Leon Lemmer: ‘n Sielkundige ontleding van Afrikaners

Hélène Opperman Lewis is ‘n sielkundige wat in Kaapstad en Swellendam praktiseer. Sy is in die jare vyftig in Suidwes-Afrika/Namibië gebore. Teen die einde van verlede jaar is haar boek gepubliseer, Apartheid: Britain’s bastard child (Wandsbeck: Reach Publishers, 2016, 772p, R350; Amazon Kindle $15,96.). Haar hipotese is dat die Britte sedert 1795 die Afrikanerpsige in so ‘n mate beskadig het dat apartheid as gevolg daarvan van 1948 tot 1990 die bose beleid van die Nasionale Party-regering was. In ‘n historiese oorsig verduidelik sy Afrikaners se gedrag en veroordeel sy die latere apartheidsbeleid, asook die Britte se houding en gedrag, wat verantwoordelik vir ernstige sielkundige letsels in die Afrikanergees gehou word. Sowel Afrikaners as swartes het sielkundig en andersins (bv moreel) as gevolg van apartheid gely. Sy meen dat Afrikaners en swartes mekaar op grond van gedeelde historiese smart kan vind. Volgens haar is daar deesdae gelukkig ook talle goeie Engelssprekende blankes. Nieteenstaande ons beweerde afgryslike plaaslike geskiedenis is dit dus moontlik dat die hele bevolking geluk in die huidige grondwetlike bedeling kan vind, des te meer omdat swartes blykbaar alle nie-wittes insluit. Spesifieke verwysings na bruines en Asiërs kom selfde in die boek voor.

Die vraag wat die outeur wil beantwoord (let op haar woordkeuse) is: “What compelled the Afrikaners, a people traumatised by British barbarism, to inflict the legalised racism of apartheid on their black countrymen?” (Kindle 352). Sy kan erg emosioneel oor hierdie aangeleentheid word. Op ‘n bepaalde tydstip in haar navorsing Opperman “was so traumatised that I felt myself descend into a deep depression – and I was angry; very angry. For the first time in my life, I was livid with the British. For a period of about a month, I had a deep sadness with sudden spates of crying” (7621).

Die outeur het haar boek as ‘n Afrikaner geskryf. Daarom verwys ek na haar as Opperman, wat seker haar nooiensvan is. Die roete wat uitgestippel word vanaf smart na moontlike uiteindelike geluk is myns insiens, hoewel stereotiperend, tog ook kenmerkend van sielkundiges. “It seemed to me that psychology was worthless unless it could offer diagnoses and healing to nations as well as individuals” (566). Laat ek dan maar aan die begin van hierdie rubriek bely dat ek temperamenteel en rasioneel geneig is om sielkundige ontledings skepties te bejeen; selfs dat sielkunde as akademiese dissipline myns insiens dikwels mank aan skynwetenskaplikheid gaan. Dit is slegs wanneer ‘n sielkundige voor die hand liggende waarhede kwytraak dat ek heelhartig saamstem.

Ek bespreek hierdie boek omdat die teks nie sonder verdienste is nie. Maar daaruit moet nie afgelei word dat ek die boek as leesstof aanbeveel nie. Dit was vir my ‘n worsteling om daardie honderde bladsye te lees. Opperman se navorsing het vyftien jaar in beslag geneem en het begin as ‘n doktorale proefskrif wat nie voltooi is nie. Die teks is veels te lank en daar is te baie onnodige en soms selfs woordelikse herhaling; iets wat kenmerkend kan wees van ‘n teks wat oor ‘n lang tyd vanweë deeltydse arbeid tot stand gekom het. As die klem deurgaans sterker op die hooftema was, sou die teks bondiger gewees het en sou Opperman haar boodskap doeltreffender kon oordra. Wat tot die omvang van die teks bydra, is die verduidelikings wat sy met die oog op veral buitelandse lesers verskaf.

Die teks steun sterk op wat in bekende geskiedenishandboeke staan met die oog op sielkundige toepassing; “psychohistory” genoem (262). “Psychohistory is a relatively new interdisciplinary field of study that seeks to explore and explain the psychological motives of nations” (601). Daar is ook verwysings na baie ander bronne, sommige waarvan interessante inligting bevat wat nie algemeen bekend is nie. Soms steun Opperman op vertellings en anekdotes waarvan die waarheid bevraagteken kan word. Sy wek nie die indruk dat sy ‘n ensiklopediese geleerde is nie. Dit lyk asof daar vaalkolle in haar kennisarsenaal is en dat ‘n enkele bron soms tot evangelie verhef word terwyl dit nie noodwendig ‘n gesaghebbende teks oor ‘n bepaalde onderwerp is nie. Wat ek pas geskryf het, is algemene, subjektiewe, maar eerlike indrukke wat die boek by my gelaat het. Vervolgens sal ek meer spesifiek probeer wees. Daar is bv elementêre foute, bv dat NP van Wyk Louw in Utrecht doseer het (9606), terwyl sy leerstoel in Amsterdam was; en “University of Pretoria (renamed Tshwane University)” (12236) – sy verwar Universiteit Pretoria met Tshwane University of Technology.

Die dinge wat die Britte die Afrikaner aangedoen het, is (in die woorde van Hennie Aucamp) “opgeneem in die ‘Groot Herinnering’, lééf in die bloedstroom; kleur nóg ons kyk na sake, bepaal nóg ons woedes, hartseer en verydeling” (54). Opperman: “The devastating consequences of humiliation and trauma on nations and groups historically, in this case, Afrikaners, are at the heart of this book” (78). “Fifteen years of research for this book has yielded evidence of at least 200 years of prejudice against Afrikaners” (456), dws sedert die eerste Britse besetting van die Kaap in 1795: “With the ships arrived British disdain for what they considered the ‘lesser races’; the English thought themselves to be a superior race compared to ‘backward and lesser’ early settlers (burghers) and indigenous Africans” (519).

Die vonk vir die skryf van hierdie boek is verskaf deur Allister Sparks (Praag 22.10.2016) se bevooroordeeldheid jeens Afrikaners, soos veral duidelik blyk uit sy boek, The mind of South Africa: The rise and fall of apartheid (1991) (494). Opperman haal spesifiek die volgende sin van Sparks oor “the early Afrikaner” aan: “Having been lost in Africa for a century and a half [1652-1795/1806] and become the most backward fragment of European civilization on earth, the Afrikaners were suddenly confronted on their Arcadian [herderlike/idilliese (HAT)] frontier by the world’s most modern society” [the British] (11850). Opperman: “I was speechless … When I came to my senses, I was furious. These words thus became the prime motivation to research and write this book” (11857). Sparks het geweet hoe om Afrikaners se moer te stook: “It is interesting that Sparks chose ‘mampoer’ as representing Afrikaner culture, rather than their internationally known success in cultivating sophisticated wines in the Cape” (12013).

Kort na die eerste (1795) en tweede (1806) Britse oorname van die Kaap het die Britte buitengewoon in hulle skik met hulleself geword. “In 1815 as the British emerged the victors in the Napoleonic wars, they saw themselves, in the words of English historian Thomas B Macaulay, as ‘the greatest and most highly civilized people that ever the world saw'” (399). Later word hierdie gesindheid in die woorde van Cecil John Rhodes (1853-1902) weerspieël: “I contend that we are the finest race in the world, and that the more of the world we inhabit, the better it is for the human race. Just fancy those parts that are at present inhabited by the most despicable specimens of human beings, what an alteration there would be if they were brought under Anglo-Saxon influence” (407).

By sommige hedendaagse Engelssprekende blankes word ‘n soortgelyke ingesteldheid steeds aangetref: “Considering themselves fair-minded, non-judgemental and liberal, these people operate in complacent unawareness of their stereotyping. Their arrogance and sense of superiority, no doubt, partly derive from the tendency of many English-speaking South Africans to disavow any responsibility or culpability for the creation of apartheid” (423). David Yudelman, ‘n historikus, meen egter daardie Engelse is nie “significantly more liberal than Afrikaners on race questions” (436). “He suggests that they were quite prepared to ‘use apartheid as a pretext for indirectly expressing their culturally chauvinistic distaste for the Afrikaners while continuing to enjoy the benefits of white supremacy'” (436).

Joseph Chamberlain, die Britse minister van kolonies, het in 1895 gesê: “I believe that the British race is the greatest of governing races that the world has ever seen” (934). Opperman: “To the British mind, exposing others to the benefits of their ‘superior civilisation’ was, thus, nothing less than a moral obligation – and so annexation of territories was approached with missionary zeal” (934). Die destydse groot, wêreldwye Britse Ryk, wat die resultaat van kolonialisme en imperialisme was, het die Britte se goeie selfbeeld gevoed. Onderliggend was daar die ideologie van sosiale Darwinisme, waarvolgens party rasse en etnisiteite meerderwaardig is omdat hulle beter oorleef en materieel beter as ander vaar (901); ‘n geval van “survival of the fittest” (908). Die rol van hiërargie/ongelykheid, in die sin van sosiale laevorming, speel tradisioneel in Brittanje seker ‘n groter rol as in enige ander land. Dit vind uitdrukking in oormatige klasbewustheid (908).

Opperman toon aan dat die Britse slegsêery van Afrikaners in 1795 tydens die eerste Britse bewind aan Kaap met die publikasies van bv John Barrow (Travels into the Interior, 1797-1798) en in ‘n mindere mate Anne Barnard (Wellesley Papers, 1799) begin het. “It shaped British views of the Boers throughout the Victorian era [1837-1901]. That view … was very mean indeed” (1216). Barrow het bv geskryf: Die Boere “will never become civilised until they are ruled with a rod of iron” (1286). Tog het Barrow met ‘n Afrikanervrou getrou (1318). Robert Percival was van 1801 tot 1802 aan die Kaap. Hy het die Kaapse Hollanders “ignorant, prejudiced [and] indolent” genoem (1328). Thomas Pringle het die Boere as “uncultivated” beskou (African Sketches, 1834) (1348). John Philip (1777-1851) “admired Barrow and often quoted him, mirroring his disdain for frontier Boers” (1400). “Whites should abandon their homes and get out of Africa” (1659). “The native population … were … seen as the ‘rightful owners'” (1667). Philip het onder andere David Livingstone (1813-1873), wat die Boere dikwels belaster het, beïnvloed (1407). Sendelinge soos Philip en Livingstone “consistently exaggerated Boer misdeeds while exonerating the natives, and themselves, doing similar deeds” (1524).

Tydens die Bataafse bewind aan die Kaap (1803-1806) het Jacob Uitenhage de Mist en Heinrich Lichtenstein na binnelandse reise gunstige indrukke van die Boere gerapporteer (1413). Dit geld ook William Burchell (aan die Kaap 1815-1818): “I am convinced that many incorrect and absurd things, which have been written about this colony, would never have been said, had the writers been sufficiently acquainted with the language to converse with every class of its inhabitants” (1420). Selfs Charles Somerset het na sy binnelandse reis in 1817 geskryf oor die kontras tussen wat hy verwag en wat hy eerstehands ervaar het: “I was not prepared to meet, as I have done throughout an energetic, hardy and active race of men, courteous to each other and hospitable to strangers far beyond what our habits induce us to expect” (1428). Maar Somerset se verengelsingsbeleid (in die woorde van Dunbar Moody) “‘struck at the heart of Afrikanerdom.’ Scottish missionaries were brought out to serve in Dutch Reformed churches, and Englishmen to teach in country schools” (1744). Moody: “All official posts were reserved for the English-speaking, and after 1825, all official documents were required to be written in English” (1752).

Samuel Cronwright (1863-1936), die eggenoot van Olive Schreiner, het die Britte se afkraking van Afrikaners beskou as “an outgrowth of the Englishman’s ingrained sense of his own superiority” (1483). Opperman: “As old prejudices tend to stay stuck, these negative views are still doing the rounds in the minds of the arrogant English, having been passed on from generation to generation. To this day, you hear the viciousness even from the mouths of many young white English persons in South Africa. It has become second nature to them; they don’t even notice. Yet they claim that they are open-minded, reasonable and non-racist people … but Afrikaners are free game to them” (1536).

Die vrystelling van die slawe was as sodanig nie die rede vir die Groot Trek nie (1730). Die hoofrede was veel eerder “the cold indifference with which they [Boers] were treated by their [British] rulers, and the consciousness that they were regarded as a subject and inferior race” (1737). Andries Stockenström (1792-1864), die magistraat van Graaff-Reinet, “concurs that the Englishman was inclined to treat Boers in an insulting manner, as if his ‘accidental possession of official power’ entitled him ‘to domineer over his fellows as if they belonged to an inferior species created only to tremble at his frown'” (1758). Byvoorbeeld, in die Sesde Oosgrensoorlog teen die Xhosas (1834-1835), Harry Smith “drafted the Boers into the army (they were, after all, British citizens). In the long columns of troops, they were placed in front, having had to bring their own guns and horses” (1775). “The Boers were outraged when livestock recovered during the campaign was not returned to its original owners, but auctioned off by the British Army to defray the costs of the war” (1792).

“To make matters worse, the war failed to settle the underlying conflict. For several years afterwards, looting continued, ‘sustained by vagrants who were spread over the country, subsisting on flocks and herds of the plundered farmers; their [the farmers’] real condition was shamefully misrepresented’. [Robert] Godlonton [editor of the Grahamstown Journal] went on to observe that, when Boers took up arms to defend themselves against these marauders, ‘they were held up to the scorn and abhorrence of the world, as the oppressors of the poor and defenceless'” (1805). “The protection of the frontier farmers was not a priority” [of the British government] (1814). “In addition, there was the government’s sluggish payment rate for grain and other products that the farmers delivered” (1814). Baie Boere het besluit om te trek. Teen 1845 het die Groot Trek bestaan uit “about 15 000 burghers (a total of 2 308 families), accompanied by about 5 000 servants” (1869). In die woorde van Franz Kafka (1883-1924): “Out of here – that’s my goal” (1854). “The British Government … was dismayed about the people leaving and reminded them that they were still British citizens and could be prosecuted” (1876).

In 1837, in die aanloop tot Bloedrivier, “Allen Gardiner, an Englishman, had … written to Dingane to warn him not to trust [Piet] Retief, because the latter allegedly planned ‘to take possession of the country inland of Durban and would establish their own government'” (1964). “Three of the Port Natal settlers, one Garnett, John Stubbs and one Blanckenberg, consulted with Allen Gardiner, after which they wrote to Dingane ‘neither Retief nor his party had any king or government and that they were deserters'” (1978). “They [Garnett and Stubbs] then visited Dingane and allegedly asked him ‘what punishment he doled out to unfaithful deserters’, to which Dingane replied that his laws ‘dictated that deserters would be put to death’. The two Natal settlers then pointed out to Dingane that the Voortrekkers were indeed ‘bad people’, because they were deserters” (1986). ‘n Trekker, Herklaas Malan, het Retief gewaarsku: “There is evil in the air. Dingane will betray us and I sense that the British will play a role in this” (1994). Retief en sy manskappe en talle ander Voortrekkers is in die omgewing van die Bloukransrivier vermoor: “600 souls: 110 men … 56 women, 185 children and 250 loyal servants” (2048). Na die Slag van Bloedrivier in 1838 het 160 families in 1840 uit Natal getrek (2054). Ander het later gevolg. In 1843 het Brittanje Natal geannekseer.

Maar Britse gesag het die Trekkers agtervolg. “On 31 August 1848, the Trekkers engaged the British in the Battle of Boomplaats (near Bloemfontein)” (2108). “After the proclamation of the Orange River Sovereignty [1848], Britain was experiencing financial problems. As a result, it was decided to give the two Boer republics their independence [Zuid Africaansche Republiek (ZAR)/Transvaal in 1852 and Orange Free State in 1854 (2135)]. This step had the advantage for Britain that the Boers could now act as a buffer for the Cape Colony against tribal attacks from the north. Yet independence would not happen without British conditions, among which was the reservation of the right to enter into any foreign and native negotiations” (2128). Maar na die ontdekking van diamante (1869) en goud (1886) was dit weer “raw Empire predation – power and never-ending greed” (2159).

In 1871 is beslis dat die diamentvelde nie deel van die Vrystaat is nie, maar van Griekwaland-Wes (2364), wat in dieselfde jaar deur die Britte tot ‘n kolonie verklaar (2432) en in 1879 formeel geannekseer is (11455). In 1877 is sowel die ZAR (2412) as Swaziland (2432) deur die Britte geannekseer (2412), voorafgegaan deur Basoetoland in 1868 (2432). Zoeloeland het in 1887 gevolg (10952). Die ZAR-Boere het die Britse owerheid nie gelate aanvaar nie en in 1880 te Paardekraal besluit om oorlog te verklaar (2439). Die Boere het die oorlog in 1881 danksy die Slag van Majuba gewen (2446). “There seems to be general consensus amongst Afrikaner historians that Afrikaner political consciousness, a consciousness of being a separate group, was born in reaction to the annexation of the ZAR [1877] and as resistance to the British” (2458). “After Majuba Hill (1881), when the Boers reclaimed their independence, was the start of the transformation into what would eventually be called the Afrikaner Volk (nation)” (9774).

Die vernederende nederlaag wat die Britte in die Eerste Anglo-Boere-oorlog (1880-1881) gely het en die ontdekking van goud was die tweeledige oorsaak van die Tweede of eintlike Anglo-Boere-oorlog (ABO, 1899-1902). Koningin Victoria “wanted ‘revenge first and peace later'” (3777). Die Uitlanderkwessie is as vyeblaar vir oorlogvoering misbruik. In ‘n Indiese publikasie is die doel van die ABO beskryf as: “to blot the Boers out as a nation, and turn their land into a vast shambles, and remove their name from the muster roll of South Africa” (3844).

Volgens Anthony Thomas, die outeur van die boek, Rhodes: The race for Africa (1996), “it is impossible to understand Southern African history without understanding the treacheries of Cecil Rhodes between 1872 and 1902. Thomas says the message he received as a child, in reference to the unblemished English, was that ‘it was this fatherly concern, this sense of justice and decency that set us [the English] apart from the brutal Afrikaners, who were turning our country into an international pariah.’ In 1996, Thomas wrote that this was not so. In his opinion, if anyone could be accused of laying the foundations of apartheid, it was ‘that most English of Englishmen,’ Cecil John Rhodes, referring to Rhodes’ 1894 Glen Grey Act” (2909). Dit “introduced and legalised the first segregation laws in the Cape Colony” (3024).

Hierdie wet “imposed evening curfews in all cities and towns. There were separate locations for Africans and Asians, as well as the requirement to carry a pass to prove they were authorised to live or move through an urban area outside their designated ‘locations'” (11001). “Non-whites … suddenly experienced segregation in schools, sports, prisons, hospitals, theatres and on public transport” (10980). “Race segregation on trains was a given in the two British colonies in Southern Africa; the Cape and the most English of English colonies, Natal” (11009). “Train segregation was introduced in Natal in 1877 and in the Cape by at least 1893” (11018). “The racism pot was hottest in Natal” (12269). Die spoorweë het Bloemfontein en Johannesburg eers in 1890 bereik. Anthony Thomas skryf: “Anyone familiar with the theory and practice of apartheid in South Africa will recognize that all the essential elements were put in place by Cecil Rhodes in 1894, fifty-four years before the Nationalist government came to power” (10971).

Allister Sparks onderskryf Thomas se standpunt oor apartheid deur te sê: “Much of the legislation covered was already social practice. Segregation of the races had long been the convention in all spheres of South African life” (11105) en “It was the British who prompted Afrikaner nationalism into existence and that sacral nationalism in turn evolved the theologized ideology of apartheid” (11113, 12296). Opperman: “The Afrikaner’s religion … was not its [apartheid’s] cause: religion was apartheid’s vessel, serving as a container for the unprocessed trauma and fears of survival after the war” (9905). Op sy kenmerkende manier gaan Sparks soos volg voort: “”Though they [Englishspeaking South Africans] had gone along with the old-style segregation and regarded it as part of the natural order of things, the crassness of putting it all into law and proclaiming it to the world offended their traditional pragmatism and sense of decency. It was so graceless, so boorish!” (11132).

Die Glen Grey-wet “compels natives to work” (4646). Dit “sought to end black self-sufficiency by confining rural Africans to tribal reserves and imposing a tax on every hut. To survive, Africans would have to enter the cash economy and sell their labour to whites” (2948). Rhodes se motivering vir “the Glen Grey Act came from Sir Donald Mackenzie Wallace’s famous book, Russia, in which Wallace discusses … the issue of how Russian peasants held their land. It was this book that gave Rhodes the idea of how to solve what he referred to as South Africa’s ‘native problem'” (2980). Reeds in 1887 het Rhodes in die parlement gesê: “These are my policies on native affairs, and these are the politics of South Africa … The native is to be treated as a child and denied the franchise … We must adopt a system of despotism, such as works so well in India, in our relations with the barbarians of South Africa” (2940). Die historikus Shula Marks skryf: “The establishment of African reserves and the survival of African chieftaincy as central elements of segregation originated not in the Boer Republics, but in Natal, the most British of colonies” (10960). Reservate vir swartes is deur Rhodes ook in Rhodesië geskep (10990).

Die outeur verduidelik die rol wat mense soos Rhodes, Joseph Chamberlain, as Britse minister van kolonies, Alfred Milner, as Britse hoëkommissaris in die Kaapkolonie, asook Frederick Roberts en Horatio Kitchener, as die militêre bevelvoerders, in die ABO gespeel het. William Butler, die vooroorlogse Britse militêre hoof in Kaapstad, het in die aanloop tot die oorlog geskryf: “Nearly all information sent from Cape Town to England, is now being worked by … a colossal syndicate for the spread of systematic misrepresentation … more and more the conviction grows on me that the small and noisy group of men who have got all the telegraphic and most of the press power in their hands are steadily intent upon the production of friction, and nothing but friction, in the country … backed by enormous means and quite without conscience … to produce a war in South Africa for selfish ends” (3741). Die Brit Joshua Rowntree het geskryf: “A lying press in South Africa and a reckless press at home have done their work” (4321).

“Milner saw Afrikaners as üntermench (subhuman) and openly despised blacks” (3602). In 1903 het Milner gesê: “A political equality of white and black is impossible. The white man must rule, because he is elevated by many, many steps above the black man; steps which it will take the latter centuries to climb, and which it is quite possible that the vast bulk of the black population may never be able to climb at all” (11034). In 1901 het Milner geskryf: “The Boers must be completely beaten – if only because that is the sole means of absorbing and ultimately getting rid of them as separate, exclusive caste” (5350, 7387). “The Boers who refused to surrender frustrated Kitchener no end, resulting in him calling them ‘sly and cute’ and ‘uncivilized [Afrikaner] savages with only a thin white veneer'” (5883, 7300). Opperman: “The British considered Afrikaners to be mentally and physically underbred – hence, the desire to annihilate them or deport them from their own country” (7558).

“The British – represented by Milner and Chamberlain – did not want peace; they wanted war” (5562). Die voorstel van FW Reitz, gesteun deur Louis Botha, dat die Britte die Witwatersrand met sy goud en Uitlanders kon kry, is deur die Britte verwerp; “refusing the option of a state within a British protectorate” (7525). Die Vrystater Abraham Fischer het voor die oorlog die situasie soos volg opgesom: “We have honestly done our best and can do no more – if we lose our independence … leaves us at least the consolation that we did not sacrifice it dishonourably” (5602). Kan dieselfde enigsins van die Nasionale party se grondwetlike onderhandelings in 1992/94 gesê word? Ek dink nie so nie. Dit was gewoon ‘n skandalige, mandaatlose, algehele magsoorgawe. In teenstelling daarmee was die Boere-bittereinders se standpunt: “To die with honour is preferable to surviving in dishonour” (5696). Aan die einde van die oorlog was die leiers van die Boere steeds “spiritually undefeated” (7454). Dit geld ook die Bittereinders. Maar kan dit ook van die meerderheid hedendaagse Afrikaners gesê word?

Daar is diegene wat van die Boere-oorlog pleks van die Britse of Engelse oorlog praat. Hulle speel in die hande van die Britte deur Britsgesentreerd te dink. “It is a curiously British habit to name their wars after their opponents” (5632). Opperman skryf: “The important thing of the history we’ve been told is the utter inability of these high-born supremely well-educated others to see the Afrikaner people – the author’s people – as being anything other than backward imbeciles. To learn how ruthlessly the Boers were treated, made the author’s blood boil; the brutality, the incessant harassment, deliberate efforts as well as manipulation and lies by Milner in order to incite a terrible war, all for Britain’s gain – is beyond any reasonable person’s comprehension” (5632). “Britain has never seen the need to apologise to Afrikaners” (6222; ook 10664).

Naas Butler was daar ander Britte wat nie anti-Boer was nie. Leonard Courtney, ‘n Britse parlementslid, het in 1879 “the Dutch” tereg as “the real pioneers of European civilization in South Africa” genoem (4165). ‘n Ander Britse parlementslid, GR Bethell, het reeds in 1900 die visie gehad om te vra: “Do you not see that instead of a British there may be a Dutch, or more strictly, an Afrikaner, South Africa, not under the British flag?” (4090). “British philosopher Sir Herbert Spencer [1820-1903] said that the Boers deserved sympathy for their resistance to political extinction. He saw the Uitlanders as ‘a swarm of unwelcome intruders’ and ‘proved traitors’. With regard to the annexation of the Orange Free State, Spencer said that it was ‘nothing more than a continuance of our practice of political burglary'” (4230).

‘n Joernalis van The Times in Londen, Francis Edward Younghusband, het plaaslik kennis geneem dat Indiërs van 1860 af as arbeiders vir die Natalse suikerplantasies ingevoer is (4058). “In January 1898, two shiploads of Indians from Bombay were prevented from landing in Durban” (4003). Britse settlers het aan Younghusband verduidelik “they wish to hand the colony down to their children and not a semi-Asiatic country like Mauritius … the Indians were different, ‘in religion, customs, and ideas and principles'” (4009). Younghusband skryf: “The two groups ‘will always remain separate'” (4009) [and] “concludes … ‘the law of self-preservation is the first law of being'” (4025). Opperman: “The Anglo-Boer War … left Afrikaners with lasting fears of survival, which were the root of apartheid; a survival imperative” (5251). “In 1924, the very same Natallers demanded … from the … government to repatriate the Natal Indians” (4084).

“In a report in 1902, General Smuts described how the British recruited black Africans to fight against the Boers on Britain’s side: ‘In the Cape Colony, the uncivilized Blacks have been told that if the Boers win, slavery will be brought back in the Cape colony. They have been promised Boer property and farmsteads if they will join the English; that the Boers will have to work for the blacks, and that they will be able to marry Boer women'” (4425). Deesdae insinueer iemand soos Danny Titus, nogal die ATKV se kultuurhoof, steeds dat Afrikaners slawerny sou terugbring en geen haan kraai oor sy anti-Afrikanergesindheid nie (Ons kom van vêr, geredigeer deur WAM Carstens en Michael le Cordeur, Tygervallei: Naledi, 2016, p 195).

In Julie 1900 het die Boere hulle taktiek van konvensionele na guerrilla-oorlogvoering verander (5696). Die Britte het in reaksie ‘n beleid van verskroeide aarde gevolg. Plase (huise en ander geboue, vee, oeste) en huise en kerke in dorpe is vernietig sodat hulle nie as hulpbronne vir die Boere kon dien nie. Die vroue en kinders is in bedenklike omstandighede in konsentrasiekampe aangehou, waar ‘n kwart (7144) gesterf het ten einde die Boere in die veld te ontmoedig om die stryd voor te sit (7210). Hierdie taktiek is by die Spanjaarde geleer in hulle stryd teen die Kubane in 1896 tot 1898 (6643). Die vroue en kinders van Bittereinders is slegter as dié van hensoppers en joiners/hanskakies behandel (7716). In die kampe is gepoog om veral die kinders te verengels (6810). Die kampbewoners is met minagting behandel (6978). Die konsentrasiekampe is deur die Britte vlugtelingkampe genoem, al is die inwoners onder dwang daarheen geneem, wat beteken dat hulle eerder gevangenekampe was (7285).

Die Bittereinders is deur die Britte afgedreig; dat al hulle eiendom gekonfiskeer sou word en hulle vir altyd uit die land verban sou word as hulle nie voor die sperdatum oorgee nie. Java, Fidji, Brasilië of Madagaskar was hulle voorland (7317). Kitchener het aan Roberts geskryf: “If I could threaten them with being all permanently banished from the country they would, I believe, give in” (7331). Die proklamasie is op 7 Augustus 1901 uitgereik met as keerdatum 15 September 1901, maar die Bittereinders het hulle nie hieraan gesteur nie. Milner se standpunt was: “Anything that diminishes the proportion of Dutch to non-Dutch in the SA colonies can only be of advantage to us” (7317). Kitchener het geskryf: “Change their country and they may become civilized people fit to live with” (7324). Charles Aked het in 1901 in Liverpool gesê: “Britain cannot win the battle without resorting to the last despicable cowardice of the most loathsome cur on earth – the act of striking at a brave man’s heart through his wife’s honor and his child’s life” (6234).

Die molestering en verkragting van Boervroue was nie beperk tot die blanke Britse soldate nie. Bruin en swart soldate en selfs joiners/hanskakies het hulle hieraan skuldig gemaak (6284). Arthur Conan Doyle (1859-1930) het teen sy beterwete alle sodanige voorvalle heftig ontken. “In 1902, he wrote: ‘Now no case of rape has actually occurred in the whole campaign. If one did, the offender would be instantly shot'” (6467, 7668) en later: “The soldiers … have behaved beautifully and been cruelly slandered” (6474, 7668). Nadat ek die hoofstuk gelees het waarin beskryf word hoe die Britte plaasdiere vermink en gedood het, het ek nie kans gesien om dadelik die hoofstuk oor die behandeling van die Boervroue en -kinders te lees nie.

Die sielkundige gevolge van die Anglo-Boere-oorlog vir Afrikaners word soos volg deur Opperman verwoord: “Their fear [despair] of surviving as a people culminated in a virile nationalism, and, ultimately, apartheid – a dysfunctional and untenable survival strategy [? – kyk hier onder] … the Afrikaners acted out on psychological wounds that were passed on transgenerationally” (7615).

Na die oorlog “the British declared thousands of Dutch officials [in the Transvaal] … as ‘undesirable elements’ who had to return to the Netherlands. The most amazing was the decision by the Johannesburg Council in 1903 to give voting rights only to British civilians. In addition, all schools had to conduct lessons in English, even if the majority of children were Afrikaans. Afrikaans street names were renamed” (8125). “A monument in honour of Boers who died at Perdekraal was demolished” (8132).

Hermann Giliomee skryf: “One of the most remarkable features of the public debate between 1902 and 1934 was the public silence about the Anglo-Boer War. Participants found their personal memories too painful to want to talk about it publicly” (8290). Sedert die 1990/94-verraad is daar ook grootliks verswyging van die lot wat die blankes onverdiend getref het en eintlik geen diepgaande besinning oor die (myns insiens) onwettigheid van die huidige Grondwet en die ANC-bewind nie. Gaan daar ook in hierdie geval ‘n geslag (30 jaar) verloop, dus stilswye tot 2024, voordat daadwerklik tot besinning gekom word, dus tot wanneer die hoofoortreders moontlik nie meer persoonlik tot verantwoording geroep kan word nie?

Opperman borduur voort: “Afrikaans newspaper Die Burger commented at the time that they were too ‘ashamed of the way in which women and children of a brave nation had been treated’. After the war, those who remained went into survival mode; their pain was internalised. In the dark, depression, fear and anxiety festered. Their anger grew and was expressed, at times, in cruel and self-destructive ways” (8290), waaronder Opperman veral apartheid reken. Deesdae is Afrikaners myns insiens skaam, nie soseer oor apartheid nie maar oor hoe die blanke “onderhandelaars” sonder meer oorgegee het. Nou moet Afrikaners oorleef te midde van ‘n vyandige regering en ‘n oorweldigende swart bevolking.

Boere-generaals, soos Louis Botha en Jan Smuts, het na die ABO die guns van die Britte gesoek (8304). Dit het geskied op ‘n manier soortgelyk aan die baie blankes, insluitende eens voorbeeldige Afrikaners, bv lede van die Afrikaner-Broederbond, wat die ANC deesdae werklik of met lippediens steun. Die gewelddadige geskiedenis van die ANC bly onvermeld. Wat die kamerade gedoen het, word eerder geloof en die belhamels word vereer met poste, monumente, straatname en ere-doktorsgrade. Let op hoe soortgelyk ons huidige situasie is aan omstandighede kort na die ABO. “After the war, an indifferent English majority continued to publicly humiliate the destitute Afrikaners, while denying the horrors of the camps. There was a strong tendency among the Afrikaners to stick to their own socially and culturally, although a high level of acrimony characterised political differences between them. The English establishment liked to mock the Afrikaners, often referring to them as being in the ‘laager'” (8326).

Drie of meer dekades na die ABO het ‘n redelik ewewigtige politieke verdeling tussen Sap (Engelsgesind) en Nat (Afrikanergesind) gekristalliseer. Vergelyk dit met die huidige opset waar die twee hoofpartye, die ANC en die DA (oftewel ANC-lite), soortgelyk, bv Afrikaner- en Afrikaansvreemd, is en enige pro-Afrikanergeluid as verregs afgemaak word. Geen goeie woord mag oor bv kolonialisme en apartheid geuiter word nie. Kortom, eintlik mag niks goeds van blankes gesê word nie; ook niks slegs van swartes nie.

Afrikaner-identiteit het na die ABO geleidelik, en vinniger veral na die 1914-Rebellie, begin vorm aanneem. Soos deesdae, Afrikaners “had to speak a foreign language – English – like a conquered race” (8839). Oud-president MT Steyn van die Vrystaat het Cicero na verloop van twee millennia in 1913 soos volg aangehaal: “The language of the conqueror in the mouth of the conquered is the language of slaves” (9125). Die historikus EA Walker skryf: “Far from dooming the national idea, the strain of war and shock of defeat made the Afrikaners a people [volk]. For them these things were a greater spiritual experience than the Great Trek and, almost at once, they began to draw together on a cultural basis, in the Cape Colony first, and then in the North. They challenged Milner’s English education policy … They launched a second language campaign [ná die Eerste Afrikaanse Taalbeweging van die Genootskap van Regte Afrikaners] which was destined to make Afrikaans a literary language so fast that by 1925 it had superseded High Dutch as the other official language of the Union alongside English” (9108). Opperman: “For the Afrikaners, their language became a national and political weapon, a symbol of their survival” (9300). “Language carries much of the emotional memory, heritage and identity of a people. Denying a people their language, is denying who they are” (9361).

“Afrikaans, ‘their’ language, for which they tirelessly fought to be used in schools, became the core around which Afrikaner identity was built. The more correctly (or purely) it was spoken, the better an Afrikaner one was considered to be – by that was mainly meant – don’t use English words” (8349). “The attack on their language, which the British forbade them to speak in schools or elsewhere, ultimately became the core around which they developed their sense of identity and culture as a people” (546). Weens die verregaande beknoeiing van die grondwetlike onderhandelings het baie Afrikaners in die jare negentig hulle selfrespek verloor, asook agting vir hulle moedertaal. ‘n Afrikaans/Engelse mengeltaal het hoog mode geword. Hierdie ongesonde neiging word versterk deur die misleide Afrikaanse Taalraad wat hom doelbewus daarvan weerhou om taalsuiwerheid te bepleit en om opportunisties-politieke redes eerder die mengeltaal Kaaps as Standaardafrikaans bevorder. Opperman noem dat die Grieke, wat na ‘n verblyf van eeue uit Turkye geskop is (1919-1922), hulle taal van alle Turkse woorde gesuiwer het (10030). Waarom nie daadwerklik Standaardafrikaans bevorder en dit so suiwer moontlik van Engelse invloed hou nie? Dit is eintlik ‘n noodsaaklike oorlewingsmeganisme vir Afrikaans.

Baie Afrikaners wat die ABO oorleef het, “were confronted with extreme poverty as a result of the enormous destruction of the scorched-earth policy, the deadly flu epidemic of 1918, the worldwide economic depression (1929 to 1934), and a severe drought in the 1930s [1930-1938 – 8733]. Above all these hardships, English businesses discriminated against Afrikaners, denying them job training or loans to start their own businesses. Homelessness and hunger prevailed, along with daily humiliation inflicted by an unrelenting English press and public” (8559). “Ultimately, it was Milner’s arrogance that strengthened the embittered Afrikaners; Anglo-Saxon cultural, economic and constitutional oppression fed Afrikaner nationalism” (9243).

Na verloop van ‘n eeu is die Groot Trek in 1938 herdenk. “This event served as an important symbol, a psychic container for their [Afrikaners’] fragmented selves, as well as a search for identity … This memory was celebrated, giving birth to a sense of pride to counteract the humiliation suffered since 1795, and the shame and loss of the Anglo-Boer War that had brought them so close to extinction” (8565). “‘n Volk red homself” (8709) is al hoe meer as slagspreuk gebruik en het as motivering en rigsnoer gedien. In die 1930’s het die Carnegie-kommissie die armblanke-verskynsel ondersoek. Meer as 80% van die armblankes was Afrikaners (8724), maar verblydend is bevind dat “intelligence tests conducted on the poor whites indicated that their intelligence was on a par with the rest of the population” (8862). “A staunch Calvinist work ethic would have an enormous impact on the upliftment of the Afrikaner” (8913).Van 1948 af was daar volgens Opperman “affirmative action programmes” ten bate van Afrikaners. Maar daardie programme het verskil van die huidige “regstellende aksieprogramme”: “One difference between the current regime and the Afrikaner regime is that the latter didn’t claim a share of the English and Jewish businesses. They built up their own businesses from scratch” (8933).

Opperman kom onder meer tot hierdie gevolgtrekkings:

“The psychological disposition of Afrikaner survival, as a collective fear, was at the root of the founding of apartheid in 1948” (12465). “Apartheid, after 1948, was primarily a result of the Afrikaners’ umprocessed grief after the Anglo-Boer War as well as the humiliation that followed; this led to a profound fear [despair] for their survival and a need to protect their identity” (12325).
“Apartheid was a humiliating, racist system introduced by whites over a very long period. It was crude racism, whether covert or overt. It deserves all of the vile names it has been called, because it dehumanised people. It robbed them of their dignity. Its intent was clear: white superiority, cheap labour and land in the interest of Afrikaner survival fears and English economic greed” (11181).
“In all but name, the English created apartheid” (12351). Sy haal AJR van Rhijn, ‘n vorige Suid-Afrikaanse hoëkommissaris in Londen, soos volg aan: “We are grateful that the British discovered apartheid for the Afrikaners” (12429). Desnieteenstaande “the myth of English innocence and assumption of English decency persists” (12471). “I have come to abhor and detest the Empire” (12532).

“This book was an attempt to understand what compelled the Afrikaner, a people traumatised by British barbarism, to inflict the legalised racism of apartheid – one of the most disreputable policies in modern history – on their fellow black South Africans” (12458). “Through understanding our own pain, I hope that we Afrikaners can come to a better understanding of what we have in common with black South Africans: the shared experience of many years of humiliation at the hands of others, and a common struggle against this” (12502).

Breyten Breytenbach se versugting is dat “jou bloed … iewers moet bly blom” (12550). Maar ek kan kwalik voorsien dat ‘n bloeityd kan voortvloei uit Afrikaners se samewerking met en onderdanigheid aan swartes. Dit is wensdenkery. Eintlik kies Opperman die maklike mode-opsie: Apartheid was so sleg dat dit sonder meer verdoem moet word en hartlike sameswerking met swartes, wat sy in geen opsig kritiseer nie, is nie net wenslik nie, maar moontlik. Gedeelde vernedering en pyn kan myns insiens nie werklik ‘n effektiewe grondslag vir die saambestaan van Afrikaners en swartes wees nie. Die kulturele verskille tussen blankes en (die meeste) swartes is en bly myns insiens te onoorbrugbaar groot.

Ek aanvaar ook nie Opperman se argument dat Afrikaners weens ongeprosesseerde trauma, dus weens verwondheid van gees, apartheid ingestel het nie. Apartheid was duidelik ‘n voortsetting van die Britse beleid van rassesegregasie. Daardie ongenuanseerde koloniale beleid van rasseskeiding is deur Afrikaners evolusionêr aangepas om dit rasioneel meer sinvol te maak, bv deur die skepping van onafhanklike of selfregerende etniese tuislande. Die rasionaal was die skepping van bv kulturele en ekonomiese ruimte vir elkeen van die groot etniese groepe. Hierdie idee van afsonderlike ontwikkeling (eerder as die gebrekkige uitvoering daarvan weens kieserweerstand en finansiële beperkings) is so voortreflik dat egte Afrikaners steeds na ‘n eie etniese tuisland hunker. Die swartes wil egter nie aan die blankes gun wat die blanke politieke bewind aan hulle gegun het nie.

Opperman se historiese uiteensetting maak dit baie duidelik dat die fundamentele rede vir apartheid blanke selfbehoud was. Die lewensnoodsaaklike mat is mandaatloos onder die blankes uitgetrek toe ingestem is tot ongekwalifiseerde algemene stemreg in ‘n eenheidstaat. Dit het al die plaaslike blankes in die vaarwater van onderdanigheid, as oorwonne mense uitgelewer aan swart mag, laat beland. Die gevolg hiervan sal aanvanklik die vernietiging van die etniese groep, die Afrikanervolk, en mettertyd van die individuele Afrikaners wees – tensy daar spoedig ‘n kentering kom, geïnspireer deur bv die historiese leuse: ‘n Volk red homself.

Leon Lemmer oor die Afrikaanse wysbegeerte

Verlede jaar het ‘n boek oor ‘n uitsonderlike onderwerp verskyn, Pieter Duvenage (gebore in 1963) se Afrikaanse filosofie: perspektiewe en dialoë (Bloemfontein: Sun Press, 2016, 306p, R350). Die publikasie wek ‘n netjiese indruk, al kon die redigering en indeks beter gewees het. Die teks is in twee dele. In die eerste afdeling is daar ‘n hoofstuk elk oor die verskynsel van Afrikaanse filosofie, Tobie Muller en CK Oberholzer. Die tweede afdeling bestaan uit onderhoude wat die outeur met agt filosowe gevoer het: PS (Piet) Dreyer, AMT (Bert) Meyer, JJ (Johan) Degenaar, AB (André) du Toit, DFM (Danie) Strauss, Bert Olivier, JJ (Johan) Snyman en DP (Danie) Goosen. Daar word ook na ander Afrikaanse wysgere verwys, soos AH (Andrew) Murray, HG (Hendrik) Stoker en Marthinus Versfeld. Pleks van krities te wees oor die seleksie van juis daardie agt filosowe moet ons dalk eerder dankbaar wees oor die weglating van sommige ander. Ek weerstaan die sterk versoeking om hulle te lys.

Wat duidelik uit die geskiedenis blyk, is dat Afrikaanse filosofie-dosente spoedig hulle Engelse eweknieë, wat aanvanklik aan sommige van die histories Afrikaanse universiteite onderrig gegee het, vervang het. Daar is ook talle gevalle waar Afrikaanse filosofie-dosente aan Engelse universiteite tot hulle reg gekom het. Skool- en universitêre onderwys is een van die terreine waarop Afrikaners tradisioneel uitgemunt het. Weens die toestand waarin die land die afgelope twee dekades verval het, moet Afrikaners deesdae meesal in Engels onderrig aanbied. Universitêre onderrig in Afrikaans is in groot mate afgeskaf, onder meer weens die gedienstige samewerking van Afrikaanssprekende akademici met die ANC-regering.

Die vraag is dus in hoeverre daar in die toekoms iets soos Afrikaanse filosofie gaan wees. Daar moet tussen eiesoortige Afrikaanse filosofie en filosofie aangebied deur Afrikaners (of breër: Afrikaanssprekendes) onderskei word. Hierdie aanbieding (mondeling en skriftelik) sal waarskynlik al hoe meer in Engels geskied. Ook sal die getal Afrikaanse dosente, asook blanke dosente in die algemeen, weens rassediskriminasie na verwagting persentasiegewys al hoe minder word, wat op sy beurt tot die verdere verlaging van akademiese standaarde kan lei. Daar is Afrikaanssprekende filosowe wat om politieke redes kies om in Engels te doseer en te publiseer (inligting volg hier onder). Daar kan tereg gepraat word van “die prekêre aard van filosofie in Afrikaans” (p 247), dus dat Afrikaanse filosofie in ‘n krisis verkeer, asook “die ryk dog breekbare tradisie van Afrikaanse filosofiese denke” (248).

Die voortbestaan van vakfilosofie is in groot mate afhanklik van die aanvraag wat daarvoor aan universiteite bestaan. Daar is ‘n skerp afname in filosofie-studente. Dit hang saam met veranderinge in die aard van universiteite, wat hulle toenemend toespits op beroepsonderrig, selfs beroepsafrigting in die geval van die technikons, wat weens ANC-dwaasheid tot universiteite verhef is. Die algemene vorming van studente word verwaarloos; dus hulle geestelike kultivering. In so ‘n opset is daar al hoe minder aanvraag vir en dus voorsiening van studiegeleenthede in die humaniora (dus veral in die wysbegeerte, geskiedenis, tale, letterkunde en ander skone kunste).

Die verwoesting wat die afgelope jare plaaslik aan bv skole en universiteite aangerig is, dui op ‘n skrynende gebrek aan opvoeding en beskaafdheid. Maar dit is juis opvoeding en beskaafdheid wat al minder effektief deur skole en universiteite bevorder word. Danie Strauss se toekomsblik is heeltemal anders en meer polities byderwets gerig: “Ek het hoop vir twee dinge as mens oor die toekoms van filosofie in Suid-Afrika praat: dat verskillende tradisies meer begrip en verdraagsaamheid ten opsigte van mekaar sal toon, en dat daar sterker op die grondslae van dissiplines gefokus sal word sodat daar tegelyk ook ‘n groter samelewingsbetrokkenheid sal wees” (163).

Maar in hoeverre bestaan daar iets soos ‘n Afrikaanse filosofie as deel van ‘n eiesoortige Suid-Afrikaanse wysbegeerte, wat histories (20ste eeu) feitlik volledig saamval met die filosofie wat plaaslik by blankes aangetref word? Wat Duvenage se teks tuisbring, is dat die plaaslike wysbegeerte sterk Westers of Europees georiënteerd is. Bert Olivier stel dit uitdruklik dat Westerse filosofie sý “tradisie” of “idioom” is: “Ek kan nie in ‘n ander idioom dink nie” (176). Dit kan kwalik van blankes verwag word om Afrika-filosofie, in soverre daar vakkundig so iets is, te doseer. Die kultuurgaping is te groot. Afrikane se manier van dink is tradisioneel baie anders. Lees bv Attie van Niekerk se artikel, “Verstaan ons studente se verset?” (LitNet 2 Februarie en kommentaar daarop Praag 8 April).

Een van die hoofkenmerke van Suid-Afrikaanse en dus ook Afrikaanse filosofie is dat dit neig om eerder tweedehands as oorspronklik te wees. ‘n Filosoof sê: “Tussen jou en die verlede hang daar altyd ‘n papiergordyn wat jy met jou denke moet deurdring en sinvol maak” (54). ‘n Ander een sê: “Ek dit as my taak gesien het om die standpunte van ander te ontleed en krities te beoordeel” (76). Die wysbegeerte word plaaslik by uitstek met verwysing na buitelandse filosowe bedryf. Byvoorbeeld, op Potchefstroom en Bloemfontein is die Wysbegeete van die Wetsidee, met die kenmerkende frase “soewereiniteit-in-eie kring,” van Herman Dooyeweerd (1894-1977) en sy swaer, DHT Vollenhoven (1892-1978), jare lank onderrig. “Potchefstroom was nader aan Vollenhoven” (148), terwyl Bloemfontein gaande oor Dooyeweerd was. Op Stellenbosch het AE Loen (1896-1990) se De vaste grond (1946) dekades lank as ‘n kanonieke of grondteks gefunksioneer. In die geval van die histories Afrikaanse universiteite het die filosofie-dosente veral aan Nederlandse en Duitse universiteite studeer of daar aansluiting gevind. Hierdie plaaslike universiteite se wysgerige tradisie neig dus om Kontinentaal/Europees te wees. Aan die plaaslike Engelse universiteite is daar in groter mate ‘n Britse of Amerikaanse wysgerige tradisie.

‘n Ander kenmerk van Afrikaanse wysbegeerte was dat dit sterk deur die christelike godsdiens beïnvloed is; dermate dat teoloë beheer oor die leerplanne en selfs oor die aanbieding van die leerstof gehad het. Sonder dat dit ironies bedoel is, is teologie selfs as “die koningin van die wetenskappe” beskou (149). Dit verduidelik waarom baie van die Afrikaanse filosofie-dosente ook teologie bestudeer het of aanvanklik van plan was om predikant te word; die sogenaamde “afgedwaalde” teoloë (108). Dit is een van die opsigte waarin buitelandse filosofie plaaslik toegepas of vertolk is. ‘n Voorbeeld is Hendrik Stoker se boek, Beginsels en metodes in die wetenskap (1961), wat onder die studente bekend gestaan het as “Versinsels en sinodes in die wetenskap” (170). Een van die vorme wat die filosofie op Potchefstroom aangeneem het, is “Interfakultêre Wysbegeerte” genoem (198), met as doel om “van elke student ‘n ‘Calvinissie’ te maak” (197). Verder kan veralgemenend gesê word dat daar tradisioneel ‘n meer konserwatiewe ingesteld by Afrikaanse universiteite was teenoor die meer liberalistiese gees wat by Engelse universiteite geheers het.

Vakfilosofie is nie by uitstek ingestel op die voortbring van slimmighede nie, al beteken die woord “filosofie” letterlik liefde vir wysheid. Om te filosofeer is om “op ‘n sistematiese en geordende wyse” te dink (4). NP van Wyk Louw het gedig: “Alleen die baie-fyn dink is helder” (79). ‘n Wysgeer sê: “‘n Goeie filosoof is soos ‘n goeie kok wat geleer het om te kook, maar wat dit ook aan ander kan leer” (68). Hieruit blyk dat professionele filosowe meesal universiteitsdosente is. Die uitkoms van wysgerige denke kan lewensbepalend wees (12). Dink aan die gevolge wat die idees van die Duitse filosoof, Karl Marx (1818-1883), gehad het. ‘n Ander Duitse filosoof, Friedrich Nietzsche (1844-1900), het pragtig geskryf van hoe “idees wat op duiwevoete loop die wêreld verander” (213). Die konserwatiewe Amerikaner, Richard Weaver (1910-1963), het ‘n hele boek oor Ideas have consequences (1948) geskryf.

Die Britse bioloog, Richard Dawkins (gebore in 1941), het in The selfish gene (1976) tussen gene en meme onderskeid. Deesdae word nie meer gesê ‘n kind het die bloed van sy ouers nie, maar hulle gene. Naas die deurslaggewende belang van gene op die liggaamlike vlak, is daar die rol wat meme (of idees) op die geestelike vlak speel. Die verspreiding van virusse kan ‘n epidemie plaaslik en selfs wêreldwyd veroorsaak. Idees kan in dieselfde mate versprei word. In Amerika het William Goffman en andere die inligtingkundige epidemie-teorie ontwikkel. Dit verduidelik waarom bv sommige Amerikaanse kultureel-politieke idees so gou in Suid-Afrika uitslaan. Dink ook aan die gelykenis van die saaier in die Nuwe Testament: party sade (of idees) sterf of ontwikkel in beperkte mate terwyl ander ontkiem (sosiale inslag vind), versprei en floreer.

In hierdie rubriek vermy ek ingewikkelde vakkundige kwessies. Soms is dit nie eens wenslik om die naam van die betrokke filosoof te noem nie. Wat belangrik is, is dikwels nie wie iets gesê of geskryf het nie, maar wat te kenne gegee is. Ek lig vervolgens enkele kwessies uit waarin Praag-lesers moontlik belangstel; veral oor die politiek en Afrikaans.

Een van die dinge wat in Duvenhage se boek opval, is die mate waarin veral jonger filosowe, soos baie plaaslike blankes, in die nuwe grondwetlike bedeling neig om die rasssebeleid van die blanke bewind te verdoem. Terselfdertyd is daar geen heftige kritiek teen die troostelose toestand waarin die land verkeer nie en in nog mindere mate uitvoerbare voorstelle oor hoe ons uit hierdie gemors kan kom. Tydens apartheid was die akademiese ruimte van dosente “op sigself ‘n magtige wapen om politieke absurditeite aan die orde te stel” (95). Waarom word dit deesdae nie in dieselfde mate gebruik om die onbekwame ANC-regering en die huidige onverkwiklike grondwetlike bedeling aan die kaak te stel nie?

Een van die ouer filosowe, Piet Dreyer (1921-1999), stel sy genuanseerde standpunt soos volg: “Apartheid was vir my net aanvaarbaar op grond van die basis dat jy elke volk die geleentheid moes gee en help om so ver te kom as wat dit enigsins moontlik is. Met ander woorde, aan die een kant het ek ‘n geweldige liefde vir en gegrepenheid deur my eie volk – waar ek tuis voel, dis my mense, dis my tuiste. Daarby saam vanselfsprekend my taal, want jy kan net deur jou taal tuis wees. Teenoor, maar ook naas, ander volke. Dit was vir my die basis van apartheid” (57).

Dreyer: “Nou sit ons in ‘n stadium waar die samelewing opgeklits word. Maar in die tussentyd het ons kultuurverskille nog nie verbygegaan nie. Dit kan in die toekoms gebeur dat jy ‘n kleurskakering in Suid-Afrika het, maar net een kultuur. Ek kan egter nie sien dat so ‘n moontlikheid gou bewaarheid sal word nie. Nou hang dit af hoe sterk die Afrikaner is. Die Annale Skool* het met hulle onderskeid tussen kort en langer [kultuur]golwe daarop gewys dat taal van die langste golwe is” (58; ook 128). [* Die Annale Skool was ‘n groep Franse historici in die vroeë 20ste eeu wat onder meer langtermyn-tendense beklemtoon het.]

Dreyer wys daarop dat die Jode van 587 vC tot 1948 nie ‘n eie land gehad het nie. “Hulle was versprei oor die aarde, maar ‘n Jood het ‘n Jood gebly al het daar ook veranderinge by hulle plaasgevind. Sou dit ook vir ons moontlik wees, ons wat in die minderheid sit? Sou ons in die eeue wat voorlê in staat wees om onsself te handhaaf? … Die vraag is: Beskerm of bevorder ons die behoud van ons eie kultuur of nie?” (58).

Bert Meyer (gebore in 1922) sê: “Ek beroep my op taalgebruik en probeer – met wisselende sukses – om ‘n filosofiese jargon te vermy” (66) en dat “die filosofie nie oor ‘n spesiale jargon beskik nie, dat ‘n mens die alledaagse taal kan gebruik vir filosofiese analises en as kritiek op filosofiese leerstellings” (74). Meyer haal die Britse filosoof, CEM Joad (1891-1953), soos volg aan: “There is the expression of the obscure, but also the obscurity of expression,” en vra dan oor akademici: “Waarom was Afrikaners so vreeslik behep met hoogdrawende taalgebruik?” (71). Soms was die taal wat gebruik is so hoogdrawend dat dit “geen Afrikaans was nie” (78). Met verwysing na Alice in Wonderland (1865) sê Meyer: “Ek dink Lewis Carroll [1832-1898] het die diepste geheimenisse van die misbruik van taal in die filosofie goed gesnap” (77). Iets soortgelyk word deur George Orwell (1903-1950) in sy opstel, “Politics and the English language” (1946) gesê: Taal “becomes ugly and inaccurate because our thoughts are foolish, but the slovenliness of our language makes it easier for us to have foolish thoughts.” Meyer sê hy het “probeer om wat ek wil sê op so ‘n manier te sê dat dit verstaanbaar is vir mense wat nooit filosofie studeer het nie” (79).

Johan Degenaar (1926-2015) sê dat hy “die wêreld deur Afrikaans ontdek het … Geleidelik ontdek jy dis die taal wat jou help om dinge mooi te sien, om dinge mooi te sê” (81). NP van Wyk Louw (1906-1970) “het ‘n groot rol gespeel in my bewuswording van die skoonheid van die Afrikaanse taal” (82). “Ek vind taal ‘n wonderwerk en ek dink dat ons oor die algemeen nie ‘n idee het oor hoe belangrik taal is nie” (95).

Oor nasionalisme sê Degenaar: “Ek dink nie ek het ooit werklik nasionalisties gedink nie. Die idee dat die mens sy spiritualiteit moet prysgee ter wille van die volk waartoe jy behoort, sodat jy eers werklik mens is wanneer jy met ‘n volk identifiseer – daardie volksbegrip het ‘n geweldig gelaaide betekenis, soos byvoorbeeld uitverkorenheid” (99). Myns insiens is dit ‘n oordrewe formulering. Afrikaners hoef nie, soos die Jode, aanspraak op uitverkorenheid te maak nie; daarvoor kou ons té harde bene. ‘n Mens kan nasionalisties wees sonder om jou spiritualiteit en individualiteit (heeltemal) prys te gee. Dalk is dit wat Degenaar met “sagte nasionalisme” bedoel (100).

Degenaar kom nader aan die waarheid as hy sê: “Ek dink Afrikaner-nasionalisme het ook baie met vrees te doen … As jy die nasionalisme van die 1950’s en 1960’s beskryf in terme van sy gelaaiheid, hegemonie, sluiting, magsmisbruik en staatsentralisering, dan sit jy jou vinger absoluut op die regte plek” (100). Swart nasionalisme en bv staatsentralisering is myns insiens nou baie erger as tydens die NP-bewind, maar dit word nie hier deur Degenaar veroordeel nie. Later laat hy hom wel by implikasie teen die ANC se “staatsnasionalisme” uit: “As jy binne die nasiebegrip sê dat alle mense dieselfde taal, opvattings en praktyke het, dan word die verkeerde basis gelê … Ek kom dit nou agter dat ek mense nooi, mooi vra, uitdaag en selfs opstook om magsentralisering uit te daag … Mag is ‘n problematiese werklikheid” (104).

Die outeur, Pieter Duvenage, sê daar is diegene wat deesdae beweer: “Ek is nie ‘n Afrikander nie.” Die implikasie is “dat ek nou ‘n Afrikaanse is; ‘n baie wollerige ding wat niemand weet wat presies dit is nie.” Johan Rossouw “onderskei tussen selfontkenners, nasionaliste (daardie tipe Afrikaners wat nog terughunker na ‘n laer of wat jy [Degenaar] volksnasionalisme genoem het) en post-nasionale Afrikaners. Laasgenoemde is Afrikaners wat met ‘n oop grens* werk. Met ander woorde hulle weet wie hulle is, maar het nie ‘n kloustrofobiese opvatting van hulleself nie … Die probleem is dat sommige van die ‘selfontkenners’ sê dat ons nou in ‘n nuwe Suid-Afrikaanse nasionale identiteit moet opgaan. Ek vind dit egter ‘n problematiese formulering. Die kritiese vraag is dan: ‘Waar plaas mens jou polities-filosofiese tradisie in die opsig?'” (105). [* ‘n Oop grens is gevaarlik; iets wat Donald Trump besef. Suid-Afrika sal met heeltemal oop grense dermate deur inkommers uit Afrika en Asië verswelg word dat dit inderdaad tot engtevrees by (blanke) inwoners kan lei. Grense is kultureel noodsaaklik. Geen mens wat waarde aan sy geestelike identiteit heg, sou dit waag om hom kultureel grenseloos oop te stel nie. Daar móét iets in homself en sy etniese groep wees wat nie verkwanselbaar is nie.]

André du Toit (gebore in 1938) was in die jare tagtig as een van Stellenbosch se “oorbeligtes” bekend (121). Sedertdien het geen merkbare verbetering ingetree nie. Hoewel Du Toit saam met Hermann Giliomee die kwartaalblad, Die Suid-Afrikaan, tot stand gebring het, is Giliomee na Du Toit se sin te “Afrikanersentries” (123). Giliomee het gevolglik sy samewerking aan die tydskrif onttrek (122). Du Toit het sedertdien met oorgawe swart- en Afrika-sentries voortgegaan. Daar is bv geen moontlikheid dat Du Toit, soos Giliomee, ‘n volgehoue veldtog ten gunste van Afrikaans sou voer nie.

Dit verduidelik Du Toit-uitsprake soos die volgende: “Vir lang periodes van sy geskiedenis was die Afrikaner-minderheidsgroep redelik marginaal en magteloos. Dit was ‘n situasie waar ‘n boer ‘n plan moes maak [sarkasme?] en met alliansies op allerlei maniere ‘n weg in ‘n groter konteks [dus nie-parogiaal?], waar daar imperiale magshebbers en meer getalryke ander groeperings was, moes baan. Wanneer mens nou na die magsverlies van die Afrikaners in die 1990’s terugkyk, dan is dit nie-verbasend dat baie, met name konserwatiewe, Afrikaners hulle [nie] met die nuwe opset kon skik nie. Dit is in sekere sin ‘n terugkeer na daardie tradisie van ‘n redelik magtelose minderheidsgroep wat sy weg deur kompromieë moet vind” (124). Regte Afrikaners duld nie om as magteloses gekarakteriseer te word nie. Naas Du Toit se snedigheid is daar by hom geen veroordeling van die weerhane wat hulle gatte sedert 1990 volgens die wind geswaai het nie.

Let op hoe Du Toit geweld deur swartes op dieselfde manier as Nelson Mandela goedpraat: “Veral na die slagting in 1960 [Sharpeville], was daar ‘n opmerklike wending na politieke geweld – dog nie revolusionêre geweld as ‘n selfregverdiging doel op sigself nie, maar instrumenteel as ‘n onvermydelike strategie vir die bereiking van ‘n nie-gewelddadige, inklusiewe demokratiese bestel” (130). Du Toit impliseer dat dit vir die ANC om demokrasie en nie om swart mag en oorheersing gegaan het nie. Maar die grootskaalse ANC-geweld teen Inkatha en die NP voor die 1994-verkiesing loënstraf hierdie bewering. Du Toit erken: “Die konstitusionele onderhandelingsjare van 1990 tot 1994 het ook die grootste aantal jaarlikse slagoffers van politieke geweld in ons geskiedenis opgelewer. In feite bly die nuwe demokratiese Suid-Afrika na 1994 steeds besonder gewelddadig” (130). Heel onlangs was daar opnuut berigte oor ANC-konkelwerk om verkiesings te manipuleer. Du Toit, met sy spesialisering in intellektuele geskiedenis (108, 120), kan gerus vir ons uitsluitsel probeer gee oor die volgende vraag: Is dit swartes as sodanig of spesifiek die geweldstradisie van die ANC wat veroorsaak dat die nuwe Suid-Afrika glad nie ‘n vredevolle land is nie? Kennisname van wat in Amerika gebeur het, is in hierdie konteks noodsaaklik. John D Skrentny (The minority revolution, 2004) wys bv daarop dat in die stryd om minderheidsregte vir swartes, Indiane, Hispaniste, Asiërs en vroue, dit net die swartes is wat die geweldsopsie gekies het.

Du Toit verwys na “die skandvlekke van die apartheidsverlede” (132). Hy opper geen soortgelyke beswaar teen die gedrag van swartes nie. Hy is die Waarheids- en Versoeningskommissie (WVK) goedgesind. Desmond Tutu het letterlik honderde mense bymekaargeskraap om sy anti-blanke WVK-agenda te dien. “Ek was bevoorreg om vanuit die staanspoor by die beplanning en voorbereiding van die WVK betrokke te wees” (133). “Op ‘n manier het die verrigtinge van die WVK die fundamentele waardigheid van mense herstel deur die waarheid van hul verontregting in die openbaar te erken” (132). Waarheid behels hier “erkenning en aanspreeklikheid” (133). Die myns insiens laakbare WVK-gebeure het Du Toit gemotiveer om kursusse in “oorgangsgeregtigheid” aan die Universiteit Kaapstad in te stel en hy het jare lank met die aanbieding daarvan gehelp (134).

Oor akademiese vryheid en universitêre outonomie het Du Toit aanvaarbaarder werk gedoen. Plaaslik is die bedreigings vir akademiese vryheid, volgens Du Toit, deesdae “intern eerder as ekstern” (135). “In verskillende bydraes het ek argumenteer dat akademiese vryheid nie meer soos onder apartheid met die institusionele outonomie van die universiteit vereenselwig kan word nie, maar eerder bedreig word deur die etos van universiteitsbestuur wat al sterker prioriteit aan ‘n besigheidsmodel as aan akademiese waardes aandag gee” (135). Dan kom Du Toit tereg met ‘n kwalifisering van vryheid; dat vryheid nie absoluut is nie, dus aan beperkings onderhewig is. “Akademiese vryheid veronderstel natuurlik ‘n konteks waarin algemene vryheid van spraak [eerder: vryheid van uitdrukking, bv praat, skryf, publiseer] erken word, maar dit is belangrik om te begryp dat akademiese vryheid juis sekere beperkings op vryheid van spraak [uitdrukking] impliseer. Vryheid van navorsing en vryheid van onderrig (die twee fundamentele beginsels van ‘scholarly freedom’) vereis naamlik bepaalde dissiplinêre kontroles in terme van akademiese self-bestuur (‘academic rule’) soos dit in en deur wetenskaplike verenigings, departemente, fakulteite of die akademiese senaat van ‘n universiteit bepaal word. In dié sin is akademiese vryheid ‘n aangeleentheid vir ingewydes (daarom die sentrale belang van ewekniebeoordeling in akademiese keuring)” (136).

Die aktiviste wat teen die “apartheidsregime” te velde getrek het, was geneig om, anders as wat Du Toit nou doen, skynbaar ongekwalifiseerde vryheid te propageer. Akademiese vryheid en universitêre outonomie word tans deur sowel die universiteitsbesture as die ANC-regering aan bande gelê. Du Toit handel glad te sagkens met die ANC se begeerte om drakoniese beheer oor universiteite uit te oefen. Hoewel die staat se finansiële ondersteuning van universiteite persentasiegewys al hoe kleiner word, maak hy op al hoe groter beheer aanspraak. Dit was nie die geval tydens apartheid nie. Jaap du Rand, Du Toit se politieke geesgenoot, erken: “Die regering het sover moontlik die indruk probeer skep dat hulle aan die UWK ‘n sekere mate van onafhanklikheid gun en dat hulle nie sonder meer sou inmeng met die besluite van die Universiteitsraad … nie” (Protesstem, Wellington: Bybelkor, 2016, p 121 – Praag 14 Januarie).

Die politieke gesindheid van al die rektore en hulle besture is soos dié van die ANC-regering. Hulle kruip by mekaar in. Akademiese vryheid en universitêre outonomie is nêrens (hoog) op die agenda nie. Gestel ‘n student of dosent wil vergelykende akademies-wetenskaplike navorsing oor die IK (intelligensiekwosiënt) van wittes, bruines, swarte en Asiërs doen. Wat is die kans dat sodanige studie tans aan enige Suid-Afrikaanse universiteit toegelaat sou word, om van finansiële ondersteuning nie te praat nie? Wat is die kans van gunstige eksaminators- of ewekniebeoordeling en van die aanstelling van die betrokke student aan een van die plaaslike universiteite of die bevordering van die betrokke dosent? Wat ek beweer, is dat navorsingsvryheid en -uitdrukking in sodanige polities inkorrekte gevalle nie bestaan nie. In werklikheid kan sulke navorsingsresultate van groot waarde wees. Dit kan immers bewys of universiteite reg of verkeerd het deur voorkeur aan swartes te gee, bv by studentetoelating, studiebeurstoekennings en hulle aanstelling en bevordering as dosente.

Bert Olivier (gebore in 1946) verwys pro-feministies na die Boelgaars-Franse psigo-analitikus, Julia Kristeva (gebore in 1941), se bewering “dat ons taal rondom die prioriteite van die man gekonstrueer word” (183). “Patriargie is dié ideologie en diskoers wat vandag die wydste in die wêreld versprei is” (184). Desmond Tutu meen dat vergiffenis met boetedoening gepaard moet gaan. Die Franse filosoof, Jacques Derrida (1930-2004), antwoord “dat indien ‘n mens vergiffenis alleenlik vanuit die oogpunt van voorwaardelikheid benader … jy nie vergiffenis verstaan nie. In ware vergiffenis is daar altyd iets onvoorwaardeliks” (186-187).

Die volgende stelling van Olivier klink marxisties: “Indien die filosofie nie kan help om die konkrete wêreld en menslike praktyke beter te verstaan en veral te verander nie, dan is die filosofie myns insiens nie iets [!] werd nie” (188). Waarom is bv individuele geestelike verligting nie genoeg nie? Daar is bv die Franse filosoof, Pierre Hadot (1922-2010), se standpunt “dat die antieke [bv Griekse] filosofie verstaan moet word as sowel ‘n leefwyse gerig op die wysheid as ‘n diskoers wat daardie leefwyse konseptueel regverdig en verdiep” (189).

Olivier verwys na ‘n “talige begripsgreep” wat filosowe in staat stel om ‘n “magsgreep” op bv die werklikheid te kry (182). Hy is afwysend oor wat hy “die neurotiese beskerming” van Afrikaans tydens apartheid noem. Hy het ‘n vroeë artikel eerder in Engels geskryf “omdat ek myself al meer en meer vervreemd van Afrikaans se konnotasies met apartheid gevoel het” (174). In die tagtigerjare was hy “baie langtand om in Afrikaans te skryf omdat ek so ‘n renons gehad het in apartheid … ek voel soos baie ander mense in die land vandag oop en bevry om nou in ‘n groter mate in Afrikaans as vantevore te skryf. Dit is omdat ek so ‘n reuse renons gehad het in al daardie kultuurvaders se beskerming van Afrikaans wat eintlik Afrikaans versmoor het” (193). Myns insiens behoort ons veelgeroemde huidige vryheid aan die regering die vryheid te gee om bv Afrikanerlewens en ons taal, Afrikaans, meer doeltreffend te beskerm. In die jare sewentig het ‘n regsgeleerde Suid-Afrika “‘n bastion van onreg” genoem. “Dit was vir my verfrissend om mense op so ‘n eksplisiete en uitgesproke manier teen apartheid te hoor praat” (175). Waarom bestry Olivier nie die onreg wat tans wydverspreid plaaslik gepleeg word met vergelykbare entoesiasme en oorgawe nie?

Johan Snyman (gebore in 1947) sê dat hy in die voorwoord van sy doktorale proefskrif (1986) geskryf het “dat apartheid die stank van Auschwitz, sonder die gaskamers, versprei het” (213). “Met die magsaanvaarding in 1948 het die destydse Afrikaner sy politieke onskuld verloor” (215). “Die wortels van apartheid lê egter heeltemal weg van die Nazi-tydperk af. Dit spruit uit kolonialistiese rassisme” (214). In Duitsland het as deel van die “Holocaust-industrie” ‘n “Vadersliteratuur” ontstaan wat handel oor hoe bv vaders aan hulle kinders hulle Nazi-betrokkenheid verduidelik (214). Wat apartheid betref stel Snyman in die daaruit voortvloeiende “slagofferliteratuur” belang (215). “Ek het die instelling van die WVK destyds verdedig” (219). “Wat vir my tans problematies is, is die gebrek aan ‘n sin vir die historiese in die post-1994-generasie” (216). Snyman kon gerus byvoeg dat die huidige skeeftrekking en vervalsing van ons geskiedenis deur sommige plaaslike historici hinderlik is. Hy hoop daar kom by Suid-Afrikaners “‘n gedeelde historiese bewussyn – wat iets anders is as ‘n kollektiewe bewussyn” (216).

Oor Afrikaans klink Snyman aanvanklik positief. “Ek kan nie afskeid neem van Afrikaans nie, want dit is die taal waarin ek my die beste kan uitdruk – ook filosofies … Ek wou nooit toegee aan die druk om internasionaal te gaan ter wille van my loopbaan, om by voorkeur in Engels te publiseer nie” (216). Maar dan vervolg hy: “Aan die ander kant het ek met ‘n skok beleef dat filosofie in sogenaamde Standaard-Afrikaans op die oop mark van die post-1994 akademie geen aantrekkingskrag het nie. Klasse met Afrikaanssprekende studente is net te homogeen en vervelig uit my oogpunt as dosent; klasse in Engels, waar die oorgrote meerderheid, dosente inkluis, hulle met hulle tweede beste taal moet behelp is meer uitdagend, dinamies en multikultureel. Daar het ek die gevoel gekry dat ek die studente kon voorgaan in die voorbereiding van ‘n gedeelde kulturele, politieke en historiese singewing” (217).

Klasse in Afrikaans, wat standaardpraktyk in die vorige eeu was en waar die dosent hom akkuraat in Standaardafrikaans aan Westerlinge oor Westerse filosofie kon uitdruk, word nou as “te homogeen en vervelig” bestempel! In werklikheid skep homogeniteit, met bv slegs intelligente, Afrikaanssprekende, blanke studente in die klas, ‘n bykans ideale situasie vir sinvolle onderrig. Multikulturaliteit word deur Snyman verkies sonder dat daar werklik gedeelde kulturaliteit is. By nie-Westerlinge is daar waarskynlik bitter min diepgaande begrip vir wat in onakkurate taal oor Westerse idees aangebied word. Dan volg die kersie op die multikulturele koek: “Ek het op die oomblik geen raad met ‘n uitsluitlik Afrikaanse universiteit nie” (217), asof dit ‘n onding was waaraan Snyman destyds studeer het. Snyman is ten gunste van ‘n “langdurige proses om versigtig, respekvol en vasberade ‘n gedeelde ruimte te omskep waarin ons met mekaar se stories of geskiedenisse kan saamleef” (219).

Danie Goosen (gebore in 1953) verwys na “die druk en intimidasie van politieke korrektheid” (228) en “die historiese kurwes waardeur Afrikanernasionalisme beweeg het” (229). Afrikanernasionalisme “kon eenvoudig nie die ander tradisies op ‘n gelyke grondslag by ons drome oor die toekoms betrek nie” (229). “Sowel die HNP [Herstigte Nasionale Party] as die KP [Konserwatiewe Party] wou kontinuïteit aan die nalatenskap van Verwoerd gee” (230). Goosen noem dat die Nasionale Party “tydens die onderhandelinge van die vroeë negentigerjare ‘n ideologiese bolmakiesie gemaak en die meerderheidsbeginsel binne die raamwerk van ‘n sogenaamde regstaat aanvaar het. Sy pragmatisme het homself op die glybaan na ideologiese bankrotskap geplaas. Uiteindelik het hy sy opponente se ideologiese uitgangspunte as normatief vir homself aanvaar” (230).

Hierdie vertolking is myns insiens absoluut korrek. Roelf Meyer het gesê: “Ons in Suid-Afrika het wesenlik geen verskille gehad om te besleg nie. Dit was net die eenvoudige kwessie van kleur of ras wat ons uitmekaar gehou het.” Dit moet een van die grootste dwaashede ooit wees wat noord van die Suidpool kwytgeraak is. Aan al die ongelowige Thomasse wat dink dat selfs Roelf Meyer nie so iets sou beweer nie: Daardie sin staan werklik presies só in Hermann Giliomee se boek, Die Afrikaners: ‘n Bibliografie (Kaapstad: Tafelberg, 2004), bladsy 598. Goosen voorspel tereg: Die geskiedenis gaan “waarskynlik nog ‘n swaar oordeel fel oor die wyse waarop die NP die oorgangsproses benader, bedink en uiteindelik ook deurgevoer het” (230). “Afrikaners is as kultuurgemeenskap … in ‘n weerlose posisie gelaat” (231). Van die “wigte en teenwigte” wat blankes sou beskerm, “het niks gekom nie” (231). “Ons het onsself dus polities in ‘n niemandsland bevind” (240). Goosen begeer “‘n herontdekking van die ‘konserwatiewe gedagte'” (242). Vroeër het hy verwys na die herlewing van konserwatisme in Europa, bv Alain de Benoist se GRECE (232 – Praag 23.02.2014).

In die era van Thabo Mbeki (1999-2008) was die gebreke in die huidige grondwetlike bedeling reeds duidelik. Desnieteenstaande is daar “die bykans heilige status wat die Grondwet by sommige verwerf het. ‘n Kultuurgemeenskap soos die Afrikaners het ingevolge die groeiende grondwetlike konsensus – waarvolgens alle mag by die meerderheid lê, ondersteun deur die beginsel van verteenwoordigendheid – toe reeds oor steeds minder inspraak in eie sake gehad. Nog ‘n vraag was die stand van Afrikaans, wat dramaties agteruitgegaan het in die openbare lewe, en Afrikaners ná apartheid. Laasgenoemde word in dié tyd dikwels deur diepliggende vorme van ontologiese verdwaaldheid gekenmerk. Waarvandaan kom ons, waarheen is ons op pad, het ons nog ‘n bestaansreg, is daar hoegenaamd iets soos Afrikaners, het apartheid nie gewys ons is ‘n spul geweldenaars nie? Hierdie vrae lewe nog steeds in die gemoed van talle mense, en kom onder meer tot uitdrukking in ressentiment, wrokkigheid, onttrekking, afsku in ander, ensovoorts” (245).

“In dié tyd het ons ook met steeds verdiepende vorme van staatsagteruitgang te doen, en die groeiende besef onder ons mense dat ons onsself ingevolge verwagtinge van die staat sal moet losmaak. As ek nog iets vanaf dié tyd by die lys kan voeg: Ons is ook sterker in die ritmes van die globale wêreld betrek. In die proses het ons toenemend te doen met verskynsels soos hiper-individualistiese lewenstyle, privatisering, hoë vorme van mobiliteit, die verengelsing van die alledaagse ervaring, die druk waaraan ou instellings onderwerp word – die onvermoë van ou instellings om ‘n sinvolle toekomsvisie vir Afrikaners te bied – die aggressief-sekulêre era, ensovoorts” (245).

Ek het drie van die filosowe waarna hier bo verwys word, geken en twee ander vlugtig ontmoet. In die wysbegeerte het ek my egter nooit tot dissipelskap geroepe gevoel nie. Nie een van die plaaslike filosowe bied ‘n eie wysgerige stelsel in die tradisionele sin van die woord nie. Die wysgerige literatuur open egter wonderlike moontlikhede vir die ontwikkeling van ‘n eie wêreld- en lewensbeskouing – die individu se werklikheidsiening Ek wil graag die werklikheid verstaan en dan in harmonie daarmee sinvol lewe. Reeds in my pogings om te verstaan, struikel ek in opvallende mate, maar die proses verloop darem nie sonder helder oomblikke nie. In die beperkte tyd tot my beskikking probeer ek om bo my beperkinge uit te styg. Verder poog ek om na die beste van my vermoë en omstandighede ‘n vervulde lewe te lei. Kennis van die Westerse wysbegeerte het hiertoe wesenlik bygedra.

Leon Lemmer: Is die kulturele verskille tussen wit en swart mense oorbrugbaar?

Attie van Niekerk was ‘n sendeling en kom uit ‘n sendelingfamilie. Sy pa was ‘n dosent aan die Stofberg-gedenkskool, waar predikante vir die NG Kerk in Afrika sedert 1908 by Vereeniging opgelei is. Hierdie opleiding is van 1960 af by die Universiteit van die Noorde (tans Limpopo) voortgesit, met Attie van Niekerk as dosent en mettertyd as die hoof daarvan. Hy ken swartes en het groot begrip vir hulle. Daar is seker min mense wat beter toegerus is om die moontlike raakpunte tussen wit en swart mense maar ook die bodemlose kulturele verskuiwingslyn (“fault line”) uit te wys.

Sáám in Afrika

Op die vooraand van die nuwe Suid-Afrika is die volgende boek van Van Niekerk gepubliseer, Sáám in Afrika (Kaapstad: Tafelberg, 1992, 119p). Aan die begin van die eerste hoofstuk staan: “Die Weste met sy woelige, amper woedende, aktivisme, sy energie, sy begeerte om alles te ondersoek, te beheers, te verander en te vernuwe, is in wese vreemd aan Afrika se tradisionele verlange om die harmonie en ewewig van dinge te handhaaf … Westerse leiers se geduld en gewete raak ‘opgebruik’ deur al die beskuldigings teen en eise aan hulle, terwyl die een projek in Afrika na die ander hom te pletter loop teen korrupsie, apatie, ‘n onbeteuelde bevolkingsaanwas en natuurrampe” (p 5).

Dit is eintlik ‘n koloniale blik: Die blankes wat as bouers iets tot stand bring en die swartes vir wie jare en dekades maar sonder daadwerklike ontwikkeling verby kan gaan. Sedertdien het verandering wel plaasgevind deurdat koloniale of blanke bewinde omvergewerp en dinge al hoe meer na die wense van swartes geskik is. Die fundamentele kulturele verskille tussen wittes en swartes het egter bly voortbestaan. “Dit is die werklikheid dat daar in Suid-Afrika twee wêrelde, twee geesteswêrelde, is en dat ons nog geen oplossing het vir die vraag hoe hulle binne dieselfde ruimte geakkommodeer moet word nie” (6). Van Niekerk erken dat “die werklikheid van verskil” onontwykbaar is (6). “Ons is nie dieselfde nie … Ons uitdaging is … om ‘n verhouding te vind met die ander” (7). Ek dink dat dit wel die gesindheid was toe die blankes nog in beheer was. Sedert die swartes die politieke mag in 1994 bekom het, maak hulle by voorkeur soos hulle wil, sonder om blanke belange in ag te neem; selfs om sonder skroom blankes doelbewus te benadeel.

Van Niekerk soek “‘n basis vir saambestaan” (8) en ek betwyfel nie sy eerlikheid nie. Realisties vra hy die vraag: “Het swart mense self nie ook ‘n aandeel aan hul haglike omstandighede nie?” (15). Armoede is ‘n groot probleem in Afrika. “Net een deel van die oorsaak – die blankes se aandeel – word ernstig opgeneem. So word die swart gemeenskap aangemoedig om die blankes vir alles die skuld te gee” (17). Van Niekerk “besef dat baie linkses nie veel van swart werklikhede weet nie en, erger nog, nie werklik daarin belang stel nie” (15). “Hoe verder mense van Afrika af is, hoe meer links – maklike, selfgenoegsame links – is hulle dikwels; hoe nader sulke mense dan aan Afrika kom, hoe meer regs word hulle” (84). Dit is waarskynlik steeds die geval ten spyte van die oorverligte front wat die meerderheid plaaslike blankes deesdae voorhou.

Geboortebeperking is ‘n taboe onderwerp in die nuwe Suid-Afrika. Maar wat is die tradisionele Afrika-denke daaroor? “Hoe slegter dit gaan – hoe meer honger en siekte en geweld daar is – hoe belangriker is dit om nuwe lewe te skep” (15-16). “Hoe meer kinders daar is hoe beter is die kans dat daar onder hulle ‘n goeie een sal wees” (55). “Hoekom verwoes swart mense hul eie goed, hul biersale, hul skole?” (39). “Vernietigingswellus” vind aansluiting “by oeroue tradisionele denkpatrone … vernietiging [is] eintlik ‘n voorvereiste vir nuwe lewe” (39). Byvoorbeeld, internasionale sankies is destyds bepleit “wat Suid-Afrika se ekonomie tot in die grond boor, met die verwagting dat ‘n heerlike nuwe toekoms uit die gevolglike armoede en werkloosheid sal opstaan” (40). Waarom word op blankes se plase, ens, beslag gelê? Tradisioneel glo/aanvaar swartes “‘n mens se besittings is tot beskikking van ander” (50).

Daar is ‘n grondliggende verskil in denkwyse. “Die empiriese, waarneembare werklikheid is vir my [‘n blanke] deurslaggewend, maar vir hom [‘n swarte] nie” (25). Vir swartes is aanpassing by ontwikkel tradisioneel problematies. “Mense sal selfs ‘n duur stoof koop, die brandhout daarin bêre en nog op die grond vuurmaak” (107). Van Niekerk lê heelwat klem op die rol wat “bose geeste en towery” steeds in die swart gemeenskap speel (14). ‘n Swart vrou het die groot boom wat oor haar huis was, afgekap. “Sy sê sy het die boom se skadu geniet, maar die boom het die wind laat waai en sy was bang haar huis sou ‘wegvlieg'” (109). “Mense is bang om bome te plant, want hulle glo: hoe langer die boom se skaduwee word hoe korter word jou lewe” (15).

Toe Van Niekerk ‘n sendeling was, het sy vrou die vroue in die gemeente geleer om naaldwerk te doen. Die produkte is verkoop en elkeen het geld ontvang ooreenkomstig haar produksie. Op ‘n dag sê “die vrou wat gewoonlik die minste kry, ons moet die inkomste gelykop verdeel tussen almal … Almal stem saam dat hulle gelykop deel – selfs die vrou wat sowat vyf maal meer kry as die swakste een. Is dit nodig om te sê dat die hele projek kort daarna doodgeloop het?” (54). “Die mag van die groep is oorweldigend in die swart gemeenskap. Die individu dreig om te verdwyn in die groep” (29). Maar hierdie ingesteldheid word misbruik as ‘n meganisme om alle individue van blaam te onthef as groepsgewys verkeerd gedoen is (kyk hier onder).

Kan waarde geheg word aan FW de Klerk se raad dat blankes moet vasklou aan hulle beweerde grondwetlike regte? Swartes “voel nie gebind deur hulle eie besluite nie” (28; ook 39). “Op ‘n manier is die ‘ek’ wat nou een ding sê, nie die ‘ek’ wat netnou ‘n ander storie praat nie” (34). As dosent het Van Niekerk ervaar dat swart studente, dus van die ontwikkeldste mense in daardie gemeenskap, “persoonlike verantwoordelikheid, die oortuigingskrag van empiriese bewyse en die interpretasie van gebeure volgens natuurlike oorsaak en gevolg heeltemal in die wind … slaan … dan is die moontlikhede vir ontwikkeling in Afrika op Westerse patroon maar klein. Anders gestel: die Westerse kultuur is nie die oplossing vir Afrika se probleme nie” (17).

In verligte geledere word oorywerig op die ooreenkomste by mense gewys; ons is mos almal mense, almal se bloed is rooi, ens. Van Niekerk toon aan dat daar daadwerklike kultuurverskille tussen wit en swart mense is; dat hierdie twee groepe verskillende maniere van dink en doen het. In die nuwe Suid-Afrika mag ‘n mens nie meer beweer dat een rasgroep beter as ‘n ander is nie. Kohler Barnard mag haar selfs nie in enige opsig positief oor PW Botha uitlaat nie. Insgelyks mag Helen Zille nie die voor die hand liggende waarheid verkondig dat daar soms ook iets goeds in kolonialisme (bv die skepping van infrastruktuur) was nie. Rassesegregasie, bv apartheid, was ongetwyfeld in sommige opsigte goed. Wat in Suid-Afrika gesê mag word, word egter toenemend deur die meerderheid mense, die swartes, bepaal. Daarom mag blankes nie beweer dat hulle ras in sy geheel of in sekere opsigte beter as ander rasse is nie. Dit is ‘n sprekende voorbeeld van die tirannie van die meerderheid.

Anderkant die reënboog

Kort na Suid-Afrika se “bevryding” is nog ‘n boek van Van Niekerk gepubliseer, Anderkant die reënboog (Kaapstad: Tafelberg, 1996, 137p). Die outeur was toe verbonde aan NOVA (Navorsing vir die Opheffing en Voorkoming van Armoede). Aan die begin van hoofstuk 1 skryf hy: “Omdat die erkenning van kultureel-etniese verskille in die verlede dikwels met die vloekwoord rassisme vereenselwig is, is hierdie verskille óf geromantiseer óf angstig onder die mat gevee … Die uitdaging is om patrone vir saambestaan te vind” (p 2). Daar is “diepgaande kulturele verskille wat oorbrug moet word” (23).

Die fundamentele verskil in die wêreld- en lewensbeskouing van blankes en swartes word soos volg verwoord. “Die dominante geestes[s]troming die afgelope eeue in die Weste was die geloof in vooruitgang; die gedagte dat die mens met sy rede beheer oor die natuurlike wetmatighede van die kosmos kan verkry en dat hy daardeur ‘n beter wêreld kan bou. Sy tydsbegrip is lineêr, ‘n reguit lyn vorentoe, opwaarts: ‘n pyl. Vir Afrika is die beeld die sirkel, wat spreek van die hunkering om binne een groot kosmiese orde tuis te wees, om alle teenstrydighede daarbinne te versoen – nie om dit te beheer nie. Sy ritme is die sirkelgang van die seisoene, sy sterkste gewaarwording wat Es’kia Mphahlele noem ‘the interconnectedness of all things’ – ‘n naatlose geheel van verlede, hede en toekoms, van die lewendes en die dooies” (3); en ook die ongeborenes (103).

“Teenstrydige benaderings word almal ‘n plek gegun, dikwels sonder enige sigbare moeite” (35). “Die sirkel impliseer dat teenstellings gehandhaaf en aanvaar word; dat dit wat was, weer sal wees; dat daar balans en eenheid en harmonie moet wees – eerder as beheer en vooruitgang … Die doel is om te behoort, nie om vooruit te gaan nie” (115). “In Afrika kry die aarde ‘n mitiese gestalte waarin die mens sentraal staan en die Westerse tegnologie dikwels verwerp word” (13). In ten minste sekere opsigte kan die verskil gereduseer word tot rasionaliteit teenoor irrasionaliteit. Maar selfs dit mag eintlik nie gesê word nie. Simon Barber verstaan waarom Afrika as besprekingsonderwerp liefs vermy word. Dit is ‘n geval van “without straying into a continent about which it is impossible to argue rationally en not risk charges of racism” (137). Dink bv aan Helen Zille se standpunt dat (blanke) kolonialisme nie net sleg was nie.

“Afrika se gerigtheid op die verlede, die afwesigheid van ‘n toekomsvisie en die gevolglike gebrekkige toekomsbeplanning, die houding dat tyd nie gemors kan word nie omdat tyd eintlik net bestaan as iets gebeur, is reeds dekades gelede … beskryf. Hierdie gerigtheid op die verlede [bv slawerny, kolonialisme, imperialisme, rassediskriminasie, apartheid] waarin Afrika vasgevang is, word dikwels as een van die redes genoem waarom ontwikkeling in Afrika nie slaag nie. Daarteenoor beroem die Weste hom op sy toekomsgerigtheid en beplanning” (42). “Dit is die gees van die moderne Weste. Begrip van die natuurlike orde moet lei tot beheer oor die natuur – ook beheer oor ons menslike natuur [bv voortplanting] – en dit moet vooruitgang meebring” (58). “Beheer en vooruitgang is nie die dryfvere van die Afrikabeskawing nie” (59).

In verset teen kolonialisme en blanke invloed strewe swartes “na die herstel van ‘n eie Afrika-identiteit … na kulturele bevryding, wat op sy beurt inhoud aan politieke bevryding moet gee” (4). “Selfs die ekonomiese ellende van Afrika word volgens hierdie denkpatroon toegeskryf aan die kulturele oorheersing deur die Weste. Uganda se president, Yoweri Museveni, sê in Time van 7 September 1992 dat Afrika weer sy selfrespek moet herwin deur terug te keer na die jaar 1500, toe die Europeërs Afrika binnegekom en sy kultuur en totale sosiale struktuur ontwrig het. Ons moet weer die drade gaan optel by die jaar 1500, sê Museveni, ‘where we left off building an economy integrated in itself, able to produce its own food, its own tools, its own weapons'” (6). Hy noem nie waar die luukse motors en vliegtuie en selfone vandaan sou kom waaraan swart politici so geheg geraak het nie. Jaco Zuma sluit aan by Museveni deur te beweer dat al Suid-Afrika se probleme in 1652 met die aankoms van Jan van Riebeeck en sy blanke geselskap begin het. Sodanige benadering kan die sleutel tot die agterlikheid van Afrika bied. Die redenasie is soortgelyk aan dié in islamitiese lande wat insgelyks deur agterlikheid gekenmerk word omdat hulle ingevolge hulle godsdienstige oortuigings terughunker na die 7de eeu toe hulle profeet, Mohammed (570-632), gelewe het.

Van Niekerk noem sommige van dieselfde absurditeite as in sy vorige boek. “In die apartheidstryd van die tagtigerjare was daar ‘n sterk neiging om te glo: om te bou, moet ek eers afbreek; met die afbrand van skole en poskantore, stakings en sanksies wat die bestaande ekonomie vernietig, bou ons die nuwe deur die oue uit te wis” (9) … “die slegte bring die goeie, die slegste bring die beste, probleme [uitdagings?] skep oplossings, vernietiging dwing vernuwing af” (10). Die Bybel word vir hierdie doel misbruik. Ngugi wa Thoing’o beskou in sy boek, A grain of wheat (1967), die apostel Paulus se “stelling oor Christus – dat die korringkorrel moet sterf om vrug te dra – as inspirasie vir die Mau-Mau-opstande [1952-1960] teen Britse kolonialisme” (118) in Kenia.

“In sy boek oor ‘n denkbeeldige land onder ‘n swart regering [A hot country, 1983] beskryf Shiva Naipaul [1945-1985, ‘n etniese Indiër] die stelselmatige vernietiging van alles wat die Westerse koloniale mag agtergelaat het. Die swart leiers gaan hulle mense voor in die vernietiging, omdat hulle begryp wat die mense ten diepste wil hê: hulle wil hulle eie identiteit, waarvan hulle beroof is, terughê” (20). Maar die slaggate in paaie word meer en kom nie vanself reg nie en afgebrande huise en skole rig hulleself nie weer op nie.

Beskikbare studiebeursgeld moet volgens tradisionele Afrika-redenasie nie volgens finansiële behoefte toegeken word nie, maar gelykop verdeel word. “As lid van ‘n groep is ek geregtig op alles, my individuele verantwoordelikheid verdwyn. Die staat of die kerk of die gemeenskap moet sorg – soos die stamhoof van ouds moes sorg toe hý die oppergesag was” (11). “Die tradisionele Afrikasiening laat hom geld waar swart gemeenskappe op [huise en] dienste soos water en elektrisiteit aanspraak maak en dan verwag dat die staat dit moet verskaf – selfs al betaal hulle nie daarvoor nie. Hierdie siening word dwarsoor Afrika gepropageer” (28). Die solidariteit van die groep word bo die vryheid van die individu gestel. Dit gaan “om eenheid te soek en kontinuïteit te handhaaf eerder as vernuwing, om op instink en gevoel te vertrou eerder as op redelike [bedoelende: rasionele] denke” (12).

“Hier word individualiteit in ‘n mistieke eenwording opgehef” (14). Dit het in die “bevrydingstryd” tot uitdrukking gekom in groepe wat saam vandalisme en sabotasie pleeg en terrorisme bedryf het; groepe wat “doelbewus sáám optree om persoonlike aanspreeklikheid te voorkom … sodat ‘niemand’ dit gedoen het nie” (27). Byvoorbeeld, ‘n swarte vertel: “As iemand weens ouderdom of siekte ‘n te groot las word vir die stam, het ons hom voor die beeskraal gaan sit. Dan gaan almal saam en jaag die trop beeste oor hom; dan het niemand dit gedoen nie” (27).

Ubuntu beteken “die eienskap van menswees, menslikheid … medemenslikheid … Dat hierdie eienskap van Afrika in een asem met die verskriklikste wreedheid teenoor die ewemens genoem moet word, is ‘n paradoks wat die Westerling maar vir lief moet neem en waardeur ‘n alte romantiese siening van die Afrikamens getemper moet word” (14). Byvoorbeeld, wat is onderliggend aan ‘n halssnoermoord? “As hy net doodgemaak word, kan sy gees voortgaan om kwaad te doen. Verbranding vernietig sowel gees as liggaam” (24). Daar is dubbele standaarde: “As swart mense in Afrika ‘n halwe – of ‘n hele, maak dit saak? – miljoen ander swart mense doodmaak, is daar bitter min reaksie uit Afrika self of uit die buiteland. Wanneer wit en swart mekaar doodmaak, is daar ‘n opskudding” (125).

Nog ‘n voorbeeld van nie-medemenslikheid: “Veel minder as ‘n derde van huishoudings in Gautengse townships betaal vir dienste …[omdat] baie mense hulleself nie deel voel van ‘n samelewing wat bestaan uit mense met geleerdheid, geld, werk, eiendom, mag en geleenthede nie. Dit is vermoedelik nog meer so by dié wat nie huise of werk het nie. Hulle ervaar die samelewing se geldende norme en waardes en wette, die bestaande regstelsel, nie as hulle eie nie. As hulle oortree, voel hulle nie daaroor skuldig nie” (27). “Die swart Amerikaanse skrywer, [James Arthur] Baldwin [1924-1987], het in die sestigerjare sy liberale vriende geskok deur te verklaar: ‘Yes, baby, I mean burn. We will burn your cities down'” (120). Wat die blankes wettig besit, mag maar ingepalm word. Byvoorbeeld, Afrikateologie “soek ‘n herstel van die Afrikakultuur, wat spesifiek die tradisionele Afrikagodsdiens insluit. Dit eis, byvoorbeeld, weer die grond terug, omdat gemeenskap met die voorouers plaasvind deur die grond waarin hulle begrawe is” (45-46).

“Daar is wesenlike verskille tussen die basiese waardes van die moderne onderwys en dié van tradisionele Afrika. Die onderwys is gerig op die individu wat ontwikkel, wat studeer, wat presteer of misluk” (55). “Individualisme is ‘n afwyking van die [swartes se] groepsnorm … Die verset teen die stelsel wat die individu bo the groep plaas, laat studente eis: ‘Pass one, pass all; an injury to one is an injury to all.’ As ‘n student druip, is dit nie sy skuld nie. Dit is ‘n onreg (‘injury’) wat hom, en dus ook die ander, aangedoen is … As so ‘n gees posvat, word moderne onderwys onmoontlik. ‘n Universiteit, byvoorbeeld, kan net tot op ‘n punt aanpas en nog ‘n universiteit wees. As dit verder verander word, dan is opleiding en onderwys, soos ons [as blankes] dit ken, daar nie meer moontlik nie” (56). Dit is duidelik waarom bv matriekslaagsyfers en -standaarde so drasties verlaag word: sodat feitlik al die swart skoliere kan slaag. “Ons Westerse mense het gedoen wat ons as goed beskou. Ons het ‘n standaard gestel wat ander nastreef, maar wat baie [swartes] tot dusver nie kan bereik nie. En ons kan hulle dit nie laat bereik nie” (61).

In Afrika is dit moeilik om Westerse maniere van doen suksesvol na te doen. Jan du Plessis “waarsku dat demokrasie in baie lande ‘n oorsaak van konflik geword het en tot die ‘mislukte staat’-verskynsel lei. Dit gebeur wanneer kulturele of rasseminderhede in ‘n stelsel beland waar hulle wel stemreg het, maar waar hulle stem geen verskil kan maak nie en hulle saak verdag gemaak word” (89). Dit is waarom die ANC, by name Jacob Zuma, die blankes vryelik aanstoot gee en hulle belange vertrap. Du Plessis voeg by: “Sulke magtelose minderhede kom maklik in verset” (89). Daardie sin is in 1996 gepubliseer. Meer as twee dekades later in die nuwe Suid-Afrika is daadwerklike blanke verset egter steeds ‘n ydele hoop. Volgens Du Plessis “is die drie funksies van die staat [reeds in 1995] besig om te disintegreer: die Parlement lyk deurmekaar en onbekwaam; die howe is oorlaai en daar is nie genoeg ervare [bekwame?] regslui nie; en die uitvoerende strukture is aan die verkrummel: wette word gemaak, maar die staat kan hulle nie uitvoer nie” (90). Daar is klaarblyklik fundamentele verskille tussen die funksionering van ‘n swart en ‘n blanke politieke bewind.

Van Niekerk voeg by: “Die moderne ekonomie kon Afrika tot dusver nie na sy pype laat dans nie en demokrasie het haas nêrens op die vasteland nog opvallend suksesvol posgevat nie” (90). “Net die tyd sal leer of ‘n demokratiese kultuur uit geweld kan groei” (94). “Die lewegewende waardes van ‘n demokratiese kultuur sluit in respek vir die mens, respek vir die wet, aanvaarding van persoonlike aanspreeklikheid, die oop gesprek wat ander se standpunte aanvaar en gerig is op wedersydse oortuiging, die eerbiediging en handhawing van ooreenkomste – sulke dinge” (96). Hiervan is daar in die nuwe Suid-Afrika weinig sprake.

Die boodskappe in Van Niekerk se twee boeke is eintlik dieselfde. Hy bly idealisties en naïef-hoopvol dat die fundamentele verskille tussen wittes en swartes oorbrug kan word; dat albei partye danksy uitreiking na mekaar, oftewel handevat, bevoordeel kan word. In sy 1996-boek skryf hy: “Ons hoop lê nie in ánder kulture nie, maar in ‘n nuwe gestalte wat die goeie uit ons bestaande kulture op sinvolle wyse sal saambring” (106). Die uiteinde daarvan kan wees wat die Franse filosoof, Pierre Teilhard de Chardin (1881-1995) voorsien het, naamlik dat “alle kulture op een geheel afstuur” (117), dus ‘n wêreldkultuur en dalk ook wêreldburgerskap. Van Niekerk het self nie ‘n konkrete oplossing vir die oorbrugging van die kulturele verskuiwingslyn tussen wit en swart nie. Hy is verplig om hom ten slotte op bonatuurlike ingryping te beroep: “Ons verwag dat God alles nuut sal maak, ons hoop op nuwe dinge in die toekoms” (111).

Oor die studente-onrus

Onlangs het Van Niekerk sy idees op die plaaslike studente-onrus toegepas in ‘n artikel onder die opskrif, “Verstaan ons studente se verset?” (LitNet, Menings, Universiteitseminaar, 2 Februarie). Hy begin op ‘n vals noot deur Donald Trump se verkiesing, soos dit gebruiklik in die massa-inligtingsmedia is, as die uiting van “populisme” af te maak. Wat Van Niekerk gerus kan besef, is dat wanneer linkses verkiesingsoorwinnings behaal, dit nie “populisme” (die meerderheid is mislei) genoem word nie maar “demokrasie” (die meerderheid weet die beste). Dus, konserwatiewe word doelbewus en moedswillig ongunstig en liberaliste gunstig geëtiketteer.

Wat Van Niekerk voorspelbaar doen, is om by uitstek blanke kommentators oor die studente-onrus aan te haal en dan te verklaar dat hulle “die diskoers binne die raamwerk van Westerse denke en die Westerse leefwêreld hou.” Twee swartes, Sabelo J Ndlovu-Gatsheni en Everisto Benyera, vind meer guns in Van Niekerk se oë omdat hulle die onderwerp uit die oogpunt van swart kultuur benader. “Volgens hulle is die MustFall-beweging deel van swart mense se strewe om hulle eie toekoms te ontwerp – vir hulle bied die Westerse kultuur blykbaar nie ‘n ‘beter lewe’ nie.” Daardie “eie toekoms” impliseer myns insiens (grootliks) die uitsluiting van blankes. Later vra Van Niekerk hierdie vraag: “Wat is ‘n beter lewe en watter soort mense wil ons word?” Teen die gelyk- of eendersheidsmanie in, wil ons, myns insiens, seker(lik) nie almal eenderse mense wees nie en gevolglik ook nie dieselfde soort “beter lewe” lei nie.

Ndlovu-Gatsheni en Everisto skryf: “Saam beskou is die MustFall-beweging ‘n aanklag teen ‘n spesifieke Noord-Europese en Amerika-sentriese beskawing wat [die Wes-Indiër], Aimé Césaire [1913-2008], reeds in 1955 in sy Discourse on colonialism as dekadent, siek, sterwend en onverdedigbaar beskryf het.” Daar is geen aanduiding dat swartes aan hierdie soort Westerse “siekte” wil ly nie. “Ndlovu-Gatsheni en Benyera verwys na die erfenis van ‘geldige kennisstelsels’ in Afrika en vra vir ‘n hersiening van die idee van ‘n universiteit.” Daardie “geldige kennisstelsels” sluit towery, toordokters en anderhande bygelowe in, wat Westerse wetenskaplike bevindings moet vervang. Die sielkundige en rubriekskrywer, Wilhelm Jordaan, beweer desnieteenstaande: “Daar is ‘n gesprek moontlik tussen hierdie [swart] denkers en Westerse denkers, oor gemeenskaplikhede én verskille, gedra deur respek en begrip.”

Van Niekerk verwys vervolgens na Clapperton Mavhunga wat redeneer “dat dit nie verkeerd is om Westerse denke of produkte [AK47’s, handgranate, kleef- en landmyne?] te gebruik as wapens om kolonialisme mee te beveg nie. Die voorgeslagte het immers dieselfde wapens wat gebruik is om hulle te koloniseer, gebruik om vir vryheid te veg; hulle het dieselfde opleiding in sendingskole wat gebruik is om hulle tradisies te vernietig, gebruik vir die bevryding van daardie tradisies.”

Ter ondersteuning van hierdie standpunt word daar na Samuel Huntington (1927-2008) se boek, The clash of civilizations (1993), verwys (Praag 5.11.2016). “Daarin beskryf Huntington hoe nie-Westerse gemeenskappe die Westerse waardes – politieke bevryding, demokrasie, menseregte – as wapens gebruik het om mag te kry. ‘Nadat hulle onafhanklikheid gekry en ekonomiese sukses behaal het, het hulle dieselfde Westerse waardes waarmee hulle aan bewind gekom het met hulle eie waardes vervang.'” Daarvolgens is die demokratiese elemente in ons “jong demokrasie” nie in staal gegiet nie. Sowel demokrasie as universiteite is Westerse uitvindings wat in Afrika in so ‘n mate aan transformasie onderhewig is dat hulle onherkenbaar kan word.

Volgens die Ghanees Kofi Awoonor is die enigste aanpassing wat Afrika-denke kan of behoort te ondergaan nie om (fundamenteel) te verander nie, maar om die sirkel (waarna hierbo verwys is: Anderkant die reënboog, 2de en 3de paragraaf) groter te maak. “Die nuwe, [bv] die Christelike geloof, word in die denkpatroon nie verwerp nie. Dit word opgeneem in die sirkel van die tradisionele Afrika-denke. Dit is ‘n goeie voorbeeld van Kofi Awoonor se sirkel wat groter gemaak word sodat jy die nuwe kan aanvaar sonder om die oue te los.” “So kan jy die nuwe aanvaar en vooruitgaan sonder om die oue te los of jou identiteit te verloor. Nuwe teenstrydighede en paradokse word steeds in die sirkel opgeneem en versoen. Die nuwe word gebruik, maar die strewe na ‘an authentically African standpoint’ word nie prysgegee nie. ‘Widening the circle … ultimately will constitute the only human progress.'” Waarop dit myns insiens neerkom, is die ononderhandelbaarheid van die swart standpunt; dat akkommodering van Westerse elemente eerder skyn as fundamenteel transformerend is, behalwe in gevalle waar Westerse uitvindings ter bestryding van Westerse invloed aangewend kan word.

“Awoonor het hom nie juis bekommer daaroor dat die rekbaarheid van die sirkel sy perke het nie, of dat die teenstrydighede en paradokse dalk nie versoen kan word nie, maar onhoudbare spanninge mag skep.” Dit kan dui op agterdog jeens die Weste en dus op halfhartige, sleepvoetende toelating van blanke invloed. Die gesprek gly verder oor die afgrond met hierdie erkenning: “Ons rasionaliteit is hier nie deurslaggewend nie: paradokse kenmerk ons hele land en ons moet dit leer hanteer.” Myns insiens is dit ‘n onverkwiklike situasie wat in 1990/94 mandaatloos aan ons opgedring is. Selfs die betekenis van die begrip rasionaliteit word daarna skynbaar ondergrawe: “Ons almal saam moet bepaal wat ons rasionaliteit is.”

“Maar in die strewe na ‘an authentically African standpoint’ moet die gevaar van so ‘n strategie duidelik in gedagte gehou word: dit kan maklik gebeur dat die wapens wat jy gebruik, jou intrek in hulle magsfeer en jy jouself koloniseer. Dit is hierdie soeke na ‘an authentically African standpoint’ wat belangrik is en keer op keer voorkom in die werke van Afrika-skrywers. En ook by sommige studente.” In Afrika is daar andersom heel moontlik groter gevaar: dat blanke kultuur (grootliks) geafrikaniseer kan word. Soos Willem de Klerk reeds in 1994 voorsien het: dat die nuwe Suid-Afrika mettertyd niks meer nie as “‘n Europees-getinte Afrosentriese kultuur” sal hê (Van Niekerk se 1996-boek, p 4). Dit word in die hand gewerk met opmerkings soos dié van Breyten Breytenbach “wat waarsku teen ‘n vaste opvatting van identiteit … Identiteit bly altyd in beweging.” In Afrika kan sodanige beweging blanke kultuur oor die afgrond stuur.

Die voorafgaande lei Van Niekerk tot die volgende slotsom: “Ek het begrip daarvoor dat mense uit Afrika nie met Westerse wetenskaplike denkwyses en insigte verklaar wil word nie, dat hulle gehoor wil word soos wat hulle hulleself verstaan. As Westerse wetenskaplikes slegs hoor wat in hulle eie denkwyses inpas en mense in Afrika die Westerse waardes – politieke bevryding, demokrasie, menseregte – slegs as wapens gebruik om mag te kry, solank die Westerse en Afrika-identiteite elkeen binne hulle eie raamwerke bly, sit ons met ‘n voortdurende magstryd en is ‘n ontmoeting, ‘n gesprek, onmoontlik. Ons moet mekaar en onsself erken soos elkeen sigself verstaan, volgens elkeen se eie verwysings en dan ‘n kreatiewe gesprek probeer ontwikkel.” Maar so ‘n gesprek sal myns insiens niks nie of bitter min oplewer as dit beteken dat die Afrikaan kompromisloos in die kokon van sy (vergrote) sirkel bly en aan sy tradisionele kultuur bly vasklou. Dan sal dit eerder van die blanke verwag word om sy kultuur te versaak, wat vir hom nie sinvol sal wees nie.

Hoe problematies die oorsteek van die Weste/Afrika-verskuiwingslyn is, blyk uit die volgende; ook hoedat daar dan ten gunste van die Afrika-benadering toegegee word, wat reeds kenmerkend van die nuwe Suid-Afrika is: “Vroeër vanjaar trek ‘n student van Ikeys heelwat aandag met haar uitspraak dat Westerse wetenskap in sy geheel (‘the whole thing’) afgeskryf moet word omdat dit, onder andere, nie kan verklaar hoe mense dit regkry om weerlig te stuur om iemand te tref nie. Toe iemand sê dat mense wat beweer dat hulle dit doen, lieg, het die voorsitter hom gebied om om verskoning te vra of die vertrek te verlaat. Sy beweer: ‘Western knowledge is totalising’ en gee daarom aan kritiese gesprek geen plek nie. Dit is ‘n voorbeeld van waar die twee wêrelde nie tot ‘n gesprek kom nie.” Waarop dit neerkom, is “dat daar in Afrika ‘n tradisie leef wat die wêreld anders verstaan en ervaar as sekulêre Westerlinge” en ook dat daar by (sommige) Afrikane “geen onderskeid gemaak word tussen wat ‘n Westerling as mitiese bygelowe en as wetenskaplike kennis beskou nie.”

In laaste instansie, soos hier bo geïmpliseer, is dit nie net (1) rasionaliteit, (2) wetenskaplik-gefundeerde kennis, (3) hoedanig die universiteit in sy kern moet wees en (4) die vastigheid wat Westerse kultuur bied, wat in die poging tot dialoog met die Afrikaan ondergrawe word nie, maar ook (6) doodgewone, objektiewe waarheid – soos bv Helen Zille onlangs agtergekom het. Van Niekerk noem in sy 1992-boek: “Negatiewe en onaanvaarbare dinge mag nie direk [deur die blanke aan die swarte] gesê word nie” (35). Daarmee verskans swartes hulle in groot mate teen kritiek en ook teen verandering, wat verbetering kan insluit. Nou behoort die ernstige implikasies van die volgende stelling van Van Niekerk duidelik te wees: “Om iets te verstaan en ernstig op te neem, beteken nie om te dink dis ‘waar’ nie, maar wel om te besef dat daardie lewenservaring vir die mense wat dit ervaar ‘n saak van erns is en dat daar ‘n manier gesoek moet word om sinvol daarmee in verhouding te tree.” Subjektiewe waarheid (bv Beethoven was swart) word hiermee langs objektiewe(r) waarheid (bv Beethoven was wit) staangemaak (Praag 10 Desember).

Die beproefde Westerse manier van (wetenskaplike) kennisversameling is onderrig/opvoeding op skool en universiteit. Dít is wat die geestelike lig in mense laat opgaan. “Plotselinge insig, duidelikheid: Daar het ‘n lig vir my opgegaan” (HAT). Maar daarteen kan Van Niekerk opwerp: “Ons onvermoë om buite ons eie denkraamwerk te kan dink en die Ander te ontmoet” en “Moderne instellings is nie ontwerp vir die Afrika-konteks nie en word nie sommer net so oorgeplant in Afrika nie. Dit geld ook skole en universiteite. ‘n Mens moet verset verwag as daar bloot van Afrika-mense verwag word om die moderne instellings en denke net so oor te neem.”

Die kern van hierdie nuwe probleem (wat universiteite betref) is dat mense soos FW de Klerk, Roelf Meyer en Leon Wessels in 1990/94 nie die skikking wat nodig was, beding het nie. Wat nodig was en steeds is, is selfbeskikking vir wittes en swartes, sodat elkeen optimaal sy kultuur kan uitleef. In plaas daarvan was daar algehele oorgawe aan swart mag. Uit die voorafgaande uiteensetting blyk dit myns insiens onteenseglik dat die kultuurkloof tussen wit en swart onoorbrugbaar is. Wat wel plaaslik sinvol is, is aparte Westerse en Afrika-universiteite; dus dat daar ten minste aanvaar moet word dat sommige van ons universiteite Westers- en ander Afrika-georiënteerd mag wees en dat albei soorte toegelaat moet word om ongesteurd as sodanig voort te gaan. ‘n Mens kan ‘n brug oor ‘n rivier suksesvol voltooi slegs as daar ‘n wal aan die ander kant is.

Leon Lemmer: ‘n Adam Small-huldigingsbundel wat drup van die gif

In verligte geledere word die nuwe Suid-Afrika as voortreflik beskou. Dit bied glo geleenthede wat voorheen nie bestaan het nie. Dit is deesdae bv moontlik om iemand groter as lewensgroot voor te stel; natuurlik mits hy/sy tot die nie-wit deel van die demografiese spektrum behoort. ‘n Deurtrapte geweldenaar kan as ‘n vredesikoon herontplooi word. ‘n Grondverskuiwing in perspektief het veral sedert 1990/94 by sommige mense plaasgevind. Selfs die hedendaagse vaandeldraers van enersyds die oorspronklike inwoners, die Khoi-San, en andersyds die agtergesteldes weens slawerny, baat by hierdie getransformeerde entoesiasme. Hulle maak nie net daarop aanspraak dat die grond waarop hulle voorouers rondgetrek het eintlik aan hulle behoort nie, maar sommer ook die taal, Afrikaans (wat duidelike Europese wortels het), wat plaaslik ontwikkel is. Dit is hierdie drang na verinheemsing wat dit bv meer as moontlik maak, want dit het werklik gebeur, dat een van die hoofroetes in die Kaapse skiereiland na die marxis, Jakes Gerwel, vernoem is. Kom laat ons daaroor sing, sou Adam Small gesê het.

Van almal word verwag om ‘n lofsang aan te hef vir die huldigingsbundel van Adam Small, Ons kom van vêr: Bydraes oor bruin Afrikaanssprekendes se rol in die ontwikkeling van Afrikaans (Tygervallei: Naledi, 2016, 601p, R250), met WAM Carstens en Michael le Cordeur as redakteurs. Die temas is Adam Small, bruin mense en Afrikaans. Ek het reeds oor sommige aspekte van hierdie bundel geskryf (Praag 25 Maart) en bepaal my in hierdie rubriek dus by die inhoud, die boodskap wat oorgedra word.

Rosalie Small (sover ek weet Adam se tweede vrou, maar dit word nêrens vermeld nie) noem dat Adam se een oupa ‘n Indiër en sy een ouma ‘n Ier was (p 12). Sy ma was ‘n Moslem en sy pa was protestants, maar Adam het ‘n Engelse Rooms-Katolieke skool bygewoon (14). Oor Kaaps skryf Rosalie: “Dit blý vir Adam nie net maar ‘n ‘variant’ van Afrikaans nie, maar Afrikaans sélf in murg en been” (8). As dit só is, het Engels sedert 1795 soos ‘n kanker daardie murg en been van Kaaps binnegedring. Na aanleiding van daardie geradbraakte taal beweer sy: “Afrikaans en die ontwikkeling daarvan, van her af, eintlik ‘bruin’ is” (14). Die waarheid is egter dat hoofsaaklik blankes Afrikaans ontwikkel het.

As ‘n mens rede het om trots op jou groepverwantskap te wees, spesifiseer jy dit graag. Daarom maak ek geen geheim daarvan dat ek blank en ‘n Afrikaner is nie. ‘n Mens het geen beheer oor die ras waaraan jy geneties behoort nie en dit is bitter moeilik om jou etnisiteit, jou basiese kulturele oriëntasie, grondig te verander. ‘n Mens behoort niemand kwalik te neem omdat hy tot ‘n bepaalde ras behoort of uit rasvermenging voortkom nie. Iedere mens moet myns insiens aanvaar wat hy geneties is en van sy eenmalige lewe die beste probeer maak. Om hierdie rede vind ek die volgende stelling van Christo van der Rheede nie net misleidend nie, maar doelbewus vals: “Daar is immers net een ras en dit is die menseras” (20). Hy kan gerus die mens as ‘n spesie beskou wat uit verskillende rasse bestaan. Vanweë kulturele differensiasie is daar naas ras iets soos etnisiteit. Sommige rasse en etnisiteite, bv Afrikaanssprekende blankes, oftewel Afrikaners, het uitsonderlik gepresteer.

Let op hierdie wilde stelling van Van der Rheede: “Geen ontwikkeling is moontlik indien daar nie werk en welvaart is nie” (29). Dus, uit werk en welvaart volg ontwikkeling. Dit kan egter ook andersom wees: uit ontwikkeling volg (meer) werk en (groter) welvaart. “Die uitbou, handhawing en kreatiewe aanwending van Afrikaans is dus van kritieke [bedoelende: deurslaggewende] belang; daarom moet almal wat werk en welvaart in Afrikaans skep, saamstaan vir die behoud van Afrikaans as ‘n onderrigtaal op skool asook naskoolse vlak” (33). Vrome woorde, maar wat het Van der Rheede vir Afrikaans vermag, bv as direksielid van die Afrikaanse Taalraad en as iemand wat die hoof was van wat nou die Stigting vir Bemagtiging deur Afrikaans genoem word? Hy het gesorg dat sy kinders Engelse skole bywoon en hy het geen daadwerklike poging aangewend om te verseker dat die Universiteit van Wes-Kaapland en die Universiteit Stellenbosch Afrikaans as onderrigmedium behou nie. Toe hy die uitvoerende hoof van die Afrikaanse Handelsinstituut was, is eerder van die AHi gepraat; die Afrikaans-aspek is gekamoefleer en nuwe projekte het eentalige Engelse name gekry. Ek vind dit ironies en hoogs onvanpas dat Van der Rheede onlangs op Internasionale Moedertaaldag toegelaat is om oor die belangrikheid van moedertaalonderrig te praat (Afrikaanse Taalraad-webwerf, 22 Februarie, video).

Jacques Walter Beukes skryf: “Die voertaal in die NGSK [Nederduitse Gereformeerde Sendingkerk] en die NGKA [Nederduitse Gereformeerde Kerk in Suider-Afrika] was tot en met 1997 Afrikaans” (43). Wat was, is (bv wat die posisie van Afrikaans betref) van mindere belang as wat is. Hierdie kerkgenootskappe het in die nuwe Suid-Afrika, ooreenkomstig die mode, in groot mate teen Afrikaans gedraai. Ek het in hierdie verband reeds geskryf oor wat Mary-Anne Plaatjies-Van Huffel oor die Verenigende Gereformeerde Kerk (VGK) in hierdie bundel gepubliseer het (Praag 25 Maart). Beukes verwys na “die evangelie se eis dat daar aan álle mense geregtigheid behoort te geskied” (45). Het die NGSK/VGK en die NGKA al beswaar geopper teen al die ongeregtighede waarmee blankes in die nuwe Suid-Afrika te make het? “Die lede van die NGSK en die NGKA [het] geweier om saam met die [blanke] afgevaardigdes van die NGK en die NHK nagmaal te gebruik” (46). As blankes so iets aan nie-wittes doen, word hulle van liefdeloosheid en selfs rassisme beskuldig. Op grond waarvan sou hierdie nie-wittes se gedrag nie die uitdrukking van ten minste flagrante liefdeloosheid wees nie? Die Belydenis van Belhar spreek hom uit teen “gedwonge [rasse]skeiding” (49). In die nuwe Suid-Afrika is “vryheid” een van die gewildste gonswoorde. Waarom word die ANC-regering se beleid van gedwonge rasse-integrasie nie in dieselfde mate as gedwonge rasseskeiding veroordeel nie?

Met verwysing na Soweto in 1976, beweer Reggie Nel dat Afrikaans “in die kele van swart leerders” afgedwing is (58). Waarom word die opdringing van Engels in bv skole en universiteite deur die ANC-regering nie insgelyks veroordeel nie? Hy skryf van “die gewraakte aankoms van Jan van Riebeeck” (61). Maar Nel sou nie gewees het as blankes nie hierheen gekom het nie. Hoe sou Suid-Afrika daar uitgesien het as die land nie oor eeue heen onder die leiding van blankes ontwikkel is nie? Hy skryf eerder eensydig oor “koloniale uitbuiting” (61), wat glo met roof en geweld gepaard gegaan het (64) en “wit mense [het] onverdiend ryk geword” (69). Daarteenoor stel ek: Nooit in die geskiedenis van Suid-Afrika (en dalk van die wêreld) het so baie veral swart mense in so ‘n kort tyd onverdiend stinkryk geword as in die nuwe Suid-Afrika nie. Nel assosieer kolonialisme met geweld maar die ANC se gewelddadige geskiedenis bly onvermeld. Soos verwag kan word, is Nel ten gunste van “regstellende geregtigheid” maar blankes word uitdruklik van hierdie barmhartigheid uitgesluit. Dit gaan vir hom net om “inheemse volke” (67).

Raymond John van Diemel het ‘n (ongesonde) belangstelling in die ANC-aktivis Dulcie September. Let op hierdie gewoon oordrewe en valse stelling: “Politieke gesprekke was ‘n integrale deel van elke [!] bruin huisgesin se daaglikse lewe ná Uniewording in 1910” (95) – en seker meer só sedert 1948? Ook: “In die meeste [!] plattelandse dorpe is takke van die konserwatiewe Ossewabrandwag … gestig” (99). En: “swart mense [het] geen [!] regte geniet” nie (101). Afsonderlike woongebiede en geriewe is glo “verafsku. Daar was absoluut geen greintjie redelikheid aan apartheid of die toepassing daarvan nie” (106). Hy skryf van Die Burger se “verwronge mening” (95), “die absurditeit van aparte skole” (96) en “die Kerk se onheilige rol” (98). Rasse-onderskeiding word ‘n euwel genoem (101), maar slegs in die konteks van die blanke bewind, wat beskuldig word “van swak regering en die blatante misbruik van staatsgeld” (98). Die ANC-regering is in erger mate skuldig aan dieselfde vergrype, maar dit bly onvermeld. Van Diemel verwys na “die geldelike houvas van die wit kerk op die NG Sendingkerk” (104). Die dankoffers van blankes het die bestaan van die Sendingkerk moontlik gemaak. Daarvoor moet dankie gesê word pleks van om dit te veroordeel.

Willa Boezak, ‘n Griekwa, noem Simon van der Stel “die platneus bruin goewerneur van die VOC” (116). Ook hy maak hom skuldig aan oordrewe stellings, bv “Ons geskiedenis word met woorde soos volksmoord en kulturele uitwissing beskryf, maar samevattend kan van ‘stelselmatige onteiening’ gepraat word” (120-121). Boezak herhaal Christo van Rensburg se bewering dat Khoi-Afrikaans die eerste Afrikaans was en voeg oordrewe daaraan toe: “Die Khoi-San het geen [!] erkenning gekry as eerste praters daarvan nie” (124).

Samevattend word oor Patrick Mettler se hoofstuk geskryf: “Bruin mense kan met reg beskou word as die stiefkinders op die Suid-Afrikaanse landskap. Hul bydraes tot die land se demokratisering asook die rol wat hulle gespeel het in die vestiging, ontwikkeling en verryking van Afrikaans as taal in al sy variëteite word steeds misken” (130). Bruin mense word voorgestel as onmisbare “handhawers en uitbouers van Afrikaans” (131), terwyl twee van my hoofbesware juis is dat hulle die toekoms van Afrikaans ondergrawe met Engelsbesoedelde Kaaps en dat die bruin elite meesal voorkeur aan Engels gee en nie bereid is om vir Afrikaans in die bres te tree nie. Mettler bevestig eintlik my besware met sy ondersteuning van die huidige onverkwiklike taalsituasie waarin Afrikaans ruimte moes “afstaan sodat die ander Afrikatale ook hul regmatige plek kon inneem … Ons taal [maar nie Engels nie] moes en moet steeds ruimte skep vir ander tale” (141). Geen wonder nie dat hy na Nelson Mandela verwys as “die bekendste en mees gerespekteerde staatsman in die wêreld” (141).

Cornelius Thomas noem die bruin elite die progressiewes (154). Dit is hulle wat by uitstek teen Afrikaans gedraai het. Byvoorbeeld, “sedert die 1970’s het die Kleurlingstudentebeweging hulself selfbewustelik en groeiend in Engels uitgespreek” (159). ‘n Teksvoorbeeld hiervan is in ‘n ander hoofstuk gereproduseer (174-175). Dit is myns insiens ‘n mite dat die soort Afrikaans wat doeltreffend teen Engels weerstand kan bied algemeen in bv die Kaapse metropool by bruines aangetref word. Van Adam Small skryf Thomas bv: “Sy literêre werk staan sonder verskoning teenoor [!] die Afrikaner se Algemeen Beskaafde Afrikaans” (159); dus Kaaps en Standaardafrikaans is teenpole. Engelsbesoedelde Kaaps is myns insiens nie die basis vir of die behoud van Afrikaans nie. Kaaps is veel eerder die ondermyner van Afrikaans.

Danny Titus wys tereg daarop dat taal en identiteit nie van mekaar los te maak is nie (183). Verskillende kulture kan egter dieselfde taal praat (184). Taal kan as ‘n belangrike mobilisasie-instrument ter bevordering van etnisiteit of ander eiebelange gebruik word (184). Maar die stelling, “die Afrikaanse taal is duidelik ‘n kreoolse, gemengde taal” (187), is problematies. Enersyds omdat die kreoolse element (Khoi, San, Maleis, ens) klein is. Andersyds omdat die tipering van Afrikaans as ‘n gemengde taal die deur vir die mengeltaal Kaaps wyd oopmaak. Die stelling, “Afrikaans word lank nie meer as ‘n Europese taal gesien nie” (190), is misleidend. Afrikaans is van huis uit wesenlik Nederlands, wat plaaslik aanpassings ondergaan het; dus ‘n Nederlandse dialek, of alternatiewelik ‘n taal uit eie reg. Dit is politieke byderwetsheid wat as motivering dien om die Europese wortels van Afrikaans te ontken. Dit is in dieselfde liga as blankes wat hulleself as Afrikane of bruines wat hulleself as swart beskryf.

JC Steyn en A Duvenhage skryf tereg: “In die geskiedenis van Afrikaans het taalgetrouheid in die vorm van ‘n taalbewuste etniese nasionalisme ‘n lewensbelangrike rol gespeel om dit ná die Anglo-Boereoorlog te red … Taalgetrouheid het die primêre toets vir Afrikanerskap geword en Afrikaners wat Engels as hul taal aanvaar het, is as volksverraaiers beskou en verag” (188). Ten spyte van die betrekking wat Titus as ATKV-kultuurhoof beklee, is daar nie gevaar dat hy, wat Afrikaans betref, van taalgetrouheid beskuldig kan word nie. Al is sy moedertaal Afrikaans en al het hy ses jaar lank in Nederland studeer, het hy sy kind na sy terugkeer na Suid-Afrika in ‘n Engelse skool geplaas. Titus se negatiewe houding teenoor Afrikaans en Afrikaners word myns insiens deurslaggewend deur ANC-politiek bepaal.

Hein Willemse beweer: “Hierdie land se grootste bate is dat hy kultureel divers is” (191). Grondliggend aan hierdie soort stelling is die veronderstelling dat kulture mekaar “verryk.” In werklikheid kan ‘n nasie kwalik uit uiteenlopende kulture ontwikkel; veral nie in Suid-Afrika waar die kulture so grondig verskil nie. ‘n Monokulturele land kan kitsklaar ‘n nasie wees; geen moeisame of vergeefse proses is nodig nie. In my slot keer ek terug na Willemse.

Na aanleiding van Wannie Carstens se alewige oorbeklemtoning van die verskeidenheid Afrikaanssprekendes en veral Afrikaansvariëteite, skryf Titus: “Die huidige prosesse van erkenning van mekaar se identiteite, die bewustelike afwys van die verlede se eensydigheid en die openheid tot ‘n oper, gemakliker kaalvoet-Afrikaans is van die eerste stappe wat reeds gegee is” (194). Ja, die identiteit of kultuur van wittes en bruines verskil. Die eensydighede van die verlede moet egter naas dié van die hede bygehaal word. Dit is te betwyfel of die nuwe Suid-Afrika deur blankes as oper ervaar word. Byvoorbeeld, enige belediging mag blankes toegesnou word (soos Titus as deeltydse menseregtekommissaris weet), terwyl talle doodgewone woorde deur ander rasgroepe gebruik mag word, maar nie deur blankes nie. Kaalvoet-Afrikaans is seker dieselfde as Michael le Cordeur se byderwetse Afrikaans, waarvolgens Afrikaners “hul beheptheid met ‘suiwer’ Afrikaans [moet] laat vaar ten einde nasiebou te bevorder” (xix). Dit kan kaalgat-Afrikaans tot gevolg hê. Sodanige Afrikaans kan ook volg op die metaforiese mode-oproepe dat Afrikaans vriendeliker moet wees (194). Engels is hoogs onvriendelik wat bv spelling en uitspraak betref. Nogtans word daardie onvriendelike Engels al hoe meer gebruik en daar word gepoog om dit korrek te gebruik; nie om daarmee te mors soos Afrikaans blykbaar maar mee gemors mag word nie.

Titus wil die Boer in Jaap Steyn bykom. Steyn se “ons” is glo wit (195). Waarom nie? Telkens word daar deesdae beweer, bv deur Michael le Cordeur, dat Afrikaans nie, soos CJ Langenhoven geskryf het, ‘n witmanstaal is nie. Dan word daardie stelling net so gelaat. Afrikaans is sekerlik óók ‘n witmenstaal en histories veral ‘n witmenstaal omdat dit danksy feitlik uitsluitlik blankes ontwikkel en amptelik erken is. Titus se mening, daarenteen, is soos dié van Hans den Besten: “Was dit nie vir die agentskap van die inheemse Khoekhoen (Khoi-Khoin) en ingevoerde Afrika- en Asiër-slawe-arbeid nie, sou daar geen Afrikaans gewees het nie” (195). Die volgende waarheid wat Jaap Steyn kwytraak, toon hoe dislojaal die bruin elite reeds lank teenoorAfrikaans is: “Bruin opvoedkundiges het in die 1950’s die uitbreiding van moedertaalonderwys van laer- tot hoërskole teengestaan” (196). Suid-Afrika het volgens Titus weens apartheid “briljante mense verloor” (197). Waarom noem Titus nie dat die nuwe Suid-Afrika weens rassediskriminasie steeds (en seker meer as ooit voorheen) briljante mense verloor nie?

Jaap Steyn “verwys na bruin mense wat deur ‘politici’ probeer wysmaak is dat die Afrikaners weer slawerny wil instel as hulle die mag sou kry” (195). Dan volg hierdie uiters giftige opmerking van Titus: “Hulle was volgens my nie ver verkeerd nie” (195). Dieselfde argument is in die jare veertig deur ‘n Sap-kandidaat in ‘n verkiesing op Stellenbosch gebruik. Titus verwys twee keer na bladsy 32 in Steyn se 2014-boek, terwyl die verwysings in werklikheid na bladsy 39 tot 40 is. Dit is moontlik dat Titus, met sy soort ingesteldheid, net daardie gedeeltes gelees het wat volgens opskrifte op bruines betrekking het pleks van die hele boek te lees, soos tradisioneel van ‘n ATKV-kultuurhoof vir wie Afrikaans erns was, verwag kon word. Later kom Titus met die geykte gemeenheid om apartheid met die Herrenvolk en Nazi’s te assosieer (197). Hy haal uit ‘n Adam Small-gedig aan waarvolgens Small “ingebind in Afrikaans, vir altyd,” sou wees (200). Een van die dinge wat Small in sy laaste lewensjaar gedoen het, was egter om hom ondubbelsinnig uit te spreek ten gunste van Wim de Villiers se verengelsing van die Universiteit Stellenbosch.

Michael le Cordeur se suster, Edwinah, was in 1980 ‘n skoonheidskoningin, mej Rapport. Sedertdien het sy Edwena Goff geword en ‘n hoofstuk tot die bundel bygedra. Jakes Gerwel en Franklin Sonn is volgens haar “twee van ons land se kleurvolste akademici” (206). Gerwel word “‘n legende” genoem en Sonn “‘n meester in die kuns van beeldbou” (212) – myns insiens in die eerste plek van homself. Sy noem dat die Departement Afrikaans aan die UWK destyds die grootste in die land (en dus in die wêreld) was (217). Wat sy verswyg om te noem, is die rede waarom dit so gewild was. In die klasse en daar buite het dosente soos Jakes Gerwel en Ikey van der Rheede studente volgestop met linkse ideologie, insluitende kommunisme.

Edwena se droom was om ‘n professor te word (211) maar sy het standerd 9 gedruip (208) asook haar tweede jaar op UWK (212). Sy het toe liewer ‘n “rolmodel” geword (211). Sy erken dat sy ‘n studiebeurs van die “apartheidsregime” ontvang het (209). Dit het destyds vir byna alle UWK-studente gegeld; dus ook vir baie van die outeurs van hierdie bundel. Maar ek wag steeds daarop dat hulle, soos Edwena, hierdie feit ruiterlik erken en dankie vir die geborgde studiegeleentheid sê. Het ouboet Michael dit al gedoen? Ten slotte verwys Edwena na Afrikaans as “die taal waarin ek op UWK studeer het” (216). Dit is nie meer moontlik nie. Ek wag steeds op bruin mense wat genoegsaam taalgetrou is dat hulle daarop aandring dat Afrikaans aan die UWK in ere herstel word.

Michael le Cordeur het ‘n hoofstuk oor die studente-opstande van 1976 tot 1980 met ‘n politieke motief geskryf: “om erkenning te gee aan almal wat help skryf het aan die storie van die nuwe Suid-Afrika” (220). Hy lys die voorname van sy klasmaats in die 1976-matriekklas (222). Soos gebruiklik in bruin geledere het feitlik geeneen ‘n Afrikaanse voornaam nie. Die grootste deel van die skool is deur vier skoliere afgebrand. Le Cordeur keer hierdie sabotasie glad nie af nie; eerder die teenoorgestelde. Hierdie vandale moes myns insiens lewenslank tot hardepad veroordeel gewees het. Pleks daarvan is daar van hulle vereis om van 1976 tot 1994 elke Kersfees by die polisiekantoor aan te meld. Toe demokrasie aanbreek “is hierdie onmenslike praktyk gestop” (224). Dit is vir my duidelik dat Le Cordeur nie net polities onredbaar links is nie, maar dat hy ‘n opvoedkundige is wat blykbaar nie helderheid het oor wat opvoeding behels nie. Ook nie wat ‘n universiteit en die akademie veronderstel is om te wees nie, want hy beskou die studente-opstand in 1980 as “waarskynlik … die belangrikste oomblik in die lewe van UWK, want regerings- en universiteitsgesag is uitgedaag” (228).

Die UWK- en ANC-aktivis, Cecyl Esau, ‘n Robbeneilander van weleer, wat hoofstuk 11 geskryf het, is in Michael le Cordeur se oë ‘n jong held (224). Soos gebruiklik kan Le Cordeur nie sy selfliefde, sy narsisme, agterweë laat nie. In 1976 het “ek my matriek onder uiters moeilike omstandighede voltooi en gelukkig ook goed geslaag” (225). “Deursettingsvermoë en harde werk van my kant af” word in 1979 met die graad BA beloon (227). Hy beweer dat die veiligheidsmagte hom in 1980 na ‘n skermutseling “vir dood” op die UWK-kampus agtergelaat het. “Ek het gehuil, nie van pyn nie, maar van haat … My longe is permanent inwendig beskadig” (229); darem nie uitwendig nie.

Soos die Afrikaanse Taalraad bevorder Le Cordeur eerder meertaligheid as spesifiek Afrikaans. “Dit is onafwendbaar [?] dat ons modern jeug die belangrikheid van meertaligheid moet besef. Suksesvolle interaksie met ander landgenote vereis dat ons soms die gemaksone van Afrikaans moet verlaat en in ander tale kommunikeer. Dit vra vir ‘n nuwe soort opoffering” (233 – op p 234 word hierdie onoorspronklike bewoording klakkeloos herhaal). “En hiervoor is ek bereid om myself en my tyd op te offer” (234). As deel van hierdie opoffering neem Le Cordeur vir lief met die verengelsing van die UWK en US. Afrikaans mag glo nooit weer aan mede-Suid-Afrikaners “opgedwing” word nie: “nie op skool nie en ook nie aan tersiêre instellings nie” (233), maar Engels is klaarblyklik vrygestel van hierdie verbod.

Llewellyn MacMaster is een van die talle oud-UWK-studente en ANC-aktiviste wat ‘n betrekking aan die Universiteit Stellenbosch beklee. Sy voorneme is “om ‘n ewige aktivis te bly” (252). Hy het groot waardering vir Allan Boesak, “die charismatiese studenteleraar, teologiese reus en sosiale aktivis” (246). Die mate waarin die UWK se teologiestudente deur sommige van hulle dosente, myns insiens veral Jaap Durand, opgesweep en geradikaliseer is, blyk uit die feit dat daardie studente “geweier [het] om klasse van wit dosente wat steeds lidmate van die NG Kerk was, by te woon en hulle het geëis dat hierdie dosente hul legitimasie daar opsê” (248). ‘n Uitlating van Dietrich Bonhoeffer, waarmee Durand dweep, is as spoorslag misbruik: “When Christ calls a man, he bids him come and die” (251). MacMaster erken die uiterste mate waarin godsdiens vir politieke doeleindes misbruik is: “Ons eie preke en preektemas het ons verbintenis tot die stryd om bevryding weerspieël” (251).

In 2013 het Michael le Cordeur as mede-outeur ‘n boek oor die Wellingtonse klopse gepubliseer. In hoofstuk 16 herkou hy dieselfde onderwerp. “Die Klopse troepe se name op sigself spreek boekdele” (260), maar vir my om ‘n ander rede as vir hom. Le Cordeur gee graag voor dat hierdie klopse vreeslik Afrikaans is, maar die name van hulle groepe of troepe is almal Engels. Die klopse het glo “‘n ryk en hartseer geskiedenis” (258). Le Cordeur verwys net na die slawe wat “deur die Hollanders met skepe na die Kaap gebring is” (263). Oor die ongeëwenaarde rol wat die Britte dwarsoor die wêreld in die slawehandel gespeel het, swyg hy. Die slawe het na bewering net “een dag in die jaar af gehad: die dag ná Nuwejaar” (264). Dit is hierdie dag wat die klopse jaarliks met optogte herdenk. En die ander dae in die lewe van slawe? “Gegewe die uiterste wreedheid van slawerny – die daaglikse slae met swepe, die marteling en teregstellings, die minagting en verontmensliking was dit te verstane dat hierdie een dag – soos ook die einde van slawerny – met sentimentele uitbundigheid gevier is” (264). Le Cordeur se beskrywing van slawerny klink soos die oordrewe beskrywings van apartheid. Die ooreenkomste tussen slawerny en apartheid is vir hom en sy geesgenote verklaarbaar omdat blankes (Hollanders en Afrikaners) vir albei verantwoordelik gehou word.

Le Cordeur beroep hom op ID du Plessis vir die stelling dat bruines “Afrikaanse en Nederlandse liedere in Kaapstad lewend” gehou het “in ‘n tyd toe talle Afrikaners in Kaapstad verengels het. Tog het hierdie kultuurbydrae weinig erkenning gekry van die Afrikaanse organisasies” (268) – teen hierdie tyd ‘n geykte verwyt van Le Cordeur gerig teen Afrikaners. Wat hy doelbewus verswyg, is dat bruines gouer en in groter mate as die Hollanders/Afrikaners na 1795 verengels het. Een van die gevolge hiervan is dat bruines se “Afrikaans”/Kaaps in groter mate as die moedertaal van Afrikaners met Engelse woorde besoedel is.

Gavin R Davis skryf oor langarmmusiek. Hoewel mense soos Michael le Cordeur die bruin mense graag as stoere ondersteuners van Afrikaans, selfs as die eintlike Afrikaanssprekendes – en sekerlik as die meerderheid – voorstel, is al die orkesname Engels.

Marlene le Roux is die direkteur van KunsteKaap se Kunstesentrum. KunsteKaap word gewoonlik Artscape genoem en besonderhede daaroor verskyn net onder die Engelse naam in die telefoongids. Le Roux word beskryf as ‘n oud-student van Michael le Cordeur (262). Haar siening, wat ook die amptelike siening is, is soos volg verwoord: “Voor Suid-Afrika se oorgang na ‘n inklusiewe demokratiese regering in 1994, was kunsonderrig nie beskikbaar vir die meerderheid leerders in Suid-Afrika nie. Om hierdie opvatting en houding te hervorm en te help met nasiebou, het KunsteKaap (Staatsteater in Kaapstad) verskeie programme ontwikkel en gevestig om sosiale transformasie te fasiliteer en om brûe te bou oor die talle aspekte wat Suid-Afrika verdeel het” (285). Dit gee ‘n aanduiding van hoe Suid-Afrika se geskiedenis “volkome” deur die amptenare van KunsteKaap verstaan word (285). Kuns word dus met politieke motiewe bevorder. Voor 1994 was kunsonderrig egter ook vir die oorgrote meerderheid blanke skoliere nie beskikbaar nie. Die enkele blanke skole wat kuns as vak aangebied het, moes dit sedert 1994 weens finansiële beperkings in feitlik alle gevalle laat vaar. ‘n Mens sou dus dink dat Le Roux ‘n spesiale poging sou aanwend om die huidige benadeeldes, die blankes, tegemoet te kom, maar die teenoorgestelde is eerder waar.

Volgens die Artscape-webwerf gaan dit om transformasie en alle rolspelers word glo betrek. In die praktyk is die rol van die blankes egter hoofsaaklik dié van melkkoeie, bv borge, terwyl die bevoordeeldes oorwegend nie-wit is. Dit word “gelyke geleenthede” (285) en toegang vir “álle Suid-Afrikaners” genoem (288). “‘n Nuwe tendens by die KunsteKaap is om toenemend bewustheid en waardering vir Khoi-San-identiteit en -marginalisering by die jongmense te skep” (292). ‘n Engelse produksie is hierop toegespits en nog ‘n Engelse een vier ons vryheid (295). Die skoolvoorgeskrewe werke wat genoem en aandag aan bestee word, is Fiela se kind, Krismis van Map Jacobs, die Xhosa-werk Amaza en twee van John Kani se Engelse werke (292-293), dus nie ‘n enkele werk wat blank-georiënteerd is nie. ‘n Jazz-fees is aangebied om die Sharpeville-slagting te herdenk (294); nie Marikana nie. Hemelbesem (Simon Witbooi) is die aangewese persoon om in ‘n musiekproduksie die storie te vertel “oor ons gedeelde geskiedenis en hoe taal gebruik kan word om versoening tussen kulture te bewerkstellig” (294). As beloning vir haar eensydige aanslag, die bevoordeling van tans bevoordeeldes, het Le Roux pas ‘n akademies waardelose eredoktorsgraad ontvang.

Oor Michael le Cordeur se hoofstuk oor Wellington se krisantevereniging het ek reeds geskryf (Praag 25 Maart). Maar let op die Engelse naam, wat aanvanklik die Coloured Wellington Horticultural Society (299) of die Wellington Coloured Horticultural Society (300) en later die Wellington Horticultural Society (302) geword het. Ook hier speel politiek ‘n rol, want die naam is in 1994 verander “toe Suid-Afrika ‘n demokrasie geword het” (302). Let op die voorliefde vir die Engelse benaming in die jaarlikse amptelike publikasie (316). Waarom sou ‘n hoë boom soos Le Cordeur van sy kosbare tyd aan blomme bestee? “Dit bou karakter en vir ‘n akademikus soos ek is dit oneindig terapeuties. Dit is hier waar ek ontspan na ‘n lang dag op kantoor of na ‘n vermoeiende sessie voor die klas” (315).

Elias P Nel skryf oor die rieldans, waarvoor ‘n ATKV-geborgde kompetisie jaarliks by die Afrikaanse Taalmonument in die Paarl aangebied word; glo om nasiebou te bevorder (322), al is die deelnemers eksklusief bruin. Ek het voorheen die volgende vraag gevra maar geen reaksie ontlok nie: Waarom bied die Afrikaanse Taalmuseum en -monument nie jaarliks bv ‘n jukskei- en/of boere-orkeskompetisie, geborg deur die ATKV, aan nie? Al sodanige verrigtinge sal uiteraard in Afrikaans kan geskied.

Charles Peter Beukes onderskei tussen veelvolkige en nie-rassige sport (332). Veelvolkige sport is deur die “apartheidsregime” voorgestaan (dus as deel van ‘n “ongoddelike maatskaplike beleid” – p 345) en nie-rassige (kleurlose of nie-rasdiskriminerende) sport deur die “histories onderdruktes” (342). Sport is tot die uiterste as ‘n middel in die “bevrydingstryd” misbruik. In sy hoedanigheid as ‘n gesaghebbende oor talle onderwerpe word Michael le Cordeur soos volg aangehaal: “sportkwotas … nie beleid (is) nie. Dit was altyd bedoel om slegs ‘n proses te wees totdat die speelveld in Suid-Afrika gelyk sou wees” (347). Die huidige rassediskriminasie teen blankes is seker ook veronderstel om net tydelik, dus ‘n oorgangsmaatreël, te wees. Maar wanneer sal erken word dat die speelveld gelyk is, dat mense na individuele verdienste geëvalueer moet word en nie op grond van groepverwantskap nie? Na bykans twee eeue kerm bruines enersyds steeds oor benadeling weens slawerny, terwyl hulle andersyds verkondig dat hulle Khoi-San-afstammelinge, dus nie-slawe, is. Beukes wil hê dat “sportlegendes” soos Peter (voorheen Pieter) de Villiers en Allister Coetzee vereer moet word (350). Is daardie twee nie dalk om die verkeerde redes legendes, naamlik legendariese droogmakers, nie?

Henry Jeffreys se hoofstuk is in groot mate ‘n herhaling van wat hy elders gepubliseer het. Dit geld ook Conrad Sidego se bydrae. Kyk waaroor roem Jeffreys: “My eie benadering was dat Die Burger onder my leiding nie ‘n instrument vir die taalstryd, wat baie dominant in die Wes-Kaap en veral by die Universiteit van Stellenbosch was, sou wees nie” (355). Hy beweer “dat taalstryde slegs [!] polariseer en dit is teenproduktief” (374). Waarom sê hy nie liewer direk dat hy anti-Afrikaans gesind is nie? Volgens Jeffreys mag Stellenbosch nie ‘n “vesting vir wit Afrikaanses” wees nie. Waarom sê hy nie direk dat hy anti-blank en veral anti-Afrikaner gesind is nie? Sy beleid van flagrante dislojaliteit teenoor Afrikaans is deur sy opvolgers as redakteurs by Die Burger voortgesit, sodat Jeffreys ongetwyfeld daarin geslaag het om weens sy “swart bewussyn” (355) Afrikaans groot skade te berokken.

Hy noem Jonathan Jansen “‘n goeie vriend van my en glo ek, ook van Afrikaans” (361). Hy het voorheen dieselfde blatante leuen oor Russel Botman verkondig. Dit is Jansen wat geskryf het: “Some of the historically white Afrikaans universities have a perfect alibi for not transforming – Afrikaans … Somebody must tell these [Potchefstroom and Stellenbosch] campus leaders that in the wake of our horrific racist past, white-dominated campuses are morally unacceptable” (373). Vanweë sy soort logika bly Jeffreys “baie optimisties oor Afrikaans” (362) en pleit hy vir ‘n “meer dinamiese en inklusiewe Afrikaans” (363), wat sekerlik hoogs hibridies sal wees.

Jeffreys se swart bewussyn verduidelik waarom hy so graag Afrika-hemde dra (358, 359) en hy homself as swart pleks van bruin beskou. Jeffreys het as ‘n Nieman-genoot ‘n jaar lank aan Harvard University studeer. Hy noem die Nieman-studiebeurs “een van die mees gesogte toekennings” (356). Hy versuim egter om te noem dat ‘n enkele sodanige beurs jaarliks aan ‘n Suid-Afrikaner toegeken word wat hom reeds genoegsaam as ‘n linkse joernalis bewys het.

Een van die anti-Afrikaanse opvattings in Michael le Cordeur se arsenaal is dat Afrikaans deur die Nasionale Party-bewind bevoordeel is (364). Die linkse Gerda Odendaal word soos volg aangehaal: “Afrikaans was racially informed and ideologically controlled by the oppressor” (371). Doelbewus leuenagtig voeg Le Cordeur by: :”Die taal [is] ‘gesuiwer’ van Khoi, Maleisiese en slawe-invloede” (371). Gelukkig is daar ‘n skoolhoof soos Wilna van Heerden wat klokhelder die Afrikanerstandpunt stel: “Ons glo op Stellenbosch moes ons die bakermat wees vir kwaliteit akademie en suiwer Afrikaans” (371).

Le Cordeur voer ook ‘n pennestryd teen Afrikaners: “Hul aanvanklike betrokkenheid by die Afrikaanse media het daartoe gelei dat wit Afrikaanssprekendes in die verlede dikwels die media vir hulself toegeëien het” (365). Hy het dit teen Danie Langer, die uitvoerende hoof van die FAK, ‘n instansie wat meer behoudend is as die Afrikaanse Taalraad en die ATKV, wat Le Cordeur “getransformeerde organisasies” noem wat “‘n positiewe bydrae lewer” (375). Hy haal die feministiese Lizette Rabe goedkeurend aan waarvolgens “wit, manlike historici” glo net “beperkte perspektiewe” het (366). Rabe het ook ‘n deurtrapte anti-Afrikanergesindheid: “Die dae van Afrikanerjoernaliste wat hulself gesien het as ‘boerekrygers vegtend met die pen in die hand’ [is] vir ewig verby” (375). Gelukkig kan van Praag steeds gesê word: Voor in die wapad brand ‘n lig.

Adam Small se bekendste drama, Kanna hy kô hystoe, word verhef tot “die beste drama in Afrikaans” (369). In hoe ‘n mate gesonde (selfs bloot redelike) perspektief by Le Cordeur ontbreek, blyk uit die volgende. In September 2013 het Small aangekondig dat hy “gereed is vir versoening … Maar toe ons die volgende dag die koerant oopslaan in die hoop dat die media een van die grootste [!] versoeningsdade nóg in Afrikaans met sy lesers sou deel, het die Afrikaanse media geswyg … hierdie magiese [!] oomblik [was] ‘n ideale geleentheid waar die Afrikaanse media ‘n bydrae tot versoening en nasiebou kon maak. Boonop is ‘n gulde geleentheid verspeel om te wys Afrikaans is nie ‘n witmanstaal nie” (370). Vir die hoeveelste keer: Ek is moeg vir hierdie blatante ontkenning van die waarheid. Afrikaans is óók ‘n witmenstaal. Le Cordeur is behep met Adam Small, maar dit volg nie dat almal, insluitende die “Afrikaanse media,” daardie beheptheid moet deel nie. Hoe kan “‘n bevryde Afrikaans” volgens Le Cordeur, “vlerke” gegee word sodat Afrikaans, myns insiens, in sy swernoot kan vlieg? Die “Afrikaanse media” (en sekerlik alle Afrikaners) sal “hul beheptheid met ‘suiwer’ Afrikaans [moet] laat vaar en die diversiteit van Afrikaans [moet] laat herleef” (376).

‘n Kenmerk van hierdie bundel is dat die blanke politieke bewind heftig gekritiseer word terwyl die ANC-regime skotvry daarvan afkom. ‘n Uitsondering is hoofstuk 26 deur Basil May, wat handel oor die ANC-regering se grondelose onnoselheid toe onderwyskolleges summier afgeskaf is. Danie van Wyk skryf: “Die sluit van die onderwyskolleges deur die ANC-regering in 1996 was een van die grootste tragedies vir onderwys in die land” (437). Die fundamentele vrotheid van die huidige plaaslike skoolonderwysstelsel behoort dus niemand te verbaas nie. Hierdie sluiting is iets wat slegs tydens die bewind van ‘n hoogs onbekwame regering kon gebeur. Die samesmelting van universiteite en technikons is in dieselfde onnoselheidsliga.

Danie van Wyk is een van die min mense in die bruin elite wat beswaar teen Wim de Villiers se verengelsingsbeleid aan die Universiteit Stellenbosch geopper het. Van Wyk en drie ander bruin mense het as ‘n nie-inklusiewe afvaardiging die US-bestuur gaan spreek. Van Wyk en een van die ander bruines het mense soos De Villiers en Nico Koopman se valse versekerings oor die mooi toekoms van Afrikaans op Stellenbosch sonder meer geglo, terwyl die oorblywende twee afgevaardiges die gesonde insig gehad het om die US-bestuur nie te glo nie. Op LitNet het Van Wyk by geleentheid selfs ‘n gebod uitgevaardig dat Afrikaans nie deur Afrikaners vir nasionalistiese doeleindes gebruik mag word nie.

Hy kla dat bruines voorheen “tweedeklasburgers … vreemdelinge in ons eie land” was (437). Maar daar is by hom geen teken van simpatie noudat blankes hulle in dieselfde onbenydenswaardige posisie bevind nie. Pleks van hom oor die lot van blankes te verknies, beskou hy bruines “as volle burgers van ‘n bevryde Suid-Afrika” (442). Van Wyk verwys na die feit dat bruines die bevolkingsgroep met die laagste persentasie universiteitstudente is (439). Hy is nie in staat om aan ‘n beter rede hiervoor te dink as apartheid nie (440). Blykbaar reken Van Wyk homself as een van die bruines wat “uitgestyg” het en selfs ‘n rolmodel kan wees (437, 441). Adam Small is volgens hom “een van Afrikaans se grootste digters en dramaturge” (435).

Die opgeleide ANC-terroris, Basil Kivedo, probeer sy bedenklike verlede goedpraat deur alles wat hy verkeerd en misdadig gedoen het oor die boeg van sy “keurige Afrikaans” te gooi (478). Ek het reeds hieroor geskryf (Praag 25 Maart). Allan Boesak word “die Groot Orator, apartheidsaktivis en befaamde teoloog” genoem (483).

In sy tweede bydrae tot die bundel betreur Cornelius Thomas geensins die afskaffing van Afrikaans as onderrigmedium aan die Universiteit van Wes-Kaapland nie. Hy skryf eerder dat die UWK “tot wasdom in Engels gegroei het” (490). Soos tans aan die Universiteit Stellenbosch gebeur, het “die taalaksent [aan die UWK] van Afrikaans na tweetaligheid na Engels verskuif … Die narratief van die 1990’s is dus in die dominante medium van Engels voortgesit” (501). Maar dan lieg Thomas uitermate wanneer hy beweer: “Afrikaans as taal van omgang, onderrig (!) en leer leef tot vandag voort aan UWK” (498). Tydens die studente-opstande in die vorige eeu was die “vryheidsliedere” in Engels (493) en het die studente hulle griewe in Engels verwoord (494). Die groot invloed wat Jaap Durand op hierdie onrus uitgeoefen het, is baie duidelik (496). Daar word na “die flambojante Allan Boesak” verwys (495). Die UWK het “op ‘n formele en gestruktureerde wyse ‘n kader van radikale intellektuele geskool” (501). Die intellektuele kwaliteit is nie so duidelik nie, maar die radikaliteit van baie oud-UWK-studente blyk uit verskeie hoofstukke in hierdie bundel.

Fatima Allie skryf oor die koskultuur van die Kaapse Maleiers. “Afrikaans is eintlik my huistaal, maar ons is na ‘n Engelse skool gestuur en toe word Engels ons eerste taal” (508). Dit is ‘n verskynsel wat glad te dikwels by bruines aangetref word. Jonathan Jansen verkondig ook graag dat Afrikaans sy moedertaal maar Engels sy eerste taal is. Dit behoort sowel Allie as Jansen te diskwalifiseer vir toegang tot die direksie van die Afrikaanse Taalraad. Nogtans is Allie onlangs tot ATR-direksielid verkies. Allie verwys na ‘n Moslem wat in 1780 deur die Nederlandse “indringers”/koloniste uit die Ooste na die Kaap verban is (512).

Willem Fransman beskryf Adam Small as “een van die land se grootste kunstenaars op die woordakker” (523). Dit is Small wat na bewering “Kaaps as ‘n volwaardige taal” gevestig het (523). Opvallend is dat die dramagroepe van bruines Engelse pleks van Afrikaanse name het (534).

Nico Koopman is nie net ‘n voorperd vir transformasie (dus nie-wit bevoordeling en blanke benadeling) aan die Universiteit Stellenbosch nie. Hy is ook ‘n pleitbesorger vir “transformerende” (539), oftewel “hibridiese,” Afrikaans. “Die idee van suiwerheid” voed glo “pretensie en meerderwaardigheid” (547). “Daar moet transformerend en inklusief gedink word oor die sprekers van Afrikaans … Die feit dat mense van verskillende kleure, kulture en sosio-ekonomiese posisies Afrikaans gebruik, bevorder die noodsaaklike ontwikkeling van hibriditeit, van gebasterdheid oor grense heen” (545). Engels is in ‘n soortgelyke posisie. Waarom word daar nie “noodsaaklike” hibriditeit van Engels verwag nie? “Die idee van een Standaardafrikaans … moet verwerp word” (546). Waarom dan nie ook Standaardengels verwerp nie? Dit is voor die hand liggend dat meer as een Standaardafrikaans of -engels die doel met en wese van ‘n standaardtaal sou verydel.

Koopman is bekend daarvoor dat hy Afrikaans tot die uiterste vir politieke doeleindes misbruik, bv vir “bevryding en transformasie” (539). “Afrikaans dien as instrument, voertuig en dienskneg [hoe verskil hierdie drie?] van transformasie” (547). Koopman word reeds jare lank toegelaat om seker van die swakste rubrieke denkbaar in Die Burger te skryf. ‘n Mens soek tevergeefs na oorspronklike en vernuwende denke by hom, of bloot ‘n duidelike tema wat een tam rubriek van sy ander minseggende rubrieke onderskei. Waarin hy uitmunt, is die verskaffing van ritse onverteerde woorde. Hy skryf van om “te vertolk en te interpreteer” (539). Wat is die verskil? Small het glo ‘n Afrikaans ontwikkel wat “hibriditeit en gebasterdheid” beliggaam (540; ook 547). Wat is die verskil?

Gunther Pakendorf noem Koopman se hoofstuk prontuit ‘n “hagiografiese lofsang” (LitNet, Resensies, 23 Maart). Die jongste is dat Koopman en ‘n ander linkse Stellenbosser, Anton van Niekerk, saamgespan het om ‘n kortverhaal van Toon van den Heever as stereotipering van swartes af te kam (LitNet, Menings, 22 Maart). Dít terwyl nie een van die twee ooit beswaar opper teen die byna daaglikse negatiewe stereotipering van blankes, veral Afrikaners, nie.

Vir Koopman is die ou Suid-Afrika net sleg en die nuwe Suid-Afrika net goed. Ek gee ‘n enkele voorbeeld van hoe hy homself graag uitdruk: “Weg van apartheid, ontmensliking, vyandskap, onreg en verdrukking in die rigting van demokrasie, menswaardigheid, helende versoening, geregtigheid en vryheid” (540). Hy is gek oor ‘n driewoordrympie soos “simpatie, empatie en interpatie” (544). Dan verkneukel hy hom daaraan om aan gewone sterflinge die betekenis van laasgenoemde woord te verduidelik: “Interpatie verwys daarna dat mense van verskillende sosiale groeperings die vermoë ontwikkel om hulle in mekaar se leefwêrelde in te dink en in te voel” (551). Hoe kan Afrikaans verbeter? “Nuwe, bevrydende, versoenende en brugbouende woordeskatte … moet in die Afrikaanse taal ontwikkel word” (544).

Eintlik vanselfsprekend sluit Koopman sy artikel met nog woordlyste af. Hy begeer “vergewende en regstellende Afrikaans, versoenende en helende Afrikaans, vermenslikende en transformerende Afrikaans. Adam Small het Afrikaans help bou. Hy het gehelp dat Afrikaans groei [hier gaan Koopman weer] as ‘n hibridiese, gebasterde, gasvrye, insluitende, bevrydende, transformerende Afrikaans” (549). Koopman se ergste denkbare nagmerrie is seker dat hy een oggend kan wakker word en alle byvoeglike naamwoorde het verdwyn. Hy ondersteun Wim de Villiers se verengelsingsbeleid heelhartig, wat na verwagting spoedig sal uitloop op ‘n eentalig Engelse Universiteit Stellenbosch. Desnieteenstaande skryf Koopman: “Akademiese uitnemendheid blom in die geselskap van ‘n diversiteit van tale” (548).

Ronel van Oort klink soos ‘n getroue dissipel van Wannie Carstens. Dit is seker by Carstens wat sy geleer het dat Afrikaans vroulik is (546). Sy het haar doktorale proefskrif oor “die inklusiewe ontwikkelingsgeskiedenis van Afrikaans sedert 1652” geskryf (552). “As gevolg van sosiopolitieke (eers kolonistiese* en later apartheids-) ideologieë het die tradisionele beskouing van die ontwikkelingsgeskiedenis van Afrikaans ‘n eensydige wit purisme weerspieël wat die rol van die Khoi-Khoin en die slawe in die ontstaan van Afrikaans geminimaliseer en selfs verswyg het” (553; ook 564). [* Kolon is ‘n sinoniem vir die dikderm. Koloniale word seker bedoel.]

“1994 was … die tydvak [jaar?] waarin talle mites rakende die Afrikaner en Afrikaans blootgelê is, aangesien die demokratisering van ‘n ruimer Afrikaanse taalgemeenskap daartoe gelei het dat die wit sprekers van Afrikaans nie meer die eksklusiewe basis vir gestandaardiseerde spraak gevorm het nie” (565). Dit is ‘n oordrewe formulering. Lank voor 1994 was daar al nie sprake van sodanige eksklusiwiteit nie. Die Afrikaanse Taalmonument in die Paarl lewer sedert 1975 konkrete bewys hiervan.

“Die Nasionale Party-regering se Afrikanernasionalistiese taalbeleid en apartheidsideologie het Afrikaans as erfenis en as eksklusiewe taal van die wit Afrikaner geannekseer” (553). Hierdie neiging tot oordrewe bewoording word ook aangetref in die lankbeloofde boek, Die storie van Afrikaans, van Wannie Carstens, in soverre ek op grond van gepubliseerde aanhalings kan oordeel. Van Oort: “Dit het ons mooi inklusiewe ontwikkelingsgeskiedenis van Afrikaans skeefgetrek en tot ‘n verdeelde en verdelende weergawe van die taalgeskiedenis gelei” (554). Is dit akademies-wetenskaplik regverdigbaar om die soort vertolking wat Van Oort en Carstens begeer “mooi” te noem? “Die ANC-regering se Afrikanistiese taalbeleid bevoordeel Engels” (553). Is dié beleid werklik Afrikanisties of eerder koloniaal? Nog ‘n wilde stelling is dat die VOC glo in ‘n stadium die Kaap “as minderwaardig beskou” het (555). Slawe is uit onder meer “Ceylon en Sri Lanka” ingevoer (555). Maar Ceylon het eers in 1972 Sri Lanka geword. Oor Hans du Plessis se weergawe van Psalm-omdigtings in Griekwa-Afrikaans skryf Van Oort: “Lesers van Afrikaans het verlief geraak op dié besondere variëteit van Afrikaans” (557). Verlief? Is die gebruik van sulke woorde akademies-wetenskaplik regverdigbaar?

“In setlaarshuishoudings is die slawe se kosvoorbereidingmetodes, eetgewoontes, geregte en natuurlik die gebruik van geurige speserye oorgeneem” (560). Na aanleiding van HW Claassens se boek, Die geskiedenis van Boerekos 1652-1806, skryf Jaap Steyn egter: “Dit is ‘n fabel dat dit eintlik die Oosterse slawe was wat die Kapenaars geleer het om kos met speserye voor te berei … Die slawe was nie ‘n homogene groep nie. Hulle het uit armoedige streke gekom en vir baie was kook met speserye onbekend. Van die geregte wat aan die slawe toegedig is, soos bobotie, was nie ‘n Oosterse dis nie. Wat wel by die slawe ontstaan het, is die Oosterse name soos kerrie, bladjang, sambal en sosaties. Dié woorde is egter gebruik vir ander kosse as dié uit die slawe se lande van herkoms” (Praag 28 Januarie). Wat ek probeer aantoon, is dat Van Oort se artikel ‘n oppervlakkige saamflansing van inligting uit bronne is en in oordrewe en emosionele formulerings uitdrukking vind. Hopelik weerspieël dit nie die akademies-wetenskaplike gehalte van haar proefskrif nie.

Die laaste hoofstuk, deur Johan L Coetser, handel oor Robert Pearce se gemeenskapstoneel en toneelstukke. Die lengte van die artikel oordonder die bietjie substansie wat daarin is.

Ek het gepoog om ‘n aanduiding te gee van die inhoud van die boek waarmee Wannie Carstens “ongelooflik tevrede” is en waarop hy “besonder trots” is (LitNet 23 Januarie). Ek het begrip daarvoor dat bruin mense, soos die blankes, hulle in die nuwe Suid-Afrika in ‘n demografiese en kulturele nis te midde van ‘n verswelgende swart meerderheid bevind. Die beste strategie vir bruin mense is egter nie om swart te probeer wees en slegs die destydse blanke bewind te kritiseer en die swart bewind onkrities te omarm nie. Ook nie om met oordrewe en valse anti-wit en pro-bruin stellings voor ‘n dag te kom nie. Nugtere oordeel moet aan die dag gelê word. Daar behoort ‘n herwaardering wees van die baie positiewe dinge wat blankes oor eeue ten bate van nie-wittes vermag het. Die verlede kan nie verander word nie; wél mense se skewe persepsies daarvan. Dit is die hede wat met die oog op ‘n beter toekoms getransformeer moet word. Om dit moontlik te maak, behoort elke etniese groep hom myns insiens vir groter selfbeskikking te beywer sodat elkeen sy eie kultuur kan behou en dit vryelik kan uitlewe en uitbou. Dit is die skikking wat in 1990/94 nooit bereik is nie. ‘n Skikking (wat deur ewewig gekenmerk word) is iets heeltemal anders as die katastrofiese politieke magsoorgawe wat onverdiend en ongevraag ons droewe lot geword het.

Behoud van eie kultuur is vir die voortbestaan van Afrikaners as etniese groep van deurslaggewende belang. Dit sluit uiteraard die instandhouding van Afrikaans in. Gaan gerus na die webtuiste van Tydskrif vir Letterkunde, wat tradisioneel ‘n vaktydskrif vir Afrikaanse letterkunde was. Kyk hoe hierdie publikasie weens die radikale politieke agenda van sy hoofredakteur, Hein Willemse, ‘n Afrikaansdosent, in ‘n hoofsaaklik Engelse tydskrif vir “Afrika-letterkundes en kulturele praktyke” “omvorm” is. Die tydskrif is haas onherkenbaar getransformeer. Daar is 13 redakteurs: 6 in Suid-Afrika, 4 uit die res van Afrika, 2 Amerikaanse swartes en 1 Nederlander. Van vanjaar af word hierdie tydskrif slegs as ‘n “e-joernaal” gepubliseer. Die hoofredakteur weet klaarblyklik nie dat die Afrikaanse woord vir “journal” vaktydskrif is nie.

My standpunt is dat Afrikaansgetrouheid ten minste vir alle Afrikaansdosente as ‘n absolute vereiste moet geld. Willemse is op dieselfde dwaalweg as sy leermeester, Jakes Gerwel, wat as Afrikaansdosent ontken het dat hy Afrikaanse letterkunde doseer. Hy het dikwels beweer dat hy “taalsosiologie” doseer, insluitende ‘n ruim skeut marxisme. Ingevolge sy politieke agenda het Gerwel sy intreerede, amptelik as hoogleraar in Afrikaans, in Engels gelewer. In die belang van Afrikaans is dit myns insiens dringend noodsaaklik dat al die valse profete van Afrikaans geïdentifiseer, ontmasker en daadwerklik geneutraliseer moet word.

Leon Lemmer: Die polities byderwetse bevordering van die mengeltaal Kaaps

LitNet is redaksioneel en administratief in Stellenbosch gesetel. Soos deesdae aan die Universiteit Stellenbosch (US) is niemand en niks vir LitNet te links nie. Sodra iemand of ‘n teks nie links genoeg is nie, ontstaan daar bedenkinge in LitNet-geledere. Sensuur word dan dikwels toegepas deur sulke tekste (artikels en kommentaar) sonder verduideliking of verskoning gewoon nie te publiseer nie. Dit is soortgelyk aan die beleid van Naspers, dus Media24, Netwerk24 en koerante soos Die Burger, Beeld, Volksblad en Rapport. Soos aan die US en by Naspers is daar by LitNet die neiging om alles wat nie duidelik genoeg links is nie as verregs te beskou. By hierdie drie instansies is daar die versugting om te alle tye polities “korrek”, dus byderwets, te wees. Hulle betoon lippediens aan gonswoorde soos vryheid, diversiteit en inklusiwiteit, op voorwaarde dat volgens hulle patroon gedink word. Byvoorbeeld, die huidige US, insluitende die Woordfees, laat nie regse sprekers toe nie en die De Villiers-US sal sekerlik nooit ‘n ere-doktorsgraad toeken aan enigeen wat naasteby regs is nie.

Een van die gevolge van hierdie houding is dat katvoet met Standaardafrikaans omgegaan word. Standaardafrikaans het immers danksy hoofsaaklik Afrikaanssprekende blankes tot stand gekom. In die nuwe Suid-Afrika is dit byderwets om enigiets afkomstig uit Afrikanergeledere met agterdog te bejeen. Die keersy is dat enigeen en enigiets uit nie-wit geledere met graagte omarm word. Nog ‘n gevolg is dus dat die mengeltaal Kaaps feitlik ten alle koste en kritiekloos opgehemel word. Kaaps word deesdae deur taalkundiges selfs op ‘n vergesogte manier as die oorspronklike en kerndialek van Afrikaans voorgehou, soos ek onlangs aangetoon het (Praag 11 Februarie).

Kaaps word in die plaaslike taalkundige geledere eerder as ‘n variant van Afrikaans as ‘n variant van Engels beskou, al word Kaaps uitermate met Engelse woorde besoedel en al is die sinskonstruksie soms eerder Engels of Arabies as Afrikaans. Die waarheid is dat Kaaps ‘n mengeltaal is wat êrens tussen Afrikaans en Engels geposisioneer is. Kaaps word hoofsaaklik in die Kaapstadse metropool aangetref. Die sprekers van Kaaps is feitlik uitsluitlik bruin. Polities verligtes vind dit gevolglik nodig om Kaaps so gunstig moontlik voor te stel. Dit gaan hier om lippediens aan wat by die massa in die mode is. Die massa is egter glad te dikwels nie die bakermat van wat korrek of waar of geldig is nie.

Die Afrikaanse Taalraad (ATR) openbaar ‘n oorverligte mentaliteit soortgelyk aan LitNet, die US en Naspers. Daar word openlik erken dat die ATR se agenda eerder polities as taalkundig is, naamlik om eerder versoening te probeer bewerkstellig as om bv Standaardafrikaans en taalsuiwerheid te bevorder. Die besturende direkteur van die ATR, Conrad Steenkamp, het Johannes Comestor op 1 November op LitNet uitgedaag om sy besware teen die ATR op skrif te stel. Hoewel Comestor se deeglik nagevorste teks aan LitNet besorg is, was hy weens gebrek aan enige reaksie van LitNet se kant verplig om sy antwoord op Steenkamp se uitdaging op Praag (Menings, Briewe, 13 November) te publiseer. Dit het aan Steenkamp en die ATR ‘n agterdeur gebied om glad nie te reageer nie. ‘n Mens hoef jou mos nie te steur aan wat op ‘n regse webwerf gepubliseer word nie; veral nie as jy hard probeer om nie-wittes ter wille te wees nie. Die ATR kan homself dus op die skouer klop dat hy in geen opsig pogings hoef aan te wend om in die belang van Afrikaans te verbeter nie.

Die punt wat daarmee bewys is, is dat LitNet weens politieke byderwetsheid en deur die toepassing van sensuur nie ‘n forum bied vir gesonde meningswisseling oor bv Standaardafrikaans in vergelyking met Kaaps nie. Daarenteen is my ondervinding dat Praag wel bereid is om sinvolle debatte en meningsverskille oor enige onderwerp toe te laat. In hierdie rubriek toon ek aan hoe LitNet, anders as in die geval van die pro-Standaardafrikaans- en anti-Kaapsskrywe van Comestor, bereid is om tot hoogs eensydige uiterstes te gaan ter bevordering van Kaaps en die belange van bruines. Waarop dit by implikasie neerkom, is dat LitNet polities byderwets Standaardafrikaans en die bevordering en toekoms van ordentlike of agbare Afrikaans benadeel. Dieselfde geld Afrikanerbelange. Dit is seker nie die doel wat aanvanklik met LitNet nagestreef is nie.

Dit gaan in hierdie rubriek om twee onlangse boeke. Die eerste een is Kaaps in fokus (Stellenbosch: Sun Media, 2016, xiii + 145p, R225), met Frank Hendricks en Charlyn Dyers as redakteurs. Hulle het onderskeidelik ook hoofstuk 1 en 4 in die bundel geskryf. Michael le Cordeur is die outeur van hoofstruk 6. Hierdie boek is sedert Desember in boekwinkels beskikbaar. Ek het dit onder die opskrif, “Die oorsprong van Afrikaans: Kaaps of Nederlands?” bespreek (Praag 11 Februarie).

Die ander boek is Ons kom van vêr: Bydraes oor bruin Afrikaanssprekendes se rol in die ontwikkeling van Afrikaans (Tygervallei: Naledi, 2016, xxi + 601p, R250), met WAM Carstens en Michael le Cordeur as redakteurs. Carstens het slegs die voorwoord geskryf, terwyl Le Cordeur die inleiding en vier van die 36 hoofstukke (14, 16, 19 en 23) geskryf het. Hoewel hierdie boek op Versoeningsdag, 16 Desember, bekend gestel is, is dit eers sedert die middel van Februarie in boekwinkels beskikbaar. In ‘n latere rubriek hoop ek om hierdie boek inhoudelik te bespreek. Ek het dit reeds van voor tot agter gelees. In hierdie rubriek beperk ek my aandag by wat op LitNet gepubliseer is en by algemene kwessies aangaande hierdie twee boeke. Ek begin met algemene opmerkings.

Ons kom van vêr is maande laat beskikbaar gestel. Dit is dalk nie so vreemd nie. Carstens se boek, Die storie van Afrikaans, is reeds jare laat.

Ons kom van vêr is op Versoeningsdag bekend gestel. Dit is hoogs onvanpas. Onder die dekmantel van kritiek op apartheid word blankes, veral Afrikaners, deur sommige van die bruin outeurs met oorgawe sleggesê; dermate dat ek net enkele hoofstukke per dag kon lees voordat ek oorgenoeg van hierdie soort retoriek gehad het. Van die kant van die bruin outeurs is daar geen sprake van versoening nie; ook nie van enige erkentlikheid vir wat blankes oor eeue ten bate van bruines gedoen het nie. Klaarblyklik is die standpunt waarvan uitgegaan word dat blankes skuldige misdadigers en bruines onskuldige slagoffers is; dat bruines as neo-swartes in elk geval tot daardie deel van die demografiese spektrum behoort waarin daar deur hulle vir niks om verskoning gevra hoef te word nie. Blykbaar is dit evangelie dat blankes, en net blankes, om verskoning moet vra; selfs dat ‘n bruin mens as opgeleide terroris onbevlekte ikoniese status kan verwerf omdat hy beweer dat hy sy “vryheidsvegtery” in Afrikaans gedoen het (hoofstuk 30). Le Cordeur is so ingenome met Basil Kivedo se gewelddadigheid dat hy voorspel dat hierdie hoofstuk, waarvan hy die titel foutief weergee, nog “kultusstatus” gaan bereik (p xx).

Dit is onwaarskynlik dat LitNet al ooit aan boeke groter publisiteit as aan hierdie twee verleen het. Uit wat hier onder volg, blyk die omvang van die veldtog. Die hoofonderwerpe is Adam Small, bruin mense en Kaaps. Sou LitNet bereid wees om ‘n veldtog van soortgelyke omvang ten behoewe van Afrikaners en Standaardafrikaans te loods? Myns insiens is dit hoogs onwaarskynlik.

As daar iets is wat die twee boeke duidelik maak, is dit dat dit ‘n mite is dat Afrikaners en Afrikaanssprekende bruines dieselfde kultuur het. Daar is ‘n mate van oorveueling maar daar is ook groot verskille, bv bruines se buitensporige voorliefde vir foto’s van hulleself.

LitNet 19 Desember

LitNet (afdeling Boeke en skrywers) se veldtog het op 19 Desember begin met ‘n bekendstelling van Ons kom van vêr. Blykbaar is Le Cordeur die outeur van die teks, wat op 21 Desember ook in Die Burger (p 11) en die volgende dag op Netwerk24 gepubliseer is. Dit is eintlik standaardpraktyk by Le Cordeur dat hy die waarde van sy tekste so hoog aanslaan dat hy hulle graag op meer as een plek publiseer. Sy eerste sin is ‘n verwyt: “Die storie van Afrikaans het in die verlede meestal gefokus op die taal se wit geskiedenis, terwyl die taal se bruin en swart geskiedenis misken is.” Hy en Carstens het besluit om ‘n gedenkboek, opgedra aan Adam Small, saam te stel om hierdie beweerde miskenning van die bydraes van nie-wittes hok te slaan.

Hoofsaaklik bruines is deur Le Cordeur om bydraes genader. Dit herinner aan wat Samuel Johnson in 1784 gesê het: “Who drives fat oxen should himself be fat” (James Boswell, The life of Samuel Johnson, London: Everyman, 1992, vol 2, p 527). In die geval van Kaaps in fokus is die outeurs ook oorwegend bruin. Hierdie mense mag hulleself blykbaar op grond van ras of etnisiteit onderskei (soos ook in die geval van die Swart Afrikaanse Skrywersvereniging, hoofstuk 33). Dit is ook in orde as die ANC-regering hulle om dieselfde rede bevoordeel. Slegs die blankes mag eintlik nie rasse-onderskeide tref nie.

Le Cordeur beweer “ons moes streng keuring toepas om die boek tot 35 [eintlik 36] hoofstukke te beperk.” Dit lyk asof daardie keuring hoofsaaklik deur Le Cordeur as “inhoudsredakteur” gedoen is. Vir hom as outeur was daar ruimte vir nie minder nie as vier hoofstukke. Soos in die geval van sy hoofstuk in Kaaps in fokus is daar ook hier ‘n groot mate van herpublisering (bv sy hoofstuk 23). Dieselfde geld Conrad Sidego se hoofstuk 24 en Johan Coetser se hoofstuk 36. Daar is ook ‘n hinderlike element van narsisme (“sieklike liefde vir die self” – HAT). Le Cordeur se wiskunde-onderwyser het hoofstuk 9 geskryf en sy suster, ‘n oud-skoonheidskoningin, hoofstuk 13, opgeluister met bladsye foto’s van haar in haar eertydse glorie. Hoofstuk 19 handel oor ‘n gewigtige onderwerp, Wellington se krisantevereniging, met groot prominensie wat aan Le Cordeur en sy ouers verleen word, insluitende foto’s in swart-en-wit en kleur. Op teenoorstaande bladsye (308 en 309) word sy ma, Sylvia, vyf keer by die naam genoem, plus ‘n foto van haar. Ook sy pa se name word daar vermeld en meerdere kere word hulle seun, Michael, genoem en daar is ‘n verwysing na ‘n kleurfoto van die drietal wat elders in die boek verskyn. Selfadvertering neem hier sulke buitensporige afmetings aan dat dit te dik vir ‘n daalder word. Verder: Omtrent al die gebruiklike verdagtes (in hierdie konteks) het ‘n hoofstuk geskryf, bv Christo van der Rheede, Danny Titus, Llewellyn MacMaster, Henry Jeffreys, Danie van Wyk en Nico Koopman. Franklin Sonn het nie, of kon nie, ‘n hoofstuk lewer nie, maar sy aanbeveling en foto is prominent op die flapteks.

Die Afrikaanse taalkundige Wannie Carstens se naam word eerste as redakteur genoem. Hy het as teks- of taalredakteur opgetree. Dit is moontlik dat die tekste in hierdie oorambisieuse, lywige boek baie taalkundige redigering geverg het. Byvoorbeeld, Cornelius Thomas het twee hoofstukke (10 en 31) bygedra. Van sy boek oor die 1976-onluste, wat in 1997 deur die Universiteit van Wes-Kaapland gepubliseer is, het ek geskryf: “Geen eerbare akademiese inrigting sal so ‘n slordige teks publiseer nie. Dit lyk asof (feitlik) geen redigering of proefleeswerk gedoen is nie” (Praag 21.12.2014). Ons kom van vêr kan kwalik Carstens se aansien as taalkundige verhoog. Daar is so baie taalfoute dat ek vermoed dat al die kopie nie aan hom voorgelê is nie, of dat hy nie al die honderde bladsye gelees het nie, of dat sy taalkennis tekortkominge het. Ek vestig die aandag op net enkele van die taalfoute.

Die samevatting aan die begin van elke hoofstuk word verkeerdelik ‘n “abstrak” pleks van ‘n “ekserp” genoem. Hierdie fout is onverskoonbaar. Kaaps in fokus vaar beter deur die woord “opsomming” te gebruik.

“Onder andere word eerder vir mense gebruik en onder meer vir dinge” (Dalene Müller, Skryf Afrikaans van A tot Z, Kaapstad: Pharos, 2007, p 158). Die meeste outeurs is salig onbewus van hierdie onderskeid (bv xx, 18, 30).

‘n Mens dien in pleks van op ‘n direksie, raad, komitee, ens (bv 18, 57, 77). Eerder deurslaggewende as kritieke belang (33) of rol (411). Stappe word gedoen en nie geneem nie (32). Afkeer aan moet afkeer van wees (101, 109). Onbewus oor moet onbewus van wees (123). Eerder soos volg as as volg (bv 132, 149, 206). Eerder as sodanig as as sulks (150, 491). Lojaliteit tot — eerder teenoor (151). Soomlose moet naatlose wees (158). Uit huis uit moet van huis uit wees (171). Liewer klaar wees eerder as beter klaar wees (207). Ten alle tye moet eerder te alle tye wees (213). Erkenning gee eerder as krediet kry (330) of gee (423). Uit eie reg; nie in eie reg nie (343, 481). Mindere of meerdere mate moet wees meerdere of mindere mate (385). In respek moet met respek wees (429). In gemeen moet bloot gemeen wees (432, 433). Uitstaande gedig moet uitmuntende gedig wees (435). Staan uit moet eerder val op wees (464), ens.

Een van bruin mense se sjibbolets is die gebruik van was (soos in Engels) pleks van is (bv 63, 96, 101). Ook het in plaas van hê. Sjibbolet: “Uiting of handeling wat aandui of iemand tot ‘n bepaalde klas, groep of party behoort of nie” (HAT). Vernalatig is ‘n kostelike bruin sjibbolet (185, 186, 415). Richard van der Ross praat gewoonlik uitstekende Engels en Afrikaans. Op ‘n dag het hy as rektor daardie gewraakte woord in die UWK-senaat gebruik. Niël du Plessis het opgespring en gesê: “Nie vernalatig nie. Die korrekte woord is verwaarloos.”

Van my grootste stylbesware teen die boek is die ongeërgde gebruik van bronverwysings en bibliografiese besonderhede. ‘n Dosent is veronderstel om deeglike kennis van sistematiese bibliografie te hê en sorg te dra dat die inligtingsbronne in bv vakkundige artikels, verhandelings en proefskrifte ondubbelsinnig geïdentifiseer kan word. Dit moet konsekwent (bv wat die gebruik van hoofletters betref) en so bondig moontlik gedoen word. In Ons kom van vêr is daar algehele bibliografiese chaos. ‘n Elementêre reël is dat die bibliografiese inskrywing in die taal van die bron moet wees, bv Londen as plek van publikasie vir ‘n Afrikaanse maar London vir ‘n Engelse boek. “Juta & Co Ltd” (36) moet net Juta wees. Owerheidspublikasies kom onder die naam van die land (298) en nie anders nie (bv 378, 442, 475). In Danny Titus se hoofstuk is die bronverwysings ongelooflik lomp: “February skryf (February 1994:1)” (184) en “Willemse (Willemse 2016:8)” (185), maar soms korrek: “Giliomee (2016:5)” (186). Die bibliografieë van bv Le Cordeur se artikels munt uit in die onnodige herhaling van die jaartal, wat dikwels na die outeur se naam sowel as by die bron verskaf word. Barnard (252) en Naidoo (253) se artikels is in ‘n Hofmeyer- (Hofmeyr?) bundel en Loff (253) se artikel in ‘n Coertzen-bundel gepubliseer, maar bibliografiese inligting oor hierdie twee bundels ontbreek. Ook oor Price (254) is daar nie bibliografiese besonderhede nie. Inligting wat in die bibliografie verskaf is (376-378) word onnodig in die eindnotas oor Beeld, Die Burger, Le Cordeur en Pelser (379) herhaal. Kyk hoe verskil die bibliografiese besonderhede oor dieselfde bron by Jongbloed en Rabe op dieselfde bladsy (392). Dit is slordige werk. Is Kotzé 2012a en 2012c (567) nie dieselfde teks nie?

Kortom, uit ‘n taalkundige oogpunt lyk dit vir my asof Carstens nie verdien om hierdie boek in sy CV te noem nie. En dan stel hy ‘n opvolgboek in die vooruitsig (xiv). In die openbare belang behoort sowel Carstens as Le Cordeur nie toegelaat te word om weer as redakteurs van ‘n bundel op te tree alvorens hulle elementêre bibliografiese kennis en vaardigheid onder die knie het nie.

LitNet 20 Desember

Frank Hendricks se bekendstellingstoespraak op 8 Desember vir Kaaps in fokus is op 20 Desember op LitNet (afdeling Menings) gepubliseer. Soos te wagte, kom hy met hierdie aanvegbare stelling: “Kaaps nie mindere Afrikaans nie, maar volwaardige Afrikaans is.” Kaaps is glo “progressief modern.” Voorspelbaar kla hy oor die verwonding, marginalisering en stigmatisering van Kaaps. Hiervoor en vir die “neerbuigende minagting” waarmee dit gepaard gegaan het, gee hy politiek die skuld terwyl die mengeltaalaard van Kaaps ten minste deels te blameer is. Desnieteenstaande maak Hendricks aanspraak op die “waardigheid oftewel soppangheid van Kaaps én sy sprekers.” Hy haal die oorverligte Gerhard van Huyssteen aan waarvolgens daar net lof vir die boek is. Kaaps in fokus is inderdaad in talle opsigte ‘n beter boek as Ons kom van vêr. Ek brei hier nie hierop uit nie omdat ek eersgenoemde boek reeds bespreek het (kyk die verwysing hier bo) en ek hoop om die ander boek in ‘n latere rubriek inhoudelik omvattend te behandel.

LitNet 12 Januarie

Asof daar nog nie genoeg publisiteit aan die twee boeke gegee is nie, is daar op 12 Januarie met ‘n “kettinggesprek” in vier aflewerings op LitNet (afdeling Skrywersonderhoude) begin. Frank Hendricks het met Michael le Cordeur ‘n onderhoud gevoer (12 Januarie), Michael le Cordeur met Charlyn Dyers (17 Januarie), Charlyn Dyers met Wannie Carstens (23 Januarie) en Wannie Carstens met Frank Hendricks (30 Januarie). Dit lyk asof daar ‘n broederlike, susterlike of tjommistiese verhouding tussen hierdie outeurs ontstaan het, seker veral weens hulle polities byderwetse en onkritiese aanhang van die mengeltaal Kaaps. Oor die implikasies daarvan vir die heil van Afrikaans, vir die voortbestaan van Afrikaans naas Engels, bekommer hulle hulle skynbaar glad nie.

Le Cordeur plaas die klem op politiek. Volgens hom handel Ons kom van vêr oor bruines se “betrokkenheid by die struggle teen apartheid en hoe hierdie stryd in hulle moedertaal, Afrikaans [dikwels seker eerder Kaaps], geskied het. In die proses het hulle nie net ‘n bydrae gelewer tot die bevryding van hulle mense nie, maar ook ‘n groot bydrae gelewer tot die ontwikkeling van Afrikaans, omdat hierdie stryd hoofsaaklik in Afrikaans geskied het.” ‘n Mens sou nogal graag besonderhede wou hê van hoe bv boikotte, optogte, oproer, vandalisme, sabotasie en terrorisme tot die ontwikkeling van Afrikaans as algemeen-beskaafde taal bygedra het.

Soos dikwels in die boek herhaal Le Cordeur die valse stelling dat bruines tydens apartheid stemloos was. Die waarheid is dat hulle stemreg gehad het maar hulle het boikotbedrewe in baie gevalle verkies om nie te stem nie. Adam Small word beskryf as “‘n ikoon wat nie eens vir die Hertzogprys sy beginsels prysgegee het nie.” Maar as ek reg onthou, het Small die Hertzogprys aanvaar. Of Small die Hertzogprys ontvang het of nie, die gekerm uit bruin geledere duur in elk geval voort.

Toe Le Cordeur in die jare sewentig aan die Universiteit van Wes-Kaapland studeer het, was die meeste dosente blank en die oorwig van hulle was myns insiens (en ek praat van eerstehandse waarneming) akademies-wetenskaplik beter dosente as die enkele bruin dosente. Le Cordeur verwys egter suiwer rasgebaseerd (soos by talle ander geleenthede), slegs na “wonderlike dosente soos Jakes Gerwel, Tony Links en ‘n bloedjong Frank Hendricks.” Elders noem hy ook uitsluitlik sy bruin dosente: Adam Small, Gerwel, Tony Links en Hendricks (Ons kom van vêr, p 225).

Le Cordeur kla oor die gebrek aan finansiële ondersteuning van die blanke owerheid vir die Wellingtonse klopse en krisantevereniging. Dit is egter die soort kultuurverenigings wat blankes deurgaans sonder owerheidsteun bedryf. Le Cordeur verwyt selektief (dus net van wittes te kant) benadeling waar daar geen benadeling was nie. Word bruin kultuur tans beter deur die ANC-regering ondersteun? As Afrikaans vir Le Cordeur van belang is, het hy beswaar geopper teen die drastiese inkorting sedert 1994 van die staatsubsidie vir bv die Woordeboek van die Afrikaanse Taal (WAT)? Het hy teen die toenemende verengelsing van die Universiteit Stellenbosch, sy huidige werkgewer, beswaar gemaak, of het hy, soos sy held Adam Small, eerder die verengelsingsbeleid van Wim de Villiers openlik ondersteun? Le Cordeur “pleit dat die Afrikaanse media … hul beheptheid met ‘suiwer’ Afrikaans …laat vaar ten einde nasiebou te bevorder.” Wat myns insiens absoluut duidelik is, is dat Le Cordeur ‘n ANC-aktivis asook onmiskenbaar ‘n valse profeet van Afrikaans is.

‘n Kenmerk van Le Cordeur se skrywes is dat hy homself graag tussen sy onderwerp en sy lesers opdring. Le Cordeur antwoord soos volg op die vraag, “Voorsien jy en Wannie ‘n opvolg vir hierdie boek?”: “My eerste impulsiewe antwoord (en ook die antwoord van my vrou) sal wees: Nee, asseblief nie weer so ‘n jaar waar ek dag en nag moes werk om die boek betyds klaar te kry nie. In die proses is heelwat van my ander werk en projekte afgeskeep, wat ek hierdie jaar sal moet inhaal. Hou ook in gedagte dat ‘n omvattende boek soos hierdie (600 bladsye en 36 skrywers) [en Le Cordeur is vier van daardie 36] baie, baie tyd verg en baie duur is. Ek moes self al die fondse werf.* Fondse sou dus ‘n oorweging wees. Vir eers sal ek dus moet fokus op die ander werk op hande, maar ek sluit die moontlikheid van ‘n deel 2 nie uit nie.” Kortom, Le Cordeur is ‘n hoë en baie besige boom.

[* Op LitNet (19 Desember) word genoem dat “die SA Akademie, die Jan Marais Nasionale Fonds [Het Jan Marais Nationale Fonds], die Hiemstra Trust, die SBA [Stigting vir Bemagtiging deur Afrikaans] en die ATKV” hierdie projek (finansieel) ondersteun het. Dit is die enigste plek wat ek kon opspoor waar borge genoem word en wat R250 vir ‘n boek van 600 bladsye skynbaar ‘n billike prys maak. Dit is onverskoonbare redaksionele versuim dat geen erkenning, soos gebruiklik, aan die borge in die boek gegee word nie. Relevante gedagtes is of die borge enigsins tevrede met die hoogs onvolmaakte resultaat kan wees en of hulle ‘n opvolgboek sou ondersteun.]

LitNet 17 Januarie

Michael le Cordeur gesels met Charlyn Dyers oor Kaaps in fokus. Kaaps word bestempel as “die oudste variëteit van Afrikaans.” Volgens Christo van Rensburg is Khoi-Afrikaans en Kaapse Moslemafrikaans die belangrikste subvariëteite van Kaaps. As dosent in linguistiek aan die Universiteit van Wes-Kaapland sê Dyers: “Ek vertaal … van my [Engelse] lesings in beide Kaaps en Standaardafrikaans en my studente reageer baie positief op hierdie vorm van akademiese ondersteuning.” Sy is ten gunste van Kaaps as skoolonderrigmedium. In bruin geledere is daar klaarblyklik niemand wat sterk genoeg oor Afrikaans voel, dus in so ‘n mate moedertaalgetrou is, dat daarop aangedring word dat die UWK weer ‘n Afrikaanstalige universiteit moet word nie; selfs openlike ondersteuning vir ‘n Afrikaanse Universiteit Stellenbosch is by bruines hoogs uitsonderlik.

LitNet 23 Januarie

Charlyn Dyers gesels met Wannie Carstens oor Ons kom van vêr. Volgens Carstens is dit by uitstek ‘n boek “oor [bruin] identiteit en die uitlig van [blankes se] foute van die verlede;” sekerlik nie van die foute van die huidige swart regime nie. Hy noem dit “‘n kragtige boek!” Myns insiens dalk ook, of eerder, ‘n giftige boek. Carstens: “Diegene wat my ken, weet dat ek baie hard werk aan die regstel van die foute van die verlede.” Hy hoop dat sy betrokkenheid by die boek, in die woorde van Nico Koopman, as “herstellende geregtigheid” beskryf kan word.

“My werk was grootliks die regskaaf van die teks” (!). Later verwys hy na sy/hulle (die Carstens/Le Cordeur-span] se “puntenerige skaafwerk.” Carstens het glo “‘n redelik vitterige ingesteldheid oor taal” (!). “Michael het volle vertroue in my gehad om my kundigheid [in] en ervaring oor [van] die redigering van hoofstukke in die boek toe te pas en daardie afdeling is toe aan my oorgelaat.” Daar is besluit “om die hoofstukke wel so te versorg en aan te bied dat dit gehalte verteenwoordig. As span wou ons ‘n goeie produk lewer waarop ons trots is en wat ons weet nie afskeepwerk is nie. Die bydrae wat ons wou lewer, verg respek vir die onderwerp en daarom die eis op [van] gehalte. En daarmee was ek as teksredakteur in my element! En kon ek my rol uitleef.”

Carstens dink sommige van die hoofstukke lewer “stewige” akademiese bydraes “soos ook blyk uit die verskaf van bronne ter stawing van stellings.” Hy is blykbaar heeltemal tevrede met die chaotiese bronverwysings en bibliografiese inskrywings. “Daar was begrip vir die hoek waaruit ek ‘n bydrae gelewer het. En agterna was daar ook dankbaarheid vir my ‘gekarring’ om ‘n goeie produk te lewer. Dus: ek is ongelooflik tevrede met my bydrae tot die totstandkoming van die boek en natuurlik besonder trots op die eindproduk!” Dit lyk asof dit onmoontlik is om ‘n duik in sy ego te maak.

LitNet 30 Januarie

Die vierde en laaste “kettinggesprek” is deur Wannie Carstens met Frank Hendricks oor Kaaps in fokus gevoer. Die 2012-simposium oor Kaaps waaruit die boek voortgekom het, het beoog om “die waardigheid van Kaaps en sy sprekers” te beklemtoon. In die politiek is die gelykheidsmanie, wat mense betref, veral sedert 1990/94 aan die orde van die dag. Op soortgelyke wyse word deesdae dikwels, selfs by voorkeur, beweer dat alle variëteite van Afrikaans gelyk, oftewel ewegoed, is. Vandaar Hendricks se stelling: “Standaardafrikaans is volwaardige Afrikaans en so ook Kaaps.” “Alle vorme van Afrikaans is vir my ewe reg, ewe mooi.” Dat Kaaps ‘n mengeltaal is wat erg met onnodige Engelse woorde besoedel is en dat daar in die geval van Standaardafrikaans, daarenteen, gepoog word om hom duidelik van Engels te onderskei, word glad nie deur Hendricks in berekening gebring nie. Uit die wesenlike aard van Kaaps as Engelsbesoedelde en Standaardafrikaans as nie-Engelse taal volg dit dat Kaaps en Standaardafrikaans vir sommige doeleindes onmoontlik gelyk, gelykwaardig of ewegoed kan wees, bv as verskansing teen verswelging deur Engels. Dít is die suiwer taalkundige rede waarom dit gewoon dwaas is om die toekoms van Afrikaans aan bruin mense toe te vertrou en Afrikaans op die altaar van Kaaps te plaas. Die toekoms van Afrikaans hang van moedertaalgetroues af; nie van diegene wat hulle etniese hibriditeit as model vir taalhibriditeit voorhou nie.

Hendricks is lid van die SA Akademie se Taalkommissie. Later vanjaar word die 11de uitgawe van die Afrikaanse woordelys en spelreëls (AWS) gepubliseer. Daarin word weens “regstelling” meer woorde uit die variante van Afrikaans opgeneem. Hendricks klop homself soos volg op die skouer: “Dat die Taalkommissie Kaaps as geldige voedingsbron vir Standaardafrikaans begin erken het, het dalk tog iets met my daarwees te make, maar die Taalkommissielede van die afgelope klompie jare moet as kollektief vir hierdie regstellingsinisiatief geloof word.” Hiermee word die histories onderskeid tussen die AWS as normgewend en die WAT as dokumentering van alle soorte Afrikaans egter verwater.

LitNet 8 Maart

Naas die bekendstelling van Ons kom van vêr in Kaapstad verlede jaar is dit nodig geag om iets soortgelyks ook in Pretoria te doen. Jacques van der Elst het die woord gevoer en LitNet (afdeling Boeke en skrywers) het sy teks op 8 Maart gepubliseer. Van der Elst het hom na sy aftrede as dosent op Potchefstroom in administratiewe hoedanighede by die SA Akademie en die Afrikaanse Taalraad bevind. Hy sing dus nootvas in dieselfde koortjie as bv Wannie Carstens en Michael le Cordeur. “Daar is opgekropte woede oor en soms stille aanvaarding van wat ‘n swart kol in die geskiedenis van die land is – ‘n swart kol wat nog steeds nie uitgewis is nie en wat dalk onuitwisbaar is?” Daar is glo “talle manifestasies van die swart kol.” Slawerny word steeds in bv Amerika en Suid-Afrika misbruik om blankes te veroordeel. Ek vra myself af: Waarom sou verwyte oor rasse-segregasie en apartheid ooit laat vaar word so lank daar mense soos Van der Elst is wat blankes met oorgawe diskrediteer?

Van der Elst praat van “verhale van revolusie, moord, teregstellings, polisiebrutaliteite,” maar hy uiter nie ‘n woord oor bv sabotasie en terrorisme nie. Van der Elst sonder die opgeleide terroris Basil Kivedo vir lof uit, bv “Hy het in Afrikaans ‘n kleefmyn gemonteer en gedetoneer” (485). Sou Van der Elst daardie loflied gesing het as sy vrou en kinders deur daardie einste kleefmyn uitmekaar geskiet is? Sou die skade en seerkry minder gewees het omdat kameraad Kivedo dit in Afrikaans gedoen het? Van der Elst klink soos Gert van der Westhuizen, wat polities byderwets wanpraktyke, bv sportkwotas en inkommers, ten alle koste probeer goedpraat.

Van der Elst glo sonder meer Mary-Anne Plaatjies-Van Huffel se bewering dat die NG Sendingkerk Afrikaans “gepreserveer” het. As haar hoofstuk (6) krities gelees word, is dit baie duidelik dat die NG Sendingkerk, in sy huidige gedaante as die Verenigende Gereformeerde Kerk, Afrikaans as amptelike kerktaal vir Engels verruil het. Die Ligdraer, sy lyfblad, is in 2001 gestaak. Sedert 2004 verskyn die URCSA News in die plek daarvan. Die Algemene Sinode het “in 2008 besluit dat alle amptelike berigte, hoofartikels, aktuele sake en redaksionele kommentaar voortaan in Engels in die URCSA News gepubliseer behoort te word” (80). “Met inagneming van die multikulturele en multitalige agtergrond van die VGKSA het die Algemene Sinode van die VGKSA [in] 1997 besluit dat die voertaal en skryftaal van die VGKSA op Algemene Sinode-vlak voortaan Engels sou wees … Daarna word Afrikaans slegs gebruik op streeksinodes waar Afrikaans een van die dominante spreektale is … dit wil sê, vier uit die sewe streeksinodes” (89). Kyk hoe die VGK se amptelike dokumente in hierdie eeu van Afrikaans na Engels getransformeer het (91).

By verskeie geleenthede het ek al daarop gewys dat die beoogde samesmelting van die NG Kerk en die VGK tot die einde van Afrikaans as kerktaal kan of sal lei. Met een uitsondering het ek nog nêrens gelees dat die behoud van Afrikaans as ‘n argument teen kerkvereniging gebruik is nie. Onbesonne uitlatings soos dié van Van der Elst bevorder nie die heil van Afrikaans nie. Hoe gouer alle Afrikaners ernstig en eerlik oor hulle situasie en die toekoms van Afrikaans begin besin, hoe beter. Anders word daar in die hande gespeel van iemand soos Nico Koopman. Hy is in sy noppies met die bedenklike situasie waarin Afrikaans hom in die VGK bevind; waar, volgens hom, “ander tale spontane gasvryheid geniet” (Ons kom van vêr, p 548).

LitNet 23 Maart

Wannie Carstens… te loslit om skoene te dra, dus eerder sandale

Op 18 Maart is die boek, Ons kom van vêr, nogmaals bekend gestel, hierdie keer op Wellington, met die Afrikaanse Taalmuseum en -monument as een van die borge. Een van die doelwitte was om Menseregtedag (21 Maart) te vier. Die twee redakteurs, Wannie Carstens en Michael le Cordeur, was daar, asook agt van die outeurs – almal skynbaar hoogs in hulle skik met die boek. Le Cordeur het ‘n Afrika-hempie (soos die gewoonte by bv Henry Jeffreys is) aangehad om ‘n saak daarvoor te probeer uitmaak dat hy swart is en nie bruin nie. Carstens het ewe loslit in sandale opgedaag; nie velskoene nie, want hy wil nie die indruk wek dat hy ‘n Boer is nie. ‘n Verslag oor die verrigtinge deur Willem de Vries plus talle foto’s van die byeenkoms is op LitNet (Menings, 23 Maart) gepubliseer. Dit was glo ‘n geleentheid om “mekaar [wit en bruin] te help anders maak.” In werklikheid is apartheid en by implikasie blankes, veral Afrikaners, belaglik gemaak. Daar was klaarblyklik geen erkenning vir die positiewe rol wat blankes in Suid-Afrika gespeel het en steeds speel nie.

As gespreksleier het Braam de Vries tereg gesê dat “taal een van die sterkste en blywendste merkers is van identiteit. Ons taal is ‘n manier van wees, van hoe en wat ons is.” Daarna het hy polities byderwets voortgegaan deur te praat van die “soms tragiese, pynlike, hartseer verhaal van die rol van Afrikaans van ver af tot hede.” Oor Jan Rabie het De Vries gesê: “Jan was een van ons grootste taalpatriotte en, daarom [!], een van die kwaaiste teenstanders van apartheid.” Die waarheid is egter dat Afrikaansgetroues voorheen oorwegend in konserwatiewe geledere aangetref is en dit is steeds die geval.

Mary-Anne Plaatjies-Van Huffel het tereg gesê jou moedertaal “is onlosmaaklik verbonde aan jou identiteitsvorming”. Sy het verwys na die NG Sendingkerk wat in 1924 op hulle sinode gesê het van nou af wil ons graag Afrikaans hê. Sy impliseer dat daardie kerkgenootskap en by implikasie bruines pioniers van Afrikaans was. Wat sy blykbaar doelbewus verswyg het, is dat die opvolger van die NG Sendingkerk, die Verenigende Gereformeerde Kerk, veral sedert 1994 sy rug op Afrikaans gekeer en Engels as amptelike kerktaal omarm het (besonderhede hier bo).

Patrick Mettler het tereg daarop gewys dat bruin mense nie as Afrikaners of as Afrikane aanvaar word nie. Die aangewese uitweg is myns insiens om jou groep se onderskeidende identiteit en dus jou eiesoortige kultuur te aanvaar en uit te bou. Pleks daarvan is Mettler se hoop, hoewel nie sonder vertwyfeling nie, dat al die inwoners bloot mens en Suid-Afrikaner moet wees.

Volgens die oud-skoonheidskoningin (1980), Edwena Goff (voorheen Edwinah le Cordeur), vind ons ons identiteit in taal, maar “wanneer dit kom by my taal, is ek deel van ‘n nie-rassige volk.”

Marlene le Roux beweer “die seer [wat die blankes veroorsaak het] is diep … Ons kan ook nie identiteit en rassisme skei nie … Ons moet begin dink aan ‘n gedeelde identiteit”. Maar identiteit wat die moeite werd is, is myns insiens wesenlik ‘n vorm van ononderhandelbare behoort, dus iets wat nie goedsmoeds verdun kan word om ander te behaag nie.

Herman Bailey het staaltjies ten koste van apartheid en blankes vertel. Hy sê dat daar destyds nie “geld vir studies” vir hom was nie. Tog dank hy die begin van sy loopbaan aan sy opleiding as gesondheidsinspekteur aan die Skiereilandse Technikon. Wie het vir daardie studiegeleentheid betaal? Dalk die “apartheidsregime,” wat in elk geval hierdie technikon opgerig en gesubsidieer het. In sy hoofstuk in die boek kamoefleer Bailey die feit dat sy ANC-gedienstigheid sy hoogs lonende politieke loopbaan moontlik gemaak het; só lonend dat hy op ouderdom 55 kon aftree.

LitNet 23 Maart

Die gerekende akademikus, Gunther Pakendorf, het die eerste volwaardige resensie oor Ons kom van vêr op 23 Maart op LitNet (afdeling Resensies) gepubliseer. Daarmee word die ballon van selftevredenheid oor hierdie bundel die eerste keer geprik. Maar die teks word met dieselfde foto’s van dieselfde oorbeligtes en oorverligtes opgeluister.

Pakendorf begin sy resensie met verwysing na die driedelige boek, Kultuurgeskiedenis van die Afrikaner, met CM van den Heever en P de V Pienaar as redakteurs, wat in 1945, 1947 en 1950 gepubliseer is. Pakendorf skryf: “Daar is darem ‘n hoekie elk vir ‘die bydrae van die Kaapse Maleier’ en ‘die inboorling en die ontwikkeling van die Afrikaanse kultuur,’ maar bruin en swart mense word andersins heeltemal geïnoreer.” Pakendorf verwys ook na Sarah Gertrude Millin se valse stelling dat nie-wittes in die apartheidsera “heeltemal oor die hoof gesien is”. Dit is myns insiens verstaanbaar waarom daar in die Van den Heever/Pienaar-boek min oor nie-wittes ingesluit is. Die boek handel oor die Afrikaner en sy kultuur, die “Boere-volkslewe in al sy vertakkinge”, daardie volk en nasie wat ‘n eie taal en lewensbeskouing het, soos in die voorwoord duidelik gemaak word.

Die rede waarom Pakendorf na Van den Heever en Pienaar se boek verwys, is omdat Ons kom van vêr, volgens hom, as ‘n “soort regstellende eggo” beskou kan word. Daarin “verkry die enigsins selfvoldane voorstelling van ‘die Afrikaner’ se prestasies by Van den Heever en Pienaar van destyds ‘n spieëlbeeld”. Myns insiens is ‘n groot verskil tussen die twee bundels egter dat die oorwegend bruin outeurs, anders as wat die destydse blanke outeurs met nie-wittes gedoen het, blankes glad nie “ignoreer” (Pakendorf se woord) nie. In Ons kom van vêr word blankes feitlik deurgaans teen bruines opgestel en openlik of by implikasie afgekam. Die beeld wat Van den Heever en Pienaar van die Afrikaner gepubliseer het, geskied nie ten koste van ander ras- en kultuurgroepe nie. Dít kan glad nie van die Carstens/Le Cordeur-bundel beweer word nie. Daar is deurgaans die opstelling van ek (bruin) en jy (blank, veral Afrikaner), soos Pakendorf duidelik maak met verwysing na Dirk Opperman se gedig oor ‘n gespanne huwelik.

Pakendorf dink Carstens en Le Cordeur het met hierdie boek (glo byna ‘n “lekkerleesboek”) “‘n ryk aar raakgeboor”, maar hy sê nie of dit goud of brak water is nie. Seker eerder laasgenoemde, want hy skryf: “Inderdaad is die bundel egter in sy geheel in sy benadering tot die onderhawige tema [die newetitel van die boek is: ‘Bydraes oor bruin Afrikaanssprekendes se rol in die ontwikkeling van Afrikaans’], net soos die groot gros van sy onderdele, heel eensydig, om nie te sê eendimensioneel nie.” Pakendorf verwag tereg dat “meer genuanseerd” met die onderwerp omgegaan behoort te word omdat ‘n “verteenwoordigende beeld” van die tema nie gebied word nie.

Die “UWK-faktor” is deels vir die eensydigheid in die bundel verantwoordelik. Le Cordeur het studentemaats, mede-UWK-agitators uit die jare sewentig en tagtig, veral teologie- en Afrikaansstudente, om bydraes genader. Die gevolge is “beperkte visie” of “tonnelvisie” en polities linkse “ideologiese homogeniteit.” Die deurlopende verwysings na mense soos Allan Boesak, Jakes Gerwel en Adam Small neig om ‘n soort “ritueel” te word. Byvoorbeeld, “dit gaan hier daaroor dat Small deur hierdie eensydige en dus skewe uitbeelding getipeer word as ‘n ‘bruin’ digter wat uitsluitlik versetpoësie geskryf het”. ‘n Ander ingeboude eensydigheid wat Pakendorf waarneem, is die “streeksgebondenheid” van die bundel. Die teks het by uitstek met die Wes-Kaap te make.

In die nuwe Suid-Afrika is daar allerhande nuwe aansprake op “eienaarskap”, selfs van plase wat eeue gelede nie bestaan het nie en sedertdien in baie gevalle reeds geslagte lank in blankes se besit is. ‘n Onderdeel van hierdie opportunisme is bruines se aanspraak op die uitvinding en eienaarskap van Afrikaans. Met hierdie boek wil bruines “hulle eie kleim op die taalakker afsteek en hulle deel van die eienaarskap opeis”. Vandaar die “oorbeklemtoning van Oosterse, slawe-, Maleise, Khoi-San- en Griekwa-invloede by die ontstaan van die taal en ‘n vernalatiging [! verwaarlosing] van Europese, of van wit, invloede, net soos daar in die bundel in sy geheel eerder eensydig, indien nie eksklusief nie, op ras gefokus word”.

“Dit sou egter die opset én waarde van die boek enorm [!] bestendig en verstewig het indien die perspektief breër en die visie nie so kortsigtig was nie. Sodoende sou die kerngedagtes soos in die ondertitel vervat, heel anders daar uitgesien het, meer genuanseerd en inderdaad inklusief, weg van simpel rasse-etikette en ‘n onverkwiklike wedywering oor wie nou eintlik baas is.” Wat in die bundel gedoen word, is om blankes met beheptheid oor Afrikaanssuiwerheid te etiketteer, terwyl bruines hibriditeit, taalverbastering, ‘n Afrikaans/Engels-mengeltaal, voorstaan. Pakendorf skryf: “Suiwerheid en hibriditeit … is steeds wapens in die stryd om die eienaarskap van Afrikaans.”

Hoe effentjies bruines se historiese houvas op Afrikaans is (in teenstelling met dié van Afrikaners), blyk uit Jerzy Koch (Praag 19.09.2015) se mening dat “indien die Morawiese sendelinge nie Nederlands, later Kaaps-Hollands en Afrikaans, in weerwil van die Britse koloniale beleid van verengelsing, deurgaans as voertaal op die sendingveld aangewend het nie, bruin Suid-Afrikaners vandag almal Engelssprekend sou wees.” “Die spreekwoordelike olifant in die vertrek, by name die Engelse taal en sy invloed, kan haas nie meer misgekyk word nie.” Desnieteenstaande is daar geen woord van kritiek op Engels in die hele bundel nie. Oor die ernstige bedreiging wat Engels, met die ondersteuning van die ANC-regering, vir die toekoms van Afrikaans inhou, word geen kommer uitgespreek nie.

Dit ondersteun die vermoede dat daar by die bruin elite min werklike, diepgaande lojaliteit jeens Afrikaans is. “Die ten dele werklik inspirerende narratief van die bruin gemeenskap se rol op die terrein van die Afrikaanse kultuur en taal wat in hierdie boek ontvou, word erg [!] gerelativeer deur die toenemende rol wat Engels deesdae in die akademie – by uitstek by die UWK! – die kerk, skole en in die werksplek en elders speel … Die bruin middelklas, so trots Afrikaans, stuur sy kinders meesal na Engelse skole.” Met ander woorde, hier is daar ongetwyfeld heelwat meer as net ‘n tikkie valsheid.

Leon Lemmer oor Hermann Giliomee se outobiografie

Hermann Giliomee (gebore in 1938) is ‘n bekende en gerekende historikus wat as dosent in geskiedenis aan die Universiteit Stellenbosch (US) vanaf 1967 en daarna as dosent in politieke studies aan die Universiteit Kaapstad (1983 tot 1998) verbonde was. Later is Giliomee as buitengewone professor in geskiedenis aan die US aangestel, danksy die departementshoof Albert Grundlingh, wat die Jan Marais-leerstoel in geskiedenis beklee. Die ironie is dat Grundlingh skynbaar niks gedoen het om te verseker dat Jan Marais se stigtingsvoorwaarde, dat Afrikaans nie ‘n mindere plek as Engels aan die US mag hê nie, nagekom word nie. Grundlingh het eerder Russel Botman in sy kwaad gesterk deur die skuld vir die Slag van Andringastraat eensydig op die blanke studente te pak. Vir Grundlingh en Giliomee se vertolkings van hierdie 1940-insident kyk Praag 13.09.2015.

Die volgende boek is in November gepubliseer: Hermann Giliomee, historikus: ‘n outobiografie (Kaapstad: Tafelberg, 2016, xii, 344p, R380; Amazon Kindle $29,23). Twee van sy vorige boeke is vir Afrikaners ook van besondere belang: Die Afrikaners: ‘n biografie (Kaapstad: Tafelberg, 2004, 656p; Amazon Kindle $28,49) en Die laaste Afrikanerleiers: ‘n opperste toets van mag (Kaapstad: Tafelberg, 2012, 460p; Amazon Kindle $26,48). Engelse weergawes van al drie hierdie boeke is beskikbaar. Let op die buitensporige pryse van die e-boeke. Die gedrukte uitgawe van Giliomee se jongste boek kos meer as R1 per bladsy.

Giliomee kom uit ‘n Afrikanerfamilie. Sy pa was ‘n geskiedenis-onderwyser en lid van die Afrikaner-Broederbond. By die outeur vind ‘n mens egter ‘n “veranderende verstaan van Suid-Afrika en die Afrikaners” (p xii). “In die algemene verkiesing van 1961 het ek vir die eerste en laaste keer gedurende die era van die NP-bewind vir die party gestem” (39). Hy verwerp apartheid en daarmee saam Piet Cillié, die redakteur van Die Burger (1954-1977), se siening dat “apartheid sorg dat die Afrikaners en die groter wit gemeenskap mag oor hulself behou” (43). Cillié se standpunt het geblyk korrek te wees. In 1970 het Giliomee vir die Progressiewe Party gestem (50), al het Lewis Gann reeds in 1959 geskryf “dat die verlies van politieke mag deur die NP ook die einde van die Afrikaners as ‘n nasionale minderheid kan beteken” (68).

Uit sy jeug onthou Giliomee “Afrikaner-ondernemings wat … Afrikaners in diens sou neem en die uitbou van die Afrikaanse taal en kultuur” bevorder het (24). En vandag? “Die meeste groot maatskappye met Afrikaanse [eintlik Afrikaner-] wortels het Afrikaans gegroet sonder om hul hoed te lig en Engels omhels” (294). ‘n Mens vra jou af: Waar is al die Broeders heen en waarom is daar tans nie meer sulke egte Afrikaner-ondernemings nie? Om vir ‘n verlore saak te stry, is nie oneerbaar nie. “Soet is die stryd van die stryer, al moet hy uiteindelik verloor” (ID du Plessis, p 28).

“Lede van my geslag het geweet dat ons nie liberale historici was of wou wees nie. Terselfdertyd wou ons nie, soos die vorige geslag, ‘n nasionalistiese ‘volksgeskiedenis’ skryf nie” (54). “Ek [was] nie ‘n liberale historikus nie, maar eerder ‘n pluralis wat die geskiedenis vertolk het as een van strydende gemeenskappe waarin groepsbelang eerder as individuele gesindhede deurslaggewend was … ek [het] vir die Progressiewe Party en sy opvolgers gestem … Ek het besluit om te skryf as iemand wat aan die rand van die Afrikanergemeenskap staan” (59), maar “ek nie van plan was om ‘n verengelsde Afrikaner of volksvreemd te word nie” (64). Byvoorbeeld: “Ek het dit duidelik gemaak dat ek nie fatsoenlik links is en ook nie die oproep vir die beëindiging van diensplig steun nie” (147). Namate hy ouer en wyser geword het, het Giliomee se Afrikanerwortels myns insiens al hoe duideliker geblyk. Hy het bv die Waarheids- en versoeningskommissie “van die begin af teengestaan” (194). Hy is geen slaafse aanhanger van die Britte nie. In Suid-Afrika het die Britse bewind “op ‘n ander manier maar ewe doelgerig wit mag en wit status verskans” (74). “Dit is ‘n mite dat die Engelssprekendes as gemeenskap betekenisvol meer liberaal as die Afrikaners was” (76).

In sy pluralistiese benadering beklemtoon Giliomee sowel die kulturele as materiële invloede wat Afrikaners gevorm het. “Kultuur verteenwoordig ‘n krag uit eie reg en is nie bloot deel van die ideologiese superstruktuur wat bepaalde belange moet legitimeer nie. Pluraliste besef ook in watter groot mate die politiek gedryf word deur nasionale of kulturele vernedering. My werk oor die Kaapse samelewing gedurende die eerste dekades van Britse heerskappy [eintlik 1780-1812, p 78] het dit vir my duidelik gemaak dat die burgers as ‘n gemeenskap meer saamgesnoer was deur hul kultuur en die dikwels minagtende wyse waarop die Britse amptenareklas hulle behandel het, as deur hul materiële belange” (76-77). Beklemtoning van die deurslaggewende rol wat kultuur kan speel, is kenmerkend van Giliomee se skryfwerk. Oor die Afrika-state wat na die Tweede Wêreldoorlog polities onafhanklik geword het, skryf hy: “My indruk was dat dit eintlik demokrasie was wat gefaal het omdat dit so onsimpatiek teenoor minderhede en hul onderskeie kulture was” (81). Dít is fataal op ‘n vasteland waar die landsgrense arbitrêr getrek is en die nuwe bewindhebbers nie in staat is om daardie grense sinvol te verander nie.

Nasiebou kan op verskillende maniere benader word. “Daar was enersyds die Jakobynse benadering [verwysende na die ekstremiste in die Franse Revolusie] … Dit wil een kultuur, een dominante taal (Engels) en een interpretasie van die geskiedenis in die skoolleerplanne hê” (195). Dit is wat die ANC ingevolge swart mag voorstaan. “Ek het daarteenoor die pluralistiese benadering gestel, wat die verskeidenheid van kulture, tale en historiese beskouings as ‘n bate beskou en werklike debat oor die geskiedenis aanmoedig” (195). “Ek het onderskei tussen politieke nasionaliste, wat die Afrikaners se politieke magsbelange sentraal stel, en die kulturele nasionaliste wat daarop aandring dat billikheid, waarheid en geregtigheid nagestreef word. Hulle [die kulturele nasionaliste] eis ook dat die intellek en skeppende vermoë van mense met ‘n Afrikaanse [pleks van Afrikaner-] agtergrond aangewend word ter verfyning van die volksgees en volkskarakter en die bevordering van ‘algemeen menslike waardes’ soos Van Wyk Louw hulle noem” (89). Myns insiens is die probleem dat sodra politieke nasionalisme versaak word Afrikaners in ‘n situasie ingedwing kan word (soos inderdaad gebeur het) waarin hulle kultuur nie (kan) gedy nie. Giliomee se opmerking dat Afrikaners beter Afrikaners word deur polities minder nasionalisties te wees (90), is daarom vir my onaanvaarbaar.

NP van Wyk Louw het reeds in die 1950’s voorsien dat as die Afrikaner die politieke mag verloor “hy so hulpeloos soos die Jode in Duitsland sal wees” (136); dat “eenvormige gelykheid alleen oor die liggaam van ‘n hele volk heen bereik kan word” (139). In soverre Giliomee meegewerk het om die blanke politieke bewind en sy beleid te beëindig, moet hy ten minste ‘n mate van medeverantwoordelikheid vir die huidige politieke opset aanvaar; spesifiek die (voor)uitsigloosheid van sy mede-Afrikaners. Dit is egter waar dat hy reeds van lankal af nie die huidige sotlike politieke bedeling onderskryf het nie; bv in 1982: “dat Giliomee nie glo in meerderheidsregering in ‘n unitêre staat nie” (121); dat daar “‘n behoorlike balans tussen die meerderheid en minderhede moet wees” (137). “Enige diep-verdeelde samelewing behoort stabiliteit te verskaf deur aan mense van verskillende etniese en kiulturele groepe ‘n gevoel van geborgenheid te gee. [Byvoorbeeld] dat daar ook Afrikaanse skole en universiteite moes wees … was ‘n regverdige eis” (191).

Giliomee “het geglo dat daar geen skerp skeiding tussen veral wit en bruin moet wees nie” (46). Daarom verwys hy bv eerder na Afrikaanse as Afrikaner-instansies.”Vir my as Bolander was dit belangrik dat daar onderhandel word om in die westelike deel van die land, waar wit en bruin mense die meerderheid vorm, ‘n federale deelstaat met aansienlike magte te vestig” (179-180). “My steun vir bruin regte het gewortel in die besef dat die politieke uitsluiting van bruin mense besig was om mense met dieselfde taal en kultuur as die Afrikaners heeltemal te vervreem” (87). Dit is myns insiens darem té veralgemenend. Dit is ‘n feit dat bruines in vergelyking met die swartes taal- en kultuurgewys nader aan die blankes is en ook dat daar by blankes en bruines ‘n mate van taal- en kultuuroorvleueling is. Maar daar is sekerlik ook verskille. Die atmosfeer in bv ‘n bruin woongebied, skool, kerk, sportveld en piekniekplek is nogal anders as in plekke waar blankes is. Die gebruik van en gesindheid (bv lojaliteit) teenoor Afrikaans by bruines en wittes kan ook baie verskil. Voorheen het bruines daarna gestreef om wit te wees of ten minste deur blankes (as gelykes) aanvaar te word. Deesdae verkies baie bruines om ter eie bevoordeling eerder swart te probeer wees. Dit is te betwyfel of bruines in die nuwe Suid-Afrika ‘n ander solidariteit sou betoon het as hulle in die vorige bedeling anders/beter deur blankes behandel is. In Giliomee se vertolking van die Slag van Andringastraat en die verwydering van bruin inwoners uit Die Vlakte in die middedorp van Stellenbosch is daar dieselfde pro-bruingesindheid. Soos in die geval van Distrik Ses in Kaapstad was slegs ‘n klein minderheid bruines (20%, p 242) huiseienaars. Maar die verskuiwing word in dieselfde oordrewe emosionele taal beskryf as wat standaardpraktyk oor Distrik Ses geword het: “‘n Gelukkige en ordelike gemeenskap is met wortels en al uitgeruk en elders neergegooi” (242).

Lawrence Schlemmer “wou bou aan ‘n nuwe politieke stelsel in Suid-Afrika waarin die meerderheid se eise en die minderheid se vrese in ‘n demokratiese stelsel versoen word” (122). Hiervan het niks tereg gekom nie. Meerderheidsdominansie het ons wrede daaglikse werklikheid geword. Dit is presies wat iemand soos Nelson Mandela begeer het, want hy het sonder meer beweer dat die land aan die swartes behoort. Vir die boek, Nuwe geskiedenis van Suid-Afrika (2007), het Giliomee as redakteur ‘n Zambiër, Bernard Mbenga, as mede-redakteur gekies. Daarin word dit duidelik gestel “dat geen groep daarop geregtig is om te sê die grond behoort in die eerste plek aan hom nie” (250). DF Malan het as eerste minister reeds in 1953 gesê: “Suid-Afrika is ons gemeenskaplike erfenis en behoort aan almal van ons” (250).

Mandela het doelbewus valslik beweer: “I have fought against black domination” (Long walk to freedom, London: Abacus, 1995, p 438). Giliomee het klaarblyklik min of meer dieselfde onbereikbare ideaal as Schlemmer nagestreef. Hy het nie net apartheid verwerp nie (rassediskriminasie is natuurlik steeds met ons) maar ook afsonderlike ontwikkeling. “Ek het al meer tot die gevolgtrekking gekom dat die eintlike doel van die tuislande was om die paswette en die weerhouding van stemreg van swartes te regverdig” (123). Dít was sekerlik nie Hendrik Verwoerd se bedoeling met die tuislande nie.

Giliomee was lank genoeg aan die Universiteit Kaapstad verbonde om hom van die onheiligheid van die Engelse/Britte te oortuig. Hy haal JM Coetzee (‘n Afrikaanssprekende blanke skrywer uit ‘n Sap-ouerhuis) soos volg aan: “The English have never (to my knowledge) been called to account sufficiently for the way they looked down on the Boers/Afrikaners from 1795 onward, and pretty consistently saw the worst in them rather than the best” (138). Oor Nadine Gordimer skryf Coetzee: “She never demonstrated much sympathy for the Afrik[a]ner” (151). David Welsh meen tereg “dat Engelssprekendes in die geskiedenis ewe aandadig [as Afrikaners] aan die verskansing van rassediskriminasie was” (138). Deesdae kan dieselfde van swartes gesê word. Die liberale Welsh het ook daarop gewys “dat die oorgang na demokrasie in diep-verdeelde samelewings slegs slaag waar magsdeling tussen die groepe geïnstitusionaliseer is” (143). In die nuwe Suid-Afrika is daar egter geen sprake van betekenisvolle magsdeling nie. “Die reg tot moedertaalonderrig [is] ‘n legitieme groepsreg” (144) maar selfs dit is nie doeltreffend in die Grondwet verskans nie.

Reeds in 1986 het Giliomee aan die Universiteit Kaapstad met die Conor Cruise O’Brien-voorval waargeneem “dat universiteitsowerhede nie gewillig was om dieselfde streng dissiplinêre stappe teen swart studente te doen as wat hulle in die geval van wit studente sou doen nie” (145). Deesdae skitter iemand soos Wim de Villiers aan die Universiteit Stellenbosch met soortgelyke dubbele standaarde. Aan die Universiteit Vrystaat het ‘n “onafhanklike” ondersoekspan onlangs die vandalisme van die CR Swart-monument goedgepraat (Netwerk 24 en Die Burger, 12 Januarie, p 3). Maar hierdie wantoestande kom dwarsoor die land voor en is nie tot universiteite beperk nie.

Toe Die Burger en Rapport nie meer Giliomee se artikels wou publiseer nie, het hy in 1984 begin om die kwartaalblad Die Suid-Afrikaan te publiseer. Die titel dui myns insiens op ‘n radikale verwatering, eintlik ont- of miskenning, van Afrikanernasionalisme. ‘n “Inklusiewe Afrikanerskap” is voorgestaan (150). Dit blyk ook uit die lede van die redaksie: André du Toit, Welma Odendaal, Antjie Krog en Pierre de Vos (149). “Ons kies kant vir ‘n oop samelewing, gelykberegtiging en ‘n vreedsame skikking in Suid-Afrika” (150). “Santie Grosskopf [die ma van ‘n ANC-bomplanter] en Rykie van Reenen het belangrike bydraes gelewer” (150). Giliomee noem dat Van Reenen die aandag op ‘n 1937-Afrikaanse vertaling van die Kommunistiese Manifes gevestig het (151). Wat nie gesê word nie en wat ek êrens gelees het, is dat Uys Krige die vertaler was. ‘n Redaksielid van Die Suid-Afrikaan, Chris Louw, het hom laat in sy lewe polities probeer rehabiliteer (166).

Die genoemde redaksielede en medewerkers toon hoe Giliomee se verligtheid hom soms mislei het om in verkeerde geselskap te beland. Dit is onder meer te wyte aan sy onrealistiese ideale, bv: “Ek wou ‘n party wat oorwegend op minderhede steun, deel maak van ‘n nuwe stelsel gebou op magsdeling met ‘n formasie gelei deur die ANC” (158). In ANC-leiding kan daar myns insiens kwalik enige heil wees. Let ook op Giliomee se latere opmerking dat hy nie beswaar gehad het toe die Universiteit Stellenbosch “aan mense soos Nelson Mandela, Desmond Tutu, Beyers Naudé en Trevor Manuel ‘n eregraad gegee het nie. Dit was ‘n goeie poging om ‘n historiese balans te skep” (205-206).

Gilomee was ‘n Dakar-ganger (1988). Hy het egter nie soos André P Brink (165) al die ANC-propaganda vir soetkoek opgeëet nie. Byvoorbeeld, Thabo Mbeki wou hê dat “die geskiedenis van Suid-Afrika herskryf moes word” (165); iets wat sedertdien deur ANC-kamerade en hulle meelopers gedoen word. Dit is ‘n uiters gevaarlike tendens, soos uitgewys deur George Orwell (1903-1950): “The most effective way to destroy a people is to destroy and obliterate their own understanding of their history” (323). Tereg is Giliomee se waarneming van Dakar: Die ANC is “nie geïnteresseerd in vryheid of gelyke geleenthede vir almal nie, maar in mag en ideologiese dominansie wat deur die Kommunistiese model geïnspireer is” (165). “Ek het by die Dakar-konferensie gesien hoe die ANC met gemak die hoë morele grond sy eie maak [?] en niks van ‘n gebalanseerde skikking wou weet nie” (179).

Giliomee skryf dat hy “‘n beroering op die [Dakar-]konferensie veroorsaak het met my voorstel vir ‘n bikommunale bedeling wat neergekom het op ‘n stelsel van verpligte magsdeling met die NP en die ANC die hoofspelers, eerder as een wat deur die ANC op grond van getalle oorheers word … Besluite sou geneem word deur konsensus” (166); asof die magshonger ANC ooit tot so iets sou instem. RW Johnson het dit later kategories gestel dat Suid-Afrika “‘n demokrasie of ‘n ANC-regering kan hê, maar nie albei nie” (201). Daar kan in elk geval nie peil getrek word op enigiets wat met die ANC ooreengekom of deur hom belowe is nie. ‘n Russiese waarnemer, Irina Filatowa, het gesê: “De Klerk certainly did not know who he was negotiating with, ANC leaders certainly knew that once they got to power they would replace whatever that has been negotiated” (264). Die NP en die ANC “het totaal verskillende opvattings gehad oor wat ‘n grondwet beteken: vir die NP was dit ‘n bindende kontrak wat net met die toestemming van albei partye verander kon word; vir die meeste ANC-leiers was dit net ‘n halfwegstasie op die pad na ‘n nasionale demokratiese rewolusie waarin ANC-beheer oor sleutelposte en staatsbeheer oor die ekonomie nagestreef word” (275-276).

Die grootskaalse verstedeliking van swartes na die Tweede Wêreldoorlog het die “uitwissing van afstand” tussen wittes en swartes, waarvan Arnold Toynbee (1889-1975) in 1959 geskryf het, meegebring (168). Hierdie verskynsel het onder meer tot besinning oor die aard van demokrasie gelei, bv dat dit die vorm van “tirannie deur die meerderheid”, soos John Stuart Mill (1806-1873) dit gestel het, kan aanneem (169). Meerderheidsregering in Suid-Afrika kan rasseoorheersing word en rassisme kan “maklik verbloem word as demokrasie” (169; ook 199). Wat duidelik deur waarnemers soos hierdie voorsien is, het ongelukkig in die nuwe Suid-Afrika ons daaglikse bittere werklikheid geword. In ‘n bevolking waarvan die helfte funksioneel ongeletterd is (180), is dit louter dwaasheid om demokrasie in ‘n eenheidstaat in die vorm van algemene stemreg, waar elke stem dieselfde gewig dra, in te voer. Giliomee dink “dat Suid-Afrika nie oor die meeste vereistes beskik wat volgens kenners noodsaaklik is vir ‘n goedfunksionerende demokrasie nie” (180). Omdat swartes, wat glo van nature nie-rassisties is, merendeels vir swartes stem, is daar weens hulle oorweldigende meerderheid bv nie ‘n gereelde, gesonde verandering van regering nie.

Voor die rampspoedige dwaasheid van 1990/94 is anders oor sake gedink. “Ons het geargumenteer dat wit mense hul magsbasis nie maklik sou ontruim nie om in ‘n posisie te beland waarin dit vir hulle onmoontlik was om beleid te bepaal oor dié dinge wat vir hulle belangrik is, byvoorbeeld eiendomsreg en hul kinders se onderwys. Daarom was dit belangrik dat wittes as ‘n groep mede-seggenskap moes hê. Ons het dus ‘n stelsel van verskanste magsdeling vir ten minste twee termyne voorgestel” (172); asof hierdie bitter pil na twee dekades versuiker sou wees! Die verraderlike “oplossing” waarmee vorendag gekom is, is om magsdeling aan die blanke kiesers te belowe en hulle dan met die voldonge feit van magsoorgawe te konfronteer. Gewag is van allerhande “wigte en teenwigte” gemaak wat die belange van blankes sou beskerm, maar doeltreffende beveiliging het spoedig geblyk grootliks fiktief te wees. Ook die grondwet bied nie werklik afdoende beskerming nie en kan immers weens die al hoe groter swart meerderheid na willekeur verander word.

Gilomee het beoog “om ‘n sintese tussen verskillende nasionalismes te probeer vind. Aan die een kant was daar Afrikaner-nasionalisme, wat as tipies etnies-gebaseerde nasionalisme gesmee was deur bande van afkoms, geskiedenis en taal. Aan die ander kant was daar die ANC se Afrika-nasionalisme, wat ‘n tipiese territoriale idealisme was. Hy wou ‘n nuwe nasie rondom die meerderheid van die bevolking bou … My standpunt was dat nasiebou en demokrasie net kan groei as gemeenskappe mekaar en hul onderskeie historiese erfenisse respekteer” (177). Hiervan is daar in die nuwe Suid-Afrika weinig sprake. Dink bv aan hoe die geskiedenis herskryf, standbeelde vernietig en Afrikaans benadeel word.

“Dit was ‘n stryd tussen gemeenskappe, elkeen met sy eie geskiedenis en waardestelsel, wat nie soseer gemeenskappe wou domineer nie maar ‘n belangrike mate van ‘selfbeskikking’ oor onderwys en ander ‘eie sake’ wou hê” (174). Wat gebeur het, is dat ‘n opset geskep is waarin swartes oor almal se lot beslis, sodat blankes se eie sake feitlik ongesteurd deur swart belange verswelg word. Rasseklassifikasie moet glo afgeskaf word (173), wat FW de Klerk in 1991 gedoen het (180), maar die ANC-regering regeer eenvoudig asof rasseklassifikasie steeds bestaan en hy misbruik dit tot die uiterste ter bevoordeling van swartes en veral ter benadeling van blankes. As rassediskriminasie die groot sonde tydens rassesegregasie en daarna apartheid was, is dit voor die hand liggend dat diskriminasie op grond van ras en kleur in die nuwe Suid-Afrika absoluut verbode moet wees, maar nie eens dit is tydens die grondwetlike onderhandelings bereik nie; eerder die behoud van rassediskriminasie tot in die oneindige, maar hierdie keer ten koste van blankes.

Die blankes se groot vrese, soos die “verlies van die ‘tuisland’, kultuur en identiteit” en “die vrees om oorheers te word en die gepaardgaande verlies van ‘self-beskikking'” (174) is glad nie afdoende deur die patetiese NP-onderhandelaars aangespreek nie. Die gevolglike magsverlies is skynbaar permanent. “Die wittes in Suid-Afrika sou net een kans kry om ‘n geskikte stelsel te onderhandel. Sou dit misluk, was hulle as minderheid stoksielalleen” (175). Reeds in 1977 het John Vorster gesê: “Vir ons Afrikaners sal daar nie ‘n tweede kans wees as ons die mag verloor nie” (184-185). In dieselfde jaar het Pik Botha gesê: “For us a political system of one man one vote within one political system means our destruction” (185).

“Ná De Klerk op 2 Februarie 1990 sy groot toespraak gehou het, het ek hom per brief geluk gewens met dié reusestap” (179). Giliomee het sy brief soos volg afgesluit: “Jy het aan die Afrikaners die selfrespek terug[ge]gee wat apartheid so kwaai geknou het. Vir die eerste keer in ‘n lang tyd kan mens jou kop weer hoog hou” (328). Na die absolute beknoeiing van die grondwetlike onderhandelings kan dit myns insiens egter kwalik van Afrikaners verwag word om trots op die nuwe bedeling te wees.’n Referendum is op 17 Maart 1992 gehou waarin die De Klerk-regering om ‘n mandaat vir die voortsetting van die grondwetlike veranderings gevra het. “Die NP-regering se advertensies voor die referendum het duidelik die boodskap gegee dat ‘n ja-stem ‘n stem teen meerderheidsregering verteenwoordig … Die meeste ja-stemme in die referendum het nie aan die De Klerk-regering ‘n mandaat gegee om tot meerderheidsregering in te willig nie” (181; ook 272). ‘n Volbladsy-advertensie wat die NP die dag voor die referendum in koerante gepubliseer het, het as banieropskrif gehad: “As jy bang is vir meerderheidsregering, stem ‘Ja'” (271).

De Klerk het reeds op 30 Maart 1990 verklaar dat “die grondwetlike voorstelle op ‘n grondwetlike wyse by die kiesers getoets [sal] word en net met hul toestemming sal ‘n nuwe bedeling ingevoer word” (181, 271). In Januarie 1992 het De Klerk herhaal “dat enige belangrike verandering aan die grondwet ‘n referendum sou vereis” (181, 271). Giliomee maak dit baie duidelik dat daar in twee deurslaggewende opsigte (wat ek noem) verraad of bedrog deur De Klerk en sy groepie meelopers gepleeg is. Eerstens het hulle geen mandaat gehad om tot meerderheidsregering in te stem nie. “Die harde waarheid is dat die De Klerk-regering nie ‘n mandaat gehad het vir die interim-grondwet wat in 1994 deur die parlement aanvaar is nie” (272). Tweedens is die plegtige belofte dat die finale ooreenkoms aan die blanke kiesers vir goed- of afkeuring voorgelê sou word, nooit nagekom nie.

“Ek is … oortuig daarvan dat gematigde politieke leiers hier en oorsee simpatie sou gehad het as De Klerk van die staanspoor af aangevoer het dat hy nie die mag kon oordra sonder die instemming van die mense wat hom verkies het nie – en dit beteken die wit kiesers … In die geval van die konflik in Noord-Ierland het die Britse regering baie goed besef hoe noodsaaklik dit was dat die oorgang na ‘n nuwe stelsel deur al die partye as legitiem beskou moet word. Ingevolge die Goeie Vrydag-ooreenkoms van 1998 is bepaal dat die kiesers ten volle ingelig moes wees oor die onderhandelde grondwet voordat hulle hul stem in ‘n referendum daaroor uitbring” (270). Waarom is daar versuim om gevolg te gee aan die belofte van ‘n tweede referendum? “Daar sou nooit ‘n ‘ja’-stem met ‘n tweederdemeerderheid gewees het nie indien daar sprake daarvan was dat die ANC in ‘n posisie sou kom waar hy alleen kon regeer” (272). Myns insiens sou daar onder die blanke kiesers nie eens naasteby ‘n gewone meerderheid ten gunste van ‘n swart regering gewees het nie. My indruk is dat De Klerk deur Mandela, direk of by implikasie, afgedreig is en dat hy geswig en van ‘n tweede referendum afgesien het.

Nadat Giliomee geskryf het dat “min dinge so belangrik is as die karakter van leiers” (58) verwys hy na wat hy op 8 Augustus 1993 in Rapport geskryf het: “Op die oomblik berus die NP se hele konstitusionele benadering op die persoonlike waarborg wat pres De Klerk gegee het dat hy nie van sy verkiesingsbeloftes sal afwyk nie. En is dit goed genoeg wanneer die toekoms van die volk op die spel is?” (182). Die blankes se magsverlies het reeds op 22 September 1992 die aaklige werklikheid geword “toe die NP en ANC die Notule van Verstandhouding gesluit het” en “die mag uit die NP-regering se hande gegly” het (176; ook 272, 287). Die NP het van sy eens “nie-onderhandelbare standpunte … laat vaar,” bv “verpligte magsdeling en groepregte” (182, 183). Van die redes hiervoor is dat FW de Klerk “‘n duidelike afstand geplaas het tussen hom en sy voorganger [PW Botha] en die veiligheidsmagte … die kritieke besluite in ‘n klein kingetjie van ministers geneem sou word waarby adviseurs oor sekuriteit en onderhandelings nie betrek sou word nie. Dit het gou bekend geword dat De Klerk die Staatsveiligheidsraad sowel as die Nasionale Intelligensiediens na die kantlyn geskuif het” (179). Spoedig het die situasie in “veelparty-beheer oor die veiligheidsmagte” (183) ontaard. Dit was ‘n resep vir rampspoed in onderhandelings met geweldenaars wat kon steun op geslepe buitelandse adviseurs.

“Die ANC het in die onderhandelings grootliks gekry wat hy wou hê,” veral “dat die finale grondwet eers ná ‘n verkiesing geskryf word en dat ‘n kiesstelsel aanvaar word wat ideaal is vir die ANC-leierskap” (182). Dit het nie net gelyke algemene stemreg in ‘n eenheidstaat behels nie, maar ook dat die politieke partye (en nie die kiesers nie) sou besluit wie die kandidate in verkiesings sou wees. Hierdie kiesstelsel het eerder die “belange van sowel die ANC- as die NP-leierskap” (188) as dié van die kiesers gedien. JM Coetzee het die volgende samevatting verskaf: “The party that held political power at the time – the NP – got little of what it wanted and the party without power – the ANC – got what it wanted” (183). Daar kan kwalik ‘n vrotter getuigskrif vir die NP-onderhandelaars wees. “Vir die ANC was die oorgang in 1994 makliker as wat sy leiers ooit gedroom het” (186). “Vir die hele twintigste eeu was die wit politiek daarop toegespits om dit te verhinder wat op 27 April [1994 – die dag van die eerste “demokratiese” verkiesing] bestem was om te gebeur: swart meerderheidsregering” (184).

“Vir die eerste jaar of twee ná die oorgang het die NP homself op die rug geklop. De Klerk en ander leiers het op vergaderings verklaar dat die NP apartheid afgeskaf het en dus die mede-bevryder van die land is. Hierdie euforie van selfgelukwensing kon nie hou nie” (189). In 1997 het De Klerk “erken dat die onderhandelings nie uitgeloop het op die gebalanseerde politieke skikking waarna die NP gestrewe het nie. Wat eintlik gebeur het … was dat wit mense die mag prysgegee en hul ‘soewereiniteit’ verloor het” (189). In 2005 het De Klerk erken dat die swartes die magsmonopolie het: “Hulle dikteer die agenda en heg die grootste klem op die projek om demografiese verteenwoordiging te bewerkstellig. Hierdie beleid beteken dat die minderheid ondergeskik aan die meerderheid is in elke aspek van lewe – werk, skool, universiteite en sport” (223). Hoe durf daardie groepie blankes wat mandaatloos (dus sonder magtiging en onwettig) direk vir die ramp van swart regering verantwoordelik is, aanspraak op verering deur hulle mede-blankes maak? Dit sou meer gepas gewees het as elkeen van die skuldiges soos ‘n kind gehuil het omdat hy versuim het om die blankes se belange “soos ‘n man te verdedig” (190). Die NP het magsdeling eintlik as ‘n vyeblaar vir magsoorgawe misbruik. Die NP het “wat betref sowel magsdeling as kulturele selfbeskikking ‘n verpletterende nederlaag gely” (190).

Naas die duidelike uitwysing van FW de Klerk & kie se verraad of bedrog teenoor die blankes (al gebruik Giliomee nie hierdie terminologie nie) is ‘n ander belangrike aanbeveling vir Giliomee se boek dat hy die mite van ‘n regbank wat onafhanklik van die ANC funksioneer, nekomdraai. Driekwart van die regters in die konstitusionele hof “is ope of stilswyende ondersteuners van die ANC” (202). Hierdie hof is “bevooroordeeld ten gunste van die dominante party … die ANC daarop ingestel is om al die magsinstrumente te beheer, insluitende die regbank. Teen 2015 het die regerende party minstens driekwart van die Regterlike Dienskommissie se lede, wat regters by die uitvoerende gesag aanbeveel, geplaas” (203). Die regspleging moet glo die demografie van die land, wat betref ras en geslag, weerspieël.

Die ywer waarmee Giliomee veral aan die Universiteit Stellenbosch vir Afrikaans in die bres getree het, is een van sy belangrikste bydraes tot die Afrikanersaak. Omdat ek voorheen by talle geleenthede hieroor geskryf het en die nodige ruimte ontbreek, stel ek dit nie hier weer aan die orde nie.

Apartheid word dermate deur Giliomee verdoem dat hy die nuwe Suid-Afrika blykbaar as beter as die oue beskou. Daarom is daar in sy boek geen sterk protes teen die toestand waarin Suid-Afrika binne twee dekades verval het nie. In soverre daar verontwaardiging en bitterheid in die bostaande teks is, is dit van my afkomstig.

Leon Lemmer: Afrikanisering in Oos- en Suidelike Afrika

Stephen Taylor is ‘n Britse joernalis wat dikwels oor Afrika skryf. Hy is in 1948 in Seepunt gebore. Hy was ‘n joernalis by die Rand Daily Mail en World voordat hy in 1970 na Engeland geëmigreer het. In 1997 het hy die roete van blanke ontdekkingsreisigers in Oos-Afrika gevolg om te sien hoe daardie lande, Tanzanië, Uganda en Kenia, toe daar uitgesien het. Daarna het hy suidwaarts via Malawi, Zambië, Zimbabwe en Botswana tot in Suid-Afrika gereis. Die beskrywing van sy waarnemings is gepubliseer in die boek, Livingstone’s tribe: A journey from Zanzibar to the Cape (London: William Collins, 2000, 272p; Amazon Kindle $9,85).

David Livingstone (1813-1873) “had seen Christianity and civilisation as the means by which blacks would free themselves from slavery and ignorance” (Kindle 2295). Die Livingstone-stam waarna in die boektitel verwys word, is alle blankes wat in Afrika beland het en onderhewig aan afrikanisering is. “This is an account of a journey in search of a dying tribe. Even at the time I was travelling, in 1997, it was clear that whites as an ethnic minority were doomed in most parts of Africa. It seemed as though the colonial era had belonged to another century rather than to the previous generation. In Tanzania, Uganda, Malawi and Zambia the whites had all but disappeared; in Kenya they clung on diffidently. In Southern Africa, however, there remained hope. Although politically redundant, their economic influence appeared to assure them a future” (50).

Dit is nou 20 jaar later. In Zimbabwe het die blankes weens regeringsrassisme myns insiens geen toekoms nie. In Suid-Afrika word blankes meedoënloos uit poste geweer en van hulle besittings (bv geld en eiendom) ontneem. Die ekonomiese waarde van blankes word sistematies geminimaliseer, gevolglik word hulle teenwoordigheid al hoe meer opsioneel, verkwanselbaar en ongewens. Dít omdat die meerderheid blanke kiesers in 1992 ten gunste van politieke magsdeling gestem en pleks daarvan algehele oorgawe aan swart mag bekom het. Die enormiteit van daardie verraad word steeds nie afdoende besef nie.

“The tide of venomous racism whipped up by Robert Mugabe in the election campaign of June 2000 led to almost a thousand white farms being invaded by squatter gangs … The land seizures in Zimbabwe had an eerie echo of events in post-independence Tanzania and Uganda. There too white farmers and planters were dispossessed in the name of agricultural and political reforms that proved to be disastrous” (66). “At the end of my journey I reflected that only time will tell whether whites are capable of enduring in Africa. In just three years [1997-2000] the prospects look less auspicious than they did even then. Increasingly parents, not only in Zimbabwe but also in South Africa, see their children attempting to make lives abroad. Inevitably, it is those with abilities and qualifications who are best able to leave. And as the brightest and most adventurous depart, the chasm between Africa and the developed world continues to widen” (77).

Tanzanië

Taylor se reis het in Dar es Salaam in Tanzanië begin. “I was interested … in whites who had stayed on in Africa. I was starting a journey in the footsteps of the explorers, missionaries and settlers, along the routes of imperial advance and retreat, looking for those who had made their home in post-independence Africa, who had lived through coups and wars and learnt to live with the corruption, the collapse of services and the generally miserable lot of the African citizen. In particular, I was interested in those who had faith in Africa and its people, and who believed it still had something to offer the world. And now that the last protective white laager had fallen, I was looking for lessons on how they might endure in South Africa” (91).

Die blanke waaroor Taylor eerste skryf, is Daudi Ricardo, voorheen bekend as David Ricardo. “He had sacrificed everything on the pyre of Tanzania’s hopelessly inept experiment with socialism … he lived in genteel poverty in a shanty beside the beach twenty miles north of Dar es Salaam” (97). “Daudi was the last mzungu [white man] at Kunduchi, sharing his roof with Meshack, a smiling-faced [black] man, his [black] wife and their baby” (109). Die enkele besittings wat hy behou het, is ‘n lessenaar, ‘n gemakstoel met leerbekleedsel en ‘n aantal boeke. Ricardo is oor die sewentig jaar oud en het kanker. Taylor “knew enough about Tanzanian hospitals to marvel that, in the face of this final test, he had not submitted to the National Health Service” (127).

Voordat Tanganjika in 1961 onafhanklik geword het, was Ricardo die eienaar van ‘n indrukwekkende landgoed, Matanana, op die hoogland. Daarna het hy klere soos dié van ‘n Afrikaan begin dra, ‘n Moslem geword en sy voornaam van David na Daudi verander. “At uhuru [freedom], he took Tanzanian citizenship and became a member of Julius Nyerere’s [1922-1999, head of state 1961-1985] party. He handed over Matanana to his workforce and went to work for the people” (138). “After leaving the ranch, he worked for twenty-five years among peasants, a field worker for development projects. Most were doomed by incompetence and corruption” (156). “Now the homestead where liveried footmen had waited on guests was crumbling and Matanana had been reclaimed by the bush” (156).

“The flow of settlers to Tanganyika had been restricted under the British mandate and confined to two main farming areas, the Southern Highlands, where Daudi had his ranch, and the Arusha-Moshi region in the north; even there virtually no white farmers remained as they had lost their land in Nyerere’s disastrous nationalisation of agriculture. Old age had carried off all but the last of a handful of diehards” (1033). Daar was “the forced relocation under Nyerere’s ujamaa [community] policy of entire communities into model villages” (1125). Derduisende swartes het weens honger omgekom. Desnieteenstaande hou die Universiteit van Wes-Kaapland jaarliks ‘n Nyerere-gedenklesing terwyl daar uit daardie oord graag steen en been gekla word oor die opruiming deur die blanke regering van die krotbuurt en misdaadnes Distrik Ses. In Brittanje woon daar talle oud-amptenare wat uit Tanganjika padgegee het. “All continue to wish Tanzania well … Yet none had stayed on. It was as if their love of Africa had survived because of, rather than despite, their distance from it” (1038).

In sy huidige blyplek het Ricardo nie lopende water of elektrisiteit nie. Diewe is nie meer lastig nie, want daar is eintlik niks oor om te steel nie. “Actually, there was not much food either” (150). Ricardo sê: “I’ve often doubted, and I still do, whether we have any business being here” (162). “We have to learn a new cultural language and that can be very painful. Then, at some point, it just happens. We wake up to find we have been absorbed … We old mzungus are dying out. Soon we’ll all be gone” (187). ‘n Swarte het van Ricardo gesê: “He is a good man” (203). Van Ricardo se kultuur en besittings het daar egter feitlik niks oorgebly nie. Ricardo is myns insiens ‘n toonbeeld van wat verswelgende afrikanisering vir blankes behels.

Taylor het hierna Zanzibar besoek. Hierdie eiland het in 1963 onafhanklik en in 1964 deel van Tanzanië geword. “An Africanist revolution saw the eclipse of the Arabs. The Sultan fled and thousands of Arabs and Asians were massacred” (287). Taylor het ‘n eertydse sendingstasie vir bevryde slawe by Mbweni, sowat vyf myl van Zanzibar-stad, besoek. Al wat daarvan oorgebly het, is ‘n “crumbling school,” ‘n “dilapidated church and three lonely graves” (373) van blanke sendelinge. Frank Weston het in 1908 daar aangekom. “Unusually for a missionary, Weston recognised that for Africans to benefit from European influence, rather than be damaged by it, the institutions of tribe, family and custom needed to be nurtured, not destroyed” (390). Tydens sy reis is die blankes wat die outeur teëkom meesal sendelinge. Hulle word geduld omdat hulle skoolonderrig en mediese dienste verskaf en in daardie opsigte nuttig is; dus, sendingstasies vervul funksies wat die owerheid versuim om doeltreffend te doen.

Taylor het Bagamoyo in Tanzanië besoek. “Once the fifty-mile stretch from Bagamoyo to Dar [es Salaam] had been under tarmac, but that had long since dissolved and not a trace of bitumen was now left” (529). Bagamoyo is in ‘n vervalle toestand sedert die Indiërs en Duitsers daar weg is.

In Dar es Salaam kom die outeur ‘n Zoeloe teë, Ally Sykes Mbowane, wat hom in Tanzanië gevestig het. Mbowane sê: “The problem is the Asians. They corrupt everything. They are here to milk the blacks … They must go, by force if necessary … [Idi] Amin’s [1925-2003, Uganda’s president 1971-1979] mistake was he did not replace the Asians with intelligent Africans … You can’t trust them [the Asians]. They will always keep to themselves. Take the British Legion clubs here or in Kenya. You will find blacks and whites drinking together. But Asians do not have Africans at their clubs. The Asian is like that. He thinks differently to us” (613).

Die Ost Afrikanische Eisenbahn Gesellschaft “build a railway [from Dar es Salaam to Ujiji, 1905-1914] that would trace the explorers’ footsteps. To this day it is the only land link from the coast to Lake Tanganyika” (628). “In colonial times … the buffet car was well-stocked, compartments offered sleeping accommodation and … the journey was regarded as a pleasant prelude or coda to home leave. Now … there was no certainty of food or drink and even less about the time of arrival” (633). “Cat burglars are said to prowl the roofs of carriages at night in search of open windows through which to swing” (718). Taylor reis per trein die binneland in. “Looking out on this void, one is struck by the absence of opportunity for improvement or escape. The odd settlement consists of a few mud and thatch huts of a type unchanged for centuries, a mournful looking cow and a straggly maize patch. No road reaches here, no enterprise, only the train which passes four times a week” (724).

Die outeur reis per matatu (minibus) van Ujiji na Kigoma. “Africa’s roads [are] the most dangerous in the world” (778). “Africans tend to opt for the front seat if given a choice, while the few whites I met who used matatus went for the back” (801). “Power and Africa appear uncongenial companions. Too often the meek and affable young man has been transformed by the possession of a Kalashnikov into an unstable brute, the earnest graduate by some minor bureaucratic officer into a vindictive pedant, the new leader assuming office with the promise of reform into yet another egregious autocrat” (819).

Van Kigoma reis die outeur per trein na Tabora, “a dead end, isolated by the collapse of Tanzania’s road system” (973) en vandaar verder per trein na Mwanza, Tanzanië se tweede grootste stad, en Bukoba: “There was no piped water to the residential area, less than 500 yards from one of the largest bodies of fresh water in the world” (1463), die Victoria-meer.

Uganda

Taylor reis per minibus van Bukoba na Kampala in Uganda. “Tonight, as most nights, there is a power cut” (1521; ook 1973), maar die paaie is in ‘n beter toestand as in Tanzanië. Idi Amin het die Asiate uit Uganda gejaag. Hulle vervalle huise word nou deur plakkers bewoon. Amin se huis, met ‘n uitsig op die Victoria-meer, het hy “Cape Town View” genoem (1664). Swartes het mekaar uitgeroei; ook na onafhanklikheid in 1962. “At the root, it’s tribalism” (1714).

By die oorsprong van die Nylrivier, by Namasagali, is daar ‘n Rooms-Katolieke sendingstasie. In die skool word lyfstraf toegedien omdat dit as noodsaaklik geag word. ‘n Priester verduidelik: “English must be spoken at all times. If we allow youngsters to use their own languages, they very quickly start forming ethnic cliques. Besides, they must learn English if they are to use textbooks and it is a tool they will never lose if they should find careers in government or business” (1839). Engels is die enigste amptelike taal in Uganda. Taylor voeg by: “This was true. Swahili had never become the lingua franca of Uganda as it had of Tanzania and Kenya” (1839). ‘n Swart oud-leerling van die skool, Ann Namiiro, wil hê die huidige blanke skoolhoof moet deur ‘n blanke opgevolg word en nie deur ‘n swarte nie, want “an African would not maintain standards. We have seen it before, Africans are not firm on discipline. Favouratism creeps in, morale goes” (1910). Taylor skryf: “I suspected Ann was right” (1916).

Die vraag is of ons hier nie dalk by die kern van die ANC-regering se veldtog teen Afrikaans is nie. Deurdat Engels eintlik as die enigste amptelike taal in die nuwe Suid-Afrika funksioneer, word faksies/stamme by swartes ten minste taalgewys verbloem. Etniese eenwording, nasiebou, word ook aan blankes opgedring. Die kulturele kern van Afrikaners, naamlik Afrikaans, moet gevolglik vernietig word. Daarby kom die politieke oorweging van gedwonge integrasie, waarvolgens wit en swart bv saam in dieselfde klas moet sit. Rasse-integrasie is slegs moontlik as ‘n enkele taal, in hierdie geval die koloniale taal Engels, gebruik word. Omdat Afrikaans as onderrigtaal tans nog toegelaat word, bestaan daar steeds aparte skole en universiteite. Die ANC-aktivis, Russel Botman, wou as rektor van die Universiteit Stellenbosch hê dat die taalbeleid ‘n politieke doel moet dien, naamlik “verseker dat wit en swart saam in die klasse sit” (Pieter Kapp, Maties en Afrikaans, Pretoria: Protea Boekhuis, 2013, p 205). Dieselfde argument is aan die Universiteit Vrystaat gebruik ter regverdiging van die afskaffing van Afrikaans as onderrigmedium. Die ANC is besig met nasiebou, met as ideale ‘n enkele taal en uiteindelik net een etnisiteit en een ras. Die einddoel van transformasie, oftewel afrikanisering, is ‘n mono-kulturele samelewing.

In Uganda is daar glo net ‘n enkele blanke boer oor, Keith Anderson by Fort Portal (2016). Maar hy word geduld omdat hy ‘n swart vrou het wat nie Engels kan praat nie. Hulle praat Rutoro met mekaar (2073). Anderson sê: “Of course, you didn’t go round too openly, but it was generally known which of us had African girlfriends. We were not ostracised but we were looked down upon by the clubby types” (2073). “Then came independence [1962] and the mixed couples felt able to come into the open. ‘Quite liberating, really,’ Keith said thoughtfully. ‘That was when I decided that I would stay.’ A number of other planters stayed on as well but that all changed when Amin came to power and issued an edict that all property had to be handed over to Ugandans. At a stroke, white and Asian landowners were dispossessed. Only Keith and his friend, Chris [Marshall], retained their land because they had Ugandan wives. The same act that had cut them adrift from their own kind secured their place here, two old mzungus who had become true Africans. Chris had died two years earlier, well into his eighties, so Keith was, indeed, Uganda’s last white farmer” (2080).

Anderson is nie welgesteld nie. “They wore second-hand cast-offs from Britain and America” (2085). Hy het net een voltydse werker in diens (2091). Taylor verwys na die karakter Kurtz, “the imperialist who has gone native,” in Joseph Conrad (1857-1924) se novelle, The heart of darkness (1902), wat aan die einde mompel: “The horror! The horror!” (2122). Taylor skryf oor Anderson: “Here was a figure no less isolated than Kurtz, living in serenity with his stamp collection and extended family. A man of simple needs, he had become part of Africa just by submitting himself to it” (2122). Vir my lyk die prys van afrikanisering te hoog. Taylor noem aan ‘n swart man dat hy Anderson se storie aan die Britte gaan vertel. Daarop reageer hierdie swarte dadelik: “Yes! Because they cannot understand why they are still living in Africa!” (2129).

Hierna raak Taylor in sy teks die spoor op ‘n naïewe manier byster. “How different it might all have been if sexual contact between members of the colonial service and native peoples had not been prohibited in 1909. Up to then, relations between single officials who kept local ‘wives,’ concubinage as it was known, were tolerated by the authorities to the benefit of social contact and general understanding; local mistresses, known as ‘sleeping dictionaries,’ helped many a young official acquire fluency in a dialect. Lord [Robert] Crewe’s [1858-1945, colonial secretary 1908-1910] threat of ‘disgrace and official ruin’ for officials with concubines changed the entire character of relations between African and European. Africa was something of a sexual wonderland to early visitors. Ronald Hyam’s study, Empire and sexuality [1990], describes how the colonies liberated young Victorian men. Casual sex was a routine ingredient of life in many postings and, moreover, the status of being white put the single man in a strong position to get his way. In sex, as in so much else, the Empire was a kind of limitless playground for young, adventurous Englishmen” (2129). “Black women never won the status of wives and many were discarded along with any offspring when the relationship became inconvenient for the man” (2141).

“In the Britain of the 1880s … a doctrine of imperial race purity was on the rise, one which had as its goal the restoration of social distance between the ruling elite and the ruled” (2146). In 1948 “the Afrikaners acquired political power in South Africa. They were the longest established and the most deeply assimilated of Africa’s white people, as the large Afrikaans-speaking, mixed-race population at the Cape known as Coloureds bore witness. An act outlawing inter-racial marriage, in effect denying three centuries of cohabitation and blending, was one of the first laws of the race purity doctrine that came to be known as apartheid” (2158). Taylor oordryf. “JA Heese, bekende genealogiese navorser, het geskat dat 7% van die Afrikanerfamilies in the twintigste eeu ‘n nie-Europese stammoeder gehad het” (Hermann Giliomee, Die Afrikaners, Kaapstad: Tafelberg, 2004, p 14).

Kenia

Taylor is via die Malaba-grenspos per bus na Kenia. Uganda het ‘n slegte naam tydens die bewind van Amin en Milton Obote (1925-2005, president 1966-1971 en 1980-1985) gekry. Daarna was dit Kenia se beurt. “Visitors were routinely mugged in Nairobi, tourists had been robbed and even murdered in game parks” (2266). Die invloei van blanke setlaars het teen die einde van die 19de eeu begin. “Unlike densely populated Uganda, large tracts, including those most suited to European-style agriculture, were uninhabited … At the outset, the Kikuyu actually saw the whites as a bulwark against the Maasai. At the time it seemed the only problem was that few whites were willing to throw in their hand with a new, self-supporting colony. Then, in 1908, the Afrikaners came, riders moving across the plains. Leonine and guttural, with wide-brimmed hats, they lived outdoors as naturally as the wildlife they loved to hunt, and in their wake followed covered wagons with their women and dirty, half-naked children as wild as Africa itself” (2305).

Vergelyk hierdie beskrywing met dié van Christene Nicholls (Praag 4 Maart). Nicholls het deeglike en Taylor oppervlakkige navorsing gedoen. Afrikaners het voor 1908 en daarna in verskeie groepe gekom. Watter van daardie kinders was vuil en halfnaak, of is dit suiwere vooroordeel wat Taylor uitspreek? “The wagons, pulled by a span of sixteen oxen, passed through the Great Rift Valley … and climbed up the Mau escarpment. They trundled on across the Uasin Gishu plateau where their leader, Jansen van Rensburg, called a halt. A solitary hill named Sergoit broke the plain that ran from horizon to horizon and teemed with game. Here the wagons were outspanned and the men rode out to mark off their farms. After a time they called the place Eldoret, as if this were to be their Eldorado, a new promised land for the Boers” (2311). “El Dorado fabled city of gold believed by the 16th-century Spanish and other Europeans to exist somewhere [in South America] in the area of the Orinoco and Amazon rivers” (Collins World Encyclopedia, 2003, p 305).

Taylor skryf hy was onder die indruk die Jansen van Rensburg-groep was “irreconcilables, bittereinders … who would not submit to Britain after defeat, and trekked away from their homes in the Transvaal just as their forefathers had once trekked from the Cape, and kept going for thousands of miles until they found a new Arcadia under the British yoke” (2316). “By the 1940s, Eldoret could have been a dorp on the platteland. The Dutch Reformed Church congregation alone was six hundred strong. The farmers held fêtes, with stalls selling melktert and koeksusters [koeksisters], and games of jukskei and the wheezy accordion dance known as tikkiedraai. They had their own schools, churches and clubs, and the Eldoret rugby side was the most feared in the country. Now they were all gone. Abandoned farms had been occupied by squatters, the Van Riebeeck School was Nakuru Secondary, and African gospellers had taken over the Dutch Reformed Church. The Boers’ Eldorado had suffered the fate they most feared” (2328). Toe Kenia in 1963 onafhanklik geword het, het die Afrikaners ‘n agterdeur gehad; hulle kon na Suid-Afrika uitwyk. Die blanke Suid-Afrikaners op hulle beurt “suffered the fate they most feared” weens die politieke dwaasheid van 1990/94.

Taylor het ‘n taxi gehuur om Fanie Kruger, die laaste Afrikanerboer, buite Eldoret by Sergoit te besoek (2322). Kruger dink die Afrikaners het onnodig gevlug. “By the late 1960s, there were just a handful left. Now it’s just me” (2346). Taylor skryf: Kruger “had not endured without compromise and his situation was not without risk. The Kruger homestead was a military-style compound with guards and two-way radios. Fanie pulled his weight in the local community – he was a stalwart of Kanu, the ruling party” (2346). Kruger sê: “Look, this government was very good to my dad and me, hey?” Taylor skryf: “So what, I asked, if Biwott decided that he wanted the Kruger farm? Nicholas Biwott was the local MP, the most powerful man in Kenya after his mentor, President Daniel arap Moi [born 1924, president 1978-2002]. He was also the most feared, the thugish minister who acted as Moi’s enforcer … He was also Fanie Kruger’s neighbour. Fanie’s eye narrowed, and he spoke a little too fast. ‘Biwott could have had me out, no problem, but he’s been a very good neighbour and if I can help him I will. I don’t judge people …. I respect the guy'” (2352).

Taylor skryf: “I asked him about Eldoret’s bittereinders, the heroes of Boer legend who gave up everything, joining Jansen van Rensburg to trek halfway across Africa in ox wagons to escape British rule. ‘Hell, man, they weren’t trying to get away from the Brits, they were trying to get away from their own people. The Brits had to move them – they were outcasts'” (2365). Taylor: “Britain had to provide a bolt-hole for them, far from the hand of vengeance. So Eldoret had been founded as a colony for pariahs. Not for the first time, the Afrikaners love of mythology cloaked a darker secret” (2377). Dit is ‘n skewe voorstelling. Soos ek in my vorige rubriek aangedui het, was al die Afrikaners wat hulle in Kenia gevestig het nie hanskakies nie.

Taylor gee voor dat Kruger daarna nog ‘n Afrikanermite nekomdraai; dat Jansen van Rensburg se groep nie die hele ent van Suid-Afrika af na Kenia met ossewaens getrek het nie. Kruger sê: “They all came up by ship to Tanga and Mombasa … Then they went by train to the railhead at Londiani. If there was any trekking by wagon, it was no more than forty miles” (2377). Die verskil tussen Nicholls en Taylor se vertellings is dat Nicholls deeglike en Taylor oppervlakkige navorsing gedoen het. Dit is algemeen bekend dat Jansen van Rensburg en sy geselskap per skip gekom en in Kenia osse gekoop en van daar na die plato getrek het. Ek het die indruk dat Taylor gepoog het om sy storie interessanter te plooi en dat hy min toegeneentheid jeens Afrikaners het. “The Afrikaner fondness for a past embroidered with nostalgia and fantasy should not obscure a reality that was often just as compelling as the myth. The story of their diaspora – not the Great Trek of innumerable and interminable South African school history lessons, but the more gradual and individual dispersal of hunters, farmers and downright nomads, beyond the Vaal, and Zambezi and the Kafue, settling in small clan-based colonies far distant from their Cape origins – was the very stuff of frontier saga” (2377).

Die oorblywende blanke boere in Kenia het groot las van diewe wat hulle vee en ander besittings steel. ‘n Ander plaag is brande wat opsetlik gestig word om die blankes te verdryf (2461). Daar is ‘n laaste groot landgoed in blanke besit wat onderhoud aan 5 000 mense verskaf en boorgatwater aan 50 000 (2467). Daar is ‘n Britse oud-offisier wat £500 000 nodig het om ‘n verwaarloosde plaas op te bou. Die Europese Beleggingsbank het die geld teen 5,5% rente via die Keniaanse Nasionale Bank beskikbaar gestel. “The Kenyan bank stated that it would charge 11 per cent. The farmer had no option but to accept this, but now, two months later, he had still not received the funds and, being committed to projects for the growing season, had been forced to take a bridging loan elsewhere at 28 per cent … This farmer employed about 100 full-time workers and another fifty as casual pickers. With dependants, however, the farm provided a livelihood for about 700 people. ‘If I go, we all go,’ the farmer said” (2538).

“A nearby farm was one of many enterprises owned by Kenya’s richest man, Daniel arap Moi, the president. It was of similar size, and had employed a similar number of people until the previous year. Then the entire workforce was dismissed, losing their homes as well as their jobs. A skeleton staff now ran the farm. Those who had been full-time workers had become squatters. They were hanging on in the hope of casual picking work. The farmer spoke with icy fury. ‘We have state-sanctioned murder, legalised gangsterism and, now that Mobutu [Sese Seko, 1930-1997, president Zaire/DRC 1965-1997] is gone, corruption on a scale that puts us top of the league in Africa. You’re writing a book? Well, I think someone should do a book on Kenya – as a straightforward study in evil'” (2549).

“Armed guards known as askaris were employed by virtually every farmer and resident of Nairobi’s better suburbs” (2692). Dominic Martin sê: “Here we have no macro freedoms at all – we can get shot one night or put away and that’s the end of it. He exploded: ‘Boy, do we have micro freedoms … There’s no one to fall back on, no welfare state, no dole'” (2823). Taylor: “I had hoped to visit the last old white savage himself, Wildred Thesiger, living with his extended family of Samburu [a black tribe] at Maralal in Kenya, where he had intended to die, then heard that he was back in London” (2908). Thesiger het uit Kenia vertrek nadat albei sy stiefkinders jonk aan vigs dood is (3021).

Tanzanië

Taylor is per minibus van Nairobi na Arusha in Tanzanië en van daar per pad na Dar es Salaam. “I intended to take a train on the Chinese-built Tazara line, alighting at Mbeya and crossing by road into Malawi” (2875). Kenmerkend van Tanzanië is “pot-holed roads, collapsed pavements and empty shops” (2891).

Taylor vertel van ‘n Afrikaanssprekende blanke vrou, Katrina, wat in Tanganjika ‘n swart man as eggenoot gekies het (2382). Ek onthou dat ‘n artikel oor haar jare gelede in die Byvoegsel tot Die Burger gepubliseer is. “Katrina was among another colony of Afrikaner exiles, a small group who settled just north of here [Arusha] at a place they called Kampfontein in the western lee of Mount Meru, around the same time as their fellows went to Eldoret. The Boers of Meru lost their land when Nyerere nationalised the commercial farms, but whereas they had returned to South Africa, Katrina stayed, along with her dark secret. For she had violated a shibboleth of her people, stealing away from her family in the night to find love in the arms of a black man. They had two children, and Katrina became an outcast. When the Boers left, she stayed with her lover … living in a shamba [cultivated plot] with a handful of other peasants” (2926). “I have failed to find Katrina” (2920).

“I had encountered enough ghosts. They betokened a kind of failure, testimony that once whites had been a part of Africa, but no longer; only the lost and the hardiest endured and they had all but died out” (3017). “Our roots in East Africa had been shallow, a trail mapped by explorers and adventurers leading to colonisation and then withdrawal, all in the space of seventy years, so that those who remained were but an appendix of Empire. Southern Africa … was different. There, generation after generation had given bones to the earth. There, if anywhere, we [whites] belonged” (3021).

Taylor is per trein uit Dar es Salaam suidwaarts na Mbeya. Dit is die Tazara-spoorlyn, 1 162 myl lank, wat die Chinese binne vyf jaar (1970-1975) gebou het om lande in Suidelike Afrika, soos Zambië, Zimbabwe en Malawi, minder afhanklik van vervoer deur blankbeheerde Suid-Afrika te maak (3181). Vir die konstruksie is 25 000 Chinese na Tanzanië gebring (3197). Die Chinese werkers is nie toegelaat om met die plaaslike bevolking te meng nie. “They feared cultural contamination … the tendency of Chinese is to regard all other races as inferior, in much the same way that the British once did” (3203).

Die Chinese het ook die hoofpad in Kenia herbou en hiervoor ook hulle eie werkers gebruik. Klaarblyklik besef hulle dat Chinese werkers meer koste-doeltreffend as swart werkers is. Vergelyk dit met die situasie in die nuwe Suid-Afrika waar (gewelddadig en stakend) daarop aangedring word dat plaaslike arbeid gebruik moet word. Die Britte en Duitsers het die spoorlyne gebou wat die binneland van Kenia en Tanzanië, asook Uganda, toeganklik gemaak het. Hoe sou hierdie lande daar uitgesien het sonder Chinese hulp en die voordele, bv infrastruktuur, wat kolonialisme gebring het?

Malawi

In Malawi “the roads were as bad as they had said, the poverty more dire than anything I had seen in Tanzania” (3269). “I was surprised by how few people of mixed race I saw” (3432). Naas verval sedert die eertydse koloniale glorie is daar min om te rapporteer. Taylor het so baie tyd in Oos-Afrika deurgebring dat hy hom moes haas om betyds in Kaapstad te kom. Die tweede deel van sy boek, oor Suidelike Afrika, is dus glad nie so informatief soos die eerste deel oor Oos-Afrika nie.

Zambië

Van die Malawiese hoofstad, Lilongwe, reis Taylor per bus na Chipata in Zambië. “The Zambian roads were far worse than Malawi’s” (3626). “Northern Rhodesia’s white population, never much more than 70 000, was more easygoing and integrated than Southern Rhodesia’s, which reached a peak of about 280 000. The two groups never seem to have liked each other much until Zambian independence [1964] and Ian Smith’s rebellion [unilateral declaration of independence] against the Crown a year later. In the next five years about 40 per cent of Zambia’s whites decamped across the Zambezi. For those who stayed, things got tougher as the economy declined” (3712). Die hoofstad, Lusaka, “had a reputation for violent crime” (3654). “Armed robberies … started after the economic collapse” (3723).

“I loathed Africa and everything about it – the stoicism, the fatalism, but above all the fact that nobody ever complained, and so nothing ever got any better. Authority grew corrupt because it was unchallenged by a cowed citizenry” (3637). Onder swart bewind Zambië, “a country capable of producing enough to feed the entire continent became a food importer” (3690). “As elsewhere in Africa, game conservation and tourism were the two areas in which whites had remained a dominant force” (3758).

Zimbabwe

In Harare, die hoofstad van Zimbabwe, sê Taylor aan die swart taxibestuurder: “Zambia is a mess.” Hy antwoord: “Here also. It was better under Ian Smith” [1919-2007, eerste minister 1964-1979] (3876; ook 4247). ‘n Ander waarnemer sê: “What was better under Smith was honesty in administration. Now it is totally corrupt” (4453). Na onafhanklikheid het in Zimbabwe dieselfde as in die nuwe Suid-Afrika gebeur: “Integration of schools and medical facilities, the removal of statues of Cecil Rhodes, and the renaming of streets after so-called terrorists” (3968). Baie blankes het die land verlaat. “A black government was bound to make a priority of meeting black needs … The prevailing wisdom was that, having prospered off the sweat of black labour and done so little to integrate, whites were long overdue a bit of suffering” (3973). “Zimbabwe was racing towards economic ruin. Corruption and cronyism had plumbed depths greater than Kenya’s” (3990). “Harare was still a long way from the decay of Nairobi, Dar [es Salaam] or Lusaka, but the decline was unmistakable” (3996).

Watter raad is daar vir ‘n blanke as hy in Zimbabwe wou boer? ‘n Blanke Zimbabwiese boer sê: “‘I look after my blokes – I treat them well, not just because they are worth it, but because I have to watch my back. I stay in with the local party people, I give to the local schools … But they could still carve me up, chuck us out, and then what have we got to show for four generations in Africa?’ He shook his head. ‘No, my friend, Stay where you are'” (4123). Taylor: “It struck me that the idea – a bit of land, coming back to Africa – was absurd, just another hopeless dream of finding home” (4129). “If there was one characteristic that defined Africa, it was the capacity of its people to endure, and when it came down to it our own sticking qualities had not been impressive” (4135).

“The Roman Catholic Commission for Justice and Peace, the most vocal internal critic of Smith’s war,* issued a statement censuring ‘the frightful consequences’ of army brutality in Matabeleland. A spokesman admitted privately that they had been concerned about speaking out earlier in case it only inflamed the situation, which sounded like just another way of saying that it was actually less risky to denounce atrocities by whites than atrocities by blacks … While Sharpeville still had immense international resonance, the name Tjolotjo was quite unknown, although the scale of that crime was certainly far greater” (4214). In vergelyking met Sharpeville (1960) het die Marikana-slagting (2012) internasionaal skaars opslae gemaak. Selfs die uiters linkse Garfield Todd (1908-2002, eerste minister 1953-1958), anders as FW de Klerk, “was not an advocate of universal suffrage which, he once said, ‘would lead to universal chaos'” (4423). [* Waarom “Smith’s war” en nie Robert Mugabe en Joshua Nkomo se oorlog nie?]

Suid-Afrika

Uiteindelik kom Taylor in sy geboorteland, Suid-Afrika, aan. Hy regverdig sy emigrasie soos volg: “Racial tyranny had made it impossible for us to live in South Africa” (4226). ‘n Mens sou graag wou hê dat hy ‘n poging aanwend om die ou met die nuwe Suid-Afrika se vergelyk, maar hy doen dit glad nie. Taylor het sy jeug in Rivonia deurgebring. “Most of our neighbours were Afrikaners, and they were different” (3041). “Many white children had a degree of intimacy with Africans that no legislation could prohibit – or can now coerce” (3080). “My attitude towards Africans was, for one so young, remarkably condescending … I had the same attitude towards our white neighbours, the Afrikaners … I recognised even then that they and the Africans were both of this land in a way that we, the English, were not” (3148).

“Our social superiority to Afrikaners was unquestioned by us” (3169). “My fear of Africans and Afrikaners went deeper, and I think was founded in an unconscious understanding even as a child that they were partners in seeing the nature of true power in this cruel, beautiful place. They shared a destiny in it. We were equivocal … our way of straddling two worlds with one foot in Africa and one in England” (3175). “It had begun to appear that the African environment, whether under white or black rule, was not one in which our values – a confused amalgam of colonial Englishness, modern Britain and, yes, something of Africa as well – could survive” (4232).

“Forty years ago, with Kenya’s independence approaching, Elspeth Huxley [1907-1997] posed the question in a book, White Africans, whether black and white could ‘unite together to form a modern, reasonably well conducted state … In short, a multiracial state a possibility or a chimera?’ The prospects now looked a good deal gloomier than they did then. All the way south, the evidence had pointed to the eventual extinction of whites as a species capable of enduring in Africa. In Tanzania, Uganda, Malawi and Zambia they had all but died out. Although these were countries which never had large white populations, the problem was even more evident in the two places which had started off with significant numbers of whites and comparatively developed economies, Kenya and Zimbabwe. Neither could any longer claim to be a modern, reasonably well conducted state and in both the white populations had been so whittled away that there was now insuffient regeneration to ensure survival. Ultimately, it would all come down to South Africa” (4778).

Tydens Taylor se 1997-besoek aan Suid-Afrika “virtually all those I spoke to had considered emigrating” (4755). Die blankes (eintlik FW de Klerk en ‘n klein groepie meelopers) “had negotiated themselves out of power, and for many the consequences had been traumatic. You saw them increasingly now, the poor whites who had shed their previous status like an old skin … Afrikaners had no bolt hole and they understood the cardinal rule – that to survive an African tribe must constantly adapt to new priorities” (4805).

Laurens van der Post (1906-1996), gebore in Suid-Afrika, “once made the point that, while a great deal was written about the devastating effect that the European has had on the native of Africa, no one stopped to inquire into the effect of the native on the European” (3312). Samevattend kan ‘n mens seker sê: Afrikanisering is kultuurversterkend vir die swarte, die Afrikaan. Terselfdertyd is afrikanisering kultuurvernietigend vir die Afrikaner, die blanke, die Europeër, die Westerling.

Leon Lemmer: Die lot van Afrikaners en ander blankes in Kenia

Daar was voorheen twee groot koloniale gebiede in Oos-Afrika: Duits-Oos-Afrika en Brits-Oos-Afrika. Die Duitsers en Britte het kwaai meegeding om handel vanaf die ooskus met Sentraal-Afrika (veral Uganda, maar ook Rwanda, Burundi en die Kongo) te bedryf. In 1890 het die Duitsers en Britte ‘n wedersydse ooreenkoms gesluit. Albei het spoorlyne gebou om die binneland toeganklik te maak. Na die nederlaag van die Duitsers in die Eerste Wêreldoorlog het Duits-Oos-Afrika in 1919 (nadat dit sedert 1897 ‘n Duitse kolonie was) as Tanganjika ‘n mandaatgebied van Brittanje geword; tot onafhanklikheid in 1961. Eilande aan die ooskus, soos Zanzibar en Pemba, was sedert 1890 Britse gebiede. In 1964 is hierdie eilande by Tanganjika ingelyf en staan die land sedertdien as Tanzanië bekend, met Swahili en Engels as amptelike tale.

Brits-Oos-Afrika het in 1895 ‘n Britse protektoraat en in 1920 die kolonie Kenia geword, met ooskus-eilande, soos Zanzibar en Pemba, aanvanklik administratief deel daarvan. In 1963 het Kenia onafhanklik geword, met Swahili as enigste amptelike taal. Hoewel die land se naam en spelling nie in 1963 verander het nie, word verwag dat Kenia voortaan met ‘n kort pleks van ‘n lang e uitgespreek moet word. Dit staan in CS (Christene) Nicholls se boek, Red strangers: The white tribe of Kenya, London: Timewell Press, 2011, 332p; Amazon Kindle $11,39): “The powers in Whitehall decided that the pronunciation should have a long e, and Keenya became the pronunciation until independence in 1963 when it reverted to Kenya with a short e” (Kindle 2679). My teks is op Nicholls se boek gebaseer.* “The Kikuyu people described the white men who came to their lands in the late nineteenth century as ‘red strangers’; hence the title of this book” (94).

[* Ek het nie toegang tot Gerrit Groen se doktorale proefskrif nie: “The Afrikaners in Kenya, 1903-1969”; Michigan State University, 1974. Brian M du Toit se boek is beskikbaar maar onbetaalbaar duur: The Boers in East Africa: Ethnicity and identity, Westport: Bergin & Garvey, 1998, 224p; Amazon Kindle $142,96. Ek moet en wil nog Janet McIntosh se boek lees: Unsettled: Denial and belonging among white Kenyans (University of California Press, 2016, 307p; Amazon Kindle $23,93). Sy gebruik die frase “structural oblivion,” wat ten minste polities op Afrikaners in die nuwe Suid-Afrika van toepassing gemaak kan word.]

Nicholls se onderwerp is die tydperk van bykans sewentig jaar (1895-1963) waartydens blankes Kenia ontwikkel het. Sy vind dit nodig om hieroor te skryf omdat dit byderwets geword het om blankes en kolonialisme sonder meer te verdoem. “The truth remains that there was a great deal of good, and few people are prepared to stress this. I try to do so” (57). In die teks skemer dit egter telkens deur dat sy liberalisties gesind is. Tog stel sy die alternatiewe en meer positiewe siening van Kenia se blankes op ‘n verdienstelike manier. Die boek getuig van deeglike navorsing, wat in sowel Kenia as Engeland gedoen is.

Die outeur beklemtoon die harde werk wat dit van blankes in Kenia geverg het om die ongerepte natuur in plase te omskep. Groot ontberings moes verduur en talle gevare getrotseer word. Malaria en leeus het vir die pioniers groot probleme veroorsaak. “In Africa you can do nothing in a hurry, except it be to die” (314). Talle boeke en artikels is oor die Wanjohi of “Happy” Valley gepubliseer, bv Nicholas Best se Happy Valley: The story of the English in Kenya (2013, 235p; Amazon kindle $9,11) en Juliet Barnes se The Ghosts of Happy Valley (2013, 304p; Amazon Kindle $12,09). “The antics of this wealthy and un-representative coterie, notorious for its licentious and irresponsible behaviour, have attracted all too much attention, whereas the real creators of what became the flourishing British colony of Kenya have languished in relative obscurity. It is one of my purposes to redress that balance” (70; ook 3762).

Die Britse bedrywighede in Kenia het in 1887 begin toe die British East African Association (vanaf 1888 bekend as die Imperial British East Africa Company – IBEAC) ‘n konsessie van die sultan van Zanzibar vir handel in Oos-Afrika noord van die Umba- en suid van die Kipini-rivier ontvang het. “Most of the territory seemed empty” (400). Oor die Eldoret-omgewing, waar Afrikaners hulle sedert 1903 op die hoogland gevestig het, word gesê: “No Africans seemed to live there in any numbers” (2183). In 1895 het die Britse regering die bates van die IBEAC oorgeneem (595). ‘n Ooreenkoms soortgelyk aan die Britse een het tussen die sultan van Zanzibar en die Duitsers vir handelsbedrywighede suid van die Umba-rivier bestaan (132). Arabiere en Indiërs was toe al lank aan die kus gevestig (152) vir handel in bv slawe en ivoor (171).

Die groot probleem in handel met Uganda (sedert 1895 ‘n Britse gebied) was om die Taru-woestyn te oorbrug. Om te verhoed dat die draers van goedere uit ‘n konvooi dros en almal van dors sterf, of deur diere of swartes gedood word, is hulle vas aan mekaar geketting (184). Dit werp ‘n ietwat ander lig op hierdie saak as die een wat deesdae gewild is. Die opperhoofde deur wie se gebied gestap is, is beloon (199). Bowendien moes die handelaars hulle goedere voortdurend teen diefstal beskerm. Talle mense is in die konvooie en elders vermoor, bv ‘n konvooi van 600 mense in 1896 (500). “The continual strain and anxiety about the natives tells on one pretty heavily” (440). Lede van stamme soos die Kikoejoe en Maasai het groot probleme vir die blankes in die binneland veroorsaak (470). Aan die kus het Somaliërs ‘n oorlas van hulleself gemaak (852). Hierdie mense was “utterly different” van die blankes (666). Probleme met Somaliërs kom in die 21ste eeu steeds in Kenia en elders voor.

Toe die spoorlyn van Mombasa tot aan die Victoria-meer gebou is (1896-1903), “land for one mile on each side of the track was bought by the railway” (759) van die swart stamme wat aanspraak op eiendomsreg gemaak het. “A telegraph line was built alongside the railway as it went inland … but Africans repeatedly stole the wire to adorn their bodies, for it was the height of fashion to wind it round one’s ankles, calves and arms” (877; ook 1767). In Suid-Afrika is kabeldiefstal in die 21ste eeu steeds ‘n groot probleem. Indiese arbeiders is vir die konstruksie van die spoorlyn gebruik. Oor hierdie onderwerp is daar JH Patterson se boek, The man eaters of Tsavo (1907; Amazon Kindle $1,13). Die Britse bewind het Indiërs dikwels ook as soldate en polisiemanne aangewend; soms ook Soedanese soldate. Dit verduidelik die ontstaan van die groot Indiese bevolking in Kenia.

Sommige blankes wat die spoorlyn help bou het, het besluit om hulle in die land te vestig (1016). Blankes is aangemoedig om na Brits-Oos-Afrika te kom om die land te ontwikkel en die spoorweë lonend te maak (945). “The first settlers bought land from Africans” (704; ook 1022), “paying for it with cattle and trade goods” (725). Onder die swartes was daar nie so iets soos individuele eienaarskap van grond nie (719). “Confidence was high, the ambition to civilise seemed laudable and communications were vastly improved, with steamship and telegraph minimising the world’s distances” (962). Na die Anglo-Boere-oorlog (1899-1902) is immigrasie vanaf Suid-Afrika aangemoedig, “where many of the men who had fought in the Boer War had stayed on” (982), bv Australiërs (1022, 1252). Suid-Afrika is beskou as ‘n “reservoir of Afrophile Europeans” (989) wat tot die ontwikkeling van Oos-Afrika kon bydra.

Aanvanklik is “a chequerboard policy of settlement, intermingling whites and Africans” gevolg, “to make it easier to obtain African labour and … to civilise the native peoples more swiftly” (1022). In die 21ste eeu het die ANC ‘n soortgelyke beleid in Suid-Afrika. Blankes mag nie monokulturele enklaves vorm nie. Swart woongebiede word in of naby tradisioneel blanke woongebiede ontwikkel, glo om arbeiders nader aan hulle werkplekke te vestig. In werklikheid is die doel gedwonge rasse-integrasie, wat meebring dat blankes toenemend onveilig voel. In 1905 is in Brits-Oos-Afrika van hierdie rassebeleid afgesien en is die swartes eerder in reservate gehuisves (1022). Dié nuwe beleid het blanke immigrasie gestimuleer. In 1902 was daar net 17 blanke landbouers, 70 in 1903 en 360 in 1904 (1041). Daarna het die blanke boere vinnig meer geword. In 1918 was daar 1 195 (1162, 1239). Na sowel die Eerste as die Tweede Wêreldoorlog het baie blanke oudgediendes hulle in Kenia gevestig.

“The newcomers camped on their land in tents until they built grass huts (bandas) and rondavels of mud, wattle and grass thatch. These were whitewashed and floored with polished cowdung” (1062). Seekoeivet is vir beligting in lampe en vir die maak van kerse gebruik (1062, 2174). “The life was far from easy and most new farmers lost rather than made money” (1068). “The problem of acquiring African farm labour was perennial” (1075), want dit was in die na-slawerny era. Daarby het die Britse owerheid geredeneer: “their first loyalty was to Africans” (1081). Soos dit by geleentheid gestel is: “The natives had been licked into shape” (1363). “A hut tax was introduced by the government in 1901, mainly to persuade Africans to work for wages in order to pay it. It had limited success and by 1910, when the labour situation was critical, a poll tax was introduced to encourage into work those African males, mainly of the warrior class, who did not pay the hut tax” (1087). Sommige swartes het bv veediefstal bo werk verkies (1108); ‘n probleem wat steeds met ons is.

“In order to control a few undesirable whites, who had come up from South Africa in 1903, the Foreign Office sanctioned the creation of ten new police officer and subordinate grade posts, which could be recruited locally. The men appointed succeeded in expelling the unwanted whites. Since settlers refused to submit to the authority of African policemen, a tiny contingent of white constables was appointed in 1908 to deal with settler matters” (1181).

Hierdie “undesirable” of “unwanted whites” was moontlik Britte of ander Engelssprekende blankes, want onmiddellik hierna skryf die outeur: “The British South Africans were not the only immigrants from that part of the continent. Their former enemies, the Boers, also found their way from South Africa. To escape an economic depression in their own land, several went to German East Africa (GEA) from 1903 onwards, but finding life almost as harsh there, thirty-three of these families trekked into Kenya in 1906 … They were not quite the first Boers to arrive. One of the Van Breda brothers had come to the EAP [(British) East Africa Protectorate] in 1903; in 1904 the Arnoldi family, another Van Breda brother and John de Waal made the journey; in 1905 six families [and] in 1906 twelve more families (excluding those from GEA) appeared; and in 1907 a further seven families joined them” (1202). “W J (‘Bon’) Van Breda was murdered by two Elgeyo tribesmen on his farm in 1907” (1209). Die euwel van plaasmoorde is steeds met ons.

“After no notice was taken of this crime by the authorities, six months later ten of the neighbouring farmers got together, met at Arnoldi’s Drift with arms and ponies, and staged an expedition to intimidate the DC [District Commissioner]. The Governer hurriedly sent KAR [King’s African Rifles] reinforcements up from Nairobi, the murderers were dealt with and the incipient rebellion fizzled out” (1209). Dit toon dat verset ‘n onverskillige owerheid tot optrede kan aanspoor.

“The largest influx was yet to come. Jan Janse Van Rensburg, a prominent Transvaal farmer from the Bethal district, was a roikop [rooikop? hensopper, hanskakie], someone who had collaborated with the British in the Boer War. Such people were often ostracised in their home districts … [Van Rensburg] gathered together fifty-eight Boer families … sailed … to Mombasa, arriving on 12 July 1908. The party consisted of 247 people, forty-seven wagons and ninety horses. In Nakuru they bought oxen to pull their wagons and trekked up the other side of the Rift Valley, to Londiani and onward to the Uasin Gishu plateau, where they selected farming land near Sergoit rock. In 1911 another large group, sixty families led by CJ Cloete, a prominent farmer from the Bethlehem district of the Orange Free State, arrived on the Uasin Gishu plateau, which now housed 900 Boers, a quarter of the country’s white population. By 1916 there were 1 177” (1212). In 1913 het Charles en Edmund de la Harpe en J Bertram Steyn, “who had fought for the British in the Boer War,” op die plato plase gekoop (2181).

Ek kon verstaan waarom Afrikaners na die Anglo-Boere-oorlog na Argentinië, Angola en Duits-Oos-Afrika uitgewyk het, want hulle wou nie onder Britse bewind wees nie. Afrikaners wat na Brits-Oos-Afrika geëmigreer het, het egter nie Britse onderdanigheid ontsnap nie. Die feit dat sommige van hulle hanskakies was, verduidelik waarom hulle na ‘n Britse gebied geëmigreer het. Maar nie alle Afrikaners wat in Kenia gewoon het, was verloopte Afrikaners nie. Byvoorbeeld, dit geld in die meeste gevalle waarskynlik nie diegene wat aanvanklik in Duits-Oos-Afrika ‘n bestaan probeer maak het en hulle daarna in Brits-Oos-Afrika gevestig het nie. Hierby kom die feit dat Afrikaners die Britte in Kenia van naderby leer ken het. Dit het veroorsaak dat Afrikaners saamgestaan en baie van hulle ware Afrikaners gebly of geword het, so hier onder blyk.

Gedurende die Eerste Wêreldoorlog was daar kritiek op Afrikaners wat nie die wapen teen die Duitsers wou opneem nie. “But it was only a small minority of Afrikaners who refused to serve in the British forces. Conscription was introduced in December 1915, and in mid-1917 seven Afrikaners were brought to trial for not reporting for duty, and were given six-, nine-, and ten-month prison sentences” (2409). Na die Eerste Wêreldoorlog het talle Britse oudgediendes hulle in Brits-Oos-Afrika gevestig. “The South African influence in settler affairs was diminished, because many of the new farms were in the Uasin Gishu area” (2490).

“The attitude of the British settlers towards the Boers was mixed. Oblivious of the roikop element, Lord [Bertram] Cranworth [1877-1964] voiced his disapproval of ‘the formation in our midst of a solid mass of utterly disloyal colonists, speaking their own language and having their own church.’ He was correct in thinking the newcomers were disinclined to mix with the British, for the Boers set up separate schools for their children and worshipped in their own churches. Their isolation was enhanced by the plateau’s remoteness from the rest of the country. In the rainy season it could take six weeks to travel from Londiani along the dreadful road to Eldoret, a new settlement in the midst of the Uasin Gishu farms. But the Boers were reluctantly accepted because they were crucially useful to the British farmers of the EAP during these years before tractors became available. Since they were the only ones who could train and handle teams of oxen, they undertook all the contract ploughing for other farmers. Many of them became hired hands on non-Boer farms, and they specialised in training oxen. Others ran transport … British settlers often castigated Boers for their poverty, while turning a blind eye to hardship among those of their own nationality” (1225). Die outeur voeg later by: “The European and Boer communities did not always mix well, for the British regarded some of the Boers as lazy and indigent, while the Boers disapproved of the farming methods of the British” (2160).

Voor onafhanklikheid in 1963 was Kenia wat sosiale opset betref ‘n tipiese Britse kolonie. “The segregation of white and Indian living areas was established in these years, following the practice in India. Africans working as house servants began to live in huts beside their employers’ dwellings, and the rest lived in African areas. The three races did not mix socially. The whites considered themselves at the top of the social hierarchy” (1733). “Clubs in the EAP were an essential part of the social fabric, embracing and uniting as they did people of their own kind in an alien country” (1780). “As in India, the society created by the whites in Kenya was one in which sport and clubs played a prominent part. People wanted to socialize with others of their own kind, and clubs and hotel bars were natural meeting places for those who travelled into settlements over appalling roads to get supplies or conduct business” (3184).

“Whites very rarely sought the friendship of Africans” (3683). In sommige kerke was daar rasseskeiding, bv, wat blankes betref, “to reserve some of the church furniture for themselves for reasons of hygiene” (1868). “The hospitals were firmly racially segregated” (1943). “Not until 1957 did the first multi-racial hospital open” (4677). “There was racial segregation in death as in life” (1868) met aparte begraafplase vir die rasse. “White women never took African lovers. There was a law against this – Ordinance no 7 of 1913” (3323). “Sexual assaults on white women by Africans were extremely rare” (3346). “Members of mixed marriages and their offspring – the 1931 census recorded 205 ‘half-castes’ – were ostracised and therefore kept very much to themselves” (3675). “Social stigma and ostracism were hard to bear, and immigrant whites with liberal ideas soon began to conform to the norms of Kenya’s European society” (3689). Teen die einde van die 1930’s was daar in City Park, Nairobi, “three sets of swings – for whites and Indians and Africans” (3626).

“Private and public education systems emerged side by side in die EAP. As in India and South Africa, there was firm racial segregation. Segregation even occurred, though voluntarily, among whites, with Boer and Briton attending different schools on the Uasin Gishu plateau” (2015). Skoolonderrig het veel te wense oorgelaat. “Many people were now [1918] having to send their children to South Africa to be educated” (1979); ook na Brittanje. “Education on the [Uasin Gishu] plateau was contentious, because many Boers wanted their children taught in Afrikaans, whereas the government thought this would be divisive. And so the farmers of the Uasin Gishu had to provide their own education for their children – between 1911 and 1912 six farm schools were opened on the plateau. Three did not last long and were closed by 1915 though the farm school system lasted till 1939. The Revd MP Loubser, a Boer pastor who united the three Dutch Reformed churches around Eldoret and established a single place of worship, would not compromise on the language of instruction and started his own school, Broederstroom, in 1911, with all lessons in Afrikaans. He also began a second school at Sergoit” (2003). Wat taal betref behoort Loubser vir ‘n hedendaagse hanskakie soos Wim de Villiers as voorbeeld te dien. Loubser het die drie Afrikaanse kerke in Kenia verenig; iets wat die hedendaagse Afrikaanse kerkleiers steeds nie kan doen nie. Pleks daarvan word onsuksesvolle pogings aangewend om die blanke NG Kerk en die oorwegend nie-wit Verenigende Gereformeerde Kerk saam te snoer.

Toe Brits-Oos-Afrika in 1920 die kolonie Kenia geword het, is die eerste algemene verkiesing gehou. Die Indiërs was meer as die blankes en hulle het hulle polities by die swartes geskaar (2517) en die swartes teen die blankes opgestook (2841). Alfred Milner (1854-1925), die Britse minister van kolonies (1919-1921), wou in geen opsig teen Indiërs diskrimineer nie. “The whites realised they would be outnumbered and overwhelmed if Indians were allowed to vote and to own land in the highlands, and their reaction to Milner’s pronouncement was to plan sedition … rebellion against the government seemed the only possible response” (2524). “The whites demanded complete segregation of Indians, no alienation of land in the highlands to Indians and the restriction of Indian representation in the Legislative Council” (2531). “The Kenya whites boycotted all Indian businesses” (2545). “It seems extraordinary that the whites engaged in sedition, but when the alternative is possible disaster, a man will gamble” (2553). “The settler force was put in a state of readiness” (2568). ‘n Afvaardiging van drie setlaars is na Londen vir samesprekings. “When the Governor and delegation reached London some weeks later, a compromise was worked out, and the rebellion died away. Essentially the settlers had got what they wanted” (2589). Dít toon: Weerstand teen politieke onreg kan die verlangde resultate lewer. Daar sonder sou die owerheid die blankes se regte al hoe meer geminag het.

Na die Eerste Wêreldoorlog “Africans expelled from the missions … began to form their own independent churches and schools, which became foci of opposition to white rule” (2856). “African discontent at white rule, increasingly evident in the 1920s through the development of African political organisations (often thought to be due to the subversive influence of the missionaries and the Indians) served to consolidate the small settlers’ benevolent feelings towards Britain, because it was obvious that Kenya’s whites could not put down a large African rising, but would be dependent on the importation of imperial troops” (2947). In Suid-Afrika het sommige kerklike ampsdraers op ‘n soortgelyke manier die blanke bewind ondermyn.

“Essentially the whites of Kenya became a society of landed gentry in the 1920s, with Africans representing the working class, and Indians comprising the lower middle class of clerks and traders. Among the whites … at the bottom of the heap were poor whites, many of them Afrikaners … Many locally educated white lads were working with Africans in the garages and railway workshops … Some of them were from Afrikaner families, but by 1931 the Afrikaners, who had formed such a large proportion of Kenya’s whites earlier in the century, had shrunk to only 7 per cent of the European population” (2952). In 1926 is twee diepwater-vasmeerplekke in Mombasa se hawe gebou en in 1929 nog twee. “The construction company imported some of the toughest of South Africa’s poor whites as workers” (3132). “Most Europeans were wary indeed of the potential appearance of ‘poor whites,’ a group much despised [?] in South Africa” (3705).

“Settlers communicated with their African employees in a simplified version of Swahili, often called ‘kitchen Swahili'” (3034). Op ‘n soortgelyke manier word daar na proto- of aanvangs-Afrikaans as ‘n kombuistaal verwys. Dit is ‘n deursigtige, polities gemotiveerde poging om die oorsprong van Afrikaans te ontwit. “Life in Kenya was very comfortable until the newcomers were hit by the hard economic fact that farming in Kenya was usually unprofitable” (3034). “Kenya had more people from [the] social elite than Southern Rhodesia, with its [white] population of 30 000 to Kenya’s 9 651 in 1921” (3046).

Teen die 1930’s het staats- en veral private skole dermate verbeter dat “very few children were now sent to Britain or South Africa for schooling” (3242; ook 3268). “The creation of schools gave the whites confidence in their future in Kenya, instilling in them a sense of permanence, however misguided” (3288). “The Central School in Eldoret, a government school, had better results than Nairobi European School. Establised in 1915, by 1916 it had fifty students, and by 1919 three-quarters of its students were from Boer families. Broederstroom, with its curriculum taught in Afrikaans, continued until 1939. During the 1930s the farm schools collapsed” (3275). My indruk is dat die hanskakies die Engelse Central School ondersteun het en die ware Afrikaners die Afrikaanse Broederstroom-skool. Maar vanaf 1940, dus na skaars meer as ‘n geslag (30 jaar), het al die Afrikanerkinders Engelse skole bygewoon. Dieselfde proses is besig om hom in die nuwe Suid-Afrika te voltrek.

Die 1930’s was moeilike jare, gekenmerk deur ‘n resessie, droogte en springkaanplae (3378). “The debts of white entrepreneurs in Kenya exceeded £8 million in 1931, causing banks to take drastic measures and limit overdrafts. The farmers’ lot was eased by the establishment of a Land Bank that year, offering loans at very low interest rates, over a repayment period of thirty years. Most farmers took advantage of this and thus hung on to their land” (3458).”By 1939 … most white landowners in Kenya were drowned in debt” (3400). Die Britte het steeds nie danig baie van die Boere gehou nie. ‘n Engelsman het in 1935 geskryf: “I note that your last list of applicants for land is composed entirely of Dutchmen [Boers]. Do we want to convert Kenya into a Dutch colony? Any whites may be better than no whites, but I think we should try to get Englishmen as much as possible” (3487). Die ontvanger van hierdie boodskap het geantwoord “that it was important to increase the white population ‘in consideration of the undoubted menace which threatens from other quarters,’ and that the right kind of Afrikaner made a good colonist. The hypothetical menace was that posed by Indians, whose number, at 36 461, was double that of the whites … White immigration expanded … very slowly in the 1930s” (3486).

Robert Brooke-Popham (1878-1953), goewerneur 1937-1939, wou nie Joodse immigrante hê nie: “With the Indians and the Goans and the Arabs and the Somalis, quite apart from the Dutch [Afrikaners], I feel that another community problem must be avoided” (3508). “Brooke-Popham found that Kenya’s white colonists did not speak with only one voice, except when it came to their dislike of Indians” (3599). Hy het ‘n brief aan sy opvolger geskryf, “stressing that the real object of white settlement was not merely the material development of the country, but the creation of a nucleus where British ideals and traditions could be preserved and whence they could spread. Kenya should look north to England for guidance and not south to the Afrikaans-speaking community, while the British element must be paramount in the highlands and not swamped by other European nations or the Jews” (4346). In 1934 het die Morris Carter Land Commission die beleid van “keeping the highlands white” herbevestig. “No African, Indian or coloured person could buy or lease land in the privileged area” (3551).

“In 1934 the East African Women’s League discovered that there were 357 white children of school age receiving no education, and most of them were Afrikaners. Afrikanerdom was resilient and determined to retain its cultural integrity in the face of British domination, and the government’s plan to lift some of its children from ‘poor white’ status was unsuccessful. The more extreme whites advocated sterilisation and repatriation to South Africa of the Afrikaners they considered undesirable. Gradually, however, the Afrikaners became more reconciled to their children being educated in government schools, with English as the language of instruction, rather than at farm schools where pupils were taught in Afrikaans. The government made a concession in 1930 when it accepted that Afrikaans could be taught in schools as a foreign language if there was sufficient demand for it” (3717). Aan die Universiteit Stellenbosch klink ‘n soortgelyke refrein deesdae op: Klasse sal in Afrikaans aangebied word mits daar voldoende aanvraag daarvoor is.

“Several Afrikaner families moved to Rumuruti and in 1932 their dominee, Revd MP Loubser, laid the foundation stone of a magnificent new Dutch Reformed church” (3782). “In 1935 there were 113 Afrikaner children in farm schools compared with 122 at the government Central School in Eldoret … When the Afrikaner Broederstroom School closed in 1939, most of its pupils transferred to the Central School. The [Afrikaans] school at Rumuruti, which had reopened, closed in 1937, and all 122 children of the district of primary-school age were forced to go to [the English] Nakuru School … The high cost of boarding … meant that many Afrikaners were denied secondary education” (3723)

“Kenya’s white population was estimated as 22 808 in 1939” (4029). “By the close of 1940 Kenya’s [war] forces numbered 75 000, of whom 25 000 were South African” (4051). “Certainly a beneficial side-effect of the war was the tarring of some roads, such as a stretch north of Nanyuki … The South African troops brought with them road construction companies made up of civilian road engineers and in a few months the roads to Wijir and Marsabit were the best in the country. The troops also bored for water all over the Northern Frontier District” (4094). ‘n “Wartime tragedy was the loss of a South African Air Force flying boat and its thirty-five passengers on Lake Victoria” (4120). Italiaanse krygsgevangenes “tarmacked the road between Nairobi and Naivasha” (4305).

Gedurende die Tweede Wêreldoorlog “the government conscripted African labour to work on farms, an enormous help to farmers … For the first time white farmers began to make substantial profits and became economically secure. The Afrikaner farmers shared in the prosperity and there is no further mention of a ‘poor white’ problem in Kenya” (4298). Pleks van ledigheid en parasitisme as onaantasbare menseregte te beskou, kan daar myns insiens ‘n sterk saak vir omsigtig ingestelde gedwonge arbeid uitgemaak word.

“Towards the end of the war a new Governor, Sir Philip Mitchell, reminded the home government that … ‘there should be a vigorous and well established British settlement in these highlands, for without it there is no hope … of creating here a permanent structure of enlightenment and civilisation” (4374). “The settler elite … looked down upon the South African Lady Mitchell, with her lack of social skills and shyness and dislike of entertaining … ‘She was … without that veneer of manner that can ease encounters between strangers'” (4398).

“In October 1944 the first African became a nominated member of the [Legislative] Council … Africans and Indians now united in opposition to European political hegemony and economic dominance” (4367). “Mitchell found it hard to hide that he considered most European elected members of the Legislative Council of low intellectual calibre, and that he wanted Indians, Africans and Arabs to join them, and on the front benches too – though he was in no doubt that colonial government would have to remain until there were far more educated Africans in the country” (4405). “Mitchell … moved towards a type of multi-racialism” (4412). Soos in Suid-Afrika was dit die begin van die einde van die blanke bewind in Kenia.

“In 1948 a census was held, the first since 1931, and the figures that emerged from it showed that the country had 29 660 whites, 5 251 120 Africans and 97 697 Indians and Goans. This made whites 0.55 per cent of the population, compared with the 19.5 per cent (513 008) of the largest tribe, the Kikuyu. In 1953 it was estimated that there were 42 200 whites and in 1956 57 700. Despite their steady increase, the Kenyan whites were not as numerous in 1948 as those in either Northern Rhodesia (50 000) or Southern Rhodesia (160 000)” (4418). Demografiese verswelging deur nie-wittes, veral swartes, was ‘n deurslaggewende faktor in die ondergang van blanke politieke mag in Kenia, Zambië, Zimbabwe, Namibië en Suid-Afrika.

“The social separation between the races was partly due to different patterns of living. Africans in villages and the countryside had ways of life and standards of hygiene so at variance with those of whites that the latter could not contemplate social intercourse. The common view of Africans by whites was described [in 1955] by a Medical Officer of Health: ‘The African labourer is regarded by the European farmer as being lazy, irresponsible and unreliable and there is certainly some excuse for this opinion as his output of work is low no matter what wages he receives. It is therefore uneconomical to pay good wages. Constant European supervision is required to maintain a reasonable standard of output of work, and so the farmer tends to employ no labour in excess of the number he can personally supervise. Consequently the available land on his farm is not fully developed'” (4571). “Even missionaries, usually the most enlightened of the whites, could be reluctant to invite Africans into their homes” (4584).

“From 1948 a movement (called Mau Mau from 1951) began to hold oathing ceremonies … [It] began a campaign of violence and intimidation against Kikuyu headmen and chiefs in 1951 … People who refused to co-operate with the taking of oaths were punished or killed” (4808). “Capital flowed into the country until the outbreak of the anti-white Mau Mau movement in 1952, when it was reduced by 90 per cent as fear mounted for Kenya’s stability” (4462). “The standard of living and privileged position of the whites was bound to engender envy and resentment among Africans in the new, post-war, egalitarian world” (4591). Blankes se standpunt “arose from a fear of being swamped by the huge African majority and what the whites considered was a very inferior, even uncivilised way of life” (4599). “Mau Mau members usually went for soft targets and good employers, whose workforces were reluctant to co-operate with Mau Mau” (4884). “The Mau Mau rebellion left whites disillusioned and bitter” (5190). Soos in Kenia is ‘n terreurveldtog in Suid-Afrika teen blankes en nie-radikale swartes gevoer. Die “bevryders” het geen gedrag van hulle as te onbeskaaf beskou nie; hoe skokkender, hoe beter. In Afrika en Amerika is geweld ‘n beproefde manier waarop swartes kry wat hulle wil hê. Desnieteenstaande word dit van blankes, en net die blankes, verwag om herhaaldelik om verskoning vir beweerde immorele gedrag te vra.

“The Kenya Regiment, previously regarded as a necessarily all-white body intended to counter black unrest, was ordered to become a multi-racial force. Only the Afrikaners put up much opposition … The Kenya Police Force … began to train large numbers of African officers towards the end of the 1950s. Many white officers left Kenya to seek their fortunes elsewhere” (4952). In die nuwe Suid-Afrika is die vertroue wat blankes tradisioneel in die weermag en polisiediens gehad het, op ‘n soortgelyke manier vernietig.

“In the Eldoret region the longstanding tensions between the Afrikaner and British settlers continued in the education field. By 1945 the Central School in Eldoret had 96 per cent of Afrikaans-speakers. The whites of British origin, particularly those from families of officials in Uganda sending their children to Kenya for their education, put pressure on the government, which had in any case to finance a new school to take the increased number of white children in the area. The Hill School was opened in Eldoret in 1945 … The Central School was renamed the Highlands School. So the predominance of Afrikaners in the Highlands School continued – in 1951, of its 214 pupils, only thirty-nine were non-Afrikaners. Two years later, all 107 pupils from Uganda went to the Hill School. In 1956 the Highlands and Hill Schools were combined … Within the new Hill School differences between Afrikaner and British pupils continued, though the staff tried to counter any bullying” (4639).

“The problem solved itself when all the Afrikaners but a handful left around the time of independence in 1963. Ten years after independence only a dozen families remained. In 1996 none but the Krugers and du Toits in Eldoret, the Steenkamps in Kitale, the Prinsloos in Nakuru and the Retiefs in Malindi were left” (4656).

“There had been an abrupt change in British policy towards the colonies when Iain Macleod [1913-1970] became Colonial Secretary [1959-1961] … His predecessor Alan Lennox-Boyd had been thinking in terms of independence for Kenya in about fifteen years’ time, whereas Macleod wanted the time reduced to three years … He pulled Harold Macmillan, the Prime Minister, with him” (5024). “The whites were dismayed and the Africans had not expected to get as much as they did … Macleod had ridden roughshod over the settlers’ views and many of them felt utterly betrayed by both Britain and their own politicians” (5037). Macleod se dogter, Diana (gebore in 1944), is blykbaar wyser as haar pa, want sy is lid van die regse UK Independence Party (UKIP – Wikipedia). In Suid-Afrika is die verraad nie deur ‘n regering in ‘n ander land gepleeg nie, maar mandaatloos deur ‘n klein groepie plaaslike, Afrikaanssprekende, blanke politici. FW de Klerk wou radikale veranderings eensklaps deurdruk terwyl die begunstigde swartes, wat ook baie meer ontvang het as waarop hulle realisties kon gehoop het, geen ondervinding van regering gehad het nie. Swartes wat aan die bestuur van plaaslike regerings tydens die blanke bewind deelgeneem het en dus ‘n bietjie ondervinding gehad het, is deur die terroriste sistematies uitgemoor.

‘n Reaksie was “one of stunned shock that a British Government could act in such an unscrupulous manner towards those whom it had done all in its power to encourage to develop the country in the belief that we and our heirs would be secure under the Union Jack” (5044). Die son sou na bewering nooit oor die Britse Ryk gesak het nie. ‘n Ander reaksie was: “Lancaster House was a disaster and its decisions madness … Kenya Africans are at present quite incapable of managing the country … At best there will be widespread corruption and incompetence” (5044). Dit was ‘n geval van “bringing the jungle to town” (5062). In die nuwe Suid-Afrika vier korrupsie en onbekwaamheid ook hoogty. Jomo Kenyatta (1894-1978) “was released in 1961, an event profoundly shocking to some whites. He became Kenya’s first Prime Minister on 1 June 1963” (5062) en president in 1964. Nelson Mandela het op ‘n soortgelyke manier ‘n president en veelgeroemde ikoon geword.

“The whites could not believe that the government refused to admit liability for their land titles, both leasehold from the Crown and freehold granted by the Crown, which they had believed to be sacrosanct. They felt they had made the highlands what they were, and that the advanced farming practised within them was a result of their investment and hard work, and they found these things very hard to give up. They reckoned they had earned a stake in the country, having put far more into it than they had taken out. They had tied up all their resources in the land, many of them commuting government pensions so to do, and were terrified of the future” (5077). “A small amount of money, £750 000, was made available to buy out farms of 240 compassionate cases” (5084). Die Britse regering het dieselfde laai na die vrystelling van die slawe uitgehaal deur minimale vergoeding aan eienaars te betaal. FW de Klerk het aan boere die versekering gegee: “Julle kaart en transport is veilig” (Louis Changuion en Bertus Steenkamp, Omstrede land, Pretoria: Protea Boekhuis, 2011, p 272). Desnieteenstaande is prosesse tans in Suid-Afrika aan die gang om die helfte van die eiendomsreg van blanke plase aan die werkers oor te dra en selfs om plase en ander eiendom van blankes sonder vergoeding te onteien.

“The administrators were ordered to instruct Africans in methods of government and push forward as many of them as possible into positions of responsibility” (5084). In die nuwe Suid-Afrika is dit algemene praktyk om van blankes te verwag om swartes op te lei sodat swartes daardie poste kan beklee. Voor die 1992-referendum was een van De Klerk se plegtige beloftes egter dat geen blanke sy werk sou verloor nie.

“Thousands of white settlers decided to leave. Some stayed and took Kenyan nationality, though by 1966 only 750 had done so. Those who stayed and did not take Kenyan nationality were gradually denied work permits over the course of the next fifteen years, and had to leave if they wanted to earn their living. Australia and South Africa welcomed whites who left Kenya. South Africa allowed them to import furniture, cars, farm machinery and household effects free from customs duties, and advanced money on generous terms to enable them to buy farms. It also gave those who needed them old-age pensions … the lowering of the British flag … ruined scores of lives. It left whites cynical and disillusioned, saddened and betrayed. Promises made had not been kept, land legally theirs had been compulsorily purchased, work contracts had been abrogated … Yet they could take comfort in the fact that much of what they had done was good” (5105). ‘n Blanke setlaar het gesê: “What we were doing was good and constructive and would last, and then our bitter disillusion when the evil in others broke out and swamped our efforts” (5153).

“Almost all the Afrikaner farmers and most of the civil servants quit. A few white professionals remained in Kenya, though many travelled to South Africa or Australia to pursue their professions there” (5122). “The new position was that non-farming whites could stay in Kenya, despite retaining their passports from other countries, as long as there were no Africans capable of doing their jobs. Thus some whites managed to stay on for five, ten or even fifteen more years, while suffient numbers of Africans were trained to take up their positions” (5128). Daar was “no trouble between the Africans and whites” (5128). Soos in die nuwe Suid-Afrika was die blankes in Kenia tot apatie geneig. “The friction was between black and Asian, and large numbers of the latter left to go to England” (5135). In hierdie opsig het sowel die Asiate as die Britte hulle verdiende loon gekry.

Die blankes in Kenia “built towns where only mud huts had existed before, constructed roads and bridges and hospitals and schools where all had been plain and bush, and had taught farmers how to improve stock and crops and introduce irrigation” (5166). “The whites made an enormous contribution to the economic development and wellbeing of Kenya” (5190). “They had been discriminated against because of the colour of their skin” (5184). Daar was nie apartheidswetgewing in Kenia nie, maar die swart bewind duld nie nie-Keniane as permanente inwoners nie. Blankes het destyds eiendom, bv plase, gekoop. Die Britse regering het baie geld aan infrastruktuur, bv die spoorstelsel, bestee en grond hiervoor van swartes gekoop, hoewel swartes nooit self grond gekoop het nie. In Kenia het alles in 1963 in die skoot van die swartes geval. In 1994 het dieselfde in Suid-Afrika gebeur. Bevrydingsteoloë noem dit regstellende geregtigheid.

Leon Lemmer: Die einde van die Afrikaner?

Daar is al boeke gepubliseer oor die einde van die wetenskap, die geskiedenis, die blanke ras, die Weste, die beskawing, die mensdom, lewe, die natuur, die planeet Aarde, ens. In die sintuiglike werklikheid is daar skynbaar niks wat blywend is nie. Dit is moontlik dat daar vroeër of later een of meer boeke oor die einde van die Afrikaner sal verskyn. Ek skryf hiermee ‘n artikel oor die moontlike einde van die Afrikaner; ‘n artikel omdat ek dink dat die Afrikaner meer werd is as bloot ‘n voetnoot by die geskiedenis.

Die term “Afrikaner” verwys in hierdie konteks na blanke Afrikaanssprekendes wat vertroue in hulle gees- en kultuurgenote behou het; dus diegene wat hulle nie deur politieke byderwetsheid tot oordrewe skuldgevoelens laat mislei het nie. Afrikaners weet dat hulle tot ‘n etniese groep behoort wat uitmuntend in Afrika gepresteer het. Die voorsate van die Afrikaner het Europese beskawing nie na Noord-Afrika, wat naby Europa is, gebring nie, maar na Suidelike Afrika, wat baie ver van Europa is. Die intog van Europese beskawing in Suidelike Afrika het meer as 360 jaar gelede ‘n aanvang geneem, toe dit uiters moeilik was om groot afstande te oorbrug. Hoewel Afrikaners nie volmaak is nie, is baie van hulle goed en edel. Hulle is nie naasteby so sleg soos hulle deesdae glad te dikwels uitgemaak word nie. Die slegsêery kom dikwels van individue en groepe wat relatief prestasieloos is en glad nie ‘n roemryke geskiedenis en selfs hede het nie.

Ek skryf dus nie oor verloopte Afrikaners nie, maar oor ware of egte Afrikaners. Verloopte Afrikaners se idees en gedrag is sodanig dat hulle die ondergang van die Afrikaner en ander blankes bevorder. Pleks van voluit Afrikaners te wees, wil hulle eerder Suid-Afrikaners as ‘n integrerende deel van ‘n Afrika-nasie wees. Vir verloopte Afrikaners hoef daar geen eksklusiewe lewens- en kulturele ruimte te bestaan nie en hulle moedertaal kan sonder swarigheid maar deur Engels verdring word. Ware Afrikaners, daarenteen, is Suid-Afrikaners slegs in die sin van (tweederangse) burgerskap. Hulle ras, hulle blankheid, is ‘n bron van regverdigbare trots. Om voor die hand liggende redes is blankheid wêreldwyd die norm waarna ander rasse streef. Binne die blankedom, hulle rasgroep, is ware Afrikaners se etnisiteit, hulle Afrikanerskap, vir hulle van deurslaggewende belang. Afrikanerskap is die onvervreembare kern van ware Afrikaners. Afrikanerskap behels ‘n bepaalde lewens- en wêreldbeskouing. Grondliggend is daar ‘n konstellasie van waardes wat eie aan of kenmerkend van ware Afrikaners is. Daardie waardes is nie oplosbaar in of verruilbaar vir Afrika-waardes nie. Afrikanerwaardes is wesenlik tradisionele Europese waardes, wat in baie opsigte sterk van Afrika-waardes verskil.

My skrywe word veral aan apatiese Afrikaners gerig; dus diegene wat eintlik kerngesonde Afrikaners is maar niks doen om ons huidige toestand te probeer verbeter en te help dat daar ‘n rooskleuriger toekoms vir ons nageslag is nie. Die werklikheid van hierdie onverskilligheid en onbetrokkenheid is onlangs weer by my tuisgebring. ‘n Groepie Russiese studente wat Afrikaans geleer het, het Suid-Afrika besoek. Ter beskaming van baie plaaslike Afrikaanssprekendes het hierdie Russe getoon dat ‘n mens Afrikaans kan praat sonder om onnodige Engelse woorde te gebruik (Beeld 6 Februarie). Riaan Cruywagen het twee dae later op Netwerk24 hierdie Russe geloof en hulle Afrikaans as navolgenswaardig voorgehou. Uit Afrikanergeledere was daar bykans geen reaksie nie. Waar is al die kultuurvaders, Broeders, kultuurvrate, ens, heen wat Afrikaners voorheen op die regte pad probeer hou het? Apatie is ‘n siekte tot die dood toe, vir sowel individue as groepe.

In die oë van die huidige politieke bewindhebbers is die blankes en veral die Afrikaners nie uitnemende presteerders wat met dank en erkentlikheid oorlaai moet word nie. Nee, hulle rol in Suid-Afrika se geskiedenis word tot dié van onderdrukkers en uitbuiters gereduseer. Die standpunt van Thabo Mbeki, oud-Broeder Willie Esterhuyse se held, is tiperend van die ANC se houding. Mbeki “skets ‘n geskiedenis van 350 jaar van menseslagting, verslawing, uitbuiting en die oordrag van siektes. Hoewel die swartes ‘the producers of wealth’ was, was dit nie vir hul eie voordeel nie, maar vir ‘appropriation by the white population'” (Hermann Giliomee, Die Afrikaners: ‘n Biografie, Kaapstad: Tafelberg, 2004, p xiii). Dit is ‘n tipies marxistiese stelling. Die wins wat die eienaar van ‘n plaas of fabriek maak, is volgens die kommuniste die bedrag wat te min aan die werkers betaal is. Die plaas- of fabriekseienaar is daarvolgens monetêr eintlik niks werd nie.

Mbeki en sy geesgenote verkeer in die waan dat swartes voor die koms van die blankes ‘n idilliese, vreedsame lewe gelei het. Dit word soos volg valslik in Nelson Mandela se outobiografie gestel: “The African people lived in relative peace until the coming of the abelunga, the white people” (Long walk to freedom, London: Abacus, 1995, p 27). Volgens Jacob Zuma het Suid-Afrika se probleme met die aankoms van die eerste blankes begin. Wat mense soos Mandela, Mbeki en Zuma nie verreken nie, is hoe agterlik Suid-Afrika sonder die positiewe bydraes van blankes sou gewees het. Voordat die huidige dwaasheid in 1990 begin het, was Suid-Afrika die ontwikkeldste en voorspoedigste land in Afrika. Pleks van erkentlikheid vir blanke prestasie is daar in swart geledere meesal slegs verguising van blankes.

Die ANC is vasbeslote om rykdom vorentoe in selfs groter mate as voorheen te verdeel, dus van die blankes te steel en dit aan die swartes te gee; dikwels minus ruim kommissie (korrupsiegeld) aan swart tussengangers, soos politici en amptenare. Nie-wit werkers moet glo die helfte van alle plase besit. Blanke sake-ondernemings moet wat eienaarskap (bv aandele-besit) en personeel (op alle vlakke) betref, demografies grondig gerysmier word. Nie op grond van meriete nie maar suiwer rasgebaseer moet hierdie revolusionêre transformasie deurgevoer word. Daar is geen wigte of teenwigte om hierdie ontplooiende ramp te voorkom nie. Die veelgeroemde Grondwet bied geen doeltreffende verskansing van blankes se belange nie. Die Grondwet is die produk van die ANC-meerderheid in die parlement en kan in elk geval na willekeur deur die ANC- of ‘n ander swart regering met die steun van die verswelgende meerderheid swart kiesers verander word.

Wat behels transformasie in die Suid-Afrikaanse konteks? Die ANC-aktivis en -vertroueling, Jaap Durand (Praag 14 Januarie), skryf met gesag as hy sê: “Al het die woord ‘transformasie’ ‘n modewoord geword, sal ons hierdie oproep in ons land nouliks verstaan as ons die emosionele geladenheid van die woord nie begryp nie. Binne die Suid-Afrikaanse konteks is diep en kragtige emosies in hierdie woord versteek. Dit het sy beslag gekry in ‘n tyd van protes en verset teen die politieke bestel van apartheid, toe daar gesoek is na die sterkste woord moontlik om uitdrukking te gee aan die soeke na verandering. ‘Verandering’, ‘hervorming’, en dergelike sinonieme is almal geweeg en te lig bevind, ongeag dat hulle dieselfde beteken; dat hulle werklik sinonieme is. Daar is gesoek na ‘n woord wat dit sou duidelik maak dat niemand [!] tevrede gaan wees met oppervlakkige veranderings en skynhervormings nie. Dít het die protesteerders en die versetstryders in die woord ‘transformasie’ gevind. Hulle het hierdie woord gelaai met al die erns en emosie waaroor hulle beskik het … Die indruk word geskep dat die eis van transformasie geen faset van die Suid-Afrikaanse samelewing onaangeraak wil laat bly nie” (Ontluisterde wêreld, Wellington: Lux Verbi, 2002, p 10).

Dáár het ons dit eerstehands uit die binnekring van die ANC. “Transformasie” beteken radikale “verandering” en nie (noodwendig) verbetering nie. Transformasie is wesenlik ‘n voortdurende irrasionele proses gelaai met die emosie van swart mag en sekerlik ook marxisme. Jacob Zuma het onlangse gesê transformasie gaan voortaan radikaal en revolusionêr toegepas word. Die uitgesproke ideaal is dat alles in die samelewing moet verander ten einde swartes te bevoordeel en blankes te benadeel. Alles kan maar opgedonder word. Byvoorbeeld, Wim de Villiers se ideaal aan die Universiteit Stellenbosch (US) is dat transformasie in iedere vesel van daardie inrigting moet indring. Daarom geniet swartes voorkeur by studentetoelating, studiebeurstoekenning, koshuisplasing, die aanstelling en bevordering van personeel, ens. Die kampus is van die name van blankes (bv DF Malan, HF Verwoerd en BJ Vorster) gesuiwer. In die plek daarvan het die name van ANC-kamerade, soos Beyers Naudé, Desmond Tutu en Russel Botman, gekom. Dit is gedoen sodat swartes eerder as wittes tuis op die kampus moet voel.

Les bes is ware Afrikaners doelbewus ontheem deur Afrikaans as US-onderrigtaal af te skaal, maar sonder om die elementêre integriteit te hê om openlik te erken dat Afrikaans ‘n mindere plek as Engels beklee. De Villiers sou by die onlangse vergadering van die US-Konvokasie nie bevredigend kon antwoord op die vraag of Jan Marais se US-stigtingsvoorwaarde steeds eerbiedig word nie. Om aan sy dilemma se ontsnap, het De Villiers geweier om enige vrae te beantwoord. Dit is per slot van sake ‘n erkenning dat wat die US onder De Villiers se leiding aanvang, nie geregverdig kan word nie. Dit is De Villiers se plig as rektor om die US se beleid te verduidelik en te probeer regverdig, maar hy kon en wou dit nie by die Konvokasie-byeenkoms doen deur vrae uit die gehoor te beantwoord nie. Dit kom myns insiens neer op doodgewone pligsversuim. De Villiers kom egter daarmee weg omdat die US-raad en by name die voorsitter, George Steyn, hom nie verplig om sy werk na behore te doen nie.

Volgens die uitgelese Anton van Niekerk mag die US nie ‘n enklave vir blanke Afrikaanssprekendes wees nie. Die US móét soos die res van die nuwe Suid-Afrika wees, dus onrusgeneig, eiendomsvernietigend, misdadig, ens. Wat die US is, word deesdae primêr polities bepaal. Wat die US akademies geword het, is vir die transformeerders van sekondêre belang. Die uitgesproke ideaal is van ‘n politieke aard: Dat die US in 2018, sy eeufeesjaar, of dan teen 2020, nie meer oorwegend ‘n blanke en Afrikaanse universiteit mag wees nie. Die US is tans meer as ooit in sy geskiedenis ‘n toonbeeld van rassisme – omgekeerde rassisme – en daarom ‘n gesalfde kleinood van die ANC-regering.

Dit is bekend dat FW de Klerk se ouer broer, Willem – van verlig/verkramp- en Boetman-faam, intellektueel meer begaaf as Frikkie was, hoewel kwalik minder verlig. Volgens Willem de Klerk is verwestering “nie meer die bestemming van die swart mense nie; ‘n oorwegend Afrikakultuur is die bestemming van die wit mense! By die nasionale kongres van die Suid-Afrikaanse Vereniging vir Kultuurgeskiedenis op Wellington, in Julie 1994, sê hy (sy beklemtoning): ‘Vroeër het ons die Afrikakultuur probeer verwesters. Ons uitgangspunt was Eurosentrisme. Nou is ons in die proses waar Afrosentrisme voorop gaan staan. My stelling is dus dat die skep van ‘n nuwe kultuur vir Suid-Afrika, afrikanisering van ons kultuur beteken. Vroeër was die Westerse kultuur die model, met so ‘n paar teksture van Afrika bygevoeg. Nou moet dit ‘n Afrikakultuur word met Westerse tradisies daarin saamgevoeg … ‘n Europees-getinte Afrosentriese kultuur'” (Attie van Niekerk, Anderkant die reënboog, Kaapstad: Tafelberg, 1996, p 3-4).

Let daarop dat Willem de Klerk dit gesê het in die “heilsjaar” 1994, dus kort nadat die eerste “demokratiese” verkiesing op 27 en 28 April plaasgevind het. Verpligte afrikanisering is ‘n opsie wat ware Afrikaners nie eens oorweeg nie. Druk ten behoewe van afrikanisering word egter toenemend uitgeoefen. Wat van Afrikanerkant noodsaaklik is, is kompromislose weerstand. Deesdae is daar armsalige insigloses wat terugverlang na die Mandela-era. Wat nie besef word nie, is dat Mandela as staatshoof hom veral besig gehou het met die paaiery van blankes. Mbeki en ander ANC-kamerade het toe die land regeer. Veral vir die Afrikaners het Mandela, histories heeltemal tereg, ‘n heilige ontsag en vrees gehad. Die vraag is of daardie gesonde vrees vir Afrikaners deesdae nog onder die swart massa en hulle leiers lewend is. Apatiese Afrikaners – en daar is baie van hulle – boesem geen vrees by swartes in nie. Natuurlik ook nie verloopte Afrikaners nie, want hulle is medepligtig aan die huidige politieke opset.

Die prokureur, FW de Klerk, het twee ander prokureurs, Roelf Meyer en Leon Wessels, en ‘n Springbokskrumskakel, Dawie de Villiers, in die veld gestoot om as NP-politici met hulle sagte handjies met die terroristies-kommunistiese ANC te onderhandel. Dit is gedoen pleks van blankes te betrek wat bedrewe in onderhandelinge met swart vakbonde in bv die mynbedryf was. Wat die NP-onderhandelaars basies gedoen het, was om – soos deesdae so graag goedkeurend gesê word – met die magte van die bose “hande te vat.” Daar was in werklikheid niks in die situasie wat so ‘n strategie geregverdig het nie. Die NP-regering was toe in beheer van die land en het ‘n sterk weermag en polisiediens gehad wat die magte van die bose lank in toom kon hou. Hoedanig was die insig van die hoofonderhandelaar? Nadat die NP in bykans elke opsig boedel aan die ANC oorgegee het en daar van magsdeling tot algehele magsoorgawe gevorder is, was Roelf Meyer waaragtig steeds in staat om ‘n kompliment vir homself en die ander patetiese NP-onderhandelaars op te diep: “Ons het uitstekend gedoen, omdat ons nie enige bedingingsmag gehad het nie” (Giliomee, p 598). Dit sou akkurater wees om te bieg dat verloopte Afrikaners, wat terselfdertyd ANC-simpatiseerders was en is, die onderhandelings gevoer het. Hulle is sekerlik nie ware Afrikaners nie. Die buitensporige skade wat die Afrikanersaak aangedoen is, kan nooit herstel word nie.

Kan hierdie onverkwiklike situasie enigsins ten gunste van ware Afrikaners verbeter word? Van bereddering, van die terugdraai van die horlosie, is daar geen sprake meer nie. Die aanduidings is veeleerder dat Afrikaners se posisie stelselmatig gaan verswak totdat hulle – dood of lewend – heeltemal in die Afrikagrond ingeboor word. Wat nodig is, is eerstens Afrikaner-eenheid. Alle ware Afrikaners moet doelgerig saamstaan. Tweedens moet verloopte Afrikaners ondubbelsinnig verwerp en apatiese Afrikaners geaktiveer word. Derdens sal hierdie proses daadwerklik aangehelp word as ‘n visioenêre Afrikanerleier uit eie geledere te voorskyn tree. Vierdens moet ‘n realistiese doel nagestreef word, bv aanvanklik groter inspraak in eie sake en mettertyd ‘n eie tuisland in ‘n deel van wat eens ons vaderland was. Vyfdens is hiervoor uiteraard ‘n oorwoë strategie noodsaaklik. Met hierdie voorgestelde herontplooiing van die Afrikaner word gepoog om ‘n basiese historiese fout van die Nasionale Party reg te stel: “In plaas daarvan om ‘n wit … tuisland te soek, het die Afrikaners [eintlik die NP] tuislande vir swartes gesoek” (Giliomee, p 512).

Die apartheidsbeleid “het op die Bybelse opdrag berus om aan ander te doen soos wat jy aan jouself gedoen wil hê. As ons vir onsself ‘n vaderland gun, moet ons die swartes dit ook gun, en hulle help om dié vaderlande te ontwikkel en leefbaar te maak” (Nico Smith, Die Afrikaner-Broederbond, Pretoria: Lapa, 2009, p 155). Die situasie is intussen omgekeer. Waarom geld die teenoorgestelde nie, dus dat die swartes nou aan die blankes ‘n vaderland moet gun? Ware Afrikaners is nie hulpbehoewend nie. Uit eie krag kan ons ‘n wonderbaarlike tuisland vir onsself skep. Die voorsiening van “gelyke geleenthede” is ‘n polities byderwetse en daarby ‘n algemeen aanvaarde frase. Waarom geld sodanige gelyke geleentheid nie vir ‘n Afrikanertuisland of -vaderland nie?

‘n Klein groepie verloopte Afrikaners het in 1990/94 mandaatloos oorgegee. Dit behoort ware Afrikaners nie tot inskiklike oorgawe, tot moedopgee, te verplig nie. As ‘n volk só eerloos ondergaan, het hy dit nooit in hom gehad om te oorleef nie. Demografiese verswelging is ‘n kernprobleem. ‘n Eie tuisland vir ware Afrikaners is ‘n moontlike oplossing. Apatie, daarenteen, gaan die ondergang van die Afrikaner verseël. In blanke geledere is daar feitlik geen gesonde weerstand teen die swart gety nie. Blankes en veral Afrikaners moet in hulle diepste wese oortuig daarvan wees dat hulle kultuur, hulle lewenswyse, indien nie in absolute terme nie, dan ten minste vir hulle beter as afrikanisering is. Voorts sal hulle die moed van hulle oortuiging moet hê om hulle kultuur nie net in stand te hou nie maar dit verder uit te bou.

Afrikanerdiaspora is binne enkele geslagte in Argentinië, Angola en Kenia uitgewis. Dieselfde proses is besig om hom in Zimbabwe, Namibië en Suid-Afrika te voltrek. Tensy doelteffende teenmaatreëls betyds getref word, is kulturele, etniese en rasuitwissing alle Afrikaners en alle blankes se voorland in Afrika. Ek beoog om in komende rubrieke hierdie stelling te staaf met verwysing na wat elders met minderheidsgroepe gebeur het.

Leon Lemmer: Ward Churchill se verheerliking van geweld

In Amerika word daar gewoonlik vier rasgroepe onderskei: blankes, swartes, Hispaniste en Indiane. Anders as in Suid-Afrika is blankes daar die meerderheidsgroep. Soos in Suid-Afrika is die Amerikaanse blankes oorspronklik van Europa en die swartes van Afrika afkomstig. Die groot verskille (bv kultureel) tussen blankes en swartes is algemeen bekend. Die Spaans- en Portugeessprekende Hispaniste, afkomstig uit Sentraal- en Suid-Amerika, speel in Amerika ‘n beduidende rol maar glad nie in Suid-Afrika nie. Die Amerikaanse bevolkingsgroep waarvan ons plaaslik seker die minste kennis dra, is die Indiane. Hulle is minder as 2% van die Amerikaanse bevolking teenoor 13% swartes en 16% Hispaniste. Daar is ‘n vyfde Amerikaanse bevolkingsgroep, die Asiate, wat groter as die Indiane is, naamlik 5%, maar hulle is hoogs onprominent in die medediging om bevoordeling. Dit is die Hispaniste, Indiane en veral die swartes wat op bevoordeling ten koste van die blankes aandring.

Die Indiane (American Indians) word deesdae Native Americans genoem, enersyds om hulle van die Asiate te onderskei en andersyds om te beklemtoon dat hulle hulle voor die ander rasgroepe in Amerika gevestig het. Alle nie-Indiane verkry sodoende die status van setlaars, terwyl die Indiane in werklikheid via die Bering-seestraat uit Asië na Amerika geëmigreer het. In Suid-Afrika het die Khoi-San deesdae ‘n soortgelyke dierbaarheidstatus van “altyd hier gewees.” Die blankes, wat oor die see van Europa na Suid-Afrika gekom het, word as setlaars en gronddiewe gebrandmerk. Die swartes, wat te voet uit die noordooste Suid-Afrika binnegekom het, word egter nie setlaars en gronddiewe genoem nie. Hulle misbruik hulle verswelgende meerderheid om die blankes insgelyks van gronddiefstal te beskuldig. Die destydse Kaapse slawe word ook nie as setlaars gebrandmerk nie. Afgesien van kultuur is die groot onderskeid tussen die blankes en die ander bevolkingsgroepe in wat hulle konkreet tot stand gebring het. Dit word deesdae egter polities byderwets verswyg. Die Khoi-San en slawe het eintlik niks noemenswaardigs nagelaat nie. Maar polities byderwetses kom deesdae tot hulle redding met die bewering dat die Khoi-San en slawe op ‘n mistieke manier Afrikaans in die kombuise gefabriseer het (Praag 11 Februarie). ‘n Nuwe taal kan blykbaar soos ‘n haas uit ‘n hoed getrek word. Daarna het die Boere/Afrikaners glo naas grond ook hierdie taal van hulle gesteel.

Die afmetings wat die bevoordeling van nie-wittes aanneem, is ongelooflik. In Amerika verkies mense om indien enigsins moontlik eerder aan ‘n minderheidsgroep te behoort as om as lid van die meerderheidsgroep, die blankes, op eie prestasie aangewese te wees. By Amerikaanse minderheidsgroepe is daar min(der) druk op individuele prestasie. Soos in Suid-Afrika verseker groeplidmaatskap bevoordeling, met net die blankes wat vir benadeling uitgesonder word. ‘n Bekende voorbeeld is Todd, die eggenoot van Sarah Palin. Sy was in 2008 die visepresidentskandidaat in John McCain se onsuksesvolle verkiesingsveldtog. Todd Palin is net ‘n agste Eskimo (of Inuit/Aleut, soos hulle deesdae genoem word). “It was a tricky thing to be just Native enough to seem glamorous, but not so Native that it was obvious. Todd could easily pass for all white” (Joe McGinniss, The rogue: Searching for the real Sarah Palin, New York: Crown Publishers, 2011, 336p; Amazon Kindle $12,99, 320). “When he gets drunk he starts talking like a Native” (327). ‘n Soortgelyke geval is Ward Churchill (gebore in 1947) wat ‘n Indiaan wil wees en op wie ek in hierdie rubriek fokus.

Churchill was ‘n dosent in etniese studies aan die University of Colorado Boulder. Teen 2005 het hy berug geword weens ‘n 2001-essay (wat in 2003 tot ‘n boek aangedik is) waarin hy beweer dat die 9/11-aanval ‘n natuurlike gevolg van die Amerikaanse buitelandse beleid was. Hierdie beleid is gekarakteriseer as “ongoing genocidal American imperialism.” Die mense wat in die Wêreldhandelsentrum omgekom het, die “technocratic corps,” was volgens Churchill “little Eichmanns.” Die universiteit het Churchill se navorsingsbedrywighede ondersoek en hom in 2007 weens plagiaat en die fabrisering en vervalsing van navoringsresultate ontslaan. Hierna het ‘n reeks hofsake gevolg, wat eers in 2013 finaal in die guns van die universiteit beslis is.

Die radikalisering van Churchill se opvattings word aan die Amerikaanse deelname (1964-1973) aan die Vietnamese oorlog toegeskryf. “It was the armed struggle waged by the Vietnamese themselves – without the pretense of systematic support from the American pacifists – which finally forced the war to a close” (Churchill, bron hier onder, Kindle 1039). In 1978 het Churchill as ‘n regstellende aksie-amptenaar sy loopbaan aan die University of Colorado Boulder begin. In 1990 het hy ‘n medeprofessor en in 1997 ‘n volle professor in etniese studies geword, met Indiaanse studies as sy spesialiteit. Sy aanstelling was klaarblyklik van ‘n polities byderwetse aard (“a special opportunity position”) want hy het ‘n magistergraad gehad pleks van, soos normaalweg vereis word, ‘n doktorsgraad. In 1992 het Alfred University ‘n eredoktorsgraad aan Churchill toegeken.

Churchill se aanspraak op die status van etniese Indiaan is betwis. In 1992 het hy gesê hy is ‘n agste Creek en ‘n sestiende Cherokee. Die volgende jaar het hy beweer dat hy ‘n sestiende Creek en Cherokee is en in 2005 drie-sestiendes Cherokee. In die 1930-sensus is albei sy ouers egter as blank beskou. Die Indiane aanvaar iemand as een van hulle ras as hy minstens ‘n kwart Indiaanse bloed het; iets wat Churchill nie kon bewys nie (Wikipedia).

Die hooftema van Churchill se Indiaanse opvattings is die beweerde destydse volksmoord en die voortgesette onderdrukking van Indiane deur blankes. Soos Nelson Mandela beskou hy gewapende stryd as die beste en selfs enigste manier om die beweerde onreg reg te stel. Diegene wat pasifisme bepleit, word sonder meer rassiste genoem. In Kindle-formaat is Churchill die mede-outeur van ‘n boek teen kapitalisme. Hy het ook ‘n voorwoord geskryf by ‘n boek oor Islamofobia en een by ‘n boek oor die George Jackson Brigade, wat in die jare sewentig banke beroof en aan gewapende opstand deelgeneem het. Daar is ook Acts of rebellion: The Ward Churchill reader (Routledge, 2003, 506p; Amazon Kindle $61,50), wat onbetaalbaar duur is.

Ek het die volgende boek van Ward Churchill gelees: Pacifism as pathology: Reflections on the role of armed struggle in North America (Oakland: AK Press, 1998/2007, 160p; Amazon Kindle $5,70). Dit is opgedra aan “the fallen warriors of the armed struggle” met die hoop “liberation will come.” In die voorwerk word Diana Oughton van die Weather Underground Organization (‘n amptelik gelyste terreurgroep) gehuldig. Sy het in 1970 saam met Ted Gold en Terry Robbins gesterf toe die bomme wat hulle gemaak het, ontplof het.* Die 1998-voorwoord is deur Ed Mead geskryf en die 2007-voorwoord deur Derrick Jensen. Na Churchill se teks volg daar kommentaar deur Mike Ryan. Hierdie e-boek is ‘n ramp omdat die teks op talle plekke moeilik leesbaar is. Die anargistiese tema dra verder tot ‘n irriterende leeservaring by. Uit die newetitel blyk dat dit nie net om die “bevryding” van Amerika gaan nie, maar om dié van die hele Noord-Amerikaanse kontinent. Die newetitel van die eerste uitgawe was: “Notes on an American pseudopraxis.”

[* Dit herinner aan die manier waarop Robert Waterwich en Coline Williams, meelopers van die MK-terroris Ashley Kriel, in 1989 omgekom het toe die bom wat hulle by die magistraatsgebou in Athlone wou plant, ontplof het. Die ANC-stadsraad het in 2005 ‘n monument vir hulle onthul. In 2008 is hierdie monument gesteel en as skrootmetaal verkoop. In 2009 het die DA-stadsraad ‘n nuwe monument vir hulle opgerig.]

Ek skryf vervolgens agtereenvolgend oor die teks van Mead, Jensen, Churchill en Ryan, voordat tot ‘n aantal gevolgtrekkings gekom word.

Ed Mead

Mead begin sy voorwoord met ‘n aanhaling van Mao Tsetung: “Power grows from the barrel of a gun” (Kindle 408). Die rede waarom hy gevra is om die voorwoord te skryf, is dalk:

“I just finished an eighteen-year stretch in prison for having been a part of a political organization that bombed, among other places, the headquarters of the Department of Corrections in Olympia; the Bureau of Indian Affairs building in Everett, and the FBI office in the Tacoma federal courthouse” (430). “My associates and I paid a terrible price. That cost included the loss of comrades Bruce Siedel and Ralph ‘Poe’ Ford. Poe died while planting a pipe bomb in the refrigeration mechanisms located in the back wall of the Safeway store on the 15th, and Bruce was killed in a shootout with police at a failed George Jackson Brigade bank robbery. The cost also included the loss to Seattle’s progressive movement of many committed militants, who ended up spending many years in various state and federal prisons” (435).

“I served nearly two decades behind bars as a result of armed actions conducted by the George Jackson Brigade … I still find one conclusion inescapeable: Pacifism as a strategy of achieving social, political, and economic change can only lead to the dead end of liberalism ” (439). “Nonviolence as a strategy thus amounts to a form of liberal accommodation and is bound to fail. The question is not whether to use violence in the global class struggle to end the rule of international imperialism but only when to use it” (444). “I am … objecting to the privileges that pacifists are often able to enjoy at the expense of the global class struggle (one does not see too many pacifists of color these days) … I managed to do my time [in prison] in a manner I believe was consistent with communist principles” (449). “If at some point we are bound to engage in violent struggle against the government … it is imperative that we do so in a manner calculated to win. The object is to win” (455).

“The television screens of the era [circa 1969] … showed US troops reeling in defeat before Vietnamese liberation forces supplied by both China and the USSR. The same images would shortly be aired with respect to Cambodia and Laos. There were other revolutionary victories in places like Cuba, Nicaragua, Mozambique, and Angola. Substantial guerrilla struggles were being waged at the time in Uruguay, El Salvador, Guartemala, Palestine, Rhodesia, South Africa, the Philippines, and elsewhere. We future Brigade members could see a world in which progressive forces were on the offensive internationally and imperialism was everywhere in retreat. All we needed to do to bring about final victory, it seemed, was apply pressure on the cracks of empire by opening up fronts in the belly of the beast [the US] itself” (463). ‘n Gewapende stryd is in verskeie stede dwarsoor Amerika gevoer. “We could readily envision a day when all of these seemingly isolated elements would join into one huge fist,* battering the whole structure of capitalist oppression to its knees. That was the atmosphere in which the Brigade developed. Conditions seemed genuinely ripe for revolution” (469). “The sacrifice did not accomplish the desired political goals” (474). [* ‘n Gebalde vuis is ook die Nelson Mandela-saluut.]

Derrick Jensen

In sy voorwoord beklemtoon Jensen sowel sosiale as omgewingsgeregtigheid. Die blankes besoedel glo nie net die samelewing nie maar ook die natuur. Dit is die bekende mite van hoe vreedsaam die inheemses voor die koms van die blankes gelewe het en hoe hulle deurgaans in harmonie met die natuur was. “The dominant [white] culture is killing the planet” (52) [and] “commits genocide against every indigenous culture it encounters, that degrades and impoverishes the vast majority of humans” (57). “Churchill doesn’t, of course, argue for blind, unthinking violence. He merely argues against blind, unthinking nonviolence” (67). “Those in power are insatiable. They will do anything – lie, steal, kill – to increase their power” (71). “Long ago … Indians and others of the indigenous asked nicely for members of this culture [whites] to stop stealing their land … It will not stop so long as there is anything left for it to exploit” (71). “Without a healthy landbase you have nothing … no landbase means no life” (87). “Violent and nonviolent approaches to social change are complementary”* (250). “Violence … works. It works dreadfully well. And it can work for liberation as well as subjugation” (326). [* Dink aan hoe die ANC met die NP-regering onderhandel het en terselfdertyd sy gewapende stryd tot die 1994-verkiesing voortgesit het.]

Ward Churchill

In Amerika is dit die konserwatiewes en ondersteuners van die Republikeinse Party wat aandring op die reg op vuurwapenbesit, sodat hulle hulleself teen misdadigers kan beskerm. Die linkse liberale en ondersteuners van die Demokratiese Party wil hierdie reg inkort. Hierdie linkses is ideologies baie nader aan Ward Churchill as die konserwatiewes. Maar dit is liberale wat die sterkste voorstanders van vrede en passiwiteit is. “Many people on the left demonstrated an irrational aversion to firearms … this translated into a posture of deliberate self-disempowerment … To call such practice selfdefeating is to dramatically understate the case” (493). Churchill beywer hom gevolglik vir “‘hands on’ exposure to weapons … only by becoming familiar with weapons – to some extent ‘demystifying’ them – could one strip away the kind of psychic baggage which precluded rational decision-making with respect to their potential utility” (498). Daardie “demystifying” word “personal empowerment” genoem (510). Dit het Churchill daartoe beweeg “to look at … the Black Panthers … in a whole new way” (510). Die Black Panther Party (1966-1982) het hom vir ‘n aparte Amerikaanse staat vir swartes beywer. Die anargis en bewonderaar van terrorisme, Noam Chomsky (gebore in 1928), dien ook as inspirasie (581, 1052).

Assata Shakur (gebore in 1947) was lid van die Black Panther Party en die Black Liberation Army. Sy is ‘n veroordeelde moordenares en die eerste vrou wat in Amerika amptelik as ‘n terroris gelys is. Sy word soos volg goedkeurend aangehaal: “It is the obligation of every person who claims to oppose oppression to resist the oppressor by every means at his or her disposal. Not to engage in physical resistance, armed resistance to oppression, is to serve the interests of the oppressor, no more, no less. There are no exceptions to the rule, no easy out” (600). Churchill verkwalik bv die Jode dat hulle hulle nie gewelddadig teen die Nazi’s verset het nie (632). Bruno Bettelheim (1903-1990), wat self in die Dachau- en Buchenwald-konsentrasiekamp was, verwys na “the role of passivity and nonviolence in amplifying the magnitude of the Holocaust” (656). “The persecution of the Jews was aggravated, slow step by slow step, when no violent fighting back occurred” (680). Die enkele opstand in Auschwitz was ‘n uitsondering. Daar was ook “the armed revolt of the Warsaw Ghetto during April and May 1943” (715).

“The example of the Jews under nazism is, to be sure, extreme. History affords us few comparable models by which to assess the effectiveness of nonviolent opposition to state policies, at least in terms of the scale and rapidity with which consequences were visited upon the passive. Yet it is precisely this extremity, which makes the example useful; the Jewish experience reveals with stark clarity the basic illogic at the very core of pacifist conceptions of morality and political action” (690). Vir die Jode “nonviolence was a catastrophic failure, and only the most extremely violent intervention by others saved Europe’s Jews at the last moment from slipping over the brink of utter extinction. Small wonder that the survivors insist, ‘Never again!'” (734). Die ANC-kamerade se “Never again” wanneer na apartheid verwys word, kom klaarblyklik hiervandaan.

Mohandas* Gandhi (1869-1948) word dikwels voorgehou as ‘n toonbeeld van suksesvolle vreedsame protes. Maar Churchill beweer “Gandhi’s movement showed little likelihood of forcing England’s abandonment of India. Without the global violence that destroyed the Empire’s ability to forcibly control its colonial territories (and passive populations), India might have continued indefinitely in the pattern of minority rule marking the majority of South Africa’s modern history” (741). “It required/requires no particularly sophisticated analysis to perceive that the imposition of colonial/neocolonial forms of exploitation upon Third World populations entailed/entails a degree of systemic violence sufficient to ensure the permanence of their revolt until it succeeds” (1061). [* Mahatma (Sanskrit ‘great soul’) is ‘n verdierbaring van Gandhi soortgelyk aan die naam “Madiba” vir Nelson Mandela.]

‘n Ander prominente voorbeeld van beweerde suksesvolle vreedsame protes is Martin Luther King jr (1929-1968). Hierteen argumenteer Churchill op ‘n soortgelyke wyse.

“The limited success attained by Martin Luther King and his disciples in the United States during the 1960s, using a strategy consciously guided by Gandhian principles of nonviolence, owes a considerable debt to the existence of less pacifist circumstances” (746). “Without the spectre, real or perceived, of a violent black revolution at large in America during a time of war, King’s nonviolent strategy was basically impotent in concrete terms” (754). “There simply has never been a revolution, or even a substantial social reorganization, brought into being on the basis of the principles of pacifism. In every instance, violence has been an integral requirement of the process of transforming the state” (773).

“Pacifist praxis (or, more appropriately, pseudo-praxis), if followed to its logical conclusions, leaves its adherents with but two possible outcomes to their line of action: 1. To render themselves perpetually ineffectual (and consequently unthreatening) in the face of state power, in which case they will likely be largely ignored by the status quo and self-eliminating in terms of revolutionary potential; or, 2. To make themselves a clear and apparent danger to the state, in which case they are subject to physical liquidation by the status quo and are self-eliminating in terms of revolutionary potential. In either event – ineffectuality or suicide – the objective conditions leading to the necessity for social revolution remain unlikely to be altered by purely pacifist strategies” (773).

“Pacifism is racist. In displacing massive state violence onto people of color both outside and inside the mother country, rather than absorbing any real measure of it themselves (even when their physical intervention might undercut the state’s ability to inflict violence on nonwhites), pacifists can only be viewed as being objectively racist. Racism itself has been accurately defined as a pathology” (1158). “Pacifism is suicidal. In its core impulse to prostrate itself before the obvious reality of the violence inherent in state power, pacifism not only inverts Emiliano Zapata’s [1879-1919, a Mexican revolutionary] famous dictum that ‘It is better to die on one’s feet than to live on one’s knees;’ it actually posits the proposition that it is best to die on one’s knees and seek to achieve this result as a matter of principle. Pacifist Eros is thus transmuted into Thanatos”(1168) – Sigmund Freud (1856-1939) se doodsinstink.

“It is considered axiomatic that revolution in nonindustrialized areas all but inherently entails resort to armed struggle and violence. This remains true whether one is considering the Bolshevik revolution, the Chinese revolution, the Vietnamese revolution, the Cuban revolution, the Algerian revolution, decolonization struggles in Africa during the 1950s, the Nicaraguan revolution, the Zimbabwean revolution, or any other. The same principle also holds with regard to Third World liberation movements such as the ANC in South Africa, SWAPO in Namibia, the Tupamaros in Uruguay, the Prestes Column in Brazil, Shining Path in Peru, and so on. In each case, the fundamental physical relationship between armed struggle/violence and liberatory posture is clear. As a matter of praxis, this relationship has been clarified (even codified) by theorists as diverse as Frantz Fanon, Che Guevara, Mao Tsetung, and Vo Nguyen Giap,* to name but a few. The accuracy of their articulations is so compelling that even such a devout (and principled) North American pacifist as Blase Bonpane has observed that, in the Third World, armed struggle is required because ‘passivity can coexist nicely with repression, injustice, and fascism'” (1219). Churchill skryf: “Pacifism itself offers no coherent praxis for liberatory social transformation … assuming the status of a sort of ‘quasi-praxis’ … a low level of ideological consciousness” (1263). [* Dit is bekend dat die ANC se onderhandelingstrategie met die NP-regering sterk deur die Vietnamese generaal Giap (1911-2013) beïnvloed is.]

Churchill krabbel skynbaar ‘n bietjie terug wanneer hy skryf:”It is not being suggested that nonviolent forms of struggle are or should be abandoned, nor that armed struggle should be the normative standard of revolutionary performance” (1279). Maar dan haal hy Stokely Carmichael (1941-1998, “Mama Africa,” Miriam Makeba 1932-2008, se man) soos volg aan: “If we are to consider ourselves as revolutionaries, we must acknowledge that we have an obligation to succeed in pursuing revolution … We must use the strength of our enemy to undo him, keeping him confused and off-balance. We must organize with perfect clarity to be utterly unpredictable. When our enemies expect us to respond to provocation with violence, we must react calmly and peacefully; just as they anticipate our passivity, we must throw a grenade” (1279). Is dit nie presies wat die ANC met die armsalige NP-“onderhandelaars” gedoen het nie?

“Any revolutionary movement within advanced capitalist nations must develop the broadist possible range of thinking/action by which to confront the state. This should be conceived not as an array of component forms of struggle but as a continuum of activity stretching from petitions/letter writing and so forth through mass mobilization/demonstrations, onward into the arena of armed self-defence, and still onward through the realm of ‘offensive’ military operations (eg elimination of critical state facilities, targeting of key individuals within the government/corporate apparatus, etc). All of this must be apprehended as a holism, as an internally consistent liberatory process applicable at this generally-formulated level to the late capitalist context no less than to the Third World. From the basis of this fundamental understanding – and, it may be asserted, only from this basis – can a viable liberatory praxis for North America emerge” (1288).

“There is no place for the profession of ‘principled pacifism’ to preclude – much less condemn – the utilization of violence as a legitimate and necessary method of achieving liberation. The dismantling of the false consciousness inherent in the ideology of ‘nonviolent revolution’ is therefore of primary importance in attaining an adequate liberatory praxis” (1297). Churchill sluit sy boek soos volg af: “The desire for a nonviolent and cooperative world is the healthiest of all psychological manifestations. This is the overarching principle of liberation and revolution. Undoubtedly, it seems the highest order of contradiction that, in order to achieve nonviolence, we must first break with it in overcoming its root causes. Therein, however, lies our only hope”(1418). In Suid-Afrika het ons voor “bevryding” ‘n oorvloed van geweld deur individue en terreurgroepe gehad. Anders as wat Churchill ons probeer wysmaak, het ons sedert 1994 nie vrede ervaar nie maar buitensporige voortgesette geweld.

Mike Ryan

Ryan, ‘n “white radical” (2018), gee ‘n Kanadese perspektief op hierdie onderwerp. “I am prompted to ask how bad conditions must become before we recognize that the time is right for any and all forms of resistance that can be effectual in putting an end to this madness, before it puts an end to us” (1986). Hy dink die verlangde revolusie sal nie gewilder word as weerstand tot protes afgeskaal word nie (1991). “A party (or, in our case, an organization of movement) which bases itself on an existing average level of consciousness and activity, will end up reducing the present level of both” (1996). “The state is violent in its very nature. The police, the army, the prisons stand as immediate, tangible evidence of this. The genocide of Third and Fourth World peoples stands as evidence of this” (2002). In hierdie soort linkse literatuur word blankes telkens van volksmoord (“genocide”), die uitroeiing van nie-wittes, beskuldig terwyl daar statistiese bewyse is dat nie-wittes onder blanke bewind vinniger toeneem as wanneer hulle aan hulle lot oorgelaat word. In die era van Westerse slawerny het Afrika-swartes net in die Amerikas meer geword. Desnieteenstaande word blankes nie net van “genocide” beskuldig nie, maar sommer van “omnicide, the death of all life” (2286), dus dat blankes die natuur doeltreffender as swartes vernietig.

“The civil disobedience of the white Canadian peace movement, other than being a revolutionary practice or an honest expression of protest, has become a form of catharsis, a practice that allows us to cleanse our souls of the guilt of our white skin privilege for ourselves and for each other without posing a threat either to the state or ourselves. We create a theater of pseudoresistence” (2042). Ryan wil hierdie situasie radikaliseer. Hy haal Judy Costello soos volg aan: “I believe in noncooperation and civil disobedience, but in practice I have seen men use these tools as weapons – seeing who can suffer the most, counting up jail records, feeding on the glory of being able to suffer more” (2065). Ryan skryf: “As long as we remain passive and ineffective in our resistance, we will … leave Third and Fourth World peoples in the front line of the very real and very violent struggle between imperialism and liberation while we continue to reap the benefits of a comfort zone created by their oppression” (2072).

Martin Luther King het dieselfde laai as Desmond Tutu uitgehaal deur skynbaar teen gewelddadigheid te praat maar sy volgelinge dermate op te sweep dat hulle tot geweld oorgegaan het en dan het sowel King as Tutu konsekwent nagelaat om die geweld te veroordeel. Ryan haal King aan waarvolgens hy geweld teen eiendom goedpraat omdat dit nie geweld gerig teen mense was nie. King sê: “I am aware that there are many who wince at the distinction between property and persons, who hold both sacrosanct. My views are not so rigid” (2104). Hierin lees Ryan “recognition that nonviolence does not imply the absolute, constant, and permanent absence of force or violence” (2109). Hy haal Frantz Fanon (1925-1961) soos volg aan: “Decolonization is always a violent phenomenon” (2127). Malcolm X (1925-1965) het gesê: “The only people in this country who are asked to be nonviolent are [the oppressed] … I believe we should protect ourselves by any means necessary when we are attacked by racists” (2198).

Ryan:

“There has never been an example of nonviolent liberation in the Third World. The one experiment with nonviolent decolonization was the electoral victory of Salvador Allende [1908-1973] in Chile [1970], and this one example was smashed by US imperialism” (2127). “One need only look to the African National Congress (ANC) and the example of Nelson Mandela to see why Third World revolutionaries must embrace violence” (2131). “We recognize that the actions of Third World revolutionaries are not aggressive acts of violence, but a last line of defence and the only option for liberation in a situation of totally violent oppression” (2264). Fanon word weer aangehaal: Wat met die geweld beoog word, is “to rehabilitate [human]kind, and help make [humanity] victorious everywhere, once and for all … This huge task … consists of reintroducing [humanity] into the world” (2155). Ryan noem dit “the new world” (2309); dus utopia, oftewel hemel op aarde. “We, as Euroamerican radicals inside the North American settler states, must develop a clear position regarding what we will do if this war of genocide which has been going on for some 500 years once again heats up and heads toward a definitive culmination” (2183).

Slot

In hierdie rubriek het ons te make met mense wat in ‘n heeltemal ander liga is as diegene wat gewoonlik op Praag aan die woord gestel word. Ons is hier midde in die wêreld van marxiste, terroriste, vandale en misdadigers, dus die soort mense wat ons bv as ANC-kamerade in leidende posisies leer ken het. Enigiets wat onder blanke bewind opgebou is, kon maar vernietig word. Met die oog op die politieke magsoorname kon die land maar tot op die grond afgebreek word. Beskaafde, Westersgeoriënteerde mense vind dit moeilik, selfs onmoontlik, om aansluiting by sodanige destruktiewe ingesteldheid te vind.

Die bogenoemde vier outeurs trek te velde teen blanke politieke beheer vanuit hulle posisie van onderdanigheid/”onderdrukking”. Hulle argumenteer ten gunste van die gebruik van alle middele, insluitende geweld, ten einde die mag oor te neem. In Suid-Afrika het die magsoorname egter reeds op gewelddadige en verraderlike wyse plaasgevind. Die bewering dat die magsoorgawe vreedsaam verloop het, is vals. Die geweld duur steeds voort. Dit is ook ‘n leuen dat die meerderheid blanke kiesers tot magsoorgawe ingestem het. Hulle het hulle ten gunste van magsdeling uitgespreek.

Die outeurs maak dit duidelik dat pasifisme die strategie van die liberales en progressiewes is en dat pasifisme nie tot verandering lei nie. Pasifisme word beskou as ‘n resep vir selfvernietiging en dat dit selfs algehele groepuitwissing kan veroorsaak. Vir beduidende verandering is geweld glo noodsaaklik. In Suid-Afrika word blankes se belange al hoe meer vertrap. Blankes en veral Afrikaners ervaar toenemend dat hulle taal en kultuur met uitwissing bedreig word; selfs hulle lewens. Die eiendomsreg van blankes word al hoe meer aan bande gelê. Op grond van hulle ras geniet blankes nie volwaardige burgerskap nie. Swartes word blatant bevoordeel en bepaal wat, en in watter mate, iets aan blankes gegun word.

Daar is sekerlik elemente van waarheid in wat die vier outeurs geskryf het. Die vraag is in hoeverre Suid-Afrikaanse blankes hierdie outeurs se raad kan inspan om hulle situasie te verbeter. Vir my lyk ‘n gewelddadige teenrevolusie nie na ‘n realistiese opsie nie.* Dalk is dit omdat my ingesteldheid glad nie militaristies is nie. Ek is nie eens militant genoeg nie. Toe die veiligheidsmagte (weermag en polisie) in 1994 nog sterk was en doeltreffend ter beskerming van die blankes kon optree, het Constand Viljoen geoordeel dat militêre ingryping veral op die lange duur nie die gewenste resultate sou lewer nie. Intussen het meer as twee dekades verloop en het baie van diegene wat destyds sodanige weerstand kon bied, gesterf of oud en afgeleef geword. Wat klaarblyklik in 1990/94 broodnodig nodig was, was beter onderhandelaars wat ‘n veel beter staatkundige grondslag kon afdwing.

[* Toe Spanje onder die beheer van Moslems was (711-1492) “Muslim rulers … used decapitation against their fellow Muslims even more than against Christians. This last difference may be attributable to the submissive condition of Christians … in Islamic Spain, which lessened the number and danger of their revolts” (Dario Fernandez-Morera, The myth of the Andalusian paradise, Wilmington: ISI Books, 2016, 381p; Amazon Kindle $9,74, 2675). Geweld is dus nie ‘n wonderkuur vir die opheffing van onderdrukking nie. Dieselfde geld vir onderdanigheid. Tussen die uiterstes van geweld en onderdanigheid moet daar êrens ‘n streep getrek word.]

Die huidige totale en daarby vreemde oorheersing is myns insiens vir die meerderheid Afrikaners onaanvaarbaar. Berusting is nie moontlik nie. Weerstand of verset of ten minste protes is noodsaaklik; sekerlik in groter mate as wat tot dusver die geval was. Suid-Afrika is nie sonder meer die land van die swartes soos bv Nelson Mandela graag beweer het nie. Insgelyks is dit ook nie sonder meer die land van die Khoi-San nie. Suid-Afrika is ook, selfs in oortreffende mate (as hulle bydrae na waarde geskat word), die land van die blankes. Daarom is dit ontoelaatbaar dat daardie inwoners wat hulleself as voortreflik (selfs as die voortreflikste) bewys het tot minderwaardige burgerskap verdoem word.

NP van Wyk Louw het gewaarsku dat ‘n geslag nie sonder protes verby moet gaan nie. ‘n Geslag beslaan dertig jaar. Sedert 1994 het meer as twee dekades verloop. Vir die huidige ouer geslag is daar min tyd oor om doeltreffend te protesteer. Hoe minder ons ons daadwerklik teen onreg verset, des te meer sal daar ten koste van ons onreg gepleeg word. Sodanige protes moet uiteraard primêr teen ons nuwe, vreemde heersers gerig word. Maar dit kan kwalik gewelddadige protes wees. Met iedere dag wat verbygaan, word die blankes ‘n kleiner persentasie van die bevolking weens die vinniger aanwas van nie-wittes en die toestroming van inkommers uit veral Afrika. Die geweldsopsie word dus daagliks al hoe meer onrealisties.

Een van my groot griewe is teen die klein groepie blankes en daarby Afrikaanssprekendes wat mandaadloos gehandel en ons as blankes in ‘n posisie van relatiewe magteloosheid en minderwaardige burgerskap laat beland het. Dit is verregaande dat hierdie mense sonder magtiging hulle aangematig het om ‘n land,* ‘n Europese beskawing en die Afrikanervolk (potensieel) op die vernietigingspad te plaas. My beswaar is veral teen FW de Klerk, Leon Wessels en Roelf Meyer wat pleks van in skaamte laag te lê, hulle steeds telkens op die voorgrond dring. Hulle verkeer in die waan dat hulle uitsonderlik gepresteer het en, asof hulle beskermheiliges is, met die blankes se belange vertrou kan word. Dit is die dure plig van Afrikaners om die onbesonne woorde en dade van diesulkes by elke moontlike geleentheid aan die kaak te stel, dus hulle daadwerklik te diskrediteer. Hulle durf nie skotvry daarvan afkom nie. [* Dit is die verklaarde beleid van die ANC, gesteun deur sy Lite-vleuel (die DA), dat Afrikane vryelike uit Afrika na Suid-Afrika moet kan beweeg. Dit is onteenseglik ‘n resep vir die verdere agteruitgang en selfs vernietiging van die land.]

Groter eensgesindheid onder blankes en veral Afrikaners is sekerlik nodig. Ons sal deurlopend en met erns oor ons pad vorentoe moet besin sodat ons doelgerig kan optree. Ten spyte van al die dwaasheid wat ten koste van ons gepleeg is, is daar een ding wat ons ons steeds moet veroorloof: om nooit moed op te gee nie.

Leon Lemmer: Die oorsprong van Afrikaans: Kaaps of Nederlands?

Teen die einde van verlede jaar is die volgende boek gepubliseer: Kaaps in fokus (Stellenbosch: Sun Media, 2016, 145p, R225) met Frank Hendricks en Charlyn Dyers as redakteurs. Die nege hoofstukke is bygewerkte teks van voordragte wat in 2012 tydens die eerste simposium oor Kaaps aan die Universiteit van Wes-Kaapland deur “wonderlike sprekers” (p v) gelewer is.

Die eerste hoofstuk, deur Frank Hendricks, is akademies-wetenskaplik die sterkste bydrae. Kaaps word beskryf as ‘n Wes-Kaapse informele omgangspreektaal wat veral in die Kaapse Skiereiland onder die bruin werkersklas aangetref word. In ‘n poging tot twyfelagtige inklusiwiteit, word beweer dat Kaaps ook blanke sprekers het (5); iets wat hoogs uitsonderlik moet wees. Kaaps is ‘n taalvariëteit wat “diep onder Engelse invloed” staan (2). “Een van die mees opvallende kenmerke van Kaaps is die inspeel van Engels op sy Nederlands-Afrikaanse basis” (6). Hendricks skryf van “die spontane deureenhaspeling van Afrikaans en Engels” en verwys na FA Ponelis se stelling: die “ontsettend hoë mate van Engelse invloed” (7). Kaaps funksioneer soos ‘n “spons wat invloede uit ander spreekkodes soos gay-, straat-, bende- en tronktaal opsuig” (21). Kaaps word desnieteenstaande as “gelykwaardig” met ander Afrikaans-variëteite voorgehou (2, 30), asof Afrikaans wat oormatig met onnodige Engels besoedel is volwaardige Afrikaans kon wees. Kaaps bestaan inderdaad in die werklikheid in dieselfde mate as ander soorte Afrikaans maar weens sy ongeëwenaarde besoedeling met Engels kan Kaaps myns insiens onmoontlik in dieselfde mate as Standaardafrikaans gelykwaardige of doeltreffende verskansing teen verengelsing bied.

“Wat talige status betref, is Kaaps te beskou as ‘n variëteit van Afrikaans – nie as ‘n taal of taalvorm náás Afrikaans nie” (4). Ek vra: In watter mate moet ‘n taal (bv Kaaps) ‘n ander taal (bv Engels) akkommodeer (dus in sigself opneem) voordat dit ophou om bv Afrikaans te wees en eerder die aanskyn van die ander taal, bv Engels, het? Sonder om hare te kloof, skyn dit die beste te wees om Kaaps te noem wat hy is, naamlik ‘n mengeltaal. Daar behoort nie sonder meer veronderstel te word dat Kaaps ‘n variëteit van Afrikaans is nie; veral nie dat dit ‘n soort Afrikaans is wat gelykwaardig aan bv Standaardafrikaans is nie. ‘n Prominente opsig waarin Kaaps nie gelykwaardig aan Standaardafrikaans is nie, Kaaps dus nie volwaardige Afrikaans is nie, is in sy graad van besoedeling met Engels.

Standaardafrikaans is, in die woorde van CJ Langenhoven, ‘n “pêrel van groot waarde” (Praag 16.05.2015). Dit is die vlagskip van Afrikaans. As standaardtaal toring dit uit bo enige variant. “Standaardafrikaans [is] eintlik ‘n dialek wat bokant Afrikaans se dialekte staan” (Christo van Rensburg, So kry ons Afrikaans, Pretoria: Lapa Uitgewers, 2012, p 117). Evolusionêr kan Standaardafrikaans die beste uit die variante in sigself opneem. In die stryd om voortbestaan bied Standaardafrikaans die beste, eintlik enigste, doeltreffende verskansing teen Engels. In die mate van taaleenheid wat in Standaardafrikaans uiting vind, is daar krag. Diegene wat eerder om Kaaps as Standaardafrikaans pleit, bevorder verdeeldheid en handel sodoende in stryd met die beste belange (bv voortbestaan) van Afrikaans. Dit is gewoon dwaas om Afrikaansvariëteite en veral Kaaps te bevorder, soos die Afrikaanse Taalraad doen, terwyl Afrikaans as sodanig onder beleg is.

Die politieke beswaar teen Standaardafrikaans is dat dit die skepping van hoofsaaklik blankes is. In daardie opsig is Standaardafrikaans een van talle goeie dinge wat plaaslik bly voortbestaan ten spyte van die erodering wat algemeen in die nuwe Suid-Afrika voorkom. Dit is polities byderwets* om Kaaps as ‘n omgangstaal van bruines te verheerlik, des te meer omdat dit “teruggryp na die sewentiende-eeuse invloed van slawe op die vorming van Afrikaans” (6). Terselfdertyd word Standaardafrikaans as die skepping van hoofsaaklik blankes gediskrediteer of stilswyend geïgnoreer. Dieselfde gebrek aan erkentlikheid jeens Afrikanerprestasie is onderliggend aan die voorkeur wat aan die inklusiewe term “Afrikaanses” gegee word terwyl eerder die A-woord, “Afrikaners,” in orde sou wees. Taalkundig sou dit sinvol wees as almal wat die voortbestaan van Afrikaans koester, Standaardafrikaans daadwerklik steun.

[* “Politically correct” is ‘n Amerikaanse frase wat sommige dinge wat nie korrek is nie, oënskynlik korrek verklaar. Ek verkies om die frases “polities byderwets” en “politieke byderwetsheid” te gebruik omdat hulle duideliker uitdruk wat bedoel word (byderwets = trendy). Die Amerikaanse frase “affirmative action” word gewoonlik as “regstellende aksie” vertaal, terwyl die “regstelling” oordrewe en eintlik verkeerdmaking kan wees. Die frase “byderwetse verandering” is myns insiens ‘n beter vertaling, onder meer omdat verandering nie noodwendig verbetering is nie.]

Hendricks verwys na gevalle waar variëteite van Afrikaans “onder druk van die standaardvariëteit in onbruik verval het” (5; ook 10). Dit moet verwelkom word en geskied in die huidige era van massakommunikasie, met sy talle nuwe inligtingsmedia, meer geredelik as voorheen. Hendricks noem die Bo-Kaap die “bakermat” van Kaaps (5). Hy kan reg hê. Sy stelling is in elk geval nader aan die waarheid as Anne-Marie Beukes s’n waarvolgens die Bo-Kaap “die wiég” van Afrikaans sou wees (Die Burger, 21.08.2015, p 15). Hendricks skryf: “As omgangsvariëteit van Afrikaans staan Kaaps (soos ander vorme van Omgangsafrikaans) in wisselwerking met Standaardafrikaans, as gevolg waarvan Standaardafrikaans op Kaaps inspeel en Kaaps (ten minste potensieel) dien as voedingsbron vir Standaardafrikaans” (25). Kaaps beïnvloed Standaardafrikaans egter werklik en nie net potensieel nie. Hendricks verskaf ‘n lys van Kaapse woorde wat in die tiende uitgawe van die Afrikaanse woordelys en spelreëls (AWS) (Kaapstad: Pharos, 2009, 593p) opgeneem is (10). Dit dien as bewys van die evolusionêre ontwikkeling van Standaardafrikaans. Hy wil hê dat meer woorde uit Kaaps as Standaardafrikaans erken word (30).

Daar moet egter gewaarsku word teen die moontlikheid dat politieke byderwetsheid hier ‘n groter rol speel as wat streng taalkundig geregverdig kan word. Ek sê dit na aanleiding van uitlatings van die voorsitter van die Taalkommissie, Gerhard van Huyssteen. Hy maak aanspraak op ‘n wyer siening van wat Standaardafrikaans is. Eintlik beteken dit maar net dat hy polities meer byderwets (dus meer verlig of links) as sy voorgangers is. Van Huyssteen wil beweerde historiese ongelykhede regstel en dus Standaardafrikaans wyer aan Kaaps oopstel. (Die Burger, 20.04.2015, p 3). Hendricks maak gewag van die “demokratisering van Afrikaans” (31). Dit kan neerkom op politieke boetedoening ten koste van Standaardafrikaans. Byvoorbeeld, die woord “skanghagha,” wat “in die haak” beteken, is voorlopig in die AWS opgeneem. Voorlopige erkenning ondergrawe egter die histories normerende rol van die AWS (Praag 23.05.2015).

Om praktiese redes het ek tot dusver geskryf asof Kaaps ‘n homogene omgangstaal sonder variante is. “Kaaps manifesteer nie as ‘n variëteit wat gebruikmatig eenvormig is nie; trouens Kaaps is wesenlik ‘n heterogene variëteit van Afrikaans” (26). Heterogeniteit bemoeilik die moontlike standaardisering van Kaaps, maar groter homogeniteit kan uiteraard deur standaardisering bewerkstellig word. Moslem- en christen-Kaaps verskil. So ook middelklas- en werkersklas-Kaaps. Daar is ook gebiedsverskille, bv tussen die Kaaps van die Bo-Kaap en die Kaapse Vlakte (26-27). Sommige soorte of aspekte van Kaaps is makliker verenigbaar met Standaardafrikaans as ander. Sommige van hulle kan as taalskeppings verrykend op Standaardafrikaans inwerk. Hendricks verskaf hierdie voorbeeld: “Daai goose het mos ‘n pa’ woelage biene” (14), wat ek dink in Standaardafrikaans voorbeeldig gesuiwer kan word tot: “Daardie meisie het ‘n paar woelige bene.” Daar is ander verdienstelike woorde en uitdrukkings in Kaaps, bv “uitsteek” vir opdaag (14), “gooi ‘n lange” vir padgee (19), “in die krop bêre” vir onthou (19), “op iemand se kerrie werk” vir irriteer (20), ens.

In hoofstuk 2 noem Ernst Kotzé Kaaps ‘n “belangrike vorm van Afrikaans” (37). Kaapse Moslem-Afrikaans, met sy slawe-assosiasie, word deur Kotzé as die kerndialek van Kaaps beskou (37, 45). Kaaps kry op sy beurt die status van matrilek (dus oer- of oorspronklike dialek) van Afrikaans (37, 44, 45). Kaaps word daarmee as meer as “net een van die ontstaansvariëteite van Afrikaans” beskou; eintlik as dié ontstaansvariëteit (38). Kaaps kry senior status en styg in hierdie historiese konteks bo gelykwaardigheid uit. Die ontstaan van Afrikaans word deur Kotzé (primêr) aan Kaaps toegeskryf. Kaaps word dus as die “bakermatvorm van Afrikaans” (47) beskou, soos wat Anne-Marie Beukes by implikasie ook doen met haar stelling dat die Bo-Kaap die wieg van Afrikaans is. Hiermee word Afrikaans tot ‘n inheemse taal verklaar, dus verafrika, iets wat heelwat politieke gewig dra in die onverkwiklike amptelike taalsituasie waarin ons ons die afgelope twee dekades bevind.

Aan die Kaap het daar destyds “kontak-geïnduseerde” taalverandering plaasgevind (38). Naas taalkundige faktore speel sosiale faktore hierin ‘n rol (38), bv magsverhoudings (39). Dit kan “selfs gebeur dat ‘n taal prysgegee word ten gunste van ‘n ander taal wat deur sprekers met groter mag – sosiaal, militêr of kommersieel – gepraat word” (39). Die waarheid hiervan ervaar ons daagliks. Die ANC het die politieke mag en word oorweldigend deur swart mag ondersteun. Hierdie magsblok gee voorkeur aan Engels en hou nie van Afrikaans nie. Afrikaans word dus feitlik oral afgeskaal of afgeskaf. Dit is ‘n Baas-Klaas-verhouding: Klaas doen wat Baas wil hê, bv Wim de Villiers doen aan die Universiteit Stellenbosch wat minister Blade Nzimande verlang.

Wat eienaardig is, is dat Kotzé die dominansie in die Baas-Klaas-verhouding hierna agterweë laat en blykbaar Hans den Besten se hipotese oor die ontstaan van Afrikaans aanvaar. Hiervolgens vorm die aanleerders-Nederlands van die Khoi-Khoin en die slawe die hoofstroom van proto-Afrikaans, waarby die blankes se Kaaps-Hollands, dus hulle proto-Afrikaans, uit ‘n systroom aansluit (43). Ingevolge die Baas-Klaas-dinamika behoort die hoof- en systroom eerder andersom aangedui te word, dus dat Kaaps-Hollands die toon aangegee het, dus proto-Afrikaans se hoofstroom was, en die Khoi-Khoin en slawe uit die systroom hulle proto-Afrikaans so goed moontlik by Kaaps-Hollands probeer aanpas het. Wit en nie-wit het mekaar se omgangstaal sekerlik wedersyds beïnvloed maar sowel die vorm as die inhoud van proto-Afrikaans is seker in groter mate deur die sprekers van Kaaps-Hollands as deur die nie-wit aanleerders bepaal. Die nie-wittes het die blankes se taal aangeleer; nie andersom nie. Anders as in die geval van die nie-wittes was dit vir die blankes nie nodig om die sprong na ‘n vreemde taal te maak nie. Dat die Europese invloed oorheersend by die ontstaan en ontwikkeling van Afrikaans was en die invloed van die Khoi-Khoin en slawe deurgaans ondergeskik daaraan was en is, blyk duidelik as die vorm en inhoud van ‘n ouer of hedendaagse Afrikaanse teks met ‘n Nederlandse of Vlaamse teks vergelyk word. Kotzé verwys in hierdie verband tereg na bv “die opvallende Nederlandse herkoms van sommige grammatikale konstruksies” wat by Kaaps aangetref word (45).

Politieke byderwetsheid speel ongetwyfeld ‘n groot rol in die huidige neiging om die kreolisering van Afrikaans te oordryf. Ek het probeer aantoon dat die bakermat van Afrikaans veel eerder in Europa as in die Bo-Kaap is en dat Afrikaans wesenlik eerder ‘n Europese as ‘n Afrikataal is, dus ‘n Europese taal wat plaaslik aanpassings ondergaan het. ‘n Sterk saak kan daarvoor uitgemaak word dat Afrikaans, soos Vlaams, ‘n dialek van Nederlands is. Kotzé skryf van die “massiewe mate” waarin Engels hedendaagse Kaaps beïnvloed (47). Dit is myns insiens die hoofrede waarom Afrikaanssprekendes en veral Afrikaanse taalkundiges liewer die gebruik en propagering van Kaaps moet vermy as die oorlewing van Afrikaans vir hulle erns is. Byvoorbeeld, Wannie Carstens stel ‘n afkeuringswaardige voorbeeld deur net lof te hê (“In die kol! Netjies!”) vir wat Bettina Wyngaard skryf, terwyl sy haar Afrikaanse teks uittartend met onnodige Engelse woorde en uitdrukkings oorlaai (LitNet 27 Januarie; kommentaar 2 Februarie).

In hoofstuk 3 openbaar Christo van Rensburg ‘n politieke gesindheid soortgelyk aan dié van Kotzé. Volgens hom het Kaaps al voor 1652 aan die Kaap ontstaan (49, 54). “Die vroegste Afrikaans was die taalgevolg van die Khoi-Khoin se eerste kennismaking met … Seemansnederlands” (50). Dit lyk na ‘n poging om die nie-wit en Afrika-oorsprong van Afrikaans te verseker. “Kaaps is … ingeburger in elkeen van Afrikaans se variëteite” (50). “Die opspoor van … woordgeskiedenisse sal aantoon hoe groot ‘n invloed Kaaps in elkeen van Afrikaans se variëteite het. (Dieselfde geld vir grammatikastrukture)” (56). Dit is glo “eensydig” (50) en ‘n “mite” (51) dat die Khoi-Khoin “wreedaardig en oorlogsugtig” was (50). Die dood van Francisco d’Almeida en 64 van sy manskappe in 1510 by Tafelbaai deur Khoi-Khoin was, in die woorde van Schalk Pienaar, seker maar net “‘n ligte mistykie.” Van Rensburg spreek die Khoi-Khoin darem nie vry van diefstal nie.

Hy noem die Kaap ‘n “Nederlandse kolonie” (51) terwyl dit streng gesproke die eiendom van ‘n maatskappy, die VOC, was. Hy onderskei tussen Khoi-Afrikaans en die latere Veeboer-Afrikaans (52), asook tussen Voortsettingsnederlands en Aanleerdersnederlands (55). Soos Kotzé beskou Van Rensburg Khoi-Afrikaans as die hoofstroom van proto-Afrikaans, waarby Kaaps-Hollands uit ‘n systroom aansluit: “Hier word van die standpunt uitgegaan dat Afrikaans nie gesien moet word as Nederlands wat mettertyd verafrikaansing ondergaan het nie, maar eerder andersom: dit is sosiolekte van Afrikaans wat vernederlands is” (55). Myns insiens is dit ‘n polities byderwetse maneuver. Kaaps en vroeë Afrikaans word gevolglik as sinonieme beskou: “Sowat 50 jaar ná die vestiging van die Nederlandse kolonie aan die Kaap” is “Khoi … met Khoi-Afrikaans vervang” (55). “Afrikaans se taalwortels laat nie toe om te sê dit is ‘the only language of Germanic origin which is spoken exclusively outside Europe’ nie” (R Willemyns, Dutch: Biography of a language, New York: Oxford University Press, p 215) (55). Van Rensburg sluit sy hoofstuk soos volg af: “Die Afrikaanse taalgeskiedenis is in die eerste plek ‘n sosiohistoriese verhaal. Die verhaal vertel van miteskepping …, die ontsnap aan stigmatisering, en die vertel van die omstandighede van normverandering, en van verspreiding en inburgering” (57). As onderdeel van die herskrywing van die Suid-Afrikaanse geskiedenis kan sommige van die jongste neigings in die Afrikaanse taalgeskiedenis gewis ook die skepping van nuwe mites insluit.

Dit kan kwalik beweer word dat die Khoi-Khoin en slawe iets nagelaat het wat die moeite werd is. Hulle het nie uitgemunt in skeppingsvermoë nie; ook nie wat taal betref nie. Wanneer na die oorsprong van Afrikaans gesoek word, moet onder meer die volgende twee sake in gedagte gehou word. Eerstens was die vroeë blankes aan die Kaap nie Europese elite nie. ‘n Elitistiese element sou eers in 1688 opdaag in die vorm van sommige van die 180 Franse (dus nie-Nederlandse) Hugenote. Tweedens was seemanstaal sekerlik ‘n groot faktor. In albei gevalle was daar afwykings van die standaard- of Europese Nederlands. Daardie afwykings het met verloop van tyd in die nuwe omgewing van die Kaap al hoe groter afmetings aangeneem. Die taal wat gangbaar onder die blankes was, was ingevolge die Baas-Klaas-verhouding normgewend vir die Khoi-Khoin en slawe. So kry ons proto-Afrikaans.

PS Dreyer (1921-1999) het oor geskiedskrywing gesê: “Van die eerste woord af besluit jy watter klip jy vat en watter klip laat jy lê” (Pieter Duvenhage, Afrikaanse filosofie: Perspektiewe en dialoë, Bloemfontein: Sun Press, 2016, 306p, R350, p 56). Taalkundiges soos Kotzé, Van Rensburg en Carstens het in hulle vertolking van die ontstaansgeskiedenis van Afrikaans polities byderwets gekies om die nie-wit klip op te raap. Ek, daarenteen, het eerder die wit klip opgetel. Die oorsprong van Afrikaans moet eerder by Nederlands en Plat Duits as by Kaaps en Khoi gesoek word. Die ontstaan van proto-Afrikaans is myns insiens sydelings deur Khoi en Afrikaans sydelings deur Kaaps beïnvloed, dus nie op ‘n hoofstroom- of deurslaggende manier nie.

In hoofstuk 4 verwys Charlyn Dyers na Praag (59) en ‘n artikel van Dan Roodt (67) maar daar is nie inskrywings hiervoor in die gebrekkige saak- en naamregister aan die einde van die bundel nie. Sy skryf oor die verskynsel van gemengde of hibriede tale (“koëksisterende ‘maniere van praat’ … kodevermenging” – 62) veral in stedelike gebiede. Dit het skynbaar ‘n gunstige invloed op die status van Kaaps om as bv opvoedkundige mengeltaal gebruik te word (59). Hierdie verwikkeling word vertolk as ‘n “teken van sosiale omwenteling” (59). Die erkenning wat in die nuwe Suid-Afrika aan veeltaligheid gegee word, is een van die gevolge van hierdie omwenteling (60). Weens die omvang wat taalvermenging aanneem, word deesdae egter eerder van taligheid as veeltaligheid gepraat (62). Die geldigheid of sinvolheid van die begrippe tweetaligheid en veeltaligheid word bevraagteken (64).

Die viering van politieke bevryding vind onder meer uitdrukking in die “wegbreek van konvensionele taal- en spelreëls” (60). Dink bv aan wat Nathan Trantraal toegelaat word om mee weg te kom in sy Rapport-rubrieke. Dit word “karnivalisasie” genoem (60). Hierdie karnivalisering van Afrikaans ervaar ek as uittartend en afstootlik. Dit is sekerlik ‘n uitdrukking van oneerbiedigheid teenoor Standaardafrikaans. Dyers, daarenteen, verwelkom dit dat Kaaps “in taalgebruiksfere soos die media prominensie geniet” (65). Kaaps word as voortreflike taal, selfs as eerbare Afrikaans, gepropageer weens die sug na politieke byderwetsheid by diegene in beheer van die inligtingsmedia. Kaaps is glo nie “substandaard Afrikaans” nie (65). Kaaps word beskou as deel van “‘n kontinuum van variëteite wat almal onder die sambreelbenaming ‘Afrikaans’ tuis te bring is” (65). Ek, daarenteen, is geneig om die “taalburgerskap” (65) van Kaaps as ‘n variëteit van Afrikaans te ontken. Sy noem tereg dat besorgdheid oor taalsuiwerheid “dikwels kop uitsteek in tye van vinnige sosiale verandering” en “die een-nasie-een-taal-ideologie koppel nasionale identiteit aan slegs een taal” (61). Die ANC se idee van een “nasie” is dat verkieslik net een taal, die koloniale taal Engels, bestaansreg behoort te hê. In die geval van Afrikaners is die volkstaal steeds Standaardafrikaans, maar polities gedrewe pogings tot kreolisering behoort myns insiens teengestaan te word. Dit is te betwyfel of multikulturele Cockney en Brummie enigsins deur gesofistikeerde Britte bevorder sal word in die buitensporige mate wat polities byderwetse Afrikaanse taalkundiges dit met Kaaps doen. Hou ook in gedagte dat, anders as in die geval van Afrikaans, die voortbestaan van Engels glad nie bedreig word nie.

Soos in die linkse politieke diskoers word sommige tradisionele taalkundige begrippe deesdae as “blote sosiale konstrukte” afgemaak (61). Taalvariëteite word as “linguistiese kontinua” beskou (61), wat soortgelyk is aan die erkenning van ooreenkomste pleks van verskille by mense. “Die grense tussen tale en taalvariëteite op ‘n talige kontinuum, soos die grens tussen Standaardafrikaans en Kaaps, word getrek in verhouding met sosio-politieke in plaas van suiwer taalkundige faktore, en in hierdie sin is tale sosiale konstrukte” (62). Op hierdie manier word gepoog om die mengeltaal Kaaps eerbaar te maak. “Dit gaan hier om die herstel van die waardigheid van ‘n variëteit en die sprekers daarvan” (65). Op ‘n wyse soortgelyk aan tale word verskille tussen rasse en etnisiteite kennelik verwater. Minderheidstale sterf uit en taalhibridisering lei tot nuwe taalvariëteite (62). Dyers skryf nie ‘n enkele woord ten gunste van taalsuiwerheid nie. Sy pleit eerder daarvoor dat “die taalpurisme- en die taalhiërargie-ideologie” laat vaar moet word (65). As Kaaps Standaardafrikaans verdring, sou sy seker geen traan stort nie: Die uitsterf van tale word tot “‘n relatiewe begrip” afgegradeer (64). Byvoorbeeld, Kaaps bevat spore van Afrikaans, daarom kan Afrikaans maar uitsterf en kan ons ons dan verbly oor die fragmentariese voortbestaan van Afrikaans in Kaaps. Diversiteit word in taalpraktyke geïntegreer. Dit word die demokratisering van kommunikasie genoem en is die “viering van gedeelde kulture en taalkennis” (62). Die nuwe Suid-Afrika is ‘n deurmekaarspul. Daarom kan die plaaslike tale, volgens hierdie redenasie, ook maar deurmekaarloop.

Daar is myns insiens ‘n anargistiese klank in wat Dyers skryf. Sy opper nie beswaar teen die vernuwende uiterstes waartoe daar soms in die hedendaagse taalkunde geneig word nie (63-65). Kaaps is glo “‘n baie goeie voorbeeld van … geïntegreerde taalvaardigheid … Kaaps en soortgelyke variëteite behoort gebruik te word as aanvullende onderrigmedia in alle progressiewe [!] opvoedkundige stelsels” (63). In skole kan daar “meer plooibare dubbelmedium- en bilaterale benaderings” ingevoer word (64); presies die soort ding wat Afrikaans as onderrigmedium aan al die eens Afrikaanse universiteite grootliks vernietig het. Taalsuiwerheid, soos rassuiwerheid, is blykbaar uit. Moedertaal word beskryf as “grootliks bloot ‘n ideologiese konstruk” (63). Eintlik word taal as sodanig tot in die grond afgebreek. “Die rigiede begrensing van tale in ‘n veeltalige samelewing het baie min waarde” (63). Hier is die onderliggende redenasie: In die nuwe Suid-Afrika is gedwonge rasse- en etniese integrasie aan die orde van die dag. Selfs geslagsverskille word al hoe meer ontken. Waarom dan nie maar tale ook deurmekaargooi nie? Dyers skryf: “Die normalisering van alle vorme van veeltaligheid word … bepleit, sonder enige voorbehoude, op skool en in die samelewing as geheel” (65). Dan volg die kersie op die koek: “Selfs die konsep ‘taal’ is vir sommige taalkundiges problematies” (63). Dit volg dat taalkundiges dan nie meer taalkundiges kan wees nie. Dyers kla oor “die amper arbitrêre manier waarop sekere variëteite tot standaardtaal bevorder word” (63). “Vir die gesonde groei van lewensvatbare tale moet periodieke herstandaardisering [ge]handhaaf word” (63). Dit word in die geval van Standaardafrikaans gedoen, op die gevaar af dat dit polities byderwets oordoen word.

Hoofstuk 5 is geskryf deur ‘n ANC-aktivis, Hein Willemse. Hy roem daarop dat hy voorheen geskryf het oor “‘n gekreoliseerde samelewing en talige hibriditeit” (71). By Willemse is daar dieselfde neiging as by bv Nico Koopman, naamlik om sy hibriede etnisiteit as ‘n navolgenswaardige model vir ander verskynsels, bv taal en spesifiek Afrikaans, voor te hou. Die totstandkoming van Standaardafrikaans word afgemaak as “‘n bewuste etniese konstruk” (71), klaarblyklik omdat feitlik uitsluitlik blankes Afrikaans tot sy huidige vlak ontwikkel het. Die punt is dat baie van wat voortbestaan in die nuwe Suid-Afrika, ten spyte van die opsigtelike verval, aan blankes te danke is. Soos in die geval van Afrikaans sou ek hulle eerder voortreflike prestasies as sosiale konstrukte noem. Willemse beskryf die Suid-Afrika van weleer, toe blanke Afrikaanssprekendes in beheer van die politieke mag was, as “‘n etnies-chauvinistiese staat” (72).

By Willemse is daar die sleepvoetende erkenning dat Standaardafrikaans “‘n besondere prestasie is” (72) maar hy kwalifiseer sy nugtere oordeel: “Dink aan die aktiewe vernederlandsing en vergermanisering van Afrikaans en die taalfamilie-metafoor wat ‘n onderliggende Eurosentrisme blootlê” (72). Myns insiens behels dit bloot die uitbouing van wat Afrikaans wesenlik is, maar Willemse wil dit anders hê. Hy wil Afrikaans in groter mate verafrika. Hy noem dit “die verruiming van die standaardtaal” (74). Nie net Standaardafrikaans nie maar die hele Afrikaanse taalgemeenskap moet verruim word. Die ou sosiale kategorieë moet afgelê word (81), wat sekerlik beteken dat die onderskeid tussen wit, bruin en swart mense moet verdwyn. Let op hierdie formulering oor Afrikaans se standaardisering: “Dit was soms só gerig dat betekenisvolle seksies van die Afrikaanse spraakgemeenskap, meesal nie-wit sprekers, deurlopend uitgesluit is” (72). Die “soms” is in orde terwyl “deurlopend” nie net teenstrydig met “soms” is nie, maar ook oordrewe en vals is.

Willemse wil hê dat bruines op skool in hulle moedertaal onderrig word (74). As Kaaps inderdaad ‘n (mengel)taal uit eie reg is, kan ‘n mens vra hoe realisties dit is om onderrig in daardie ongestandaardiseerde medium te verlang as die owerheid nie eens onderrig in Afrikaans simpatiek gesind is nie. Hy beskou Kaaps as ‘n variëteit van Afrikaans en dink dat Kaaps waardige status kan verkry as kers by die anargistiese denker Michel Foucault opgesteek word (74). “Onderwysers behoort toegerus te word met vaardighede om ‘n bewustheid van die plek en waardigheid van niegestandaardiseerde Afrikaanse variëteite te waardeer en te bevorder” (74). Ook dat “alle leerlinge bi-dialekties (of selfs multidialekties) toegerus moet word” (75). Op hierdie manier word sake myns insiens vir sowel die onderwysers as die leerlinge onnodig bemoeilik. Kinders gaan skool toe om te leer. Op skool behoort bruines, soos blankes, minstens twee gestandaardiseerde tale, Afrikaans en Engels, te leer. Die aanleer van albei tale behoort vir Kaapssprekers redelik maklik te wees want hulle kan kwalik vreemde tale vir hierdie leerlinge wees omdat Kaaps elemente van albei tale bevat.

Willemse wil egter hê dat hierdie tale (maar by uitstek Afrikaans), soos die Suid-Afrikaanse samelewing, ‘n deurmekaarspul moet wees: “Die bruisende toekoms van Afrikaans … [reeds] in ons veeltalige stedelike strate soos dié van Kaapstad en sy townships vorm aanneem” (75). Voorts het hy dit teen Afrikanernasionalistiese geskiedskrywing wat reggestel moet word; ook wat betref die geskiedenis van Afrikaans (75). Hy verwys na die “pseudo-fonetiese spelling,” bekend as “oogdialek,” wat dikwels vir Kaapse teks gebruik word (75), bv deur Nathan Trantraal. Hier huldig Willemse die gesonde mening dat Kaaps “nie noodwendig … informele ortografieë … nodig het nie” (71), al het hyself as ANC-aktivis eens soos volg gedig: “lat die wêreld praat, pêllie, los e’ vas. / ‘n y-kei forty-seven enne hêndgrenyt / pêllie / – dan’s als ólright” (78). “Om in die soeke na swart outensiteit terug te val op informele ortografieë of Kaaps as oogdialek, is myns insiens beperkend eerder as verruimend” (81). In gedigte word Kaaps “meesal beperk en formule-agtig aan[ge]wend en daarmee [word] die stereotipes wat met Kaaps opgebou is, bevestig” (80).

Hoofstuk 6 is geskryf deur Michael le Cordeur. Hy lewer sy gebruiklike pleidooi vir Kaaps as skoolonderrigtaal: “Kaaps is volwaardige Afrikaans en behoort waar nodig (naas Standaardafrikaans) as medium van onderrig benut te word” (97). Die sprekers van Kaaps word glo op skool benadeel. Sy oplossings is groter taalinklusiwiteit (96) en transformasie van die kurrikulum (95). Die geskiedenis wat kinders leer, behoort glo ooreenkomstig die wense van ‘n ANC-aktivis soos Franklin Sonn “reggestel” te word (94). Ook soos gebruiklik het Le Cordeur hierdie teks nie net in hierdie bundel gepubliseer nie. Dit is “in aangepaste formaat” ook elders gepubliseer (83). In sy bibliografie verwys hy na 17 van sy publikasies wat van 2011 tot 2015 verskyn het (98-99). Nodelose herhaling is myns insiens hulle hoofkenmerk. Hy verwys ook na WAM Carstens en EH Raidt se boek, Die storie van Afrikaans, asof dit in 2015 gepubliseer is (97). Daardie werk is teen hierdie tyd seker die bekendste nie-gepubliseerde Afrikaanse boek. Carstens beweer reeds jare lank dat hierdie boek eersdaags gepubliseer gaan word. Die jongste is dat die eerste boekdeel teen die middel van hierdie jaar sal verskyn (LitNet 23 Januarie). Le Cordeur se verwysings dui daarop dat Carstens homself daarin in oorverligtheid oortref.

Le Cordeur wys tereg daarop dat taal ‘n draer van kulturele identiteit kan wees (83). In so ‘n geval kan bruines sowel ‘n eie onderskeibare kultuur as taal, naamlik Kaaps, hê. Maar dan moet Le Cordeur ondubbelsinnig enersyds die idee verwerp dat bruines en blankes dieselfde kultuur deel en andersyds dat bruines swart is. Hy doen egter nie een van hierdie twee nie. Onder die subhoof “Swart en bruin Suid-Afrikaners se trotse geskiedenis” (nie wittes s’n nie) skryf Le Cordeur oor die Anglo-Boere-oorlog: “Byna honderdduisend swart en bruin mense was regstreeks by dié oorlog betrokke terwyl net tussen tien- en dertigduisend wit mense as gewapende soldate aan die oorlog deelgeneem het” (84). Dit is Le Cordeur se gebruiklike waardering vir kwantiteit, bv omdat die meeste Afrikaanssprekers (as Kaaps ingesluit word) bruin is, gaan bruines volgens hom die toekoms van Afrikaans bepaal. Le Cordeur noem nie aan watter kant die (oorgrote meerderheid) swartes en bruines geveg het nie, maar juis dit (die Engelse kant) is blykbaar Le Cordeur se bron van trots.

Van Rensburg se standpunt dat Afrikaans voor Jan van Riebeeck aan die Kaap ontstaan het, word deur Le Cordeur onderskryf. Ook dat daar “talle wit sprekers van Kaaps” is (85). Maar dan skryf hy ook: “Kaaps is dus inderdaad ‘n belangrike aanduider van sowel groeps- as individuele identiteit” (93). “Talle vryburgerboere was teen die einde van 1600 [hy bedoel die einde van die 17de eeu] in die eg verbind met Khoi-Khoi-vroue of met voormalige slavinne wat alreeds Afrikaans gepraat het. Kinders het met die moeders se soort Afrikaans grootgeword. Dié Afrikaans staan vandag as Kaaps bekend” (85). Ter stawing van hierdie twee aangedikte sinne verwys Le Cordeur na Christo van Rensburg se boek, So kry ons Afrikaans (4de paragraaf hier bo), bladsy 36. Daar staan: “Die Khoi-Khoin en die vryburgerboere het teen die einde van 1600 al hoe meer met mekaar kontak gemaak, en mekaar se tale al hoe meer begin beïnvloed.” Le Cordeur is vasbeslote om die oorsprong van Afrikaans aan die Khoi-Khoin en slawe en daarmee aan Kaaps toe te skryf. Die Kaaps-Hollands van die vaders word nie genoem nie; ook nie dat hierdie vaders in die oorgrote meerderheid gevalle met blanke vroue getrou het nie. Pleks daarvan beklemtoon Le Cordeur die “bloedverwantskap” van wit en bruin (92).

Daar is heelwat anti-blanke en veral anti-Afrikaner-retoriek in Le Cordeur se teks. Klassifisering volgens ras is glo problematies (83) maar blykbaar net as dit deur ‘n blanke bewind gedoen word. Wanneer die ANC-regering dieselfde doen, bv ingevolge “regstellende aksie”, dus byderwetse verandering, waarby Le Cordeur baat, is dit blykbaar in orde. Daar kleef glo ‘n “stigma aan Afrikaans as taal van die onderdrukker” (84). “Dat verskillende groeperinge binne die Afrikaanse gemeenskap vir so lank apart van mekaar gewoon het, sou daartoe lei dat hulle ook talig verder van mekaar sou groei. Sprekers van Kaaps en sprekers van Standaardafrikaans sou mettertyd in ‘n ons-teenoor-hulle-verhouding verstrengel raak” (85). Dit is bekend dat bruines in groot getalle tydens die Britse koloniale bewind in die Kaapse Skiereiland en omstreke verengels het. Die groot Engelse komponent in Kaaps is deels ‘n erflating hiervan. Baie minder wit as bruin Afrikaanssprekendes het verengels, maar net die blankes se verengelsing word op ‘n oordrewe manier deur Le Cordeur uitgelig: “toe die meeste [!] Afrikaners in Kaapstad verengels het” (86). In hierdie tyd het die Kaapse Moslems glo Nederlandse liedere “bewaar” maar “nooit erkenning” daarvoor gekry nie (86). Afrikaans is na bewering deur “die apartheidsregering bevoordeel” terwyl Kaaps “nie die nodige erkenning” gekry het nie (87).

“Talle bruin mense is in die loop van die 1970’s en 1980’s doodgeskiet, of in hegtenis geneem en gemartel” (87; Le Cordeur se verwysing is na Carstens se ongepubliseerde boek). Redes hiervoor word nie verstrek nie. Was hierdie bruines onskuldige slagoffers? Le Cordeur verwys goedkeurend na opgeleide terroriste, soos Ashley Kriel en Basil Kivedo, en ANC-aktiviste, soos Allan Boesak en Danny Titus (87). Die standaardisering van Afrikaans (daardie “beheptheid” – 88) hou glo “ten nouste verband” met die apartheidsideologie en Afrikanernasionalisme; dermate dat Le Cordeur die valse standpunt van Gerda Odendaal, naamlik dat “other varieties of Afrikaans were not recognised,” onderskryf (87). Die “kreoolse aard” van Afrikaans word glo ontken, “terwyl die taal gesuiwer is van Khoi-, Maleisiese en slawe-invloede” (87). Wat baie duidelik uit hierdie teks en sy ander geskrifte blyk, is dat Le Cordeur weens sy politieke beheptheid kwalik in staat is om ewewigtige, akademies-wetenskaplike, vakkundige bydraes te lewer soos tereg van hom verwag kan word. Hy beklee ‘n akademiese pos waarin hy veronderstel is om akademies-wetenskaplik te funksioneer. Sy publikasies neig om ‘n potpourri van teenstrydige idees te wees.

Let op die insinuasie in die volgende formulering: “Bruin digters en skrywers wat die struggle-jare oorleef het” (88). ‘n Mens kan die afleiding maak dat party van hulle darem nie doodgeskiet of doodgemartel is nie. Kaaps word as “‘n effektiewe taalmedium van verset teen politieke onreg” beskryf en dat Kaaps “‘n draer van grootse letterkunde kan wees” (89). Met verwysing na Neville Alexander word tereg genoem dat Afrikaans deel van blanke Afrikaanssprekendes se identiteit is (91). ‘n Fundamentele kultuurverskil is dat dit nie vir bruines geld nie: “Bruin mense is nie militant by die taalstryd betrokke nie, want hul voortbestaan word nie deur die afskaling van Afrikaans bedreig nie” (91). Dit verduidelik waarom Le Cordeur openlik ten gunste van Wim de Villiers se verengelsingbeleid aan die Universiteit Stellenbosch is. Hoewel Le Cordeur dus fundamenteel verskil met Jan Marais se stigtingsvoorwaarde dat Afrikaans nie ‘n mindere plek as Engels aan die Universiteit Stellenbosch mag beklee nie, word ter wille van multikulturaliteit irrasioneel toegelaat dat hy aanbly as ‘n direkteur van Het Jan Marais Nationale Fonds.

Met die Rieldans-kompetisie wat die ATKV jaarliks by die Afrikaanse Taalmonument aanbied, word “die ware vryheid van Afrikaans” gevier. En die Klopsekarnaval roep die “duurgekoopte vryheid” van die slawe in herinnering (91). Daarna kla Le Cordeur “dat die rol van bruin mense in die ontwikkeling van Afrikaans nie werklik erken word nie” (93). Die groot mate van dislojaliteit teenoor Afrikaans by bruines, insluitende sy eie, word nie verreken nie. Le Cordeur loof eerder die oorvloedige aanwesigheid van Engels in Kaaps, “die vaardigheid om taalkodes af te wissel” (93), wat uiteraard die voortbestaan van Afrikaans bedreig. Kaaps “is a language that brings about change” (96). Inderdaad, maar sodanige verandering verbeter nie die vooruitsigte van Afrikaans nie. Polities byderwets word egter oor Kaaps volgehou: “Dié variëteit moet derhalwe al die ruimte gegun word wat nodig is en, soos [Leopold] Scholtz … aandui, sal niemand by sy volle verstand vandag die ontwikkeling van Kaaps durf teenstaan nie” (97).

In hoofstuk 7 doen Dmitri Jegels verslag oor navorsing wat in die bruin woonbuurt Manenberg by Kaapstad gedoen is. Meer as 30 gesinne is by die veldwerk betrek (109). Die inwoners is “onderdrukte mense” met “hibriede identiteite” (103). Hulle voel “uitgesluit” (101) of “gemarginaliseer” (103), onder meer omdat hulle nie tale in hulle standaardvorm magtig is nie. Vir baie van hulle is die verwerwing van Standaardengels ‘n kerndoelwit, gevolglik word hulle kinders by voorkeur na Engelse skole gestuur (103). Engels word beskou as “die instrument waardeur mens ruimtelike en sosiale mobiliteit … verkry” (109). Daar is ouers wat “verkies om (Kaapse) Afrikaans met mekaar, maar Engels met hulle kinders, te praat” (109). ‘n Respondent wil hê “haar kinders moet ‘normale’ Engels” praat (106) en oor Afrikaans: “Ek wil … die kinders moet die suiwer een praat” (106), wat duidelik Willemse en Le Cordeur se pleidooie vir skoolonderrig in Kaaps teenspreek. Ouers wil “hê hulle kinders moet ‘wit’ … Engels … en ‘suiwer’ Afrikaans leer” (107). Maar dan volg hierdie eienaardige gevolgtrekking, wat nie op Engels toepaslik gemaak word nie: “Drukgroepe vir die behoud of beskerming van Standaardafrikaans veroorsaak eerder die verdere marginalisering van hierdie gemeenskap” (110).

In hoofstuk 8 verwys Christo van der Rheede na ‘n Kaapsbenaming, “Mengels,” en dan hierdie kommentaar: “Dit is te verstane dat hierdie gemeenskap diep gekwets is deur kolonialisme en apartheid” (114). Hy skryf van die “gedwonge rasse-identiteit van die apartheidsera” (115). Hou die ANC-regering nie steeds vol met die apartheidsera se vier rassegroepe (wit, bruin, swart, Asiër) nie? Waarom word dit nie veroordeel nie? Dan die gewone refrein: “Ras, net soos identiteit, [is] bloot ‘n sosiale konstruk en nie ‘n biologiese feit … nie” (115). Die punt is dat identiteit, dus wat ‘n individu of groep is, nie bloot biologies of liggaamlik is nie maar ook, of bowenal, kultureel of geestelik is. Identiteitloosheid sou nie aanbeveel word vir enige individu of groep wat die moeite werd is nie, dus wat rede het om trots te wees of wat hy, sy of hulle is nie.

Die laaste hoofstuk is geskryf deur Anastasia de Vries, ‘n dosent wat as oud-joernalis deur Media24 op die hande gedra word. Sy kom tot die gevolgtrekking dat die koerant Son se taalgebruik nie werklik ‘n weerspieëling van Kaaps is nie. Die berigte gee uitdrukking aan “heterogene Kaaps” (125). Met voorbeelde dui sy aan dat die skrywers “meestal informele Standaardafrikaans besig waarin enkele Kaapse merkers sporadies opduik” (126). “Dis ‘n version van Afrikaans wat unedited is” (130). My mening is dat die Son-skrywers lekker loslit met Afrikaans omgaan. Enige Engelse woord kan gebruik word. Daar is (oorvloedige) “direkte ontlenings uit Engels” (132). Die gebruik van ‘n woordeboek om die juiste Afrikaanse woord te vind, is blykbaar onnodig; selfs ongewens. ‘n Fonetiese skryfwyse word soms gebruik, maar dit is “nog nie na behore bereël” nie (132). Son is ‘n toonbeeld van die kommersiële waarde wat Kaaps vir Naspers se Media24 het. Dit toon g’n snars respek of agting vir Standaardafrikaans nie.

Leon Lemmer: Regse Amerikaanse Suiderlinge as vreemdelinge in hulle eie land

Regses in die suidelike state van Amerika voel soos vreemdelinge in hulle eie land. Dit is ‘n ervaring waarmee blankes in die nuwe Suid-Afrika kan assosieer. In Amerika was daar die Burgeroorlog (1861-1865) waarin die noordelike state die suidelike state onderwerp en weens assosiasie met veral slawerny grondig verneder het. Daarna was daar die gewelddadige burgerregtebeweging in die 1960’s wat aan swartes nie net gelyke regte nie maar buitensporige bevoordeling bo blankes en ander groepe besorg het. In Amerika is die swartes ‘n minderheidsgroep (demografies 13%) terwyl swartes in Suid-Afrika die oorweldigende meerderheidsgroep (demografies 80%+) is. Desnieteenstaande geniet Suid-Afrikaanse swartes bevoordeling soortgelyk aan of beter as dié van Amerikaanse swartes (regstellende aksie, swart ekonomiese bemagtiging, demografiese kwotas, ens).

‘n Sosioloog, Arlie Russell Hochschild (gebore in 1940), voorheen aan die University of California Berkeley* verbonde, het met Lake Charles as basis en tien besoeke oor vyf jaar ‘n gevallestudie van ‘n aantal regse blankes in die suidelike Amerikaanse staat Louisiana gedoen. Sy verwys veral na die “Cajun, Catholic, conservative” inwoners (bron hier onder, Kindle 161), dus afstammelinge van Franse setlaars. Die VSA het Louisiana in 1803 van Frankryk gekoop. Later karakteriseer sy die mense wat sy ondervra het as “white, middle to low income, older, married, Christian” (349). Die resultaat is ‘n boek, Strangers in their own land: Anger and mourning on the American right (New York; The New Press, 2016, 370p; Amazon Kindle $17,54). Arlie se man, Adam Hochschild (gebore in 1942), is die outeur van bv King Leopold’s ghost: A story of greed, terror, and heroism in colonial Africa (London: Pan Books, 2006, 376p) waarin die uiterstes van die Belgiese koloniale** bewind in die Kongo beskryf word. Die Hochschild-egpaar het in die 1960’s na die suidelike Amerikaanse state gegaan om solidariteit met die opstandige swartes te betoon en hulle te help om as kiesers te registreer (3495).

[* Berkeley en die nabygeleë Stanford (Praag 10.12.2016) ding mee om die linkste Amerikaanse universiteit te wees. Soos in Suid-Afrika neig Amerikaanse sosioloë om die linkste elemente op die kampus te wees. Arlie Hochschild skryf: “Given its liberal reputation, I worried about telling people I taught at UC Berkeley” (471). Scott Greer skryf: “Stanford University was in many ways the epicenter of the generation X PC [Politically Correct] war. In 1988, the prestigious private university scrapped Western culture courses because they upheld a ‘European-Western and male bias'” (No campus for white men: The transformation of higher education into hateful indoctrination, Washington: WND Books, 2017, 199p; Amazon Kindle $11,39, 478). Jonathan Jansen het in 1991 ‘n doktorsgraad aan Stanford voltooi en is tans weer daar as ‘n navorsingsgenoot.

** Die Kongo was toe in werklikheid nie ‘n Belgiese kolonie nie maar die persoonlike besitting van koning Leopold II (1835-1909, koning 1865-1909, Kongo-heerser 1885-1908). Insgelyks was die Kaap van 1652 tot 1795 nie ‘n Nederlandse kolonie nie maar die besitting van ‘n maatskappy, die VOC. Adam Hochschild skryf in sy genoemde boek: “It is wrong to blame the problems of today’s Africa entirely on colonialism” (p 318). “In health, life expectancy, schooling and income the Congolese people were far worse off at the end of Mobutu’s [Sese Seko, 1930-1997, president 1965-1997] reign than they had been at the end of eighty years of colonialism in 1960” (315). Adam Hochschild het ook The mirror at midnight: A South African journey (1990/2007), oor “the 150-year-old national myth of Afrikaners-as-victims,” geskryf na ‘n besoek aan Suid-Afrika in 1988. In sy jeug het hy ‘n kort tyd as joernalis in Suid-Afrika gewerk.]

Arlie Hochschild noem haarself ‘n “liberal analyst” (3765). Sy posisioneer haar op die kantlyn, bewaar dus ‘n afstand, en reik dan uit (117) na Amerikaanse regses om hulle glo beter te probeer verstaan. Sy ryg hulle derms uit sonder om direk veel oor haarself te verklap. Maar dit word vir die kritiese leser duidelik dat sy en haar man onredbaar links is. Hy sou graag nog meer destruktief met apartheid wou handel. Hulle kinders se name is David en Gabriel, wat ‘n Joodse klank het. Hulle Joodsheid is bevestig in ‘n soektog op die internet. Die hele opset van hierdie navorsingsprojek is opportunisties maar tydig-aktueel, want dit is afgesluit toe die voorverkiesingsveldtogte van die presidensiële kandidate aan die gang was en die boek is in September gepubliseer, enkele maande voor Donald Trump tot president verkies is. “Trump was the identity politics candidate for white men … it is the right wing that is on the move” (3794).

Die outeur onderskei twee groepe Amerikaners, die linkse liberaliste en die konserwatiewe regses. Hierdie onderskeid val in ‘n mate saam met ondersteuners van onderskeidelik die Demokratiese Party en die Republikeinse Party. “Not only have the country’s two main political parties split further apart on such issues, but political feeling also runs deeper than it did in the past” (190). Hiervoor kry regses die skuld: “This split has widened because the right has moved right, not because the left has moved left” (205). Dalk is dit vir liberaliste onmoontlik om verder links te beweeg: “Communists seem not much more than liberals with guts” (James Burnham, Suicide of the West: An essay on the meaning and destiny of liberalism, New York: Encouter Books, 2014, Kindle 3743 – kyk Praag 1.10.2016). “In the nation as a whole, whites have moved right” (292).

“I wanted to go to the geographic heart of the right – the South. Nearly all the recent growth of the right has occurred below the Mason-Dixon line”* (285). In die konteks van die Republikeinse Party laat Hochschild die klem val op lidmaatskap van die “market-loving, government-hating” (3211) Tea Party-beweging, wat in 2009 begin is as protes teen Barack Obama se belasting- en welsynplanne. Die beweging se naam is ontleen aan die Boston Tea Party (1773) toe Amerikaners in opstand teen Britse belasting gekom het. Dit het aanleiding gegee tot die Amerikaanse onafhanklikheidstryd (1775-1783). “The Tea Party was not so much an official political group as a culture, a way of seeing and feeling about a place and its people” (422). [* “Mason-Dixon Line … the boundary line between Maryland and Pennsylvania … It is popularly seen as dividing the North from the South” (Collins World Encyclopedia, 2003, p 586.]

In die Amazon-advertensie van Arlie Hochschild se boek word die indruk gewek dat die politieke oortuigings van regses ontleed word. In werklikheid val die klem op omgewingsbewaring, veral die besoedeling wat deur groot nywerhede, soos petro-chemiese bedrywe, veroorsaak word. Hier word daar onder meer verwys na Sasol* wat in Westlake, Louisiana, ‘n baie groot aanleg bou wat teen 2018 voltooi behoort te word. Wat die outeur doelbewus verswyg, is dat haar skoonpa, Harold Hochschild, ‘n nywerheidsmagnaat was wat berug was vir die omgewingsbesoedeling wat sy ondernemings aangerig het. Wat ook genoem moet word, is dat (oor)besorgdheid oor die omgewing een van die wesenskenmerke van linkse politiek is. “The environment? That was a liberal cause” (3337). Liberaliste is in hulle dikwels gerieflike, welvarende omstandighede begaan oor die armes en ellendiges en brei dan hierdie besorgdheid uit na diere en plante. Sogenaamde “groen” politieke partye is gewoonlik so links soos kan kom.

[* “Sasol, the mighty South African-based energy and chemical company, now building the first US gas-to-liquids facility expansion in the United States” (846). “On a 3 034-acre site, Sasol is investing $21 billion** in an energy complex that will be the single largest foreign direct-investment manufacturing project in US history” (1486). “It’s a two-mile-square town surrounded by land zoned ‘heavy industrial'” (1517). Met twee mede-uitvoerende hoofde (‘n witte en ‘n swarte) is die neo-Sasol polities korrek. “Sasol funds a project to record the history of Mossville, a black community its expansion displaced” (1404).

** Om ‘n idee van skaal te kry: Volgens Blade Nzimande, die minister van hoër onderwys, het studente in 2016 (ongestraf) skade van R1 miljard ($1 = R13,50) aan universiteitseiendom aangerig (Die Burger, 27 Januarie, p 1). Sodanig is die vrug van transformasie. Die enorme skade is die toonbeeld van Nico Koopman se regstellende geregtigheid.]

“I have lived most of my life in the progressive camp but in recent years I began to want to better understand those on the right” (96). As sosioloog beklemtoon die outeur nie soseer die denke van mense nie, maar veral hoe hulle oor dinge voel, dus die emosionele aspekte. “I had some understanding of the liberal left camp, I thought, but what was happening on the right? … I had a keen interest in how life feels to people on the right – that is, in the emotion that underlies politics. To understand their emotions, I had to imagine myself into their shoes. Trying this, I came upon their ‘deep story,’ a narrative as felt” (74). “What interests me about Southern history is the series of emotional grooves … carved into the minds and hearts of the people” (3408).”So, curious to find out, I began this journey into the heart of the right” (493).

Tydens haar ondersoek het Hochschild haarself soos volg voorgestel as sy ‘n regse Suiderling ondervra: “I’m from Berkeley, California, a sociologist, and I am trying to understand the deepening divide in our country. So I’m trying to get out of my political bubble and get to know people in yours” (175). Haar hipotese is: “People are segregating themselves into different emotionally toned enclaves … the more that people confine themselves to likeminded company, the more extreme their views become” (198). In Suid-Afrika moet ons ook dikwels aanhoor dat Afrikaners nie “laer” mag trek nie (dus nie mag saamstaan of hulleself mag verdedig nie), hulle nie in ‘n “enklave” mag terugtrek nie (dus nie op hulle eie of apart mag wees nie), maar hulle eerder ten volle en met oorgawe aan kultuurvernietigende afrikaniseringsprosesse moet blootstel.

In die Suide leef wittes en swartes “in close, unequal, harmony” (147); ‘n stelling wat kan impliseer dat dit, soos gebruiklik, van blankes verwag word om die ongelykhede uit die weg te ruim. “Reminders of the racial divide were everywhere” (436). “I saw an enormous ‘Where’s the Birth Certificate?’ sign on Interstate 49 between Lafayette and Opelousas, publicly questioning President Obama’s birthplace” (436). Obama beweer hy is in die Amerikaanse staat Hawaii gebore. Net gebore Amerikaners mag president word. ‘n Suiderling sê: “President Obama is not a real Christian and, neither through his upbringing nor in his loyalty, a true American” (2982). Dit hinder Hochschild dat daar standbeelde is vir mense wat die Suide in die Burgeroorlog verdedig het. “No parallel sites commemorated slave heroes or victims of lynching” (443).

Sy hou ook nie van die Konfederale vlae, uit die dae van die Burgeroorlog, wat in die openbaar wapper nie. My ou Suid-Afrikaanse vlag hang knus in my studeerkamer. Dit is ‘n doodsonde om hom in die openbaar te vertoon. Dit herinner nie-wittes glo aan al die seerkry wat apartheid veroorsaak het. Geen erkenning word gegee aan die feit dat hierdie vlag Afrikaners daaraan herinner dat Suid-Afrika eens (“the good old days” – 905) ‘n voortreflike, suksesvolle land met ‘n Europese ambience was nie.

Hochschild het dit ook teen Fox News, onder meer omdat feministe “femi-nazis” genoem word (478, 2001). “Fox News stands next to industry, state government, church, and the regular media as an extra pillar of political culture all its own … To some, Fox is family” (2162). Van Fox News sê liberaliste: “Its oratory is inflammatory” (2192). Een van die Fox-temas is die “cultural erosion of manhood … against that pollution, the Tea Party stood firm” (3381). “These days, American men are an endangered species” (1107). As jy wit is, “you get no extra points for your race. You look to gender, but if you’re a man, you get no extra points for that either. If you are straight you are proud to be a married, heterosexual male, but that pride is now seen as a potential sign of homophobia – a source of dishonor … People like you – white, Christian, working and middle class – suffer this sense of fading honor demographically too, as this very group has declined in numbers” (2437).

In Suid-Afrika is die demografiese verswelging van blankes baie erger as in Amerika. Selfs om getroud te wees, is nie noodwendig meer eerbaar nie. Daar is polities byderwetse, ontbybelde teoloë, soos André Bartlett en Chris Jones, asook die Afrikaanse taalkundige, Wannie Carstens, wat openlik ten gunste van die sodomisering van die huwelik is. Hochschild gebruik inderdaad die term “un-Bibled” (2654). Oor ‘n Suiderling is geskryf: “Instead of the country agreeing with her community on the natural rightness of heterosexual marriage as the center of family life, she was now obliged to defend herself against the idea that these views were sexist, homophobic, old-fashioned and backward” (2783).

Een van die eerste mense wat Hochschild ondervra het, het sy politieke standpunte soos volg opgesom: “I’m pro-life, pro-gun, pro-freedom to live our lives as we see fit so long as we don’t hurt others. And I’m anti-big government” (183). “Pro-life” beteken anti-aborsie; ‘n standpunt wat veral by Rooms-Katolieke te wagte is. “Pro-gun” het te make met die reg om vuurwapens te besit. Die konserwatiewes voel sterk daaroor dat hulle hulle teen misdadigers moet kan beskerm of verdedig, terwyl die liberaliste verkies dat minder vuurwapens in omloop moet wees. “Pro-freedom” slaan veral op die begeerte van individue en gemeenskappe om hulle eie heil uit te werk; om nie buitensporig begaan te wees oor die ellendes wat in ander gemeenskappe en lande aangetref word nie. Dit kom neer op die nie-altruïstiese Ayn Rand-benadering.

Ayn Rand (1905-1982) se boek, Atlas Shrugged (1957), word beskryf as “a Tea Party bible” (471). Daar is by Suiderlinge weersin in “welfare beneficiaries who ‘lazed around days and partied at night'” (687). Sedert die Amerikaanse Burgeroorlog is daar veral in die Suide ‘n sterk gevoel teen die sentrale regering in Washington DC. Suiderlinge verkies om deur hulle staat, bv Louisiana, regeer te word, wat in mindere mate “big government” is. Hulle is “averse to an overbearing federal government” (643). “Our government is way to big, too greedy, too incompetent, too bought, and it’s not ours anymore. We need to get back to our local communities” (183). Regse het wat politieke of owerheidsbeheer betref ‘n minimalistiese ingesteldheid (342, 1463).

Regse Suiderlinge ervaar stereotipering: “Crazy redneck. White trash. Ignorant Southern Bible-thumper” (2422). “Liberals think we’re racist, sexist, homophobic, and maybe fat” (485). Die r-woord is “redneck” (2184) met die volgende betekenis: “North American informal, derogatory: a working-class white person from the southern US, especially a politically reactionary one.” Suiderlinge sien hulleself anders: “We try to be right-living, clean-living people” (861). Hochschild erken: “Many of the Tea Party people I met seemed to me warm, intelligent, generous – not like people out of the frightening pages of Ayn Rand. They have community, and church, and goodwill toward those they know” (1026). ‘n Suiderlingstandpunt is: “We each have to find our own niche and learn to be happy where we are” (2700). Die bevoordeeldes (swartes, immigrante, vlugtelinge), dus “line cutters, irritate you. They are violating rules of fairness” (2339).

Louisiana is een van die armste state in Amerika, gevolglik ontvang hy baie finansiële hulp van die sentrale regering. Wat Hochschild onbegryplik vind, is dat regses desnieteenstaande niks van voorskrifte uit Washington DC hou nie, bv regulasies teen besoedeling, wat enorme afmetings in Louisiana aanneem. Sy noem dit “the Great Paradox” (449). “The keyhole issue in this book [is] environmental pollution” (285). In werklikheid is die regses se houding maklik verstaanbaar: Daar is waardes wat vir hulle belangriker as omgewingsbewaring is. Hulle verlang minder burokratisering en laer belasting (876). Hulle het dit bv teen belastingsgeld wat weggegee word aan “non-working, non-deserving people” (1100). “We pay them to do nothing” (2639; ook 2685). “I think if people refuse to work, we should let them starve. Let them be homeless” (2677). Dit is suiwere Ayn Rand-gesindheid. Hochschild voeg by: “You won’t find people personally as selfish as her [Rand’s] words would lead you to expect” (3859).

Hier volg enkele menings van regse Suiderlinge. “I don’t like the government paying unwed mothers to have a lot of kids, and I don’t go for affirmative action … No one should be getting a job to fill some mandated racial quota or getting state money not to work” (1615). “Limit the fertility of poor women” (2692). Polities korrek was daar in die nuwe Suid-Afrika nog nooit ‘n veldtog om geboortes te beperk nie. “He was not a racist, [he] told me, but he favored no special breaks for blacks or foreigners. In a racially separated world, it’s possible to have racial disadvantage without racial prejudice” (1630). “Governmentsponsored ‘redistribution’? No!” (1638; ook 2700). “Handouts should stop” (3633). Dit behoort om kulturele eerbaarheid (“cultural honor” – 2414) te gaan: “never ‘took a dime from the government'” (2632). Die oliemaatskappye is die grootste besoedelaars, maar hulle bied wat die Suiderlinge broodnodig het: werksgeleenthede (1295). “The new cotton is oil … ‘What oil and gas did is replace the agricultural with an oil plantation culture'” (3459). “A company has a job to do; it’s making things people want and need. Just like people have to go to the bathroom, [industrial] plants do too” (2797).

Anders as swartes hou blanke Suiderlinge nie daarvan as woorde soos “victim” en “suffer” op hulle toegepas word nie (3545). “Many spoke of sympathy fatigue,” bv: “Liberals want us to feel sympathy for blacks, women, the poor, and of course I do up to a point … I hear stories and they break my heart. But then sometimes, I don’t know if I’m being had. I get men applying for a job. I give them a job and they don’t show up. Is it just to put on their record that they applied and can continue on unemployment insurance?” (2460). Hierdie Suiderling wil mense in nood graag help maar “on the understanding his recipients were trying to better themselves” (2467). Onderliggend is daar by hom die geldige onderskeid tussen “makers” en “takers” (2524). Regse Suiderlinge heg groot waarde aan “the honor of work” (2625). “Hard work confers honor. It comes with clean living and being churched” (2647).

Hierdie Suiderlinge beskou hulleself as “a moral or biological tribe” (3720). Hulle “felt culturally marginalized: their views about abortion, gay mariage, gender roles, race, guns, and the Confederate flag all were held up to ridicule in the national media as backward. And they felt part of a demographic decline … a besieged minority” (3640). Wat godsdiens betref, hou hulle nie van sekularisering/verwêreldliking nie. Na verwagting sal nie-wittes teen 2050 die meerderheid in die Amerikaanse bevolking wees. Dit is iets wat die heil (bv selfbeskikking en veiligheid) van alle Amerikaanse blankes kan beïnvloed, maar hieroor is die liberaliste skynbaar nie bekommerd nie. Die verkiesing van Donald Trump as president het ongetwyfeld daartoe bygedra dat regse Suiderlinge tans ietwat minder soos vreemdelinge in hulle eie land voel. Veral in die suidweste van Amerika is onwettige inkommers egter ‘n groot probleem. Hopelik help die voorgestelde muur.

Afrikaners, daarenteen, voel toenemend onveilig en al hoe meer soos vreemdelinge in wat eens hulle vaderland was. Blankes word verplig om al hoe meer te gee sodat swartes selfs nog meer kan ontvang. Die melkkoeie is meesal wit. Blankes mag enigiets toegesnou word en feitlik enigiets aangedoen word. Andersom geld dit nie. Die heilige koeie is altyd swart.

Leon Lemmer: Jaap Steyn se ‘Afrikanerjoernaal’

Teen die einde van verlede jaar het daar ‘n uitsonderlike publikasie verskyn, JC Steyn se Afrikanerjoernaal: ‘n Vervolgverhaal in 365 episodes (Pretoria: FAK, 2016, 414p, R297). Die boek is, soos in die geval van Steyn se vorige werk, Ons gaan ‘n taal maak (2014), op dik glanspapier gedruk, wat die boek swaar maak, maar die formaat is kleiner en die boek is gevolglik makliker hanteerbaar. Soos dit deesdae met monografieë oor Afrikaans gaan, sou hierdie werk nie sonder subsidies van die Verwoerd Trust, die SA Akademie vir Wetenskap en Kuns en die Hiemstra Trust verskyn het nie.

Die teks bestaan uit 365 inskrywings, een vir elke dag van die jaar. ‘n Mens sou hulle soos Uit die beek kon lees, ‘n stukkie ter stigting per dag. Ek het ‘n maand se inskrywings op ‘n slag gelees omdat elke maand ‘n onderwerp het wat aan die begin aangekondig word. Die volgorde is min of meer chronologies. Die fokus is op “die hartroerende en meesleurende storie” (p 17) van Afrikaners en Afrikaans in historiese konteks. Aan die begin van elke hoofstuk of maand is daar swart en wit foto’s. Aan die einde van die teks is daar ‘n foto van Nelson Mandela as president met sy adjunkpresidente, Thabo Mbeki en FW de Klerk, wat by die lesers tuisbring in watter troostelose situasie ons ons sedert 1994 bevind. Die boek word met ‘n bibliografie en ‘n onbevredigende (bv hoogs onvolledige) naam- en saakregister afgesluit.

Daar is sekerlik baie min mense soos Jaap Steyn wat die deursettingsvermoë, toewyding en liefde vir Afrikaners en Afrikaans het om ‘n projek soos hierdie aan te pak en só suksesvol deur te voer. Die “dagstukkies” is aanvanklik vir publikasie op die FAK-webwerf geskryf. Dit is ook hier op die PRAAG-webblad beskikbaar. Daarna is besluit om hulle in boekvorm te publiseer. Die bladspieëls sou esteties meer bevredigend gewees het as die teks aangepas is sodat elke inskrywing op ‘n enkele aparte bladsy kon verskyn. Maar dit is ‘n onderhoudende teks wat die moeite werd is om van voor tot agter te lees. Die boek word tereg “‘n eietydse erfenisskat” genoem (17).

Ek vestig vervolgens die aandag op ‘n aantal van die sake wat in die boek geopper word. Ten einde die lengte van my teks te beperk, veronderstel ek dat lesers ‘n mate van kennis oor ons geskiedenis het. Let veral op hoe lank voor 1948 en hoe dikwels skeiding as dié oplossing vir die rassevraagstuk voorgehou is en hoe baie kere gewaarsku is dat die afskaffing van apartheid tot die ondergang van die blankes kan lei.

In die eerste hoofstuk val dit op hoe onbetroubaar Herry en sy mede-Khoi was en hoe onlonend die Kaapse halfwegstasie aanvanklik vir die HOIK was. ‘n Klein groepie Europeërs het in uiters moeilike omstandighede pionierswerk verrig, waarvoor daar deesdae glad te min waardering in veral nie-Westerse geledere is. As daar maar in 1717 ag geslaan is op Dominique de Chavonnes se ernstige pleidooi vir eerder wit immigrante as swart slawe (42-43) sou die blankes vandag demografies in ‘n gunstiger situasie gewees het. “Khoi-Afrikaans het in die 18de eeu ‘n moedertaal van die Khoi geword. Hierdie taal het anders gelyk as die [blanke] veeboere se taal wat nie die Khoi-onderbou gehad het nie” (49).

Na aanleiding van HW Claassens se boek, Die geskiedenis van Boerekos 1652-1806, skryf Steyn:

“Dit is ‘n fabel dat dit eintlik die Oosterse slawe was wat die Kapenaars geleer het om kos met speserye voor te berei … Die slawe was nie ‘n homogene groep nie. Hulle het uit armoedige streke gekom en vir baie was kook met speserye onbekend. Van die geregte wat aan die slawe toegedig is, soos bobotie, was nie ‘n Oosterse dis nie. Wat wel by die slawe ontstaan het, is die Oosterse name soos kerrie, bladjang, sambal en sosaties. Dié woorde is egter gebruik vir ander kosse as dié uit die slawe se lande van herkoms” (53).

Die revolusionêre gees in Europese lande, bv Frankryk, het teen die einde van die 18de eeu ook aan die Kaap weerklank gevind, bv “dat die volk die reg besit om sy owerheid self aan te wys en hom desnoods weer van sy mag te onthef as omstandighede dit noodsaak” (61). “In 1776 het die Britse kolonies in Noord-Amerika hulle vry van die Britse gesag verklaar en ‘n oorlog teen Engeland begin. Frankryk het in 1779 ‘n bondgenoot van die Amerikaanse kolonies geword” (62). “Die grensboere het waarskynlik geredeneer dat as ander volke die reg het om van onpopulêre regerings ontslae te raak soos in Frankryk gebeur het [1789], ook hulle daardie reg het” (65). Dit lyk nie asof die plaaslike blankes en veral die Afrikaners in 2017 steeds in beduidende en realistiese mate hierdie elementêre reg behou het nie.

“Wit veeboere het gekla omdat swartes hul vee laat wei op grond wat hulle in besit geneem het. Goewerneur Joachim van Plettenberg, wat in 1778 op sy reis deur die kolonie by die oosgrens aangekom het, het gemeen om die moeilikheid uit die weg te ruim deur ‘n duidelike grens tussen die twee groepe vas te stel. Hy was die eerste bewindhebber wat gebiedskeiding gesien het as oplossing vir wrywing tussen wit en swart. Die swartes wou egter nie die gebied wes van die Visrivier verlaat nie. In 1779 het Xhosas veewagters van die boere vermoor en troppe beeste geroof” (64). Voorvalle soos hierdie het aan die grensboere getoon dat Jean-Jacques Rousseau (1712-1778) se idee van die “edele barbaar” nie (algemeen) geldig was nie (65). Rassesegregasie kan onteenseglik ‘n manier wees om rassekonflik te verminder. Insgelyks kan gedwonge rasse-integrasie ongetwyfeld ‘n manier wees om rasseharmonie te versteur.

Volgens John Barrow, wie se boek, Travels into the interior of South Africa, in 1801 en 1804 in twee dele verskyn het, “was die Afrikaners almal lui, dom, onsedelik, wreed, oneerlik en lafhartig … Sy negatiewe bewerings is weerlê deur twee ander Europese reisigers, MHK Lichtenstein en WBE Paravicini di Capelli. Baie Afrikaners het in die 20ste eeu van die vorige eeu gepraat as die ‘eeu van onreg’ van die Britte teen die Afrikaners. Met Barrow begin die groot Britse lasterkampanje teen die Afrikaner wat tot in die 20ste eeu voortgesit is” (68).

Na die eerste Britse besetting in 1795 het lady Anne Barnard (1750-1825, aan die Kaap 1797-1802) “help verseker dat die sosiale lewe van die Afrikaner, wat voorheen sterk onder Franse invloed gestaan het, ‘n Engelse karakter kry. Lady Anne het in 1798 met genoegdoening geskryf dat die Engelse offisiere ‘at a great rate’ trou met die ‘Dutch vrows’. Tog was daar ook ander Engelse wat die ‘Dutch’ met minagting behandel het, meld sy in ‘n brief in 1797. Volgens ‘n memorandum wat in 1801 opgestel is, was daar vier groepe Afrikaners. Hulle was die Britsgesindes of ‘Anglomanne’, ten tweede die aanhangers van die Huis van Oranje [prins Willem V van Oranje het van Nederland na Engeland gevlug], wat met die Britsgesindes saamgewerk het, maar nie hul landgenote vervolg het nie, in die derde plek die ‘gemodereerde partij’ wat aan Nederland getrou wou bly en ongetwyfeld die meerderheid Afrikaners omvat het, en ten slotte ‘n groep wat onder die invloed van die heersende Franse revolusionêre denkbeelde was” (70-71). Frankryk was toe in beheer van ‘n deel van Nederland.

Die Graaff-Reinetters het hulle teen die Britse bewind verset en wou nie ‘n eed van getrouheid aan die Britse koning afê nie. Hulle het gehoop dat hulle hulp van die Nederlandse Bataafse Republiek sou kry (70, 71) en “planne beraam om in die naam van ‘Het Algemeen Volkstem’ ‘de Colonie weer tot sig te neemen'” (71). “Die skip wat hulp sou bring, Het Haasje, is in Saldanhabaai deur die Engelse gevang en die troepe moes hulle oorgee” (70). In 1802 is die vrede van Amiens gesluit, wat bepaal het “dat die Kaap teruggaan na ‘die Bataafse Republiek'” (73).

Reeds in 1707 het Hendrik Biebouw in Stellenbosch gesê: “Ik … ben een Africaander” (39). “Die Kompanjie het gemeen dat ‘n [druk]pers aan die Kaap ‘n instrument van revolusie kon word … Johannes Henricus Redelinghuijs (1756-1802) … het homself ‘n ‘Afrikaan’ genoem en die Kaap as sy ‘vaderland’ beskou … In Nederlandse koerante het hy die Kapenaars teen die Engelse gewaarsku en ‘n beroep op hulle gedoen om deur middel van ‘n revolusie ‘n volksregering tot stand te bring” (72).

Op 23 Desember 1802 het kommissaris-generaal Jacob Abraham de Mist en generaal Jan Willem Janssens as amptenare van die Bataafse Republiek in Kaapstad aangekom. “Op 31 Desember het die Britse goewerneur, genl-maj F Dundas, ‘n proklamasie uitgevaardig dat almal wat die eed van trou aan die Britse koning afgelê het, daarvan ontslaan sou wees” (73). “Nadat Janssens met die vraagstukke aan die grens kennis gemaak het, het hy besef dat die verhouding tussen wit en swart kon baat vind by die beperking van kontak tussen die twee groepe. Hy het bepaal dat geen wit mens ‘n swarte in sy diens mag neem nie, onder meer omdat verskille tussen individue tot algemene twiste kon lei. Janssens het ‘n klein klompie soldate onder kapt L Alberti by Algoabaai gelaat om die vrede aan die grens te probeer handhaaf. Alberti het later in ‘n boek geskryf dat daar twee grondbeginsels vir rus en welvaart is: dat die swartes binne hulle grense bly en dat alle omgang tussen wit en swart mense beëindig moes word” (74).

Na Janssens se terugkeer na Kaapstad het De Mist “eers noord- en daarna ooswaarts gereis. Op die reis kon De Mist tot ander insigte oor die Kaapse samelewing kom. Sowel De Mist as Janssens was voorheen sterk onder die invloed van die leerstellings van Rousseau oor die ‘edele barbaar’. De Mist het toegegee dat hy te maklik geglo het aan John Barrow en die Fransman L Degrandpére wat die grensboere so ongunstig beskryf het. Toe De Mist in 1803 self die toestand aan die grens kon waarneem, het hy geskryf hy kon nooit vermoed dat skrywers soos dié twee ‘enkel uit nationale nijd’ soveel lasterlike onwaarhede kon verkondig nie” (74).

In 1803 het die oorlog tussen Engeland en Frankryk (en dus ook sy bondgenoot die Bataafse Republiek) weer uitgebreek. In 1806 het die tweede Britse besetting van die Kaap begin (79). “Hoewel die Afrikaanstaliges die een of ander vorm van Afrikaans gepraat het, was hul kultuurtaal Nederlands of Hollands, soos dit indertyd genoem is. ‘n Soort ‘diglossie’ het bestaan – die volk het een taal [proto-Afrikaans] gebruik as omgangstaal, dus vir ‘lae funksies’, en ‘n verwante taalvorm [Hollands] as kultuurtaal, vir ‘hoë funksies’ soos die onderwys en die godsdiens” (80).

Vroeg in die 19de eeu het reste van Khoi-stamme, bekend as die Oorlams, die huidige Namibië binnegetrek. “Hul trek was deel van ‘n algemene beweging van die Khoi om so ver moontlik van die wit mense af weg te kom” (84). Die eerste Britse goewerneur, graaf Caledon, het gelas dat iedere Khoi ‘n pas moet dra. Op sy versoek het Richard Collins ‘n verslag opgestel. “Algehele skeiding tussen wit en swart het hy as die enigste oplossing vir die grensmoeilikheid beskou” (85).

‘n Rondgaande hof het in 1812/13 bewerings van onder andere die sendelinge J Read en JT van der Kemp ondersoek waarvolgens “Afrikaners moorde op Khoi pleeg … geen enkele moord op Khoi [is] bewys nie” (85). Van die sendingstasie Bethelsdorp sê die regters dat “luiheid en ledigheid en derhalwe morsigheid en smerigheid daar opgroei tot perfeksie” (86).

Met die koms van die Britse setlaars in 1820 was lord Charles Somerset met verlof. Hy het die waarnemende goewerneur, sir Rufane Dunkin, “gevra om die Engelse, Skotte en Iere apart te plaas” (87). Die Britte het klaarblyklik naas rasseskeiding ook etniese skeiding voorgestaan. (Ek onderskei tussen ras, bv blank, en etnisiteit, bv Afrikaner.) Byvoorbeeld, in 1860/61: “Die Engelse van die ooste het Afrikaner-oorheersing deur die Wes-Kaap gevrees en wou van die weste afskei” (125). Maar daar was ook hierdie verskynsel: “Op die platteland het al hoe meer Britse setlaars Afrikaans begin leer” (93). Die half-Switserse, half-Engelse Louis Henri Meurant, maar gebore Kapenaar, het in Afrikaans oor onder meer die moontlike afskeiding van die Oos-Kaap geskryf. “Mense soos Meurant het Afrikaners onbedoeld en onbewus gereed gemaak vir ‘n Afrikaanse taalbeweging om van die volkstaal ‘n kultuurtaal te maak en weerstand te bied teen die verengelsing van die gemeenskap” (126-127). Die skeiding van die Oos- en Wes-Kaap het eers baie later onder die ANC-regering werklikheid geword.

Andries Stockenström het in 1825 in Graaff-Reinet aan twee Britse sendelinge en ‘n Britse setlaar gesê: “Ons moet óf weghardloop, óf stilsit en ons kele laat afsny, óf ons moet verdedig wat ons het” (94). Daar was “‘n ondraaglike gebrek aan sekuriteit” (94). Steyn verwys in hierdie konteks heel gepas na Rudolf Dreyer, die hoofkarakter in FA Venter se roman, Geknelde land (1960), wat sê: “Hier sal ons altyd slawe bly. Hier sal ons altyd vir die swarte werk. Ons sal ons lewens hier nooit seker wees nie” (94). Steyn voeg skuins by: “Hy gebruik die destydse neutrale k-woord vir swarte” (94). Enkele bladsye later noem Steyn: “Hans de Lange het ‘n mak bobbejaan gehad wat volgens oorlewering selfs kon toulei!” (97).

Veral Skotse predikante is ingevoer om Afrikaners te verengels. Hulle is vooraf “na Nederland gestuur om die taal te leer” (87). “Die Afrikanerbevolking was tien keer so groot as die Engelse deel” (91) maar Kaapstad het “lank voor 1850 al hoe meer ‘n Engelse stad en al hoe minder ‘n Hollands-Afrikaanse stad geword … Baie Afrikaners het die Anglikaanse kerk besoek en was in Engelse skole” (89). Die Morawiese Sendinggenootskap op Genadendal het egter die “druk van die Kaapse regering weerstaan om die sendingskool te verengels” (128). “By sendingstasies, selfs noord van die Oranjerivier, was Khoi-Afrikaans die omgangstaal, al het die sendelinge dit nie altyd gebruik nie, want sommige het hulle van Hollands bedien” (129). ANE Changuion skryf dat “Nederlands geen kans het om [die] volkstaal van die Afrikaner te word nie” (90), onder meer vanweë die groot verskille tussen (geskrewe) Nederlands en (gesproke) Afrikaans. “Hy noem vier skakerings van Kaapse Nederlands teen 1840: suiwer Nederlands, die Hoog-Hollands van Kaapse burgerkringe, die Platkaaps van ander wit mense en die Platkaaps van die Khoi en ander bruin mense” (90).

Tydens die Groot Trek was die lewensverlies weens gewelddadige aanvalle deur swartes skrikwekkend. “Die meeste trekkers wat in vyandelikhede dood is, se waens was in klein groepies uitgespan en nie in ‘n laer saamgetrek nie” (98). Maar deesdae moet Afrikaners dikwels smalend aanhoor dat ons nie ter selfbeskerming laer mag trek nie. Van die Afrikanerkenmerke wat vroeg opgemerk is, is “dwarstrekkery en onderlinge vyandskap” (78). Om suksesvol te wees, “moes daar ‘n Afrikaner opstaan met die nodige leiersgawes om hulle te verenig en na ‘n bepaalde bestemming te lei” (106). ‘n Ander negatiewe kenmerk is dat Afrikaners op swaar hande-arbeid neergesien het. GD Scholtz noem dit “waarskynlik die grootste skadukant van die Afrikaanse volkslewe” (165). Orania werk tans hierdie persepsie teë deur ‘n toonbeeld van volkseie arbeid te wees. President MT Steyn het ‘n ambagskool “‘n tempel van edele arbeid genoem” (166).

Lank voor die Anglo-Boere-oorlog was daar al hanskakies. Voordat Natal in 1843 deur die Britte geannekseer is, is Josias Cloete daarheen gestuur. Hy het “aan die Zoeloes die reg gegee om beeste en perde van die trekkers af te neem en teen betaling na hom te bring” (119). Reeds “van 1842 af het die trekkers Natal begin verlaat” (119). Dit is in hierdie situasie dat Susanna Smit gesê het dat die vroue eerder kaalvoet oor die Drakensberg sal loop as om hulle onder die Britse vlag te berus.

“Die vordering van Engels in die Kaapse kerk was ‘n natuurlike gevolg van die verengelsing van die onderwys, veral vanaf 1865” (187). MER[othmann] noem dat “Afrikaanse meisies … veral weens die onderwys en die aansien van Engels graag dié taal onder mekaar gepraat” het; nie die seuns nie (129). “Sy skryf ook dat goeie ouers na goeie onderwys vir hul kinders gesoek het wat loopbane toeganklik sou maak. En daarvoor was Engels onmisbaar” (129). Hierdie argument moet ons steeds aanhoor. “Name is verengels … ‘n Vrou wou haar seuntjie Sydney doop. ‘Sit nie? Mag hy dan nie sit nie?’ Die vrou het die naam maar gelos. Ouers en kinders, of kinders onderling, het van 1875 af in die Kaapkolonie toenemend in Engels met mekaar gekorrespondeer. Afrikaners het in gesprekke al meer Engelse uitdrukkings oorgeneem” (129). Tans is die situasie dalk veel erger. Kyk gerus hoeveel Afrikaans daar op die studentewebwerf Bonfiire Stellenbosch is.

“Onderwysers het Afrikaanse kinders probeer skaam maak vir hulle voorouers” (130). Deesdae is daar bv Afrikaanse dosente wat dieselfde doen. Daar is dikwels geen goeie woord vir die destydse blanke politieke bewind, Afrikaners of Afrikaans nie. In 1935 het MER geskryf:

“Ons het in Transvaal geleer wat dit beteken om ‘n Afrikaanse volk te wees, ‘n suiwer Afrikaanse volk. So sal ons seker nie weer kan wees nie, maar wie dit gevoel het, kan dit nooit vergeet nie” (168).

SJ du Toit, later ‘n leidende lid van die Genootskap van Regte Afrikaners (GRA), het in 1874 oor verengelsing aan Afrikaners geskryf: “Vreemdelinge neem u plek in, en – u swyg … U het gebou, vreemdelinge neem u plek in … sonder taal, geen nasie. Daarom Afrikaners, hou u land, u volk, en u taal in ere!” (139). Johannes Brill het gesê dat Afrikaans “die ware landstaal van Suid-Afrika” is (139). In die manifes van die GRA, gestig op 14 Augustus 1875, staan: “Want as jy een volk syn taal afneem, dan maak jy hom tot een doofstomme; jy ontneem hom die wysheid van syn voorvaders … daar is mar één moedertaal, die taal van ons hart” (142).

Die Patriot, die eerste koerant in Afrikaans, is van 1876 tot 1904 gepubliseer. Frans Lion Cachet het “geskryf dat dit ‘bitter smartelik’ was dat hy bly moes voel oor die blad se einde” (182), onder meer omdat SJ du Toit later pro-Brits en anti-Afrikaner gesind was. Du Toit het “Engeland openlik aangespoor om oorlog teen Transvaal te verklaar” (193). Dit is soos Afrikaners later oor die ondergang van die Nasionale Party gevoel het, wat in die jare negentig soos handomkeer verander het en in die ANC opgeneem is. Oorspronklik was die NP bedoel “as die Afrikaner se politieke wapen om sy taal, kultuur, tradisies en nasionale identiteit te handhaaf” (276). Teen die einde het niks van hierdie oogmerke oorgebly nie. “Die Nasionale Party het ‘n eerlose dood gesterf” (400).

Na die ontdekking van diamante en goud het Cecil Rhodes deel van die Suid-Afrikaanse werklikheid geword. Een van sy biograwe het geskryf: “Only one race, so it seemed to him, approached God’s ideal type, his own Anglo-Saxon race; God’s purpose then was to make the Anglo-Saxon race predominant, and the best way to help on God’s work and fulfil His purpose in the world was to contribute to the predominance of the Anglo-Saxon race and so bring nearer the reign of justice, liberty and peace” (147). ANC-leiers kom deesdae met soortgelyke vergesogte metafisiese uitsprake oor swartes en die ANC.

Onze Jan Hofmeyr “was nie ten gunste van Afrikaans nie, maar het in sy koerant [De Zuid-Afrikaan] ‘n kampvegter geword vir ‘n kultuurtrots by Kaapse Afrikaners en die behoud van Hollands in die kerk en skool. Ten dele was dit ‘n reaksie op die GRA se publikasies en sy strewe na die erkenning van Afrikaans” (149). “‘n Groot nasionalis was Hofmeyr nooit, maar hy was volksbewus genoeg om die Transvalers aan te spoor tot lydelike verset as ‘n manier waarop hulle hul Britse heersers kon uitput” (150). In 1899 het Hofmeyr “verklaar dat hy liewer ‘n verenigde Suid-Afrika onder Britse as onder republikeinse bestuur verkies” (190). In “1882 is Hollands naas Engels vir die parlement erken … later het Hofmeyr erken dat die ‘hooggeroemde’ taalgelykheid van die Kolonie eintlik nie ‘n feit was nie, maar fiksie. Hoewel Hofmeyr nie anti-Afrikaans was nie, was hy die Afrikaanse beweging nie goedgesind nie. Hy het gemeen dat dit tot verbrokkeling van kragte en mislukking van die taalstryd sou lei” (154). In 1893 is ‘n taalmonument vir Hollands op Burgerdorp onthul uit erkenning van Hollands as parlementstaal (177).

Marie Koopmans-De Wet (1834-1906) se huis in Kaapstad het as die “Strandstraatse salon” bekend gestaan en is as “‘n voorportaal van die Afrikanerbond” van Hofmeyr beskou (177). Die kasteel in Kaapstad is in daardie tyd “‘n hele paar keer met sloping of skending bedreig … Vir baie mense was dit die bakermat van die Afrikaanse beskawing” (177). Onlangs is vier demografies onverteenwoordigende beeldhouwerke, dus net van swartes, in die kasteel onthul. Dit lyk nie asof die kasteel deur die ANC-regering as die bakermat van Afrikanerbeskawing eerbiedig word nie.

Ek vind dit interessant dat toe president Paul Kruger met die Pruisiese vors Bismarck gesels het, geen tolk nodig was nie. Bismarck het agtergekom dat sy kennis van Platduits* voldoende was om te volg wat Kruger sê (155). In 1883 het Paul Kruger in Londen “vir sir Hercules Robinson, Britse Hoë Kommissaris, voor die bors gegryp … nadat dié aan lord Derby, minister van kolonies, gesê het dat Kruger lieg! Derby en Robinson het Kruger toe om verskoning gevra” (155). Hierdie voorval herinner aan Tertius Delport se reaksie toe FW de Klerk se beloofde magsdeling geblyk het eintlik algehele magsoorgawe te wees. Delport vertel: “Ek het toe na FW se kantoor gestap en aan sy deur geklop. Toe hy oopmaak, het ek hom aan sy baadjielapelle gegryp en uitgeroep: ‘Wat het jy aangevang? Jy het die land weggegee. Jy het kinders laat onderhandel. Wat ons nou het, is nie magsdeling nie; dit is konvensionele meerderheidsregering. Ons het alle mag verloor'” (Hermann Giliomee, Die laaste Afrikanerleiers, Kaapstad: Tafelberg, 2012, p 424). Anders as die genoemde twee Britte het De Klerk nie verskoning gevra nie; hy spog eerder oor wat hy met sy katastrofiese onderhandelings bereik het. [* Die rol van Platduits in die ontstaan van Afrikaans word myns insiens onderskat. Platduits was “in die 16de eeu die handelstaal van Europa … waarin die Hansestede vanaf Rusland tot Engeland en vanaf Swede tot Duitsland transaksies gesluit het” (Ernst Kotzé, Kaaps in fokus, reds Frank Hendricks en Charlyn Dyers, Stellenbosch: Sun Media, 2016, 145p, R225, p 39.]

Generaal Christiaan de Wet het in 1897 gesê “dat die verwaarlosing van ‘n taal die onafhanklikheid van ‘n nasie ondermyn” (182). DC Hesseling het hom in dieselfde jaar “heel profeties oor Nederlands in Suid-Afrika uitgelaat. Hy het gesê dat hy dit nie as moontlik beskou dat ‘n skryftaal wat van buite aangevoer is en deur ‘n kloof van twee eeue van die spreektaal geskei is, ooit die voertuig kan word van ‘n nasionale letterkunde nie – iets wat die enigste bolwerk is teen die mag van Engels wat al hoe meer veld win” (182). In 1908 het DF Malan die volgende oproep gedoen:

“Verhef die Afrikaanse taal tot skryftaal, maak dit die draer van ons kultuur, ons geskiedenis, ons nasionale ideale, en u verhef daarmee ook die volk wat dit praat. Hou egter die volkstaal op die voet van ‘n half beskaafde provinsiale dialek, en u hou daarmee ook die volk op die peil van ‘n half beskaafde ongeletterde volksklas” (287).

In die aanloop tot die Anglo-Boere-oorlog is generaal sir William Butler in 1898 as opperbevelhebber van die Britse troepe na Suid-Afrika gestuur. Hy het “sy verbasing uitgespreek oor die wyse waarop die Engelse pers alles wat ‘Dutch’ was, beskimp en belaster” het (188). Alfred Milner, die goewerneur van die Kaapkolonie en Britse hoë kommissaris in Suid-Afrika, “was gretig om die oorlog gou te laat begin. Hy het die lot van die uitlanders voorgehou as betreurenswaardig onder ‘die drukkende en verrotte bestuur van ‘n koppige en agterlike ou Boerepresident [Kruger] met sy kliek'” (189). Volgens president MT Steyn van die Vrystaat was “die uitlandergriewe … net ‘n dekmantel om die republieke, waar die Afrikanergees lewend gehou word, uit te wis en die Afrikanervolk te vernietig” (190). Milner wou die Boere verslaan “and ultimately getting rid of them as a separate, exclusive caste” (215). Sy strategie was “to admit Dutch until the Anglicizing process is consummated” (216). Die ANC volg ‘n soortgelyke strategie ten koste van Afrikaans.

President Steyn het in die Vrystaatse volksraad verklaar: “Ek sê egter nou met ‘n vry gewete en openlik voor die volk: ek verloor liewers die onafhanklikheid van die Oranje-Vrystaat met eer as om dit te behou deur oneer of ontrou. Ek weet wat dit vir twee swakke republieke is om te stry teen die magtigste ryk wat die wêreld ooit geken het, maar ek weet dat indien dit tot oorlog mag kom, ons nie stry vir die stemreg nie, maar vir die bestaan van die Afrikanervolk” (190). Vergelyk hierdie gesindheid met die mandaadlose magsoorgawe aan die ANC deur FW de Klerk en sy groepie meelopers.

Olive Schreiner het in 1899 haar lesers in Engeland gewaarsku “dat Brittanje met sy oormag dalk wel die Afrikaner kon verpletter, maar dat as ‘n paar van hulle die gruwele van die oorlog oorleef, geweld nooit die liefde vir vryheid in hul harte sal kan uitdoof nie” (191). Toe die oorlog ‘n voldonge feit word, het Paul Kruger geprewel: “Red toch uw volk uit zijn verdriet” (Psalm 108, vers 8). Daarna was dit, in die woorde van generaal Ben Viljoen, “God en die Mauser” (192). “Die Britte was beroepsoldate” (194) terwyl “party burgers … eerder boere as Boere” was (193).

Winston Churchill “was gekant teen die metodes wat die Britte teen die einde van die oorlog gebruik het [bv verskroeide aarde en konsentrasiekampe] en het in ‘n brief aan Milner verwys na die barbaarsheid daarvan” (197). Toe Pretoria later in die oorlog in die hande van die Britte val en hulle intog in die stad deur die inwoners verwelkom is, het die Boerespioen JJ Naudé opgemerk: “Hoeveel van die lafhartige vis-nog-graatagtige ellendelinge tel ons soms onder die naam Afrikaner!” (205). “NP van Wyk Louw skryf daar was goeie argumente vir en teen die oorlogsverklaring. Maar ‘as ons nie geveg het nie, sou die Afrikaanse [eerder: Afrikaner-] volksgevoel van slapheid en feitlik van skaamte gesterf het, want wie behoort dan graag tot ‘n volk wat sy nek buig as dit nuttig is om nederig te wees. Maar uit die trots van die driejarige stryd teen ‘n wêreldmag is ‘n nuwe Afrikaanse [Afrikaner-] nasionalisme gebore wat nie langer te keer was nie” (207).

Myns insiens hoef daar by Afrikaners nie danig skaamte oor apartheid te wees nie. Wie in oortreffende mate skaam behoort te wees, is diegene wat in die jare negentig en daarna roemloos oorgegee het. Vergelyk dit met wat die Nederlandse digter, Albert Verwey (1865-1937), oor die Boere gesê het: “‘n Ander en beter mensesoort het opgestaan, ‘n beter volk as ons stry in Suid-Afrika vir sy bestaan” (211). Louwrens Penning het graag daarop aanspraak gemaak dat die Boerevolk “een loot van de Oud-Nederlandse stam” was (212). “Afrikaans was die spreektaal op kommando” (215). Die vyand het na Afrikaans as bv die “ox-waggon vernacular” verwys (224). “Maar hoe nuttig die kennis van Afrikaans tog was, blyk daaruit dat Milner dit kort ná sy aankoms geleer het” (224).

Generaal Louis Botha het president Steyn “die siel van die vryheidstryd” genoem (212). Anders as deesdae is “verraad en ontrou” destyds ten sterkste afgekeur (213). “Wapenneerlêers, of hensoppers, en veral Boere wat in diens van die Britte was, national scouts of joiners, het groot bitterheid veroorsaak” (220). Hulle word “verloopte Afrikaners” genoem (220); ‘n spesie wat steeds in ons midde is. “Ná die oorlog was die joiners sosiale uitgeworpenes en hul dade is dekades lank onthou” (220). Deesdae is verloopte Afrikaners in die voorste gestoeltes en word hulle ingevolge ubuntu, versoening, transformasie, nasiebou, handevat, ens, as moreel voortreflik voorgehou.

In 1901 het die Transvaalse generaal Jan Smuts “aan die Vrystaat laat weet dis beter om die oorlog te laat ophou en oor vyftien of twintig jaar die stryd te hervat. [President] Steyn was, in sy eie woorde, ‘diep verontwaardig en bitter teleurgesteld.’ Hy het op 15 Mei die Transvaalse bewering verwerp dat die regering en die offisiere die oorlog sou voortsit, maar dat die volk sou oorgee. In die Vrystaat kon die regering en die offisiere oorgee, maar die volk sou dit nie doen nie. Dit sou ‘n ramp vir ons nasionale bestaan wees indien die Vrystaat wat sy goed en bloed maar ook sy vryheid vir Transvaal opgeoffer het, in die steek gelaat word. Dit sou die einde meebring van alle vertroue of Afrikanersamewerking. Aan Smuts het Steyn geskryf dat hy nie saamstem dat die volk ná oorgawe weer in opstand sal kom nie. ‘Indien ons ons onafhanklikheid wil behou, moet ons veg tot die bittere einde, want as daar eenmaal vrede is, sal die burgers nie weer oorlog wil maak nie.’ As die republieke die Kaapse rebelle in die steek laat, sal dit die nekslag vir die Afrikanervolk wees” (223).

“Die oorlog het dus nie net Vrystaters en Transvalers geraak nie, maar ook Kaapse Afrikaners. So het die oorlog een van die kragtigste faktore geword om die eenheidsgevoel onder Afrikaners in alle dele van die land te versterk en ‘n gees van nasionalisme aan te wakker” (226). Die Afrikanervroue het bankvas agter die Boere gestaan, al het ruim ‘n kwart van die konsentrasiekampbevolking omgekom (219). Die Britte het gedink of gehoop dat die vroue sou moedverloor, wat Paul Kruger laat opmerk het: “Dit is merkwaardig hoe weinig die Engelse die innerlike wese van ons volk ken” (219).

Gideon Scheepers is in 1902 by Graaff-Reinet deur die Britte tereggestel omdat hy gewapende swartes in Britse diens laat teregstel het. Scheepers het geskryf: “Doch wy Afrikaners zullen onder de Engelsman nooit recht zien … Hoe de vyand ook moge juigen, het Afrikaner Volk zal leven en niet sterven!” (227). “Die swart elite het Brittanje gesteun,” maar vir ‘n swart joernalis, John Tengo Jabavu, was dit “moreel onregverdigbaar om die republieke te vernietig om Britse heerskappy te vestig” (230). “David Lloyd George het beweer dat daar tot 30 000 gewapende gekleurdes in Britse militêre diens was – meer as die aantal bittereinder-Boere in Mei 1902. Ná die oolog het die Britte meer as 50 000 vuurwapens van swartes in Transvaal gekonfiskeer” (230).

“Die Kaapse bruin mense was in die oorlog van die vurigste ondersteuners van die Britte … Die Britte het in Maart 1901 vier Afrikanerburgerlikes op grond van valse getuienis van bruin mense tereggestel” (229). Is daar al ooit uit bruin geledere verskoning hiervoor gevra? “Die historikus CFJ Muller sê dat die ‘oorgrote meerderheid’ van die Stellenbosse bruin mense Britsgesind was, maar die Afrikanerintelligentsia, -boere, -studente en -dorpsbewoners daar Boergesind” (229). Dat die politieke klimaat daar toe heeltemal anders as tans was, blyk daaruit dat die raad van die Victoria-kollege (die voorganger van die Universiteit Stellenbosch) “die kollegesaal geweier het vir ‘n konsert om geld vir siek en gewonde Britse soldate te in” (228).

Generaal JBM Hertzog het in 1902 “daarop gewys dat die grondwette van die twee republieke nie aan die regerings die reg gee om aan die onafhanklikheid te torring nie. Net die volk kon die regerings magtig om die onafhanklikheid prys te gee” (234). Sou die blanke kiesers nie ook oor hierdie reg in die 1990’s beskik het nie? Hulle het immers nooit tot magsoorgawe ingestem nie. President Steyn het gesê: “Die volk moet nie in so ‘n toestand gebring word dat hy sy selfrespek verloor en in ‘n posisie beland waarin hy hom verneder sal voel in die oë van die Britte nie” (234). Maar het die De Klerk-onderhandelings die blankes nie heeltemal onverdiend juis in so ‘n hoogs vernederende posisie laat beland nie? Lord Kitchener het probeer om die Boere te sus met die opmerking: “Dit is onmoontlik dat ‘n volk wat gestry het soos die Boere sy selfrespek kan verloor” (234). Maar die blankes het nie in die jare negentig gestry nie. Die veiligheidsmagte (weermag en polisie) is deur FW de Klerk grootliks geneutraliseer. Die huidige geslag blankes hoef nie noodwendig hulle selfrespek te verloor nie, maar hulle behoort beslis nie respek te hê vir diegene wat hulle (grootliks) uit hulle toekoms verneuk het nie.

Tydens die vredesonderhandelings het Milner te kenne gegee: “Ek wil slegs een taal in Suid-Afrika hê.” Hierop het Hertzog geantwoord: “Ek ook!” (236). Hierdie onderhandelings met Brittanje het nie in die kruipend toegeeflike gees plaasgevind wat kenmerkend van die NP se onderhandeling met die ANC was nie. Jan Smuts het die erns van die onderhandelings besef; dat die onderhandelaars ‘n dure verantwoordelikheid het teenoor diegene wat hulle verteenwoordig: “Ons verteenwoordig die bloed en trane van ‘n ganse volk” (237). Daar was geen welwillende kameraadskap met die vyand soos in die onlangse jare negentig nie. Onmiddellik nadat die Vrede van Vereeniging onderteken is, het FW Reitz, die Transvaalse staatssekretaris, “na ‘n hoek geloop en in trane uitgebars” (238). Smuts het aan Emily Hobhouse geskryf: “I sometimes ask myself whether South Africa will rise again” (241). In 1906 het Smuts geskryf dat hy teen stemreg vir swartes is. “When I consider the political future of the natives … I must say that I look into shadows and darkness” (271). Daardie donkerte sak sedert 1994 met mening op die blankes toe. Teen die einde van sy politieke loopbaan het Smuts rassesegregasie verwerp “omdat die stroom swartes na die nywerhede nie gestuit kon word nie” (342).

Tydens die Nasionale Konvensie, wat in 1908 ‘n grondwet vir ‘n Unie van Suid-Afrika moes opstel, het die Afrikaners vasgestaan. Oud-president Steyn het gesê: “Die Konstitusie wat ons nou gaan opstel, sal ons eie daad wees, en niemand kan verwag dat ons vanself ons taal en ons volk in ‘n onderdanige posisie sal gaan plaas nie” (267). In vergelyking hiermee, hoe anders en diep bedenklik was die benadering van die NP-onderhandelaars nie tov Afrikaners en Afrikaans nie. Dit laat ‘n mens aan Louis Leipoldt se Oom Gert dink: “Jy wil die storie van ons sterfte hoor” (272), of: “Ons het ons nasie in die see gesink; ons het geen land meer nie” (273). In 1912 het Hertzog “gesê dat ‘die Afrikaner’ nie deur vreemdelinge regeer moet word nie. Die Afrikaners, en dit sluit Engelssprekendes in wat in die land gewortel is, moet baas wees in die politiek, die onderwys en administrasie” (275-276). Smuts het in 1917 gesê “dat [rasse]skeiding nodig is om te verhinder dat ons ‘ondergaan in die welsand’ van Afrika soos ander beskawings wat eenmaal in Afrika gebloei het en waarvan net ruïnes oor is” (316).

Na die oorlog het JD Kestell geskryf: “Die Afrikaner-sin en -gees bestaan nog … Die Afrikanervolk bly ‘n onuitdelgbare element” (243), maar “vir die Afrikaners het dit ‘n vreemde land geword” (244). Byvoorbeeld: “Daar was dikwels niemand op spoorwegstasies en treine en in pos-, magistraats- en ander kantore wat Afrikaners in hul eie taal kon bedien nie … Openbare kennisgewings op stasies en elders was net in Engels, soms ook ‘n Afrikataal, maar selde in Hollands” (244-245). Herken lesers ons huidige situasie? Smuts het na-oorlogs getransformeer en praat nou van “konsiliasie” en hy het daarby ‘n nuwe siening: “Ons moet vergeet en vergewe, nie alleen ons eie mense nie [bv die joiners] – hulle allereers – maar ook die Engelse” (248). In sy laaste boodskap skryf Paul Kruger in 1904: “Veel van wat opgebou is, is tans vernietig, verniel, geval. Maar met eenheid van sin en eenheid van kragte kan weer opgerig word wat tans terneer lê” (253).

By die na-oorlogse Afrikaners is “die gedagte ingegrif dat dit die Afrikaner se nasionale, morele en selfs godsdienstige plig is om sy taal te behou. Taal het deel geword van die identiteit van die Afrikaner. Taalgetrouheid het die primêre toets vir Afrikanerskap geword” (256). “Die standaardtaal wat langsamerhand ontwikkel is, is gegrond op Oosgrensafrikaans” (264); daardie soort Afrikaans wat tydens en na die Groot Trek oor die hele Suid-Afrika versprei is. “Die sprekers van Kaapse Afrikaans en Oranjerivierafrikaans [die twee ander hoofvariëteite van Afrikaans] was oor die algemeen pro-Brits en die Afrikaners in die Kaapkolonie dikwels sterk anti-Brits. Die belangrikste bruin leier van dié tyd en die dekades daarna was Abdullah Abdurahman, wat bitter anti-Afrikaner en sonder doekies omdraai teen Afrikaans was” (264-265). Jakes Gerwel se houding was: “Óns het nie die Boere-oorlog geveg nie en ons hoef dit nie voort te sit nie” (265). Jaap Steyn skryf: “Dit was verstaanbaar dat Afrikaners die standaardisering van Afrikaans aangepak het sonder om kulturele leiers van ander skynbaar vyandiggesinde Afrikaanse groepe te raadpleeg” (265).

Volgens GD Scholtz het Afrikaners na die oorlog een van drie koerse ingeslaan. “Die eerste koers was dié van die Afrikanernasionaliste. Hulle het hulle met moeite aan die veroweraar onderwerp, wou slegs Afrikaners wees, wou getrou bly aan hul taal, kultuur, tradisies en godsdiens, en was bereid om die stryd vir die behoud daarvan aan te knoop. [Sonder enige sweem van onderwerping of berusting, verwoord dit ook my koers in die nuwe Suid-Afrika.] ‘n Tweede koers was dié van mense wat bereid was om hulle aan anglisasie te onderwerp en geestelik heeltemal Brits geword het [die neo-hanskakies]. Die derde koers is gegaan deur mense wat hulle onderwerp het aan omstandighede wat na hul mening nie verander kon word nie. Hulle het die beste van die saak probeer maak en het so min as moontlik ‘n stryd aangeknoop [deesdae die polities korrekte godswater-oor-godsakker-brigade] (266).

In Johannes van Melle se roman, Bart Nel (1936), word die hoofkarakter ‘n voorbeeld van die Afrikanernasionalis wat alles verloor maar sy siel behou het. “Hulle het nou alles, hulle het my grond, my vrou, my kinders. Maar my het hulle nie. Hulle kan maar kom, hulle kan my maar in die tronk gooi en hulle kan maar my grond vat; hulle kan my maar doodskiet ook, maar my sal hulle nie kry nie … My kry hulle nooit. Ek is Bart Nel van toe af, en ek is nog hy” (288).

Naas die term “taalgetrouheid” (256) gebruik Jaap Steyn ook die term “volksgetrouheid” (326). Hy haal NP van Wyk Louw aan (woorde wat my as Afrikaner in my verset teen die ANC inspireer): “dat ons nie kon gebuig word / soos hul geweld dit wou” (320) en “As jy ‘n trotse volk verkneg, / word ópstand teen die reg sy reg” (329). In 1942 skryf Van Wyk Louw oor nasionale Afrikaners: “Nasionaal sal vir my beteken iemand wat Afr[ikaans] in sy huis, in die opvoeding van sy kinders, in sy skryftaal en oral bly” (336). Heelwat later sê hy oor die toekoms van Afrikaans: “Oor wat ons taal sál word, of oor wat ván hom sal word, kan ons … nie praat nie – behalwe met hartstogtelike verlange” (354).

Volgens die Sauer-kommissie, wat deur die NP aangestel is en in 1947 verslag gedoen het, was “daar net twee rigtings in Suid-Afrika … dié van apartheid en gelykstelling. Laasgenoemde moet lei tot die vernietiging van die wit mense as selfstandige en selfregerende nasie. Gelykstelling sal op die duur vir die wittes nasionale selfmoord en vir die ander groepe vernietiging van hul eie identiteit meebring. Apartheid beskerm en beveilig elke ras se karakter en toekoms binne sy eie gebied en gun aan elke ras in sy eie tuiste volle geleenthede om te ontwikkel; apartheid verseker aan almal ‘die onvervreembare reg van selfhandhawing en selfbeskikking'” (342). Daardie “onvervreembare reg” is sedertdien van die blankes weggeneem en selfs die katastrofiese “gelykstelling” bestaan nie; vir blankes het dit agterstelling geword, insluitende die “agterstelling van Afrikaans” (343, 349). In ‘n 1954-hoofartikel in Die Burger staan: “Suid-Afrika kan alleen Suid-Afrika bly as hy deur alles heen trou bly aan sy taal en die Afrikaanse poësie … en dit as die siel van die volk erken” (352).

Volgens Hendrik Verwoerd gee taalregte erkenning aan die menswaardigheid van mense. “Wat is meer verbonde met die waardigheid van ‘n mens as dat hy sy moedertaal erken kry en ten opsigte daarvan nie verdruk voel nie?” (357). “Taal en nasiewees is nóú met mekaar verbonde. Elke keer wanneer ‘n veroweraar die selfstandigheid van ‘n volk wou wegneem, het hy hom toegelê op die ontneming van die taal van ‘n volk” (357). In 1960 het Verwoerd verklaar dat die regering en leiers “soos mure van graniet moet staan omdat die voortbestaan van die volk op die spel staan” (357). ‘n Skrale drie dekades later was hierdie graniet kwalik spookasem.

In 1975 is die Afrikaanse Taalmonument in die Paarl onthul (371). Skaars 15 jaar later is begin om ‘n bedeling te skep waarin Afrikaans drasties aan status sou inboet en 10 ander tale (veral Engels) aan status sou wen. In 1991 was Engels die enigste onderhandelingstaal by Kodesa (385). Voor dit is geredeneer: “Liewer agt swart tuislande as een swart tuisland – die hele Suid-Afrika” (373). In 1969 het Die Beeld in ‘n hoofartikel geskryf dis “‘n ‘alte lekker geloof’ om te verkondig dat skeiding nie so noodsaaklik is vir die sukses van die skeidingsbeleid nie” (373). Terreurveldtogte is deur die ANC/UDF en die PAC gevoer. “Van die veiligheidsmagte is verwag dat hulle steeds streng binne die raamwerk van die wet optree. Vir revolusionêres het dié beperking nie gegeld nie. Die veiligheidsmagte moes dus sien hoe die revolusionêre bewegings na willekeur organiseer en hul teenstanders intimideer of doodmaak” (380). Bevrydingsteoloë het hierdie dubbele standaarde geregtigheid genoem.

FW de Klerk het, na bewering “sonder bedreiging of verdrukking van die minderheidsgroepe,” in 1990 ‘n “kwantumsprong” of “paradigmaverskuiwing” aangekondig (385). Die voorsitter van die Afrikaner-Broederbond,* Pieter de Lange, het reeds in 1992 beweer dat “magsoorgawe” ‘n “gesuiwerde” staanplek aan wit mense sal gee. “Al sê die politici ook wat, blankes moet aanvaar dat hul magsprysgawe permanent sal wees” (386). “Joe Slovo, leier van die Kommunistiese Party, het gekraai: ‘Hulle het oor alles ingegee!'” (386). Was De Klerk se sprong in landsbelang? Suid-Afrika was in 1975 die 18de grootste ekonomie in die wêreld en die 15de grootste handelsland. Dertig jaar later was hy onderskeidelik 28ste en 37ste (363). [* Die Afrikaner-Broederbond was eintlik ‘n parodie op Hofmeyr se Afrikanerbond.]

Hennie Aucamp het geskryf: “Wie die siel van ‘n volk of groep wil vernietig, begin by sy taal. Verdiskonteer ‘n man se geestesbesit en hy begin vervreem raak van homself” (387). Nelson Mandela het in sy volle valsheid “verskeie kere versekerings aan Afrikaners gegee dat Afrikaans nie afgeskaal gaan word nie … Afrikaans het niks te vrees in die nuwe Suid-Afrika nie” (388). Maar: “‘n Gevolg van transformasie is ‘n ingrypende inkorting van die funksies van Afrikaans” (390). Daarteenoor word Engels as die “taal van versoening” voorgehou (394). ‘n “Politiek van vergelding” (393) is aan die orde van die dag, gemik teen blankes in die algemeen en veral teen Afrikaners en Afrikaans. Heel gepas word DJ Opperman se woorde aangehaal: “Ons is geroepe om ‘n groot afspraak / met die dood te maak” (393) – tensy ons weerstand bied.

Leon Lemmer: Britse en Amerikaanse misleiding oor die Katyn-massamoord

Die Katyn-massaslagting het gedurende die Tweede Wêreldoorlog en daarna opslae gemaak. Katyn word Kah-thin uitgespreek (Daniel Ford, bron hier onder, Kindle 214). Ek gaan hierdie gebeurtenis belig om aan te toon hoe regerings en die massamedia inligting weerhou of verdraai om die publiek te mislei. JK Zawodny se boek, Death in the forest: The story of the Katyn forest massacre (Pickle Partners Publishing, 1962, 258p; Amazon Kindle $5,69) , is deur Goolding beskryf as “one of the most complete accounts of Katyn” (Matthew Goolding, bron hier onder, Kindle 55). Maar van Zawodny se inligting is na meer as ‘n halfeeu verouderd. Eugenia Maresch se boek, Katyn 1940: The documentary evidence of the West’s betrayal (Stroud: The History Press, 2010, 288p; Amazon Kindle $13,67), is gebaseer op nuwe argivale inligting. George Sanford se boek, Katyn and the Soviet massacre of 1940: Truth, justice and memory (Abingdon: Routledge, 2005, 273p; Amazon Kindle $49,49), word deur Goolding beskryf as “the most important recent work about this topic” (77). Sanford se boek is egter onbetaalbaar duur.

Vir die doeleindes van hierdie rubriek maak ek van twee ander boeke gebruik. Uit die Amerikaanse oogpunt gebruik ek Daniel Ford se boek, A death in the forest: The US Congress investigates the murder of 22 000 Polish prisoners of war in the Katyn massacres of 1940 – Was Stalin or Hitler guilty? (Durham NH, Warbird Books, 2014, 82p; Amazon Kindle $3,41). ‘n Groot voordeel van Ford se boek is dat dit die kern weergee van die Amerikaanse Departement van Verdediging se verslag van 2 162 bladsye na aanleiding van verhore wat in 1951/52 gehou is: The Katyn forest massacre (Progressive Management, 2013; Amazon Kindle $6,83). Die Britse gesigspunt word belig in Matthew Goolding se boek, Katyn: A British dilemma (2014, 45p; Amazon Kindle $3,41). Ford en Goolding se boeke het die voordeel dat hulle, naas die verskillende invalshoeke, die jongste inligting bevat.

Die Tweede Wêreldoorlog (1939-1945) het op 1 September 1939 begin toe Duitsland oorlog teen Pole verklaar het. Op 13 September het die Sowjetunie die nie-aanvalsverdrag met Pole opgehef. Sowel Duitse as Sowjettroepe het hulle gehaas om soveel moontlik Poolse grondgebied te beset. Albei wou die onafhanklike Pole, wat in 1918 na die Eerste Wêreldoorlog voorwaardelik tot stand gekom het, vernietig. Die Sowjetunie en Duitsland het op 28 September 1939 ‘n nie-aanvalsverdrag gesluit; die Molotov-Ribbentrop-verdrag, waarmee Poolse grondgebied tussen die Sowjetunie en Duitsland verdeel is. Die besetting van die stad Lwów (tans Lviv, in die verre weste van die huidige Oekraïne), in die suide van die destydse Pole, was vir albei lande van strategiese belang. Die Duitsers wou verhoed dat Poolse burgers na Roemenië in die suide vlug terwyl die Sowjetunie sy wesgrens so gou moontlik verder weswaarts wou verskuif. Die Poolse bewind het die stad suksesvol teen die Duitse aanslag verdedig maar is deur die Sowjetmagte oorweldig.

Nikita Khruschev (1894-1971, Sowjetstaatshoof 1953-1964) was in 1939 as die Russiese goewerneur van die Oekraïne in bevel van die Sowjetbesette Poolse grondgebied. Die Russiese geheime polisiediens, die NKVD (“Peoples’ Commissariat of Internal Affairs”), het baie Pole krygsgevange geneem; nie net soldate en polisiemanne nie, maar ook die leiers in die gemeenskap, die intelligensia of elite; dus enigeen wat teen die Sowjetbesetting weerstand kon bied of kon help om ‘n onafhanklike Pole te laat herrys. “Kozielsk, located east of Smolensk, imprisoned 5 000; Starobielsk, near Kharkov, held 4 000 Polish officers; and Ostashkov, near Kalinin, where 6 400 Poles were interned” (Ford 315), dus 15 400 altesame. “They comprised the elite of the Polish military and civilian leaders” (Ford 331). “These prisoners remained at the three camps from September-October 1939, until April-May 1940” (Ford 331).

In die 21 maande wat die aanvanklike Sowjet besetting van Poland geduur het, is honderd duisende Pole gevange gehou in “some hundred-odd camps in Poland’s eastern territories and the western provinces of the Soviet territory” (Ford 315). “Perhaps one hundred thousand Polish civilian had been arrested and sent into the Gulag* in 1940 and 1941” (Ford 446). Die Pole wat in die Sowjet-Poolse Oorlog (1919-1921) geveg het, waarin die Pole hulle grondgebied grootliks suksesvol verdedig het, moes dit veral ontgeld. Op 22 Junie 1941 het die Duitse regering sy nie-aanvalsverdrag met die Sowjetunie verbreek, die gebied met Operasie Barbarossa binnegeval en spoedig Pole, insluitende Lwów (Lviv), verower. In daardie stad het die Duitsers toe die lyke van sowat 7 000 vermoorde Pole in die Brygidki-tronk gevind (Ford 242). [* Gulag: “Russian term for the system of prisons and labour camps used to silence dissidents and opponents of the Soviet regime” (Collins World Encyclopedia, 2003, p 405.]

Die Russies-Finse of Winteroorlog (1939-1940) het baie krygsgevangenes opgelewer. Saam met die wêreldoorlog-krygsgevangenes het die Sowjetowerheid meer prisoniers gehad as wat hy kon hanteer. Te Bykovnia (naby Kiëv) en Kharkov, is baie Pole om die lewe gebring. Ford skryf: “Those from southeastern Poland are buried at Bykovnia near Kiev … and many or all of their names are known. Those from the northeast were presumably executed in present-day Belarus, but their names and whereabouts [are] still a mystery” (904). Daar was ander plekke in die Oekraïne, Belarus en Rusland waar ook massamoorde teen Pole gepleeg is. Met die uitsondering van Katyn is hierdie grafte nog nie opgespoor nie.

Die Duitse magte het in Operasie Barbarossa ooswaarts tot by bv Leningrad (nou Sint Peterburg) gevorder. Die Sowjetowerheid het dermate bedreig gevoel dat hy toe bereid was om hulp uit enige oord teen die Duitsers te aanvaar, selfs van Poolse soldate wat krygsgevangenes was. Op 30 Julie 1941 is ‘n Sowjet-Poolse ooreenkoms hieroor aangegaan, wat diplomatieke bande ingesluit het. “Under this agreement, all Poles interned in Soviet prison camps within the territory of the USSR were to be released by the Soviets” (Ford 294). Die militêre verdrag tussen die Poolse en Sowjetregering is op 14 Augustus 1941 gesluit. Op 16 Augustus 1941 het die Poolse militêre bevelvoerder, generaal Wladyslaw Anders, wat uit ‘n Moskouse tronk vrygelaat is, begin om na Poolse soldate te soek wat deur die Russe krygsgevange geneem is. Hy kon baie van hulle nie opspoor nie. Sowat 8 300 Poolse soldate het verdwyn (Goolding 232). By navraag kon bv die Sovietstaatshoof, Josef Stalin, sy minister van buitelandse sake, Vyacheslav Molotov, en die NKVD-hoof, Lavrentiy Beria, geen bevredigende verduideling verskaf nie.

Die Duitse opmars teen die Sowjetmagte is in Januarie 1943 by Stalingrad (tans Volgograd) gestuit. Terwyl die Duitse troepe reeds besig was om die aftog in Rusland te blaas, het hulle op massagrafte in die Katyn-woud, 18 kilometer wes van Smolensk, in Rusland, afgekom. Hierdie vonds is op 13 April 1943 bekend gemaak. Die Duitsers het die Sovietunie van hierdie massaslagting beskuldig. “The Russians immediately put out the counter-claim that the atrocity was actually a German one – suggesting, among other novelties, that the bodies were actually those of murdered Jews, dressed in Polish uniforms. To their shame, the American and British governments accepted the Russian version” omdat Westerse belange “called for cooperation with the Soviet Union in the common crusade against Nazi Germany ” (Ford 249).

Die Poolse regering in ballingskap in Londen, met Wladyslaw Sikorski as eerste minister, het die Internasionale Rooi Kruis op 15 April 1943 gevra om ‘n neutrale ondersoek in te stel. “The Poles were ‘extremely unfortunate in that the Germans also asked the Red Cross to investigate at exactly the same time, which allowed the Soviets to depict their wholly independent moves as being part of a coordinated conspiracy’ … British people took to the idea, especially as popularity of Stalin was at an all-time high” (Goolding 586) sedert die Slag van Stalingrad. “Among civilians, a most common sentiment was an almost unbridled admiration for the Soviet Union in general, and for the Red Army in particular” (Goolding 615).

“On April 19, 1943, the Soviet newspaper, Pravda, carried a front-page editorial which attacked the Polish Government’s request for assistance of the International Red Cross in ‘investigating something that never happened'” (Ford 561). Hierdie versoek van die Poolse regering en die felheid van sy anti-Sowjetpropaganda oor Katyn het daartoe aanleiding gegee dat die Sowjetunie op 25 April 1943 diplomatieke bande met die Poolse regering verbreek het. Die Sowjetunie het nie meer die Pole se steun nodig gehad nie. Al die Poolse krygsgevangenes is tot Sowjetonderdane verklaar. Dit was duidelik dat die Sowjetunie permanente beheer oor Pole wou verkry. “The Western Powers proved incapable of countering this pressure with equal energy. They were obsessed by anxiety as to the loyalty of the Soviet ally and feared to provide him with an excuse for a separate deal with Germany” (Goolding 120). “On April 30, 1943, a medical commission of leading representatives of medical jurisprudence and criminology from 12 European universities and neutral countries, selected by the Germans, signed a protocol establishing these Polish officers were massacred in the Spring of 1940” (Ford 302).

Wat het in 1940 met hierdie Pole gebeur? Om die samewerking van Poolse aangehoudenes in Sowjet-krygsgevangekampe te verkry, is die gerug onder hulle versprei dat hulle huis toe gaan (Ford 347). Die gevangenes van die Kozielsk-kamp is per trein na Gniezdovo-stasie, 18 kilometer wes van Smolensk, vervoer en vandaar 3 kilometer per bus na die Katyn-woud (Ford 371). Oor die sewe massagrafte word gesê: “4 143 bodies [were] exhumed at Katyn, and another 110 found but not exhumed” (Ford 818). Daar is ‘n groot mate van konsensus dat die moorde van Maart tot Mei 1940 gepleeg is (Goolding 377). Ford voeg by: “In addition to the roughly 5 000 Poles buried in the Katyn Forest itself, some 20 000 Polish prisoners were murdered at other sites in the Soviet Union” (825).

Duitse soldate het die massagrafte by Katyn in 1943 ontdek en wou dit onder die Rooi Kruis se aandag gebring, maar Geallieerde en Sowjetpropaganda het hulle daarvoor geblameer.

Daar was eintlik drie “Katyns”, een elk vir die drie Poolse krygsgevangenekampe Kozielsk, Starobielsk en Ostashkov (Ford 404). Slegs sowat 400 van hierdie 15 400 prisoniers het die oorlog oorleef (Ford 347). Die Poolse prisoniers in die Ostashkov-kamp is in die Witsee by Tver verdrink (Ford 396, 404). “The prisoners in Ostahkov were placed on two very old barges, and when the barges were towed out to sea they were destroyed by Russian artillery fire” (Ford 404). Die amptelike Amerikaanse verslag lui: “We are equally certain that the 15 000 Polish officers – those interned at Starobielsk and Ostashkov – were executed in a similar brutal manner. Those from Starobielsk were disposed of near Kharkov, and those from Ostashkov met a similar fate. Testimony was presented by several witnesses that the Osthashkov prisoners were placed on barges and drowned in the White Sea. Thus the committee believes that there are at least two other ‘Katyns’ in Russia” (Ford 896). “The committee … wish to impress … that the investigation of the Katyn massacre barely scratches the surface of numerous crimes against humanity perpetrated by totalitarian powers” (Ford 921). Die komitee noem dit “Katynism” (Ford 929).

Tydens die oorlog was Winston Churchill die Britse eerste minister en Anthony Eden die minister van buitelandse sake. “Churchill advised Sikorski against provoking the Soviets” (Goolding 165). Eden “had done all he could to persuade the Poles to treat this [Katyn] as a German propaganda move designed to sow discord between the allies … The [British] War Cabinet was already concerned that this business would hamper their efforts to use Polish troops for fighting Germany in the Middle East” (Goolding 174). “The British were primarily concerned with maintaining Allied unity, despite suspecting that the Soviets were indeed responsible for the Katyn killings” (Goolding 222). “The anger and unconvincing terms of Russian denials suggest a sense of guilt” (Goolding 232).

“Churchill claimed to Stalin that ‘the Polish press will be disciplined in future'” (Goolding 543). Churchill het in ‘n kabinetsvergadering gesê: “No Government which had accepted our hospitality had any right to publish articles of a character which conflicted with the general policy of the united nations and which would create difficulties for the Government” (Goolding 648). “It must … be remembered that Poland was the reason Britain initially went to war” (Goolding 578). Die Britse regering het die Amerikaanse regering versoek “to promote Germany as ‘enemy No 1′” (Goolding 250). In die Britse parlement het Eden op 4 Mei 1943 gesê: “His Majesty’s Government have no wish to attribute blame for these events to anyone except the common enemy” (Goolding 258).

George Sanford skryf in sy bogenoemde boek: “The official and public policy was to use the inconsistencies and gaps in the Katyn evidence to justify a policy of non-attribution of guilt” (Goolding 275). Dít ten spyte van Owen O’Malley, die Britse ambassadeur by die Poolse regering in ballingskap, se verslag van 24 Mei 1943 waarin hy skryf: “I think most of us are more than half convinced that a large number of Polish officers were indeed murdered by the Russian authorities” (Goolding 290). “O’Malley seems distressed that their morals have been tested so brutally in order to continue their good relationship with an important ally” (Goolding 290). Goolding skryf: “I would argue that this report from O’Malley marks a momentous acceptance from many British officials regarding the probability of Soviet responsibility for the massacre. There was also an acceptance that they were themselves involved in a cover-up, expressing some melodramatic mourning for the loss of their ‘English’ morals” (307).

Alexander Cadogan, die Britse adjunkminister van buitelandse sake, het die Nuremberg-verhoor vooruitgeloop met hierdie opmerking: “The other disturbing thought is that we may eventually, by agreement and in collaboration with the Russians, proceed to the trial and perhaps execution of Axis ‘war criminals’ while condemning this atrocity. I confess I shall find that extremely difficult to swallow” (Goolding 307).

“The policy of the British Government headed by Churchill was to ‘suspend judgement’. The fact that this suspension of judgement was merely a way of continuing the cover-up troubled Foreign Office members, but it didn’t force them to change their policies. They were desperate to encourage all parties to refrain from public comment” (Goolding 322). Sanford word soos volg aangehaal: “The liberal moralism of the British elites made it psychologically impossible, quite apart from their definition of the National interest, for them to accept, at least publicly, that their Soviet ally was a mass murderer. They, therefore, had to reject what would normally have been accepted as overwhelming evidence of proof of Soviet guilt for the Katyn massacre” (Goolding 329). V Rockwell, Anthony Eden se biograaf, het geskryf: “The British public suffered ‘a fit of immorality in which few were concerned with anything except winning the war and keeping the alliance with Russia intact'” (Goolding 656).

Naas hoedanig die aanvanklike reaksie in Britse regeringskringe oor Katyn was, het Goolding ook ondersoek ingestel na die houding van ander Britse instelling van April tot Junie 1943 oor die Katyn-gebeure. Die Britse radiodiens, die BBC, het anders as bv die Duitse senders, geen woord oor Katyn gerep nie (Goolding 335). Op 15 April 1943 “the German Home Service discussed the response from Allied nations: ‘The murder of some 12 000 Polish officers has not made the slightest impression so far on the British news services. Whereas London as a rule pretends [to] stand guard over the moral behaviour of humanity it pretends to be hard of hearing in the Katyn case'” (Goolding 411). Die BBC se standpunt was soos volg: “The BBC, whilst maintaining its independence, entered into a gentleman’s agreement with the government to accept official guidance in their treatment of public affairs. That is to say they undertook to conform to official policy, whilst reserving the right to execute it in their own way” (Goolding 350).

Gedurende die oorlog was die Britse pers onderhewig aan streng sensuur. Regulasies “prohibited the publication of information useful to an enemy and … empowered the Home Secretary to suppress a newspaper which systematically published matter calculated to foment opposition to the prosecution of the war” (Goolding 467). The Times het berig dat die Poolse regering die Internasionale Rooi Kruis gevra het om ondersoek in the stel. Time Magazine het gemeld “there is no way of knowing whether the German story is true” (Goolding 486). “Stalin himself won Time Magazine‘s ‘Man of the Year’ 1942″ (Goolding 568). “The British mainstream press seem to be fairly responsive to Government requests, usually keeping their articles to a neutral tone. The most extreme example I have found is the Guardian article postulating German guilt” (Goolding 534).

“On January 24, 1944, the Soviet Special Commission To Investigate the Katyn Massacre released its own report stating that the Nazi Germans had committed the atrocity after the Poles fell captive to the Nazis in July-August 1941” (Ford 310). Die Russe het soos volg beweer: “The Poles interned in the three camps had been transferred by the Russians to other camps in the vicinity of Smolensk during March and April 1940 and were taken prisoner by the Germans during the Russian retreat. The Russians flatly accused the Germans of executing ’11 000′ Polish officers in 1941” (Ford 569).

“On July 1 and 2, 1946, the International Military Tribunal at Nuremberg heard testimony from both German and Russian witnesses concerning the Katyn massacre. No decision as to guilt was announced by the tribunal” (Ford 310). ‘n Britse minister, Rab Butler, “argues the British hid from the limelight at Nuremberg, stating that they ‘had no direct evidence on the subject [Katyn] in their own possession.’ They let the Soviets control the prosecution, which was ultimately a sham” (Goolding 314). Een van die Nazi-beskuldigdes, Hans Frank, het in sy Nuremberg getuienis hierop gesinspeel: “Germany’s guilt had been erased ‘by the conduct of our war-time enemies towards our nation and its soldiers.’ Such conduct had been entirely excluded from the trial, he was saying, a lopsided justice. Mass crimes ‘of the most frightful sort’ had been committed against Germans” (Philippe Sands, East West Street: On the origins of genocide and crimes against humanity, London: Weidenfeld & Nicolson, 2016, Kindle 5434).

Die Koue Oorlog tussen die Weste en die Sowjetunie het in 1948 met die Berlynse blokkade begin en het in 1950-1953 uiting in ‘n militêre konflik gevind toe Noord-Korea met Josef Stalin se goedkeuring Suid-Korea binnegeval het (Ford 256). Eers in 1951 en 1952 het die Amerikaanse Kongres verhore oor die Katyn-menseslagting gehou, dus meer as ‘n dekade nadat die gebeure plaasgevind het. Gedurende die Tweede Wêreldoorlog het die Weste die steun van die Sowjetunie in die oorlog teen Nazi-Duitsland nodig gehad. Tydens die Koreaanse Oorlog was dit nie meer nodig nie en was die Sowjetunie die vyand van die Weste. Die Amerikaanse Katyn-ondersoekspan is nie in die Sowjetunie toegelaat nie.

Daar is bevind dat die Katyn-slagoffers individueel met ‘n pistool van agter in die kop geskiet is. Duitse koeëls is gebruik. Die Duitse koeëls is deur die Russe as argument gebruik om die skuld op die Duitsers te pak. Ford verskaf egter die volgende verduideliking: “The NKVD favored the compact Walther PPK semi-outomatic for this work, because the German pistol’s recoil was less severe than that of the Russian service revolver, the Belgian-designed Nagant. An executioner might have to kill two hundred and fifty men a night; the standard-issue revolver would have bruised his hand so badly that he couldn’t have used it the following day. The PPK was also a bit lighter and, with its cartridges stacked in the hand-grip, more nicely balanced. The same weapon was favored by the German Gestapo and by the American covert agency, the Office of Strategic Services. In this manner, the NKVD murdered the Polish officers, sergeants, policemen, and civilian leaders” (216). “In all, the NKVD eliminated almost half the Polish officer corps – part of Stalin’s long-range effort to prevent the resurgence of an independent Poland” (Ford 229)

Goolding verwys tereg na die skynheiligheid (“hypocrisy”) van die Britse en Amerikaanse regerings oor die Katyn-massamoord (79). Goolding noem, met spesifieke verwysing na die Britte, die gebeure as “damaging the perception of Britain as a moral idol” (103). Die Britte het nog nie verskoning vir sy verskroeide aarde-beleid en konsentrasiekampe gevra nie. Sedert die Anglo-Boere-oorlog weet Afrikaners om nie Britse regerings te vertrou nie. Sedert die betrokkenheid van die Suid-Afrikaanse weermag in Angola weet Afrikaners om nie Amerikaanse regerings te vertrou nie. Ook nie Russiese regerings nie. “We hear so much about Germany’s conquests, and so little about Russia’s parallel aggressions” (Ford 142).

Op 17 Maart 1992 het die Suid-Afrikaanse blanke kiesers in ‘n referendum ten gunste van magsdeling gestem. Reeds op 5 Oktober 1992 het Pieter de Lange, die voorsitter van die Afrikaner-Broederbond, te kenne gegee dat dit in werklikheid om magsoorgawe gaan; dat “magsprysgawe” ‘n “gesuiwerde” staanplek aan wit mense sal gee. “Al sê die politici ook wat, blankes moet aanvaar dat hul magsprysgawe permanent sal wees” (JC Steyn, Afrikanerjoernaal: ‘n Vervolgverhaal in 365 episodes, Pretoria: FAK, 2016, p 386). Sedertdien weet Afrikaners om nie die NP-regering te vertrou nie; sekerlik ook nie die ANC-regering nie. (Ek hoop om volgende keer oor Steyn se boek te skryf.)

Volgens Russiese argivale inligting is 21 857 Poolse krygsgevangenes tydens die Tweede Wêreldoorlog deur die Sowjetunie vermoor (Ford 223). “A more recent CIA analysis suggests that the total may have been as high as 25 000, and that the killings continued past May 1940” (Ford 323). “The Russians only formally admitting guilt in 1990″ (Gooding 39).

Kyk ook dié video oor die Katyn-slagting op die PRAAG-YouTube-kanaal:

<iframe width=”560″ height=”315″ src=”https://www.youtube.com/embed/P05H4NFj0MM” frameborder=”0″ allowfullscreen></iframe>