywendste merkers is van identiteit. Ons taal is ‘n manier van wees, van hoe en wat ons is.” Daarna het hy polities byderwets voortgegaan deur te praat van die “soms tragiese, pynlike, hartseer verhaal van die rol van Afrikaans van ver af tot hede.” Oor Jan Rabie het De Vries gesê: “Jan was een van ons grootste taalpatriotte en, daarom [!], een van die kwaaiste teenstanders van apartheid.” Die waarheid is egter dat Afrikaansgetroues voorheen oorwegend in konserwatiewe geledere aangetref is en dit is steeds die geval.

Mary-Anne Plaatjies-Van Huffel het tereg gesê jou moedertaal “is onlosmaaklik verbonde aan jou identiteitsvorming”. Sy het verwys na die NG Sendingkerk wat in 1924 op hulle sinode gesê het van nou af wil ons graag Afrikaans hê. Sy impliseer dat daardie kerkgenootskap en by implikasie bruines pioniers van Afrikaans was. Wat sy blykbaar doelbewus verswyg het, is dat die opvolger van die NG Sendingkerk, die Verenigende Gereformeerde Kerk, veral sedert 1994 sy rug op Afrikaans gekeer en Engels as amptelike kerktaal omarm het (besonderhede hier bo).

Patrick Mettler het tereg daarop gewys dat bruin mense nie as Afrikaners of as Afrikane aanvaar word nie. Die aangewese uitweg is myns insiens om jou groep se onderskeidende identiteit en dus jou eiesoortige kultuur te aanvaar en uit te bou. Pleks daarvan is Mettler se hoop, hoewel nie sonder vertwyfeling nie, dat al die inwoners bloot mens en Suid-Afrikaner moet wees.

Volgens die oud-skoonheidskoningin (1980), Edwena Goff (voorheen Edwinah le Cordeur), vind ons ons identiteit in taal, maar “wanneer dit kom by my taal, is ek deel van ‘n nie-rassige volk.”

Marlene le Roux beweer “die seer [wat die blankes veroorsaak het] is diep … Ons kan ook nie identiteit en rassisme skei nie … Ons moet begin dink aan ‘n gedeelde identiteit”. Maar identiteit wat die moeite werd is, is myns insiens wesenlik ‘n vorm van ononderhandelbare behoort, dus iets wat nie goedsmoeds verdun kan word om ander te behaag nie.

Herman Bailey het staaltjies ten koste van apartheid en blankes vertel. Hy sê dat daar destyds nie “geld vir studies” vir hom was nie. Tog dank hy die begin van sy loopbaan aan sy opleiding as gesondheidsinspekteur aan die Skiereilandse Technikon. Wie het vir daardie studiegeleentheid betaal? Dalk die “apartheidsregime,” wat in elk geval hierdie technikon opgerig en gesubsidieer het. In sy hoofstuk in die boek kamoefleer Bailey die feit dat sy ANC-gedienstigheid sy hoogs lonende politieke loopbaan moontlik gemaak het; só lonend dat hy op ouderdom 55 kon aftree.

LitNet 23 Maart

Die gerekende akademikus, Gunther Pakendorf, het die eerste volwaardige resensie oor Ons kom van vêr op 23 Maart op LitNet (afdeling Resensies) gepubliseer. Daarmee word die ballon van selftevredenheid oor hierdie bundel die eerste keer geprik. Maar die teks word met dieselfde foto’s van dieselfde oorbeligtes en oorverligtes opgeluister.

Pakendorf begin sy resensie met verwysing na die driedelige boek, Kultuurgeskiedenis van die Afrikaner, met CM van den Heever en P de V Pienaar as redakteurs, wat in 1945, 1947 en 1950 gepubliseer is. Pakendorf skryf: “Daar is darem ‘n hoekie elk vir ‘die bydrae van die Kaapse Maleier’ en ‘die inboorling en die ontwikkeling van die Afrikaanse kultuur,’ maar bruin en swart mense word andersins heeltemal geïnoreer.” Pakendorf verwys ook na Sarah Gertrude Millin se valse stelling dat nie-wittes in die apartheidsera “heeltemal oor die hoof gesien is”. Dit is myns insiens verstaanbaar waarom daar in die Van den Heever/Pienaar-boek min oor nie-wittes ingesluit is. Die boek handel oor die Afrikaner en sy kultuur, die “Boere-volkslewe in al sy vertakkinge”, daardie volk en nasie wat ‘n eie taal en lewensbeskouing het, soos in die voorwoord duidelik gemaak word.

Die rede waarom Pakendorf na Van den Heever en Pienaar se boek verwys, is omdat Ons kom van vêr, volgens hom, as ‘n “soort regstellende eggo” beskou kan word. Daarin “verkry die enigsins selfvoldane voorstelling van ‘die Afrikaner’ se prestasies by Van den Heever en Pienaar van destyds ‘n spieëlbeeld”. Myns insiens is ‘n groot verskil tussen die twee bundels egter dat die oorwegend bruin outeurs, anders as wat die destydse blanke outeurs met nie-wittes gedoen het, blankes glad nie “ignoreer” (Pakendorf se woord) nie. In Ons kom van vêr word blankes feitlik deurgaans teen bruines opgestel en openlik of by implikasie afgekam. Die beeld wat Van den Heever en Pienaar van die Afrikaner gepubliseer het, geskied nie ten koste van ander ras- en kultuurgroepe nie. Dít kan glad nie van die Carstens/Le Cordeur-bundel beweer word nie. Daar is deurgaans die opstelling van ek (bruin) en jy (blank, veral Afrikaner), soos Pakendorf duidelik maak met verwysing na Dirk Opperman se gedig oor ‘n gespanne huwelik.

Pakendorf dink Carstens en Le Cordeur het met hierdie boek (glo byna ‘n “lekkerleesboek”) “‘n ryk aar raakgeboor”, maar hy sê nie of dit goud of brak water is nie. Seker eerder laasgenoemde, want hy skryf: “Inderdaad is die bundel egter in sy geheel in sy benadering tot die onderhawige tema [die newetitel van die boek is: ‘Bydraes oor bruin Afrikaanssprekendes se rol in die ontwikkeling van Afrikaans’], net soos die groot gros van sy onderdele, heel eensydig, om nie te sê eendimensioneel nie.” Pakendorf verwag tereg dat “meer genuanseerd” met die onderwerp omgegaan behoort te word omdat ‘n “verteenwoordigende beeld” van die tema nie gebied word nie.

Die “UWK-faktor” is deels vir die eensydigheid in die bundel verantwoordelik. Le Cordeur het studentemaats, mede-UWK-agitators uit die jare sewentig en tagtig, veral teologie- en Afrikaansstudente, om bydraes genader. Die gevolge is “beperkte visie” of “tonnelvisie” en polities linkse “ideologiese homogeniteit.” Die deurlopende verwysings na mense soos Allan Boesak, Jakes Gerwel en Adam Small neig om ‘n soort “ritueel” te word. Byvoorbeeld, “dit gaan hier daaroor dat Small deur hierdie eensydige en dus skewe uitbeelding getipeer word as ‘n ‘bruin’ digter wat uitsluitlik versetpoësie geskryf het”. ‘n Ander ingeboude eensydigheid wat Pakendorf waarneem, is die “streeksgebondenheid” van die bundel. Die teks het by uitstek met die Wes-Kaap te make.

In die nuwe Suid-Afrika is daar allerhande nuwe aansprake op “eienaarskap”, selfs van plase wat eeue gelede nie bestaan het nie en sedertdien in baie gevalle reeds geslagte lank in blankes se besit is. ‘n Onderdeel van hierdie opportunisme is bruines se aanspraak op die uitvinding en eienaarskap van Afrikaans. Met hierdie boek wil bruines “hulle eie kleim op die taalakker afsteek en hulle deel van die eienaarskap opeis”. Vandaar die “oorbeklemtoning van Oosterse, slawe-, Maleise, Khoi-San- en Griekwa-invloede by die ontstaan van die taal en ‘n vernalatiging [! verwaarlosing] van Europese, of van wit, invloede, net soos daar in die bundel in sy geheel eerder eensydig, indien nie eksklusief nie, op ras gefokus word”.

“Dit sou egter die opset én waarde van die boek enorm [!] bestendig en verstewig het indien die perspektief breër en die visie nie so kortsigtig was nie. Sodoende sou die kerngedagtes soos in die ondertitel vervat, heel anders daar uitgesien het, meer genuanseerd en inderdaad inklusief, weg van simpel rasse-etikette en ‘n onverkwiklike wedywering oor wie nou eintlik baas is.” Wat in die bundel gedoen word, is om blankes met beheptheid oor Afrikaanssuiwerheid te etiketteer, terwyl bruines hibriditeit, taalverbastering, ‘n Afrikaans/Engels-mengeltaal, voorstaan. Pakendorf skryf: “Suiwerheid en hibriditeit … is steeds wapens in die stryd om die eienaarskap van Afrikaans.”

Hoe effentjies bruines se historiese houvas op Afrikaans is (in teenstelling met dié van Afrikaners), blyk uit Jerzy Koch (Praag 19.09.2015) se mening dat “indien die Morawiese sendelinge nie Nederlands, later Kaaps-Hollands en Afrikaans, in weerwil van die Britse koloniale beleid van verengelsing, deurgaans as voertaal op die sendingveld aangewend het nie, bruin Suid-Afrikaners vandag almal Engelssprekend sou wees.” “Die spreekwoordelike olifant in die vertrek, by name die Engelse taal en sy invloed, kan haas nie meer misgekyk word nie.” Desnieteenstaande is daar geen woord van kritiek op Engels in die hele bundel nie. Oor die ernstige bedreiging wat Engels, met die ondersteuning van die ANC-regering, vir die toekoms van Afrikaans inhou, word geen kommer uitgespreek nie.

Dit ondersteun die vermoede dat daar by die bruin elite min werklike, diepgaande lojaliteit jeens Afrikaans is. “Die ten dele werklik inspirerende narratief van die bruin gemeenskap se rol op die terrein van die Afrikaanse kultuur en taal wat in hierdie boek ontvou, word erg [!] gerelativeer deur die toenemende rol wat Engels deesdae in die akademie – by uitstek by die UWK! – die kerk, skole en in die werksplek en elders speel … Die bruin middelklas, so trots Afrikaans, stuur sy kinders meesal na Engelse skole.” Met ander woorde, hier is daar ongetwyfeld heelwat meer as net ‘n tikkie valsheid.

Leon Lemmer oor Hermann Giliomee se outobiografie

Hermann Giliomee (gebore in 1938) is ‘n bekende en gerekende historikus wat as dosent in geskiedenis aan die Universiteit Stellenbosch (US) vanaf 1967 en daarna as dosent in politieke studies aan die Universiteit Kaapstad (1983 tot 1998) verbonde was. Later is Giliomee as buitengewone professor in geskiedenis aan die US aangestel, danksy die departementshoof Albert Grundlingh, wat die Jan Marais-leerstoel in geskiedenis beklee. Die ironie is dat Grundlingh skynbaar niks gedoen het om te verseker dat Jan Marais se stigtingsvoorwaarde, dat Afrikaans nie ‘n mindere plek as Engels aan die US mag hê nie, nagekom word nie. Grundlingh het eerder Russel Botman in sy kwaad gesterk deur die skuld vir die Slag van Andringastraat eensydig op die blanke studente te pak. Vir Grundlingh en Giliomee se vertolkings van hierdie 1940-insident kyk Praag 13.09.2015.

Die volgende boek is in November gepubliseer: Hermann Giliomee, historikus: ‘n outobiografie (Kaapstad: Tafelberg, 2016, xii, 344p, R380; Amazon Kindle $29,23). Twee van sy vorige boeke is vir Afrikaners ook van besondere belang: Die Afrikaners: ‘n biografie (Kaapstad: Tafelberg, 2004, 656p; Amazon Kindle $28,49) en Die laaste Afrikanerleiers: ‘n opperste toets van mag (Kaapstad: Tafelberg, 2012, 460p; Amazon Kindle $26,48). Engelse weergawes van al drie hierdie boeke is beskikbaar. Let op die buitensporige pryse van die e-boeke. Die gedrukte uitgawe van Giliomee se jongste boek kos meer as R1 per bladsy.

Giliomee kom uit ‘n Afrikanerfamilie. Sy pa was ‘n geskiedenis-onderwyser en lid van die Afrikaner-Broederbond. By die outeur vind ‘n mens egter ‘n “veranderende verstaan van Suid-Afrika en die Afrikaners” (p xii). “In die algemene verkiesing van 1961 het ek vir die eerste en laaste keer gedurende die era van die NP-bewind vir die party gestem” (39). Hy verwerp apartheid en daarmee saam Piet Cillié, die redakteur van Die Burger (1954-1977), se siening dat “apartheid sorg dat die Afrikaners en die groter wit gemeenskap mag oor hulself behou” (43). Cillié se standpunt het geblyk korrek te wees. In 1970 het Giliomee vir die Progressiewe Party gestem (50), al het Lewis Gann reeds in 1959 geskryf “dat die verlies van politieke mag deur die NP ook die einde van die Afrikaners as ‘n nasionale minderheid kan beteken” (68).

Uit sy jeug onthou Giliomee “Afrikaner-ondernemings wat … Afrikaners in diens sou neem en die uitbou van die Afrikaanse taal en kultuur” bevorder het (24). En vandag? “Die meeste groot maatskappye met Afrikaanse [eintlik Afrikaner-] wortels het Afrikaans gegroet sonder om hul hoed te lig en Engels omhels” (294). ‘n Mens vra jou af: Waar is al die Broeders heen en waarom is daar tans nie meer sulke egte Afrikaner-ondernemings nie? Om vir ‘n verlore saak te stry, is nie oneerbaar nie. “Soet is die stryd van die stryer, al moet hy uiteindelik verloor” (ID du Plessis, p 28).

“Lede van my geslag het geweet dat ons nie liberale historici was of wou wees nie. Terselfdertyd wou ons nie, soos die vorige geslag, ‘n nasionalistiese ‘volksgeskiedenis’ skryf nie” (54). “Ek [was] nie ‘n liberale historikus nie, maar eerder ‘n pluralis wat die geskiedenis vertolk het as een van strydende gemeenskappe waarin groepsbelang eerder as individuele gesindhede deurslaggewend was … ek [het] vir die Progressiewe Party en sy opvolgers gestem … Ek het besluit om te skryf as iemand wat aan die rand van die Afrikanergemeenskap staan” (59), maar “ek nie van plan was om ‘n verengelsde Afrikaner of volksvreemd te word nie” (64). Byvoorbeeld: “Ek het dit duidelik gemaak dat ek nie fatsoenlik links is en ook nie die oproep vir die beëindiging van diensplig steun nie” (147). Namate hy ouer en wyser geword het, het Giliomee se Afrikanerwortels myns insiens al hoe duideliker geblyk. Hy het bv die Waarheids- en versoeningskommissie “van die begin af teengestaan” (194). Hy is geen slaafse aanhanger van die Britte nie. In Suid-Afrika het die Britse bewind “op ‘n ander manier maar ewe doelgerig wit mag en wit status verskans” (74). “Dit is ‘n mite dat die Engelssprekendes as gemeenskap betekenisvol meer liberaal as die Afrikaners was” (76).

In sy pluralistiese benadering beklemtoon Giliomee sowel die kulturele as materiële invloede wat Afrikaners gevorm het. “Kultuur verteenwoordig ‘n krag uit eie reg en is nie bloot deel van die ideologiese superstruktuur wat bepaalde belange moet legitimeer nie. Pluraliste besef ook in watter groot mate die politiek gedryf word deur nasionale of kulturele vernedering. My werk oor die Kaapse samelewing gedurende die eerste dekades van Britse heerskappy [eintlik 1780-1812, p 78] het dit vir my duidelik gemaak dat die burgers as ‘n gemeenskap meer saamgesnoer was deur hul kultuur en die dikwels minagtende wyse waarop die Britse amptenareklas hulle behandel het, as deur hul materiële belange” (76-77). Beklemtoning van die deurslaggewende rol wat kultuur kan speel, is kenmerkend van Giliomee se skryfwerk. Oor die Afrika-state wat na die Tweede Wêreldoorlog polities onafhanklik geword het, skryf hy: “My indruk was dat dit eintlik demokrasie was wat gefaal het omdat dit so onsimpatiek teenoor minderhede en hul onderskeie kulture was” (81). Dít is fataal op ‘n vasteland waar die landsgrense arbitrêr getrek is en die nuwe bewindhebbers nie in staat is om daardie grense sinvol te verander nie.

Nasiebou kan op verskillende maniere benader word. “Daar was enersyds die Jakobynse benadering [verwysende na die ekstremiste in die Franse Revolusie] … Dit wil een kultuur, een dominante taal (Engels) en een interpretasie van die geskiedenis in die skoolleerplanne hê” (195). Dit is wat die ANC ingevolge swart mag voorstaan. “Ek het daarteenoor die pluralistiese benadering gestel, wat die verskeidenheid van kulture, tale en historiese beskouings as ‘n bate beskou en werklike debat oor die geskiedenis aanmoedig” (195). “Ek het onderskei tussen politieke nasionaliste, wat die Afrikaners se politieke magsbelange sentraal stel, en die kulturele nasionaliste wat daarop aandring dat billikheid, waarheid en geregtigheid nagestreef word. Hulle [die kulturele nasionaliste] eis ook dat die intellek en skeppende vermoë van mense met ‘n Afrikaanse [pleks van Afrikaner-] agtergrond aangewend word ter verfyning van die volksgees en volkskarakter en die bevordering van ‘algemeen menslike waardes’ soos Van Wyk Louw hulle noem” (89). Myns insiens is die probleem dat sodra politieke nasionalisme versaak word Afrikaners in ‘n situasie ingedwing kan word (soos inderdaad gebeur het) waarin hulle kultuur nie (kan) gedy nie. Giliomee se opmerking dat Afrikaners beter Afrikaners word deur polities minder nasionalisties te wees (90), is daarom vir my onaanvaarbaar.

NP van Wyk Louw het reeds in die 1950’s voorsien dat as die Afrikaner die politieke mag verloor “hy so hulpeloos soos die Jode in Duitsland sal wees” (136); dat “eenvormige gelykheid alleen oor die liggaam van ‘n hele volk heen bereik kan word” (139). In soverre Giliomee meegewerk het om die blanke politieke bewind en sy beleid te beëindig, moet hy ten minste ‘n mate van medeverantwoordelikheid vir die huidige politieke opset aanvaar; spesifiek die (voor)uitsigloosheid van sy mede-Afrikaners. Dit is egter waar dat hy reeds van lankal af nie die huidige sotlike politieke bedeling onderskryf het nie; bv in 1982: “dat Giliomee nie glo in meerderheidsregering in ‘n unitêre staat nie” (121); dat daar “‘n behoorlike balans tussen die meerderheid en minderhede moet wees” (137). “Enige diep-verdeelde samelewing behoort stabiliteit te verskaf deur aan mense van verskillende etniese en kiulturele groepe ‘n gevoel van geborgenheid te gee. [Byvoorbeeld] dat daar ook Afrikaanse skole en universiteite moes wees … was ‘n regverdige eis” (191).

Giliomee “het geglo dat daar geen skerp skeiding tussen veral wit en bruin moet wees nie” (46). Daarom verwys hy bv eerder na Afrikaanse as Afrikaner-instansies.”Vir my as Bolander was dit belangrik dat daar onderhandel word om in die westelike deel van die land, waar wit en bruin mense die meerderheid vorm, ‘n federale deelstaat met aansienlike magte te vestig” (179-180). “My steun vir bruin regte het gewortel in die besef dat die politieke uitsluiting van bruin mense besig was om mense met dieselfde taal en kultuur as die Afrikaners heeltemal te vervreem” (87). Dit is myns insiens darem té veralgemenend. Dit is ‘n feit dat bruines in vergelyking met die swartes taal- en kultuurgewys nader aan die blankes is en ook dat daar by blankes en bruines ‘n mate van taal- en kultuuroorvleueling is. Maar daar is sekerlik ook verskille. Die atmosfeer in bv ‘n bruin woongebied, skool, kerk, sportveld en piekniekplek is nogal anders as in plekke waar blankes is. Die gebruik van en gesindheid (bv lojaliteit) teenoor Afrikaans by bruines en wittes kan ook baie verskil. Voorheen het bruines daarna gestreef om wit te wees of ten minste deur blankes (as gelykes) aanvaar te word. Deesdae verkies baie bruines om ter eie bevoordeling eerder swart te probeer wees. Dit is te betwyfel of bruines in die nuwe Suid-Afrika ‘n ander solidariteit sou betoon het as hulle in die vorige bedeling anders/beter deur blankes behandel is. In Giliomee se vertolking van die Slag van Andringastraat en die verwydering van bruin inwoners uit Die Vlakte in die middedorp van Stellenbosch is daar dieselfde pro-bruingesindheid. Soos in die geval van Distrik Ses in Kaapstad was slegs ‘n klein minderheid bruines (20%, p 242) huiseienaars. Maar die verskuiwing word in dieselfde oordrewe emosionele taal beskryf as wat standaardpraktyk oor Distrik Ses geword het: “‘n Gelukkige en ordelike gemeenskap is met wortels en al uitgeruk en elders neergegooi” (242).

Lawrence Schlemmer “wou bou aan ‘n nuwe politieke stelsel in Suid-Afrika waarin die meerderheid se eise en die minderheid se vrese in ‘n demokratiese stelsel versoen word” (122). Hiervan het niks tereg gekom nie. Meerderheidsdominansie het ons wrede daaglikse werklikheid geword. Dit is presies wat iemand soos Nelson Mandela begeer het, want hy het sonder meer beweer dat die land aan die swartes behoort. Vir die boek, Nuwe geskiedenis van Suid-Afrika (2007), het Giliomee as redakteur ‘n Zambiër, Bernard Mbenga, as mede-redakteur gekies. Daarin word dit duidelik gestel “dat geen groep daarop geregtig is om te sê die grond behoort in die eerste plek aan hom nie” (250). DF Malan het as eerste minister reeds in 1953 gesê: “Suid-Afrika is ons gemeenskaplike erfenis en behoort aan almal van ons” (250).

Mandela het doelbewus valslik beweer: “I have fought against black domination” (Long walk to freedom, London: Abacus, 1995, p 438). Giliomee het klaarblyklik min of meer dieselfde onbereikbare ideaal as Schlemmer nagestreef. Hy het nie net apartheid verwerp nie (rassediskriminasie is natuurlik steeds met ons) maar ook afsonderlike ontwikkeling. “Ek het al meer tot die gevolgtrekking gekom dat die eintlike doel van die tuislande was om die paswette en die weerhouding van stemreg van swartes te regverdig” (123). Dít was sekerlik nie Hendrik Verwoerd se bedoeling met die tuislande nie.

Giliomee was lank genoeg aan die Universiteit Kaapstad verbonde om hom van die onheiligheid van die Engelse/Britte te oortuig. Hy haal JM Coetzee (‘n Afrikaanssprekende blanke skrywer uit ‘n Sap-ouerhuis) soos volg aan: “The English have never (to my knowledge) been called to account sufficiently for the way they looked down on the Boers/Afrikaners from 1795 onward, and pretty consistently saw the worst in them rather than the best” (138). Oor Nadine Gordimer skryf Coetzee: “She never demonstrated much sympathy for the Afrik[a]ner” (151). David Welsh meen tereg “dat Engelssprekendes in die geskiedenis ewe aandadig [as Afrikaners] aan die verskansing van rassediskriminasie was” (138). Deesdae kan dieselfde van swartes gesê word. Die liberale Welsh het ook daarop gewys “dat die oorgang na demokrasie in diep-verdeelde samelewings slegs slaag waar magsdeling tussen die groepe geïnstitusionaliseer is” (143). In die nuwe Suid-Afrika is daar egter geen sprake van betekenisvolle magsdeling nie. “Die reg tot moedertaalonderrig [is] ‘n legitieme groepsreg” (144) maar selfs dit is nie doeltreffend in die Grondwet verskans nie.

Reeds in 1986 het Giliomee aan die Universiteit Kaapstad met die Conor Cruise O’Brien-voorval waargeneem “dat universiteitsowerhede nie gewillig was om dieselfde streng dissiplinêre stappe teen swart studente te doen as wat hulle in die geval van wit studente sou doen nie” (145). Deesdae skitter iemand soos Wim de Villiers aan die Universiteit Stellenbosch met soortgelyke dubbele standaarde. Aan die Universiteit Vrystaat het ‘n “onafhanklike” ondersoekspan onlangs die vandalisme van die CR Swart-monument goedgepraat (Netwerk 24 en Die Burger, 12 Januarie, p 3). Maar hierdie wantoestande kom dwarsoor die land voor en is nie tot universiteite beperk nie.

Toe Die Burger en Rapport nie meer Giliomee se artikels wou publiseer nie, het hy in 1984 begin om die kwartaalblad Die Suid-Afrikaan te publiseer. Die titel dui myns insiens op ‘n radikale verwatering, eintlik ont- of miskenning, van Afrikanernasionalisme. ‘n “Inklusiewe Afrikanerskap” is voorgestaan (150). Dit blyk ook uit die lede van die redaksie: André du Toit, Welma Odendaal, Antjie Krog en Pierre de Vos (149). “Ons kies kant vir ‘n oop samelewing, gelykberegtiging en ‘n vreedsame skikking in Suid-Afrika” (150). “Santie Grosskopf [die ma van ‘n ANC-bomplanter] en Rykie van Reenen het belangrike bydraes gelewer” (150). Giliomee noem dat Van Reenen die aandag op ‘n 1937-Afrikaanse vertaling van die Kommunistiese Manifes gevestig het (151). Wat nie gesê word nie en wat ek êrens gelees het, is dat Uys Krige die vertaler was. ‘n Redaksielid van Die Suid-Afrikaan, Chris Louw, het hom laat in sy lewe polities probeer rehabiliteer (166).

Die genoemde redaksielede en medewerkers toon hoe Giliomee se verligtheid hom soms mislei het om in verkeerde geselskap te beland. Dit is onder meer te wyte aan sy onrealistiese ideale, bv: “Ek wou ‘n party wat oorwegend op minderhede steun, deel maak van ‘n nuwe stelsel gebou op magsdeling met ‘n formasie gelei deur die ANC” (158). In ANC-leiding kan daar myns insiens kwalik enige heil wees. Let ook op Giliomee se latere opmerking dat hy nie beswaar gehad het toe die Universiteit Stellenbosch “aan mense soos Nelson Mandela, Desmond Tutu, Beyers Naudé en Trevor Manuel ‘n eregraad gegee het nie. Dit was ‘n goeie poging om ‘n historiese balans te skep” (205-206).

Gilomee was ‘n Dakar-ganger (1988). Hy het egter nie soos André P Brink (165) al die ANC-propaganda vir soetkoek opgeëet nie. Byvoorbeeld, Thabo Mbeki wou hê dat “die geskiedenis van Suid-Afrika herskryf moes word” (165); iets wat sedertdien deur ANC-kamerade en hulle meelopers gedoen word. Dit is ‘n uiters gevaarlike tendens, soos uitgewys deur George Orwell (1903-1950): “The most effective way to destroy a people is to destroy and obliterate their own understanding of their history” (323). Tereg is Giliomee se waarneming van Dakar: Die ANC is “nie geïnteresseerd in vryheid of gelyke geleenthede vir almal nie, maar in mag en ideologiese dominansie wat deur die Kommunistiese model geïnspireer is” (165). “Ek het by die Dakar-konferensie gesien hoe die ANC met gemak die hoë morele grond sy eie maak [?] en niks van ‘n gebalanseerde skikking wou weet nie” (179).

Giliomee skryf dat hy “‘n beroering op die [Dakar-]konferensie veroorsaak het met my voorstel vir ‘n bikommunale bedeling wat neergekom het op ‘n stelsel van verpligte magsdeling met die NP en die ANC die hoofspelers, eerder as een wat deur die ANC op grond van getalle oorheers word … Besluite sou geneem word deur konsensus” (166); asof die magshonger ANC ooit tot so iets sou instem. RW Johnson het dit later kategories gestel dat Suid-Afrika “‘n demokrasie of ‘n ANC-regering kan hê, maar nie albei nie” (201). Daar kan in elk geval nie peil getrek word op enigiets wat met die ANC ooreengekom of deur hom belowe is nie. ‘n Russiese waarnemer, Irina Filatowa, het gesê: “De Klerk certainly did not know who he was negotiating with, ANC leaders certainly knew that once they got to power they would replace whatever that has been negotiated” (264). Die NP en die ANC “het totaal verskillende opvattings gehad oor wat ‘n grondwet beteken: vir die NP was dit ‘n bindende kontrak wat net met die toestemming van albei partye verander kon word; vir die meeste ANC-leiers was dit net ‘n halfwegstasie op die pad na ‘n nasionale demokratiese rewolusie waarin ANC-beheer oor sleutelposte en staatsbeheer oor die ekonomie nagestreef word” (275-276).

Die grootskaalse verstedeliking van swartes na die Tweede Wêreldoorlog het die “uitwissing van afstand” tussen wittes en swartes, waarvan Arnold Toynbee (1889-1975) in 1959 geskryf het, meegebring (168). Hierdie verskynsel het onder meer tot besinning oor die aard van demokrasie gelei, bv dat dit die vorm van “tirannie deur die meerderheid”, soos John Stuart Mill (1806-1873) dit gestel het, kan aanneem (169). Meerderheidsregering in Suid-Afrika kan rasseoorheersing word en rassisme kan “maklik verbloem word as demokrasie” (169; ook 199). Wat duidelik deur waarnemers soos hierdie voorsien is, het ongelukkig in die nuwe Suid-Afrika ons daaglikse bittere werklikheid geword. In ‘n bevolking waarvan die helfte funksioneel ongeletterd is (180), is dit louter dwaasheid om demokrasie in ‘n eenheidstaat in die vorm van algemene stemreg, waar elke stem dieselfde gewig dra, in te voer. Giliomee dink “dat Suid-Afrika nie oor die meeste vereistes beskik wat volgens kenners noodsaaklik is vir ‘n goedfunksionerende demokrasie nie” (180). Omdat swartes, wat glo van nature nie-rassisties is, merendeels vir swartes stem, is daar weens hulle oorweldigende meerderheid bv nie ‘n gereelde, gesonde verandering van regering nie.

Voor die rampspoedige dwaasheid van 1990/94 is anders oor sake gedink. “Ons het geargumenteer dat wit mense hul magsbasis nie maklik sou ontruim nie om in ‘n posisie te beland waarin dit vir hulle onmoontlik was om beleid te bepaal oor dié dinge wat vir hulle belangrik is, byvoorbeeld eiendomsreg en hul kinders se onderwys. Daarom was dit belangrik dat wittes as ‘n groep mede-seggenskap moes hê. Ons het dus ‘n stelsel van verskanste magsdeling vir ten minste twee termyne voorgestel” (172); asof hierdie bitter pil na twee dekades versuiker sou wees! Die verraderlike “oplossing” waarmee vorendag gekom is, is om magsdeling aan die blanke kiesers te belowe en hulle dan met die voldonge feit van magsoorgawe te konfronteer. Gewag is van allerhande “wigte en teenwigte” gemaak wat die belange van blankes sou beskerm, maar doeltreffende beveiliging het spoedig geblyk grootliks fiktief te wees. Ook die grondwet bied nie werklik afdoende beskerming nie en kan immers weens die al hoe groter swart meerderheid na willekeur verander word.

Gilomee het beoog “om ‘n sintese tussen verskillende nasionalismes te probeer vind. Aan die een kant was daar Afrikaner-nasionalisme, wat as tipies etnies-gebaseerde nasionalisme gesmee was deur bande van afkoms, geskiedenis en taal. Aan die ander kant was daar die ANC se Afrika-nasionalisme, wat ‘n tipiese territoriale idealisme was. Hy wou ‘n nuwe nasie rondom die meerderheid van die bevolking bou … My standpunt was dat nasiebou en demokrasie net kan groei as gemeenskappe mekaar en hul onderskeie historiese erfenisse respekteer” (177). Hiervan is daar in die nuwe Suid-Afrika weinig sprake. Dink bv aan hoe die geskiedenis herskryf, standbeelde vernietig en Afrikaans benadeel word.

“Dit was ‘n stryd tussen gemeenskappe, elkeen met sy eie geskiedenis en waardestelsel, wat nie soseer gemeenskappe wou domineer nie maar ‘n belangrike mate van ‘selfbeskikking’ oor onderwys en ander ‘eie sake’ wou hê” (174). Wat gebeur het, is dat ‘n opset geskep is waarin swartes oor almal se lot beslis, sodat blankes se eie sake feitlik ongesteurd deur swart belange verswelg word. Rasseklassifikasie moet glo afgeskaf word (173), wat FW de Klerk in 1991 gedoen het (180), maar die ANC-regering regeer eenvoudig asof rasseklassifikasie steeds bestaan en hy misbruik dit tot die uiterste ter bevoordeling van swartes en veral ter benadeling van blankes. As rassediskriminasie die groot sonde tydens rassesegregasie en daarna apartheid was, is dit voor die hand liggend dat diskriminasie op grond van ras en kleur in die nuwe Suid-Afrika absoluut verbode moet wees, maar nie eens dit is tydens die grondwetlike onderhandelings bereik nie; eerder die behoud van rassediskriminasie tot in die oneindige, maar hierdie keer ten koste van blankes.

Die blankes se groot vrese, soos die “verlies van die ‘tuisland’, kultuur en identiteit” en “die vrees om oorheers te word en die gepaardgaande verlies van ‘self-beskikking'” (174) is glad nie afdoende deur die patetiese NP-onderhandelaars aangespreek nie. Die gevolglike magsverlies is skynbaar permanent. “Die wittes in Suid-Afrika sou net een kans kry om ‘n geskikte stelsel te onderhandel. Sou dit misluk, was hulle as minderheid stoksielalleen” (175). Reeds in 1977 het John Vorster gesê: “Vir ons Afrikaners sal daar nie ‘n tweede kans wees as ons die mag verloor nie” (184-185). In dieselfde jaar het Pik Botha gesê: “For us a political system of one man one vote within one political system means our destruction” (185).

“Ná De Klerk op 2 Februarie 1990 sy groot toespraak gehou het, het ek hom per brief geluk gewens met dié reusestap” (179). Giliomee het sy brief soos volg afgesluit: “Jy het aan die Afrikaners die selfrespek terug[ge]gee wat apartheid so kwaai geknou het. Vir die eerste keer in ‘n lang tyd kan mens jou kop weer hoog hou” (328). Na die absolute beknoeiing van die grondwetlike onderhandelings kan dit myns insiens egter kwalik van Afrikaners verwag word om trots op die nuwe bedeling te wees.’n Referendum is op 17 Maart 1992 gehou waarin die De Klerk-regering om ‘n mandaat vir die voortsetting van die grondwetlike veranderings gevra het. “Die NP-regering se advertensies voor die referendum het duidelik die boodskap gegee dat ‘n ja-stem ‘n stem teen meerderheidsregering verteenwoordig … Die meeste ja-stemme in die referendum het nie aan die De Klerk-regering ‘n mandaat gegee om tot meerderheidsregering in te willig nie” (181; ook 272). ‘n Volbladsy-advertensie wat die NP die dag voor die referendum in koerante gepubliseer het, het as banieropskrif gehad: “As jy bang is vir meerderheidsregering, stem ‘Ja'” (271).

De Klerk het reeds op 30 Maart 1990 verklaar dat “die grondwetlike voorstelle op ‘n grondwetlike wyse by die kiesers getoets [sal] word en net met hul toestemming sal ‘n nuwe bedeling ingevoer word” (181, 271). In Januarie 1992 het De Klerk herhaal “dat enige belangrike verandering aan die grondwet ‘n referendum sou vereis” (181, 271). Giliomee maak dit baie duidelik dat daar in twee deurslaggewende opsigte (wat ek noem) verraad of bedrog deur De Klerk en sy groepie meelopers gepleeg is. Eerstens het hulle geen mandaat gehad om tot meerderheidsregering in te stem nie. “Die harde waarheid is dat die De Klerk-regering nie ‘n mandaat gehad het vir die interim-grondwet wat in 1994 deur die parlement aanvaar is nie” (272). Tweedens is die plegtige belofte dat die finale ooreenkoms aan die blanke kiesers vir goed- of afkeuring voorgelê sou word, nooit nagekom nie.

“Ek is … oortuig daarvan dat gematigde politieke leiers hier en oorsee simpatie sou gehad het as De Klerk van die staanspoor af aangevoer het dat hy nie die mag kon oordra sonder die instemming van die mense wat hom verkies het nie – en dit beteken die wit kiesers … In die geval van die konflik in Noord-Ierland het die Britse regering baie goed besef hoe noodsaaklik dit was dat die oorgang na ‘n nuwe stelsel deur al die partye as legitiem beskou moet word. Ingevolge die Goeie Vrydag-ooreenkoms van 1998 is bepaal dat die kiesers ten volle ingelig moes wees oor die onderhandelde grondwet voordat hulle hul stem in ‘n referendum daaroor uitbring” (270). Waarom is daar versuim om gevolg te gee aan die belofte van ‘n tweede referendum? “Daar sou nooit ‘n ‘ja’-stem met ‘n tweederdemeerderheid gewees het nie indien daar sprake daarvan was dat die ANC in ‘n posisie sou kom waar hy alleen kon regeer” (272). Myns insiens sou daar onder die blanke kiesers nie eens naasteby ‘n gewone meerderheid ten gunste van ‘n swart regering gewees het nie. My indruk is dat De Klerk deur Mandela, direk of by implikasie, afgedreig is en dat hy geswig en van ‘n tweede referendum afgesien het.

Nadat Giliomee geskryf het dat “min dinge so belangrik is as die karakter van leiers” (58) verwys hy na wat hy op 8 Augustus 1993 in Rapport geskryf het: “Op die oomblik berus die NP se hele konstitusionele benadering op die persoonlike waarborg wat pres De Klerk gegee het dat hy nie van sy verkiesingsbeloftes sal afwyk nie. En is dit goed genoeg wanneer die toekoms van die volk op die spel is?” (182). Die blankes se magsverlies het reeds op 22 September 1992 die aaklige werklikheid geword “toe die NP en ANC die Notule van Verstandhouding gesluit het” en “die mag uit die NP-regering se hande gegly” het (176; ook 272, 287). Die NP het van sy eens “nie-onderhandelbare standpunte … laat vaar,” bv “verpligte magsdeling en groepregte” (182, 183). Van die redes hiervoor is dat FW de Klerk “‘n duidelike afstand geplaas het tussen hom en sy voorganger [PW Botha] en die veiligheidsmagte … die kritieke besluite in ‘n klein kingetjie van ministers geneem sou word waarby adviseurs oor sekuriteit en onderhandelings nie betrek sou word nie. Dit het gou bekend geword dat De Klerk die Staatsveiligheidsraad sowel as die Nasionale Intelligensiediens na die kantlyn geskuif het” (179). Spoedig het die situasie in “veelparty-beheer oor die veiligheidsmagte” (183) ontaard. Dit was ‘n resep vir rampspoed in onderhandelings met geweldenaars wat kon steun op geslepe buitelandse adviseurs.

“Die ANC het in die onderhandelings grootliks gekry wat hy wou hê,” veral “dat die finale grondwet eers ná ‘n verkiesing geskryf word en dat ‘n kiesstelsel aanvaar word wat ideaal is vir die ANC-leierskap” (182). Dit het nie net gelyke algemene stemreg in ‘n eenheidstaat behels nie, maar ook dat die politieke partye (en nie die kiesers nie) sou besluit wie die kandidate in verkiesings sou wees. Hierdie kiesstelsel het eerder die “belange van sowel die ANC- as die NP-leierskap” (188) as dié van die kiesers gedien. JM Coetzee het die volgende samevatting verskaf: “The party that held political power at the time – the NP – got little of what it wanted and the party without power – the ANC – got what it wanted” (183). Daar kan kwalik ‘n vrotter getuigskrif vir die NP-onderhandelaars wees. “Vir die ANC was die oorgang in 1994 makliker as wat sy leiers ooit gedroom het” (186). “Vir die hele twintigste eeu was die wit politiek daarop toegespits om dit te verhinder wat op 27 April [1994 – die dag van die eerste “demokratiese” verkiesing] bestem was om te gebeur: swart meerderheidsregering” (184).

“Vir die eerste jaar of twee ná die oorgang het die NP homself op die rug geklop. De Klerk en ander leiers het op vergaderings verklaar dat die NP apartheid afgeskaf het en dus die mede-bevryder van die land is. Hierdie euforie van selfgelukwensing kon nie hou nie” (189). In 1997 het De Klerk “erken dat die onderhandelings nie uitgeloop het op die gebalanseerde politieke skikking waarna die NP gestrewe het nie. Wat eintlik gebeur het … was dat wit mense die mag prysgegee en hul ‘soewereiniteit’ verloor het” (189). In 2005 het De Klerk erken dat die swartes die magsmonopolie het: “Hulle dikteer die agenda en heg die grootste klem op die projek om demografiese verteenwoordiging te bewerkstellig. Hierdie beleid beteken dat die minderheid ondergeskik aan die meerderheid is in elke aspek van lewe – werk, skool, universiteite en sport” (223). Hoe durf daardie groepie blankes wat mandaatloos (dus sonder magtiging en onwettig) direk vir die ramp van swart regering verantwoordelik is, aanspraak op verering deur hulle mede-blankes maak? Dit sou meer gepas gewees het as elkeen van die skuldiges soos ‘n kind gehuil het omdat hy versuim het om die blankes se belange “soos ‘n man te verdedig” (190). Die NP het magsdeling eintlik as ‘n vyeblaar vir magsoorgawe misbruik. Die NP het “wat betref sowel magsdeling as kulturele selfbeskikking ‘n verpletterende nederlaag gely” (190).

Naas die duidelike uitwysing van FW de Klerk & kie se verraad of bedrog teenoor die blankes (al gebruik Giliomee nie hierdie terminologie nie) is ‘n ander belangrike aanbeveling vir Giliomee se boek dat hy die mite van ‘n regbank wat onafhanklik van die ANC funksioneer, nekomdraai. Driekwart van die regters in die konstitusionele hof “is ope of stilswyende ondersteuners van die ANC” (202). Hierdie hof is “bevooroordeeld ten gunste van die dominante party … die ANC daarop ingestel is om al die magsinstrumente te beheer, insluitende die regbank. Teen 2015 het die regerende party minstens driekwart van die Regterlike Dienskommissie se lede, wat regters by die uitvoerende gesag aanbeveel, geplaas” (203). Die regspleging moet glo die demografie van die land, wat betref ras en geslag, weerspieël.

Die ywer waarmee Giliomee veral aan die Universiteit Stellenbosch vir Afrikaans in die bres getree het, is een van sy belangrikste bydraes tot die Afrikanersaak. Omdat ek voorheen by talle geleenthede hieroor geskryf het en die nodige ruimte ontbreek, stel ek dit nie hier weer aan die orde nie.

Apartheid word dermate deur Giliomee verdoem dat hy die nuwe Suid-Afrika blykbaar as beter as die oue beskou. Daarom is daar in sy boek geen sterk protes teen die toestand waarin Suid-Afrika binne twee dekades verval het nie. In soverre daar verontwaardiging en bitterheid in die bostaande teks is, is dit van my afkomstig.

Leon Lemmer: Afrikanisering in Oos- en Suidelike Afrika

Stephen Taylor is ‘n Britse joernalis wat dikwels oor Afrika skryf. Hy is in 1948 in Seepunt gebore. Hy was ‘n joernalis by die Rand Daily Mail en World voordat hy in 1970 na Engeland geëmigreer het. In 1997 het hy die roete van blanke ontdekkingsreisigers in Oos-Afrika gevolg om te sien hoe daardie lande, Tanzanië, Uganda en Kenia, toe daar uitgesien het. Daarna het hy suidwaarts via Malawi, Zambië, Zimbabwe en Botswana tot in Suid-Afrika gereis. Die beskrywing van sy waarnemings is gepubliseer in die boek, Livingstone’s tribe: A journey from Zanzibar to the Cape (London: William Collins, 2000, 272p; Amazon Kindle $9,85).

David Livingstone (1813-1873) “had seen Christianity and civilisation as the means by which blacks would free themselves from slavery and ignorance” (Kindle 2295). Die Livingstone-stam waarna in die boektitel verwys word, is alle blankes wat in Afrika beland het en onderhewig aan afrikanisering is. “This is an account of a journey in search of a dying tribe. Even at the time I was travelling, in 1997, it was clear that whites as an ethnic minority were doomed in most parts of Africa. It seemed as though the colonial era had belonged to another century rather than to the previous generation. In Tanzania, Uganda, Malawi and Zambia the whites had all but disappeared; in Kenya they clung on diffidently. In Southern Africa, however, there remained hope. Although politically redundant, their economic influence appeared to assure them a future” (50).

Dit is nou 20 jaar later. In Zimbabwe het die blankes weens regeringsrassisme myns insiens geen toekoms nie. In Suid-Afrika word blankes meedoënloos uit poste geweer en van hulle besittings (bv geld en eiendom) ontneem. Die ekonomiese waarde van blankes word sistematies geminimaliseer, gevolglik word hulle teenwoordigheid al hoe meer opsioneel, verkwanselbaar en ongewens. Dít omdat die meerderheid blanke kiesers in 1992 ten gunste van politieke magsdeling gestem en pleks daarvan algehele oorgawe aan swart mag bekom het. Die enormiteit van daardie verraad word steeds nie afdoende besef nie.

“The tide of venomous racism whipped up by Robert Mugabe in the election campaign of June 2000 led to almost a thousand white farms being invaded by squatter gangs … The land seizures in Zimbabwe had an eerie echo of events in post-independence Tanzania and Uganda. There too white farmers and planters were dispossessed in the name of agricultural and political reforms that proved to be disastrous” (66). “At the end of my journey I reflected that only time will tell whether whites are capable of enduring in Africa. In just three years [1997-2000] the prospects look less auspicious than they did even then. Increasingly parents, not only in Zimbabwe but also in South Africa, see their children attempting to make lives abroad. Inevitably, it is those with abilities and qualifications who are best able to leave. And as the brightest and most adventurous depart, the chasm between Africa and the developed world continues to widen” (77).

Tanzanië

Taylor se reis het in Dar es Salaam in Tanzanië begin. “I was interested … in whites who had stayed on in Africa. I was starting a journey in the footsteps of the explorers, missionaries and settlers, along the routes of imperial advance and retreat, looking for those who had made their home in post-independence Africa, who had lived through coups and wars and learnt to live with the corruption, the collapse of services and the generally miserable lot of the African citizen. In particular, I was interested in those who had faith in Africa and its people, and who believed it still had something to offer the world. And now that the last protective white laager had fallen, I was looking for lessons on how they might endure in South Africa” (91).

Die blanke waaroor Taylor eerste skryf, is Daudi Ricardo, voorheen bekend as David Ricardo. “He had sacrificed everything on the pyre of Tanzania’s hopelessly inept experiment with socialism … he lived in genteel poverty in a shanty beside the beach twenty miles north of Dar es Salaam” (97). “Daudi was the last mzungu [white man] at Kunduchi, sharing his roof with Meshack, a smiling-faced [black] man, his [black] wife and their baby” (109). Die enkele besittings wat hy behou het, is ‘n lessenaar, ‘n gemakstoel met leerbekleedsel en ‘n aantal boeke. Ricardo is oor die sewentig jaar oud en het kanker. Taylor “knew enough about Tanzanian hospitals to marvel that, in the face of this final test, he had not submitted to the National Health Service” (127).

Voordat Tanganjika in 1961 onafhanklik geword het, was Ricardo die eienaar van ‘n indrukwekkende landgoed, Matanana, op die hoogland. Daarna het hy klere soos dié van ‘n Afrikaan begin dra, ‘n Moslem geword en sy voornaam van David na Daudi verander. “At uhuru [freedom], he took Tanzanian citizenship and became a member of Julius Nyerere’s [1922-1999, head of state 1961-1985] party. He handed over Matanana to his workforce and went to work for the people” (138). “After leaving the ranch, he worked for twenty-five years among peasants, a field worker for development projects. Most were doomed by incompetence and corruption” (156). “Now the homestead where liveried footmen had waited on guests was crumbling and Matanana had been reclaimed by the bush” (156).

“The flow of settlers to Tanganyika had been restricted under the British mandate and confined to two main farming areas, the Southern Highlands, where Daudi had his ranch, and the Arusha-Moshi region in the north; even there virtually no white farmers remained as they had lost their land in Nyerere’s disastrous nationalisation of agriculture. Old age had carried off all but the last of a handful of diehards” (1033). Daar was “the forced relocation under Nyerere’s ujamaa [community] policy of entire communities into model villages” (1125). Derduisende swartes het weens honger omgekom. Desnieteenstaande hou die Universiteit van Wes-Kaapland jaarliks ‘n Nyerere-gedenklesing terwyl daar uit daardie oord graag steen en been gekla word oor die opruiming deur die blanke regering van die krotbuurt en misdaadnes Distrik Ses. In Brittanje woon daar talle oud-amptenare wat uit Tanganjika padgegee het. “All continue to wish Tanzania well … Yet none had stayed on. It was as if their love of Africa had survived because of, rather than despite, their distance from it” (1038).

In sy huidige blyplek het Ricardo nie lopende water of elektrisiteit nie. Diewe is nie meer lastig nie, want daar is eintlik niks oor om te steel nie. “Actually, there was not much food either” (150). Ricardo sê: “I’ve often doubted, and I still do, whether we have any business being here” (162). “We have to learn a new cultural language and that can be very painful. Then, at some point, it just happens. We wake up to find we have been absorbed … We old mzungus are dying out. Soon we’ll all be gone” (187). ‘n Swarte het van Ricardo gesê: “He is a good man” (203). Van Ricardo se kultuur en besittings het daar egter feitlik niks oorgebly nie. Ricardo is myns insiens ‘n toonbeeld van wat verswelgende afrikanisering vir blankes behels.

Taylor het hierna Zanzibar besoek. Hierdie eiland het in 1963 onafhanklik en in 1964 deel van Tanzanië geword. “An Africanist revolution saw the eclipse of the Arabs. The Sultan fled and thousands of Arabs and Asians were massacred” (287). Taylor het ‘n eertydse sendingstasie vir bevryde slawe by Mbweni, sowat vyf myl van Zanzibar-stad, besoek. Al wat daarvan oorgebly het, is ‘n “crumbling school,” ‘n “dilapidated church and three lonely graves” (373) van blanke sendelinge. Frank Weston het in 1908 daar aangekom. “Unusually for a missionary, Weston recognised that for Africans to benefit from European influence, rather than be damaged by it, the institutions of tribe, family and custom needed to be nurtured, not destroyed” (390). Tydens sy reis is die blankes wat die outeur teëkom meesal sendelinge. Hulle word geduld omdat hulle skoolonderrig en mediese dienste verskaf en in daardie opsigte nuttig is; dus, sendingstasies vervul funksies wat die owerheid versuim om doeltreffend te doen.

Taylor het Bagamoyo in Tanzanië besoek. “Once the fifty-mile stretch from Bagamoyo to Dar [es Salaam] had been under tarmac, but that had long since dissolved and not a trace of bitumen was now left” (529). Bagamoyo is in ‘n vervalle toestand sedert die Indiërs en Duitsers daar weg is.

In Dar es Salaam kom die outeur ‘n Zoeloe teë, Ally Sykes Mbowane, wat hom in Tanzanië gevestig het. Mbowane sê: “The problem is the Asians. They corrupt everything. They are here to milk the blacks … They must go, by force if necessary … [Idi] Amin’s [1925-2003, Uganda’s president 1971-1979] mistake was he did not replace the Asians with intelligent Africans … You can’t trust them [the Asians]. They will always keep to themselves. Take the British Legion clubs here or in Kenya. You will find blacks and whites drinking together. But Asians do not have Africans at their clubs. The Asian is like that. He thinks differently to us” (613).

Die Ost Afrikanische Eisenbahn Gesellschaft “build a railway [from Dar es Salaam to Ujiji, 1905-1914] that would trace the explorers’ footsteps. To this day it is the only land link from the coast to Lake Tanganyika” (628). “In colonial times … the buffet car was well-stocked, compartments offered sleeping accommodation and … the journey was regarded as a pleasant prelude or coda to home leave. Now … there was no certainty of food or drink and even less about the time of arrival” (633). “Cat burglars are said to prowl the roofs of carriages at night in search of open windows through which to swing” (718). Taylor reis per trein die binneland in. “Looking out on this void, one is struck by the absence of opportunity for improvement or escape. The odd settlement consists of a few mud and thatch huts of a type unchanged for centuries, a mournful looking cow and a straggly maize patch. No road reaches here, no enterprise, only the train which passes four times a week” (724).

Die outeur reis per matatu (minibus) van Ujiji na Kigoma. “Africa’s roads [are] the most dangerous in the world” (778). “Africans tend to opt for the front seat if given a choice, while the few whites I met who used matatus went for the back” (801). “Power and Africa appear uncongenial companions. Too often the meek and affable young man has been transformed by the possession of a Kalashnikov into an unstable brute, the earnest graduate by some minor bureaucratic officer into a vindictive pedant, the new leader assuming office with the promise of reform into yet another egregious autocrat” (819).

Van Kigoma reis die outeur per trein na Tabora, “a dead end, isolated by the collapse of Tanzania’s road system” (973) en vandaar verder per trein na Mwanza, Tanzanië se tweede grootste stad, en Bukoba: “There was no piped water to the residential area, less than 500 yards from one of the largest bodies of fresh water in the world” (1463), die Victoria-meer.

Uganda

Taylor reis per minibus van Bukoba na Kampala in Uganda. “Tonight, as most nights, there is a power cut” (1521; ook 1973), maar die paaie is in ‘n beter toestand as in Tanzanië. Idi Amin het die Asiate uit Uganda gejaag. Hulle vervalle huise word nou deur plakkers bewoon. Amin se huis, met ‘n uitsig op die Victoria-meer, het hy “Cape Town View” genoem (1664). Swartes het mekaar uitgeroei; ook na onafhanklikheid in 1962. “At the root, it’s tribalism” (1714).

By die oorsprong van die Nylrivier, by Namasagali, is daar ‘n Rooms-Katolieke sendingstasie. In die skool word lyfstraf toegedien omdat dit as noodsaaklik geag word. ‘n Priester verduidelik: “English must be spoken at all times. If we allow youngsters to use their own languages, they very quickly start forming ethnic cliques. Besides, they must learn English if they are to use textbooks and it is a tool they will never lose if they should find careers in government or business” (1839). Engels is die enigste amptelike taal in Uganda. Taylor voeg by: “This was true. Swahili had never become the lingua franca of Uganda as it had of Tanzania and Kenya” (1839). ‘n Swart oud-leerling van die skool, Ann Namiiro, wil hê die huidige blanke skoolhoof moet deur ‘n blanke opgevolg word en nie deur ‘n swarte nie, want “an African would not maintain standards. We have seen it before, Africans are not firm on discipline. Favouratism creeps in, morale goes” (1910). Taylor skryf: “I suspected Ann was right” (1916).

Die vraag is of ons hier nie dalk by die kern van die ANC-regering se veldtog teen Afrikaans is nie. Deurdat Engels eintlik as die enigste amptelike taal in die nuwe Suid-Afrika funksioneer, word faksies/stamme by swartes ten minste taalgewys verbloem. Etniese eenwording, nasiebou, word ook aan blankes opgedring. Die kulturele kern van Afrikaners, naamlik Afrikaans, moet gevolglik vernietig word. Daarby kom die politieke oorweging van gedwonge integrasie, waarvolgens wit en swart bv saam in dieselfde klas moet sit. Rasse-integrasie is slegs moontlik as ‘n enkele taal, in hierdie geval die koloniale taal Engels, gebruik word. Omdat Afrikaans as onderrigtaal tans nog toegelaat word, bestaan daar steeds aparte skole en universiteite. Die ANC-aktivis, Russel Botman, wou as rektor van die Universiteit Stellenbosch hê dat die taalbeleid ‘n politieke doel moet dien, naamlik “verseker dat wit en swart saam in die klasse sit” (Pieter Kapp, Maties en Afrikaans, Pretoria: Protea Boekhuis, 2013, p 205). Dieselfde argument is aan die Universiteit Vrystaat gebruik ter regverdiging van die afskaffing van Afrikaans as onderrigmedium. Die ANC is besig met nasiebou, met as ideale ‘n enkele taal en uiteindelik net een etnisiteit en een ras. Die einddoel van transformasie, oftewel afrikanisering, is ‘n mono-kulturele samelewing.

In Uganda is daar glo net ‘n enkele blanke boer oor, Keith Anderson by Fort Portal (2016). Maar hy word geduld omdat hy ‘n swart vrou het wat nie Engels kan praat nie. Hulle praat Rutoro met mekaar (2073). Anderson sê: “Of course, you didn’t go round too openly, but it was generally known which of us had African girlfriends. We were not ostracised but we were looked down upon by the clubby types” (2073). “Then came independence [1962] and the mixed couples felt able to come into the open. ‘Quite liberating, really,’ Keith said thoughtfully. ‘That was when I decided that I would stay.’ A number of other planters stayed on as well but that all changed when Amin came to power and issued an edict that all property had to be handed over to Ugandans. At a stroke, white and Asian landowners were dispossessed. Only Keith and his friend, Chris [Marshall], retained their land because they had Ugandan wives. The same act that had cut them adrift from their own kind secured their place here, two old mzungus who had become true Africans. Chris had died two years earlier, well into his eighties, so Keith was, indeed, Uganda’s last white farmer” (2080).

Anderson is nie welgesteld nie. “They wore second-hand cast-offs from Britain and America” (2085). Hy het net een voltydse werker in diens (2091). Taylor verwys na die karakter Kurtz, “the imperialist who has gone native,” in Joseph Conrad (1857-1924) se novelle, The heart of darkness (1902), wat aan die einde mompel: “The horror! The horror!” (2122). Taylor skryf oor Anderson: “Here was a figure no less isolated than Kurtz, living in serenity with his stamp collection and extended family. A man of simple needs, he had become part of Africa just by submitting himself to it” (2122). Vir my lyk die prys van afrikanisering te hoog. Taylor noem aan ‘n swart man dat hy Anderson se storie aan die Britte gaan vertel. Daarop reageer hierdie swarte dadelik: “Yes! Because they cannot understand why they are still living in Africa!” (2129).

Hierna raak Taylor in sy teks die spoor op ‘n naïewe manier byster. “How different it might all have been if sexual contact between members of the colonial service and native peoples had not been prohibited in 1909. Up to then, relations between single officials who kept local ‘wives,’ concubinage as it was known, were tolerated by the authorities to the benefit of social contact and general understanding; local mistresses, known as ‘sleeping dictionaries,’ helped many a young official acquire fluency in a dialect. Lord [Robert] Crewe’s [1858-1945, colonial secretary 1908-1910] threat of ‘disgrace and official ruin’ for officials with concubines changed the entire character of relations between African and European. Africa was something of a sexual wonderland to early visitors. Ronald Hyam’s study, Empire and sexuality [1990], describes how the colonies liberated young Victorian men. Casual sex was a routine ingredient of life in many postings and, moreover, the status of being white put the single man in a strong position to get his way. In sex, as in so much else, the Empire was a kind of limitless playground for young, adventurous Englishmen” (2129). “Black women never won the status of wives and many were discarded along with any offspring when the relationship became inconvenient for the man” (2141).

“In the Britain of the 1880s … a doctrine of imperial race purity was on the rise, one which had as its goal the restoration of social distance between the ruling elite and the ruled” (2146). In 1948 “the Afrikaners acquired political power in South Africa. They were the longest established and the most deeply assimilated of Africa’s white people, as the large Afrikaans-speaking, mixed-race population at the Cape known as Coloureds bore witness. An act outlawing inter-racial marriage, in effect denying three centuries of cohabitation and blending, was one of the first laws of the race purity doctrine that came to be known as apartheid” (2158). Taylor oordryf. “JA Heese, bekende genealogiese navorser, het geskat dat 7% van die Afrikanerfamilies in the twintigste eeu ‘n nie-Europese stammoeder gehad het” (Hermann Giliomee, Die Afrikaners, Kaapstad: Tafelberg, 2004, p 14).

Kenia

Taylor is via die Malaba-grenspos per bus na Kenia. Uganda het ‘n slegte naam tydens die bewind van Amin en Milton Obote (1925-2005, president 1966-1971 en 1980-1985) gekry. Daarna was dit Kenia se beurt. “Visitors were routinely mugged in Nairobi, tourists had been robbed and even murdered in game parks” (2266). Die invloei van blanke setlaars het teen die einde van die 19de eeu begin. “Unlike densely populated Uganda, large tracts, including those most suited to European-style agriculture, were uninhabited … At the outset, the Kikuyu actually saw the whites as a bulwark against the Maasai. At the time it seemed the only problem was that few whites were willing to throw in their hand with a new, self-supporting colony. Then, in 1908, the Afrikaners came, riders moving across the plains. Leonine and guttural, with wide-brimmed hats, they lived outdoors as naturally as the wildlife they loved to hunt, and in their wake followed covered wagons with their women and dirty, half-naked children as wild as Africa itself” (2305).

Vergelyk hierdie beskrywing met dié van Christene Nicholls (Praag 4 Maart). Nicholls het deeglike en Taylor oppervlakkige navorsing gedoen. Afrikaners het voor 1908 en daarna in verskeie groepe gekom. Watter van daardie kinders was vuil en halfnaak, of is dit suiwere vooroordeel wat Taylor uitspreek? “The wagons, pulled by a span of sixteen oxen, passed through the Great Rift Valley … and climbed up the Mau escarpment. They trundled on across the Uasin Gishu plateau where their leader, Jansen van Rensburg, called a halt. A solitary hill named Sergoit broke the plain that ran from horizon to horizon and teemed with game. Here the wagons were outspanned and the men rode out to mark off their farms. After a time they called the place Eldoret, as if this were to be their Eldorado, a new promised land for the Boers” (2311). “El Dorado fabled city of gold believed by the 16th-century Spanish and other Europeans to exist somewhere [in South America] in the area of the Orinoco and Amazon rivers” (Collins World Encyclopedia, 2003, p 305).

Taylor skryf hy was onder die indruk die Jansen van Rensburg-groep was “irreconcilables, bittereinders … who would not submit to Britain after defeat, and trekked away from their homes in the Transvaal just as their forefathers had once trekked from the Cape, and kept going for thousands of miles until they found a new Arcadia under the British yoke” (2316). “By the 1940s, Eldoret could have been a dorp on the platteland. The Dutch Reformed Church congregation alone was six hundred strong. The farmers held fêtes, with stalls selling melktert and koeksusters [koeksisters], and games of jukskei and the wheezy accordion dance known as tikkiedraai. They had their own schools, churches and clubs, and the Eldoret rugby side was the most feared in the country. Now they were all gone. Abandoned farms had been occupied by squatters, the Van Riebeeck School was Nakuru Secondary, and African gospellers had taken over the Dutch Reformed Church. The Boers’ Eldorado had suffered the fate they most feared” (2328). Toe Kenia in 1963 onafhanklik geword het, het die Afrikaners ‘n agterdeur gehad; hulle kon na Suid-Afrika uitwyk. Die blanke Suid-Afrikaners op hulle beurt “suffered the fate they most feared” weens die politieke dwaasheid van 1990/94.

Taylor het ‘n taxi gehuur om Fanie Kruger, die laaste Afrikanerboer, buite Eldoret by Sergoit te besoek (2322). Kruger dink die Afrikaners het onnodig gevlug. “By the late 1960s, there were just a handful left. Now it’s just me” (2346). Taylor skryf: Kruger “had not endured without compromise and his situation was not without risk. The Kruger homestead was a military-style compound with guards and two-way radios. Fanie pulled his weight in the local community – he was a stalwart of Kanu, the ruling party” (2346). Kruger sê: “Look, this government was very good to my dad and me, hey?” Taylor skryf: “So what, I asked, if Biwott decided that he wanted the Kruger farm? Nicholas Biwott was the local MP, the most powerful man in Kenya after his mentor, President Daniel arap Moi [born 1924, president 1978-2002]. He was also the most feared, the thugish minister who acted as Moi’s enforcer … He was also Fanie Kruger’s neighbour. Fanie’s eye narrowed, and he spoke a little too fast. ‘Biwott could have had me out, no problem, but he’s been a very good neighbour and if I can help him I will. I don’t judge people …. I respect the guy'” (2352).

Taylor skryf: “I asked him about Eldoret’s bittereinders, the heroes of Boer legend who gave up everything, joining Jansen van Rensburg to trek halfway across Africa in ox wagons to escape British rule. ‘Hell, man, they weren’t trying to get away from the Brits, they were trying to get away from their own people. The Brits had to move them – they were outcasts'” (2365). Taylor: “Britain had to provide a bolt-hole for them, far from the hand of vengeance. So Eldoret had been founded as a colony for pariahs. Not for the first time, the Afrikaners love of mythology cloaked a darker secret” (2377). Dit is ‘n skewe voorstelling. Soos ek in my vorige rubriek aangedui het, was al die Afrikaners wat hulle in Kenia gevestig het nie hanskakies nie.

Taylor gee voor dat Kruger daarna nog ‘n Afrikanermite nekomdraai; dat Jansen van Rensburg se groep nie die hele ent van Suid-Afrika af na Kenia met ossewaens getrek het nie. Kruger sê: “They all came up by ship to Tanga and Mombasa … Then they went by train to the railhead at Londiani. If there was any trekking by wagon, it was no more than forty miles” (2377). Die verskil tussen Nicholls en Taylor se vertellings is dat Nicholls deeglike en Taylor oppervlakkige navorsing gedoen het. Dit is algemeen bekend dat Jansen van Rensburg en sy geselskap per skip gekom en in Kenia osse gekoop en van daar na die plato getrek het. Ek het die indruk dat Taylor gepoog het om sy storie interessanter te plooi en dat hy min toegeneentheid jeens Afrikaners het. “The Afrikaner fondness for a past embroidered with nostalgia and fantasy should not obscure a reality that was often just as compelling as the myth. The story of their diaspora – not the Great Trek of innumerable and interminable South African school history lessons, but the more gradual and individual dispersal of hunters, farmers and downright nomads, beyond the Vaal, and Zambezi and the Kafue, settling in small clan-based colonies far distant from their Cape origins – was the very stuff of frontier saga” (2377).

Die oorblywende blanke boere in Kenia het groot las van diewe wat hulle vee en ander besittings steel. ‘n Ander plaag is brande wat opsetlik gestig word om die blankes te verdryf (2461). Daar is ‘n laaste groot landgoed in blanke besit wat onderhoud aan 5 000 mense verskaf en boorgatwater aan 50 000 (2467). Daar is ‘n Britse oud-offisier wat £500 000 nodig het om ‘n verwaarloosde plaas op te bou. Die Europese Beleggingsbank het die geld teen 5,5% rente via die Keniaanse Nasionale Bank beskikbaar gestel. “The Kenyan bank stated that it would charge 11 per cent. The farmer had no option but to accept this, but now, two months later, he had still not received the funds and, being committed to projects for the growing season, had been forced to take a bridging loan elsewhere at 28 per cent … This farmer employed about 100 full-time workers and another fifty as casual pickers. With dependants, however, the farm provided a livelihood for about 700 people. ‘If I go, we all go,’ the farmer said” (2538).

“A nearby farm was one of many enterprises owned by Kenya’s richest man, Daniel arap Moi, the president. It was of similar size, and had employed a similar number of people until the previous year. Then the entire workforce was dismissed, losing their homes as well as their jobs. A skeleton staff now ran the farm. Those who had been full-time workers had become squatters. They were hanging on in the hope of casual picking work. The farmer spoke with icy fury. ‘We have state-sanctioned murder, legalised gangsterism and, now that Mobutu [Sese Seko, 1930-1997, president Zaire/DRC 1965-1997] is gone, corruption on a scale that puts us top of the league in Africa. You’re writing a book? Well, I think someone should do a book on Kenya – as a straightforward study in evil'” (2549).

“Armed guards known as askaris were employed by virtually every farmer and resident of Nairobi’s better suburbs” (2692). Dominic Martin sê: “Here we have no macro freedoms at all – we can get shot one night or put away and that’s the end of it. He exploded: ‘Boy, do we have micro freedoms … There’s no one to fall back on, no welfare state, no dole'” (2823). Taylor: “I had hoped to visit the last old white savage himself, Wildred Thesiger, living with his extended family of Samburu [a black tribe] at Maralal in Kenya, where he had intended to die, then heard that he was back in London” (2908). Thesiger het uit Kenia vertrek nadat albei sy stiefkinders jonk aan vigs dood is (3021).

Tanzanië

Taylor is per minibus van Nairobi na Arusha in Tanzanië en van daar per pad na Dar es Salaam. “I intended to take a train on the Chinese-built Tazara line, alighting at Mbeya and crossing by road into Malawi” (2875). Kenmerkend van Tanzanië is “pot-holed roads, collapsed pavements and empty shops” (2891).

Taylor vertel van ‘n Afrikaanssprekende blanke vrou, Katrina, wat in Tanganjika ‘n swart man as eggenoot gekies het (2382). Ek onthou dat ‘n artikel oor haar jare gelede in die Byvoegsel tot Die Burger gepubliseer is. “Katrina was among another colony of Afrikaner exiles, a small group who settled just north of here [Arusha] at a place they called Kampfontein in the western lee of Mount Meru, around the same time as their fellows went to Eldoret. The Boers of Meru lost their land when Nyerere nationalised the commercial farms, but whereas they had returned to South Africa, Katrina stayed, along with her dark secret. For she had violated a shibboleth of her people, stealing away from her family in the night to find love in the arms of a black man. They had two children, and Katrina became an outcast. When the Boers left, she stayed with her lover … living in a shamba [cultivated plot] with a handful of other peasants” (2926). “I have failed to find Katrina” (2920).

“I had encountered enough ghosts. They betokened a kind of failure, testimony that once whites had been a part of Africa, but no longer; only the lost and the hardiest endured and they had all but died out” (3017). “Our roots in East Africa had been shallow, a trail mapped by explorers and adventurers leading to colonisation and then withdrawal, all in the space of seventy years, so that those who remained were but an appendix of Empire. Southern Africa … was different. There, generation after generation had given bones to the earth. There, if anywhere, we [whites] belonged” (3021).

Taylor is per trein uit Dar es Salaam suidwaarts na Mbeya. Dit is die Tazara-spoorlyn, 1 162 myl lank, wat die Chinese binne vyf jaar (1970-1975) gebou het om lande in Suidelike Afrika, soos Zambië, Zimbabwe en Malawi, minder afhanklik van vervoer deur blankbeheerde Suid-Afrika te maak (3181). Vir die konstruksie is 25 000 Chinese na Tanzanië gebring (3197). Die Chinese werkers is nie toegelaat om met die plaaslike bevolking te meng nie. “They feared cultural contamination … the tendency of Chinese is to regard all other races as inferior, in much the same way that the British once did” (3203).

Die Chinese het ook die hoofpad in Kenia herbou en hiervoor ook hulle eie werkers gebruik. Klaarblyklik besef hulle dat Chinese werkers meer koste-doeltreffend as swart werkers is. Vergelyk dit met die situasie in die nuwe Suid-Afrika waar (gewelddadig en stakend) daarop aangedring word dat plaaslike arbeid gebruik moet word. Die Britte en Duitsers het die spoorlyne gebou wat die binneland van Kenia en Tanzanië, asook Uganda, toeganklik gemaak het. Hoe sou hierdie lande daar uitgesien het sonder Chinese hulp en die voordele, bv infrastruktuur, wat kolonialisme gebring het?

Malawi

In Malawi “the roads were as bad as they had said, the poverty more dire than anything I had seen in Tanzania” (3269). “I was surprised by how few people of mixed race I saw” (3432). Naas verval sedert die eertydse koloniale glorie is daar min om te rapporteer. Taylor het so baie tyd in Oos-Afrika deurgebring dat hy hom moes haas om betyds in Kaapstad te kom. Die tweede deel van sy boek, oor Suidelike Afrika, is dus glad nie so informatief soos die eerste deel oor Oos-Afrika nie.

Zambië

Van die Malawiese hoofstad, Lilongwe, reis Taylor per bus na Chipata in Zambië. “The Zambian roads were far worse than Malawi’s” (3626). “Northern Rhodesia’s white population, never much more than 70 000, was more easygoing and integrated than Southern Rhodesia’s, which reached a peak of about 280 000. The two groups never seem to have liked each other much until Zambian independence [1964] and Ian Smith’s rebellion [unilateral declaration of independence] against the Crown a year later. In the next five years about 40 per cent of Zambia’s whites decamped across the Zambezi. For those who stayed, things got tougher as the economy declined” (3712). Die hoofstad, Lusaka, “had a reputation for violent crime” (3654). “Armed robberies … started after the economic collapse” (3723).

“I loathed Africa and everything about it – the stoicism, the fatalism, but above all the fact that nobody ever complained, and so nothing ever got any better. Authority grew corrupt because it was unchallenged by a cowed citizenry” (3637). Onder swart bewind Zambië, “a country capable of producing enough to feed the entire continent became a food importer” (3690). “As elsewhere in Africa, game conservation and tourism were the two areas in which whites had remained a dominant force” (3758).

Zimbabwe

In Harare, die hoofstad van Zimbabwe, sê Taylor aan die swart taxibestuurder: “Zambia is a mess.” Hy antwoord: “Here also. It was better under Ian Smith” [1919-2007, eerste minister 1964-1979] (3876; ook 4247). ‘n Ander waarnemer sê: “What was better under Smith was honesty in administration. Now it is totally corrupt” (4453). Na onafhanklikheid het in Zimbabwe dieselfde as in die nuwe Suid-Afrika gebeur: “Integration of schools and medical facilities, the removal of statues of Cecil Rhodes, and the renaming of streets after so-called terrorists” (3968). Baie blankes het die land verlaat. “A black government was bound to make a priority of meeting black needs … The prevailing wisdom was that, having prospered off the sweat of black labour and done so little to integrate, whites were long overdue a bit of suffering” (3973). “Zimbabwe was racing towards economic ruin. Corruption and cronyism had plumbed depths greater than Kenya’s” (3990). “Harare was still a long way from the decay of Nairobi, Dar [es Salaam] or Lusaka, but the decline was unmistakable” (3996).

Watter raad is daar vir ‘n blanke as hy in Zimbabwe wou boer? ‘n Blanke Zimbabwiese boer sê: “‘I look after my blokes – I treat them well, not just because they are worth it, but because I have to watch my back. I stay in with the local party people, I give to the local schools … But they could still carve me up, chuck us out, and then what have we got to show for four generations in Africa?’ He shook his head. ‘No, my friend, Stay where you are'” (4123). Taylor: “It struck me that the idea – a bit of land, coming back to Africa – was absurd, just another hopeless dream of finding home” (4129). “If there was one characteristic that defined Africa, it was the capacity of its people to endure, and when it came down to it our own sticking qualities had not been impressive” (4135).

“The Roman Catholic Commission for Justice and Peace, the most vocal internal critic of Smith’s war,* issued a statement censuring ‘the frightful consequences’ of army brutality in Matabeleland. A spokesman admitted privately that they had been concerned about speaking out earlier in case it only inflamed the situation, which sounded like just another way of saying that it was actually less risky to denounce atrocities by whites than atrocities by blacks … While Sharpeville still had immense international resonance, the name Tjolotjo was quite unknown, although the scale of that crime was certainly far greater” (4214). In vergelyking met Sharpeville (1960) het die Marikana-slagting (2012) internasionaal skaars opslae gemaak. Selfs die uiters linkse Garfield Todd (1908-2002, eerste minister 1953-1958), anders as FW de Klerk, “was not an advocate of universal suffrage which, he once said, ‘would lead to universal chaos'” (4423). [* Waarom “Smith’s war” en nie Robert Mugabe en Joshua Nkomo se oorlog nie?]

Suid-Afrika

Uiteindelik kom Taylor in sy geboorteland, Suid-Afrika, aan. Hy regverdig sy emigrasie soos volg: “Racial tyranny had made it impossible for us to live in South Africa” (4226). ‘n Mens sou graag wou hê dat hy ‘n poging aanwend om die ou met die nuwe Suid-Afrika se vergelyk, maar hy doen dit glad nie. Taylor het sy jeug in Rivonia deurgebring. “Most of our neighbours were Afrikaners, and they were different” (3041). “Many white children had a degree of intimacy with Africans that no legislation could prohibit – or can now coerce” (3080). “My attitude towards Africans was, for one so young, remarkably condescending … I had the same attitude towards our white neighbours, the Afrikaners … I recognised even then that they and the Africans were both of this land in a way that we, the English, were not” (3148).

“Our social superiority to Afrikaners was unquestioned by us” (3169). “My fear of Africans and Afrikaners went deeper, and I think was founded in an unconscious understanding even as a child that they were partners in seeing the nature of true power in this cruel, beautiful place. They shared a destiny in it. We were equivocal … our way of straddling two worlds with one foot in Africa and one in England” (3175). “It had begun to appear that the African environment, whether under white or black rule, was not one in which our values – a confused amalgam of colonial Englishness, modern Britain and, yes, something of Africa as well – could survive” (4232).

“Forty years ago, with Kenya’s independence approaching, Elspeth Huxley [1907-1997] posed the question in a book, White Africans, whether black and white could ‘unite together to form a modern, reasonably well conducted state … In short, a multiracial state a possibility or a chimera?’ The prospects now looked a good deal gloomier than they did then. All the way south, the evidence had pointed to the eventual extinction of whites as a species capable of enduring in Africa. In Tanzania, Uganda, Malawi and Zambia they had all but died out. Although these were countries which never had large white populations, the problem was even more evident in the two places which had started off with significant numbers of whites and comparatively developed economies, Kenya and Zimbabwe. Neither could any longer claim to be a modern, reasonably well conducted state and in both the white populations had been so whittled away that there was now insuffient regeneration to ensure survival. Ultimately, it would all come down to South Africa” (4778).

Tydens Taylor se 1997-besoek aan Suid-Afrika “virtually all those I spoke to had considered emigrating” (4755). Die blankes (eintlik FW de Klerk en ‘n klein groepie meelopers) “had negotiated themselves out of power, and for many the consequences had been traumatic. You saw them increasingly now, the poor whites who had shed their previous status like an old skin … Afrikaners had no bolt hole and they understood the cardinal rule – that to survive an African tribe must constantly adapt to new priorities” (4805).

Laurens van der Post (1906-1996), gebore in Suid-Afrika, “once made the point that, while a great deal was written about the devastating effect that the European has had on the native of Africa, no one stopped to inquire into the effect of the native on the European” (3312). Samevattend kan ‘n mens seker sê: Afrikanisering is kultuurversterkend vir die swarte, die Afrikaan. Terselfdertyd is afrikanisering kultuurvernietigend vir die Afrikaner, die blanke, die Europeër, die Westerling.

Leon Lemmer: Die lot van Afrikaners en ander blankes in Kenia

Daar was voorheen twee groot koloniale gebiede in Oos-Afrika: Duits-Oos-Afrika en Brits-Oos-Afrika. Die Duitsers en Britte het kwaai meegeding om handel vanaf die ooskus met Sentraal-Afrika (veral Uganda, maar ook Rwanda, Burundi en die Kongo) te bedryf. In 1890 het die Duitsers en Britte ‘n wedersydse ooreenkoms gesluit. Albei het spoorlyne gebou om die binneland toeganklik te maak. Na die nederlaag van die Duitsers in die Eerste Wêreldoorlog het Duits-Oos-Afrika in 1919 (nadat dit sedert 1897 ‘n Duitse kolonie was) as Tanganjika ‘n mandaatgebied van Brittanje geword; tot onafhanklikheid in 1961. Eilande aan die ooskus, soos Zanzibar en Pemba, was sedert 1890 Britse gebiede. In 1964 is hierdie eilande by Tanganjika ingelyf en staan die land sedertdien as Tanzanië bekend, met Swahili en Engels as amptelike tale.

Brits-Oos-Afrika het in 1895 ‘n Britse protektoraat en in 1920 die kolonie Kenia geword, met ooskus-eilande, soos Zanzibar en Pemba, aanvanklik administratief deel daarvan. In 1963 het Kenia onafhanklik geword, met Swahili as enigste amptelike taal. Hoewel die land se naam en spelling nie in 1963 verander het nie, word verwag dat Kenia voortaan met ‘n kort pleks van ‘n lang e uitgespreek moet word. Dit staan in CS (Christene) Nicholls se boek, Red strangers: The white tribe of Kenya, London: Timewell Press, 2011, 332p; Amazon Kindle $11,39): “The powers in Whitehall decided that the pronunciation should have a long e, and Keenya became the pronunciation until independence in 1963 when it reverted to Kenya with a short e” (Kindle 2679). My teks is op Nicholls se boek gebaseer.* “The Kikuyu people described the white men who came to their lands in the late nineteenth century as ‘red strangers’; hence the title of this book” (94).

[* Ek het nie toegang tot Gerrit Groen se doktorale proefskrif nie: “The Afrikaners in Kenya, 1903-1969”; Michigan State University, 1974. Brian M du Toit se boek is beskikbaar maar onbetaalbaar duur: The Boers in East Africa: Ethnicity and identity, Westport: Bergin & Garvey, 1998, 224p; Amazon Kindle $142,96. Ek moet en wil nog Janet McIntosh se boek lees: Unsettled: Denial and belonging among white Kenyans (University of California Press, 2016, 307p; Amazon Kindle $23,93). Sy gebruik die frase “structural oblivion,” wat ten minste polities op Afrikaners in die nuwe Suid-Afrika van toepassing gemaak kan word.]

Nicholls se onderwerp is die tydperk van bykans sewentig jaar (1895-1963) waartydens blankes Kenia ontwikkel het. Sy vind dit nodig om hieroor te skryf omdat dit byderwets geword het om blankes en kolonialisme sonder meer te verdoem. “The truth remains that there was a great deal of good, and few people are prepared to stress this. I try to do so” (57). In die teks skemer dit egter telkens deur dat sy liberalisties gesind is. Tog stel sy die alternatiewe en meer positiewe siening van Kenia se blankes op ‘n verdienstelike manier. Die boek getuig van deeglike navorsing, wat in sowel Kenia as Engeland gedoen is.

Die outeur beklemtoon die harde werk wat dit van blankes in Kenia geverg het om die ongerepte natuur in plase te omskep. Groot ontberings moes verduur en talle gevare getrotseer word. Malaria en leeus het vir die pioniers groot probleme veroorsaak. “In Africa you can do nothing in a hurry, except it be to die” (314). Talle boeke en artikels is oor die Wanjohi of “Happy” Valley gepubliseer, bv Nicholas Best se Happy Valley: The story of the English in Kenya (2013, 235p; Amazon kindle $9,11) en Juliet Barnes se The Ghosts of Happy Valley (2013, 304p; Amazon Kindle $12,09). “The antics of this wealthy and un-representative coterie, notorious for its licentious and irresponsible behaviour, have attracted all too much attention, whereas the real creators of what became the flourishing British colony of Kenya have languished in relative obscurity. It is one of my purposes to redress that balance” (70; ook 3762).

Die Britse bedrywighede in Kenia het in 1887 begin toe die British East African Association (vanaf 1888 bekend as die Imperial British East Africa Company – IBEAC) ‘n konsessie van die sultan van Zanzibar vir handel in Oos-Afrika noord van die Umba- en suid van die Kipini-rivier ontvang het. “Most of the territory seemed empty” (400). Oor die Eldoret-omgewing, waar Afrikaners hulle sedert 1903 op die hoogland gevestig het, word gesê: “No Africans seemed to live there in any numbers” (2183). In 1895 het die Britse regering die bates van die IBEAC oorgeneem (595). ‘n Ooreenkoms soortgelyk aan die Britse een het tussen die sultan van Zanzibar en die Duitsers vir handelsbedrywighede suid van die Umba-rivier bestaan (132). Arabiere en Indiërs was toe al lank aan die kus gevestig (152) vir handel in bv slawe en ivoor (171).

Die groot probleem in handel met Uganda (sedert 1895 ‘n Britse gebied) was om die Taru-woestyn te oorbrug. Om te verhoed dat die draers van goedere uit ‘n konvooi dros en almal van dors sterf, of deur diere of swartes gedood word, is hulle vas aan mekaar geketting (184). Dit werp ‘n ietwat ander lig op hierdie saak as die een wat deesdae gewild is. Die opperhoofde deur wie se gebied gestap is, is beloon (199). Bowendien moes die handelaars hulle goedere voortdurend teen diefstal beskerm. Talle mense is in die konvooie en elders vermoor, bv ‘n konvooi van 600 mense in 1896 (500). “The continual strain and anxiety about the natives tells on one pretty heavily” (440). Lede van stamme soos die Kikoejoe en Maasai het groot probleme vir die blankes in die binneland veroorsaak (470). Aan die kus het Somaliërs ‘n oorlas van hulleself gemaak (852). Hierdie mense was “utterly different” van die blankes (666). Probleme met Somaliërs kom in die 21ste eeu steeds in Kenia en elders voor.

Toe die spoorlyn van Mombasa tot aan die Victoria-meer gebou is (1896-1903), “land for one mile on each side of the track was bought by the railway” (759) van die swart stamme wat aanspraak op eiendomsreg gemaak het. “A telegraph line was built alongside the railway as it went inland … but Africans repeatedly stole the wire to adorn their bodies, for it was the height of fashion to wind it round one’s ankles, calves and arms” (877; ook 1767). In Suid-Afrika is kabeldiefstal in die 21ste eeu steeds ‘n groot probleem. Indiese arbeiders is vir die konstruksie van die spoorlyn gebruik. Oor hierdie onderwerp is daar JH Patterson se boek, The man eaters of Tsavo (1907; Amazon Kindle $1,13). Die Britse bewind het Indiërs dikwels ook as soldate en polisiemanne aangewend; soms ook Soedanese soldate. Dit verduidelik die ontstaan van die groot Indiese bevolking in Kenia.

Sommige blankes wat die spoorlyn help bou het, het besluit om hulle in die land te vestig (1016). Blankes is aangemoedig om na Brits-Oos-Afrika te kom om die land te ontwikkel en die spoorweë lonend te maak (945). “The first settlers bought land from Africans” (704; ook 1022), “paying for it with cattle and trade goods” (725). Onder die swartes was daar nie so iets soos individuele eienaarskap van grond nie (719). “Confidence was high, the ambition to civilise seemed laudable and communications were vastly improved, with steamship and telegraph minimising the world’s distances” (962). Na die Anglo-Boere-oorlog (1899-1902) is immigrasie vanaf Suid-Afrika aangemoedig, “where many of the men who had fought in the Boer War had stayed on” (982), bv Australiërs (1022, 1252). Suid-Afrika is beskou as ‘n “reservoir of Afrophile Europeans” (989) wat tot die ontwikkeling van Oos-Afrika kon bydra.

Aanvanklik is “a chequerboard policy of settlement, intermingling whites and Africans” gevolg, “to make it easier to obtain African labour and … to civilise the native peoples more swiftly” (1022). In die 21ste eeu het die ANC ‘n soortgelyke beleid in Suid-Afrika. Blankes mag nie monokulturele enklaves vorm nie. Swart woongebiede word in of naby tradisioneel blanke woongebiede ontwikkel, glo om arbeiders nader aan hulle werkplekke te vestig. In werklikheid is die doel gedwonge rasse-integrasie, wat meebring dat blankes toenemend onveilig voel. In 1905 is in Brits-Oos-Afrika van hierdie rassebeleid afgesien en is die swartes eerder in reservate gehuisves (1022). Dié nuwe beleid het blanke immigrasie gestimuleer. In 1902 was daar net 17 blanke landbouers, 70 in 1903 en 360 in 1904 (1041). Daarna het die blanke boere vinnig meer geword. In 1918 was daar 1 195 (1162, 1239). Na sowel die Eerste as die Tweede Wêreldoorlog het baie blanke oudgediendes hulle in Kenia gevestig.

“The newcomers camped on their land in tents until they built grass huts (bandas) and rondavels of mud, wattle and grass thatch. These were whitewashed and floored with polished cowdung” (1062). Seekoeivet is vir beligting in lampe en vir die maak van kerse gebruik (1062, 2174). “The life was far from easy and most new farmers lost rather than made money” (1068). “The problem of acquiring African farm labour was perennial” (1075), want dit was in die na-slawerny era. Daarby het die Britse owerheid geredeneer: “their first loyalty was to Africans” (1081). Soos dit by geleentheid gestel is: “The natives had been licked into shape” (1363). “A hut tax was introduced by the government in 1901, mainly to persuade Africans to work for wages in order to pay it. It had limited success and by 1910, when the labour situation was critical, a poll tax was introduced to encourage into work those African males, mainly of the warrior class, who did not pay the hut tax” (1087). Sommige swartes het bv veediefstal bo werk verkies (1108); ‘n probleem wat steeds met ons is.

“In order to control a few undesirable whites, who had come up from South Africa in 1903, the Foreign Office sanctioned the creation of ten new police officer and subordinate grade posts, which could be recruited locally. The men appointed succeeded in expelling the unwanted whites. Since settlers refused to submit to the authority of African policemen, a tiny contingent of white constables was appointed in 1908 to deal with settler matters” (1181).

Hierdie “undesirable” of “unwanted whites” was moontlik Britte of ander Engelssprekende blankes, want onmiddellik hierna skryf die outeur: “The British South Africans were not the only immigrants from that part of the continent. Their former enemies, the Boers, also found their way from South Africa. To escape an economic depression in their own land, several went to German East Africa (GEA) from 1903 onwards, but finding life almost as harsh there, thirty-three of these families trekked into Kenya in 1906 … They were not quite the first Boers to arrive. One of the Van Breda brothers had come to the EAP [(British) East Africa Protectorate] in 1903; in 1904 the Arnoldi family, another Van Breda brother and John de Waal made the journey; in 1905 six families [and] in 1906 twelve more families (excluding those from GEA) appeared; and in 1907 a further seven families joined them” (1202). “W J (‘Bon’) Van Breda was murdered by two Elgeyo tribesmen on his farm in 1907” (1209). Die euwel van plaasmoorde is steeds met ons.

“After no notice was taken of this crime by the authorities, six months later ten of the neighbouring farmers got together, met at Arnoldi’s Drift with arms and ponies, and staged an expedition to intimidate the DC [District Commissioner]. The Governer hurriedly sent KAR [King’s African Rifles] reinforcements up from Nairobi, the murderers were dealt with and the incipient rebellion fizzled out” (1209). Dit toon dat verset ‘n onverskillige owerheid tot optrede kan aanspoor.

“The largest influx was yet to come. Jan Janse Van Rensburg, a prominent Transvaal farmer from the Bethal district, was a roikop [rooikop? hensopper, hanskakie], someone who had collaborated with the British in the Boer War. Such people were often ostracised in their home districts … [Van Rensburg] gathered together fifty-eight Boer families … sailed … to Mombasa, arriving on 12 July 1908. The party consisted of 247 people, forty-seven wagons and ninety horses. In Nakuru they bought oxen to pull their wagons and trekked up the other side of the Rift Valley, to Londiani and onward to the Uasin Gishu plateau, where they selected farming land near Sergoit rock. In 1911 another large group, sixty families led by CJ Cloete, a prominent farmer from the Bethlehem district of the Orange Free State, arrived on the Uasin Gishu plateau, which now housed 900 Boers, a quarter of the country’s white population. By 1916 there were 1 177” (1212). In 1913 het Charles en Edmund de la Harpe en J Bertram Steyn, “who had fought for the British in the Boer War,” op die plato plase gekoop (2181).

Ek kon verstaan waarom Afrikaners na die Anglo-Boere-oorlog na Argentinië, Angola en Duits-Oos-Afrika uitgewyk het, want hulle wou nie onder Britse bewind wees nie. Afrikaners wat na Brits-Oos-Afrika geëmigreer het, het egter nie Britse onderdanigheid ontsnap nie. Die feit dat sommige van hulle hanskakies was, verduidelik waarom hulle na ‘n Britse gebied geëmigreer het. Maar nie alle Afrikaners wat in Kenia gewoon het, was verloopte Afrikaners nie. Byvoorbeeld, dit geld in die meeste gevalle waarskynlik nie diegene wat aanvanklik in Duits-Oos-Afrika ‘n bestaan probeer maak het en hulle daarna in Brits-Oos-Afrika gevestig het nie. Hierby kom die feit dat Afrikaners die Britte in Kenia van naderby leer ken het. Dit het veroorsaak dat Afrikaners saamgestaan en baie van hulle ware Afrikaners gebly of geword het, so hier onder blyk.

Gedurende die Eerste Wêreldoorlog was daar kritiek op Afrikaners wat nie die wapen teen die Duitsers wou opneem nie. “But it was only a small minority of Afrikaners who refused to serve in the British forces. Conscription was introduced in December 1915, and in mid-1917 seven Afrikaners were brought to trial for not reporting for duty, and were given six-, nine-, and ten-month prison sentences” (2409). Na die Eerste Wêreldoorlog het talle Britse oudgediendes hulle in Brits-Oos-Afrika gevestig. “The South African influence in settler affairs was diminished, because many of the new farms were in the Uasin Gishu area” (2490).

“The attitude of the British settlers towards the Boers was mixed. Oblivious of the roikop element, Lord [Bertram] Cranworth [1877-1964] voiced his disapproval of ‘the formation in our midst of a solid mass of utterly disloyal colonists, speaking their own language and having their own church.’ He was correct in thinking the newcomers were disinclined to mix with the British, for the Boers set up separate schools for their children and worshipped in their own churches. Their isolation was enhanced by the plateau’s remoteness from the rest of the country. In the rainy season it could take six weeks to travel from Londiani along the dreadful road to Eldoret, a new settlement in the midst of the Uasin Gishu farms. But the Boers were reluctantly accepted because they were crucially useful to the British farmers of the EAP during these years before tractors became available. Since they were the only ones who could train and handle teams of oxen, they undertook all the contract ploughing for other farmers. Many of them became hired hands on non-Boer farms, and they specialised in training oxen. Others ran transport … British settlers often castigated Boers for their poverty, while turning a blind eye to hardship among those of their own nationality” (1225). Die outeur voeg later by: “The European and Boer communities did not always mix well, for the British regarded some of the Boers as lazy and indigent, while the Boers disapproved of the farming methods of the British” (2160).

Voor onafhanklikheid in 1963 was Kenia wat sosiale opset betref ‘n tipiese Britse kolonie. “The segregation of white and Indian living areas was established in these years, following the practice in India. Africans working as house servants began to live in huts beside their employers’ dwellings, and the rest lived in African areas. The three races did not mix socially. The whites considered themselves at the top of the social hierarchy” (1733). “Clubs in the EAP were an essential part of the social fabric, embracing and uniting as they did people of their own kind in an alien country” (1780). “As in India, the society created by the whites in Kenya was one in which sport and clubs played a prominent part. People wanted to socialize with others of their own kind, and clubs and hotel bars were natural meeting places for those who travelled into settlements over appalling roads to get supplies or conduct business” (3184).

“Whites very rarely sought the friendship of Africans” (3683). In sommige kerke was daar rasseskeiding, bv, wat blankes betref, “to reserve some of the church furniture for themselves for reasons of hygiene” (1868). “The hospitals were firmly racially segregated” (1943). “Not until 1957 did the first multi-racial hospital open” (4677). “There was racial segregation in death as in life” (1868) met aparte begraafplase vir die rasse. “White women never took African lovers. There was a law against this – Ordinance no 7 of 1913” (3323). “Sexual assaults on white women by Africans were extremely rare” (3346). “Members of mixed marriages and their offspring – the 1931 census recorded 205 ‘half-castes’ – were ostracised and therefore kept very much to themselves” (3675). “Social stigma and ostracism were hard to bear, and immigrant whites with liberal ideas soon began to conform to the norms of Kenya’s European society” (3689). Teen die einde van die 1930’s was daar in City Park, Nairobi, “three sets of swings – for whites and Indians and Africans” (3626).

“Private and public education systems emerged side by side in die EAP. As in India and South Africa, there was firm racial segregation. Segregation even occurred, though voluntarily, among whites, with Boer and Briton attending different schools on the Uasin Gishu plateau” (2015). Skoolonderrig het veel te wense oorgelaat. “Many people were now [1918] having to send their children to South Africa to be educated” (1979); ook na Brittanje. “Education on the [Uasin Gishu] plateau was contentious, because many Boers wanted their children taught in Afrikaans, whereas the government thought this would be divisive. And so the farmers of the Uasin Gishu had to provide their own education for their children – between 1911 and 1912 six farm schools were opened on the plateau. Three did not last long and were closed by 1915 though the farm school system lasted till 1939. The Revd MP Loubser, a Boer pastor who united the three Dutch Reformed churches around Eldoret and established a single place of worship, would not compromise on the language of instruction and started his own school, Broederstroom, in 1911, with all lessons in Afrikaans. He also began a second school at Sergoit” (2003). Wat taal betref behoort Loubser vir ‘n hedendaagse hanskakie soos Wim de Villiers as voorbeeld te dien. Loubser het die drie Afrikaanse kerke in Kenia verenig; iets wat die hedendaagse Afrikaanse kerkleiers steeds nie kan doen nie. Pleks daarvan word onsuksesvolle pogings aangewend om die blanke NG Kerk en die oorwegend nie-wit Verenigende Gereformeerde Kerk saam te snoer.

Toe Brits-Oos-Afrika in 1920 die kolonie Kenia geword het, is die eerste algemene verkiesing gehou. Die Indiërs was meer as die blankes en hulle het hulle polities by die swartes geskaar (2517) en die swartes teen die blankes opgestook (2841). Alfred Milner (1854-1925), die Britse minister van kolonies (1919-1921), wou in geen opsig teen Indiërs diskrimineer nie. “The whites realised they would be outnumbered and overwhelmed if Indians were allowed to vote and to own land in the highlands, and their reaction to Milner’s pronouncement was to plan sedition … rebellion against the government seemed the only possible response” (2524). “The whites demanded complete segregation of Indians, no alienation of land in the highlands to Indians and the restriction of Indian representation in the Legislative Council” (2531). “The Kenya whites boycotted all Indian businesses” (2545). “It seems extraordinary that the whites engaged in sedition, but when the alternative is possible disaster, a man will gamble” (2553). “The settler force was put in a state of readiness” (2568). ‘n Afvaardiging van drie setlaars is na Londen vir samesprekings. “When the Governor and delegation reached London some weeks later, a compromise was worked out, and the rebellion died away. Essentially the settlers had got what they wanted” (2589). Dít toon: Weerstand teen politieke onreg kan die verlangde resultate lewer. Daar sonder sou die owerheid die blankes se regte al hoe meer geminag het.

Na die Eerste Wêreldoorlog “Africans expelled from the missions … began to form their own independent churches and schools, which became foci of opposition to white rule” (2856). “African discontent at white rule, increasingly evident in the 1920s through the development of African political organisations (often thought to be due to the subversive influence of the missionaries and the Indians) served to consolidate the small settlers’ benevolent feelings towards Britain, because it was obvious that Kenya’s whites could not put down a large African rising, but would be dependent on the importation of imperial troops” (2947). In Suid-Afrika het sommige kerklike ampsdraers op ‘n soortgelyke manier die blanke bewind ondermyn.

“Essentially the whites of Kenya became a society of landed gentry in the 1920s, with Africans representing the working class, and Indians comprising the lower middle class of clerks and traders. Among the whites … at the bottom of the heap were poor whites, many of them Afrikaners … Many locally educated white lads were working with Africans in the garages and railway workshops … Some of them were from Afrikaner families, but by 1931 the Afrikaners, who had formed such a large proportion of Kenya’s whites earlier in the century, had shrunk to only 7 per cent of the European population” (2952). In 1926 is twee diepwater-vasmeerplekke in Mombasa se hawe gebou en in 1929 nog twee. “The construction company imported some of the toughest of South Africa’s poor whites as workers” (3132). “Most Europeans were wary indeed of the potential appearance of ‘poor whites,’ a group much despised [?] in South Africa” (3705).

“Settlers communicated with their African employees in a simplified version of Swahili, often called ‘kitchen Swahili'” (3034). Op ‘n soortgelyke manier word daar na proto- of aanvangs-Afrikaans as ‘n kombuistaal verwys. Dit is ‘n deursigtige, polities gemotiveerde poging om die oorsprong van Afrikaans te ontwit. “Life in Kenya was very comfortable until the newcomers were hit by the hard economic fact that farming in Kenya was usually unprofitable” (3034). “Kenya had more people from [the] social elite than Southern Rhodesia, with its [white] population of 30 000 to Kenya’s 9 651 in 1921” (3046).

Teen die 1930’s het staats- en veral private skole dermate verbeter dat “very few children were now sent to Britain or South Africa for schooling” (3242; ook 3268). “The creation of schools gave the whites confidence in their future in Kenya, instilling in them a sense of permanence, however misguided” (3288). “The Central School in Eldoret, a government school, had better results than Nairobi European School. Establised in 1915, by 1916 it had fifty students, and by 1919 three-quarters of its students were from Boer families. Broederstroom, with its curriculum taught in Afrikaans, continued until 1939. During the 1930s the farm schools collapsed” (3275). My indruk is dat die hanskakies die Engelse Central School ondersteun het en die ware Afrikaners die Afrikaanse Broederstroom-skool. Maar vanaf 1940, dus na skaars meer as ‘n geslag (30 jaar), het al die Afrikanerkinders Engelse skole bygewoon. Dieselfde proses is besig om hom in die nuwe Suid-Afrika te voltrek.

Die 1930’s was moeilike jare, gekenmerk deur ‘n resessie, droogte en springkaanplae (3378). “The debts of white entrepreneurs in Kenya exceeded £8 million in 1931, causing banks to take drastic measures and limit overdrafts. The farmers’ lot was eased by the establishment of a Land Bank that year, offering loans at very low interest rates, over a repayment period of thirty years. Most farmers took advantage of this and thus hung on to their land” (3458).”By 1939 … most white landowners in Kenya were drowned in debt” (3400). Die Britte het steeds nie danig baie van die Boere gehou nie. ‘n Engelsman het in 1935 geskryf: “I note that your last list of applicants for land is composed entirely of Dutchmen [Boers]. Do we want to convert Kenya into a Dutch colony? Any whites may be better than no whites, but I think we should try to get Englishmen as much as possible” (3487). Die ontvanger van hierdie boodskap het geantwoord “that it was important to increase the white population ‘in consideration of the undoubted menace which threatens from other quarters,’ and that the right kind of Afrikaner made a good colonist. The hypothetical menace was that posed by Indians, whose number, at 36 461, was double that of the whites … White immigration expanded … very slowly in the 1930s” (3486).

Robert Brooke-Popham (1878-1953), goewerneur 1937-1939, wou nie Joodse immigrante hê nie: “With the Indians and the Goans and the Arabs and the Somalis, quite apart from the Dutch [Afrikaners], I feel that another community problem must be avoided” (3508). “Brooke-Popham found that Kenya’s white colonists did not speak with only one voice, except when it came to their dislike of Indians” (3599). Hy het ‘n brief aan sy opvolger geskryf, “stressing that the real object of white settlement was not merely the material development of the country, but the creation of a nucleus where British ideals and traditions could be preserved and whence they could spread. Kenya should look north to England for guidance and not south to the Afrikaans-speaking community, while the British element must be paramount in the highlands and not swamped by other European nations or the Jews” (4346). In 1934 het die Morris Carter Land Commission die beleid van “keeping the highlands white” herbevestig. “No African, Indian or coloured person could buy or lease land in the privileged area” (3551).

“In 1934 the East African Women’s League discovered that there were 357 white children of school age receiving no education, and most of them were Afrikaners. Afrikanerdom was resilient and determined to retain its cultural integrity in the face of British domination, and the government’s plan to lift some of its children from ‘poor white’ status was unsuccessful. The more extreme whites advocated sterilisation and repatriation to South Africa of the Afrikaners they considered undesirable. Gradually, however, the Afrikaners became more reconciled to their children being educated in government schools, with English as the language of instruction, rather than at farm schools where pupils were taught in Afrikaans. The government made a concession in 1930 when it accepted that Afrikaans could be taught in schools as a foreign language if there was sufficient demand for it” (3717). Aan die Universiteit Stellenbosch klink ‘n soortgelyke refrein deesdae op: Klasse sal in Afrikaans aangebied word mits daar voldoende aanvraag daarvoor is.

“Several Afrikaner families moved to Rumuruti and in 1932 their dominee, Revd MP Loubser, laid the foundation stone of a magnificent new Dutch Reformed church” (3782). “In 1935 there were 113 Afrikaner children in farm schools compared with 122 at the government Central School in Eldoret … When the Afrikaner Broederstroom School closed in 1939, most of its pupils transferred to the Central School. The [Afrikaans] school at Rumuruti, which had reopened, closed in 1937, and all 122 children of the district of primary-school age were forced to go to [the English] Nakuru School … The high cost of boarding … meant that many Afrikaners were denied secondary education” (3723)

“Kenya’s white population was estimated as 22 808 in 1939” (4029). “By the close of 1940 Kenya’s [war] forces numbered 75 000, of whom 25 000 were South African” (4051). “Certainly a beneficial side-effect of the war was the tarring of some roads, such as a stretch north of Nanyuki … The South African troops brought with them road construction companies made up of civilian road engineers and in a few months the roads to Wijir and Marsabit were the best in the country. The troops also bored for water all over the Northern Frontier District” (4094). ‘n “Wartime tragedy was the loss of a South African Air Force flying boat and its thirty-five passengers on Lake Victoria” (4120). Italiaanse krygsgevangenes “tarmacked the road between Nairobi and Naivasha” (4305).

Gedurende die Tweede Wêreldoorlog “the government conscripted African labour to work on farms, an enormous help to farmers … For the first time white farmers began to make substantial profits and became economically secure. The Afrikaner farmers shared in the prosperity and there is no further mention of a ‘poor white’ problem in Kenya” (4298). Pleks van ledigheid en parasitisme as onaantasbare menseregte te beskou, kan daar myns insiens ‘n sterk saak vir omsigtig ingestelde gedwonge arbeid uitgemaak word.

“Towards the end of the war a new Governor, Sir Philip Mitchell, reminded the home government that … ‘there should be a vigorous and well established British settlement in these highlands, for without it there is no hope … of creating here a permanent structure of enlightenment and civilisation” (4374). “The settler elite … looked down upon the South African Lady Mitchell, with her lack of social skills and shyness and dislike of entertaining … ‘She was … without that veneer of manner that can ease encounters between strangers'” (4398).

“In October 1944 the first African became a nominated member of the [Legislative] Council … Africans and Indians now united in opposition to European political hegemony and economic dominance” (4367). “Mitchell found it hard to hide that he considered most European elected members of the Legislative Council of low intellectual calibre, and that he wanted Indians, Africans and Arabs to join them, and on the front benches too – though he was in no doubt that colonial government would have to remain until there were far more educated Africans in the country” (4405). “Mitchell … moved towards a type of multi-racialism” (4412). Soos in Suid-Afrika was dit die begin van die einde van die blanke bewind in Kenia.

“In 1948 a census was held, the first since 1931, and the figures that emerged from it showed that the country had 29 660 whites, 5 251 120 Africans and 97 697 Indians and Goans. This made whites 0.55 per cent of the population, compared with the 19.5 per cent (513 008) of the largest tribe, the Kikuyu. In 1953 it was estimated that there were 42 200 whites and in 1956 57 700. Despite their steady increase, the Kenyan whites were not as numerous in 1948 as those in either Northern Rhodesia (50 000) or Southern Rhodesia (160 000)” (4418). Demografiese verswelging deur nie-wittes, veral swartes, was ‘n deurslaggewende faktor in die ondergang van blanke politieke mag in Kenia, Zambië, Zimbabwe, Namibië en Suid-Afrika.

“The social separation between the races was partly due to different patterns of living. Africans in villages and the countryside had ways of life and standards of hygiene so at variance with those of whites that the latter could not contemplate social intercourse. The common view of Africans by whites was described [in 1955] by a Medical Officer of Health: ‘The African labourer is regarded by the European farmer as being lazy, irresponsible and unreliable and there is certainly some excuse for this opinion as his output of work is low no matter what wages he receives. It is therefore uneconomical to pay good wages. Constant European supervision is required to maintain a reasonable standard of output of work, and so the farmer tends to employ no labour in excess of the number he can personally supervise. Consequently the available land on his farm is not fully developed'” (4571). “Even missionaries, usually the most enlightened of the whites, could be reluctant to invite Africans into their homes” (4584).

“From 1948 a movement (called Mau Mau from 1951) began to hold oathing ceremonies … [It] began a campaign of violence and intimidation against Kikuyu headmen and chiefs in 1951 … People who refused to co-operate with the taking of oaths were punished or killed” (4808). “Capital flowed into the country until the outbreak of the anti-white Mau Mau movement in 1952, when it was reduced by 90 per cent as fear mounted for Kenya’s stability” (4462). “The standard of living and privileged position of the whites was bound to engender envy and resentment among Africans in the new, post-war, egalitarian world” (4591). Blankes se standpunt “arose from a fear of being swamped by the huge African majority and what the whites considered was a very inferior, even uncivilised way of life” (4599). “Mau Mau members usually went for soft targets and good employers, whose workforces were reluctant to co-operate with Mau Mau” (4884). “The Mau Mau rebellion left whites disillusioned and bitter” (5190). Soos in Kenia is ‘n terreurveldtog in Suid-Afrika teen blankes en nie-radikale swartes gevoer. Die “bevryders” het geen gedrag van hulle as te onbeskaaf beskou nie; hoe skokkender, hoe beter. In Afrika en Amerika is geweld ‘n beproefde manier waarop swartes kry wat hulle wil hê. Desnieteenstaande word dit van blankes, en net die blankes, verwag om herhaaldelik om verskoning vir beweerde immorele gedrag te vra.

“The Kenya Regiment, previously regarded as a necessarily all-white body intended to counter black unrest, was ordered to become a multi-racial force. Only the Afrikaners put up much opposition … The Kenya Police Force … began to train large numbers of African officers towards the end of the 1950s. Many white officers left Kenya to seek their fortunes elsewhere” (4952). In die nuwe Suid-Afrika is die vertroue wat blankes tradisioneel in die weermag en polisiediens gehad het, op ‘n soortgelyke manier vernietig.

“In the Eldoret region the longstanding tensions between the Afrikaner and British settlers continued in the education field. By 1945 the Central School in Eldoret had 96 per cent of Afrikaans-speakers. The whites of British origin, particularly those from families of officials in Uganda sending their children to Kenya for their education, put pressure on the government, which had in any case to finance a new school to take the increased number of white children in the area. The Hill School was opened in Eldoret in 1945 … The Central School was renamed the Highlands School. So the predominance of Afrikaners in the Highlands School continued – in 1951, of its 214 pupils, only thirty-nine were non-Afrikaners. Two years later, all 107 pupils from Uganda went to the Hill School. In 1956 the Highlands and Hill Schools were combined … Within the new Hill School differences between Afrikaner and British pupils continued, though the staff tried to counter any bullying” (4639).

“The problem solved itself when all the Afrikaners but a handful left around the time of independence in 1963. Ten years after independence only a dozen families remained. In 1996 none but the Krugers and du Toits in Eldoret, the Steenkamps in Kitale, the Prinsloos in Nakuru and the Retiefs in Malindi were left” (4656).

“There had been an abrupt change in British policy towards the colonies when Iain Macleod [1913-1970] became Colonial Secretary [1959-1961] … His predecessor Alan Lennox-Boyd had been thinking in terms of independence for Kenya in about fifteen years’ time, whereas Macleod wanted the time reduced to three years … He pulled Harold Macmillan, the Prime Minister, with him” (5024). “The whites were dismayed and the Africans had not expected to get as much as they did … Macleod had ridden roughshod over the settlers’ views and many of them felt utterly betrayed by both Britain and their own politicians” (5037). Macleod se dogter, Diana (gebore in 1944), is blykbaar wyser as haar pa, want sy is lid van die regse UK Independence Party (UKIP – Wikipedia). In Suid-Afrika is die verraad nie deur ‘n regering in ‘n ander land gepleeg nie, maar mandaatloos deur ‘n klein groepie plaaslike, Afrikaanssprekende, blanke politici. FW de Klerk wou radikale veranderings eensklaps deurdruk terwyl die begunstigde swartes, wat ook baie meer ontvang het as waarop hulle realisties kon gehoop het, geen ondervinding van regering gehad het nie. Swartes wat aan die bestuur van plaaslike regerings tydens die blanke bewind deelgeneem het en dus ‘n bietjie ondervinding gehad het, is deur die terroriste sistematies uitgemoor.

‘n Reaksie was “one of stunned shock that a British Government could act in such an unscrupulous manner towards those whom it had done all in its power to encourage to develop the country in the belief that we and our heirs would be secure under the Union Jack” (5044). Die son sou na bewering nooit oor die Britse Ryk gesak het nie. ‘n Ander reaksie was: “Lancaster House was a disaster and its decisions madness … Kenya Africans are at present quite incapable of managing the country … At best there will be widespread corruption and incompetence” (5044). Dit was ‘n geval van “bringing the jungle to town” (5062). In die nuwe Suid-Afrika vier korrupsie en onbekwaamheid ook hoogty. Jomo Kenyatta (1894-1978) “was released in 1961, an event profoundly shocking to some whites. He became Kenya’s first Prime Minister on 1 June 1963” (5062) en president in 1964. Nelson Mandela het op ‘n soortgelyke manier ‘n president en veelgeroemde ikoon geword.

“The whites could not believe that the government refused to admit liability for their land titles, both leasehold from the Crown and freehold granted by the Crown, which they had believed to be sacrosanct. They felt they had made the highlands what they were, and that the advanced farming practised within them was a result of their investment and hard work, and they found these things very hard to give up. They reckoned they had earned a stake in the country, having put far more into it than they had taken out. They had tied up all their resources in the land, many of them commuting government pensions so to do, and were terrified of the future” (5077). “A small amount of money, £750 000, was made available to buy out farms of 240 compassionate cases” (5084). Die Britse regering het dieselfde laai na die vrystelling van die slawe uitgehaal deur minimale vergoeding aan eienaars te betaal. FW de Klerk het aan boere die versekering gegee: “Julle kaart en transport is veilig” (Louis Changuion en Bertus Steenkamp, Omstrede land, Pretoria: Protea Boekhuis, 2011, p 272). Desnieteenstaande is prosesse tans in Suid-Afrika aan die gang om die helfte van die eiendomsreg van blanke plase aan die werkers oor te dra en selfs om plase en ander eiendom van blankes sonder vergoeding te onteien.

“The administrators were ordered to instruct Africans in methods of government and push forward as many of them as possible into positions of responsibility” (5084). In die nuwe Suid-Afrika is dit algemene praktyk om van blankes te verwag om swartes op te lei sodat swartes daardie poste kan beklee. Voor die 1992-referendum was een van De Klerk se plegtige beloftes egter dat geen blanke sy werk sou verloor nie.

“Thousands of white settlers decided to leave. Some stayed and took Kenyan nationality, though by 1966 only 750 had done so. Those who stayed and did not take Kenyan nationality were gradually denied work permits over the course of the next fifteen years, and had to leave if they wanted to earn their living. Australia and South Africa welcomed whites who left Kenya. South Africa allowed them to import furniture, cars, farm machinery and household effects free from customs duties, and advanced money on generous terms to enable them to buy farms. It also gave those who needed them old-age pensions … the lowering of the British flag … ruined scores of lives. It left whites cynical and disillusioned, saddened and betrayed. Promises made had not been kept, land legally theirs had been compulsorily purchased, work contracts had been abrogated … Yet they could take comfort in the fact that much of what they had done was good” (5105). ‘n Blanke setlaar het gesê: “What we were doing was good and constructive and would last, and then our bitter disillusion when the evil in others broke out and swamped our efforts” (5153).

“Almost all the Afrikaner farmers and most of the civil servants quit. A few white professionals remained in Kenya, though many travelled to South Africa or Australia to pursue their professions there” (5122). “The new position was that non-farming whites could stay in Kenya, despite retaining their passports from other countries, as long as there were no Africans capable of doing their jobs. Thus some whites managed to stay on for five, ten or even fifteen more years, while suffient numbers of Africans were trained to take up their positions” (5128). Daar was “no trouble between the Africans and whites” (5128). Soos in die nuwe Suid-Afrika was die blankes in Kenia tot apatie geneig. “The friction was between black and Asian, and large numbers of the latter left to go to England” (5135). In hierdie opsig het sowel die Asiate as die Britte hulle verdiende loon gekry.

Die blankes in Kenia “built towns where only mud huts had existed before, constructed roads and bridges and hospitals and schools where all had been plain and bush, and had taught farmers how to improve stock and crops and introduce irrigation” (5166). “The whites made an enormous contribution to the economic development and wellbeing of Kenya” (5190). “They had been discriminated against because of the colour of their skin” (5184). Daar was nie apartheidswetgewing in Kenia nie, maar die swart bewind duld nie nie-Keniane as permanente inwoners nie. Blankes het destyds eiendom, bv plase, gekoop. Die Britse regering het baie geld aan infrastruktuur, bv die spoorstelsel, bestee en grond hiervoor van swartes gekoop, hoewel swartes nooit self grond gekoop het nie. In Kenia het alles in 1963 in die skoot van die swartes geval. In 1994 het dieselfde in Suid-Afrika gebeur. Bevrydingsteoloë noem dit regstellende geregtigheid.

Leon Lemmer: Die einde van die Afrikaner?

Daar is al boeke gepubliseer oor die einde van die wetenskap, die geskiedenis, die blanke ras, die Weste, die beskawing, die mensdom, lewe, die natuur, die planeet Aarde, ens. In die sintuiglike werklikheid is daar skynbaar niks wat blywend is nie. Dit is moontlik dat daar vroeër of later een of meer boeke oor die einde van die Afrikaner sal verskyn. Ek skryf hiermee ‘n artikel oor die moontlike einde van die Afrikaner; ‘n artikel omdat ek dink dat die Afrikaner meer werd is as bloot ‘n voetnoot by die geskiedenis.

Die term “Afrikaner” verwys in hierdie konteks na blanke Afrikaanssprekendes wat vertroue in hulle gees- en kultuurgenote behou het; dus diegene wat hulle nie deur politieke byderwetsheid tot oordrewe skuldgevoelens laat mislei het nie. Afrikaners weet dat hulle tot ‘n etniese groep behoort wat uitmuntend in Afrika gepresteer het. Die voorsate van die Afrikaner het Europese beskawing nie na Noord-Afrika, wat naby Europa is, gebring nie, maar na Suidelike Afrika, wat baie ver van Europa is. Die intog van Europese beskawing in Suidelike Afrika het meer as 360 jaar gelede ‘n aanvang geneem, toe dit uiters moeilik was om groot afstande te oorbrug. Hoewel Afrikaners nie volmaak is nie, is baie van hulle goed en edel. Hulle is nie naasteby so sleg soos hulle deesdae glad te dikwels uitgemaak word nie. Die slegsêery kom dikwels van individue en groepe wat relatief prestasieloos is en glad nie ‘n roemryke geskiedenis en selfs hede het nie.

Ek skryf dus nie oor verloopte Afrikaners nie, maar oor ware of egte Afrikaners. Verloopte Afrikaners se idees en gedrag is sodanig dat hulle die ondergang van die Afrikaner en ander blankes bevorder. Pleks van voluit Afrikaners te wees, wil hulle eerder Suid-Afrikaners as ‘n integrerende deel van ‘n Afrika-nasie wees. Vir verloopte Afrikaners hoef daar geen eksklusiewe lewens- en kulturele ruimte te bestaan nie en hulle moedertaal kan sonder swarigheid maar deur Engels verdring word. Ware Afrikaners, daarenteen, is Suid-Afrikaners slegs in die sin van (tweederangse) burgerskap. Hulle ras, hulle blankheid, is ‘n bron van regverdigbare trots. Om voor die hand liggende redes is blankheid wêreldwyd die norm waarna ander rasse streef. Binne die blankedom, hulle rasgroep, is ware Afrikaners se etnisiteit, hulle Afrikanerskap, vir hulle van deurslaggewende belang. Afrikanerskap is die onvervreembare kern van ware Afrikaners. Afrikanerskap behels ‘n bepaalde lewens- en wêreldbeskouing. Grondliggend is daar ‘n konstellasie van waardes wat eie aan of kenmerkend van ware Afrikaners is. Daardie waardes is nie oplosbaar in of verruilbaar vir Afrika-waardes nie. Afrikanerwaardes is wesenlik tradisionele Europese waardes, wat in baie opsigte sterk van Afrika-waardes verskil.

My skrywe word veral aan apatiese Afrikaners gerig; dus diegene wat eintlik kerngesonde Afrikaners is maar niks doen om ons huidige toestand te probeer verbeter en te help dat daar ‘n rooskleuriger toekoms vir ons nageslag is nie. Die werklikheid van hierdie onverskilligheid en onbetrokkenheid is onlangs weer by my tuisgebring. ‘n Groepie Russiese studente wat Afrikaans geleer het, het Suid-Afrika besoek. Ter beskaming van baie plaaslike Afrikaanssprekendes het hierdie Russe getoon dat ‘n mens Afrikaans kan praat sonder om onnodige Engelse woorde te gebruik (Beeld 6 Februarie). Riaan Cruywagen het twee dae later op Netwerk24 hierdie Russe geloof en hulle Afrikaans as navolgenswaardig voorgehou. Uit Afrikanergeledere was daar bykans geen reaksie nie. Waar is al die kultuurvaders, Broeders, kultuurvrate, ens, heen wat Afrikaners voorheen op die regte pad probeer hou het? Apatie is ‘n siekte tot die dood toe, vir sowel individue as groepe.

In die oë van die huidige politieke bewindhebbers is die blankes en veral die Afrikaners nie uitnemende presteerders wat met dank en erkentlikheid oorlaai moet word nie. Nee, hulle rol in Suid-Afrika se geskiedenis word tot dié van onderdrukkers en uitbuiters gereduseer. Die standpunt van Thabo Mbeki, oud-Broeder Willie Esterhuyse se held, is tiperend van die ANC se houding. Mbeki “skets ‘n geskiedenis van 350 jaar van menseslagting, verslawing, uitbuiting en die oordrag van siektes. Hoewel die swartes ‘the producers of wealth’ was, was dit nie vir hul eie voordeel nie, maar vir ‘appropriation by the white population'” (Hermann Giliomee, Die Afrikaners: ‘n Biografie, Kaapstad: Tafelberg, 2004, p xiii). Dit is ‘n tipies marxistiese stelling. Die wins wat die eienaar van ‘n plaas of fabriek maak, is volgens die kommuniste die bedrag wat te min aan die werkers betaal is. Die plaas- of fabriekseienaar is daarvolgens monetêr eintlik niks werd nie.

Mbeki en sy geesgenote verkeer in die waan dat swartes voor die koms van die blankes ‘n idilliese, vreedsame lewe gelei het. Dit word soos volg valslik in Nelson Mandela se outobiografie gestel: “The African people lived in relative peace until the coming of the abelunga, the white people” (Long walk to freedom, London: Abacus, 1995, p 27). Volgens Jacob Zuma het Suid-Afrika se probleme met die aankoms van die eerste blankes begin. Wat mense soos Mandela, Mbeki en Zuma nie verreken nie, is hoe agterlik Suid-Afrika sonder die positiewe bydraes van blankes sou gewees het. Voordat die huidige dwaasheid in 1990 begin het, was Suid-Afrika die ontwikkeldste en voorspoedigste land in Afrika. Pleks van erkentlikheid vir blanke prestasie is daar in swart geledere meesal slegs verguising van blankes.

Die ANC is vasbeslote om rykdom vorentoe in selfs groter mate as voorheen te verdeel, dus van die blankes te steel en dit aan die swartes te gee; dikwels minus ruim kommissie (korrupsiegeld) aan swart tussengangers, soos politici en amptenare. Nie-wit werkers moet glo die helfte van alle plase besit. Blanke sake-ondernemings moet wat eienaarskap (bv aandele-besit) en personeel (op alle vlakke) betref, demografies grondig gerysmier word. Nie op grond van meriete nie maar suiwer rasgebaseer moet hierdie revolusionêre transformasie deurgevoer word. Daar is geen wigte of teenwigte om hierdie ontplooiende ramp te voorkom nie. Die veelgeroemde Grondwet bied geen doeltreffende verskansing van blankes se belange nie. Die Grondwet is die produk van die ANC-meerderheid in die parlement en kan in elk geval na willekeur deur die ANC- of ‘n ander swart regering met die steun van die verswelgende meerderheid swart kiesers verander word.

Wat behels transformasie in die Suid-Afrikaanse konteks? Die ANC-aktivis en -vertroueling, Jaap Durand (Praag 14 Januarie), skryf met gesag as hy sê: “Al het die woord ‘transformasie’ ‘n modewoord geword, sal ons hierdie oproep in ons land nouliks verstaan as ons die emosionele geladenheid van die woord nie begryp nie. Binne die Suid-Afrikaanse konteks is diep en kragtige emosies in hierdie woord versteek. Dit het sy beslag gekry in ‘n tyd van protes en verset teen die politieke bestel van apartheid, toe daar gesoek is na die sterkste woord moontlik om uitdrukking te gee aan die soeke na verandering. ‘Verandering’, ‘hervorming’, en dergelike sinonieme is almal geweeg en te lig bevind, ongeag dat hulle dieselfde beteken; dat hulle werklik sinonieme is. Daar is gesoek na ‘n woord wat dit sou duidelik maak dat niemand [!] tevrede gaan wees met oppervlakkige veranderings en skynhervormings nie. Dít het die protesteerders en die versetstryders in die woord ‘transformasie’ gevind. Hulle het hierdie woord gelaai met al die erns en emosie waaroor hulle beskik het … Die indruk word geskep dat die eis van transformasie geen faset van die Suid-Afrikaanse samelewing onaangeraak wil laat bly nie” (Ontluisterde wêreld, Wellington: Lux Verbi, 2002, p 10).

Dáár het ons dit eerstehands uit die binnekring van die ANC. “Transformasie” beteken radikale “verandering” en nie (noodwendig) verbetering nie. Transformasie is wesenlik ‘n voortdurende irrasionele proses gelaai met die emosie van swart mag en sekerlik ook marxisme. Jacob Zuma het onlangse gesê transformasie gaan voortaan radikaal en revolusionêr toegepas word. Die uitgesproke ideaal is dat alles in die samelewing moet verander ten einde swartes te bevoordeel en blankes te benadeel. Alles kan maar opgedonder word. Byvoorbeeld, Wim de Villiers se ideaal aan die Universiteit Stellenbosch (US) is dat transformasie in iedere vesel van daardie inrigting moet indring. Daarom geniet swartes voorkeur by studentetoelating, studiebeurstoekenning, koshuisplasing, die aanstelling en bevordering van personeel, ens. Die kampus is van die name van blankes (bv DF Malan, HF Verwoerd en BJ Vorster) gesuiwer. In die plek daarvan het die name van ANC-kamerade, soos Beyers Naudé, Desmond Tutu en Russel Botman, gekom. Dit is gedoen sodat swartes eerder as wittes tuis op die kampus moet voel.

Les bes is ware Afrikaners doelbewus ontheem deur Afrikaans as US-onderrigtaal af te skaal, maar sonder om die elementêre integriteit te hê om openlik te erken dat Afrikaans ‘n mindere plek as Engels beklee. De Villiers sou by die onlangse vergadering van die US-Konvokasie nie bevredigend kon antwoord op die vraag of Jan Marais se US-stigtingsvoorwaarde steeds eerbiedig word nie. Om aan sy dilemma se ontsnap, het De Villiers geweier om enige vrae te beantwoord. Dit is per slot van sake ‘n erkenning dat wat die US onder De Villiers se leiding aanvang, nie geregverdig kan word nie. Dit is De Villiers se plig as rektor om die US se beleid te verduidelik en te probeer regverdig, maar hy kon en wou dit nie by die Konvokasie-byeenkoms doen deur vrae uit die gehoor te beantwoord nie. Dit kom myns insiens neer op doodgewone pligsversuim. De Villiers kom egter daarmee weg omdat die US-raad en by name die voorsitter, George Steyn, hom nie verplig om sy werk na behore te doen nie.

Volgens die uitgelese Anton van Niekerk mag die US nie ‘n enklave vir blanke Afrikaanssprekendes wees nie. Die US móét soos die res van die nuwe Suid-Afrika wees, dus onrusgeneig, eiendomsvernietigend, misdadig, ens. Wat die US is, word deesdae primêr polities bepaal. Wat die US akademies geword het, is vir die transformeerders van sekondêre belang. Die uitgesproke ideaal is van ‘n politieke aard: Dat die US in 2018, sy eeufeesjaar, of dan teen 2020, nie meer oorwegend ‘n blanke en Afrikaanse universiteit mag wees nie. Die US is tans meer as ooit in sy geskiedenis ‘n toonbeeld van rassisme – omgekeerde rassisme – en daarom ‘n gesalfde kleinood van die ANC-regering.

Dit is bekend dat FW de Klerk se ouer broer, Willem – van verlig/verkramp- en Boetman-faam, intellektueel meer begaaf as Frikkie was, hoewel kwalik minder verlig. Volgens Willem de Klerk is verwestering “nie meer die bestemming van die swart mense nie; ‘n oorwegend Afrikakultuur is die bestemming van die wit mense! By die nasionale kongres van die Suid-Afrikaanse Vereniging vir Kultuurgeskiedenis op Wellington, in Julie 1994, sê hy (sy beklemtoning): ‘Vroeër het ons die Afrikakultuur probeer verwesters. Ons uitgangspunt was Eurosentrisme. Nou is ons in die proses waar Afrosentrisme voorop gaan staan. My stelling is dus dat die skep van ‘n nuwe kultuur vir Suid-Afrika, afrikanisering van ons kultuur beteken. Vroeër was die Westerse kultuur die model, met so ‘n paar teksture van Afrika bygevoeg. Nou moet dit ‘n Afrikakultuur word met Westerse tradisies daarin saamgevoeg … ‘n Europees-getinte Afrosentriese kultuur'” (Attie van Niekerk, Anderkant die reënboog, Kaapstad: Tafelberg, 1996, p 3-4).

Let daarop dat Willem de Klerk dit gesê het in die “heilsjaar” 1994, dus kort nadat die eerste “demokratiese” verkiesing op 27 en 28 April plaasgevind het. Verpligte afrikanisering is ‘n opsie wat ware Afrikaners nie eens oorweeg nie. Druk ten behoewe van afrikanisering word egter toenemend uitgeoefen. Wat van Afrikanerkant noodsaaklik is, is kompromislose weerstand. Deesdae is daar armsalige insigloses wat terugverlang na die Mandela-era. Wat nie besef word nie, is dat Mandela as staatshoof hom veral besig gehou het met die paaiery van blankes. Mbeki en ander ANC-kamerade het toe die land regeer. Veral vir die Afrikaners het Mandela, histories heeltemal tereg, ‘n heilige ontsag en vrees gehad. Die vraag is of daardie gesonde vrees vir Afrikaners deesdae nog onder die swart massa en hulle leiers lewend is. Apatiese Afrikaners – en daar is baie van hulle – boesem geen vrees by swartes in nie. Natuurlik ook nie verloopte Afrikaners nie, want hulle is medepligtig aan die huidige politieke opset.

Die prokureur, FW de Klerk, het twee ander prokureurs, Roelf Meyer en Leon Wessels, en ‘n Springbokskrumskakel, Dawie de Villiers, in die veld gestoot om as NP-politici met hulle sagte handjies met die terroristies-kommunistiese ANC te onderhandel. Dit is gedoen pleks van blankes te betrek wat bedrewe in onderhandelinge met swart vakbonde in bv die mynbedryf was. Wat die NP-onderhandelaars basies gedoen het, was om – soos deesdae so graag goedkeurend gesê word – met die magte van die bose “hande te vat.” Daar was in werklikheid niks in die situasie wat so ‘n strategie geregverdig het nie. Die NP-regering was toe in beheer van die land en het ‘n sterk weermag en polisiediens gehad wat die magte van die bose lank in toom kon hou. Hoedanig was die insig van die hoofonderhandelaar? Nadat die NP in bykans elke opsig boedel aan die ANC oorgegee het en daar van magsdeling tot algehele magsoorgawe gevorder is, was Roelf Meyer waaragtig steeds in staat om ‘n kompliment vir homself en die ander patetiese NP-onderhandelaars op te diep: “Ons het uitstekend gedoen, omdat ons nie enige bedingingsmag gehad het nie” (Giliomee, p 598). Dit sou akkurater wees om te bieg dat verloopte Afrikaners, wat terselfdertyd ANC-simpatiseerders was en is, die onderhandelings gevoer het. Hulle is sekerlik nie ware Afrikaners nie. Die buitensporige skade wat die Afrikanersaak aangedoen is, kan nooit herstel word nie.

Kan hierdie onverkwiklike situasie enigsins ten gunste van ware Afrikaners verbeter word? Van bereddering, van die terugdraai van die horlosie, is daar geen sprake meer nie. Die aanduidings is veeleerder dat Afrikaners se posisie stelselmatig gaan verswak totdat hulle – dood of lewend – heeltemal in die Afrikagrond ingeboor word. Wat nodig is, is eerstens Afrikaner-eenheid. Alle ware Afrikaners moet doelgerig saamstaan. Tweedens moet verloopte Afrikaners ondubbelsinnig verwerp en apatiese Afrikaners geaktiveer word. Derdens sal hierdie proses daadwerklik aangehelp word as ‘n visioenêre Afrikanerleier uit eie geledere te voorskyn tree. Vierdens moet ‘n realistiese doel nagestreef word, bv aanvanklik groter inspraak in eie sake en mettertyd ‘n eie tuisland in ‘n deel van wat eens ons vaderland was. Vyfdens is hiervoor uiteraard ‘n oorwoë strategie noodsaaklik. Met hierdie voorgestelde herontplooiing van die Afrikaner word gepoog om ‘n basiese historiese fout van die Nasionale Party reg te stel: “In plaas daarvan om ‘n wit … tuisland te soek, het die Afrikaners [eintlik die NP] tuislande vir swartes gesoek” (Giliomee, p 512).

Die apartheidsbeleid “het op die Bybelse opdrag berus om aan ander te doen soos wat jy aan jouself gedoen wil hê. As ons vir onsself ‘n vaderland gun, moet ons die swartes dit ook gun, en hulle help om dié vaderlande te ontwikkel en leefbaar te maak” (Nico Smith, Die Afrikaner-Broederbond, Pretoria: Lapa, 2009, p 155). Die situasie is intussen omgekeer. Waarom geld die teenoorgestelde nie, dus dat die swartes nou aan die blankes ‘n vaderland moet gun? Ware Afrikaners is nie hulpbehoewend nie. Uit eie krag kan ons ‘n wonderbaarlike tuisland vir onsself skep. Die voorsiening van “gelyke geleenthede” is ‘n polities byderwetse en daarby ‘n algemeen aanvaarde frase. Waarom geld sodanige gelyke geleentheid nie vir ‘n Afrikanertuisland of -vaderland nie?

‘n Klein groepie verloopte Afrikaners het in 1990/94 mandaatloos oorgegee. Dit behoort ware Afrikaners nie tot inskiklike oorgawe, tot moedopgee, te verplig nie. As ‘n volk só eerloos ondergaan, het hy dit nooit in hom gehad om te oorleef nie. Demografiese verswelging is ‘n kernprobleem. ‘n Eie tuisland vir ware Afrikaners is ‘n moontlike oplossing. Apatie, daarenteen, gaan die ondergang van die Afrikaner verseël. In blanke geledere is daar feitlik geen gesonde weerstand teen die swart gety nie. Blankes en veral Afrikaners moet in hulle diepste wese oortuig daarvan wees dat hulle kultuur, hulle lewenswyse, indien nie in absolute terme nie, dan ten minste vir hulle beter as afrikanisering is. Voorts sal hulle die moed van hulle oortuiging moet hê om hulle kultuur nie net in stand te hou nie maar dit verder uit te bou.

Afrikanerdiaspora is binne enkele geslagte in Argentinië, Angola en Kenia uitgewis. Dieselfde proses is besig om hom in Zimbabwe, Namibië en Suid-Afrika te voltrek. Tensy doelteffende teenmaatreëls betyds getref word, is kulturele, etniese en rasuitwissing alle Afrikaners en alle blankes se voorland in Afrika. Ek beoog om in komende rubrieke hierdie stelling te staaf met verwysing na wat elders met minderheidsgroepe gebeur het.

Leon Lemmer: Ward Churchill se verheerliking van geweld

In Amerika word daar gewoonlik vier rasgroepe onderskei: blankes, swartes, Hispaniste en Indiane. Anders as in Suid-Afrika is blankes daar die meerderheidsgroep. Soos in Suid-Afrika is die Amerikaanse blankes oorspronklik van Europa en die swartes van Afrika afkomstig. Die groot verskille (bv kultureel) tussen blankes en swartes is algemeen bekend. Die Spaans- en Portugeessprekende Hispaniste, afkomstig uit Sentraal- en Suid-Amerika, speel in Amerika ‘n beduidende rol maar glad nie in Suid-Afrika nie. Die Amerikaanse bevolkingsgroep waarvan ons plaaslik seker die minste kennis dra, is die Indiane. Hulle is minder as 2% van die Amerikaanse bevolking teenoor 13% swartes en 16% Hispaniste. Daar is ‘n vyfde Amerikaanse bevolkingsgroep, die Asiate, wat groter as die Indiane is, naamlik 5%, maar hulle is hoogs onprominent in die medediging om bevoordeling. Dit is die Hispaniste, Indiane en veral die swartes wat op bevoordeling ten koste van die blankes aandring.

Die Indiane (American Indians) word deesdae Native Americans genoem, enersyds om hulle van die Asiate te onderskei en andersyds om te beklemtoon dat hulle hulle voor die ander rasgroepe in Amerika gevestig het. Alle nie-Indiane verkry sodoende die status van setlaars, terwyl die Indiane in werklikheid via die Bering-seestraat uit Asië na Amerika geëmigreer het. In Suid-Afrika het die Khoi-San deesdae ‘n soortgelyke dierbaarheidstatus van “altyd hier gewees.” Die blankes, wat oor die see van Europa na Suid-Afrika gekom het, word as setlaars en gronddiewe gebrandmerk. Die swartes, wat te voet uit die noordooste Suid-Afrika binnegekom het, word egter nie setlaars en gronddiewe genoem nie. Hulle misbruik hulle verswelgende meerderheid om die blankes insgelyks van gronddiefstal te beskuldig. Die destydse Kaapse slawe word ook nie as setlaars gebrandmerk nie. Afgesien van kultuur is die groot onderskeid tussen die blankes en die ander bevolkingsgroepe in wat hulle konkreet tot stand gebring het. Dit word deesdae egter polities byderwets verswyg. Die Khoi-San en slawe het eintlik niks noemenswaardigs nagelaat nie. Maar polities byderwetses kom deesdae tot hulle redding met die bewering dat die Khoi-San en slawe op ‘n mistieke manier Afrikaans in die kombuise gefabriseer het (Praag 11 Februarie). ‘n Nuwe taal kan blykbaar soos ‘n haas uit ‘n hoed getrek word. Daarna het die Boere/Afrikaners glo naas grond ook hierdie taal van hulle gesteel.

Die afmetings wat die bevoordeling van nie-wittes aanneem, is ongelooflik. In Amerika verkies mense om indien enigsins moontlik eerder aan ‘n minderheidsgroep te behoort as om as lid van die meerderheidsgroep, die blankes, op eie prestasie aangewese te wees. By Amerikaanse minderheidsgroepe is daar min(der) druk op individuele prestasie. Soos in Suid-Afrika verseker groeplidmaatskap bevoordeling, met net die blankes wat vir benadeling uitgesonder word. ‘n Bekende voorbeeld is Todd, die eggenoot van Sarah Palin. Sy was in 2008 die visepresidentskandidaat in John McCain se onsuksesvolle verkiesingsveldtog. Todd Palin is net ‘n agste Eskimo (of Inuit/Aleut, soos hulle deesdae genoem word). “It was a tricky thing to be just Native enough to seem glamorous, but not so Native that it was obvious. Todd could easily pass for all white” (Joe McGinniss, The rogue: Searching for the real Sarah Palin, New York: Crown Publishers, 2011, 336p; Amazon Kindle $12,99, 320). “When he gets drunk he starts talking like a Native” (327). ‘n Soortgelyke geval is Ward Churchill (gebore in 1947) wat ‘n Indiaan wil wees en op wie ek in hierdie rubriek fokus.

Churchill was ‘n dosent in etniese studies aan die University of Colorado Boulder. Teen 2005 het hy berug geword weens ‘n 2001-essay (wat in 2003 tot ‘n boek aangedik is) waarin hy beweer dat die 9/11-aanval ‘n natuurlike gevolg van die Amerikaanse buitelandse beleid was. Hierdie beleid is gekarakteriseer as “ongoing genocidal American imperialism.” Die mense wat in die Wêreldhandelsentrum omgekom het, die “technocratic corps,” was volgens Churchill “little Eichmanns.” Die universiteit het Churchill se navorsingsbedrywighede ondersoek en hom in 2007 weens plagiaat en die fabrisering en vervalsing van navoringsresultate ontslaan. Hierna het ‘n reeks hofsake gevolg, wat eers in 2013 finaal in die guns van die universiteit beslis is.

Die radikalisering van Churchill se opvattings word aan die Amerikaanse deelname (1964-1973) aan die Vietnamese oorlog toegeskryf. “It was the armed struggle waged by the Vietnamese themselves – without the pretense of systematic support from the American pacifists – which finally forced the war to a close” (Churchill, bron hier onder, Kindle 1039). In 1978 het Churchill as ‘n regstellende aksie-amptenaar sy loopbaan aan die University of Colorado Boulder begin. In 1990 het hy ‘n medeprofessor en in 1997 ‘n volle professor in etniese studies geword, met Indiaanse studies as sy spesialiteit. Sy aanstelling was klaarblyklik van ‘n polities byderwetse aard (“a special opportunity position”) want hy het ‘n magistergraad gehad pleks van, soos normaalweg vereis word, ‘n doktorsgraad. In 1992 het Alfred University ‘n eredoktorsgraad aan Churchill toegeken.

Churchill se aanspraak op die status van etniese Indiaan is betwis. In 1992 het hy gesê hy is ‘n agste Creek en ‘n sestiende Cherokee. Die volgende jaar het hy beweer dat hy ‘n sestiende Creek en Cherokee is en in 2005 drie-sestiendes Cherokee. In die 1930-sensus is albei sy ouers egter as blank beskou. Die Indiane aanvaar iemand as een van hulle ras as hy minstens ‘n kwart Indiaanse bloed het; iets wat Churchill nie kon bewys nie (Wikipedia).

Die hooftema van Churchill se Indiaanse opvattings is die beweerde destydse volksmoord en die voortgesette onderdrukking van Indiane deur blankes. Soos Nelson Mandela beskou hy gewapende stryd as die beste en selfs enigste manier om die beweerde onreg reg te stel. Diegene wat pasifisme bepleit, word sonder meer rassiste genoem. In Kindle-formaat is Churchill die mede-outeur van ‘n boek teen kapitalisme. Hy het ook ‘n voorwoord geskryf by ‘n boek oor Islamofobia en een by ‘n boek oor die George Jackson Brigade, wat in die jare sewentig banke beroof en aan gewapende opstand deelgeneem het. Daar is ook Acts of rebellion: The Ward Churchill reader (Routledge, 2003, 506p; Amazon Kindle $61,50), wat onbetaalbaar duur is.

Ek het die volgende boek van Ward Churchill gelees: Pacifism as pathology: Reflections on the role of armed struggle in North America (Oakland: AK Press, 1998/2007, 160p; Amazon Kindle $5,70). Dit is opgedra aan “the fallen warriors of the armed struggle” met die hoop “liberation will come.” In die voorwerk word Diana Oughton van die Weather Underground Organization (‘n amptelik gelyste terreurgroep) gehuldig. Sy het in 1970 saam met Ted Gold en Terry Robbins gesterf toe die bomme wat hulle gemaak het, ontplof het.* Die 1998-voorwoord is deur Ed Mead geskryf en die 2007-voorwoord deur Derrick Jensen. Na Churchill se teks volg daar kommentaar deur Mike Ryan. Hierdie e-boek is ‘n ramp omdat die teks op talle plekke moeilik leesbaar is. Die anargistiese tema dra verder tot ‘n irriterende leeservaring by. Uit die newetitel blyk dat dit nie net om die “bevryding” van Amerika gaan nie, maar om dié van die hele Noord-Amerikaanse kontinent. Die newetitel van die eerste uitgawe was: “Notes on an American pseudopraxis.”

[* Dit herinner aan die manier waarop Robert Waterwich en Coline Williams, meelopers van die MK-terroris Ashley Kriel, in 1989 omgekom het toe die bom wat hulle by die magistraatsgebou in Athlone wou plant, ontplof het. Die ANC-stadsraad het in 2005 ‘n monument vir hulle onthul. In 2008 is hierdie monument gesteel en as skrootmetaal verkoop. In 2009 het die DA-stadsraad ‘n nuwe monument vir hulle opgerig.]

Ek skryf vervolgens agtereenvolgend oor die teks van Mead, Jensen, Churchill en Ryan, voordat tot ‘n aantal gevolgtrekkings gekom word.

Ed Mead

Mead begin sy voorwoord met ‘n aanhaling van Mao Tsetung: “Power grows from the barrel of a gun” (Kindle 408). Die rede waarom hy gevra is om die voorwoord te skryf, is dalk:

“I just finished an eighteen-year stretch in prison for having been a part of a political organization that bombed, among other places, the headquarters of the Department of Corrections in Olympia; the Bureau of Indian Affairs building in Everett, and the FBI office in the Tacoma federal courthouse” (430). “My associates and I paid a terrible price. That cost included the loss of comrades Bruce Siedel and Ralph ‘Poe’ Ford. Poe died while planting a pipe bomb in the refrigeration mechanisms located in the back wall of the Safeway store on the 15th, and Bruce was killed in a shootout with police at a failed George Jackson Brigade bank robbery. The cost also included the loss to Seattle’s progressive movement of many committed militants, who ended up spending many years in various state and federal prisons” (435).

“I served nearly two decades behind bars as a result of armed actions conducted by the George Jackson Brigade … I still find one conclusion inescapeable: Pacifism as a strategy of achieving social, political, and economic change can only lead to the dead end of liberalism ” (439). “Nonviolence as a strategy thus amounts to a form of liberal accommodation and is bound to fail. The question is not whether to use violence in the global class struggle to end the rule of international imperialism but only when to use it” (444). “I am … objecting to the privileges that pacifists are often able to enjoy at the expense of the global class struggle (one does not see too many pacifists of color these days) … I managed to do my time [in prison] in a manner I believe was consistent with communist principles” (449). “If at some point we are bound to engage in violent struggle against the government … it is imperative that we do so in a manner calculated to win. The object is to win” (455).

“The television screens of the era [circa 1969] … showed US troops reeling in defeat before Vietnamese liberation forces supplied by both China and the USSR. The same images would shortly be aired with respect to Cambodia and Laos. There were other revolutionary victories in places like Cuba, Nicaragua, Mozambique, and Angola. Substantial guerrilla struggles were being waged at the time in Uruguay, El Salvador, Guartemala, Palestine, Rhodesia, South Africa, the Philippines, and elsewhere. We future Brigade members could see a world in which progressive forces were on the offensive internationally and imperialism was everywhere in retreat. All we needed to do to bring about final victory, it seemed, was apply pressure on the cracks of empire by opening up fronts in the belly of the beast [the US] itself” (463). ‘n Gewapende stryd is in verskeie stede dwarsoor Amerika gevoer. “We could readily envision a day when all of these seemingly isolated elements would join into one huge fist,* battering the whole structure of capitalist oppression to its knees. That was the atmosphere in which the Brigade developed. Conditions seemed genuinely ripe for revolution” (469). “The sacrifice did not accomplish the desired political goals” (474). [* ‘n Gebalde vuis is ook die Nelson Mandela-saluut.]

Derrick Jensen

In sy voorwoord beklemtoon Jensen sowel sosiale as omgewingsgeregtigheid. Die blankes besoedel glo nie net die samelewing nie maar ook die natuur. Dit is die bekende mite van hoe vreedsaam die inheemses voor die koms van die blankes gelewe het en hoe hulle deurgaans in harmonie met die natuur was. “The dominant [white] culture is killing the planet” (52) [and] “commits genocide against every indigenous culture it encounters, that degrades and impoverishes the vast majority of humans” (57). “Churchill doesn’t, of course, argue for blind, unthinking violence. He merely argues against blind, unthinking nonviolence” (67). “Those in power are insatiable. They will do anything – lie, steal, kill – to increase their power” (71). “Long ago … Indians and others of the indigenous asked nicely for members of this culture [whites] to stop stealing their land … It will not stop so long as there is anything left for it to exploit” (71). “Without a healthy landbase you have nothing … no landbase means no life” (87). “Violent and nonviolent approaches to social change are complementary”* (250). “Violence … works. It works dreadfully well. And it can work for liberation as well as subjugation” (326). [* Dink aan hoe die ANC met die NP-regering onderhandel het en terselfdertyd sy gewapende stryd tot die 1994-verkiesing voortgesit het.]

Ward Churchill

In Amerika is dit die konserwatiewes en ondersteuners van die Republikeinse Party wat aandring op die reg op vuurwapenbesit, sodat hulle hulleself teen misdadigers kan beskerm. Die linkse liberale en ondersteuners van die Demokratiese Party wil hierdie reg inkort. Hierdie linkses is ideologies baie nader aan Ward Churchill as die konserwatiewes. Maar dit is liberale wat die sterkste voorstanders van vrede en passiwiteit is. “Many people on the left demonstrated an irrational aversion to firearms … this translated into a posture of deliberate self-disempowerment … To call such practice selfdefeating is to dramatically understate the case” (493). Churchill beywer hom gevolglik vir “‘hands on’ exposure to weapons … only by becoming familiar with weapons – to some extent ‘demystifying’ them – could one strip away the kind of psychic baggage which precluded rational decision-making with respect to their potential utility” (498). Daardie “demystifying” word “personal empowerment” genoem (510). Dit het Churchill daartoe beweeg “to look at … the Black Panthers … in a whole new way” (510). Die Black Panther Party (1966-1982) het hom vir ‘n aparte Amerikaanse staat vir swartes beywer. Die anargis en bewonderaar van terrorisme, Noam Chomsky (gebore in 1928), dien ook as inspirasie (581, 1052).

Assata Shakur (gebore in 1947) was lid van die Black Panther Party en die Black Liberation Army. Sy is ‘n veroordeelde moordenares en die eerste vrou wat in Amerika amptelik as ‘n terroris gelys is. Sy word soos volg goedkeurend aangehaal: “It is the obligation of every person who claims to oppose oppression to resist the oppressor by every means at his or her disposal. Not to engage in physical resistance, armed resistance to oppression, is to serve the interests of the oppressor, no more, no less. There are no exceptions to the rule, no easy out” (600). Churchill verkwalik bv die Jode dat hulle hulle nie gewelddadig teen die Nazi’s verset het nie (632). Bruno Bettelheim (1903-1990), wat self in die Dachau- en Buchenwald-konsentrasiekamp was, verwys na “the role of passivity and nonviolence in amplifying the magnitude of the Holocaust” (656). “The persecution of the Jews was aggravated, slow step by slow step, when no violent fighting back occurred” (680). Die enkele opstand in Auschwitz was ‘n uitsondering. Daar was ook “the armed revolt of the Warsaw Ghetto during April and May 1943” (715).

“The example of the Jews under nazism is, to be sure, extreme. History affords us few comparable models by which to assess the effectiveness of nonviolent opposition to state policies, at least in terms of the scale and rapidity with which consequences were visited upon the passive. Yet it is precisely this extremity, which makes the example useful; the Jewish experience reveals with stark clarity the basic illogic at the very core of pacifist conceptions of morality and political action” (690). Vir die Jode “nonviolence was a catastrophic failure, and only the most extremely violent intervention by others saved Europe’s Jews at the last moment from slipping over the brink of utter extinction. Small wonder that the survivors insist, ‘Never again!'” (734). Die ANC-kamerade se “Never again” wanneer na apartheid verwys word, kom klaarblyklik hiervandaan.

Mohandas* Gandhi (1869-1948) word dikwels voorgehou as ‘n toonbeeld van suksesvolle vreedsame protes. Maar Churchill beweer “Gandhi’s movement showed little likelihood of forcing England’s abandonment of India. Without the global violence that destroyed the Empire’s ability to forcibly control its colonial territories (and passive populations), India might have continued indefinitely in the pattern of minority rule marking the majority of South Africa’s modern history” (741). “It required/requires no particularly sophisticated analysis to perceive that the imposition of colonial/neocolonial forms of exploitation upon Third World populations entailed/entails a degree of systemic violence sufficient to ensure the permanence of their revolt until it succeeds” (1061). [* Mahatma (Sanskrit ‘great soul’) is ‘n verdierbaring van Gandhi soortgelyk aan die naam “Madiba” vir Nelson Mandela.]

‘n Ander prominente voorbeeld van beweerde suksesvolle vreedsame protes is Martin Luther King jr (1929-1968). Hierteen argumenteer Churchill op ‘n soortgelyke wyse.

“The limited success attained by Martin Luther King and his disciples in the United States during the 1960s, using a strategy consciously guided by Gandhian principles of nonviolence, owes a considerable debt to the existence of less pacifist circumstances” (746). “Without the spectre, real or perceived, of a violent black revolution at large in America during a time of war, King’s nonviolent strategy was basically impotent in concrete terms” (754). “There simply has never been a revolution, or even a substantial social reorganization, brought into being on the basis of the principles of pacifism. In every instance, violence has been an integral requirement of the process of transforming the state” (773).

“Pacifist praxis (or, more appropriately, pseudo-praxis), if followed to its logical conclusions, leaves its adherents with but two possible outcomes to their line of action: 1. To render themselves perpetually ineffectual (and consequently unthreatening) in the face of state power, in which case they will likely be largely ignored by the status quo and self-eliminating in terms of revolutionary potential; or, 2. To make themselves a clear and apparent danger to the state, in which case they are subject to physical liquidation by the status quo and are self-eliminating in terms of revolutionary potential. In either event – ineffectuality or suicide – the objective conditions leading to the necessity for social revolution remain unlikely to be altered by purely pacifist strategies” (773).

“Pacifism is racist. In displacing massive state violence onto people of color both outside and inside the mother country, rather than absorbing any real measure of it themselves (even when their physical intervention might undercut the state’s ability to inflict violence on nonwhites), pacifists can only be viewed as being objectively racist. Racism itself has been accurately defined as a pathology” (1158). “Pacifism is suicidal. In its core impulse to prostrate itself before the obvious reality of the violence inherent in state power, pacifism not only inverts Emiliano Zapata’s [1879-1919, a Mexican revolutionary] famous dictum that ‘It is better to die on one’s feet than to live on one’s knees;’ it actually posits the proposition that it is best to die on one’s knees and seek to achieve this result as a matter of principle. Pacifist Eros is thus transmuted into Thanatos”(1168) – Sigmund Freud (1856-1939) se doodsinstink.

“It is considered axiomatic that revolution in nonindustrialized areas all but inherently entails resort to armed struggle and violence. This remains true whether one is considering the Bolshevik revolution, the Chinese revolution, the Vietnamese revolution, the Cuban revolution, the Algerian revolution, decolonization struggles in Africa during the 1950s, the Nicaraguan revolution, the Zimbabwean revolution, or any other. The same principle also holds with regard to Third World liberation movements such as the ANC in South Africa, SWAPO in Namibia, the Tupamaros in Uruguay, the Prestes Column in Brazil, Shining Path in Peru, and so on. In each case, the fundamental physical relationship between armed struggle/violence and liberatory posture is clear. As a matter of praxis, this relationship has been clarified (even codified) by theorists as diverse as Frantz Fanon, Che Guevara, Mao Tsetung, and Vo Nguyen Giap,* to name but a few. The accuracy of their articulations is so compelling that even such a devout (and principled) North American pacifist as Blase Bonpane has observed that, in the Third World, armed struggle is required because ‘passivity can coexist nicely with repression, injustice, and fascism'” (1219). Churchill skryf: “Pacifism itself offers no coherent praxis for liberatory social transformation … assuming the status of a sort of ‘quasi-praxis’ … a low level of ideological consciousness” (1263). [* Dit is bekend dat die ANC se onderhandelingstrategie met die NP-regering sterk deur die Vietnamese generaal Giap (1911-2013) beïnvloed is.]

Churchill krabbel skynbaar ‘n bietjie terug wanneer hy skryf:”It is not being suggested that nonviolent forms of struggle are or should be abandoned, nor that armed struggle should be the normative standard of revolutionary performance” (1279). Maar dan haal hy Stokely Carmichael (1941-1998, “Mama Africa,” Miriam Makeba 1932-2008, se man) soos volg aan: “If we are to consider ourselves as revolutionaries, we must acknowledge that we have an obligation to succeed in pursuing revolution … We must use the strength of our enemy to undo him, keeping him confused and off-balance. We must organize with perfect clarity to be utterly unpredictable. When our enemies expect us to respond to provocation with violence, we must react calmly and peacefully; just as they anticipate our passivity, we must throw a grenade” (1279). Is dit nie presies wat die ANC met die armsalige NP-“onderhandelaars” gedoen het nie?

“Any revolutionary movement within advanced capitalist nations must develop the broadist possible range of thinking/action by which to confront the state. This should be conceived not as an array of component forms of struggle but as a continuum of activity stretching from petitions/letter writing and so forth through mass mobilization/demonstrations, onward into the arena of armed self-defence, and still onward through the realm of ‘offensive’ military operations (eg elimination of critical state facilities, targeting of key individuals within the government/corporate apparatus, etc). All of this must be apprehended as a holism, as an internally consistent liberatory process applicable at this generally-formulated level to the late capitalist context no less than to the Third World. From the basis of this fundamental understanding – and, it may be asserted, only from this basis – can a viable liberatory praxis for North America emerge” (1288).

“There is no place for the profession of ‘principled pacifism’ to preclude – much less condemn – the utilization of violence as a legitimate and necessary method of achieving liberation. The dismantling of the false consciousness inherent in the ideology of ‘nonviolent revolution’ is therefore of primary importance in attaining an adequate liberatory praxis” (1297). Churchill sluit sy boek soos volg af: “The desire for a nonviolent and cooperative world is the healthiest of all psychological manifestations. This is the overarching principle of liberation and revolution. Undoubtedly, it seems the highest order of contradiction that, in order to achieve nonviolence, we must first break with it in overcoming its root causes. Therein, however, lies our only hope”(1418). In Suid-Afrika het ons voor “bevryding” ‘n oorvloed van geweld deur individue en terreurgroepe gehad. Anders as wat Churchill ons probeer wysmaak, het ons sedert 1994 nie vrede ervaar nie maar buitensporige voortgesette geweld.

Mike Ryan

Ryan, ‘n “white radical” (2018), gee ‘n Kanadese perspektief op hierdie onderwerp. “I am prompted to ask how bad conditions must become before we recognize that the time is right for any and all forms of resistance that can be effectual in putting an end to this madness, before it puts an end to us” (1986). Hy dink die verlangde revolusie sal nie gewilder word as weerstand tot protes afgeskaal word nie (1991). “A party (or, in our case, an organization of movement) which bases itself on an existing average level of consciousness and activity, will end up reducing the present level of both” (1996). “The state is violent in its very nature. The police, the army, the prisons stand as immediate, tangible evidence of this. The genocide of Third and Fourth World peoples stands as evidence of this” (2002). In hierdie soort linkse literatuur word blankes telkens van volksmoord (“genocide”), die uitroeiing van nie-wittes, beskuldig terwyl daar statistiese bewyse is dat nie-wittes onder blanke bewind vinniger toeneem as wanneer hulle aan hulle lot oorgelaat word. In die era van Westerse slawerny het Afrika-swartes net in die Amerikas meer geword. Desnieteenstaande word blankes nie net van “genocide” beskuldig nie, maar sommer van “omnicide, the death of all life” (2286), dus dat blankes die natuur doeltreffender as swartes vernietig.

“The civil disobedience of the white Canadian peace movement, other than being a revolutionary practice or an honest expression of protest, has become a form of catharsis, a practice that allows us to cleanse our souls of the guilt of our white skin privilege for ourselves and for each other without posing a threat either to the state or ourselves. We create a theater of pseudoresistence” (2042). Ryan wil hierdie situasie radikaliseer. Hy haal Judy Costello soos volg aan: “I believe in noncooperation and civil disobedience, but in practice I have seen men use these tools as weapons – seeing who can suffer the most, counting up jail records, feeding on the glory of being able to suffer more” (2065). Ryan skryf: “As long as we remain passive and ineffective in our resistance, we will … leave Third and Fourth World peoples in the front line of the very real and very violent struggle between imperialism and liberation while we continue to reap the benefits of a comfort zone created by their oppression” (2072).

Martin Luther King het dieselfde laai as Desmond Tutu uitgehaal deur skynbaar teen gewelddadigheid te praat maar sy volgelinge dermate op te sweep dat hulle tot geweld oorgegaan het en dan het sowel King as Tutu konsekwent nagelaat om die geweld te veroordeel. Ryan haal King aan waarvolgens hy geweld teen eiendom goedpraat omdat dit nie geweld gerig teen mense was nie. King sê: “I am aware that there are many who wince at the distinction between property and persons, who hold both sacrosanct. My views are not so rigid” (2104). Hierin lees Ryan “recognition that nonviolence does not imply the absolute, constant, and permanent absence of force or violence” (2109). Hy haal Frantz Fanon (1925-1961) soos volg aan: “Decolonization is always a violent phenomenon” (2127). Malcolm X (1925-1965) het gesê: “The only people in this country who are asked to be nonviolent are [the oppressed] … I believe we should protect ourselves by any means necessary when we are attacked by racists” (2198).

Ryan:

“There has never been an example of nonviolent liberation in the Third World. The one experiment with nonviolent decolonization was the electoral victory of Salvador Allende [1908-1973] in Chile [1970], and this one example was smashed by US imperialism” (2127). “One need only look to the African National Congress (ANC) and the example of Nelson Mandela to see why Third World revolutionaries must embrace violence” (2131). “We recognize that the actions of Third World revolutionaries are not aggressive acts of violence, but a last line of defence and the only option for liberation in a situation of totally violent oppression” (2264). Fanon word weer aangehaal: Wat met die geweld beoog word, is “to rehabilitate [human]kind, and help make [humanity] victorious everywhere, once and for all … This huge task … consists of reintroducing [humanity] into the world” (2155). Ryan noem dit “the new world” (2309); dus utopia, oftewel hemel op aarde. “We, as Euroamerican radicals inside the North American settler states, must develop a clear position regarding what we will do if this war of genocide which has been going on for some 500 years once again heats up and heads toward a definitive culmination” (2183).

Slot

In hierdie rubriek het ons te make met mense wat in ‘n heeltemal ander liga is as diegene wat gewoonlik op Praag aan die woord gestel word. Ons is hier midde in die wêreld van marxiste, terroriste, vandale en misdadigers, dus die soort mense wat ons bv as ANC-kamerade in leidende posisies leer ken het. Enigiets wat onder blanke bewind opgebou is, kon maar vernietig word. Met die oog op die politieke magsoorname kon die land maar tot op die grond afgebreek word. Beskaafde, Westersgeoriënteerde mense vind dit moeilik, selfs onmoontlik, om aansluiting by sodanige destruktiewe ingesteldheid te vind.

Die bogenoemde vier outeurs trek te velde teen blanke politieke beheer vanuit hulle posisie van onderdanigheid/”onderdrukking”. Hulle argumenteer ten gunste van die gebruik van alle middele, insluitende geweld, ten einde die mag oor te neem. In Suid-Afrika het die magsoorname egter reeds op gewelddadige en verraderlike wyse plaasgevind. Die bewering dat die magsoorgawe vreedsaam verloop het, is vals. Die geweld duur steeds voort. Dit is ook ‘n leuen dat die meerderheid blanke kiesers tot magsoorgawe ingestem het. Hulle het hulle ten gunste van magsdeling uitgespreek.

Die outeurs maak dit duidelik dat pasifisme die strategie van die liberales en progressiewes is en dat pasifisme nie tot verandering lei nie. Pasifisme word beskou as ‘n resep vir selfvernietiging en dat dit selfs algehele groepuitwissing kan veroorsaak. Vir beduidende verandering is geweld glo noodsaaklik. In Suid-Afrika word blankes se belange al hoe meer vertrap. Blankes en veral Afrikaners ervaar toenemend dat hulle taal en kultuur met uitwissing bedreig word; selfs hulle lewens. Die eiendomsreg van blankes word al hoe meer aan bande gelê. Op grond van hulle ras geniet blankes nie volwaardige burgerskap nie. Swartes word blatant bevoordeel en bepaal wat, en in watter mate, iets aan blankes gegun word.

Daar is sekerlik elemente van waarheid in wat die vier outeurs geskryf het. Die vraag is in hoeverre Suid-Afrikaanse blankes hierdie outeurs se raad kan inspan om hulle situasie te verbeter. Vir my lyk ‘n gewelddadige teenrevolusie nie na ‘n realistiese opsie nie.* Dalk is dit omdat my ingesteldheid glad nie militaristies is nie. Ek is nie eens militant genoeg nie. Toe die veiligheidsmagte (weermag en polisie) in 1994 nog sterk was en doeltreffend ter beskerming van die blankes kon optree, het Constand Viljoen geoordeel dat militêre ingryping veral op die lange duur nie die gewenste resultate sou lewer nie. Intussen het meer as twee dekades verloop en het baie van diegene wat destyds sodanige weerstand kon bied, gesterf of oud en afgeleef geword. Wat klaarblyklik in 1990/94 broodnodig nodig was, was beter onderhandelaars wat ‘n veel beter staatkundige grondslag kon afdwing.

[* Toe Spanje onder die beheer van Moslems was (711-1492) “Muslim rulers … used decapitation against their fellow Muslims even more than against Christians. This last difference may be attributable to the submissive condition of Christians … in Islamic Spain, which lessened the number and danger of their revolts” (Dario Fernandez-Morera, The myth of the Andalusian paradise, Wilmington: ISI Books, 2016, 381p; Amazon Kindle $9,74, 2675). Geweld is dus nie ‘n wonderkuur vir die opheffing van onderdrukking nie. Dieselfde geld vir onderdanigheid. Tussen die uiterstes van geweld en onderdanigheid moet daar êrens ‘n streep getrek word.]

Die huidige totale en daarby vreemde oorheersing is myns insiens vir die meerderheid Afrikaners onaanvaarbaar. Berusting is nie moontlik nie. Weerstand of verset of ten minste protes is noodsaaklik; sekerlik in groter mate as wat tot dusver die geval was. Suid-Afrika is nie sonder meer die land van die swartes soos bv Nelson Mandela graag beweer het nie. Insgelyks is dit ook nie sonder meer die land van die Khoi-San nie. Suid-Afrika is ook, selfs in oortreffende mate (as hulle bydrae na waarde geskat word), die land van die blankes. Daarom is dit ontoelaatbaar dat daardie inwoners wat hulleself as voortreflik (selfs as die voortreflikste) bewys het tot minderwaardige burgerskap verdoem word.

NP van Wyk Louw het gewaarsku dat ‘n geslag nie sonder protes verby moet gaan nie. ‘n Geslag beslaan dertig jaar. Sedert 1994 het meer as twee dekades verloop. Vir die huidige ouer geslag is daar min tyd oor om doeltreffend te protesteer. Hoe minder ons ons daadwerklik teen onreg verset, des te meer sal daar ten koste van ons onreg gepleeg word. Sodanige protes moet uiteraard primêr teen ons nuwe, vreemde heersers gerig word. Maar dit kan kwalik gewelddadige protes wees. Met iedere dag wat verbygaan, word die blankes ‘n kleiner persentasie van die bevolking weens die vinniger aanwas van nie-wittes en die toestroming van inkommers uit veral Afrika. Die geweldsopsie word dus daagliks al hoe meer onrealisties.

Een van my groot griewe is teen die klein groepie blankes en daarby Afrikaanssprekendes wat mandaadloos gehandel en ons as blankes in ‘n posisie van relatiewe magteloosheid en minderwaardige burgerskap laat beland het. Dit is verregaande dat hierdie mense sonder magtiging hulle aangematig het om ‘n land,* ‘n Europese beskawing en die Afrikanervolk (potensieel) op die vernietigingspad te plaas. My beswaar is veral teen FW de Klerk, Leon Wessels en Roelf Meyer wat pleks van in skaamte laag te lê, hulle steeds telkens op die voorgrond dring. Hulle verkeer in die waan dat hulle uitsonderlik gepresteer het en, asof hulle beskermheiliges is, met die blankes se belange vertrou kan word. Dit is die dure plig van Afrikaners om die onbesonne woorde en dade van diesulkes by elke moontlike geleentheid aan die kaak te stel, dus hulle daadwerklik te diskrediteer. Hulle durf nie skotvry daarvan afkom nie. [* Dit is die verklaarde beleid van die ANC, gesteun deur sy Lite-vleuel (die DA), dat Afrikane vryelike uit Afrika na Suid-Afrika moet kan beweeg. Dit is onteenseglik ‘n resep vir die verdere agteruitgang en selfs vernietiging van die land.]

Groter eensgesindheid onder blankes en veral Afrikaners is sekerlik nodig. Ons sal deurlopend en met erns oor ons pad vorentoe moet besin sodat ons doelgerig kan optree. Ten spyte van al die dwaasheid wat ten koste van ons gepleeg is, is daar een ding wat ons ons steeds moet veroorloof: om nooit moed op te gee nie.