praag.co.za

Tag: outobiografie

  • Suidpunt: Skryf vandag nog jou lewensverhaal!

    Suidpunt: Skryf vandag nog jou lewensverhaal!

    Soos ek deur mnr. Leon Lemmer se weeklikse rubriek lees, raak dit vir my gans te duidelik wie die geskiedenis skryf. Of, wie ‘n platform gegee word om geskiedenis te skrywe. Baie van ons lesers dink miskien: “Mastig, net mense met ‘n hoë dunk van hulself skryf ‘n boek oor hulself”.

    Ek stem nie saam nie. Nou minder as ooit. Om ‘n voorbeeld te noem. Iewers in M.E.R. se outobiografie (bl. 208-209) word geskryf sy het die benaming “toebroodjie” bedink as vertaling vir “sandwich” toe sy vir “Die Burger” gewerk het, al was daar reeds “planksny” êrens in die Noordwes-Kaapland in omloop. Tot dusver kon ek in geen etimologiese woordeboek steun of weerlegging vir hierdie stelling kry nie, slegs wat sy neergeskryf het. As mens maar geweet het in watter artikel sy die woord die eerste maal gebruik het, sou dit gerusstellend gewees het. En dit is juis hierdie soort “verlies van feite” wat my geweldig bekommer.  Elke detail wat weggelaat word, se bewyse gaan verlore vir die volgende geslag. Party gaan deur snippermasjiene, huisbrand of die asblik verlore. Indrukke gaan verlore. Ervaring gaan verlore. Die belangrikste weer: FEITE gaan verlore. Want nou is jy maklik vatbaar vir die denkfout “argumentum ad ignorantiam” – alles is waar as daar geen teenbewyse is nie. Dit weet die rasionaliste, maar nie jou tipiese progressiewe skrywer wat geen tyd vir die rede het of deeglike navorsing nie. Vir hom of haar is enigiets gangbaar solank dit net byderwets KLINK of eerder, VOEL. Fiksie het die nuwe norm geword.

    Ek dink die Afrikaner/Boer is net skaam, of het nog geen skryfkultuur ontwikkel nie. Party Duitsers en Hollanders bring skaars 30 dae in Afrika deur, en skryf ‘n “lewensveranderende” boek daaroor wat maklik-maklik oor die 100 tot 240 bladsye strek. Ek dink nou sommer in die verbygaan aan Barbara Imgrund se “Wild Woman: Die Fremde in mir” (2010). En dominee Herman Huber Kuyper se reisverhaal, “Zuid-Afrika: Reisindrukken”, op archive.org ( https://archive.org/details/HermanHuberKuyperZuidAfrikaReisindrukken ) uit die jaar 1925.

    Skaamheid kan nie, mag nie in die weg staan van verantwoordelikheid nie! Hieronder behandel ek die noodsaak, enkele voorbeelde, en “groei”.

    Die noodsaak

    Ten eerste, om misleiding te voorkom.

    Voorbeeld, rondom Apartheid: “Ons moet onthou dat die lewenstandaarde van blankes toe baie hoër was as dié van swartes, so dis glad nie snaaks dat die blanke bevolking ‘n stadiger verhoging in lewenstandaarde gehad het as die swart bevolking tydens ‘n tydperk van ekonomiese ontwikkeling nie.”

    Dit is natuurlik ‘n growwe veralgemening wat dag na dag gebeeldsend of op die internet geskryf word. Ek sou die teendeel kon bied met my eie moeder as voorbeeld in die 1950’s tot 1960’s – sy was ‘n plaasbywoner se dogter. Het ook nie krag, water, spoeltoilette en vullisverwydering gehad nie, en alles maar so geiserloos aanvaar. My moeder moes maar water winter en somer, in wind en weer, uit die nabygeleë sloot gaan haal met die emmer of skottel. Die sloot was altyd skoongehou, met krappies wat na jou toe aangeskarrel het. Hordes van die goed. En ‘n paar klein vissies. So skoon was die water. Vandag word daardie huisie bewoon deur ander, die doringbome en bosse het die sloot ingeneem. Die stroom vloei dus nie meer nie. Die krappies en varswatervissies lê seker dekades onder sediment begrawe. Daar was destyds ook geen openbare vervoer skole toe nie, my moeder en haar broer moes kaalvoet skool toe stap. Winter en somer. Maak jy in die winter langs die pad vuur net om jou hande warm te maak, word jy deur die onderwyser geslaan omdat jou hande en naels vuil is. Maklik was die lewe nie. My vader was wel ‘n stedeling in Johannesburg, en hy het wel al hierdie stadsgeriewe gehad. Vir my moeder was dit seker desjare ‘n skandvlek, vir my is dit vandag ‘n eer. ‘n Eer om die progressiewe vooroordele verkeerd te bewys.

    Ten tweede, dink hier ook aan stamboomnavorsing. Jy het name, vanne, geboortedatums en sterftedatums voor jou. En dit is al. Jy weet nie waarvan die persoon gehou het nie, weet nie wat die persoon deurgemaak het nie. Inteendeel, jy weet nie eens wat die persoon se gunstelingkleur of -kos was nie. Jy weet nie deur hoeveel lyding jou oumagrootjie was nie. Jy weet nie hoe sy gelyk het nie. Weliswaar weet jy nie eens of die persone ooit gedink het nie. Al wat jy weet: iewers het betoorgrootvader en betoorgrootmoeder mekaar waarskynlik op die muwwe strooimatras beetgepak en geliefkoos, sodat oupagrootjie min of meer 9 maande later gebore moes word. En die lewensverwelkomende raps sadisties op die boud gekry het. So loop die ritueel nou maar verby die doopvont, die katkisasie, voorstelling en aanneming, die eerste nagmaal en… die res hoop jy maar om by GISA of die kerkkantoor uit te vis. Dikwels vrugteloos. Waarom jou oupagrootjie tog so ‘n nukkerige ou man uitgedraai het, weet nugter. Dalk het hy verbitterd geword omdat hy nooit suiglekkers kon kou nie, hoe sal ons weet? Of dalk het sy boesemvriend sy droommeisie afgevry – daar was immers nog nie invoerbruide op bestelling nie. Wat hy van godsdiens, God, die kerk, die staat, die landsgenote gedink het, weet jy ook nie. Wat sy lewensarbeid betref, weet jy heeltemal niks. Al wat jy het, is rudimentêre gegewens wat jy êrens op ‘n foto van ‘n swambedekte grafsteen miskien gekry het op eggsa.org. En miskien identitynumber.org. Dit is al.

    Deficit omne quod nasciture: alles wat gebore word, vergaan. Tensy mens iets aan die saak doen, is ons doodgewone mense na drie geslagte ook vir die geskiedenis vergete. Nou ja, as jy dink iemand gaan ‘eendag’ ‘n biografie oor jou skryf, gaan jy lank wag. Jy kan maar netsowel self aan die werk spring. ‘n Biograaf soos J.C. Kannemeyer is buitendien in 2011 oorlede. Ek sien nog geen soortgelyke opvolger nie.

    Skryf die oorwinnaars werklik AL die geskiedenisboeke? Leerplanne miskien, ja. TV/radio-programme, miskien ja. Die koerante, miskien ja. Boekpryskortlyste, miskien ja. Die “commendationes”, miskien ja. Maar vir die res? Dis eenvoudig ‘n gebrek aan belangstelling van die behoudendes se kant af. En oor 50 jaar is almal buitendien uitgekuier met die “bespotlike standaard” van die 1990’s, 2000’s en 2010’s – as daar ooit nog iets van oor is. Jou eenvoudige bietjie slêngtaal hier en daar wat jy vandag skryf, is oor ‘n honderd jaar of so “verhewe taalgebruik”. Vra maar vir Joost van den Vondel en William Shakespeare.

    Ten derde is die groot gelykmaker (naas die dood) die internet. En mense is nou ook nie almal onder ‘n kalkoen uitgebroei nie, hoor. Heelwat mense sal nie belangstel in broodskrywers van Netwerk24 wat steeds aanvoer Verwoerd was bang vir televisie omdat hierdie medium die NP sou sink nie. Gelukkig is hierdie skrywers se ondeurvorste prulstukke in elk geval agter ‘n betaalmuur, amper soos ‘n pornokanaal wat uit maatskaplike verantwoordelikheidsin ledegeld begin vra, veilig weggesteek van jong onskuldige blink Afrikanerogies wat maar huiwerig is om koerant onder die blad gesien te word. Dit pas my goed. Nee, dit pas my UITSTEKEND! Mense met gesonde verstand sal eerder na “Verwoerd aan die woord” (1963) gaan en sy toesprake deurlees, veral vanaf bl. 326 tot 333. ‘n Gewigtige bronteks. Maar het Verwoerd se tekste nooit gebundeld bestaan nie, dan moes ek seker maar alles vir soetkoek opvreet op ‘n werf wat hom CNN-styl uitgee “vir nuus wat jy kan vertrou”? Vragie: waarom is Verwoerd se toesprake nooit herdruk nie? Ek bedoel, “Mein Kampf” (vir die ou progressiewes wat mos Apartheid voortdurend met die Nazi-Duitsland vergelyk) het al derduisende, miljoene herdrukke beleef. En vertaal. En vandag is sy werk selfs vryelik beskikbaar vir Jood en nie-Jood om te lees. Waarom nie Verwoerd s’n nie? Verwoerd is mos langer as 50 jaar al dood – sy werk is immers streng gesproke in die openbare besit. Omdat Verwoerd te logies gedink het? Om die waarheid doelbewus te verswyg? Waarom Verwoerd vrees as hy dan storietjies in die parlement sou opdis? Wat is daar dan om weg te steek?

    Juis daarom stel ek voor jy moet jou werk orals gaan berg en rondversprei. Persoonlik sal ek nie my boek na my dood geberg wil hê by GISA, saam met my in my uitgevoerde geelhoutdoodskis (soos Heinrich Schörbech gewens het), by die Kaapse Argief, bankkluis, by openbare dorpsbiblioteke of in ‘n tydkapsule onder die preekstoel nie, maar eerder digitaal opgelaai by Amazon, WikiCommons, archive.org, Dropbox of selfs Google Drive wil kry. Brandstigting hinder my, onder andere. En die drukkoste is peperduur. As jy bang is die rekenaarwêreld gaan in die toekoms heeltemal verander of in duie stort, kan jy jou werk liewers laat uitdruk en vir jou kinders en familielede aanstuur – maar jy weet seker nou reeds wat het met al jou ouma se erfstukke gebeur. Dit kry voete en verdwyn spoorloos. Jy kan altyd 600 kopieë laat druk en regoor die wêreld laat versprei, as jy werklik moet. Een van hulle behoort die tyd te deurstaan; net soos die Qumranrolle.

    ‘n Paradoks soos dit mag klink – ongeveer 5.000 bladsye oor daaglikse gebeurtenisse wat oor 5 jaar strek, is steeds ‘n opsomming van 1.826 dae se 21.912 uur dink- en doenwerk (ek neem ‘n uiters lae 12-uur-gemiddelde). Deesdae kan mens maklik tot 3 bladsye per dag tik, soos jy inligting vergader, beredeneer, kiekies steel en plak (met bronverwysing), aanhalings knip en plak, kommentaar oor jou werk berg, metakritiek oor jou kritiek op ander se kommentare knip en plak, Youtubevideo’s opsom, “podsendings” opsom, ou webblaaie op web.archive.org of archive.is gaan argiveer en hierdie webadresse êrens wil neerskryf. As mens op reis gaan, begin mens nie meer uurliks opsommings maak nie, maar per minuut (soos terloopse notas, foto’s, videos en stemopnames op jou selfoon). Elke kosbare oomblik raak belangrik – wat is gesê, wat is gedink, wat is die indruk van die plek. Met ‘n pen en papier neem dit my dikwels ‘n volle uur om ‘n A4-bladsytjie vol te skryf, want jy moet eers die sin formuleer, dan neerskryf, dan ‘n verkeerdgevormde lettertjie doodkrap. Of ‘n hele sin doodtrek. En ek skryf boonop met my linkerhand, teen ‘n slakkepas. En dit lyk slordig en onleesbaar. Met die toetsbord word my woorde egter leesbaar gevorm terwyl ek tik. Soos ek dink, skryf ek neer. Ek het geen beperking hoe lank ek wil skryf of dink nie. Hoe meer jy skryf, hoe meer wil jy skryf.

    Ten vierde. Die mens het ‘n besonder kort geheue. Ek neem hom of haar nie kwalik nie – ons word doodgegooi met inligting en snert. En ons arme verstandjies kan ook maar net soveel verduur. Kan jy onthou wat die dominee drie Sondae gelede gepreek het? Was seker dan nie belangrik nie. Kan jy dag en datum presies onthou wat jy verlede jaar dié tyd gedoen het? “Ja, maar dit steek tog êrens vas!” is die verweer. En diegene wat nie daar was nie? Ek neem aan jou ervarings is nie vir hulle belangrik nie? Eintlik verbasend hoeveel mense aand vir aand sepies kyk en nie oor die sin daarvan nadink nie. ‘n Halfuur, uur, anderhalf uur, twee uur van jou lewe word elke dag vernietig, want jy vergeet dit tog. Jy kon netsowel nie gekyk het nie.

    Voorbeelde

    Die hele doel van ‘n dagboek (of, daglêer?) is om soveel inligting moontlik na een sentrale punt byeen te bring. By ‘n outobiografie los jy verkieslik die té persoonlike en “minder belangrike” feite uit. En tog is dit ook feite wat verlore gaan. Feite wat verhoed dat mens dieselfde foute maak. En dis daardie voorkoming van foute wat mens tyd en geld spaar.

    Veelmaal raak mens teleurgesteld, soos met Jan Rabie se “Paryse dagboek”. Vir my moet mens op 27-jarige ouderdom darem al ‘n gesonde weerstand teen nuwe giere en geite begin ontwikkel het. Ek bedoel nie jy moet ‘n remskoen wees nie. Plek-plek vind ek Rabie hier soos ‘n naïewe kind wat in ‘n speelgoedwinkel losgelaat word van filosofie en jolyt weens “ontkoppeling van die Calvinisme in die vreemde”. Dis ‘n meesleuring, meevoering, oe en a, oor niks. Sy teks, “‘n Boek vir Onrus” (1982) en “Buidel” (1989), toon in hierdie geval veel meer volwassenheid – dit wil sê, nuttige inligting, toe sy woonhuis op Onrus klaar aangebou is (ook daardie bouery het nie seepglad verloop nie). In daardie boeke redeneer hy oor die voordele en nadele van vertalings (wat ek besonder nuttig vind, want dit spaar my dinktyd), oor boeke wat geskryf word slegs vir die uitvoerwaarde daarvan (“culture for export, is culture no longer”), sy bekommernis oor die omgewing en oorbenutting van die seelewe (hierdie vind ek geskiedkundig, want nou kon jy uitvind wanneer die dorp begin uitbrei het), sy wisselvallige groenteboerdery in die agterplaas as gevolg van voëls wat in die slaai- en koolblare nesmaak. Selfs smaaklike seewierresepte sal jy daarin vind. Die alewige gaste wat tydig en ontydig wil kom afpak en teedrink kom ook onder skoot, hoewel dit nie in ‘n geskinder ontaard nie.

    Maar laat ek jou hierdie meer eietydse outobiografie vertel. Baie weet reeds van hom, maar ek gaan dit tog weer vertel. Ek het op ‘n besonderse outobiografie afgekom, geskryf deur Klaus Dieter Vaqué, getiteld “An der Hand Gottes… von Pommern nach Südafrika” (2004). Mense mag bekend wees met Klaus Vaqué se “Verraad teen Suid-Afrika” (1989-vertaling), en dat hy ‘n koerant hier in Suid-Afrika vanuit sy huis bedryf het, bekend as die “Insider”. Miskien sal die naam Aida Parker ook ‘n klokkie lui.

    Sou hierdie afgetrede Duits-Deense miljoenêr genoeg rede gehad het om ‘n outobiografie te skryf? Wel, seker nou nie soos Raymond Ackerman wat tot drie boeke (2001, 2005, 2010) die lig laat sien het wat tans in sy eie supermarkte verkoop word nie. En tog, ons sou armer gewees het sonder hierdie boek met ‘n bitter kleine oplaag. Ek sou nie geweet het “Verrat an Südafrika” (1988) het tesame met sy Engelse en Afrikaanse vertalings ‘n oplaag van 21 000 kopieë met 7 drukke beleef nie – nogal ‘n rekord vir desjare. Ek sou nog minder geweet het die afgetrede Oudpresident P.W. Botha het Vaqué persoonlik vanuit sy strandhuis op Wildernis geskakel om hom met die boek (“Verraad teen Suid-Afrika”) geluk te wens (die agt Afrikaanse boeke wat Botha by Vaqué wou aanvra was op daardie stadium uitverkoop). Botha het ook destyds, voor hy afgetree het, sy hoogste generaals in die hoofkwartier te Pretoria aangeraai om hierdie boek te lees. Die “Insider”-koerant sou later “pligleesstof” word in die parlement. Die “Insider” is ook gelees in Hamburg, Bonn, die Staatsbiblioteek in Leipzig, asook die vier grootste staatsbiblioteke in Suid-Afrika. Ook is P.W. Botha deur die “Financial Mail” fotografeer met die boek in sy hand; sy “gunstelingboek”, soos Botha dit self stel. Toe skiet die boekverkope die hoogte in.

    Uit die telefoonoproep kom ons nogal heelwat te wete (wat aanvanklik in Afrikaans geskied, maar dan oorskakel na Engels):

    1. Botha het sy inskrywing by die “Insider” gestaak (wat hy al twee jaar lank gelees het), omdat hy hom van die politiek wil distansieer. Hy lees nou slegs Christelike boeke en geskrifte wat vir hom belangriker en relevant is.
    1. Botha het “kein gutes Haar” vir De Klerk. De Klerk word deur Botha beskou as ‘n verraaier wat sy land en sy volk uitverkoop het. “Hy, Botha, het ook hervormings voorgestaan (“befürwortet”) en was bereid gewees om ‘met die swartes van die land die politieke mag te deel’ (verbatim: “mit den Schwarzen des Landes die politische Macht zu teilen”), maar dit sou in ‘n ander raamwerk moes geskied, waar die blankes van ‘n absoluut sekere toekoms gewaarborg sou word”.
    1. Botha was verheug oor die kommunistiese stelsel van die Sowjetunie wat in duie gestort het. Hy glo Mandela het hom in die tronk verander, en dit was ‘n geluk. Mandela is vir Botha ‘n “nice chap”, met wie mens ‘n gesprek kan voer. Van hom sou die blankes niks hoef te vrees nie. (verbatim: “Von ihm hätten die Weißen nichts zu befürchten”). Maar hy weet nie wat ná Mandela sou kom nie. Daaroor was Botha bekommerd.
    1. Vaqué stel dit duidelik: Botha was uiters hoflik oor die telefoon, en glad nie die mens soos wat mens hom op televisie gesien het met die vermanende vingertjie wat sy opponente die Leviete voorlees nie.

    Hierdie is nog ‘n stukkie in die politieke klimaatlegkaart waarvan ons miskien onbewus is, of as aanvulling kan dien vir Stem uit die Wildernis (1997) deur Dr. Daan Prinsloo. So tussendeur die boek lees mens van die druk van die Wêreldraad van Kerke wat via die Duitse Evangeliese Kerke vanuit oorsee op Suid-Afrikaanse gemeentes uitgeoefen is om Apartheid te beëindig. Dit vind Vaqué juis vreemd, want nêrens in Afrika op daardie tydperk was die swarte in Afrika soveel beter daaraan toe as in Suid-Afrika onder blanke bewind nie. En tog is hierdie land van regoor die wêreld veroordeel. Hy skryf hier, in Suid-Afrika ly vele swartes desjare al aan vetsug, terwyl in die res van Afrika soveel verhonger is en skaars kan oorleef. Hier is skole, universiteite, geriewe en mediese sorg vir almal. Heelwat Duitse immigrante hier in Suid-Afrika het uit die kerke gestap om hul eie gemeentes te stig. Vaqué was een van hulle.  Soos ‘n sakeman het hy ook gewonder waar kry hierdie terreurgroepe hul geld vandaan – want oorlogvoering is nie goedkoop nie. Toe Vaqué begin agterkom maar hierdie Wêreldraad van Kerke sorg in hul sogenaamde ”antirassismeprogram” vir al die pro-kommunistiese “bevrydingsgroepe” regoor die hele Afrikakontinent en oorsee, groepe wat juis die pro-Westerse en Christelike groepe aanval – toe ruik hy ‘n rot. Hoe kan ‘n kerk homself dan probeer vernietig? Hoe langer hy die saak oordink het, hoe meer het hy begin insien dat hier sprake is van buitelandse drukgroepe waar dit meer uit ekonomiese eiebelang en gierigheid handel as om humanitêre redes.

    Toe hy die 1988-boek kant en klaar geskryf het, was nie een enkele Duitse uitgewer bereid om sy werk te publiseer nie. Nou ja, dan publiseer ek dit sommer self, sê hy, wat dit ook al mag kos. So het die privaatuitgewery “Varama” sy ontstaan in die rykmansbuurt, Herbert Bakerstraat, Groenkloof, Pretoria, te danke. “Es schlug wie eine Bombe ein”. Eers word kopieë deur plaaslike Duitse kopers Duitsland toe gestuur, en toe word menige van die boeke vanuit Suid-Afrika op bestelling deur boekhandelaars in Duitsland aangevra. ‘n Internasionale ekonomiese inspuiting te midde van die opgelegde sanksies. Een van die eerstes om Vaqué geluk te wens was Ernst “Prinz von Isenburg”. Prins Von Isenburg wil sommer nog 20 boeke koop wat hy aan Prins Philip van Engeland, Otto von Habsburg en “anderen Freunden” sal stuur. Ja, jy het reg gelees! Afrikaanse en Engelstalige Suid-Afrikaners het Vaqué “bestorm” om die boek vertaal te kry. CNA het die boek landwyd verkoop – in al drie tale. Van regoor die wêreld stroom die gelukwense toe in. Onder andere uit Boksburg, Soutrivier, Hillcrest, Windhoek, Swakopmund, München, Zürich, Adelaide (Australië), Boston (VSA), Dr. Andries Treurnicht self, die Duitse Ambassade in Maseru, Prof. T.S. uit Madrid en Pastoor Wolfgang Borowsky uit St. Trojan, Frankryk.

    Nou bly die vraag: indien ons sou veronderstel die prinse was onder andere deel van die komplot teen Suid-Afrika en die Weste (en dat die monargie deel van die geldmag of derdemag is), sou “Verrat an Südafrika” gekoop gewees het suiwer om die vermaak oor die onbewustelike misleiding van die plebs, of juis om neefs en niggies te waarsku van hul planne wat te vroeg op die lappe gekom het? Waarom, onder andere, het die Berlynse muur skaars ‘n jaar later geval? Het Vaqué se doodeenvoudige sakemanlogika ‘n veel groter rol in die wêreldgeskiedenis gespeel as wat hy hom kan indink, of misgis ek my? Of is die prinse vandag ook maar ewe broos en oningelig soos die publiek en die koningshuis van Frankryk van weleer?

    Wat ek hierbo bespreek het was slegs uit hoofstuk 21, “Das Lieblingsbuch des Präsidenten” (bl. 237 tot 251).

    Ek het heel toevallig op 2 Oktober 2017 deur ‘n bydrae op Wikipedia op ‘n digitale plakboek of fotoalbum van ene Pietie Beukes afgekom, netjies genestel op Google Drive ( https://drive.google.com/file/d/0BxEzJ54wEglqU1NmLVlxRHpoWjQ/view ). Ek het in my meer as 27-jarige leeftyd nog nooit van hierdie man gehoor nie (dalk omrede ek doodgegooi is met die name van onbenullige literatore). Deur koerantuitknipsels, foto’s en onderskrifte van hierdie 22,6 megagreep-dokument vind ons ‘n merkwaardige, dog doodgewone man van Worcester wat indirek tot die stigting van die Cape Leopard Trust gelei het. In sy lewe het hy die televisieseine “gebuig” sodat mense van Rawsonville televisie kon kyk; hy het sy eie troetelluiperd aangehou; en was lief vir tydrenne. Ook sy deelname aan die Grensoorlog as recce word hier uitgebeeld. Die koerantberigte, foto’s, dokumente en aktes doen die praatwerk, nie die persoon oor wie die album handel nie. Slegs die sorteerwerk is gedoen. Hier het ons weer nog ‘n legkaartstukkie van die groot geheel.

    “Ja, maar ek is nie belangrik genoeg nie! Hoeveel derduisende reisverhale is byvoorbeeld in Latyn nie geskryf nie? En niemand lees dit nie!”, mag jy miskien protesteer. Sover ek weet was iemand soos Louis Tregardt maar ‘n doodeenvoudige veldkornet en boer, maar vir die taalkundiges, geskiedkundiges, menskundiges en vir ons bied hierdie beskeie dagboekie uitsonderlik kultuurhistoriese waarde. Daarvan is die skrywer vandag natuurlik heeltemal onwetend, want hy is op 55-jarige ouderdom in Delagoabaai aan malaria oorlede. Sy seun het die dagboek met hom saamgeneem.

    Groei

    Waarskynlik sal jy as nuwe skrywer begin met die prosaïese en die absoluut pittige minimum: “Vandag het ek gestofsuig; die stort geskrop; die avokadopeerboom groei nou mooi; by die supermark het ek R20,00 te veel betaal weens ‘n prysfout op die stelsel, moes 30 minute vermors by klantediens om die saak reg te stel, diens is maar traag deesdae; ‘n bedelaar het drie liter petrol kom bedel – nie geld nie, petrol! – hy wou glo by die werk kom. Hy het nie vir my baie haastig gelyk nie. Het seker vir geld geskimp.”

    Dikwels help dagboekskrywery om “ruimte in jou kop te maak” vir belangriker sake. Anders tob en tob en tob jy snags vir 30 jaar lank oor ‘n onbenullige saak – en word jy die spreekwoordelike karakter uit een dramateks van oorle’ André P. Brink se eksistensialistiese teater van die absurde, Die koffer. Nee, jy soek ‘n oplossing vir die probleem en gaan voort met jou lewe. Anders maak jy vrede daarmee.

    Geleidelik begin jy ‘n herhalende patroon in jou leefwyse raaksien. Veral as jy die soekopsie met kernwoorde in jou woordverwerkerprogram gebruik (en mens onthou nogal goed watter woordekeuse jy gebruik het!), sny jy deur die maande en jare soos ‘n warm mes deur botter. En deur middel van hierdie chronologie begin jy eksperimenteer om die lewe meer (koste)doeltreffend te maak deur die hindernisse te verminder of te vermy.

    Jy mag selfs die volgende wisselvorme van ‘n Sumeriese spreekwoord aanleer. En ‘n skokkende verband vind deur hierdie oeroue wysheid te vergelyk met sekere eietydse “gemarginaliseerde groepe” wat nou as die “uitbouers van Afrikaans” voorgedruk word:

    ‘n Vos het in die see gepiepie. “Die hele see is my pie!” sê hy.

    ‘n Vos het in die Tigris gepiepie. “Ek laat die springgety styg”, sê hy.

    (Iemand wie se aandeel in iets besonder min is, of nie heeltemal presies die omvang weet hoe stelsels op ‘n delikate en ingewikkelde wyse funksioneer nie, het die neiging om hul eiewaarde te hoog aan te prys).

    Sekere dinge soos hierbo verander na 9 000 jaar steeds nie. En dit is hoe jy die kaf van die koring skei: iemand met iets tussen die ore sal meer fokus op prosesse en stelsels. Hy vra homself: kanselleer my standpunte mekaar uit, of vul hulle mekaar aan? Watter ander standpunte is daar buite? Mense met verstand probeer immers die groot geheelbeeld van die proses insien en verskaf nuttige detail aan die onbekende leser (dankie, “The Bell Curve”!). Persone met minder verstand plaas hulself meer, indien nie heeltemal, op die voorgrond van hul skryfwerk. Dit skree in die teks uit: “Sien my tog net raak, asseblief!” Die PRODUK spreek egter vanself, nie die persoon nie. Jy kan nie ‘n donkie as ‘n perd probeer bemark nie. En dit is wat die deursnit Suid-Afrikaners glad nie verstaan nie. Ewe min as: “Ja, hierdie wingerdplaas is mooi lowergroen – maar waarom is hy mooi? Hoe lank neem dit ‘n wynstok voor hy vrugte kan dra? Hoe het hy so gekom? Watter middele gebruik die boer daarvoor? Hoe lyk sy klantebasis en kliënte? Hoe lyk die mark oor die algemeen? Hoe was die weer die afgelope paar maande? Wat kan ek hieruit leer?” Niks kom vanself nie.

    Dan begin jy ‘n herhalende patroon rondom jou waarneem: dat alle stelsels in die lewe uit siklusse, parallelle, toeval, spirale of ratmeganismes bestaan – soos KEUSE A wat deure 1, 4, 6 oopsluit, maar deure 3, 8, 9 toesluit – maar selde, bitter selde, uit ‘n enkele punt of ‘n pylreguit lyn. “Harde werk” het deesdae ‘n relatiewe begrip geword: gedenk die tragiese Griekse verhaal van Sisifus en die klip wat altyd na benede donder; ten spyte van al sy geswoeg om bo by die kruin uit te kom, kom hy net mooi nêrens nie. Dikwels kom selfs ‘n onwaarskynlike gelukskoot jou pad teë, soos ‘n R200-noot wat na jou met die wind aangesweef kom, wat jou hele komplekse neurale netwerk van “waarskynlikheidswette” kom deurmekaarklits (wat mens weer laat wonder wie is nou R200 kort? Die een se dood is die ander se brood). En hierdie uiteenlopende stelsels kan of doeltreffender gemaak word – of moet met weerstand beveg word. Maar dit mag nooit, nooit, uitgebuit word ten koste van die samelewing nie. Maar nou raak ek te ingewikkeld esoteries. Sekere wonderwerke is eenvoudig verhewe bo die logika. Ander is uitgelewer aan tragedie, waaraan jy niks kan doen nie.

    Sou jy self nie ‘n verhaal kan skryf nie, kry dan een wat dit vir jou kan doen. Hier in my boekrak het ek “My life with leopards” (2012), die verhaal van ene Graham Cooke, en die welpies Boycat en Poep, soos geskryf deur die Nederlanderin Fransje van Riel, ‘n ingesetene in die dorre kuswoestyn, genaamd Kaapstad.

    In my dorpsbiblioteek het ek selfs op Frans van Rensburg afgekom, waarin uitvoerig sy besoek aan Rusland beskryf word tydens ‘n biblioteekuitstappie in die vroeë 1990’s – die boek is getiteld “Nagvlug oor Siberië: ‘n ongewone reis in Rusland” (1998). Peter Allison skryf ‘n boek “How to walk a puma, and other things I learned while stumbling through South America” (2012). Joy Adamson het hoeveel boeke geskryf oor diere wat sy verpleeg en grootgemaak het, ene met medisynemiddels, bronstyd, dragtigheid, geboorte en gedrag alles stiptelik opgeteken. En dan, Riaan Manser se “Around Iceland on inspiration” (2012) – hy en ‘n verlamde vriend vaar rondom die stormagtige Ysland met ‘n opblaasbootjie vir die avontuur en om hul eie “sielkundige grense” te toets en deurbreek. In Christelike boekwinkels is daar tientalle mense wat hul betrokkenheid by satanisme in Suid-Afrika beskryf, hul bekering, hul bevryding, hul verlossing, ens.

    “Ja, maar is sulke goed dan ooit wetenswaardig?” mag jy vra. Wel, die uitgewers het beslis so gedink.

    As jou lewe op papier (jou keuse!) nooit vir die dorpsbiblioteek oorweeg sou word nie, hoef jy GLAD NIE sleg te voel nie. Dit gaan vir jou tog nie oor die geldwaarde daaraan verbonde nie: eerder – “ek was nie verniet hier nie; en mag daardie jongman in die jaar 2142 tog uit my foute leer!” Dit is hoe beskawings immers gebou word; deur nie herhaaldelik dieselfde foute te maak nie.

    ‘n Biografie getiteld A beautiful mind (1999) deur Sylvia Nasar is deur die Wes-Kaapse biblioteekdiens aanvanklik “te hoog” bo Jan Publiek se jakkals geskat en van die hand gewys, op grond van ander resensies wat die boekkeurders gelees het, soos: “To fully appreciate Nash’s career accomplishments, readers must have some grasp of advanced mathematics. But Nasar tells the story of a great mind broken and then healed with subtle sympathy”. Die raad het beslis: “Looks quite heavy going and interest would be fairly limited. In view of limited funds, leave unless there is clear indication of demand.” Toe die fliek uitgereik word in 2001, is die provinsiale biblioteekdiens skielik nie skaam om die 2002-herdruk aan te vra nie: “For review of 1999 pbk. ed. that we did not buy, see BRN 900304624. We should consider this new ed. as the filmed version with Russell Crowe was shown here recently and there will be interest in this biography of John Nash.” Die boek ressorteer vandag onder die slagwoorde “biography”, “readable non-fiction” en selfs, wil jy glo, “popscience”! O, ek dag dan die biografie was te “moeilik”?

    Nou laat ek nie verder in jou pad staan nie.

    Jy het ‘n lewenstaak om te verrig.

    “Ja, maar…”

    Loop skryf net.

    — Suidpunt

  • Leon Lemmer: John Kane-Berman-biografie vertoon liberale teenstrydighede

    Leon Lemmer: John Kane-Berman-biografie vertoon liberale teenstrydighede

    ‘n Mens kan oor jou lewensloop skryf bv om self sin daarvan te probeer maak of omdat jy dink die inligting is die moeite werd om aan andere mee te deel. Soms is die teikengroep van die manuskrip slegs die familie. As die outeur self sorg dat sy outobiografie gepubliseer word, beteken dit meesal dat hy tevrede is met wat hy vermag het. John Kane-Berman se boek, Between two fires: Holding the liberal centre in South African politics (Johannesburg: Jonathan Ball, 2017, 338p, R275; Amazon Kindle $13,67), loop oor van selftevredenheid, gebaseer op ‘n goeie selfbeeld. “I had been accurate about what was going to happen in South Africa” (Kindle 5901) – ‘n nogal wydlopige aanspraak. In die boektitel word na die outeur se sentristiese liberalisme verwys, maar ek was verbaas oor hoe radikaal links en uitermate aktivisties hy in die apartheidsera was. Geweld was toe omtrent al wat hy afgekeur het en dit eers nadat sy ouers hom daartoe oorgehaal het (1423). Wat hy in die openbaar gesê en geskryf het, het destyds op die Tutu-manier heel moontlik geweld aangemoedig.

    John Kane-Berman (gebore in 1946 – voortaan afgekort as JKB) het bekendheid verwerf as die uitvoerende hoof van die Suid-Afrikaanse Instituut vir Rasseverhoudinge (1983-2014 – voortaan afgekort as die Instituut). Die teks steun in groot mate op wat JKB voorheen gepubliseer het. By nabaat is dit maklik om te besluit wat in ‘n outobiografie ingesluit en wat liefs weggelaat word. Hier en daar erken hy foute maar meesal blaas hy sy eie beuel. Dwarsdeur sy loopbaan het JKB blykbaar die komplimente wat hy ontvang het sorgvuldig bewaar en in hierdie boek gereproduseer. Wat afbreuk aan sy geloofwaardigheid doen, is dat hy daarin spesialiseer om apartheid deurgaans so belaglik en absurd moontlik voor te stel. Hy kry dit reg deur graag ekstreme uitsonderings, bv eenmalige gebeurtenisse, op te haal en dan die NP-regering daaroor te verdoem. Met hierdie anti-apartheidsfondament wen hy in sekere kringe sekerlik aan geloofwaardigheid; nie net in tradisioneel liberalistiese geledere nie maar ook by ander mense wat verkies om polities byderwets te wees. Die Instituut se “track record of opposition to apartheid … was a priceless asset … It gave us a legitimacy for our work in the post-apartheid era ” (4744).

    Ek moet aan die begin noem dat ek as konserwatiewe, behoudende mens in talle opsigte nie daarin slaag om by die hede aan te pas nie. Dit is dus vir my moeilik om my te versoen met die huislike opset wat JKB vir homself geskep het. Hy het reeds dekades lank ‘n man as lewensmaat. “Pierre worked at the SABC as a lighting designer and for two years at South African Airways as a cabin steward” (1523). Hulle het in 1971 ontmoet en in 2013 ‘n burgerlike verbintenis aangegaan; dus “getrou”. Hierdie huweliksband is deur die gayregte-aktivis en vigslyer, Edwin Cameron, gelê (1518). Pierre funksioneer as die tuisteskepper wat onder meer die tuin versorg. “Pierre established a magnificent garden in our home” (2993). Hy is blykbaar ook verantwoordelik vir die spyseniering. “When she [Helen Suzman] first came to dinner at our house, Pierre was terrified that something might go wrong” (4764). Die boek is opgedra aan Pierre uit dank vir “providing me with a wonderful home life” (173).

    Die JKB-egpaar (“Pierre and I”) het die land en die wêreld deurreis. Die plekke wat hulle besoek het en die onderwerpe waarin hulle belangstel, getuig van kulturele en geestelike diepte. Daarom is hulle nie televisiekykers nie. Van die groot gebeurtenisse wat hulle bygewoon het, is die herdenking na verloop van ‘n eeu van Gustav Mahler (1860-1911) se sterfte in 2011 van 17 tot 29 Mei in Leipzig. Die tien simfonieë en Das Lied von der Erde is deur elf verskillende orkeste uitgevoer (2121). In die konteks van klassieke musiek sal dit seker as een van die grootste gebeurtenisse van die 21ste eeu bekend bly staan. Later vertel JKB hoe hy tydens ‘n besoek aan die Kruger-wildtuin die vroegoggend-ontwaking van die natuurlewe soos ‘n grootse Mahler-simfonie ervaar het waarin die een reeks instrumente na die ander hulle intrede maak en pragtige melodieë voortbring. “Sometimes when we go out early to watch the sun slowly light up the landscape, I’m reminded of an orchestra coming to life instrument by instrument in a Mahler symphony … Finally, as the whole landscape lights up, the entire orchestra comes to life” (5166).

    JKB het ses jaar as joernalis by die Financial Mail gewerk en daarna vier jaar lank vryskutwerk as joernalis gedoen voordat hy die uitvoerende hoof van die Suid-Afrikaanse Instituut vir Rasse-aangeleenthede geword het. Die Instituut is in 1929 met ‘n uitdruklik liberale grondslag gestig. Dit was “the first national multiracial organisation specifically established to promote interracial goodwill and conduct investigations bearing upon race relations” (3600). Die Instituut is “an organisation committed to using research and ideas to bring about reconciliation and change” (3695). In 1952 is bygevoeg dat die Instituut “has been permeated by the principles of Christian living and the values basic to Western civilisation” (3617). Die Instituut is daartoe verbind om bv sowel die Nasionale Party as die ANC te kritiseer. “The ANC, like earlier manifestations of the National Party (NP), is not a pragmatic party but an ideological one” (122). Na Jacob Zuma word daar treffend verwys as ‘n “one-man wrecking ball” (6051).

    JKB se pa, wat ‘n prokureur en voorsitter van die Torch Commando was, het die NP verguis. JKB se ma was aan die Black Sash verbonde. Albei sy ouers was lid van die Liberale Party. Reeds in 1960 “the party embraced universal adult suffrage” (1184). JKB merk tereg op: “[South African] whites would never support a universal franchise” (1207) want “to share political power” beteken “[to] abandon control over their own destiny irrevocably” (2906). Desnieteenstaande het FW de Klerk in 1994 ongekwalifiseerde, algemene stemreg in ‘n eenheidstaat mandaatloos aan blankes opgedring. JKB maak gewag van die volgende (tradisionele) waarheid: “Democracy had ‘seldom, if ever, been applied [successfully] in a multiracial society with peoples of varying cultures and different stages of development’” (3622). Maar dan verwag FW de Klerk dat ons vir lief moet neem met ‘n uiterste vorm van demokrasie waarin daar geen groep- of minderheidsregte bestaan nie en etniese tuislande taboe is.

    Hoewel hy deels van Joodse oorsprong is (465), het JKB ‘n Anglikaanse skool bygewoon. In 1965 het JKB ‘n Wits-student geword en dikwels die leiding in linkse politiek geneem. “I thought the rise of Black Consciousness was a healthy and necessary development” (907). Hy het hom darem ook vir myns insiens lofwaardige sake, soos universitêre outonomie en akademiese vryheid, beywer. JKB kom met hierdie onverwagte kompliment: “Throughout the apartheid era, South Africa remained an open society. This helped to undermine apartheid” (3810). Deesdae word vrye meningsuiting nie meer op bv universiteitskampusse toegelaat nie.

    In breër verband is daar die Menseregtekommissie (MRK), iets wat (afgesien van ‘n sensuurraad) onbekend in die apartheidsera was. Die MRK wil (toenemend) beheer uitoefen oor wat blankes sê en doen. Byvoorbeeld, geykte, alledaagse woorde met besondere seggingskrag mag skielik nie meer gebruik word nie. Onlangs is ‘n blanke vrou met R100 000 deur ‘n “gelykheidshof” beboet oor ‘n enkele woord wat sy geuiter het toe sy hoogs ontsteld oor ‘n grypdiefstal was. Die “slagoffer” ontvang die volle R100 000, waarmee hy darem tevrede is. Dit is hoe ‘n enkele woord van ‘n blanke ‘n swarte in staat stel om bv ‘n motor te koop. Sy moet onvoorwaardelik om verskoning vra en haar boonop aan opleiding in sensitiwiteit onderwerp (Die Burger, 9 Junie, p 5). Anders as in die goeie ou dae hoef geen skade bewys te word nie. Die MRK het hierdie verregaande uitspraak verwelkom. “Die kommissie meen daar is geen omstandighede waarin die k-woord toepaslik kan wees nie” (Die Burger, 10 Junie, p 2). Dit is ongelooflik drakonies en myns insiens loop net blankes gevaar om slagoffers hiervan te wees. In die hoofstroominligtingsmedia is daar geen verontwaardiging oor hierdie soort geregtigheid uitgespreek nie.

    Danksy ‘n Rhodes-studiebeurs is JKB van Wits na Oxford University vir ‘n PPE-graad (“philosophy, politics, and economics”). Aan Oxford het hy die wapenverbod en die sportboikot teen Suid-Afrika ondersteun (1413) maar mettertyd darem ekonomiese sanksies teengestaan (2916). In die nuwe Suid-Afrika vervul die Instituut ‘n belangrike rol, bv om te probeer verseker dat die regspleging onafhanklik van die ANC funksioneer. “I made sure that we sprang to the defence of the judiciary, whose ‘collective mindset’ the ANC said it wished to change, while also making judges more accountable to ‘the masses’” (4959). In die ou Suid-Afrika het regsgeleerdes in die akademie hulle bekke vol gehad oor die NP-regering. Kontrasteer dit met wat uiters opvallend in die nuwe Suid-Afrika is: “Legal academia had been silent” (4969). “Although a number of lawyers were picked off by the NP government, the independence of the profession as a whole was not attacked as the ANC was now attacking it” (4989).

    Daar is minstens twee politieke opsigte waarin JKB teen my grein gaan. Veral toe hy vryskutwerk gedoen het, is van sy anti-apartheid- en anti-NP-geskrifte in radikaal linkse publikasies soos die Britse koerant, The Guardian, gepubliseer. Hierdie smeerveldtog is dus nie uitsluitlik deur buitelandse joernaliste gevoer nie. Tweedens verwys JKB graag na aspekte van die apartheidsbeleid, bv die verskuiwing van mense van een gebied na ‘n ander (iets wat die ANC-regering ook doen), as “ethnic cleansing” (313, 2194, 2389, 3279, 5486, 5490), wat skandalig oordrewe is. Hy verkies die volgende maklike oppervlakkigheid: “I could see parallels between Nazi Germany and South Africa. The most striking parallel was that of how people could become conditioned over time to accept what they might not immediately be prepared to accept” (1523). “White South Africans had been corrupted by conditioning. Apartheid was the beginning of it” (1539). Waarom nie eerder die begin van apartheid soek by die Britse koloniale beleid van rassesegregasie nie? Die heersende politieke byderwetsheid kan ook as kondisionering beskou word, sodat JKB dan net sowel hierdie ooreenkoms tussen die ANC en die Nazi’s kan uitwys.

    Deesdae is die Demokratiese Alliansie (DA) in ‘n sin die opvolger van die Liberale Party (1953-1968). “Although ideologically rather a mess, it [the DA] is the closest thing South Africa has to a liberal voice in Parliament” (1165). Dit val op dat JKB selde na die DA verwys. “The Institute … was always free of alignment to any political party” (3650). “We were one of a few anti-apartheid organisations that never joined the UDF” (3736). “The accusations intensified as we began criticising anti-apartheid organisations for stoking violence in black townships” (3744). Vir JKB is vryheid dié sentrale politieke begrip. Dit lyk asof hy liberalisme in die klassieke sin, soos geformuleer deur bv John Locke (1632-1704), aanhang. “We therefore sometimes described ourselves as ‘classical liberals’ or even as ‘libertarians’” (5644). “Classical liberals … were in the middle: they cherished individual liberty over state power” (5648) – vandaar die titel van die boek. Maar dan was JKB aanvanklik ook hoogs onrealisties idealisties: “There was every reason to suppose that race would simply disappear in the ‘new’ South Africa” (5234). Die ANC se passie het geblyk te wees “retaining race classification under the guise of ‘transformation’” (5249). Met regstellende aksie word dieselfde gedoen (5254).

    By geleentheid het JKB so ver gegaan om misdaadverdagtes te help om uit ‘n polisievangwa te ontsnap (2258). Pindile Mfeti het in die argief van die Instituut gewerk. Hy het soms na buurlande gegaan om verbanne organisasies te ontmoet. “He never volunteered any information about these trips and I never questioned him” (2479). JKB se strategie was dus soos dié van Helen Zille. Maar hoekom mag liberaliste sê hulle het nie geweet nie terwyl as NP-ondersteuners dieselfde sê, is dit onaanvaarbaar? Oliver Tambo word dikwels voorgehou as so onskuldig aan geweld soos ‘n ongebore baba, onder meer omdat hy glo voor ete altyd ‘n tafelgebed gedoen het. Toe Tambo oor die barbaarse halsnoermoorde gekonfronteer is, was sy verweer: “The police had started burning people before the ANC did. ‘The ANC disapproves of this but understands how it came about. We will try to dissuade people but the police have been doing it to smear the ANC. I hope it will someday be something of the past, but when it goes the regime will have lost a very powerful weapon against the ANC’” (2897). Dit is soortgelyk aan Thabo Mbeki se vergesogte verweer dat geweld nie ANC beleid is nie. Thabo Mbeki “denied that the ANC was orchestrating violence” (4411). Tambo sal egter nie halssnoermoorde ondubbelsinning veroordeel nie, net soos Mbeki hom nie summier van gewelddadigheid sal distansieer nie. “Alfred Nzo, then general secretary of the ANC, endorsed necklace executions” (4402). Geweld is myns insiens onuitroeibaar deel van die ANC se DNS. “Oliver Tambo, Thabo Mbeki, and others called for violent attacks on local councillors, policemen, homeland ‘puppets’, and so on” (3995). “A party unscrupulous enough to use violence to gain power is likely to be unscrupulous in trying to retain it” (6114).

    Kenmerkend van sowel die ou as die nuwe Suid-Afrika is dat die pers nie genoegsaam die fundamentele boosheid van die ANC aan die kaak gestel het nie. “Although under-reported, and the context often omitted, many of the events on the ground followed what the ANC was urging on Radio Freedom and no doubt also through various underground networks. In May 1985 Thabo Mbeki called for the enemy to be attacked on all fronts and for underground units to spread to every factory, mine, and farm, every school, and every village. Oliver Tambo called for the ‘Pretoria puppets’ in the homelands to be destroyed. A broadcast from Addis Ababa in September that same year called for the people’s war ‘to engulf the entire country’. A broadcast in December 1986 urged the ‘masses’ to use Molotov cocktails, spears, sticks, petrol bombs, and small arms seized from whites. The struggle should embrace rent strikes, bus boycotts, the overthrow of township councils, and the creation of people’s courts. Youth – described as ‘young lions’ – were urged to bring education to a standstill” (4389). Kortom, die ANC was bereid om die land tot in die grond af te breek ten einde die politieke mag te bekom. Kan so ‘n instansie ooit geskik geag word om Suid-Afrika suksesvol te regeer? “The UDF, launched in 1983 with prominent clerics such as Desmond Tutu [and Allan Boesak] among its patrons, had all along assisted the ANC in helping to render black areas ungovernable” (4402).”Liberation theology had helped to sow the whirlwind of violence in the townships” (4588).

    Toegewings deur die NP-regering het tot nuwe eise gelei en die regering se posisie en gesag is deurlopend verswak. “It was precisely when a government relaxed oppressive rule that people took up arms against it” (3331). “The Right were not idiots. In fact, they had a clearer understanding of policy than did the mainstream NP. The NP thought they could have everything both ways. The Right knew this was impossible” (3337). Maar regses word deesdae in groter mate as die destydse NP-ondersteuners verdoem omdat die NP aan die ANC die guns bewys het om die land op ‘n skinkbord aan swart mag toe te vertrou.

    JKB skryf “many people would oppose enforcing desegregation” (4144). Gedwonge rasse-integrasie is egter sedert 1994 oral aan die orde van die dag. Teen swartes mag nie gediskrimineer word nie; teen wittes wel. Waarom veg JKB nie net so hard teen verpligte rasse-integrasie as teen rasseskeiding/apartheid nie? Albei tas immers die vryheid aan wat hy as liberalis koester. “We … suspected that affirmative action would become a euphemism for racial quotas” (4749). Dit is ‘n baie mak formulering. Regstellende aksie is gewoon ‘n dekmantel vir omgekeerde rassediskriminasie. In die huidige rondte word rassediskriminasie ten koste van blankes en ter bevoordeling van swart swartes (eerder as Asiate en bruines) gepleeg. Ironies was een van FW de Klerk se ideale ‘n nuwe Suid-Afrika wat vry van rassediskriminasie sou wees. JKB skryf: “I never anticipated the extent to which racial policy would come to dominate the post-apartheid South Africa” (5098). Ander De Klerk-ideale wat in skerwe lê, is dat die nuwe Suid-Afrika vry van geweld en kommunisme sou wees.

    De Klerk se toespraak op 2 Februarie 1990 word deur JKB as ‘n “great leap forward” beskryf (4365); nie as ‘n “kwantumsprong” (De Klerk se woord) oor die afgrond nie. “Despite the risks of going the way of Africa, FW de Klerk was right to take the steps he did in February 1990” (6084), waarmee nie noodwendig onderskryf word wat De Klerk na daardie datum gedoen het of nagelaat het om te doen nie. “Although the ANC began talks with the government in 1990 there was no let-up in the people’s war … mass action had to be intensified” (4439). Die vredesikoon (maar eintlik geweldenaar), Nelson Mandela, het immers in sy eerste toespraak na sy vrylating op die Kaapstadse Parade ‘n beroep gedoen om ‘n “intensification of the struggle on all fronts” (4360). In sy dwaasheid het De Klerk nie die ANC verplig om geweld af te sweer voordat onderhandelings begin nie. Die ANC het gevolglik gelyktydig sowel onderhandelings gevoer as geweld beoefen. “Although security forces, along with Inkatha, were involved in violence, Umkhonto was the primary perpetrator” (4449). “Although the ANC accused both De Klerk and Buthelezi of having double agendas in that they were negotiating but also stoking violence, this was true not of them but of the ANC itself” (4637). “The ANC wanted the police out of the townships in order to take control of them … the ANC told the media the police were perpetrating violence” (4498).

    Die 1990/94-era was ‘n periode van revolusionêre verandering. Maar dit was bloot die begin van die sogenaamde Nasionale Demokratiese Revolusie (NDR) wat al hoe groter afmetings aanneem. “Although they differ on other issues, this (NDR) is one on which the ANC, Cosatu and the SACP agree … The first component of the National Democratic Revolution is to deploy loyal cadres and party apparatchicks to capture control of as many ‘centres of power’ as possible. The second is to use affirmative action to bring about demographic proportionality in the racial make-up of both public and private institutions. The third is to bring about radical redistribution of wealth, income, and land from white to black on the grounds that all white assets are the proceeds of colonial exploitation and apartheid. The fourth is to win the ‘battle of ideas’ against ‘ultra-leftism’ and ‘neo-liberalism’. The ultimate objectives are to turn South Africa into a socialist and then a communist state. The SACP adopted the National Democratic Revolution in 1962, and the ANC adopted it in 1969” (4994). Die tweede punt hier bo het as bedoeling nie “merely redress for the past, but to impose an entirely new doctrine of demographic proportionality on the country. Cyril Ramaphosa … has said that ‘race will remain an issue until all echelons of our society are demographically representative’” (5258). Daarmee word nie bedoel dat dit net horisontaal moet geld nie maar ook vertikaal: “full demographic representation across all levels” (5305). Byvoorbeeld, die Springbok-rugbyspan sal minstens 80% swart moet wees. Daar is geen maksimum vir swart verteenwoordiging nie en geen minimum vir blanke verteenwoordiging nie. Dit is hoe geregtigheid omvorm/getransformeer is.

    Wat JKB deurgaans beklemtoon, myns insiens tereg, is hoe die hoofstroom-inligtingmedia die ANC gehelp het om aan die bewind te kom en hoe daardie media in groot mate steeds versuim om die ANC na behore te kritiseer. “Beeld, for example, had become the most politically correct newspaper in the country” (5623). “The National Democratic Revolution receives scant media attention. This despite the fact that cadre deployment and affirmative action have been implemented throughout the civil service and state-owned enterprises, despite the increasing interventionist powers the state has been assuming for itself, and despite the blurring of the distinction between party and state. When the ANC and the government adopted the National Development Plan at the end of 2012, I suggested that this was the perfect smokescreen under which the organisation’s real agenda, the National Democratic Revolution, could be implemented” (5007). Wat Suid-Afrika alweer dringend nodig het, is “fundamental change” (6092).

    Ons het hier by implikasie toenemend met ‘n kommunistiese oorname te make. “Not only has the ANC committed itself to a strategy devised by the SACP, but many members of the SACP are in key positions in the ANC, in the Cabinet, and in Parliament. According to research done for the Institute, possibly as many as 40 per cent of the current three dozen Cabinet ministers and deputy ministers are SACP members” (5020) terwyl baie van die res vatbaar vir kommunisme kan wees.

    Waarom het Helen Zille se onlangse opmerkings oor kolonialisme sulke groot opslae gemaak? Onder meer omdat die blanke (insluitende die apartheids-) bewind deur die ANC met ‘n drogredenasie as “colonialism of a special type” beskou word (5020). “This meant that whites became the equivalent of the imperial power and blacks the colony. ‘On this analysis, white wealth is never the result of enterprise but always of exploitation and is therefore illegitimate’” (5030).

    Ek verwelkom die Instituut se voortgesette “opposition to affirmative action and black economic empowerment” (5106). “Given the Institute’s history and who we were, the decision to oppose affirmative action and other racial legislation was the most important taken while I was running the organisation” (5258). “Right from the start we took the view that racial discrimination, even if now supposedly designed to promote equality rather than maintain white supremacy, was still wrong in principle” (5289). “A person appointed on merit tends to see a new occupation as an opportunity to perform, whereas a person who enjoys an allocated appointment more easily sees the job as a privilege to be enjoyed” (5418). “If you appoint people on grounds of race and political loyalty and then fail to hold them accountable for failure, there is little incentive for them to do their jobs properly. The critical links between performance and pay, performance and promotion, and performance and pride in your work are broken” (5482).

    Swart ekonomiese bemagtiging (SEB) behels drakoniese maatreëls gemik teen blankes ter bevoordeling van swartes, sonder dat swartes teenprestasies hoef te lewer. Soos in die geval van regstellende aksie word swart individue op grond van ras bevoordeel, dus omdat hulle lid van daardie rasgroep is; nie omdat hulle (noodwendig) oor meriete beskik nie. “BEE required white companies to do things for blacks. What was being measured was not black success but white success. This was a strange form of liberation” (5324). “White-owned companies are given ratings for doing things for blacks” (5341). “What are the government’s priorities: making blacks independent or whites compliant?” (5345). Weens SEB die ANC “perpetuate the victim mentality and discourage an enterprising spirit. They also encourage a debilitating sense of entitlement” (5349). Toe die NP-regering van 1948 af Afrikanersakemanne aangemoedig het, het dit nie ten koste van Engelse en Joodse ondernemings geskied nie. In die geval van SEB kan boetes en selfs tronkstraf opgelê word as sake-ondernemings nie voorgeskrewe voordele aan swartes verkwansel nie (5367). Die doelpale van daardie voordele word periodiek verskuif ten einde blankes toenemend te verarm en swartes (dikwels prestasieloos) al hoe meer te verryk.

    JKB kan nie daarvan beskuldig word dat hy polities byderwets by die nuwe politieke bedeling ingeval het nie. In sy kritiek op die ANC mis ek egter die venyn wat sy aanvalle op apartheid en die NP gekenmerk het. Ná 1990 doen hy ook nie in dieselfde mate as destyds moeite om in die buiteland Suid-Afrikaanse wantoestande aan die kaak te stel nie. Uiteraard is die buitelandse belangstelling in Suid-Afrika tans veel minder as voorheen. Polities byderwets word wit vergrype meesal erger as swart vergrype beskou.

    Anthea Jeffery, ‘n navorser by die Instituut, het in 1999 bekendheid verwerf met haar uitstekende boek, The truth about the Truth Commission. Benewens daardie boek sal ek die Instituut altyd dankbaar bly vir die publikasie van twee boeke deur Jeffery wat twee onderwerpe myns insiens beter as enige ander bronne toelig. Ek verwys na haar boeke, People’s War: New light on the struggle for South Africa (Johannesburg: Jonathan Ball, 2009, 634p; Amazon Kindle $11,39) en BEE: Helping or hurting? (Cape Town: Tafelberg, 2014, 507p; Amazon Kindle $19,94). Jeffery se boeke het my van die fundamentele boosheid van die ANC oortuig.

  • Leon Lemmer: Elsa Joubert se onpatriotiese reis

    Leon Lemmer: Elsa Joubert se onpatriotiese reis

    Elsa Joubert (gebore in 1922) het in 1950 met ‘n mede-joernalis en -skrywer, Klaas Steytler (1922-1998), getrou. Haar outobiografie is in twee dele gepubliseer, ‘n Wonderlike geweld (Kaapstad: Tafelberg, 2005), vertaal as A lion on the landing: Memories of youth (Hermanus: Hemel & See, 2014), en Reisiger (Kaapstad: Tafelberg, 2009, 381p; Amazon Kindle $35), vertaal as A daughter of Africa: Writing through the apartheid years (2017, 609p; Amazon Kindle $11,39). Aangesien die tweede deel oor Joubert se lewensloop van 1948 tot 2007 handel en ek veral haar politiek wil belig, skenk ek slegs aan hierdie deel van haar outobiografie aandag. Die Afrikaanse e-teks is buitensporig duur, gevolglik gebruik ek die Engelse weergawe. Dit het die voordeel dat dit dan makliker is om Joubert se teks (die Engelse aanhalings) van my kommentaar in Afrikaans te onderskei. Let op hoe die titel van die Engelse teks, wat seker veral met die oog op buitelandse lesers gepubliseer is, aangepas is om aan die werk ‘n uitdruklike politieke konnotasie te gee. Die Engelse boektitel is ontleen aan ‘n 1992-kortverhaal van Joubert, “Dogters van Afrika”: “The women here in Africa are sisters in their inner being. They are all daughters of Africa” (Kindle 219).

    In sy boek, Die Afrikaanse literatuur, 1652-1987 (Pretoria: Academica, 1988, 494p), noem JC Kannemeyer dat dit vir Joubert veral om “volkereverhoudings” gaan (p 267) en dat Suid-Afrika ‘n land is “waarin sy wesenlik ontuis is” (268). Haar gevoel van ontuisheid vind uitdrukking in ‘n gebrek aan vaderlandsliefde/patriotisme. Daarmee gee Kannemeyer uitdrukking aan kernaspekte van Joubert se skryfwerk.

    Reeds as 16-jarige het Joubert besluit om ‘n skrywer te word “to shake South Africa awake” (188). Dit klink ambisieus, indien nie voorbarig nie. Terwyl Joubert in ‘n bus vol inboorlinge in Madagaskar ry, wek hierdie mense se primitiwiteit aanvanklik weersin by haar. “A great repugnance has built up in me over the last few days against those that I think of as uncivilised” (2905). Toe ‘n kind op die skoot van ‘n tienerma vir Joubert in haar sy wakker skop, is daar hierdie eienaardige, eintlik ongeloofwaardige, reaksie by Joubert: “When I realise what it is, the bitter aversion that has travelled with me falls away. A great, deep feeling of oneness with her, with the people on the bus, with all people, all life around me, fills my being” (204, 2910).

    Die vertaler, Irene Wainwright, ‘n oud-Suid-Afrikaner wat haar in Amerika gevestig het, borduur na aanleiding van hierdie insident soos volg voort: “For Elsa, it is this connection at a personal level that is the key factor in overcoming differences between groups that are separated by race, religion, and/or culture. And it is especially women who are the harbingers of this concept since they are connected to all other women by the instinctual nurturing of their children that all women share” (209). Hierdie soort feministiese betoog is kenmerkend van baie Amerikaanse geskrifte. Joubert toon ook feministiese neigings. Andersins is die verregaande boodskap dalk dat blankes tot begrip van die wesenlike eenheid van die mensdom geskop kan word.

    Naòmi Morgan het ‘n artikel oor hierdie vertaling gepubliseer (LitNet, Books & writers, 27 April). Haar kommentaar is deels in die Kindle-katalogus gereproduseer. Wainwright sê Joubert “would like all the people of Africa of whatever origin, nationality or race to consider themselves equally African.” Joubert het oor haar reis in Madagaskar geskryf: “We are all travellers, bound for our destination together, and can travel together if we accept each other as equal human beings. And what, then, is our ultimate calling in Africa? Perhaps simply this: mutual compassion” (225). In die nuwe Suid-Afrika is daar by swartes egter (op die amptelike vlak) bitter min sprake van empatie jeens blankes. Joubert se reise in Afrika en elders het volgens Wainright by Joubert die gevoel gewek van “belonging to her country and her continent” (231). Ja, Joubert wil Afrikaan wees maar, soos ek hier onder aantoon, was sy glad nie patrioties tydens die Nasionale Party-bewind nie.

    Dit blyk dat Wainright goed met Suid-Afrika se geskiedenis bekend is, want sy skryf (dalk ietwat oordrewe): “the colour bar has been in full force for centuries before apartheid” (231). Rassediskriminasie is ‘n Britse erflating maar word in die nuwe Suid-Afrika by voorkeur aan Afrikaners toegedig. Joubert beskou rassesegregasie as ‘n victoriaanse idee waarvan “the falseness remains clinging to us” (3268). Dit blyk dat Joubert ‘n (gesonde) weersin in die Britte het. Toe sy in 1948 ‘n skeepsreis na Oos-Afrika onderneem, ervaar sy sommige van die passasiers as “claustrophobically British” (254). Oor Kenia skryf sy: “I am ill at ease with the British colonials who have moved from India to Kenya … They are derogatory about the Indians. They were shocked to the marrow when they were displaced from that country” (376). “Don’t think that the English don’t feel strongly about the colour bar. At Nairobi they booed at me when I entered a bioscope with Mahmoed [see next paragraph]. They didn’t want to allow me in a hotel because he was with me” (480).

    In 1948 was Joubert se toekomstige man, Klaas Steytler, in Kanada en hulle het gekorrespondeer. Hy was daar in ‘n verhouding betrokke (Klaas “left behind a girl in Montreal” – 1686) terwyl Joubert in Kenia hals oor kop op ‘n Indiër, Mahmoed Hassan, verlief geraak het. “I am at peace and happy with Mahmoed” (420). “I’m living in a heightened state of excitement. I want to go anywhere, anywhere, with Mahmoed” (425). “I drink water from his amber-coloured hands” (439). “He kisses me with herb-covered hands. Everything open up around me” (443). “When I have to take leave of him, it feels as if a part of my body is being torn away” (455). “I don’t know what it is that I feel, but it overwhelms me. It burns like a flame in me” (475). Sy het toe “two boyfriends” gehad (544).

    Joubert reis van Kenia na Uganda en van daar na die oorsprong van die Nylrivier en verder noord met die rivier langs. Sy ontmoet ‘n Sweedse verpleegster wat in Abessinië werk en van ‘n inheemse stam sê: “They didn’t want white blood in their tribe” (529). In die Britse kolonies in Oos-Afrika het Joubert rassesegregasie ervaar. “The culprit … is England” (650). “England … left racial remorse amongst her ‘stepchildren’” (659). Sy ervaar Suid-Soedan heeltemal anders. “Why this sudden uplifting, a feeling of freedom that I am experiencing for the first time in my life? … I hear all sorts of languages and see all sorts of people … We were under the tyranny of the colour bar. The freedom of Juba is overwhelming – my first experience of relating as a free person to a free person” (539). “I feel at home” (591). Sy ervaar ‘n “complete shift in values” (705). “This trip through Africa has changed my perception of the world” (710). Ná 1990 ervaar sy dieselfde soort vryheid in Suid-Afrika maar sonder dat sy in ekstase daaroor is. Politieke verligtheid het sy perke.

    Joubert ontmoet ‘n Egiptiese meisie wat vertel dat haar ouers vir haar ‘n man kies. Dit blyk dus dat mense kultureel verskil: “It’s different with us, very different” (556). In die Soedan word in 1948 met vreugde kennis geneem dat Jan Smuts en sy Sappe in die verkiesing deur DF Malan se Natte verslaan is. “Smuts is anti-Arab. He is on the side of the Jews” (598). In die Soedan “I have gained a strange sort of reputation as a Malan supporter, which I am not” (622). Sy skryf van die Soedanese se “false trust in Malan … everybody knows that what is going on is evil” (1404). Joubert weet dat haar ouers Malan se oorwinning in die Paarl vier, maar sy onthou die woorde van haar ma se suster: “Malan and his colour pettiness” (617). Sy skryf aan Klaas: “I have not been a Patriot anymore. I grew up in a Malan household, but I cannot identify with his policy at all. I detest it” (670).

    Via Egipte gaan Joubert na Parys in Frankryk. Daar ontmoet sy die Suid-Afrikaanse skilderes, Maud Sumner (1902-1985), wat haar vertel van “creative joy” (730). Sumner raak die volgende groot waarheid oor die kunstenaarslewe kwyt: “It’s difficult to handle a life without structure” (754). Dus, as ‘n mens nie ‘n formele pos beklee nie, moet jy self struktuur aan jou lewe gee; eintlik aan elke dag. In Parys maak Joubert ook kennis met die Afrikaanse skrywer, Jan Rabie (1920-2001). ‘n Kort tyd werk Joubert as tikster in die Suid-Afrikaanse ambassade in Lissabon, Portugal. “I am making use of the hospitality of the embassy of a country that I hate” (864). “All of them are for the preservation of the white man” (840). ‘n Mens kan jou afvra: Waarom nie? Sy wil nie terug na Suid-Afrika gaan nie (849).

    “When an Angolan black man and his family, on holiday in Lisbon, move into the pensão [herberg], the Portuguese occupants don’t associate with them. It shocks and confuses me” (859). Jare later het Joubert besoek gebring aan Mauritius, wat ‘n Hollandse, Franse en Britse koloniale geskiedenis het en ‘n soortgelyke situasie waargeneem. “There is no social intermingling amongst the groups. The French and English form a small minority as do the Creoles” (2919) en dan is daar die Indiërs, “the majority by far” (2914). Op Madagaskar is daar dieselfde verskynsel: “The Malagasies complain … ‘The French don’t socialise with us’” (2928). ‘n Mens kan vra: Is dit geregtigheid as die swart meerderheid in Suid-Afrika deesdae gedwonge rasse-integrasie aan blankes opdring?

    Van Lissabon keer Joubert terug na Parys. Na ‘n verblyf van twee jaar in Kanada kom Klaas daar aan. Spoedig gaan Joubert na Swede waar Mahmoed in ‘n Stockholmse hospitaal weens ‘n longkwaal behandel word. “He is used to friendly, warm, helpful Africa, not the cold, aloof Europeans” (932). ‘n Mens kan vra: Waarom sou Afrikane hulle dan so oorgraag in Europa tuismaak? Joubert vertoef ses weke in Stockholm, “the expensive, shiny, aloof city” (1030). Sy word toegelaat om Mahmoed net twee keer per week vir ‘n uur lank te besoek. Daarna vra hy haar om liewer weg te gaan: “I will not write or talk to you again. It’s better this way … Put it behind you now. It’s in the past. Allah is above all” (1137). Lank daarna skryf sy aan hom en ontvang selfs ‘n antwoord. Dan kom daar uiteindelik by Joubert hierdie besef: “I now know I would not have fitted in” (1349).

    Sy gaan terug na Klaas in Parys en vandaar gaan hulle na Duitsland waar hulle kennis maak met “the de-Nazification of all primary school children … It shocks me and reminds me of Milner with his anglicisation of South African schools” (1213). In die 1960’s bring hulle weer ‘n besoek aan Duitsland. “There’s distancing of the self from the past, excessive guilt or nostalgia, or complete surrender to materialism, even hedonism” (3643). “One young man tells us he is bringing up his children as Europeans, not Germans” (3648). Dit herinner aan mense wat eens Afrikaners was maar deesdae probeer om Afrikane en Engelssprekend te wees. In ‘n museum sien Joubert ‘n foto’s uit die Nazi-tyd van banke in parke met die woorde, “Nur für Arier (literally, ‘Only for Arians’). It strikes me like a blow in the stomach; the Afrikaans equivalent, Slegs vir Blankes” (3674). By nabaat vervolg sy: “Will we also throw ourselves into a paroxysm of materialism … one day when our government is overthrown and the Afrikaners are shattered into nothing? It’s a day that will have to come to our country. Everybody knows it must come” (3674).

    Sy en Klaas raak in Londen verloof. Wanneer die inwyding van die Voortrekkermonument in 1949 genoem word, “the words fall like a bucket of ice-cold water over me” (1277). In 1938 het Joubert die hoeksteenlegging van die monument meegemaak, maar nou het sy “completely altered convictions … How being an Afrikaans writer will fit with no longer being a Patriot, I don’t know” (1282). Later wanneer ‘n Afrikaanse koerant oor die bevordering van Afrikaans berig, is die reaksie by die Steytler-egpaar “disdain that this should make front page news … we feel a slow hardening against the concept of ‘preserving’ the language” (1381). In die nuwe Suid-Afrika word hierdie dwase gesindheid by baie Afrikaanssprekendes aangetref. Dit het (ver)regs en verkramp geword om vir Afrikaans te veg. Joubert skryf: “One’s ‘country’ is a loaded word, as I myself know from experience. Although the over-emotional concepts of volk and fatherland that I experienced as a schoolgirl died away after a few years and then disappeared, I still wonder sometimes: ‘Are the templates still lying buried deep within me?’” (3425) – “I who as a child had so much love for my volk” (5747). Ná die koms van die nuwe Suid-Afrika sal daar elemente van haar gesonde Afrikaneragtergrond uiteindelik na vore tree, soos hier onder blyk.

    In Johannesburg wil Joubert nie lid word van die Klub Maria van Riebeeck vir Afrikanervroue nie (1517). Klaas is ‘n joernalis by ‘n Afrikaanse koerant. Die Steytler-egpaar “are invited to welcoming dinners by the Afrikaners on the Rand … But we don’t find a rapport with these people … They don’t know much about culture, although they always have pretentious opinions. Some of them haven’t even been as far as the Cape. We feel superior” (1517). “We don’t have many friends” (1648). “I realise what these years have brought – total isolation, claustrophobic isolation in my idyllic, soundproof cell with my husband, my children and my white gardenia trees” (2101). Ook in ‘n ander opsig distansieer die Steytler-egpaar hulle van die Afrikaners. “We don’t agree with the policy of segregation practised by the church. On the contrary, we find it evil, in direct opposition to the Christian teaching of loving one’s neighbour” (4169). Joubert se ma sê: “I know you are not church people or strongly religious” (1551). Klaas word ‘n kommunis genoem (2154). Hy sny selfs die grasperk op ‘n Sondagoggend (2184). “Klaas says that the only bit of Afrikaans culture that still speaks to him is the old-time dance music that is played on the concertina [boeremusiek]. The rest is forgetable” (2179). Ook Afrikaans?

    Hendrik Verwoerd word as “cruel” bestempel (1850). Die Steytler-egpaar begeer “that the walls of apartheid-Jericho should fall” (2287). Wanneer swart vroue in Pretoria ‘n optog na die Uniegebou hou uit protes teen die dra van passe probeer Joubert die samewerking van MER(othmann) (1875-1975) kry om vroue teen die NP-regering te mobiliseer (2092). Sy ontvang geen reaksie nie. Noudat Joubert getroud is, is sy nie meer so entoesiasties oor ongebreidelde vryheid soos destyds in die Soedan nie. Sy begin toepas wat Maude Sumner in Parys gesê het.”I would not fit into an unstructured life and Klaas even less. We are not Bohemians. I only feel free when I’m anchored” (2261). Maar dan wil sy tog Afrikaners se ankertoue losmaak. Wat Klaas begeer is “an open mind … and an open heart” (2266).

    Daar is een saak waaroor die Steytler-egpaar nie ‘n oop gemoed het nie: “The heroic past, something for the volk to feel proud about” (2315). Dit word as ‘n mite bestempel (2315). Joubert sê: “The days of the generals are over. We must forget about the Boer War. We must think about today. We must start building our own myths” (2321). Miteskepping is iets wat die ANC sedertdien in oortreffende mate gedoen het. Joubert skryf oor “the love-hate feeling I have for my country. I am proud of my Afrikaner origins but ashamed of my people for what they are doing” (2864). Die woord volk irriteer Joubert. Haar pa was die hoof van die Opleidingskollege Paarl (OKP) vir onderwysers. Na sy dood lees Joubert die teks van sy toesprake, bv: “Above all, love of the volk” (3757). Joubert: “Ai, Pappa, what were you teaching us there? Where is that love of the volk leading us now? I am no longer in touch with the concept” (3757).

    1959 was die jaar waarin “Die Wonder van Afrikaans” gevier is. Joubert het daaroor ‘n voordrag by Kollege Helpmekaar in Braamfontein gelewer. “I tried to awaken enthusiasm for the first Afrikaans newspaper, the Patriot, and the First Language Movement … Jokes about Pannevis and Uncle Lokomotief, SJ du Toit and the young farmers of Dal Josafat and the reading of a few poems held their attention, but whether they could see the broader picture, I don’t know. There were no real signs of interest. The boys and girls in their school clothes seemed too self-satisfied and pink and plump” (2327). Dalk het Joubert as nie-patriot nie met genoeg oortuiging oor die Afrikanernasionaliste van die Genootskap van Regte Afrikaners gepraat nie.

    Aan die Coronationville Opleidingskollege vir Onderwysers word die Wonder van Afrikaans deur bruin mense gevier. “These are our people. How can we ever compensate for the injustice that we are doing them? What became of my ideals after I got to know Mahmoed and his people? How can I endure any longer this barred cage that has been built around my country’s people?” (2410). “The Coloured people are not only close to us, they are us en we are they” (2840). Die kulturele ooreenkomste tussen blankes en bruines word deur Joubert beklemtoon en die verskille gerieflikheidshalwe geïgnoreer.

    Wat eienaardig is, is dat die ergste moontlike gewelddadige onreg wat elders in Afrika teen blankes gepleeg word nie vir Joubert in dieselfde mate ontstel as blanke owerheidsoptrede in Suid-Afrika nie. “My first personal contact with Belgian refugees from the Congo hits me hard. Reports of the Mau-Mau murders in Kenya didn’t alarm me as much. I have no ties with the white [Afrikaner] settlers of the highlands” (2521). In 1960 het David Pratt ‘n aanslag op Hendrik Verwoerd se lewe gemaak. Die Steytler-egpaar was blykbaar teleurgesteld dat die sluipmoordpoging misluk het. “We are shocked and upset when we hear that the Afrikaans actress and writer, Anna Neethling-Pohl and her producer sister, Truida Louw, stood watch the whole night in the passage outside the ward where Verwoerd was lying. NP van Wyk Louw (who is married to Truida) sat and waited in his car in the parking area. The word is that NP van Wyk Louw is a member of the Broederbond. Now it looks as though he is also a Verwoerd-man. I hear that MER is a good friend of the Verwoerd family. She probably prayed hard for his recovery. So much for my writing to her asking her to lead us against Verwoerd! It’s no wonder she didn’t even acknowledge my letter” (2667). “I don’t want to fall, like Van Wyk Louw, into a watered-down ‘loyal resistance’ [lojale verset]” (2868, ook 3430).

    Later noem Joubert dat Van Wyk Louw sy vorige vriend, Beyers Naudé, nie eens meer groet nie (3344). Joubert het haar blykbaar heeltemal van ‘n Afrikaner van die formaat van Van Wyk Louw gedistansieer: “I cancelled the invitation that I had accepted to deliver the Van Wyk Louw commemoration lecture at Stellenbosch … I can’t do it. I don’t know how” (5638). Maar die Steytlers se afkeer van die Britte is selfs sterker: “Klaas and I both vote for a republic” (2717). Maar “the concept of a republic tastes bitter because it’s Verwoerd’s Republic” (2864). “I have never been an admirer of Dr Verwoerd … but I have to admit that he is indeed brilliant. I can see how he sweeps along the Caucus and also Parliament with his reasonings” (3278). Dit herinner aan die linkse joernalis, Allister Sparks, wat Verwoerd tereg intelligent genoem het en toe verplig is om sy stelling terug te trek.

    Joubert het die stigting in 1963 van Beyers Naudé se Christelike Instituut verwelkom. “At last there will be a place for anti-apartheid Afrikaners” (3337). Joubert wek by my die indruk van ‘n bokser wat probeer om bokant sy gewigsklas te veg. “My own talent, I know, is not so great and all-encompassing” (6797). Dit blyk telkens dat Klaas meer gesonde verstand en ewewig as sy het. “He can stand back and evaluate things from a wider perspective” (6696). “Klaas is not as emotional as I am” (5019). “I cry so easily. I don’t know what I would do without Klaas” (5773).

    Joubert skryf oor Nelson Mandela se 1964-betoog in die Rivonia-verhoor: “His closing arguments impressed us: ‘I have fought against white domination and I have fought against black domination. I have cherished the ideal of a democratic and free society in which all persons live together in harmony and with equal oppportunities’” (3365, 7486). Mandela het inderdaad teen blanke gesag geveg. Maar dit is ‘n infame leuen dat hy ooit teen swart oorheersing geveg het of daarteen gekant was. Swart mag was sy ideaal. Weens die ruggraatloosheid van ‘n klein groepie blanke politici het Mandela sy ideaal verwesenlik. Ervaar ons sedert 1994 vryheid, bv van beweging en uitdrukking, bv spraak? Lewe ons in harmonie of word ons deur misdaad, bv koelbloedige moorde, geteister? Is daar sprake van gelyke geleenthede en regte vir blankes of word daar suiwer op grond van ras teen ons gediskrimineer?

    Na vyftien jaar in Johannesburg word Klaas in 1965 na Kaapstad verplaas. Afrikaners was geneig om die noordelike provinsies as polities meer konserwatief as die suidelike provinsies te beskou. As iemand wat in verskeie opsigte ‘n nie-Afrikaner wil wees, het Joubert ‘n ander siening: “I don’t relish exchanging the freedom of the big city for the more conservative, in some ways more limiting, Cape Town society” (3550). Hulle vestig hulle in Oranjezicht. “The Afrikaner community of Oranjezicht is claiming us … The establishment is enfolding us” (3624).

    Joubert probeer deurgaans om die deurslaggewende belang van verskille in ras, etnisiteit en kultuur te ondergrawe; selfs te ontken omdat swart aktiviste die mite van ‘n enkele swart etnisiteit koester. Sy stel eerstehands vas dat daar by swartes by bv onderrig “opposition to using the mother tongue” is (4426). Oor etniese tuislande voel die swartes “that ethnic identity is an anachronism that we [the white government] are forcing upon them” (4468). “We don’t need ethnic grouping. We are united into a much larger group by our black skins” (4503). Dit is ‘n rasgebaseerde argument wat op swart mag neerkom. As swartes versuim om hulle etnisiteit en moedertaal na waarde te skat, hoef blankes of Afrikaners nie dieselfde te doen nie.

    Joubert se anti-Afrikanerinslag blyk duidelik uit die volgende sin: “The more solid the Afrikaner bloc in the National Party becomes … the more pressing the need for outright resistance” (4706). Die Steytler-egpaar koop ‘n strandhuis op Onrus. Hulle assosieer daar met NP-teenstanders. “Everyone is outspoken against apartheid. Jan [Rabie] refuses to speak a word of English” (4721). Hulle vind die bruin skrywer, Richard Rive (1931-1989), wat net Engels wil praat, wonderlik. Rive bring van sy swart skrywersvriende na hulle strandhuis (4779). Joubert skryf: “I find it a tragedy that in our fenced-off, divided country we are barred from getting to know our fellow South Africans by virtually the only way that we could – through their books” (4783). Sy hou van swartes se “resistance prose and resistance poetry” (4868). “I am blown over by the new world that Richard, with the array of banned books on his shelf, has opened up for us. I make it my goal to convey what I have discovered to the reading public, especially the whites” (4811). Rive se homoseksualiteit lei daartoe dat hy vermoor word (7096). Adam Small en Franklin Sonn wou glad nie met Rive assosieer nie, dalk onder meer omdat “Richard was totally against the boycott of classes or the burning down of schools” (7106). Afrikaans is die sterkste en dalk feitlik enigste band wat die Steytler-egpaar met Afrikaners behou. Soos Braam de Vries dit gestel het: “We are Afrikaans language Patriots” (4971, 6576). Joubert besing “the vigour and explosion of Afrikaans in the Coloured community” (5047) maar rep geen woord van kritiek oor die gehalte/suiwerheid van daardie Afrikaans nie.

    Dit is die blankes wat alewig van rassisme beskuldig word, maar in Angola het Joubert gesien hoe die blankes en basters uitgemoor of uit daardie land verdryf word. “They murder the mulattoes. Not a drop of white blood must remain” (4662). Sy kom blanke Angolese vlugtelinge in Grootfontein in Suidwes-Afrika/Namibië teë, sommige met Afrikaanse name en vanne, wat gruverhale vertel. Hoe reageer Joubert hierop? “I am more handicapped than a newly arrived person because his slate is still clean, but mine is tainted by the false concepts and prejudices of centuries. Today I was touched to the quick by these sweaty, unkempt, uncomprehending refugees. I don’t want to be like them one day. … I don’t want to live in the cocoon of false safety … never questioning anything. It must no longer be tolerated by us” (4668). Sy uiter nie ‘n woord van veroordeling teen die rassisme, gewelddadigheid en barbaarsheid van die Angolese swartes nie.

    “I have spent enough time travelling in foreign African countries, noting down all that I see or hear and coming back to write it up in our false country” (4673). “But it would not be my own travel story that I write. It eventually becomes the journey of a black woman, Poppie Nongena, and, through her, my journey” (4684). Uit die voorafgaande blyk dit duidelik dat Joubert wil verseker dat die hoofkarakter Poppie, in haar boek, Die swerfjare van Poppie Nongena (1978), die politieke menings uitspreek wat die outeur tydens haar reise in Afrika en haar verblyf in Suid-Afrika gevorm het. “I am familiar with her background through all my journeys” (5216). Die fiktiewe elemente in die roman begin met die naam van die hoofkarakter. In werklikheid is sy Ntombizodumo Eunice Ntastha (6030), Joubert se huishulp, wat ‘n noodsaaklike rol vervul omdat Joubert volgens eie erkenning ‘n “incompetent housewife” is (2215). “For safety, and also for personal reasons, Eunice and I decided right at the start to use a pseudonym for her in the book” (5297). “Eunice becomes part of our household. We love her” (5119).

    In hierdie tyd is daar onrus in die swart woongebiede by Kaapstad. “Police cars drive past followed by an open truck with white boy-soldiers with upright gunstocks between their knees. I want to march out into the street and stand in their way, to stop them with my hand. I want to take the guns out of the children’s hands” (5181). Sy wil vir die soldate sê: “This is your city, your [Table] mountain. Are you going to shoot its people and children? Wake up and look around and see that this is your world; these are your people!” (5186). “Even the army is sent in against the seething, wronged masses. Don’t they realise that the army with the tanks and machine guns and the grim faces of the white youngsters in uniform is oil on the flames?” (6006). Dit kom blykbaar nie by Joubert op dat hierdie soldate wet en orde probeer handhaaf nie; dat hulle lewens en eiendom teen vernietiging beskerm nie. “My heart sinks when I see the many recruits with their long guns” (5659); daardie mense wat ons land so uitnemend teen oorname deur terroriste beskerm het. Dit is in hierdie emosionele atmosfeer dat die emosionele Joubert met werk aan die boek begin.

    Eunice/Poppie vertel in werktyd, dus terwyl sy betaal word, “three mornings a week, two-hour sessions with a short break for tea” (5220), haar lewensverhaal wat deur Joubert op band opgeneem word. Klaas lees Joubert se aanvanklike formulerings. “He says that there is too much of me in the book” (5231). Sy dik die verhaal doelbewus aan: “The main thing is that they [the readers] should not get bored” (5231). “The narrative threatens to become boring, and I have to think up new ways to recreate the immediacy of the events” (5352). “I wanted to make a personal statement with this book” (5297), bv “the enormity of the abyss that the government has created between its citizens” (5522). “There was heartache in the writing of this book, an intentional exaggeration [!] of the spiritual abyss towards which the laws are leading us” (5959). Reeds vroeg in haar outobiografie erken sy: “I fabricate” (816). “I wrote the book … for my people, the Afrikaner people” (5372). ‘n Vergelyking van die bandopnames en die boek behoort interessante inligting na vore te bring, bv wat en hoeveel in die roman het Eunice as oorsprong en wat en hoeveel is deur Joubert bygevoeg. Ten einde nog inligting te kry “I invite Eunice’s family to dinner – her brothers and half-sisters whom I have come to know from our sessions. I put the tape-recorder in the middle of the table” (5238).

    Oor die boek skryf Joubert: “I begin working on it in January, 1977, and in May, 1978, I hand in the over-long manuscript to my publisher” (5269). Die boek was ‘n reuse sukses, deels vanweë die onderwerp en die tydstip waarop dit gepubliseer is. Die teks is in 13 tale vertaal. Die roman is ook tot ‘n drama verwerk. “Ever since the appearance of the English edition [1980], the English South Africans here and overseas want to own me as one of them, a deserter to their side, a traitor” (5377). “I am a writer, not a political activist” (5392). Byvoorbeeld, José Donoso het gesê: “I believe that the writer has only one ‘duty’: to strive for literary quality. It is more important than his opinion” (6146, ook 7193). ‘n Vrou het aan Joubert gevra: “How can you air your people’s dirty linen in public?” (5356). Joubert het geantwoord: “Because it’s true and we should be aware of it” (5356). ‘n Ander persoon het gevra: “If our country is so awful, why don’t you get on the next boat and leave?” (5362).

    Poppie is die soort leesstof wat die huidige bewindhebbers in Suid-Afrika graag as voorgeskrewe boek, dus as verpligte leesstof, aan skoolkinders opdring, wat groot drukoplae meebring. Die boek het Joubert in ‘n welvarende skryfster omskep. “At functions he [Klaas] introduced himself as ‘Uncle Poppie’, and the atmosphere is immediately congenial. Half of the money from the prizes and royalties goes to Eunice” (5341). Glad nie sleg vir iemand wat in werktyd bloot haar lewensverhaal mondeling as die basis vir die boek vertel het nie. Wat het van die oorgekompenseerde Eunice geword? “Eunice doesn’t come back to work for me. She wants to take care of her children” (5443). Eunice is in 1992 oorlede (5978). “According to custom, I give money and flowers to Eunice’s family” (6015).

    Klaas het by geleentheid die ooreenkomste tussen Afrikaners en Afrikane/swartes probeer opsom, maar ek vind dit moeilik om sy poging te waardeer en onmoontlik om dit te onderskryf: “Both Afrikaner and African are followers, power followers; have the ‘short-leash’ controlling mentality; are hungry for land; practice land politics; are destructive of nature; possess a degree of innocence and disinterest in politics; excel in collective activities and spirit; have a strong psychical bent; have feasts – compare the Afrikaners’ National Party festivals and black feast days. Both can be cruel, are conservative. Both have a mania for learning. Both are conservative and strongly family-oriented” (5567). Oor elke item kan uitgebreide kommentaar gelewer word. Die ooreenkomste is kunsmatig of oppervlakkig of as daar ooreenkomste is, is daar aard- of graadverskille. Klaas moes eerder die verskille probeer opnoem het maar dit sou nie sy politiek gepas het nie.

    Om Afrikaners verder te diskrediteer, voeg Joubert haar stuiwer by: Die Afrikaner het ná 1652 uit Hollanders, Franse en Duitsers ontstaan “and then, as it were, existing in hibernation, especially in the hinterland, for close on two centuries. They totally missed out on the Enlightenment” (5573). Dit is blykbaar gebaseer op hierdie stelling van Klaas: “Our spirit went to sleep, and we revitalised, shedding centuries of cultural memory” (5578). Klaas het gesê: “The Afrikaner is a person still in the making.” (5578) As rede hiervoor word beïnvloeding deur Afrika aangegee: “We de-westernised ourselves in Africa” (5578). Die omgewing het seker ‘n impak, maar om sy gesonde kern te behou, sal Afrikaners myns insiens hulle Europese wortels moet bly koester. Dalk moet die Steytler-egpaar, wat hulle doelbewus op die rand van die Afrikanerdom geposisioneer het, hulle eerder van sulke uitsprake oor Afrikaners weerhou. Hierna volg ‘n stelling wat meer gewig dra: “Perhaps we are misleading ourselves when we think there is still a place for the white man in Africa. Perhaps it is a terrible self-deception” (5589). Dít dui op fundamentele verskille tussen wit en swart mense.

    Joubert hammer op hoe onaanvaarbaar apartheid in die praktyk is. Dalk nie meer as ‘n enkele keer nie, kom sy uit by ‘n geldige rede daarvoor: “Perhaps the whole system of apartheid is self-defence” (5594). Apartheid het myns insiens primêr om die selfbehoud van die blankes gegaan; nie net tot voordeel van die blankes nie, maar ook ter bevoordeling van die land. Met die afskaffing van apartheid en die soort grondwetlike bedeling waaraan toegegee is, het die voorbestaan van blankes in Suid-Afrika (hoogs) twyfelagtig geword. “The psychiatist says I have a conflict between the conventional establishment and the rebellion inside me” (5841). “I am grieving for the death of the child of six who wanted to be a Patriot; the child of sixteen with a burning torch [a reference to the laying of the corner stone of the Voortrekker Monument in 1938] in her hands who wanted to pour herself out into the burning oil for her people. It is that child that I have betrayed” (5847).

    Sy erken geredelik dat sy hardkoppig is (1722, 1986, 4827). “I said yes [to my mother] and then did what I wanted” (7309). Sy het van haar ouerhuis weggeloop toe sy in 1948 Afrika ingevaar het (3568, 7303). Sy vra vir Klaas of sy na Madagaskar mag gaan, maar skryf dat sy in elk geval sou gegaan het (2890). Tydens die lees van hierdie outobiografie het ek dikwels gewens ek kon vir Klaas ‘n handdrukkie gee, uit simpatie en ter bemoediging. Weens haar fundamentele onpatriotisme jeens Suid-Afrika tydens die “apartheidsregime” distansieer Joubert haar van Afrikaners. Maar dan kla sy: “My people would never give me an ovation for my work” (7092).

    Vir my was hoofstuk 7 die treffendste. Die Steytler-egpaar het in 1984 na Argentinië gereis en die Afrikanerdiaspora in Patagonië opgesoek. Die Afrikaners wat na die Anglo-Boere-oorlog daarheen uitgewyk het, het feitlik almal al uitgesterf en hulle nageslag is almal vinnig besig om te verspaans. “Oom Tobias [Norval] is not very hopeful that Afrikaans will survive … I give the language another twenty years” (6361). En in die 21ste eeu? “Nothing” (6366). Verder is daar hierdie ontstellende feit, wat die afgelope drie dekades veel ernstiger afmetings aangeneem het: “The Argentineans complain that when they visit Africa the Afrikaans they hear is truly a mishmash with English!” (6435). Joubert sê: “I feel sad at heart for these people without a future” (6457). “Without an Afrikaans future, you mean,” sê Klaas (6457). Joubert skryf: “The community will also die out, I know. The Afrikaans character of the first generations will disappear; Spanish will take its place. And so it should. It’s right that way. Is there anywhere a life for Afrikaans outside Africa?” (6500). Myns insiens het Afrikaans (op die lange duur) nie ‘n toekoms buite Afrika nie. Het blankes ‘n toekoms in Afrika? “What is the Westerner doing in Africa?” (6841). Moontlik het die Afrikanerdiaspora in Argentinië ‘n beter toekoms daar (al is dit sonder Afrikaans) as blankes/Afrikaners in Suid-Afrika. In Argentinië is blankes in die meerderheid. Die enormiteit van die grondwetlike vergrype in 1990/94 het nog glad nie algemeen ingesink nie. Dit is ‘n groter terugslag vir Afrikaners as die Anglo-Boere-oorlog. Van die ABO kon ons herstel. Is herstel moontlik na 1994? Tans lyk dit nie so nie.

    Hein Willemse, weens transformasie tans ‘n Afrikaansdosent aan die Universiteit Pretoria, sê: “he doesn’t use the terms white and black anymore but rather master construct and worker construct … ‘I write for the working class’” (6664). “Hein … is openly Marxist” (6674), soos sy leermeester, Jakes Gerwel, wat ‘n soortgelyke nie-wit, selfs anti-wit, politieke oriëntasie gehad het. Gerwel ” looks at each novel in terms of social relevance … He has separated the teaching of Dutch and Afrikaans making Dutch a separate language like German, so that the students don’t have to think that their language comes directly from Europe or is ‘Western’ but is a language of Africa. Of course, this is only a half-truth” (6669). Dan hierdie bekende gespog met die grootte van die destydse Departement Afrikaans aan die Universiteit van Wes-Kaapland: Gerwel se “first-year Afrikaans class outrivals in size all Afrikaans classes at other universities in the country” (6674). Eintlik was dit die grootste Afrikaansdepartement in die wêreld. Maar Gerwel het nie in die eerste plek Afrikaans doseer nie. Hy het graag gesê dat hy literatuursosiologie doseer, dus primêr politiek en daarby politiek van ‘n marxistiese aard. Tot op hede beïnvloed Gerwel se benadering tot Afrikaans sy oudstudente, soos Willemse en Michael le Cordeur, ten kwade. Dit is waarom hulle bv Kaaps pleks van Standaardafrikaans bevorder.

    Hoe nader die nuwe Suid-Afrika gekom het, hoe meer realisties het Joubert soms geword. “The black people are streaming into Crossroads. They are inundating us with a strength and power that will overwhelm us” (6979). Swartes se gewoontes en veral hulle gewelddadigheid irriteer haar al hoe meer. In haar is daar “a remaining bit of white fear – give it its name: ‘racism’ – that fights against this intrusion that they and their traditions and their power are making on my life, forcing me to give in” (7037). “We [whites] sit and count our money and invest for inflation and old age, and they [blacks] invest in people and family and the performance of family duties” (7041).

    In 1989 word skrywers deur die ANC “cultural workers” genoem. “A great many of the [ANC’s] ideas … are disturbing for us” (7536). Naïewe, oorverligte blankes word die eerste keer bewus van die deurslaggewende belang van kultuurverskille. “Where does this recognition of the Freedom Charter [1955] come from?” (7545). “I am 100% for working together with COSAW [Congress of South African writers] as a literary organisation and would like to become a member, but why UDF, SARK, Cosatu, or IDASA [Institute for a Democratic Alternative in South Africa]?” (7551). Toe die Afrikaanse Skrywersgilde vergader, moet hulle aanhoor: “‘IDASA is paying for everything – for the speakers and all the meals for members’ IDASA also paid for the Waterfall Conference” (7562). Joubert skryf: “Forces from outside, such as the [ANC’s] Cultural Desk, will take over too much. Will the unknown overwhelm us?” Joubert gooi wal: “I think it is firstly important for the individual to hold onto what is his own” (7598). Dit klink nogal patrioties en konserwatief. Die oorverligte Jan Rabie kom ook in ‘n mate tot inkeer: “I want to say a few things about my language. It is the greatest multiracial achievement in our country ever, with roots in the West, in the East and in Africa … I am my language. Without Afrikaans I am nothing” (7608).

    “Klaas says he is still unwilling to accept or adapt to a Marxist state. I can’t either” (7122). Wanneer Die Stem van Suid-Afrika gespeel word, “Klaas and I stand up” (7129). FW de Klerk se 1990-toespraak lui die begin van die nuwe Suid-Afrika in. “I am aware of a release, a feeling of lightness, as though a heavy burden has slid off my back. It begins to penetrate: a free society, no apartheid in any form, one man one vote, and no longer the dichotomy of being an Afrikaans writer and not a Patriot which carved me in two. Now I can be a complete person. There is no longer the angst and shame over the evil of my own people” (7465). “My heart is full of joy. The melting ice is a miracle; everything is a miracle. The frozen pieces of fear and hatred will also melt away to nothing – God’s miracle” (7470), wat spoedig Nelson Mandela se toorkuns/”magic” word. Oor Mandela skryf Joubert: “‘I will follow this man,’ I say to Klaas later as I am making tea. ‘He inspires trust.’ Joy rises in me once more. A new future lies before us” (7486). Deel van Joubert se vertroue in Mandela is dat hy “promised to retain the status of Afrikaans” (8032); uiteraard ‘n (doelbewuste) valse belofte. Later sê Mandela: “It’s the role of writers and journalists to help build a nation … I don’t know why the white Afrikaners think that they are being discriminated against” (8667). Joubert skryf: “A new spirit prevails now. I see no policemen” (7496). Dit is in werklikheid deel van die probleem. Daar is nie meer doeltreffende polisiëring nie.

    Maar as dit hoe is, kom Joubert met die afgesaagde argument dat sowel wittes as swartes se bloed rooi is (7428). Dit is ‘n liggaamlike ooreenkoms en glad nie aanduidend van die groot kulturele verskille nie. Antjie Krog word soos volg aangehaal: “How do I rid myself of this exclusive stain?” (7432). Joubert besin oor haar tradisionele dislojaliteit teenoor Afrikanerkultuur: “The concepts of ‘Volk’ and ‘Fatherland’, the world of the FAK Songbook – which have made me cringe on occasion – were the easy butt of ridicule” (7665). “Can I still say ‘our country’?” (7692). Dit het klaarblyklik tyd geword om weer ‘n egte Afrikanerpatriot te word. Pleks daarvan besluit die Steytler-egpaar: “We will be Patriots of a broader conception” (7987). “Klaas calls it [the political transition] getting rid of one’s identity. He says he is not like that; he is and remains an individual” (7712). “Klaas calls himself a Boer. The newspapers now talk about the ‘Afrikaanses’” (8662).

    “We didn’t think that the political shift would alter everything” (7772). Wat het nie verander nie? “Peace does not come to the country” (7907). Toe hulle in die 1992-referendum gaan stem, kom hulle agter dat dinge oornag verengels het (7987). “The heavy, nauseous feeling in my heart rears its ugly head again. Will it always be ‘Afrikaans on request’ from now on?” (7991). Die volgende nuwe neiging wat sy kop uitsteek is die “degenerate language of [Afrikaans] teenagers and young people, apparently in resistance against the older generation and especially against Afrikaans, the so-called ‘language of apartheid’” (8022). Kort hierna sterf die Afrikaanse Skrywersgilde ‘n stille dood (8173). “Amongst the younger writers especially, there is … not much enthusiasm for an organised Afrikaans group … Pure Afrikaans is politically incorrect” (8178).

    Joubert “poke[s] a little fun at the new tendency to bend over backwards in order to be politically correct” (8311). “Refuse to be brainwashed by other people … Challenge their opinions and judge for yourself” (8420). “We have to keep fighting for what is ours, in our case Afrikaans” (9576). Dit lyk asof sy in ‘n mate uiteindelik tot ‘n beter Afrikaner gelouter is. Nog ‘n nuwigheid: “Our kitchen language, strangely enough, is English” (8326). Ons geskiedenis word “the heart-wrenching mutilation of our past” (8358). Joubert skryf: “As a writer I was never an activist” (9581). Dalk is dit ook hersiene geskiedenis; ‘n ontkenning van wat sy voorheen gedoen het. “I get the strange feeling that the ATKV has broadened to such a degree, that they reach out to all races and want to include everyone” (9591). Vandaar die uittredende ATKV-hoof, Japie Gouws, se skandalige raad: “Ons moenie veg vir Afrikaans nie” (Die Burger, By, 25 Mei, p 2).

    “Who and what am I, then? Neither fish nor flesh, a fence-sitter. At one function the word, ‘bridge’, is used. For me this is a better word … I don’t fit in completely with either of the two groups, neither with the Afrikaners nor with the black resistance heroes” (9596). In 2001 ontvang Joubert ‘n eredoktorsgraad van die Universiteit Stellenbosch. “I made a plea for the continuation of Afrikaans at the tertiary level” (9654). In 2007 ken die Universiteit Pretoria ook ‘n eredoktorsgraad aan haar toe (9715).

  • Leon Lemmer oor Helen Zille se outobiografie

    Leon Lemmer oor Helen Zille se outobiografie

    Daar is al baie kritiek op sowel kommunisme as fascisme uitgespreek. Maar sulke ideologieë sou nie aanhang geniet het as daar nie ook voordele aan hulle verbonde was nie. Deesdae word slawerny, kolonialisme, imperialisme, rassesegregasie en apartheid wyd veroordeel, maar elkeen van hulle het sowel positiewe as negatiewe kenmerke gehad. As dit op die regverdiges reën, drup dit ten minste op die onregverdiges.

    In Suidwes-Afrika/Namibië het die Duitse koloniale bewind aan die begin van die 20ste eeu ‘n spoorlyn van Swakopmund na Otavi en van Lüderitz na Aus gebou. Die Herero’s en Namas was die opstandigste etniese groepe, gevolglik is hulle soos krygsgevangenes of prisoniers aan gedwonge arbeid of slawerny onderwerp ten einde die spoorlyne vinnig en suksesvol te voltooi. Moeilikheidmakers is dus konstruktief besig gehou. Tot op hede dien die resultate van daardie slawe-arbeid ‘n nuttige doel en word die Namibiese bevolking steeds daardeur bevoordeel. Selfs die nuwe Suid-Afrika is nie net sleg nie. Al die blankes is nog nie uitgemoor nie, hulle het ook nog nie al hulle besittings verloor nie en wat die blankes opgebou het, is nog nie alles vernietig nie.

    Helen Zille (gebore in 1951) het in 2006 die burgemeester van Kaapstad geword. Sy was van 2007 tot 2015 die leier van die Demokratiese Alliansie (DA). Sedert 2009 is sy die Wes-Kaapse premier. Vroeër vanjaar het sy ‘n voor die hand liggende waarheid kwytgeraak toe sy getwiet het dat kolonialisme ook voordele gehad het; dus ook goeie gevolge, bv wat infrastruktuur betref. Haar opmerking het egter ‘n storm van protes uit swart geledere ontketen. Sy is deur haar eie party in ‘n staat van beskuldiging geplaas. Na bewering strek haar standpunt die DA tot oneer. Om alle positiewe opmerkings oor kolonialisme te probeer onderdruk, is myns insiens dwaas. By implikasie word die reg op die uitdrukking van objektiewe waarheid, wat ‘n elementêre mensereg behoort te wees, hiermee ontken. Voorkeur word aan subjektiewe waarheid gegee; dus aan dit wat die meerderheid, in hierdie geval die swartes, as die waarheid wil vestig.

    Die volgende boek van Zille is in Oktober gepubliseer: Not without a fight: The autobiography (Century City: Penguin Books, 2016, 560p, R380; Amazon Kindle $13,67). Hoewel die outeur polities onredbaar links is, staan daar heelwat in haar boek wat toon dat sy nie sonder meer aan die meerderheidsmening uitgelewer is nie. Vir ‘n politieke party om die regerende party te word, moet hy hom egter na die wense van die meerderheid skik. Om in hierdie sin as politikus te slaag, sal Zille bereid moet wees om met populêre leuens saam te leef. Dit is onder meer om hierdie rede dat ek beweer dat die grondslag waarop die nuwe Suid-Afrika funksioneer, foutief is.

    Zille kamoefleer geensins haar Duits-Joodse agtergrond nie. Heel aan die begin word dit duidelik dat haar familielede verspreid oor die Westerse wêreld woon. Van die “tattoos of memory” (Kindle 180) is dat haar familie geneig is om anti-nasionalisties (222, 435) en liberalisties (654, 724) te wees. Met daardie milieu as agtergrond moet dit nogal vir haar moeilik wees om deurgaans by die Suid-Afrikaanse politiek se oorheersende, of ten minste onderliggende, kraalmentaliteit in te pas. Van die ANC en die Nasionale Party skryf sy: “In essence, they were racial nationalist movements” (2618). Later verwys sy na “the ANC’s brand of racial nationalism” (3130; ook 3302). “Freedom, to my mother, meant a sense of belonging, a shared identity, based on values; and being able to be herself” (401). Vir my as Afrikaner is dit eintlik onmoontlik om patrioties oor die nuwe Suid-Afrika, eens my vaderland, te voel. My identiteit is heeltemal onversoenbaar met die soort nasie wat glo in wording is. Selfs om myself te wees, ten spyte van beweerde individuele regte, word al hoe moeiliker weens bv beperkte veilige bewegingsvryheid en die sabotasie van Afrikaans. Vir die ANC is ‘n kommersiële boer ‘n Boer en Afrikaans is ‘n sinoniem vir die Afrikaner.

    Let op hoe radikaal Zille se siening van myne verskil.

    “The story that remains to be told is how the majority of Afrikaners (and whites in general) made the [1994] transition, within the space of a few years, from defending an exclusive and oppressive ethnic nationalism to supporting a rights-based constitution, guaranteeing individual freedoms – and then surrendering exclusive power peacefully through the ballot box” (1823).

    Dit is verregaande dat Zille ons onlangse geskiedenis in so ‘n mate doelbewus wanvoorstel. Die waarheid is dat die blanke kiesers nooit ingestem het tot magsoorgawe aan die swartes nie. Hulle het ook nooit die oorgangsgrondwet (1993) of die grondwet (1996) goedgekeur nie. Wat die meerderheid blanke kiesers wel gedoen het, was om in die 1992-referendum ten gunste van onderhalings met die oog op politieke magsdeling te stem. Zille sit soos volg die seël op haar wanvertolking: “FW de Klerk’s leadership in navigating [wangling/concocting?] our transition has yet to be adequately acknowledged” (1850). Sy noem De Klerk “South Africa’s patron saint of strategic compromise” (3518).

    ‘n Bewonderingswaardige eienskap van Zille is haar taalvermoë. In haar ouerhuis het sy Duits en Jiddisj geleer. Daarna was sy in ‘n Afrikaanse laer- en ‘n Engelse hoërskool. Heelwat later het sy Xhosa in so ‘n mate baasgeraak dat sy dit met die korrekte intonasie/stembuiging kan praat. By geleentheid het sy ‘n voordrag deels in Sepedi gelewer (9433). Sy reken dat sy ‘n “slight Afrikaans accent” het (708). Daar is Afrikaanse woorde waarvoor sy nie Engelse plaasvervangers het nie: aspris (338, 493, 1270), nogal (479), slap chips (1576), luisgat (5577), klaar (8899); dalk ook pondok (440) en selfs skinner (8674).

    Na haar skoolloopbaan het Allister Sparks, haar mentor (1016) en redakteur van die Rand Daily Mail, haar beïnvloed om ‘n joernalis te word (761). Sy het in 1970 aan die Universiteit Kaapstad studeer (UK – 801) en daarna aan die Universiteit van die Witwatersrand (Wits) (889). Sy het by die National Union of South African Students (Nusas) aangesluit (894). Daarna was sy “the national youth co-ordinator of the Progressive Party” (905), een van die voorgangers van die DA. Anders as die Progressiewe Party (voor 1978) was sy toe reeds ten gunste van (ongekwalifiseerde) algemene stemreg (922); iets wat uiters destruktiewe gevolge in die nuwe Suid-Afrika het. Sy het mede-linkses, soos Helen Suzman, “whom I revered,” ontmoet (905). Haar denke word ook deur Steve Biko beïnvloed (917). Zille se betrokkenheid by die Black Sash kom van haar ma af (793). Later: “I joined the End Conscription Campaign” (1941).

    Maar Zille eet nie alles vir soetkoek op nie. “I often wondered what some white lefties were smoking that caused them to radiate such a self-righteous sense of moral superiority” (917). “The Progs always assumed, despite ample evidence to the contrary, that people were basically rational, decent and fair-minded” (1238). Soms verlang sy na die goeie ou dae. “In those days, when newspaper exposés of corruption were confirmed, politicians resigned” (1222). By implikasie bevestig sy dat die DA die ANC lite is: “Nelson Mandela’s vision still resonated, and the Democratic Alliance had become its heir” (10611). “Our party was becoming a mirror image of the ANC” (3589). “Die DA had to grow. And to do so, we had to extend our support among black voters” (4134). “The ANC’s claim of ‘ownership’ of black people’s political allegiance, and its determination to prevent them from exercising free political choice, is patronising and racist in the extreme” (4382). Die lysstelsel laat die bestuur van politieke partye, nie die partylede nie, toe om kandidate vir poste te benoem en te prioritiseer. As gevolg daarvan “politics became a cesspit of self-serving expedience” (3804). Diegene wat om opportunistiese redes van party verander, word “crosstitutes” genoem (3982).

    Maar dit is absoluut onbegryplik hoe sy met reg verering vir iemand soos Ebrahim Rasool, voorheen die ANC se Wes-Kaapse premier, kan hê. “Because of my own history, I sometimes felt a greater affinity to certain people in the ANC than I did to some in my own party” (6022). Oor haar onsuksesvolle poging om Mamphela Ramphele as leier by die DA te betrek, ‘n geval van “rent-a-black-leader” (9118), skryf Zille: “I have often reflected on why I allowed the DA (and me personally) to be messed around to that extent by a single person pursuing a deluded agenda. I would never have tolerated it had she been white … I asked myself whether this wasn’t actually a pernicious form of inverted racism, to which white liberals are particularly prone” (8876). Dit is sekerlik ‘n geval van dubbele standaarde; dus van ongelykheid. Eintlik erken Zille die ongelykheid van mense: “All human beings are social animals who have the capacity to understand and respect hierarchies” (10849).

    Toe sy haar man, Johannes Gerhardus Bester (Johann) Maree, in 1981 ontmoet, het hy sy politieke gesindheid met ‘n “Afro hairstyle” uitgestal (1450). Reeds in 1969 het Maree as ‘n anti-apartheidsaktivis, beurshouer van die Wêreldraad van Kerke (1608) en student aan Oxford University in Engeland teen die blanke Springbokrugbyspan betoog (1614). Hy is allermins ‘n “Boerseun” (1602), maar wel die kind van ‘n mediese dokter op Dealesville. Voorgraads het hy blykbaar aan Rhodes University in Grahamstad studeer. Daar was aksentverskille in die linksheid van Maree en Zille. “He saw class as the major fault-line in our society; I saw race” (1456). Maree se kommunistiese neigings (“socialist instincts” – 1520) is sekerlik versterk toe hy magisterstudie aan die University of Sussex, naby Brighton, gedoen het (1494); Thabo Mbeki se alma mater.

    Maree “refused to attend anything that was segregated, which meant, for example, no movies” (1541). Die “apartheidsregime” het van hom geweet en meerdere kere geweier om ‘n paspoort aan hom uit te reik (1581). Hy was ‘n kort rukkie ‘n dosent aan die Universiteit van die Oranje-Vrystaat, maar toe die rektor, Benedictus Kok, van sy linkse politieke gesindheid kennis neem, onder meer dat hy toe ‘n lid van Beyers Naudé se Christelike Instituut was (1701), is hy ontslaan. Maree het hierna ‘n dosent aan die UK geword (1746) “and began a one-man campaign for an international academic boycott against the University of the Orange Free State” (1768).

    “Of far greater significance to him was his involvement, between 1973 and 1977, in the effort to resurrect the black trade union movement” (1784). Die Wiehahn-kommissie het in 1979 allerdwaas die wettiging van vakbonde vir swartes aanbeveel. Maree het sy doktorale proefskrif oor hierdie onderwerp geskryf (1818). Reeds voor dit het Maree aktiviste vir die “struggle for change” gewerf vir opleiding in die “‘education for liberation’ approach of Paulo Freire” (1921-1997) (1801). In 2010 is hierdie marxistiese benadering deur Russel Botman aan die Universiteit Stellenbosch ingevoer onder die vaandel van sy Hoop-projek sonder dat ‘n haan daaroor gekraai het. Toe Zille die burgemeester van Kaapstad was, is na die Maree-egpaar as “the Mayor and the Mayonnaise” verwys (8779).

    Maree het voor sy troue ‘n swart gesin in sy woning gehuisves (1818). Zille het in 1982 weer aan die UK studeer (1547). Hulle is aan die einde van daardie jaar getroud (1581). “Leftie weddings in those days were low-key affairs” (1587). Dit was Maree se tweede huwelik (1493). Na die geboorte van hulle eerste kind was meertaligheid in hulle huis aan die orde van die dag: “Johann spoke only Afrikaans to Paul, I spoke English and Eunice spoke Xhosa” (1974). Met die tweede kind was daar minder sprake van Afrikaans in die huis. “We made one final attempt to get Tom bilingual, at least, by sending him to an Afrikaans pre-primary school” (2002).

    “Eunice’s family became more and more involved with ours, especially her youngest daughter, Grace, a bright [?] young girl who battled to pass exams. She was at her happiest in our home, playing with Paul and Tom (and especially cooking for them). I can’t recall exactly how or when it happened, but at some point she stayed on, and has been with us ever since. She married Abel Mputing, one of Johann’s university students, and had two wonderful children, Chulumanco and NgoweNceba, who have been part of our family from the moment they were born” (2242). “Grace gave birth to Chulumanco on 27 December [1999]. His name means ‘joy’ in Xhosa, and rarely was a baby so aptly named. I cannot recall ever hearing him cry. Grace was a natural, relaxed mother to her ‘Joy Boy’, who brought a new and extra dimension to our family” (3049). “I brought Grace and her family to live in Leeuwenhof when I became premier” (8779).

    Reeds as joernalis het Zille kennis gemaak met wat sy noem “the brutal edge of apartheid. I became increasingly radicalised politically” (1033). “I had become a fervent ANC supporter” (1049). Een van die hoogstepunte in haar herinnering is die stigting van die United Democratic Front (UDF) in Rocklands, Michells Plain, in 1983 (2007). “I was active in the Black Sash and regularly went to support shack dwellers (who were deemed to be in Cape Town illegally under the pass laws) to resist arrest and forced removal” (2007). By geleentheid was sy sonder ‘n permit in ‘n swart woongebied en is sy ‘n opgeskorte vonnis opgelê (2013). “Johann and I never comtemplated leaving … I did not fit comfortably anywhere. Even the Black Sash was riven by debates about how to respond to the growing Marxist ideological hold on the resistance movements, increasingly characterised by intolerence for alternative views and a justification of random violence” (2109). “Jill Wentzel, a long-time Sash member, sparked a timely and sometimes acrimonious debate when she wrote a paper criticising ‘the liberal slide-away’, about our collective failure of nerve to challenge acts of brutality and intolerance when they came from the liberation movements” (2114).

    “Our home became a meeting-and-eating place for young struggle activists” (2029). “As young men tend to be, they were always hungry. I used to cook double portions of everything. And an extra pot too, so that they could take food with them when they left for their meetings” (2034). “The political discourse of resistance politics at the time was dominated by Marxist analysis” (2077). Zille se huis is dus in ‘n soort uitreikende losieshuis vir kamerade omskep. In hierdie verband word die name van Mcebisi Skwatsha (2029), Nyami Booi en Lizo Ngcokoto (2034) genoem. “One day in July 1987, Johann said to me, ‘Lizo and Mcebisi want me to rent a car for them. They need it for two weeks’” (2045). Die oorverligte Maree-egpaar het hulle dit laat welgeval. Die twee swart kamerade “handed the car to two young men [Leremo Kalako and Mike Coto] who wanted to join Umkhonto we Sizwe (MK), the ANC’s military wing” (2056). Reeds in Gugulethu was die motor in ‘n ongeluk. By die Lesotho-grens het die twee kamerade, seker as ‘n blyk van dankbaarheid aan hulle naïewe weldoeners, die Maree-egpaar, die motor eenvoudig agtergelaat.

    Dit is die soort oorverligte blanke dwaasheid waarop die nuwe Suid-Afrika gebou is. Zille skryf: “This little vignette was part of the normal course of our lives during those successive states of emergency during the 1980s” (2066). Beyers Naudé het op ‘n soortgelyke manier aspirantterroriste oor die grens gehelp. Hierdie mense is medeverantwoordelik vir die dood en verwoesting wat MK gesaai het, maar dit lyk nie asof dit die Marees en Naudé ooit gehinder het nie. Zille soek regverdiging vir hulle onregverdigbare gedrag in ‘n opmerking soos die volgende: “Surely we should use whatever [!] means we could to prevent state institutions being entirely captured for the purpose of authoritarian and racist rule?” (2082).

    Maar die Maree-egpaar het verder gegaan. “It was clear that we were being asked to provide safe havens for people who were on the run from the security police. I felt this was the least we could do in those times” (2120). “Soon we had Mama Dorothy [Shoes] Zihlangu and Mama Dorothy [Gogo] Mfaco staying with us” (2125). Daarby het dit nie gebly nie. “They lived in our cottage for a while and then spoke to me about needing space for more people. So Mama Mfaco and Mama Zihlangu moved into the house with us and vacated the cottage for use by others. They never told me who, and I never asked. We trusted [!] them enough to give them the gate key, so that they could use their discretion [!] in letting people into the garden to spend the night in our cottage. I often saw movement outside the window and knew they were bringing people in. I never asked questions. The less I knew, the better, I thought” (2130). In louter onskuld kom Zille later tot die gevolgtrekking: “Our house … had probably [!] been used as a hiding place for MK operatives” (2146). Die kamerade wat gratis van die Maree-buitehuisie vir hulle onwettige dade, soos terrorisme, gebruik gemaak het, sluit in: Cameron Dugmore (2130), Max Ozinsky, Tony Yengeni en Basil Kivedo (2221), die MK-vegter wat deur Jacques van der Elst geloof is omdat Kivedo bomme in Afrikaans geplant het (LitNet, Boeke en skrywers, 8 Maart). In die 1990’s het Zille Thandeka Kunene, ‘n opgeleide MK-soldaat, gehuisves. “I suggested she come to stay with us – which she did for three years, in the little cottage that had been the MK hideout during the states of emergency in the 1980s” (2688).

    In 2008 kom Zille vir Bulelani Mfaco, ‘n kleinkind van Mama Gogo, teë. ‘n Mama het per definisie, of ingevolge haar naam, kinders. Die huislike opset van die Marees in die 1980’s word soos volg deur Zille onthou: “We ate together, laughed together and conversed like friends do. The only thing they did not share with me was the depth of their political engagement, and I did not go there. Whatever, we knew we were in it together” (2272). Om so ‘n diverse, multikulturele, uitgebreide familie te huisves, kan myns insiens kwalik tot ‘n kerngesonde gesinslewe bydra. Ek sou die een senu-ineenstorting na die ander kry. Johann Maree had “a severe bout of depression which had seen him take off work for several months to recover” (2999). Met Mamphela Ramphele het die Marees ook saamgeboer: “Our sons spent many a night sleeping over at each other’s homes” (2649). Oor haar seun Paul se multikulturele troue met Gretl skryf Zille: “Thomas and Chulumanco were best men, and Megan, Gretl’s sister, the bridesmaid, and little NgoweNceba, with Gretl’s young nieces, were flower girls” (9505).

    Soms is daar groot nugterheid by Zille:

    “Today, [black] youngsters who were born long after the transition to democracy, and even some who have enjoyed excellent education and great opportunities, weave ongoing pain and victimhood into their narratives. Is it inevitably part of identity politics? Pain is for public display, not private processing. Perhaps [black] people have discovered just how powerful a weapon it is in a context of restitution and compensation for past disadvantage” (2278). Let op hierdie objektiewe waarneming van Zille tydens ‘n byeenkoms: “Many of the ANC members arrived dressed to the nines, with their envelopes containing the papers for the meeting (if they had them at all) still unopened. They sat through the meeting doing everything except concentrate on and debate the issues at hand” (3009). “At the break, my disillusionment with the rest of the parliamentarians turned to anger. A food trolley was wheeled into the meeting area, laden with delicacies, and I watched as members who had done absolutely no work all morning piled their plates. There was plenty left over. I then observed how several of them took the parliamentary table napkins, loaded them with as much food as they could, folded them up and then deposited them in cavernous handbags, along with several cans of cold-drinks. I was frankly gobsmacked at this literal feeding at the government trough” (3014).

    In April 1989 oud-senator Dick Clark “convened a conference in Bermuda to bring together representatives of the ANC-in-exile with leading members of internal political parties and other organisations, to analyse the country’s political challenges and discuss options for the future” (2173). Die Maree-egpaar is daarheen genooi, wat toon dat albei in linkse politieke kringe gereken is. “Johann was a paid-up member of the ANC” (2607). Daar het Zille vir Thabo Mbeki ontmoet en met hom gesels (2189). “This conversation was to be the foundation of a long-term relationship of mutual understanding and respect … Many years later, I also got to know and respect FW de Klerk” (2194). Sy glo sonder meer die volgende fabel: “South Africa avoided a civil war by the serendipitous confluence of two great leaders” (2205), De Klerk en “an ANC leader with the stature and extraordinary moral authority of Nelson Mandela” (2200). “Like [Abraham] Lincoln, Mandela wove together the core values of freedom and equality with the sacrifices required to achieve them” (2580). Van Zille se kant is daar geen veroordeling van Lincoln en Mandela se gewelddadigheid en die dood en verwoesting wat albei veroorsaak het nie; daar is net bewondering.

    Zille se familie is ‘n nes vol linkses. In 1990 “my brother Paul, who had spent fifteen years in voluntary exile in England, wanted to return to South Africa to support the transition to democracy” (2297). “He moved in circles that included South African exiles in the UK” (2335). Hy het ‘n huis in Johannesburg gekoop en dit aan Mac Maharaj verhuur, wat die kelder in ‘n plofstof-arsenaal en “weapons cache” met die oog op Operasie Vula omskep het (2308, 2346). Sy medepligtige was Siphiwe Nyanda, die hoof van MK en later die hoof van die Suid-Afrikaanse weermag (2324). Albei het die land via Swaziland binnegesypel (2357). Maharaj “knew about my mother’s role in the Black Sash, about her volunteering as an observer at political trials, and about my journalistic and political involvement” (2362). Op hierdie maniere het liberaliste voor 1994 geweld in Suid-Afrika aangehelp.

    Die wapens is veral via Botswana en Swaziland ingesmokkel met die oog op ‘n “people’s war” wat voor die 1994-verkiesing so baie skade veroorsaak en derduisende lewens geëis het (2379). “Between FW’s historic speech in 1990 and the first democratic election in 1994, 14 000 South Africans died in politically related incidents, according to the report of the Truth and Reconciliation Commission (Chapter 7)” (2539). Hierdie mense is nie dood weens apartheid nie. Hulle was grootliks die slagoffers van die magshonger ANC. ‘n Mens sou dink sulke dade sou mense soos Maharaj en Nyanda vir aanstelling in enige hoë pos diskwalifiseer. Die teenoorgestelde het gebeur toe Nelson Mandela sy aanstellings in die “bevryde” Suid-Afrika gedoen het. Desnieteenstaande is terselfdertyd op hoë moraliteit aanspraak gemaak. In 1991 het diegene betrokke by Operasie Vula gedeeltelike vrywaring van vervolging van die De Klerk-regering ontvang (2405). Iedere ding wat die blanke regering afgetakel het, sien Zille as ‘n “step the country took in the right direction” (2411).

    In die 1990’s was Zille aan die spits van die “One City initiative” in Kaapstad (2417), waarvolgens party inwoners (veral wittes en bruines), soos tot op hede, vir munisipale dienste en eiendomsbelasting betaal terwyl ander (by uitstek swartes) dit nie hoef te doen nie. Daar word van blankes verwag om sonder meer met hierdie en baie ander nuwe soorte “geregtigheid” vir lief te neem. Zille was bv die voorsitster van die Grove Primary School in Claremont (2705). “We introduced a bursary scheme which enabled middle-class parents to pay double fees to subsidise a child whose parents could not afford to pay any fees at all” (2710). “We appointed our first black teacher, Miss Busi Bout, and I ensured that my Thomas was in her class to signal to the school that the governing body had full confidence in her. We employed black graduates to do internships with our most experienced teachers to give them exposure to the best professional practice we could offer” (2715).

    “I had now become irrevocably identified with one side of the conflict, and my continued role as mediator was impossible” (2500). Zille het ‘n vergesogte siening van die Afrikaner-Weerstandsbeweging (AWB) se instorming by die Kodesa-onderhandelings: “Looking back, I think of this as the forerunner to the ‘poo protests’” (2585). Maar dit is sy wat vir Chumani Maxwele, die ontlastingstrooier by die Universiteit Kaapstad, regshulp probeer kry het (10250). Sy skryf ook van die “famous Regina Mundi church” (2671) wat terrorisme sterk ondersteun het.

    Oor Stuart Saunders, die rektor van die Universiteit Kaapstad, skryf Zille: “Long before apartheid ended, he desegregated the university residences and initiated pioneering work in the field of student recruitment based on tests to determine a student’s inherent capacity to succeed at university, rather than merely measure their school-based knowledge (which severely compromised those students emerging from inferior apartheid education)” (2644). Hierdie ignorering van swart studente se akademiese skoolrekords word deesdae slaafs deur al die eens blanke universiteite nagevolg, met as resultaat ‘n buitensporig hoë uitsaksyfer teen groot koste vir die belastingbetalers. Verwant hieraan is die kwessie van die finansiële toestand van swart studente, ten spyte van die blatante rasgebasseerde voorkeur wat hulle by die toekenning van studiebeurse geniet. By geleentheid is die leë drankbottels, -blikkies en -bokse van ‘n koshuis van die Universiteit Kaapstad bymekaar gemaak en die volgende berekening is gemaak: “Over a single weekend, the students of Liesbeeck Gardens had spent R330 000 on alcohol” (2661). Zille skryf van ‘n UK “moving boldly towards inclusivity … We had just adopted a mission statement committing UCT to being ‘flexible on access, active in redress and rigorous on success’” (2904). Deesdae is dit baie duidelik wat hierdie beleid akademies en beskawingsgewys vir die UK in die sak gebring het.

    Daar is verwysings na korrespondensie wat tussen Theuns Botha, toe ‘n DA-minister in die Wes-Kaap, en Dan Roodt gevoer is (5547, 5582, 6017). Zille word tereg as ‘n bedreiging vir die heil van Afrikaners beskou (5536, 5567, 5637). Vir my was die insiggewendste aspek van Zille se boek hoe die polisie hom openlik aan die kant van die ANC skaar, bv in die swart woonbuurte tydens verkiesingsveldtogte. “I had become accustomed to the provincial SAPS behaving as if it were the coercive arm of the ANC” (6151; ook 6294). Zille se foonoproepe is afgeluister (6909). Politici wat die ANC teenstaan, verkeer in ‘n lewensgevaarlike situasie. “The DA took out hefty life insurance policies for me and my children” (5734).Volgens Zille gaan haar volgende boek handel oor “how to build a ‘capable state’ in South Africa” (5207; ook 6597).

    In die situasie waarin sy nou is, in ‘n staat van beskuldiging in haar eie party, sal Zille seker dink oor sekere passasies in haar boek. Sy verwys na haar “occasional indiscretions” (8695). Voorheen was daar al ‘n “Zille-gate” (6238). Aan haar is gesê: “You have to apologise” (6481). “‘No’, I replied. ‘What I said was true, and I am not going to withdraw it. Or apologise. I would rather resign’” (6486). Later erken sy iets kan “unforgivable (even if it was true)” wees (6870). “I put my head down, as I always did in a crisis” (6524). “I had a lot of explaining to do” (6250). “I knew I would just have to grit my teeth and get through this dip myself” (6427). “It is often important in life to stand for principle rather than seek popularity” (2490). Zille se ma het aan haar verduidelik “how a reputation could be destroyed overnight and take years to rebuild” (692). Zille verwys na ‘n “great bumper sticker”: “Rather be historically correct than politically correct” (1157, 8258).

    “I believe it is best to acknowledge mistakes and seek to rectify them” (8557). “In politics a scandal can be created out of smoke and mirrors” (6111). “Your opponents are ceaselessly on the outlook for anything that can possibly be used against you, seeking any opportunity to manufacture outrage” (1186). Hierdie opponente/vyande kan uiteraard partygenote insluit. “There are no permanent friends in politics, only permanent interests” (3949). “In politics, friends come and go, but enemies accumulate” (5383). “The DA is tough on its leaders. You have to earn their respect. You have to justify your proposals and ideas. They call you to account when things go wrong” (7027). “Intentions don’t count in politics. Only results do” (7173). Later skryf sy egter: “Well-intentioned mistakes were seldom fatal in politics, just as success was never permanent” (9199).

    “I thought my leadership was approaching its sell-by date” (7385). “The tough thing about politics is the insecurity. No position is ever secure. You can be in one day and out the next – not because you did a bad job, but because the terrain shifted” (7562). “Twitter is an away game – the crowd is largely hostile and willing you to make a mistake so that they could pounce” (7689). “It truly amazed me how many people are out there, searching cyberspace for any opportunity to feel insulted. Or to manufacture outrage … nowhere are race classification and double standards as entrenched as they are on Twitter. I started on Twitter without realising any of this. I strode forth where angels fear to tread” (7700). “My constitutional assumptions represented colonialism writ large, aggrevated by the fact that I was white” (7873). “It is cold outside” (1763). Zille kan nog ‘n “beached whale” in wording wees (5974). Dan word haar lot ‘n voorbeeld van “the unfairness of life” (2283, 8652).

    Hier bo het ek nie oor die voorlaaste hoofstuk in Zille se outobiografie geskryf nie. Dit handel oor die kwessie van witheid. Dit is die onderwerp van my volgende rubriek.

  • Leon Lemmer oor Hermann Giliomee se outobiografie

    Leon Lemmer oor Hermann Giliomee se outobiografie

    Hermann Giliomee (gebore in 1938) is ‘n bekende en gerekende historikus wat as dosent in geskiedenis aan die Universiteit Stellenbosch (US) vanaf 1967 en daarna as dosent in politieke studies aan die Universiteit Kaapstad (1983 tot 1998) verbonde was. Later is Giliomee as buitengewone professor in geskiedenis aan die US aangestel, danksy die departementshoof Albert Grundlingh, wat die Jan Marais-leerstoel in geskiedenis beklee. Die ironie is dat Grundlingh skynbaar niks gedoen het om te verseker dat Jan Marais se stigtingsvoorwaarde, dat Afrikaans nie ‘n mindere plek as Engels aan die US mag hê nie, nagekom word nie. Grundlingh het eerder Russel Botman in sy kwaad gesterk deur die skuld vir die Slag van Andringastraat eensydig op die blanke studente te pak. Vir Grundlingh en Giliomee se vertolkings van hierdie 1940-insident kyk Praag 13.09.2015.

    Die volgende boek is in November gepubliseer: Hermann Giliomee, historikus: ‘n outobiografie (Kaapstad: Tafelberg, 2016, xii, 344p, R380; Amazon Kindle $29,23). Twee van sy vorige boeke is vir Afrikaners ook van besondere belang: Die Afrikaners: ‘n biografie (Kaapstad: Tafelberg, 2004, 656p; Amazon Kindle $28,49) en Die laaste Afrikanerleiers: ‘n opperste toets van mag (Kaapstad: Tafelberg, 2012, 460p; Amazon Kindle $26,48). Engelse weergawes van al drie hierdie boeke is beskikbaar. Let op die buitensporige pryse van die e-boeke. Die gedrukte uitgawe van Giliomee se jongste boek kos meer as R1 per bladsy.

    Giliomee kom uit ‘n Afrikanerfamilie. Sy pa was ‘n geskiedenis-onderwyser en lid van die Afrikaner-Broederbond. By die outeur vind ‘n mens egter ‘n “veranderende verstaan van Suid-Afrika en die Afrikaners” (p xii). “In die algemene verkiesing van 1961 het ek vir die eerste en laaste keer gedurende die era van die NP-bewind vir die party gestem” (39). Hy verwerp apartheid en daarmee saam Piet Cillié, die redakteur van Die Burger (1954-1977), se siening dat “apartheid sorg dat die Afrikaners en die groter wit gemeenskap mag oor hulself behou” (43). Cillié se standpunt het geblyk korrek te wees. In 1970 het Giliomee vir die Progressiewe Party gestem (50), al het Lewis Gann reeds in 1959 geskryf “dat die verlies van politieke mag deur die NP ook die einde van die Afrikaners as ‘n nasionale minderheid kan beteken” (68).

    Uit sy jeug onthou Giliomee “Afrikaner-ondernemings wat … Afrikaners in diens sou neem en die uitbou van die Afrikaanse taal en kultuur” bevorder het (24). En vandag? “Die meeste groot maatskappye met Afrikaanse [eintlik Afrikaner-] wortels het Afrikaans gegroet sonder om hul hoed te lig en Engels omhels” (294). ‘n Mens vra jou af: Waar is al die Broeders heen en waarom is daar tans nie meer sulke egte Afrikaner-ondernemings nie? Om vir ‘n verlore saak te stry, is nie oneerbaar nie. “Soet is die stryd van die stryer, al moet hy uiteindelik verloor” (ID du Plessis, p 28).

    “Lede van my geslag het geweet dat ons nie liberale historici was of wou wees nie. Terselfdertyd wou ons nie, soos die vorige geslag, ‘n nasionalistiese ‘volksgeskiedenis’ skryf nie” (54). “Ek [was] nie ‘n liberale historikus nie, maar eerder ‘n pluralis wat die geskiedenis vertolk het as een van strydende gemeenskappe waarin groepsbelang eerder as individuele gesindhede deurslaggewend was … ek [het] vir die Progressiewe Party en sy opvolgers gestem … Ek het besluit om te skryf as iemand wat aan die rand van die Afrikanergemeenskap staan” (59), maar “ek nie van plan was om ‘n verengelsde Afrikaner of volksvreemd te word nie” (64). Byvoorbeeld: “Ek het dit duidelik gemaak dat ek nie fatsoenlik links is en ook nie die oproep vir die beëindiging van diensplig steun nie” (147). Namate hy ouer en wyser geword het, het Giliomee se Afrikanerwortels myns insiens al hoe duideliker geblyk. Hy het bv die Waarheids- en versoeningskommissie “van die begin af teengestaan” (194). Hy is geen slaafse aanhanger van die Britte nie. In Suid-Afrika het die Britse bewind “op ‘n ander manier maar ewe doelgerig wit mag en wit status verskans” (74). “Dit is ‘n mite dat die Engelssprekendes as gemeenskap betekenisvol meer liberaal as die Afrikaners was” (76).

    In sy pluralistiese benadering beklemtoon Giliomee sowel die kulturele as materiële invloede wat Afrikaners gevorm het. “Kultuur verteenwoordig ‘n krag uit eie reg en is nie bloot deel van die ideologiese superstruktuur wat bepaalde belange moet legitimeer nie. Pluraliste besef ook in watter groot mate die politiek gedryf word deur nasionale of kulturele vernedering. My werk oor die Kaapse samelewing gedurende die eerste dekades van Britse heerskappy [eintlik 1780-1812, p 78] het dit vir my duidelik gemaak dat die burgers as ‘n gemeenskap meer saamgesnoer was deur hul kultuur en die dikwels minagtende wyse waarop die Britse amptenareklas hulle behandel het, as deur hul materiële belange” (76-77). Beklemtoning van die deurslaggewende rol wat kultuur kan speel, is kenmerkend van Giliomee se skryfwerk. Oor die Afrika-state wat na die Tweede Wêreldoorlog polities onafhanklik geword het, skryf hy: “My indruk was dat dit eintlik demokrasie was wat gefaal het omdat dit so onsimpatiek teenoor minderhede en hul onderskeie kulture was” (81). Dít is fataal op ‘n vasteland waar die landsgrense arbitrêr getrek is en die nuwe bewindhebbers nie in staat is om daardie grense sinvol te verander nie.

    Nasiebou kan op verskillende maniere benader word. “Daar was enersyds die Jakobynse benadering [verwysende na die ekstremiste in die Franse Revolusie] … Dit wil een kultuur, een dominante taal (Engels) en een interpretasie van die geskiedenis in die skoolleerplanne hê” (195). Dit is wat die ANC ingevolge swart mag voorstaan. “Ek het daarteenoor die pluralistiese benadering gestel, wat die verskeidenheid van kulture, tale en historiese beskouings as ‘n bate beskou en werklike debat oor die geskiedenis aanmoedig” (195). “Ek het onderskei tussen politieke nasionaliste, wat die Afrikaners se politieke magsbelange sentraal stel, en die kulturele nasionaliste wat daarop aandring dat billikheid, waarheid en geregtigheid nagestreef word. Hulle [die kulturele nasionaliste] eis ook dat die intellek en skeppende vermoë van mense met ‘n Afrikaanse [pleks van Afrikaner-] agtergrond aangewend word ter verfyning van die volksgees en volkskarakter en die bevordering van ‘algemeen menslike waardes’ soos Van Wyk Louw hulle noem” (89). Myns insiens is die probleem dat sodra politieke nasionalisme versaak word Afrikaners in ‘n situasie ingedwing kan word (soos inderdaad gebeur het) waarin hulle kultuur nie (kan) gedy nie. Giliomee se opmerking dat Afrikaners beter Afrikaners word deur polities minder nasionalisties te wees (90), is daarom vir my onaanvaarbaar.

    NP van Wyk Louw het reeds in die 1950’s voorsien dat as die Afrikaner die politieke mag verloor “hy so hulpeloos soos die Jode in Duitsland sal wees” (136); dat “eenvormige gelykheid alleen oor die liggaam van ‘n hele volk heen bereik kan word” (139). In soverre Giliomee meegewerk het om die blanke politieke bewind en sy beleid te beëindig, moet hy ten minste ‘n mate van medeverantwoordelikheid vir die huidige politieke opset aanvaar; spesifiek die (voor)uitsigloosheid van sy mede-Afrikaners. Dit is egter waar dat hy reeds van lankal af nie die huidige sotlike politieke bedeling onderskryf het nie; bv in 1982: “dat Giliomee nie glo in meerderheidsregering in ‘n unitêre staat nie” (121); dat daar “‘n behoorlike balans tussen die meerderheid en minderhede moet wees” (137). “Enige diep-verdeelde samelewing behoort stabiliteit te verskaf deur aan mense van verskillende etniese en kiulturele groepe ‘n gevoel van geborgenheid te gee. [Byvoorbeeld] dat daar ook Afrikaanse skole en universiteite moes wees … was ‘n regverdige eis” (191).

    Giliomee “het geglo dat daar geen skerp skeiding tussen veral wit en bruin moet wees nie” (46). Daarom verwys hy bv eerder na Afrikaanse as Afrikaner-instansies.”Vir my as Bolander was dit belangrik dat daar onderhandel word om in die westelike deel van die land, waar wit en bruin mense die meerderheid vorm, ‘n federale deelstaat met aansienlike magte te vestig” (179-180). “My steun vir bruin regte het gewortel in die besef dat die politieke uitsluiting van bruin mense besig was om mense met dieselfde taal en kultuur as die Afrikaners heeltemal te vervreem” (87). Dit is myns insiens darem té veralgemenend. Dit is ‘n feit dat bruines in vergelyking met die swartes taal- en kultuurgewys nader aan die blankes is en ook dat daar by blankes en bruines ‘n mate van taal- en kultuuroorvleueling is. Maar daar is sekerlik ook verskille. Die atmosfeer in bv ‘n bruin woongebied, skool, kerk, sportveld en piekniekplek is nogal anders as in plekke waar blankes is. Die gebruik van en gesindheid (bv lojaliteit) teenoor Afrikaans by bruines en wittes kan ook baie verskil. Voorheen het bruines daarna gestreef om wit te wees of ten minste deur blankes (as gelykes) aanvaar te word. Deesdae verkies baie bruines om ter eie bevoordeling eerder swart te probeer wees. Dit is te betwyfel of bruines in die nuwe Suid-Afrika ‘n ander solidariteit sou betoon het as hulle in die vorige bedeling anders/beter deur blankes behandel is. In Giliomee se vertolking van die Slag van Andringastraat en die verwydering van bruin inwoners uit Die Vlakte in die middedorp van Stellenbosch is daar dieselfde pro-bruingesindheid. Soos in die geval van Distrik Ses in Kaapstad was slegs ‘n klein minderheid bruines (20%, p 242) huiseienaars. Maar die verskuiwing word in dieselfde oordrewe emosionele taal beskryf as wat standaardpraktyk oor Distrik Ses geword het: “‘n Gelukkige en ordelike gemeenskap is met wortels en al uitgeruk en elders neergegooi” (242).

    Lawrence Schlemmer “wou bou aan ‘n nuwe politieke stelsel in Suid-Afrika waarin die meerderheid se eise en die minderheid se vrese in ‘n demokratiese stelsel versoen word” (122). Hiervan het niks tereg gekom nie. Meerderheidsdominansie het ons wrede daaglikse werklikheid geword. Dit is presies wat iemand soos Nelson Mandela begeer het, want hy het sonder meer beweer dat die land aan die swartes behoort. Vir die boek, Nuwe geskiedenis van Suid-Afrika (2007), het Giliomee as redakteur ‘n Zambiër, Bernard Mbenga, as mede-redakteur gekies. Daarin word dit duidelik gestel “dat geen groep daarop geregtig is om te sê die grond behoort in die eerste plek aan hom nie” (250). DF Malan het as eerste minister reeds in 1953 gesê: “Suid-Afrika is ons gemeenskaplike erfenis en behoort aan almal van ons” (250).

    Mandela het doelbewus valslik beweer: “I have fought against black domination” (Long walk to freedom, London: Abacus, 1995, p 438). Giliomee het klaarblyklik min of meer dieselfde onbereikbare ideaal as Schlemmer nagestreef. Hy het nie net apartheid verwerp nie (rassediskriminasie is natuurlik steeds met ons) maar ook afsonderlike ontwikkeling. “Ek het al meer tot die gevolgtrekking gekom dat die eintlike doel van die tuislande was om die paswette en die weerhouding van stemreg van swartes te regverdig” (123). Dít was sekerlik nie Hendrik Verwoerd se bedoeling met die tuislande nie.

    Giliomee was lank genoeg aan die Universiteit Kaapstad verbonde om hom van die onheiligheid van die Engelse/Britte te oortuig. Hy haal JM Coetzee (‘n Afrikaanssprekende blanke skrywer uit ‘n Sap-ouerhuis) soos volg aan: “The English have never (to my knowledge) been called to account sufficiently for the way they looked down on the Boers/Afrikaners from 1795 onward, and pretty consistently saw the worst in them rather than the best” (138). Oor Nadine Gordimer skryf Coetzee: “She never demonstrated much sympathy for the Afrik[a]ner” (151). David Welsh meen tereg “dat Engelssprekendes in die geskiedenis ewe aandadig [as Afrikaners] aan die verskansing van rassediskriminasie was” (138). Deesdae kan dieselfde van swartes gesê word. Die liberale Welsh het ook daarop gewys “dat die oorgang na demokrasie in diep-verdeelde samelewings slegs slaag waar magsdeling tussen die groepe geïnstitusionaliseer is” (143). In die nuwe Suid-Afrika is daar egter geen sprake van betekenisvolle magsdeling nie. “Die reg tot moedertaalonderrig [is] ‘n legitieme groepsreg” (144) maar selfs dit is nie doeltreffend in die Grondwet verskans nie.

    Reeds in 1986 het Giliomee aan die Universiteit Kaapstad met die Conor Cruise O’Brien-voorval waargeneem “dat universiteitsowerhede nie gewillig was om dieselfde streng dissiplinêre stappe teen swart studente te doen as wat hulle in die geval van wit studente sou doen nie” (145). Deesdae skitter iemand soos Wim de Villiers aan die Universiteit Stellenbosch met soortgelyke dubbele standaarde. Aan die Universiteit Vrystaat het ‘n “onafhanklike” ondersoekspan onlangs die vandalisme van die CR Swart-monument goedgepraat (Netwerk 24 en Die Burger, 12 Januarie, p 3). Maar hierdie wantoestande kom dwarsoor die land voor en is nie tot universiteite beperk nie.

    Toe Die Burger en Rapport nie meer Giliomee se artikels wou publiseer nie, het hy in 1984 begin om die kwartaalblad Die Suid-Afrikaan te publiseer. Die titel dui myns insiens op ‘n radikale verwatering, eintlik ont- of miskenning, van Afrikanernasionalisme. ‘n “Inklusiewe Afrikanerskap” is voorgestaan (150). Dit blyk ook uit die lede van die redaksie: André du Toit, Welma Odendaal, Antjie Krog en Pierre de Vos (149). “Ons kies kant vir ‘n oop samelewing, gelykberegtiging en ‘n vreedsame skikking in Suid-Afrika” (150). “Santie Grosskopf [die ma van ‘n ANC-bomplanter] en Rykie van Reenen het belangrike bydraes gelewer” (150). Giliomee noem dat Van Reenen die aandag op ‘n 1937-Afrikaanse vertaling van die Kommunistiese Manifes gevestig het (151). Wat nie gesê word nie en wat ek êrens gelees het, is dat Uys Krige die vertaler was. ‘n Redaksielid van Die Suid-Afrikaan, Chris Louw, het hom laat in sy lewe polities probeer rehabiliteer (166).

    Die genoemde redaksielede en medewerkers toon hoe Giliomee se verligtheid hom soms mislei het om in verkeerde geselskap te beland. Dit is onder meer te wyte aan sy onrealistiese ideale, bv: “Ek wou ‘n party wat oorwegend op minderhede steun, deel maak van ‘n nuwe stelsel gebou op magsdeling met ‘n formasie gelei deur die ANC” (158). In ANC-leiding kan daar myns insiens kwalik enige heil wees. Let ook op Giliomee se latere opmerking dat hy nie beswaar gehad het toe die Universiteit Stellenbosch “aan mense soos Nelson Mandela, Desmond Tutu, Beyers Naudé en Trevor Manuel ‘n eregraad gegee het nie. Dit was ‘n goeie poging om ‘n historiese balans te skep” (205-206).

    Gilomee was ‘n Dakar-ganger (1988). Hy het egter nie soos André P Brink (165) al die ANC-propaganda vir soetkoek opgeëet nie. Byvoorbeeld, Thabo Mbeki wou hê dat “die geskiedenis van Suid-Afrika herskryf moes word” (165); iets wat sedertdien deur ANC-kamerade en hulle meelopers gedoen word. Dit is ‘n uiters gevaarlike tendens, soos uitgewys deur George Orwell (1903-1950): “The most effective way to destroy a people is to destroy and obliterate their own understanding of their history” (323). Tereg is Giliomee se waarneming van Dakar: Die ANC is “nie geïnteresseerd in vryheid of gelyke geleenthede vir almal nie, maar in mag en ideologiese dominansie wat deur die Kommunistiese model geïnspireer is” (165). “Ek het by die Dakar-konferensie gesien hoe die ANC met gemak die hoë morele grond sy eie maak [?] en niks van ‘n gebalanseerde skikking wou weet nie” (179).

    Giliomee skryf dat hy “‘n beroering op die [Dakar-]konferensie veroorsaak het met my voorstel vir ‘n bikommunale bedeling wat neergekom het op ‘n stelsel van verpligte magsdeling met die NP en die ANC die hoofspelers, eerder as een wat deur die ANC op grond van getalle oorheers word … Besluite sou geneem word deur konsensus” (166); asof die magshonger ANC ooit tot so iets sou instem. RW Johnson het dit later kategories gestel dat Suid-Afrika “‘n demokrasie of ‘n ANC-regering kan hê, maar nie albei nie” (201). Daar kan in elk geval nie peil getrek word op enigiets wat met die ANC ooreengekom of deur hom belowe is nie. ‘n Russiese waarnemer, Irina Filatowa, het gesê: “De Klerk certainly did not know who he was negotiating with, ANC leaders certainly knew that once they got to power they would replace whatever that has been negotiated” (264). Die NP en die ANC “het totaal verskillende opvattings gehad oor wat ‘n grondwet beteken: vir die NP was dit ‘n bindende kontrak wat net met die toestemming van albei partye verander kon word; vir die meeste ANC-leiers was dit net ‘n halfwegstasie op die pad na ‘n nasionale demokratiese rewolusie waarin ANC-beheer oor sleutelposte en staatsbeheer oor die ekonomie nagestreef word” (275-276).

    Die grootskaalse verstedeliking van swartes na die Tweede Wêreldoorlog het die “uitwissing van afstand” tussen wittes en swartes, waarvan Arnold Toynbee (1889-1975) in 1959 geskryf het, meegebring (168). Hierdie verskynsel het onder meer tot besinning oor die aard van demokrasie gelei, bv dat dit die vorm van “tirannie deur die meerderheid”, soos John Stuart Mill (1806-1873) dit gestel het, kan aanneem (169). Meerderheidsregering in Suid-Afrika kan rasseoorheersing word en rassisme kan “maklik verbloem word as demokrasie” (169; ook 199). Wat duidelik deur waarnemers soos hierdie voorsien is, het ongelukkig in die nuwe Suid-Afrika ons daaglikse bittere werklikheid geword. In ‘n bevolking waarvan die helfte funksioneel ongeletterd is (180), is dit louter dwaasheid om demokrasie in ‘n eenheidstaat in die vorm van algemene stemreg, waar elke stem dieselfde gewig dra, in te voer. Giliomee dink “dat Suid-Afrika nie oor die meeste vereistes beskik wat volgens kenners noodsaaklik is vir ‘n goedfunksionerende demokrasie nie” (180). Omdat swartes, wat glo van nature nie-rassisties is, merendeels vir swartes stem, is daar weens hulle oorweldigende meerderheid bv nie ‘n gereelde, gesonde verandering van regering nie.

    Voor die rampspoedige dwaasheid van 1990/94 is anders oor sake gedink. “Ons het geargumenteer dat wit mense hul magsbasis nie maklik sou ontruim nie om in ‘n posisie te beland waarin dit vir hulle onmoontlik was om beleid te bepaal oor dié dinge wat vir hulle belangrik is, byvoorbeeld eiendomsreg en hul kinders se onderwys. Daarom was dit belangrik dat wittes as ‘n groep mede-seggenskap moes hê. Ons het dus ‘n stelsel van verskanste magsdeling vir ten minste twee termyne voorgestel” (172); asof hierdie bitter pil na twee dekades versuiker sou wees! Die verraderlike “oplossing” waarmee vorendag gekom is, is om magsdeling aan die blanke kiesers te belowe en hulle dan met die voldonge feit van magsoorgawe te konfronteer. Gewag is van allerhande “wigte en teenwigte” gemaak wat die belange van blankes sou beskerm, maar doeltreffende beveiliging het spoedig geblyk grootliks fiktief te wees. Ook die grondwet bied nie werklik afdoende beskerming nie en kan immers weens die al hoe groter swart meerderheid na willekeur verander word.

    Gilomee het beoog “om ‘n sintese tussen verskillende nasionalismes te probeer vind. Aan die een kant was daar Afrikaner-nasionalisme, wat as tipies etnies-gebaseerde nasionalisme gesmee was deur bande van afkoms, geskiedenis en taal. Aan die ander kant was daar die ANC se Afrika-nasionalisme, wat ‘n tipiese territoriale idealisme was. Hy wou ‘n nuwe nasie rondom die meerderheid van die bevolking bou … My standpunt was dat nasiebou en demokrasie net kan groei as gemeenskappe mekaar en hul onderskeie historiese erfenisse respekteer” (177). Hiervan is daar in die nuwe Suid-Afrika weinig sprake. Dink bv aan hoe die geskiedenis herskryf, standbeelde vernietig en Afrikaans benadeel word.

    “Dit was ‘n stryd tussen gemeenskappe, elkeen met sy eie geskiedenis en waardestelsel, wat nie soseer gemeenskappe wou domineer nie maar ‘n belangrike mate van ‘selfbeskikking’ oor onderwys en ander ‘eie sake’ wou hê” (174). Wat gebeur het, is dat ‘n opset geskep is waarin swartes oor almal se lot beslis, sodat blankes se eie sake feitlik ongesteurd deur swart belange verswelg word. Rasseklassifikasie moet glo afgeskaf word (173), wat FW de Klerk in 1991 gedoen het (180), maar die ANC-regering regeer eenvoudig asof rasseklassifikasie steeds bestaan en hy misbruik dit tot die uiterste ter bevoordeling van swartes en veral ter benadeling van blankes. As rassediskriminasie die groot sonde tydens rassesegregasie en daarna apartheid was, is dit voor die hand liggend dat diskriminasie op grond van ras en kleur in die nuwe Suid-Afrika absoluut verbode moet wees, maar nie eens dit is tydens die grondwetlike onderhandelings bereik nie; eerder die behoud van rassediskriminasie tot in die oneindige, maar hierdie keer ten koste van blankes.

    Die blankes se groot vrese, soos die “verlies van die ‘tuisland’, kultuur en identiteit” en “die vrees om oorheers te word en die gepaardgaande verlies van ‘self-beskikking’” (174) is glad nie afdoende deur die patetiese NP-onderhandelaars aangespreek nie. Die gevolglike magsverlies is skynbaar permanent. “Die wittes in Suid-Afrika sou net een kans kry om ‘n geskikte stelsel te onderhandel. Sou dit misluk, was hulle as minderheid stoksielalleen” (175). Reeds in 1977 het John Vorster gesê: “Vir ons Afrikaners sal daar nie ‘n tweede kans wees as ons die mag verloor nie” (184-185). In dieselfde jaar het Pik Botha gesê: “For us a political system of one man one vote within one political system means our destruction” (185).

    “Ná De Klerk op 2 Februarie 1990 sy groot toespraak gehou het, het ek hom per brief geluk gewens met dié reusestap” (179). Giliomee het sy brief soos volg afgesluit: “Jy het aan die Afrikaners die selfrespek terug[ge]gee wat apartheid so kwaai geknou het. Vir die eerste keer in ‘n lang tyd kan mens jou kop weer hoog hou” (328). Na die absolute beknoeiing van die grondwetlike onderhandelings kan dit myns insiens egter kwalik van Afrikaners verwag word om trots op die nuwe bedeling te wees.’n Referendum is op 17 Maart 1992 gehou waarin die De Klerk-regering om ‘n mandaat vir die voortsetting van die grondwetlike veranderings gevra het. “Die NP-regering se advertensies voor die referendum het duidelik die boodskap gegee dat ‘n ja-stem ‘n stem teen meerderheidsregering verteenwoordig … Die meeste ja-stemme in die referendum het nie aan die De Klerk-regering ‘n mandaat gegee om tot meerderheidsregering in te willig nie” (181; ook 272). ‘n Volbladsy-advertensie wat die NP die dag voor die referendum in koerante gepubliseer het, het as banieropskrif gehad: “As jy bang is vir meerderheidsregering, stem ‘Ja’” (271).

    De Klerk het reeds op 30 Maart 1990 verklaar dat “die grondwetlike voorstelle op ‘n grondwetlike wyse by die kiesers getoets [sal] word en net met hul toestemming sal ‘n nuwe bedeling ingevoer word” (181, 271). In Januarie 1992 het De Klerk herhaal “dat enige belangrike verandering aan die grondwet ‘n referendum sou vereis” (181, 271). Giliomee maak dit baie duidelik dat daar in twee deurslaggewende opsigte (wat ek noem) verraad of bedrog deur De Klerk en sy groepie meelopers gepleeg is. Eerstens het hulle geen mandaat gehad om tot meerderheidsregering in te stem nie. “Die harde waarheid is dat die De Klerk-regering nie ‘n mandaat gehad het vir die interim-grondwet wat in 1994 deur die parlement aanvaar is nie” (272). Tweedens is die plegtige belofte dat die finale ooreenkoms aan die blanke kiesers vir goed- of afkeuring voorgelê sou word, nooit nagekom nie.

    “Ek is … oortuig daarvan dat gematigde politieke leiers hier en oorsee simpatie sou gehad het as De Klerk van die staanspoor af aangevoer het dat hy nie die mag kon oordra sonder die instemming van die mense wat hom verkies het nie – en dit beteken die wit kiesers … In die geval van die konflik in Noord-Ierland het die Britse regering baie goed besef hoe noodsaaklik dit was dat die oorgang na ‘n nuwe stelsel deur al die partye as legitiem beskou moet word. Ingevolge die Goeie Vrydag-ooreenkoms van 1998 is bepaal dat die kiesers ten volle ingelig moes wees oor die onderhandelde grondwet voordat hulle hul stem in ‘n referendum daaroor uitbring” (270). Waarom is daar versuim om gevolg te gee aan die belofte van ‘n tweede referendum? “Daar sou nooit ‘n ‘ja’-stem met ‘n tweederdemeerderheid gewees het nie indien daar sprake daarvan was dat die ANC in ‘n posisie sou kom waar hy alleen kon regeer” (272). Myns insiens sou daar onder die blanke kiesers nie eens naasteby ‘n gewone meerderheid ten gunste van ‘n swart regering gewees het nie. My indruk is dat De Klerk deur Mandela, direk of by implikasie, afgedreig is en dat hy geswig en van ‘n tweede referendum afgesien het.

    Nadat Giliomee geskryf het dat “min dinge so belangrik is as die karakter van leiers” (58) verwys hy na wat hy op 8 Augustus 1993 in Rapport geskryf het: “Op die oomblik berus die NP se hele konstitusionele benadering op die persoonlike waarborg wat pres De Klerk gegee het dat hy nie van sy verkiesingsbeloftes sal afwyk nie. En is dit goed genoeg wanneer die toekoms van die volk op die spel is?” (182). Die blankes se magsverlies het reeds op 22 September 1992 die aaklige werklikheid geword “toe die NP en ANC die Notule van Verstandhouding gesluit het” en “die mag uit die NP-regering se hande gegly” het (176; ook 272, 287). Die NP het van sy eens “nie-onderhandelbare standpunte … laat vaar,” bv “verpligte magsdeling en groepregte” (182, 183). Van die redes hiervoor is dat FW de Klerk “‘n duidelike afstand geplaas het tussen hom en sy voorganger [PW Botha] en die veiligheidsmagte … die kritieke besluite in ‘n klein kingetjie van ministers geneem sou word waarby adviseurs oor sekuriteit en onderhandelings nie betrek sou word nie. Dit het gou bekend geword dat De Klerk die Staatsveiligheidsraad sowel as die Nasionale Intelligensiediens na die kantlyn geskuif het” (179). Spoedig het die situasie in “veelparty-beheer oor die veiligheidsmagte” (183) ontaard. Dit was ‘n resep vir rampspoed in onderhandelings met geweldenaars wat kon steun op geslepe buitelandse adviseurs.

    “Die ANC het in die onderhandelings grootliks gekry wat hy wou hê,” veral “dat die finale grondwet eers ná ‘n verkiesing geskryf word en dat ‘n kiesstelsel aanvaar word wat ideaal is vir die ANC-leierskap” (182). Dit het nie net gelyke algemene stemreg in ‘n eenheidstaat behels nie, maar ook dat die politieke partye (en nie die kiesers nie) sou besluit wie die kandidate in verkiesings sou wees. Hierdie kiesstelsel het eerder die “belange van sowel die ANC- as die NP-leierskap” (188) as dié van die kiesers gedien. JM Coetzee het die volgende samevatting verskaf: “The party that held political power at the time – the NP – got little of what it wanted and the party without power – the ANC – got what it wanted” (183). Daar kan kwalik ‘n vrotter getuigskrif vir die NP-onderhandelaars wees. “Vir die ANC was die oorgang in 1994 makliker as wat sy leiers ooit gedroom het” (186). “Vir die hele twintigste eeu was die wit politiek daarop toegespits om dit te verhinder wat op 27 April [1994 – die dag van die eerste “demokratiese” verkiesing] bestem was om te gebeur: swart meerderheidsregering” (184).

    “Vir die eerste jaar of twee ná die oorgang het die NP homself op die rug geklop. De Klerk en ander leiers het op vergaderings verklaar dat die NP apartheid afgeskaf het en dus die mede-bevryder van die land is. Hierdie euforie van selfgelukwensing kon nie hou nie” (189). In 1997 het De Klerk “erken dat die onderhandelings nie uitgeloop het op die gebalanseerde politieke skikking waarna die NP gestrewe het nie. Wat eintlik gebeur het … was dat wit mense die mag prysgegee en hul ‘soewereiniteit’ verloor het” (189). In 2005 het De Klerk erken dat die swartes die magsmonopolie het: “Hulle dikteer die agenda en heg die grootste klem op die projek om demografiese verteenwoordiging te bewerkstellig. Hierdie beleid beteken dat die minderheid ondergeskik aan die meerderheid is in elke aspek van lewe – werk, skool, universiteite en sport” (223). Hoe durf daardie groepie blankes wat mandaatloos (dus sonder magtiging en onwettig) direk vir die ramp van swart regering verantwoordelik is, aanspraak op verering deur hulle mede-blankes maak? Dit sou meer gepas gewees het as elkeen van die skuldiges soos ‘n kind gehuil het omdat hy versuim het om die blankes se belange “soos ‘n man te verdedig” (190). Die NP het magsdeling eintlik as ‘n vyeblaar vir magsoorgawe misbruik. Die NP het “wat betref sowel magsdeling as kulturele selfbeskikking ‘n verpletterende nederlaag gely” (190).

    Naas die duidelike uitwysing van FW de Klerk & kie se verraad of bedrog teenoor die blankes (al gebruik Giliomee nie hierdie terminologie nie) is ‘n ander belangrike aanbeveling vir Giliomee se boek dat hy die mite van ‘n regbank wat onafhanklik van die ANC funksioneer, nekomdraai. Driekwart van die regters in die konstitusionele hof “is ope of stilswyende ondersteuners van die ANC” (202). Hierdie hof is “bevooroordeeld ten gunste van die dominante party … die ANC daarop ingestel is om al die magsinstrumente te beheer, insluitende die regbank. Teen 2015 het die regerende party minstens driekwart van die Regterlike Dienskommissie se lede, wat regters by die uitvoerende gesag aanbeveel, geplaas” (203). Die regspleging moet glo die demografie van die land, wat betref ras en geslag, weerspieël.

    Die ywer waarmee Giliomee veral aan die Universiteit Stellenbosch vir Afrikaans in die bres getree het, is een van sy belangrikste bydraes tot die Afrikanersaak. Omdat ek voorheen by talle geleenthede hieroor geskryf het en die nodige ruimte ontbreek, stel ek dit nie hier weer aan die orde nie.

    Apartheid word dermate deur Giliomee verdoem dat hy die nuwe Suid-Afrika blykbaar as beter as die oue beskou. Daarom is daar in sy boek geen sterk protes teen die toestand waarin Suid-Afrika binne twee dekades verval het nie. In soverre daar verontwaardiging en bitterheid in die bostaande teks is, is dit van my afkomstig.

  • Niël Barnard se outobiografie ontbloot NP-rugstekery

    Niël Barnard se outobiografie ontbloot NP-rugstekery

    Die spioenbaas, Niël Barnard, se outobiografie Geheime Rewolusie – memoires van ‘n spioenbaas, wat pas by Tafelberg verskyn het, is ‘n teleurstellende boek en sal slegs aanklank vind by diegene wat nie toegang tot die internet of ander eietydse nuusbronne het nie. Dit is veral gerig op ‘n bejaarde gehoor wat slegs Naspersnuus moet verteer. Die boek laat meer vrae as wat dit antwoorde verskaf en verteenwoordig die jongste vergoeiliking van die eerlose oorgawe waarmee Afrikaners vandag worstel.

    Behalwe ‘n kort sin oor Edward Snowden se “verraad” teenoor die VSA, lyk dit nie of die afgelope 20 jaar by NI se vorige hoof geregistreer het om gebeure van vroeër in te kleur of perspektief te gee nie.

    Outeur: Niël Barnard, soos vertel aan Tobie Wiese
    Titel: Geheime revolusie – memoires van ‘n spioenbaas
    Uitgewer: Tafelberg, 2015
    ISBN 978-0-624-06614-9
    Prys: R257

    Barnard het sy eie betrokkenheid by die magsoorgawe van 1994 aan die joernalis Tobie Wiese oorvertel. Alhoewel daar met Wiese se besonder keurige Afrikaans nie fout te vinde is nie, word dit algaande in sy outobiografiese vertelling duidelik dat Barnard, uit hoofde van sy voorkeurposisie, namens Nelson Mandela met Afrikaners onderhandel het en nie andersom nie!

    In sy voorwoord prys Hermann Giliomee die ordelikheid waarmee die revolusie gevoer is, as ‘n pluimpie vir PW Botha se greep op die veiligheidsmagte en vergelyk dit met die onverkwiklike toedrag van sake in byvoorbeeld hedendaagse Sirië, waar chaos heers. Sonder ‘n “stabiele politieke platform” sou die “skikking haas onmoontlik gewees het”, meen Giliomee.

    In dié opsig is Johan van der Merwe se insigte oor dieselfde tydperk in sy outobiografie Trou tot die dood toe, van veel groter waarde, aangesien dit juis is wat Van der Merwe heelwat vroeër reeds in fyn besonderhede toegelig het. Van der Merwe ly ook gelukkig nie aan dieselfde verwaandheid as Barnard nie.

    Steurend veral is die spioenbaas se selfingenome klem op sy meerdere insigte en oordeel, terwyl daar nie eintlik genoeg voorbeelde daarvan in die boek en in die werklikheid gelewer word nie.

    Op bladsy 245 sê Barnard selfs dat “Madiba” sy uitnemende eienskappe waarna hyself gestreef het, raakgesien het: Dié van ‘n patriot wat agter die skerms die grondslag vir die nuwe Suid-Afrika gelê het. Beskeie is Barnard beslis nie.

    By die voormalige NI-baas self is daar feitlik geen toeligting van hoe veiligheidshefbome by die magsoorgawe uitgeskakel is nie. Terwyl hy vertel dat sy grootste uitdaging was om die veiligheidsmagte te ondermyn sodat die “geheime revolusie” kon plaasvind, soos dit by die eerste vergadering in Simonstad met verteenwoordigers van militêre inligting en die polisie geblyk het, bly hy liewer by ad-hominem-opmerkings soos “Vuil Uil” wat geen verdere lig op die proses werp nie.

    En van “proses” gepraat. Dit is bekend dat die ANC by die onderhandelinge die gesprekke doelbewus van inhoud na proses gestuur het sodat die NP-onderhandelaars mislei kon word. Barnard gee geen blyke dat hy kennis dra hiervan nie.

    Mandela moes as ‘n geloofwaardige leier by swartes voorgehou word en daarom kon die ou gevangene glo nie sonder meer geweld afsweer nie, aldus Barnard. Ons weet intussen dat geweld en misdaad onrusbarend toegeneem het ná Mandela se vrylating, asook die vrylating van sogenaamde “politieke” gevangenes.

    Die mees verstommende van die outobiografie en ‘n verklaarde intieme vriendskap met PW Botha, is dat Barnard steeds nie weet dat PW Botha vergiftig is nie. Volgens hom het die president ‘n beroerte-aanval gehad wat allesbehalwe “lig” was. Barnard het glo homself “doelbewus weggehou” van die stryd om ‘n nuwe leier aan te wys.

    Enkele paragrawe later erken Barnard egter skalks dat FW de Klerk, die opvolger, daarna nie ingelig is oor NI se besluit om met Thabo Mbeki in Londen te gaan beraadslaag nie. Dié besluit is eensydig deur die Staatsveiligheidsraad geneem, sonder FW se medewete. Barnard se adjunk en oud-Sap, Mike Louw, was glo daarvoor verantwoordelik.

    Barnard spog ook dat hy die “gesiene filosoof”, Boerehater Willie Esterhuyse vir “Operasie Flair” ontplooi het om Mbeki te nader oor “ernstige” Afrikaner-oorgawe. Dit is sekerlik nie ‘n besondere kuns om so-iets te vermag nie.

    Dit is die beste aanduiding nog dat Barnard eerder namens sekere duistere belange onderhandel het om Afrikanermag die nekslag toe te dien. Of hy dit self besef, is nie duidelik nie, want hy lê deurentyd gemoedelike klem op sy Afrikanerskap.

    Dit laat die vermoede verder toeneem dat NI die revolusie as ‘n openbare advertensieveldtog bedryf het en dat die “geheime revolusie” ‘n oorgawe aan ‘n paar oligarge was wat die land intussen na hartelus geplunder het, maw ‘n soort bestel waarin selfs swart kiesers min invloed uitoefen ten spyte van “demokrasie” en waarin Afrikaners absoluut geen seggenskap meer het of op soewereiniteit kan aanspraak maak nie.

    Terwyl die spioenbaas voorgee dat hy as “patriot” in landsbelang opgetree het, raak dit uit die boek duidelik dat landsbelang nie noodwendig met Afrikanerbelang ooreenstem nie en kennelik vandag nie eers naastenby oorvleuel nie. Dit weerhou Barnard nie van ‘n onkritiese beskouing van sy aandeel daarin nie, ten spyte van sy gewaande Afrikanerskap.

    En dit is juis hierdie soort gemeenplase oor “vrede” en “Madiba” wat kwelvrae oor die dawerende stiltes in die boek laat.

    Steurend ook is die verwysings na “regses”, dws gewone kritiese Afrikaners, en ‘n snobistiese afkeer van Paul Kruger omdat sy maniere nie aan Britse standaarde voldoen het nie. Tussen die reëls is Barnard immer besig om sy eie ontoereikendheid te besweer. ‘n Skroomvallige spioen?

    ‘n Resensie kan die outeur se analitiese integriteit op ’n lagwekkende wyse aan die kaak stel, soos dit blyk uit Piet Kopdoek se probeerslag “Geheime revolusie: ‘Spioenbaas’ se kampvuurstories“, waarin hy sy “indrukke” – eintlik vooroordele in krampagtige Afrikaans – oor die boek weergee. Maar dit kan ook verder as ‘n blik op oorgawe dien.

    Die Kopdoek, resensent Piet Croucamp, is danksy die spioenbaas se oorgawe in die kalklig, maar soos die Engelse spreekwoord lui: “Never a good deed shall go unpunished.” Ten spyte daarvan dat die Doek vandag salig in die walms van die ANC baai, wat as’t ware ‘n produk van Niël Barnard se ywer is, snobeer die Doek die spioenbaas!

    Die “staatsamptenaar” se “vervlakking” wat nie “komplekse nuanses” toelaat nie, soos die Doek hom toesnou, het ten minste oorgenoeg ruimte gelaat vir Kopdoek-preke waarin die resensent so oorhoops raak oor sy meerderwaardigheid, dat hy nie veel oor die boek self sê nie, maar by Barnard se menslike gebreke bly.

    Dit is klaarblyklik ‘n kwaal van oorgawe: Barnard se dankbaarheid teenoor PW Botha wat hom as 30-jarige in ‘n sleutelpos aangestel het, is beloon met ‘n dolk in PW se rug. Kopdoek se houding teenoor Barnard spreek van dieselfde stank vir dank.

  • Opvolg vir Madiba-nonsens beplan

    Die uitgewer, Pan McMillan, sal glo die opvolg van oudpresident Nelson Mandela se boek, Long Walk to Freedom publiseer. Die sal aanstaande jaar die lig sien.

    Mandela, wat voorgehou is as die skrywer van Long Walk to Freedom, se spookskrywer is die voormalige Time-redakteur, Richard Stengel.

    Vir byna drie jaar het Stengel saam met Mandela geëet, gereis en geleef om op sy outobiografie te skryf.

    Stengel sê hy het neergepen wat Mandela “hardop gedink het”, maar kennelik was die doel van die boek om ‘n bepaalde Amerikaanse agenda in Mandela se “eie woorde” te klee.

    Die uitgewer beweer nou dit was altyd die oud-terroris se bedoeling om ‘n volledige weergawe van sy tyd as President te publiseer. Die argiewe van die Nelson Mandelastigting bevat glo ‘n persoonlik geskrewe weergawe van die boek.

    Pan McMillan sê Mandela se weduwee, Graca Machel, wou sy wense vervul om die opvolg te voltooi.

    Die boek gee glo die swart tronkvoël se perspektief op die eerste demokraties verkose regering.

    Dit is nie bekend wie die redigering van die geskrewe manuskrip sal behartig nie, nog ‘n aanduiding dat lesers weer die produk van ‘n skaduagtige manipulasie kan verwag.