Leon Lemmer: Geestelike vorming as die doel van die universiteit

Daar is rede om bekommerd oor die gehalte van skool- en naskoolse onderrig in die nuwe Suid-Afrika te wees. Die akademiese standaarde is dermate aan die daal dat ‘n leerling dalk eersdaags ‘n A-simbool sal kry deur bloot vir die eksamen op te daag. Daar sal nie eens van hom verwag mag word om betyds te wees nie.

Dit is wenslik om heeltemal basiese inligting oor onderrig, opvoeding en die akademie te versprei, want sommige van dié wat in sleutelposte in die onderwys sit en deurslaggewende besluite neem, is soms gewoon oningelig en doen skynbaar niks om hulle kennis aan te vul en hulle insig te verbeter nie. Dorothy Sayers (1893-1957) het in Oxford in 1947 in ‘n lesing, “The lost tools of learning” (gratis op die internet beskikbaar), opgemerk: “The most irrelevant people are appointed to highly technical ministries.”

Dit is bekend dat Johan Degenaar (1926-2015) aan die Universiteit Stellenbosch in sy eerste klas vir eerstejaar-filosofiestudente gevra het wat ‘n universiteit is. Sodanige bewustheid van en sensitiwiteit vir wat die akademie op tersiêre vlak behoort te wees, word plaaslik glad te selde aangetref. Studente weet nie wat ‘n universiteit veronderstel is om te wees nie. Deesdae word studente wat nie eens weet hoe ‘n behoorlik funksionerende skool daar uitsien nie, egter toegelaat om voor te skryf hoedanig ‘n universiteit moet wees. Die probleem is dat bitter min dosente en rektore navorsing oor die wesenlike aard van die universiteit gedoen en diepgaande daaroor besin het.

Die meeste mense in akademiese poste (ek kan hulle kwalik akademici noem) weet nie wat bv die trivium en die quadrivium, die sewe vrye kunste (artes liberales), is nie. Hulle verstaan gevolglik nie waar die fakulteit artes (“arts faculty”) vandaan kom nie. In koerante het ek al verskeie kere die stommiteit “kunsfakulteit” as vertaling teëgekom. Universiteite het omstreeks 1200 in die Middeleeue (400-1400) in Europa ontstaan. Die universiteit is een van die pronkprodukte van Europese beskawing wat tot groot voordeel van die mensdom dwarsoor die wêreld nagevolg is. Wat betreurenswaardig is, is die mate waarin universiteite die afgelope dekades nie bloot (soos dit hoort) by veranderde omstandighede aangepas het nie, maar inderdaad ontaard het, by uitstek in Amerika; dermate dat dit tot die ondergang van die Westerse kultuur kan lei.

Onderrig verwys na aktiwiteite wat uitgevoer word om ‘n doel, bv die opvoeding of geestelike vorming van die leerder, na te streef en selfs te bereik. Onderrig kan ook verskaf word om ‘n leerder op te lei om ‘n taak te verrig. Hierdie onderskeid tussen opvoeding en afrigting verteenwoordig die (klem)verskil tussen ‘n universiteit en ‘n technikon. Dit is onverskoonbaar dat hierdie twee soorte inrigtings in die nuwe Suid-Afrika saamgeklits is. Ek onderskei tussen ‘n instelling (bv opvoeding) en ‘n inrigting (bv die skool of universiteit waar opvoeding plaasvind)

Onderrig begin met die mededeling van inligting en leiding oor hoe daar met dié inligting omgegaan moet word, bv hoe geleer moet word. Daar moet derhalwe ‘n gebruiks- of toepassingstrategie wees, bv nie blote memorisering van inligting nie, maar nadenke om krities tot eie gevolgtrekkings te kom. Hiervoor moet die juiste oriëntasie en gesindheid by die leerder gekweek word. Dikwels word gesê onderrig begin met die aanleer van basiese vaardighede soos die “three Rs”, te wete “reading, writing, arithmetic”. Naas die inligting wat die onderwyser meedeel, word daar dus eerstens van die leerder verwag om die vermoë te ontwikkel om addisionele inligting te versamel deur bv te lees. Tweedens moet hy ook uitdrukking kan gee aan wat hy ervaar en weet deur te skryf. Derdens moet hy naas sodanige gebruik van letters en woorde (“literacy”) ook syfers en getalle kan skryf, verstaan en verwerk (“numeracy”).

In die Middeleeuse onderwys het die sewe vrye kunste basiese literêre en wiskundige vaardighede by die leerders tuisgebring. Die beoefening van hierdie kunste dateer terug tot die klassieke tyd van bv Plato (427-347 vC) en selfs Pitagoras (570-495 vC). In die vroeg-Middeleeue verwys Martianus Capella (360-428) uitdruklik na sommige van hierdie vrye kunste. Hulle word vry genoem omdat ‘n vrye persoon, dus ‘n nie-slaaf, hulle as onderwerpe en vaardighede onder die knie moet hê ten einde aktief aan die burgerlike/sosiale lewe te kan deelneem. Die doel met sodanige studie was om van die leerder bv ‘n deugsame, ingeligte, welsprekende mens te maak.

Trivium en quadrivium

Die sewe vrye kunste bestaan eerstens uit die trivium, die drie “literêre” maniere of weë, naamlik grammatika, logika/dialektiek en retorika, en tweedens uit die quadrivium, die vier “wiskundige” paaie (Latyn: via), naamlik rekenkunde, musiek, meetkunde en sterrekunde. Op die oog af is dit reeds duidelik dat die universiteit se fakulteit artes sy oorsprong in die trivium en die fakulteit natuurwetenskappe syne in die quadrivium het.

Die trivium-kunste/vakke het met die mens se gees te make en word soos volg verduidelik: “Grammar is the mechanics of a language (always Latin, at the time); logic (or dialectics) is the ‘mechanics’ of thought and analysis; rhetoric is the use of language to instruct and persuade” (Wikipedia). Miriam Joseph (bron hier onder, Kindle 144) word daar soos volg aangehaal: “Grammar is the art of inventing symbols and combining them to express thought; logic is the art of thinking; and rhetoric, the art of communicating thought from one mind to another, the adaptation of language to circumstances.”

Die quadrivium-kunste het op die materiële betrekking en word soos volg deur Proclus (412-485) verduidelik: “Arithmetic … studies quantities as such, music the relations between quantities, geometry magnitude at rest, spherics [astronomy] magnitude inherently moving” (Wikipedia). In daardie grootliks voor-wetenskaplike era is hierdie terme anders gebruik as wat deesdae die geval is. Sterrekunde het bv sterrewiggelary (“astrology”) ingesluit, asook wat ons kosmologie noem. “The subject of music … was originally the classical subject of harmonics, in particular the study of the proportions between the music intervals created by the division of a monochord … The quadrivium may be considered to be the study of number and its relationship to physical space and time: arithmetic was pure number, geometry was number in space, music number in time, and astronomy number in space and time” (Wikipedia).

Die trivium het as voorbereiding vir die quadrivium gedien. Hierdie sewe vrye kunste was die ekwivalent van wat deesdae die leergang vir ‘n baccalaureusgraad genoem kan word. In die Middeleeue kon die student ‘n meester in akademiese studie word deur op hierdie terrein verder te studeer, dus ‘n meester in die wysbegeerte/filosofie te word, want filosofie was destyds die omvattende benaming vir nie-religieuse kennis, insluitende wetenskaplike kennis. Dit is waarom so baie graadbenamings steeds na filosofie verwys. Pleks van ‘n meester in die wysbegeerte te word, kon die student hom egter ook, na sy studie van die sewe vrye kunste in die basiese of artes-fakulteit, in ‘n beroep in een van die drie hoër fakulteite bekwaam, naamlik teologie, regte en medisyne.

Studia humanitas, studium generale, universitas

In die ná-Middeleeue, tydens die Renaissance (15de tot 17de eeu), is die trivium-kunste verbreed en studia humanitas genoem omdat naas Latynse taalkunde daar bv letterkunde, geskiedenis en Grieks bygevoeg is. Vandaar die hedendaagse gebruik om die fakulteit artes die fakulteit lettere en wysbegeerte te noem. Tegniese en beroepstudie is in die vroeg-moderne tyd egter deurgaans uit hierdie basiese leergang geweer. In die vrye kunste het dit steeds om die algemene geestelike vorming van studente gegaan, dus voorbereiding vir nagraadse (bv beroep-) studie.

Die frase studium generale word deesdae steeds in die akademie gebruik, bv as die naam vir ‘n algemene universitêre oriënteringskursus, of as benaming vir (openbare) lesings oor enige onderwerp, dikwels deur dosente. Oorspronklik het studium generale egter verwys na universiteite wat studente uit enige plek/oord aanvaar het. Daardie benaming is gebruik om hierdie inrigtings te onderskei van universiteite (studium particulare) waar net plaaslike studente welkom was. Wat ek interessant vind, is dat die studium generale se studente uit verskillende lande of kulture afsonderlik gehuisves is.

Die Latynse term universitas is later as benaming gebruik vir groepe of ondernemings wat op leer en opvoeding toegespits was. Universitas het mettertyd die frase studium generale vervang. Universiteite was aanvanklik in gildes georganiseer, soortgelyk aan dié wat in die vervaardiging- en handelsektor aangetref is. Universiteite het as voorgangers gehad die Rooms-Katolieke Kerk se katedraal- en kloosterskole, wat onderrig aan onderskeidelik priesters en monnike verskaf het. Die goedkeuring van die pous of vors was nodig ten einde te verseker dat die opleiding van die afgestudeerdes in die samelewing aanvaar is.

Om as universiteit te kwalifiseer, moes daar naas onderrig in die basiese of voorgraadse fakulteit ook onderrig in minstens een van die nagraadse beroepsfakulteite verskaf word. Daarvolgens is die oudste universiteit in Bologna, gevolg deur dié in Parys, Oxford en Cambridge. Oor hulle presiese aanvangsdatums (omstreeks 1200) bestaan daar egter groot verskil van mening. In die 13de eeu het universiteite in die volgende lande ontstaan: Italië, Frankryk, Engeland, Spanje en Portugal. Kolleges (“collegia”, organisasies) is in bv Amerika die aangewese benaming vir tersiêre onderwysinrigtings wat net voorgraadse onderrig verskaf, of vir die voorgraadse afdelings van universiteite.

Dorothy Sayers

Wat Dorothy Sayers in haar 1947-voordrag gedoen het, is om aan te toon dat die klassieke en Middeleeuse benadering tot opvoedkundige vorming, met die nodige aanpassings, steeds met vrug in skole toegepas kan word, bv “how to think” en “the art of learning.” Byvoorbeeld, hoe om tussen ‘n gesaghebbende en ‘n oppervlakkige boek te onderskei; hoe om die biblioteekkatalogi te gebruik; hoe om in ‘n naslaanwerk inligting te vind, ens. “The sole true end of education is simply this: to teach men how to learn for themselves.” Hierdie take is voorheen in Suid-Afrika in boekopvoeding gedoseer en in skoolbiblioteke toegepas. Deesdae het min skole noemenswaardige biblioteke en nog minder beskik oor gekwalifiseerde skoolbibliotekarisse. Die owerhede wend hulle eerder tot die voorsiening van rekenaars, wat sekerlik waardevolle onderwyshulpmiddels is maar nie in alle opsigte skoolbiblioteke kan vervang nie.

Sayers beklemtoon elementêre waarhede, soos dat die betekenis van terme gedefinieer moet word en dat vakke nie in waterdigte kompartemente aangebied moet word nie. Ons kan nie letterlik terug na die Middeleeue gaan nie, maar ‘n “neo-mediaeval curriculum” kan ons help om foute in ons opvoedkundige stelsel uit te skakel. Die doel moet “the proper training of the mind” wees. Sayers onderskei drie stadiums in die skoolloopbaan: “Poll-Parrot stage (grammar)” wanneer dinge van buite (“by heart”) geleer, reseptief aanvaar en gememoriseer word; “Pert stage (logic/dialectic)” wanneer inligting bevraagteken en soms teengespreek word, dus wanneer leerders begin om krities te besin; “Poetic stage (rhetoric)” wanneer leerders hulleself doeltreffend uitdruk en poog om onafhanklik standpunt in te neem, bv ingevolge waardering en kritiek. Op hierdie vlak is kreatiwiteit en sintese (bv “the inter-relations of all knowledge”) moontlik. Sayers het gedink die “mistress-science” teologie kan op die hoogste vlak, dus metafisies, sintese moontlik maak. Die genoemde drie stadiums hang saam met die ouderdom van die leerder: grammatika 9 tot 11 jaar, logika/dialektiek 12 tot 14 jaar en retoriek 14 tot 16 jaar. Daarna volg die quadrivium.

‘n Redelik onlangse weergawe van Sayers se denke is te vinde in Martin Robinson se boek, Trivium 21c: Preparing young people for the future with lessons from the past (London: Independent Thinking Press, 2013, 290p; Amazon Kindle $12,80).

Miriam Joseph

Die veld wat ek in my bostaande teks gedek het, is egter (anders as Robinson se boek) eerder op die universiteit as die skool toegespits. Miriam Joseph (gebore Agnes Lenore Rauh, 1898-1982) doen dieselfde in haar boek, The trivium: The liberal arts of logic, grammar, and rhetoric (Philadelphia: Paul Dry Books, 1937/2002, 306p; Amazon Kindle $8,34). Daar is ‘n verdere newetitel: “Understanding the nature and function of language.” Baie van wat ek hier bo geskryf het, is ook in haar teks, maar ek het die trivium in ‘n breër en hopelik duideliker konteks probeer plaas. Sy skryf oor die trivium as “tools to perfect the mind” (Kindle 58, ook 130), wat egter hoogstens tot geestelike verbetering (nie vervolmaking nie) kan lei.

Joseph was as dosent aan die Rooms-Katolieke Saint Mary’s College in South Bend, Indiana, verbonde. Sy is naas Aristoteles (384-322 vC), asook sy christelike spreekbuis Thomas van Aquino (1225-1274), deur Jacques Maritain (1882-1973) beïnvloed; ook deur Porphyry (232-305) wat probeer het om die wysbegeerte van Plato en Aristoteles te versoen. Wat letterkunde betref, word die invloed van veral Shakespeare se werk (die onderwerp van Joseph se doktorale proefskrif) in die teks weerspieël. Byvoorbeeld, hierdie treffende voorbeeld van omkering (“obversion”) word aangehaal: “I have no hope that he’s undrowned” (82).

Die kern van Joseph se boek word soos volg deur die redaktrise, Marguerite McGlinn, saamgevat: “The trivium teaches us that language evolves from the very nature of being human. Because we are rational, we think; because we are social, we interact with other people; because we are corporeal, we use a physical medium. We invent symbols to express the range of practical, theoretical, and poetical experiences that make up our existence. Words allow us to leave a legacy of our experience to delight and to educate those who follow us. Because we use language, we engage in a dialogue with the past and the future” (65).

Die hoofklem in die boek is op grammatika. Daarna volg heelwat inligting oor logika, bv Aristoteles se vier soorte oorsaaklikheid: “material, formal, efficient, final” (7104). ‘n Toepassing van John Morton (1420-1500) se vurk, “The accused is guilty no matter how the dilemma is resolved” (7017), het tans aktuele relevansie vir veral blankes in Suid-Afrika. Minder inligting as oor logika word oor retoriek verskaf. Daar word bv na Aristoteles se ses elemente van poëtika/”imitation” verwys; bv in die geval van ‘n drama: “(1) plot, (2) characters, (3) the thought of the characters, (4) diction or style, (5) music, (6) spectacle (production in the theatre, scene, costumes)” (5688).

Joseph skryf: “The utilitarian or servile arts enable one to be a servant – of another person, the state, or a corporation, or of a business – and to earn a living. The liberal arts, in contrast, teach one how to live; they train the faculties and bring them to perfection; they enable a person to rise above his material environment to live an intellectual, a rational, and therefore a free life in gaining truth” (130, 201).

Dit is duidelik dat Joseph se teks oor dekades (1935-1965) van klasgee tot stand gekom het. Die verpligte trivium is aan St Mary’s College ingestel nadat Mortimer Adler (1902-2001) daar ‘n lesing gelewer het. Hy is een van die grondleggers van die Great Books Program, ‘n ander manier om min of meer dieselfde resultate as met die trivium te behaal. Deesdae word Adler se idees glad te maklik negatief gestereotipeer met die opmerking dat daardie aanbevole boeke dié van dooie, wit, Westerse mans is.

Weens praktiese redes (of onkunde) het Joseph soms op ‘n misleidende manier kortpad gevat oor wysgerige probleme wat sedert die klassieke en Middeleeuse tyd anders en dikwels beter aangespreek is. In die voetnote het die filosoof Todd Moody sommige van Joseph se opmerkings verduidelik of reggestel. Wat Joseph se teks tuisbring, is dat dit uiters moeilik is om so ‘n kursus doeltreffend en (ten spyte van al die aanhalings uit baie bronne) interessant op naskoolse vlak aan te bied, om van skoolvlak nie te praat nie.

James Turner

James Turner (gebore in 1946) gebruik filologie as ‘n omvattende benaming vir die trivium. Filologie beteken: “(1) Wetenskap van die taal en lettere, veral van ‘n vroeëre tydperk … (2) Versameling, bewerking en toeligting van letterkundige tekste” (HAT). Turner het ‘n meesterwerk oor die geskiedenis van die humaniora geskryf, Philology: The forgotten origins of the modern humanities (Princeton University Press, 2014, 568p; Amazon Kindle $16,78). Humaniora beteken: “Wetenskappe wat op die studie van [die] mens betrekking het; vroeër veral die antieke tale en literatuur … wat tot ‘n hoër mensheid lei” (HAT). “Studying literature, art, philosophy, and classics was held to build character, even to deepen the student’s ‘spiritual’ nature” (Kindle 9948). Inhoudelik val die klem op menslikheid maar die bestudering van die humaniora word (waar toepaslik) wetenskaplik (bv objektief en rasioneel) benader.

Die humaniora was eeue lank die kern van geleerdheid in die Weste maar word deesdae skromelik aan universiteite verwaarloos. Enersyds kan dit aan die opkoms van die natuur- en sosiale wetenskappe toegeskryf word en andersyds aan die klem wat deesdae op beroepsopleiding geplaas word, wat die gewildheid van bv sake- en bestuurstudie verduidelik. Vir Turner beteken filologie “the multifaceted study of texts, languages, and the phenomenon of language itself. Philology has fallen on hard times in the English speaking world (much less so in continental Europe)” (114). “Philology is no discipline but a set of related scholarly practices” (7346).

Die verskil tussen die humaniora en Turner se filologie (letterlik liefde vir woorde) is dat hy filosofie (letterlik liefde vir wysheid) uitsluit. “Must not a history of the humanities include the oldest component, philosophy? Absolutely not … For most of this [humanities’] long evolutionary history, philosophers understood their studies as the opposite of philology, rhetoric, and antiquarianism” (9931) – hy noem darem nie dialektiek ook nie. Hy verwys na “the age-old gap between philosophy and philology” (1662). Filosofie het vóór filologie ontstaan. “Philosophy did not have roots in philology” (6254). “Philosophy stood as the self-conscious opposite of philology” (224). “Philosophy is a guest among the humanities, and a dubious one” (9966). Turner se gesindheid teenoor filosofie kan myns insiens kwalik geregverdig word. Wat akademiese dissiplines betref is filosofie histories die eerste kennis waaroor mense beskik het. Met die frase “for most of this … history” kwalifiseer Turner darem sy afkeer van filosofie as deel van die humaniora, want sedert die 20ste eeu speel linguistiese wysbegeerte ‘n prominente rol en daaruit blyk die verwantskap tussen filosofie en filologie baie duidelik.

Wat die trivium betref erken Turner grammatika en retoriek, maar logika word eerder dialektiek genoem. Daar is die vraagstuk of logika ‘n dissipline uit eie reg of deel van filosofie is. Daar is ook die kwessie van die verhouding tussen logika en wiskunde. Bertrand Russell (1872-1970) en Alfred North Whitehead (1861-1947) het in hulle boek, Principia mathematica (3 volumes, 1910-1913), gepoog om aan te toon dat wiskunde eintlik logika as grondslag het. Bitter min mense is in staat om hierdie werk te beoordeel. Die navorsing en formulering het ‘n dekade lank so baie van die jeugdige Russell geverg dat hy skryf: “My intellect never quite recovered from the strain” (The autobiography of Bertrand Russell, London: George Allen and Unwin, 1967, p 153). Ek volstaan met die opmerking dat wiskunde in die moderne universiteit gewoonlik in die fakulteit natuurwetenskappe en filosofie (insluitende logika) gewoonlik in die fakulteit artes aangebied word.

Volgens Turner, wat sy aandag op Engelstalige universiteite toespits (472), was filologie voor 1850 “the pride of the first great modern universities” (123). “Language study in its heyday formed the skeleton of modern erudition and gave us many dissiplines that today make up the humanities and even social sciences” (188). Die begrip teks word breed vertolk: “Greek temples, medieval cathedrals, and Renaissance paintings” is almal tekste (179). “Every text of the era revealed something about the culture it came from” (170). Aristoteles en Aristarchus (220-143 vC) het die volgende beginsel onderskryf: “The critic must understand a text in relation to the customs of the period that produced it” (677), oftewel “a text can be well understood only in cultural-historical context” (4563).

Johann Herder (1744-1803) was van mening “the language of each people, or race, or nation … expressed in its vocabulary and structure that nation’s distinctive sensibilities and ways of thinking. Language, that is, articulated a people’s unique identity – or , as Herder believed, its spiritual essence” (3583, ook 4369, 4398). Wilhelm von Humboldt (1767-1835) stem saam: “Every nation has a specific spirit expressed in its language. Humboldt created a plausible linguistic basis for cultural diversity” (3801). Literatuurgeskiedenis word dan “a narrative of the unfolding of national character” (4536). Volgens Max Müller (1823-1900) “ethnicity grows from a common tongue” (6908). Potensieel nog meer fundamenteel: “Linguistic differences produce differences in cognition” (6676).

Die woord kultuur het eers ná 1750 in omloop gekom (4594). Teen die 19de eeu is aanvaar dat daar kulturele evolusie is, maar “exactly what civilization meant remained hopelessly nebulous, though often the invention of writing had something to do with its origin” (4603). Mettertyd het tekstuele studie/filologie al hoe meer “the study of civilizations” geword (4622). Die vrye kunste/trivium is soms “cultural studies” genoem (6254). Edward Burnett Tylor (1832-1917) het in 1871 die volgende definisie verskaf: “Culture or civilization, taken in its wide ethnographic sense, is that complex whole which includes knowledge, belief, art, morals, law, custom, and any other capabilities and habits acquired by man as a member of society” (9064).

Turner toon aan hoe die verhouding tussen grammatika, dialektiek en retoriek deur die eeue verander het, bv die klem wat op elk geplaas is en die betekenis wat aan elk geheg is. Byvoorbeeld, in die geval van Lorenzo Valla (1407-1457) “rhetoric rules; dialectic makes rhetoric more effective, and grammar (meaning grounding in ancient languages and literatures) provided the raw material” (1308). Wat in gedagte gehou moet word, is dat die trivium op sowel gesproke as geskrewe taal betrekking het, al was gesproke taal aanvanklik oorheersend omdat daar min geskrewe rekords en ook min funksioneel geletterdes was. Later verskuif die klem, bv in 1867 William Dwight Whitney (1827-1894) “defined philologist as any ‘student of human thought or knowledge as deposited in literary records'” (4151).

Met verloop van tyd het die klassieke tale (Grieks en Latyn) al hoe minder in aanvraag aan universiteite geword en het die klem na die nasionale spreektale en hulle taal- en letterkunde verskuif. Geskiedenis is aanvanklik saam met letterkunde gegroepeer en was toe eerder ‘n interessantheid of op vermaak ingestel. Sedert Edward Gibbon (1737-1794) se werk, The history of the decline and fall of the Roman empire (1776-1788), is geskiedenis egter veronderstel om “nonfiction about the past” te wees (3157) en moet dit verkieslik op primêre bronne gebaseer wees. Deesdae is geskiedenis ‘n dissipline wat deels by die humaniora en deels by die sosiale wetenskappe tuishoort.

Turner se boek is buitengewoon leesbaar, gesaghebbend en interessant. Gevatte stellings kom voor. Na Moses word as die “principal Secretary to the Holy Ghost” verwys (1585). Benjamin Jowett (1817-1893) se boek oor Plato is beskryf as “the best translation of a Greek philosopher which has ever been executed by a person who understood neither philosophy nor Greek” (7600). Van Richard Jebb (1841-1905) is gesê: “What time he can spare from the adornment of his person, he devotes to the neglect of his duties” (7682). Dalk moet ek die volgende geval in gedagte hou wanneer ek my rubriek skryf: James G Frazer (1854-1941) “promised his publisher to ‘try to study brevity.’ If sincere, he was an appallingly bad student. The third edition [of The golden bough: A study in comparative religion, 1890, 2 volumes], finished in 1915, reached twelve volumes. In 1922, he took pity on readers and boiled it all down into a single volume” (7740).

George Grey

Dwarsdeur die boek maak Turner polities oorverligte geluide. Ek vestig slegs die aandag op wat hy oor sir George Grey (1812-1898), die Britse goewerneur aan die Kaap (1854-1861), skryf. “A reform-minded liberal and fanatical imperialist, an avid collector of rare books and manuscripts, a sincere Christian and racist, he sympathized with subject peoples even as they suffered under his brutality in the interests of empire” (8845). Grey was ‘n regeringsamptenaar in Australië voordat hy na die Kaap gekom het en ná 1861 die eerste minister van Nieu-Seeland geword het. “Throughout, he observed the indigenous people he ruthlessly ruled” (8853). Grey het inheemse Nieu-Seelandse tale geleer en Maori- en ander Polinesiese volksverhale versamel en gepubliseer, “predictably taking all credit for himself” (8853). Ek dink Turner se aanslag is hier uiters onbillik. Hy pas nie die beginsel toe wat hy self predik nie, naamlik dat Grey beoordeel moet word in die konteks van die tyd waarin hy gelewe het.

Dit is moontlik ‘n insident soos die volgende wat aan Turner se verligte siel krap: “In a skirmish with the natives [in 1838 in Western Australia], in which he [Grey] was speared near the hip, he showed great courage, and put the assailants to flight, shooting the chief, who had wounded him” (Encyclopaedia Britannica, revised 14th edition, 1961, vol 10, p 882). Turner word in daardie artikel direk teengespreek: “The governor [Grey] gained the veneration of the Maori tribes, in whose welfare he took a close personal interest, and of whose legends and myths he made a valuable and scholarly collection” (882).

In die Suid-Afrikaanse Biblioteek in Kaapstad is daar die waardevolle Grey-versameling bestaande uit 4 050 boekdele, insluitende meer as ‘n honderd Middeleeuse manuskripte, wat deur George Grey geskenk is (Reuben Musiker, Companion to South African libraries, Craighall: Ad Donker, 1986, p 147). In 1887 het Grey 14 000 boekdele aan die openbare biblioteek in Auckland, Nieu-Seeland, geskenk (Wikipedia).

Grey het as bemiddelaar tussen die Vrystaatse regering en die Basoeto’s opgetree. Hy het ‘n federale regering vir Suidelike Afrika voorgestel, waartoe die Vrystaatse regering en moontlik ook die Zuid Africaansche/Transvaalse regering sou instem, maar die Britse regering was nie daarvoor te vinde nie; ook nie FW de Klerk en die ANC in die 1990’s nie. Op sy standbeeld in Kaapstad word Grey beskryf as “a governor who by his high character as a Christian, a statesman, and a gentleman, had endeared himself to all classes of the community, and who by his zealous devotion to the best interests of South Africa and his able and just administration, has secured the approbation and gratitude of all Her Majesty’s subjects in this part of her dominions” (Wikipedia).

Slot

In die hedendaagse universiteit is daar drie basiese fakulteite: artes/humaniora, sosiale wetenskappe en natuurwetenskappe. Eintlik is dit slegs die fakulteit artes wat op die geestelike vorming of opvoeding van studente ingestel is; dus sorg dat hulle lees-, skryf- (dus taal-) en dinkvaardighede ontwikkel. Studente wat nie ‘n graad hierin voltooi het nie, is al dikwels geleerde barbare genoem. Die kompartementalisering en selfs balkanisering van akademiese dissiplines, gevolg deur spesialisering, vind deesdae heeltemal te vroeg plaas. Beroepsopleiding word deesdae nie meer deur algemeen-geestelike vorming voorafgegaan nie. Dit is egter iets wat by uitstek in die nuwe Suid-Afrika nodig is, dus om in die grondfase ‘n sin vir beskawing te ontwikkel, onder meer omdat die universiteitskampusse periodiek op gewelddadige wyse deur studente op horings geneem word. Maar selfs op die hoogste universitêre vlak, dié van rektor, ontbreek daardie geestelike vorming soms omdat hy by uitstek beroepsopleiding ontvang het, bv as die rektor in die geneeskunde of selfs aptekerswese (werklike plaaslike voorbeelde) studeer het en hy bygestaan word deur ‘n viserektor wat in bv verpleegkunde (werklike voorbeeld) gekwalifiseerd is.

Voorheen het die universiteit bepaal aan watter vereistes ‘n student vir toelating tot studie en deurlating tot ‘n graad moet voldoen. Deesdae word in toenemende mate eerder voldoen aan die eise wat die studente en plaaslik die ANC-regering stel. Weens kruipsug waak nie ‘n enkele plaaslike universiteit daadwerklik oor universitêre outonomie en akademiese vryheid nie. My skoolmaats wat in die geneeskunde wou studeer, het Duits as vak gekies omdat sodanige leeskennis destyds deur die universiteit vereis is. Insgelyks het dié wat in die regte wou studeer, Latyn as vak gekies. Deesdae word geredeneer dat geen plaaslike universiteit (‘n mate van) vaardigheid in enige taal behalwe Engels mag vereis nie.

Turner verwys na “Mithridates VI of Pontus [135-63 BC] who, according to Pliny the Elder [23-79], spoke all twenty-plus languages of the peoples [in Anatolia, Turkey] he ruled” (4058). William Jones (1746-1794) was elf vreemde tale magtig (“Greek, Latin, French, Italian, Spanish, Portuguese, German, Persian, Turkish, Arabic, and Hebrew” – 3466) en “he knew something about fifteen others” (2763). Blykbaar word net swart studente in die nie-rassige nuwe Suid-Afrika toegelaat om op die belastingbetalers se koste mediese opleiding in Kuba te ontvang. Sulke studente moet Spaans leer, maar in Suid-Afrika mag daar nie van enige student vereis word om Afrikaans magtig te word nie, al is Afrikaans plaaslik veel meer bruikbaar as Spaans.

Weens die onvoldoende toelatingsvereistes wat om polities byderwetse redes gestel word, voltooi die meeste eerstejaarstudente nie hulle graadkursusse nie. Diegene wat dit wel doen, voltooi hulle studie nie binne die minimum tydperk nie. Hierdie opset is nie in die belang van die studente, die universiteite en die land nie. Insgelyks funksioneer die ANC-regering in wesenlike opsigte nie in die land se belang nie. Dit is die kernprobleem wat glad te geredelik as onoplosbaar beskou word. ‘n Mens kan met reg van akademici verwag dat hulle hul rug styf teen ‘n ondoeltreffende, korrupte en ideologies misleide bewind sal maak, maar hulle doen dit nie. As die groen hout deur apatie verteer word, watter hoop op doeltreffende verset kan daar by die droë hout wees?

In Suid-Afrika is miljoene rande se skade die afgelope dekade aan universiteitseiendom aangerig. Sedert 1994 het (Westerse) beskawing plaaslik eerder agteruit as vooruit gegaan. Waaraan die land behoefte het, is ‘n basiese, algemene graadleergang ingestel op die breë en indiepte geestelike vorming van studente. Studente moet die vermoë ontwikkel om krities en met insig te kyk, te lees en te luister, heldere begrippe te vorm en om daaraan duidelike uitdrukking in goed geformuleerde sinne te gee. Bowenal moet hulle kreatief met idees kan omgaan deur te put uit die beste wat deur die mensdom voortgebring is. Skoling in die letterkunde, taalkunde, geskiedenis en wysbegeerte is hiervoor noodsaaklik; ook inligtingkunde, nie bloot in die sin van rekenaargeletterdheid nie, maar veral in die opsporing en verwerking van data en inligting, insluitende grondlegging in navorsing en rigtingwysing in innoverende denke en die toepassing daarvan. In so ‘n substansiële kernleergang is daar geen plek vir bloedarmoedige skyndissiplines soos swartstudies en vrouestudies nie.

Wat hiermee gevisualiseer word, is ‘n hedendaagse voortsetting en aanpassing van veral die Middeleeuse Trivium, dus beskawende geestelike vorming wat studente voorberei op ‘n suksesvolle loopbaan in enige beroep, asook hulle doeltreffende funksionering as ouers, gemeenskapslede en landsburgers. Sodanige Baccalaureus Artium-leergang kan teen billike koste deur afstandsonderrig aangebied word, dus sonder om by te dra tot die oorbevolking van residensiële universiteite.

Die voorafgaande uiteensetting is ‘n konserwatiewe benadering tot die tradisionele universiteit. Hierdie teks dien as aanloop tot my beoogde latere bespreking van Chris Brink se boek, The soul of a university: Why excellence is not enough (Bristol University Press, 2018, 408p; Amazon Kindle $28,36). Hier volg ‘n aptytwekker.

Brink was die rektor van die Universiteit Stellenbosch (US) van 2002 tot 2007. Op daardie stadium het ‘n hewige taalstryd gewoed. Hoewel Brink (soos sy latere opvolger, Wim de Villiers) voor sy aanstelling valslik voorgegee het dat hy Afrikaans sou bevorder, het hy (soos De Villiers) alles in sy vermoë gedoen om die US te verengels. Brink kom uit Upington en boonop uit ‘n Afrikaanssprekende gesin. Daarby het hy aanvanklik aan die Randse Afrikaanse Universiteit studeer. ‘n Mens sou dink dat hy goed ingelig behoort te wees oor die Afrikaanse grondslag waarop die US kragtens sy stigtingsvoorwaarde veronderstel is om te funksioneer.

Brink skryf: “Deep within the psyche of Stellenbosch is the story of how the university’s founding was made possible by the bequest of £100 000 in the will of Oom Jannie JH Hofmeyr, stipulating that the bequest was to enable Afrikaans to have geen mindere plaatz – no lesser place – at the university than English. That is why, at the centre of Stellenbosch University campus, you will find the statue of JH Hofmeyr, with the simple inscription Ons Weldoener – Our benefactor” (Kindle 2931). Dit moet “plaats” wees en nie “plaatz” nie, maar dit is tekenend van die minagting waarmee Brink met sy moedertaal, Afrikaans, omgaan. “Oom Jannie” verwys gewoonlik na Jan Smuts. Hofmeyr, daarenteen, was bekend as Onze Jan.

Maar die eintlike en feitlik ongelooflike fout in hierdie aanhaling is dat Brink die stigtingskenker van die US, Johannes Henoch (Jan) Marais (1850-1915), met Jan Hendrik Hofmeyr (1845-1909), die leier van die Afrikanerbond, verwar. Dit ten spyte van die feit dat Brink as US-rektor daagliks Marais se standbeeld op die Jan Marais-plein op die US-kampus kon waarneem. Dit in sigself beklemtoon die feit dat Brink nooit erns met die behoud van Afrikaans as die eens dominante US-onderrigtaal gemaak het nie.

 

Anti-wit polisiegeneraal glo ontslaan ná interne SAPS-ondersoek

Die vakbond Solidariteit het ‘n week gelede bekend gemaak dat die Suid-Afrikaanse Polisiediens (SAPD) na afloop van sy interne ondersoek, die hoof van basiese polisie-ontwikkeling, generaal-majoor Sandra Malebe-Thema skuldig bevind het aan rassisme.

Volgens Anton van der Bijl, hoof van Arbeidsregsdienste by Solidariteit, het Malebe-Thema in 2016, tydens ʼn byeenkoms by die SAPD se Opleidingsakademie in Oudtshoorn haarself skuldig gemaak aan rassistiese en vernederende opmerkings teenoor verskeie opleidingspersoneellede. Van der Bijl sê voorts dat die generaal aangevoer het dat daar te veel wit gesigte is wat posisies in opleiding beklee en dat sogenaamde diskriminasie teenoor swart studente stopgesit sal word. “Tydens dieselfde geleentheid het sy ook onvanpaste opmerkings oor ʼn geselekteerde groep personeellede se kleredrag en gewig gemaak,” het Van der Bijl bevestig.

Die vakbond het dadelik opgetree, deur in November 2016 ʼn formele klag by die Menseregtekommissie (MRK) by Kaapstad in te dien. Solidariteit het die druk volgehou deur in Mei 2017 hom na die Arbeidshof te wend, om die SAPD te dwing om ʼn interne ondersoek teen Malebe-Thema te loods.

Van der Bijl voer aan dat die sanksie bevind het dat Malebe-Thema geen berou vir haar optrede toon nie en dat sy gedurende die ondersoek steeds volgehou het dat sy niks verkeerd gedoen het nie. Verder is daar bevind dat die generaal se selektiewe uitlatings emosionele skade by die betrokke personeellede veroorsaak het, wat hul werk en persoonlike lewens negatief beïnvloed het. In die lig hiervan is daar bevind dat generaal-majoor Sandra Malebe-Thema met onmiddellike effek ontslaan moet word.

Volgens Van der Bijl is dié saak een van die rare geleenthede waar geregtigheid in ʼn geval waar ʼn swart persoon blatant rassisties was teenoor wit persone, geseëvier het. “Ons is uiteraard baie verheug oor die uitkoms, aangesien daar baie tyd en moeite deur Solidariteit spandeer is om te verseker dat die SAPD sy verpligtinge om op te tree, nakom. Ek glo hierdie sal ʼn les vir Suid-Afrika wees dat rassisme nie kleurblind is nie,” het Van der Bijl saamgevat.

Intussen is daar egter geen verdere nuus oor Malebe-Thema wel haar pos verlaat het nie. Waarskynlik gaan dit verdere hofsake verg om die SA Polisiediens te dwing om hul eie bevinding toe te pas.

Sy is ook betrek by die Life-Esidimeni-skandaal, die psigiatriese program wat tot die dood van 144 mense gelei het. Malebe-Thema het ‘n onderneming gestig met die naam “Re-Bafenyi Victim Empowerment Centre” wat R270 000 van die Gautengse Gesondheidsdepartement ontvang het om na geestespasiënte om te sien.

Leon Lemmer: John Barrow as sosio-politieke kommentator

John Barrow (1764-1848) was van 1792 tot 1794 verbonde aan die Britse ambassade in Peking/Beijing, China, toe George Macartney (1737-1806) die ambassadeur was. Van 1797 tot 1798 was Macartney die goewerneur aan die Kaap tydens die eerste Britse besetting. Barrow was van 1797 tot 1804 aan die Kaap en was aanvanklik Macartney se private sekretaris. Barrow was veronderstel om beter betrekkinge tussen veral die Boere en die swart inwoners te bevorder, ‘n taak waarvoor hy uitnemend ongeskik was. Hy het plaaslik verskeie reise onderneem en die volgende boek daaroor gepubliseer: An account of travels into the interior of Southern Africa in the years 1797 and 1798 (1802/2015, 432p; Amazon Kindle $1,14). In 1799 het Barrow met Anna Maria Truter (1777-1857), wat plante geskilder het, getrou. Hulle het sewe kinders gehad. Barrow het in 1800 ‘n huis in Kaapstad gekoop omdat hy hom hier wou vestig. In 1802 het Brittanje en Frankryk egter die Vrede van Amiens gesluit waarvolgens die Kaap weer Hollandse besit sou word; vandaar die Bataafse bewind aan die Kaap (1803-1806). Dit het Barrow se planne gefruik. Hy het gevolglik na Engeland teruggekeer.

Barrow se eerstehandse kennis van China het veroorsaak dat hy telkens bv rysverbouing aan die Kaap aanbeveel het. Die oorblyfsels van die Hollandse bewind aan die Kaap het hy afgekraak en die Britse manier van regeer – eintlik alles wat die Britte gedoen het – geloof. Byvoorbeeld: “The Dutch of late years had entirely neglected this excellent piece of ground; but the spirit of improvement that has always actuated the minds of the English in all their possessions abroad, will no doubt show itself at this place, and convert the public garden [in Cape Town] into a place not only ornamental to the town but useful to the country” (Kindle 246). Dit is Barrow se mentor, Macartney, wat die Britse Ryk gekarakteriseer het as “a vast Empire, on which the sun never sets.” Hierdie vooroordeel het Barrow op die Boere geprojekteer en hulle sover moontlik afgekraak. Terselfdertyd het hy die nie-blanke inwoners verheerlik. ‘n Mens kan wonder waarom hy dan met ‘n Hollandssprekende blanke vrou getrou het.

Hierdie gaping by Barrow tussen wat geskryf en hoe geleef word, is soortgelyk aan hedendaagse, Afrikaanssprekende, blanke Stellenbossers soos Willie Esterhuyse en Anton van Niekerk. Volgens Esterhuyse het “Afrikaans as wetenskaplike publikasietaal … ‘n baie beperkte en krimpende toekoms” (Netwerk24, 8.12.2018), iets wat deur hom eerder verwelkom as teengewerk word. Om jou vir Afrikaans as akademiese taal te beywer, is volgens Esterhuyse “strategies én takties outyds” (Netwerk24, 19.12.2018). Van Niekerk het hom nie net daadwerklik vir die verengelsing van die Universiteit Stellenbosch beywer nie; hy het ook, soos Wim de Villiers, geen goeie woord vir Afrikaners nie.

Volgens Van Niekerk, soos by Barrow, is die Boere in vergelyking met die swartes baie sleg: “Vergete is alles wat ons weet van die pyn wat ‘Afrikanerskap’ in die verlede in hierdie land aangerig het” (“Om met vuur te speel,” Netwerk24, 20.12.2018). Wat Van Niekerk onderskeidelik aanprys en vergeet, is swart Afrika-nasionalisme en -terrorisme. “Die fase in die geskiedenis van ‘Suid-Afrika’ waaroor ons eintlik nie in staat is om ooit weer ons koppe op te tel, en ten opsigte waarvan ons die Allerhoogste moet dank dat daar nie uit onverbloemde wraaklus teen ons opgetree is nie, is egter presies die periode waarin ‘Afrikaners’ aan die bewind was.” In werklikheid was dit die goue era van Afrikaans en Europese beskawing, toe Suid-Afrika die voorspoedigste en ontwikkeldste land in Afrika wás. Toe was daar geen sprake van staatskaping, rommelstatus, ongebreidelde korrupsie, ondoeltreffendheid en ‘n mislukte staat nie.

Van Niekerk verwys na “die verstikkende en onverdraagsame eenvormingheid van Afrikanernasionalisme … ‘n voorskriftelike en uitmergelende Afrikaner-nasionalistiese ideologie,” asof Afrikaners sedert 1994 welwillende, vredeliewende, moord- en misdaadlose vryheid en selfbeskikking ervaar. “Vingerswaaiende leiers” is deur vuisswaaiende leiers vervang, maar die naïeweVan Niekerk verwelkom dit. As na uitnemende voorbeelde van volkome verloopte Afrikaners gesoek word, hoef daar nie verder as Esterhuyse, Van Niekerk en De Villiers gesoek te word nie – volgens elkeen se openbare beeld, wat van hul private leefwyse kan verskil. Daar is dikwels ‘n element van skynheiligheid by die uiters linkses. Fanatieke pogings word aangewend om heiliger as heilig te probeer wees. Koos Malan het verdoemende kritiek op Van Niekerk se betoog gelewer (Netwerk24, 9.01.2019).

In die eerste hoofstuk noem Barrow dat twee Britse offisiere, Andrew Shillinge en Humphrey Fitzherbert, in 1620 Saldanabaai en omgewing – “the whole continent near adjoining” – tot Britse gebied verklaar het, “for the better prosecution of … trade to the East Indies” (87). Hy gee die posisie aan as 34 breedtegraad, dus Tafelbaai, wat eens Saldanabaai genoem is. Die huidige Saldanabaai se breedtegraad is 33. Die Britse regering het egter nie hierdie anneksasie bekragtig nie. Volgens Barrow het Jan van Riebeeck die VOC-verversingspos in 1650 aan die Kaap gevestig (107, 114). Dit is voorafgegaan deur ‘n Portugese nedersetting by die mond van die Groot Visrivier, wat egter later ontruim is ten gunste van ‘n handelspos by Delagoabaai/Lourenço Marques/Maputo (114, 2221). Die 1620-poging tot anneksasie is nie in my skoolgeskiedenisboeke genoem nie; moontlik sodat nie gedink moet word dat die Britte hier hoort nie.

Daar is egter beweerde vroeëre gebeure aan die Kaap wat ek nog nêrens elders teëgekom het as in die volgende deeglik nagevorste boek nie: Don Jordan and Michael Walsh, White cargo: The forgotten history of Britain’s white slaves in America (Edinburgh: Mainstream Publishing, 2007, 322p; Amazon Kindle $3,44). Is dit te wyte aan onkunde by (plaaslike) historici, of word dit as fopgeskiedenis beskou, al verskaf die outeurs deurgaans bronverwysings? Een van die verwysings is na Frank Welsh se boek, A history South of Africa (1998), bedoelende A history of South Africa.

Aan die begin van die 17de eeu wou die Britte van hulle prisoniers – “the lewd and idle” – ontslae raak. “Sir Thomas Smythe [1558-1625, the first governor of the East India Company] led the search for a site and initially considered South Africa rather than America. A letter written to Smythe in 1609 by one of his agents, Thomas Aldworth, put the case for a site at the Cape of Good Hope. Aldworth had anchored in Table Bay while he was en route for India and liked what he saw. An earlier European visitor had carved a huge cross on the steep mountain overlooking the bay … the natives seemed friendly. Aldworth reported enthusiastically to Smythe that the Cape had ‘courteous and tractable folk’ and was just the place to send convicts. The area could take ‘one hundred English convicts a year’, he estimated” (Kindle 934).

“Always cautious, Smythe decided to send just ten convicts to see how they fared … James Crosse … [was] the men’s leader in the Cape. Crosse and the other nine were duly landed at Table Bay and presented with what Smythe’s men deemed sufficient for their survival: ‘half a peck of turnip seeds’, a few other seeds, ‘and a spade to dig the ground’. Unsurprisingly, the experiment was a failure. Crosse and the other convicts had been left with no arms with which to protect themselves and they were terrified when they saw tribesmen from the local Khoi people in the distance. Maybe they had heard how Portuguese traders had once been massacred here after falling out with the Khoi; [eg. Francisco de Almeida (1450-1510) and 64 of his men in March 1510]. The convicts hid and managed to evade the natives. Somehow, they reached a rocky island just off Table Bay [Robben Island] … Here, the ten Englishmen eked out a miserable existence, probably living on shellfish or the seals that baked on the shore. Eventually, a visiting ship took pity on them and took them off. Three of the convicts got back to England” (942).

“Smythe tried once more. He ordered another group of convicts to be sent to the Cape aboard one of his India-bound ships. When it reached Table Bay and anchored, the convicts begged the captain to hang them rather than leave them in Africa. He couldn’t oblige. Following orders, they too were dumped on the shore … Another passing ship took them off within a couple of days. Nearly two centuries would pass before England would again send convicts to the Cape” (951).

In sahistory.org.za staan: “1605: First attempt by sailors of the English East India Company to annex the Cape on behalf of Britain.” “1615: Sir Thomas Roe attempts to land some deported Britsh criminals at the Cape, but those who are not drowned or killed by Khoikoi are soon removed from the Cape and the scheme is abandoned.” In 1631 het die Britte glo vir die Khoi-Khoi Autshumao/Harry na Batavia geneem sodat hy kon leer om as tolk aan die Kaap op te tree. As ‘n mens, soos Christo van Rensburg, begeer dat die geskiedenis van Afrikaans (en Kaaps/Engelsbesoedelde Afrikaans) voor 1652 ontstaan het, is 1631 ‘n sinvoller datum as 1595, wat deur Van Rensburg gepropageer word (Praag 15.12.2018). In 1644 het 250 skipbreuklinge van ‘n Hollandse skip vier maande aan die Kaap vertoef en in 1647 nog ‘n aantal vir ‘n jaar lank.

Barrow verwys na die Khoi-Khoin as Hottentotte. Die Hollanders “soon discovered the predominant passion of this weak and peaceable people for spirituous liquors, and that a bottle of brandy was a passport through every horde. With this and tobacco, iron, and a few paltry trinkets, they purchased a part of the country and of their stock of cattle, and then took the rest by force” (120). Op hierdie manier het die Khoi-Khoin, volgens Barrow, hulle grond, vee en vryheid verloor. “[The Hottentots] were soon reduced to the necessity of becoming their [the Dutch’s] servants” (134). “To encourage the native Hottentots in useful labour, by giving them an interest in the produce of that labour, to make them experience the comforts of civilized life, and to feel they have a place and a value in society, which the miserable policy of the Dutch government denied to them, would be the sure means of diminishing, and, in time, of entirely removing the necessity of slavery” (581). Marthinus van Bart het egter aangetoon dat dit juis die Khoi-Khoin se tradisie van nie-werk of leeglê was wat aanleiding tot die invoering van slawe gegee het (Praag 15.12.2018). Barrow beweer: “Few negroes, in fact, have been imported since the capture [1795], and those few by accident, or by special permission” (581). Oor die eerste Britse besetting van die Kaap skryf Van Bart egter: “In die sewe-en-‘n-half jaar van dié bewind aan die Kaap is meer slawe hierheen ingevoer as in enige ander tydperk van dieselfde lengte.”

In teenstelling met die huidige verheerliking van die plaaslike bruin mense, insluitende die Moslems of Kaapse Maleiers, skryf Barrow: “The most active and docile, but the most dangerous [eg “revengeful”] are the Malays. They are faithful, honest, and industrious; but so impatient of injury, and so capricious, that the slightest provocation will sometimes drive them into fits of frenzy during the continuance of which it would be unsafe to come within their reach” (588).

Dalk het die Hollandse bewind nie so sleg aan die Kaap gevaar nie: “There are no beggars in the whole colony; and but a few who are the objects of public charity” (615). Vergelyk dit met die nuwe Suid-Afrika waar ‘n mens om elke hoek en draai deur bedelaars lastig geval word in ‘n land waarin daar baie meer ontvangers van staatstoelaes as betalers van inkomstebelasting is.

Daar was ‘n (onoorbrugbare) kloof tussen die Hollands- en Engelssprekendes, soortgelyk aan die huidige kloof tussen blankes/Afrikaners en swart mense. “Few of the [Dutch] male inhabitants associate with the English, except such as hold employment under the government. This backwardness [!] may be owing in part to the different habits [cultures] of the two nations, and partly, perhaps, to the reluctance that a vanquised [!] people must always feel in mixing with their conquerors. No real cause, however, of complaint or disaffection, could possibly [!] be alleged against the English government at the Cape” (643). In werklikheid was daar geen sprake van dat die Hollandse boere deur die Britte oorwin is nie – hulle het eerder sover moontlik weg van die regering getrek – net so min as wat die swartes ooit die blankes in Suid-Afrika oorwin het. Die swartes het in 1994 politieke beheer oor die land verkry weens die verraad van ‘n klein groepie Afrikaanssprekende blankes.

In Suid-Afrika is agteruitgang sedert 1994 aan die orde van die dag, maar daar word voorgegee, bv deur Anton van Niekerk hier bo, dat daar baie dinge is waarvoor ons dankbaar moet wees. Barrow het ‘n soortgelyke laai uitgehaal: “Four years of increasing prosperity [since 1795], of uninterrupted peace and domestic tanquillity, have been the happy lot of the inhabitants of the Cape of Good Hope … subversion of all order, had industriously been propagated by the ill-disposed, among the ignorant [!] part of the colonists, both in the town and country districts” (656).

Van die tweede hoofstuk af skryf Barrow oor sy reise die binneland in. Ek skryf agtereenvolgend oor die Khoi-Khoin, Khoi-Khoin se taal, San, swart mense en die Hollandse boere. In die aanhalings, onder elkeen van daardie hoofde, word daar ook na ander bevolkingsgroepe verwys. Let daarop dat ek die gekuurde/ontsmette, polities korrekte terme vir die drie nie-blanke bevolkingsgroepe gebruik. Die tradisionele terme kom net in die aanhalings voor. Akademies-wetenskaplik kan ek dit nie verhelp nie. Dit is immers ‘n onbegonne taak om in die aanhalings al die terme wat deur sommige as aanstootlik geag word, met gekuurdes te vervang of om hulle telkens met afkortings (H-woord, B-woord, K-woord) minder aanstootlik te maak. Die boodskap wat Barrow oordra, is in elk geval pro-nieblank en sterk anti-blank/Boer. In die meeste gevalle weerhou ek my van kommentaar. Ingeligte, kritiese lesers sal bv die oordrywings, eensydighede en valshede van Barrow (redelik) maklik herken.

Khoi-Khoin

Volgens Barrow is die Khoi-Khoin se eie oorspronklike naam vir hulleself nie die Hollandse benaming “Hottentotte” nie, maar “Quazquae” (1816). “The original inhabitants of the country being a sort of Troglodytes, as indeed the savage Hottentots of the interior in some degree still are” (718). “There is not in the whole extensive district of Graaff Reynet a single horde of independent Hottentots, and perhaps not a score of individuals who are not actually in the service of the Dutch. These weak people, the most helpless, and in their resent condition, perhaps the most wretched, of the human race, duped out of their possessions, their country, and finally out of their liberty, have entailed upon their miserable offspring a state of existence to which that of slavery might bear the comparison of happiness … Their numbers of late years have rapidly declined. It has generally been observed, that wherever Europeans have colonized, the less civilized natives have always dwindled away, and at length totally disappeared” (1727).

Barrow skryf oor ” their extreme poverty, scantiness of food, and continual dejection of mind, arising from the cruel treatment they receive from an inhuman and unfeeling peasantry, who, having discovered themselves to be removed to too great a distance from the seat of their former government to be awed by its authority, have exercised, in the most wanton and barberous manner, an absolute power over these poor wretches, reduced to the necessity of depending upon them for a morsel of bread. There is scarcely an instance of cruelty said to have been committed against the slaves in the West-India islands, that could not find a parallel from the Dutch farmers of the remote parts of the colony towards the Hottentots in their service. Beating and cutting them with thongs of the hide of the sea-cow or rhinosceros, is a gentle punishment, though these sort of whips which they call shambos [sambokke] are most horrid instruments, tough, pliant, and heavy almost as lead. Firing small shot into the legs and thighs of a Hottentot, is a punishment not unknown to some of the monsters who inhabit the neighbourhood of Gamtoos river” (1734).

“Instant death is not unfrequently the consequence of punishing these poor wretches in a moment of rage. This is of little consequence to the farmer; for though they are to all intents and purposes his slaves, yet they are not transferable property. It is this circumstance which, in his mind, makes their lives less valuable and their treatment more inhuman … the coolness and tranquillity displayed at the punishment of his slave or Hottentot, is highly ridiculous, and at the same time indicative of a savage disposition to unfeeling cruelty lurking in his heart. He flogs them, not by any given number of lashes, but by time; and as they have no clocks nor substitutes for them capable of marking the smaller divisions of time, he has invented an excuse for the indulgence of one of his most favourite sensualities, by flogging them till he has smoked as many pipes of tobacco as he may judge the magnitude of the crime to deserve” (1747).

“By a resolution of the old [Dutch] government, as unjust as it was inhuman, a peasant was allowed to claim as his property, till the age of five-and-twenty, all the children of the Hottentots in his service to whom he had given in their infancy a morsel of meat. At the expiration of this period the odds are ten to one that the slave is not emancipated. A Hottentot knows nothing of his age; he takes no note of time” (1753). “The Hottentot girls in the service of the colonists are in situations too dependent to dare to reject the proffered embraces of the young peasantry” (1775).

“Low as they are sunk in the scale of humanity, their character seems to have been very much traduced and misrepresented. It is true there is nothing prepossessing in the appearance of a Hottentot, but infinitely less so in the many ridiculous and false relations by which the public have been abused. They are mild, quiet, and timid people; perfectly harmless, honest, faithful; and, though extremely phlegmatic, they are kind and affectionate to each other, and not incapable of strong attachments. A Hottentot would share his last morsel with his companions. They have little of that kind of art or cunning that savages generally possess. If accused of crimes of which they have been quilty, they generally divulge the truth. They seldom quarrel among themselves or make use of provoking language. Though naturally of a fearful and cowardly disposition, they will run into the face of danger if led in by their superiors; and they suffer pain with great patience. They are by no means deficient in talent, but they possess little exertion to call it into action: the want of this was the principal cause of their ruin. The indolence of a Hottentot is a real disease, whose only remedy seems to be that of terror. Hunger is insufficient to effect the cure … they will willingly fast the whole day, provided they may be allowed to sleep … With them the word is, to eat or to sleep. When they cannot indulge in the gratification of the one, they generally find immediate relief in flying to the other” (1816).

“The person of a Hottentot while young is by no means void of symmetry. They are clean-limbed, well-proportioned, and erect” (1884). Some of the women, when young, and previous to child-bearing, might serve as models of perfection in the human figure … in their gait they are not altogether devoid of grace” (1890). “[The Hottentots’] eyelids …are rounded into each other exactly like those of the Chinese, to whom, indeed, in many other points, they bear a physical resemblance, that is sufficiently striking” (1884; ook 3298, 3333). Die Khoi-Khoin en San is nie altyd duidelik onderskeibaar nie. Barrow verwys na “the real Hottentots, or Bosjesmans” (3339) en na die “Maroon Hottentots, called Bosjesmans” (4438), asook na “the Bosjesmans … and other Hottentots” (4569). “The Bosjesmans, though in every respect a Hottentot, yet in his turn of mind differs very widely from those who live in the colony” (3346). Barrow vermoed “a common origin” by die Khoi-Khoin en die San (3291). Daar is ‘n teorie dat hulle voorkoms (deels) aan Chinese skipbreuklinge toegeskryf kan word.

“Notwithstanding the inhuman treatment that the Hottentots experience from the Dutch farmers, the latter could very ill want the assistance of the former; and, were they sensible of their own interest, and the interest of their posterity, instead of oppressing, they would offer them every encouragement” (1951). “Should the present system of oppression continue, the time is not far distant when their own children must take upon them the charge now committed to Hottentots … Broken up and dispersed as the tribes of this nation now are, few of their ancient usages are retained among them” (1958).

Oor sy besoek aan Namakwaland skryf Barrow: “A dozen years more, and probably a shorter period, will see the remains of the Namaaqua nation in a state of entire servitude. Such are the effects of an encroaching peasantry, sanctioned by the low policy of a [Dutch] government that could descend to employ agents to effect the purchase of whole herds of cattle for a cask of brandy … The government having fixed no limits to their colony, nor their subjects to their avarice, the latter found it still more convenient to settle themselves in the midst of the harmless Namaaquas, who considered them as the most acceptable neighbours in the world. For a bottle of brandy, which cost sixpence, they willingly exchanged an ox; and such is still the infatuation of this people for the noxious liquor, that they will even now exchange a sheep for the same quantity of it” (4555).

Khoi-Khoin se taal

Die Khoi-Khoin “are very far from being a stupid people. They learn the Dutch language with great facility” (1918). “The great point in which their invention appears to have been exercised, is in the construction of their language. Of all the methods that have been adopted in language, by different nations, for the purpose of expressing objects, and conveying ideas, in a clear and unequivocal manner, that which has been hit upon by the Hottentots, is certainly the most extraordinary. Almost all their monosyllables, and the leading syllable of compound words, are thrown out of the mouth with a sudden retraction of the tongue from the teeth or the palate” (1925).

“All languages in their infancy consisted probably of simple or monosyllabic sounds, but as these could convey only a very limited number of ideas, recourse was had to inflexion of voice and composition of the simple sounds to make the vocabulary more copious. The division of such simple sounds into their elements, and by the various combinations of these elements to form an almost unlimited number of new sounds, was one of the most wonderful inventions in the history of man, and much beyond the genius of a Hottentot. He has done, however, all that he found to be necessary by a very few compound words, and by the clacking with the tongue” (1931).

“The vocables were adopted in imitation of the sounds proceeding from the different objects they were meant to express” (1938). “The genius of a language is generally discoverable in the application of new words to new ideas. The Hottentots who had never seen nor heard the report of a gun before their unfortunate connection with Europeans, had a new word to invent in order to express it. They called it kaboo” (1945).

“The Dutch peasantry in the distant districts speak it [Khoi] and many of them are so very much accustomed to the use of it, that they introduce into their own language a motion of the organ of speech sufficiently distinct to show from whence they procured it” (1951). Dus, sommige Hollandse boere het Khoi gepraat en sommige van die Khoi-Khoin het Hollands gepraat. Dit volg dat hulle mekaar se moedertaal kon beïnvloed. Wat duidelik uit Barrow se reisbeskrywings blyk, is dat die Hollandse boere in die binneland uiters geïsoleerd gelewe het, maar dat hulle met mede-Hollanders op die roetes en tydens besoeke aan Kaapstad en dorpe soos Swellendam en Graaff-Reinet kontak gehad het. Selfs meer geïsoleerd as die Hollandse boere het die Khoi-Khoin in aparte stamme gelewe. “From living together in particular clans, and, in later times, from mixing with different people, the Hottentots of one district differ very considerably from those of another” (1816).

Die punt is dat daar in Barrow se teks niks is wat daarop dui dat die Khoi-Khoin ‘n buitengewone vaardigheid in taalskepping gehad het nie. Die Hollands wat aan die Kaap en in die binneland mettertyd Afrikaans geword het, is deurslaggewend deur die blankes, as die elite (ten minste in vergelyking met die nie-blankes – al word die Hollandse blankes erg ingat deur Barrow voorgestel), ontwikkel. Christo van Rensburg se Khoi-Afrikaans “was geen groot volksbeweging wat Hollands gou aan die Kaap laat verkrummel het nie” (Praag 15.12.2018). Oor die Khoi-Khoin, tydens sy besoek aan Namakwaland, skryf Barrow: “I could have no conversation with these people through the means of my Hottentots, the language spoken by one being perfectly unintelligible to the other; nor could they speak or understand a word of Dutch” (4493). “Though the Namaaqua Hottentots vary but very little in their persons from the other tribes of this nation, their language is widely different” (4569). “The different families of Hottentots all speak a different language, which, however, is very obviously perceived to have been derived from one common origin” (4677). Volgens Van Rensburg is die bakermat van Afrikaans in die binneland en nie in bv die Bo-Kaap in Kaapstad nie. In die ontstaan en lewensvatbaarheid van Afrikaans het die blanke boere ongetwyfeld die deurslaggewende rol gespeel. ‘n Mens wonder in hoeverre Van Rensburg en diesulkes kennis geneem het van geskiedkundige verslae, bv reisbeskrywings soos dié van Barrow, voordat hulle met hulle polities byderwetse vertolkings voor ‘n dag gekom het.

San

“The Bosjesmans … seem to be the true aborigines of the country, unmixed with any other tribes of people” (1897). “By their habits and manner of life, [they] are justly entitled to the name of savage – a name, however, of which, it is greatly to be feared, they have been rendered more worthy by the conduct of the European settlers. They are known in the colony by the name of Bosjesmans, or men of the bushes, from the concealed manner in which they make their approaches to kill and to plunder. They neither cultivate the ground nor breed cattle, but subsist, in part, on the natural produce of their country, and make up the rest by depredations on the colonists on one side, and the neighbouring tribes of people that are more civilized than themselves, on the other” (2789).

Van ‘n boer word gesê: “Should he depart to the distance of five hundred yards from his house, he is under the necessity of carrying a musket” (2965). Boere is deesdae weer terug in daardie situasie. “To bear a life of such constant dread and axiety, a man must be accustomed to it from his infancy, and unacquainted with one that is better” (2965). Joachim van Plettenberg (1739-1793, goewerneur aan die Kaap 1771-1785) het op die verste punt van sy reis in die omgewing van die Sneeuberg ‘n baken geplant. Die San “had thrown down and broken in pieces the monument” (3040). Die skending, vernietiging en verwydering van monumente is steeds met ons.

“The principle object of our present journey [was] that we might be eye-witnesses of the manner in which the farmers conducted their expeditions against these miserable set of beings. I thought it, however, a necessary step to make a previous stipulation with the commandant, that the extent of hostilities against these savages should be that of surrounding one of their kraals; that after this had been done, we should act only on the defensive, and he was enjoined to deliver to his people a most serious charge, not to fire a single shot unless it should be found absolutely necessary for their own personal security; for that the sole object of our journey was to bring about, if possible, a conversation with some of the chiefs of this people” (3196). “On their promises I could place no sort of dependence, knowing that, like true sportsmen when game was sprung, they could not withhold their fire” (3230). “A Dutch peasant, though sufficiently expert at this sort of service [eg surrounding a kraal], always depends more upon his Hottentots than himself” (3210).

Die Boere met hulle gewere “was so directly hostile, as perfectly to justify their shooting a volley of arrows among us” (3250). Barrow vertel dat eers die San-kinders en daarna die vroue beskuitjies by hulle kom haal het en heelwat later die mans, wat met tabak gelok is. “The conclusion of the business, however, must have appeared to them very different from what, on former occasions, they had always experienced, when those who escaped from immediate death were incessantly pursued and fired upon, and their wives and children seized and carried away into slavery” (3250). “Numbers of Bosjesmans women are now in the colony, who were taken from their mothers when infants, and brought up by the farmers, who, from the day of their captivity, have never had any intercourse whatsoever with their countrymen, nor know, except from report, to what tribe or nation they belong” (3304).

Hierdie San “insisted on their innocence, by asserting that their horde, so long as they composed a part of it, had never committed depredations on the colonists, but had always remained about the spot we found them, where they subsisted by the chase [of game], and upon the roots of the earth. Appearances certainly were much in their favour” (3256). “They were desired to tell all their countrymen they should happen to see, that whenever they should desist from stealing the cattle of the colonists, and should come to any of the farm-houses without bow and arrows, or other weapons, and say they were in want, as many more sheep should be given to them than they could possibly obtain by plunder” (3263).

“When all … means of subsistence fail them, and they are certainly very precarious, they are driven to the necessity of hazarding a toilsome and dangerous expedition of plunder into the colony. Such a mode of life naturally leads to habits of cruelty. The disposition of the Hottentot [San] race is mild and manageable in the highest degree, and by gentle usage may be moulded into any shape; but the treatment of the farmers towards them has been very flagitious, that their cruelty even admits of palliation. Though in the eye of political justice it may be considered as a crime for a starving family, driven by imperious want to the necessarity of taking [stealing] the property of another who has perhaps more than he can possibly use, yet in the law of nature the offence is venial: but the Bosjesmans for their conduct have not only the plea of nature and humanity, but also that of retribution. They were driven out of their own country, their children seized and carried into slavery, by people on whom they now commit their depredations [crimes], and on whom they naturally take every occasion of exercising their revenge” (3367) – ‘n standpunt soortgelyk aan dié van Anton van Niekerk hier bo. “The condition to which this people has been reduced, has entirely subdued that timid and pusillanimous mind which characterizes the Hottentots [San]” (3381).

“The nature of their language is the same as that of the Hottentots, though they are not able to understand each other. In the latter, the action of the tongue against the roof of the mouth, or the teeth, is seldom used on more than one syllable of a word. In the language of the Bosjesman, there is scarcely a syllable enunciated without it; and this action is performed by them much more forcibly than by the Hottentots. Notwithstanding the difficulty for an European to acquire such a language, several of the Sne[e]wbergers speak it as fluently as the natives, from their having been committed, in their infancy, to the care of Bosjesmans nurses” (3430).

“It were greatly to be wished, that the peasantry would see the policy of putting an end to their expeditions against this miserable people, and adopt in their place a lenient mode of treatment. They might not, perhaps, succeed in reclaiming them at once from their rooted habits of life; but their hatred towards the colonists, which aims at their lives, might certainly be abated. The first step towards it would be to abolish the inhuman practice of carrying into captivity their women and children … The condition of those who are made prisoners by the farmers, is, in fact, much worse than that of slavery; for, not being transferable property, they have no claims upon their interest” (3430).

“Forty years ago, it appears from living testimony, the Bosjesmans frequented the colony boldly and openly begged and stole and were troublesome, just as the Kaffers now are; but they never attempted the life of anyone. They proceeded not to this extremity until the [Dutch] government had unwisely and unjustly suffered the peasantry to exercise an unlimited power over the lives of those who were taken prisoners. It failed, at the same time, to fix any bounds to the extent of the expeditions made against them, which certainly ought not to go beyond the limits of the colony … This, however, would not answer the object of the farmer, which is that of procuring children” (3444).

Swart mense

In die meeste geskiedenisboeke word beweer dat die blankes en swartes op min of meer dieselfde tyd, 1652, hulle opwagting in wat nou Suid-Afrika genoem word, gemaak het; die blankes in die suidweste en die swartes in die noordooste. Die HAT (2015) is blykbaar besig met die herskrywing van hierdie geskiedenis, maar let daarop dat hierdie inskrywing by “San” versag word deur na “Suider-Afrika” te verwys: “groep jagterversamelaars van Suider-Afrika wat minstens sedert die einde van die laaste ystydperk (10 000 VHJ [vC]) dié gebied bewoon het, maar wat met die koms van swart beesboere en landbouers uit Midde-Afrika van die vyfde eeu HJ [nC] en Europese setlaars van die 17de eeu af mettertyd na die onherbergsamer uithoeke van die gebied verdryf is” (p 1102). Wat moontlik geïmpliseer word, is dat die swartes sowat tien eeue voor die blankes in Suid-Afrika aangekom het. Wat belangrik is, is nie wie eerste hier aangekom en roofbou (bv die uitroeiing van wild, oorbeweiding en brandhoutstroping) toegepas het nie, maar watter etniese groep die land ontwikkel het deur bv infrastruktuur te skep.

Toe Barrow in Graaff-Reinet aangekom het, het die Boere optrede teen die swartes geëis wat die Oosgrens, die Groot Visrivier, oorgesteek en hulle in die kolonie gevestig het. Barrow noem hierdie Boere “anarchists” (1335). “The first business, therefore, of the landrost, after his arrival at the Drosdy, was to stop the preparations of the farmers for making war against the Kaffers, by letting them know that it was his intention to pay a visit to the chiefs of that nation, and to prevail on them, if possible, to return quietly and peaceably into their own country beyond the settled limits of the Great Fish river. This, no doubt, was an unwelcome piece of intelligence … to those of the intended expedition, who were to share … the plunder of the Kaffers’ cattle, which, in fact, and not any laudable motive for the peace and welfare of the district, was the mainspring that operated on the minds of those who had consented to take up arms against them. To the avaricious and covetous disposition of the colonists, and their licentious conduct, was owing a serious rupture with this nation in the year 1793, which terminated with the almost total expulsion of the former from some of the divisions of the district … the Kaffers retired within their proper limits, yet few of the colonists returned to their former possessions, particularly those in the Zuure Veldt; a circumstance, no doubt, that induced the former once more to transgress the fixed boundary” (1335).

Daar kan geen twyfel wees oor die kant waarby Barrow hom geskaar het nie. “Till the scandalous rupture between the peasantry and the Kaffers, occasioned entirely [!] by the injustice and tyranny of the former, Zuure Veldt was one of the best-peopled divisions in the district, but has been since that time entirely abandoned” (1986). “The Kaffers were not to be considered in the same light as the Bosjesmans … but, on the contrary, as a mild, rational, and in some degree civilized people, who had always afforded protection to such travellers in their country as had made proper applications to their sovereign for it. The story [!] of some Dutch farmer [singular] being murdered in Kaffer-land, where he had gone for the sake of exchanging trinkets for cattle, had got hold of their minds” (1993).

Barrow skryf soos volg oor die swart mense wat hy duskant die Groot Visrivier teëgekom het: “A party of women were the first who advanced to salute us, laughing and dancing round the waggons, and putting on all the coaxing [begging] manners they could invent; in order to procure from us tobacco and brass buttons. Good temper, animation, and a cheerful turn of mind, beamed in all their countenances. We found them to be modest without reserve; extremely curious without being troublesome; lively but not impudent; and sportive without the least shadow of being lascivious. Their personal charms were not of a very captivating nature, though, getting over the prejudice of colour, which was that of a dark glossy brown, verging on black, some of them might have been accounted handsome” (2013). “A Kaffer woman is chaste and extremely modest … Instances of infidelity are very rare; and, when they do occur, are accidental rather than premeditated” (2472). Anders as aan die begin van hierdie paragraaf, skryf Barrow later, dalk met verwysing na die mans: “They seldom attempt to sing or to dance, and their performances of both are miserably bad” (2574).

“The men, on the contrary, were the finest figures I ever beheld: they were tall, robust, and muscular; their habits of life had induced a firmness of carriage, and an open, manly manner, which, added to the good nature that overspread their features, showed them at once to be equally unconscious of fear, suspicion and treachery” (2028). ‘n Swart hoofman het verduidelik dat sy stam die Groot Visriviergrens oorgesteek het omdat die Boere dit eerste in die teenoorgestelde rigting gedoen het. “What this chief stated in his reply was perfectly correct. The Dutch peasantry have not only gone into the Kaffer country since the year 1793, to hunt for the larger sort of game, particularly the hippopotamus, that abounds in all the great rivers of that country, but all those who dwell near the extremity of the colony, upon the Great Fish river, have always used, and still continue to consider, the Kaffer side of the river as their own, have sown, and planted, and driven over their cattle to graze. Some of their habitants of Bruyntjes Hoogte … had taken possession of the choicest part of their country” (2069).

“They had the audacity to petition Sir James Craig to grant them as an indemnification for their losses by the Bosjesmans and the Kaffers, a small piece of ground … This piece of ground is only about five-and-forty miles beyond the present boundary. The dating and impudent falsehood on which the letter was founded were easily seen through by Sir James Craig, and their petition was very properly rejected” (2077). “Such are the views of those people, who have neither sense of honour, regard for truth, or feelings of justice or humanity to direct their proceedings” (2083).

“The chiefs were told that if some few of the colonists had been so imprudent as to transgress the treaty [border], they had done it contrary to the express orders and without the knowledge of government: that the colony was now in the possession of a great and powerful sovereign, the king of England: that one of his first chiefs had deputed us to say that the established boundary should be observed on the part of the colonists; but that he expected also that all those chiefs, who had spread themselves over the country of the colonists, with their families, and dependants, and cattle, would, without any further delay, quietly and peaceably return into their own country; and as a proof of the good intentions and friendship of the English government towards the Kaffer nation, we were now on our journey to their great chief, or King Gaika, carrying for him a present from the English governor at the Cape” (2083).

Barrow formuleer en onderskryf Gaika se standpunt soos volg: “It is a common idea, industriously kept up in the colony, that the Kaffers are a savage, teacherous, and cruel people; a character as false as it is unmerited. Their moderation towards the colonists, and all white people, has shown itself on many occasions; and if the inhabitants of the bordering parts of the colony had any sense of honour or feelings of gratitude, instead of assisting to propagate, they would endeavour to suppress, such an idea. They know very well that in the height of a war into which this people was iniquitoust driven, the lives of all their women and children that fell into the hands of the Kaffers were spared by them, whilst their own fell promiscuously by the hands of the colonists” (2340).

Om aan te toon hoe die gedrag van die Boere en swartes verskil, word beweer dat ‘n Genuese skip in 1796 tussen die mondings van die Boesmans- en Sondagsrivier gestrand het en deur die Boere geplunder is pleks van die skipbreuklinge te help (2347). In 1797 het ‘n Amerikaanse skip tussen die mondings van die Keiskamma- en Beekarivier gestrand. Die swartes het die skipbreuklinge gehelp en slegs die knope van hulle klere af gesteel. “They were deprived of no other parts of their property; and they were conducted in safety to the residence of some of the colonists, from whom a demand was made of five rixdollars for the captain and an equal sum for the whole of the crew, as full compensation for their trouble” (2361). Een van die beginsels waarop swart mense se kultuur berus is: “For theft there is no other punishment than that of restitution” (2479). Waarom dan deesdae onteiening sonder vergoeding? Dit is sowel immoreel as strydig met die belange van die land.

“It is to him [Gaika] I am principally indebted for the little information I am enabled to give concerning the Kaffer nation” (2376). “The Kaffers having always been represented as agriculturists, we were a little disappointed in not meeting with gardens and cultivated grounds about their habitations, not a vestige of which had anywhere appeared” (2396). Gaika verduidelik toe dat hulle die afgelope twee of drie jaar in oorloë gewikkel was. “They had consequently been under the necessity of suspending their pursuits of agriculture; that in times of peace they always planted millet [sorghum – 2595, 2657], and several kinds of vegetables” (2396). “They seem however to be much more inclined to the pastoral than the agricultural life” (2499). “There are perhaps few nations, besides the Kaffers, that have not contrived to draw some advantages from the possession of a sea-coast. They have no kind of fishery whatsoever either with nets or boats” (2520). Die San, daarenteen, het wel die vermoë om vis in bv die riviere te vang (3545).

Oor die swarte as mens skryf Barrow: “From the nature of his food, which is chiefly milk, his manners are mild and gentle … In time of peace, he leads the true pastoral life: his cattle is his only care: he rarely kills one for his own consumption, except on some particular occasion” (2423). “There is perhaps no nation on earth, taken collectively, that can produce so fine a race of men as the Kaffers: they are tall, stout, muscular, well made, elegant figures … their rest is not disturbed by violent love, nor their minds ruffled by jealousy … The countenance of a Kaffer is always cheerful; and the whole of his demeanour bespeaks content and peace of mind” (2451).

“Had not Nature bestowed upon him the dark-colouring principle that anatomists have discovered to be owing to a certain gelatinous fluid lying between the epidermis and the cuticle, he might have ranked among the first Europeans” (2458). “A Kaffer … could not be pronounced deficient in talent. The experiment of giving him a suitable education has not yet been made; but there are perhaps no unlettered people on the face of the earth, whose manners and opinions have more the appearance of civilization than those of the Kaffers” (2486).

“The Kaffers most certainly are not the Aborigines of the southern angle of Africa … it would be absurd to consider them as indigenous to the small spot they now possess. To speculate upon their origin, it might not perhaps be far from the mark to suppose them to have sprung from some of the tribes of those wandering Arabs known by the name of Beduins” (2533).

“Not the smallest vestige of a written character is to be traced among them; but their language appears to be the remains of something far beyond that of any savage nation. In the enunciation it is soft, fluent, and harmonious; has neither the monotonous mouthing of the savage, nor the nasal nor guttural sounds that prevail in almost all the European tongues. It is as different from that of the Hottentots as the latter is from the English. In a very few words, and these are generally proper names, they have adopted the palatial clacking of the tongue used by the Hottentots. The mountains and rivers in the country, for instance, still retain their Hottentot names; a presumptive proof that the Kaffers were intruders upon this nation. It is singular enough that the Kaffers, as well as the Hottentots, should have obtained a name that never belonged to them … A [Kaffer], among the Indians [Arabs], is an infidel, a pagan … The Kaffers call themselves Kousszc [Xhosas]” (2603).

Hollandse boere

Op sy reise is Barrow, danksy hulle welwillendheid, meesal deur Hollandse boere vergesel omdat hulle perde, osse en waens en die roetes geken het, geweet het waar water is en Barrow se bas teen die inboorlinge beskerm het. “We had to depend entirely on the information of the farmers as to the road and most convenient halting places” (4202). “Some of the farmers it was absolutely necessary to take along with us, as none of our own party were acquainted with a single step of the country” (2006). “They were also a considerable addition to our strength, in case of an attack from a savage tribe … of Bosjesmans” (1034).

Maar wat het Barrow van die Boere gedink en geskryf? “A farmer thinks he cannot proclaim a more meritorious action than the murder of one of these [Bosjesman] people. A boor from Graaff Reynet being asked … if the savages were numerous or troublesome on the road, replied, he had only shot four, with as much composure and indifference as if he had been speaking of four partridges. I myself have heard one of the humane [!] colonists boast of having destroyed with his own hands near three hundred of these unfortunate wretches” (1041).

Die Hollandse boere word as lui slapgatte uitgebeeld. “It is indolence alone that has hitherto prevented the colonists from leading their vines along standards, in which case they would not only improve the quality of the grape, but would also receive a double quantity from the same ground” (814). “Hitherto there have been few speculators among the Dutch planters: the spirit of improvement and experiment never entered into their minds; and it may be a matter of doubt, had not the French Protestants … introduced and cultivated the vine, whether at this time the whole colony would have produced a single leaguer of wine” (820). In werklikheid het Jan van Riebeeck die eerste wingerdstok in 1655 geplant en die eerste plaaslike wyn is in 1659 geproduseer. In 1685, tydens Simon van der Stel se bewind, het die wynlandgoed Groot Constantia tot stand gekom; dus vóór die koms van die eerste Hugenote in 1688. “The poorest peasant [from the interior], on his annual visit to the Cape, never fails to lay in, among other articles of purchase, a cask of sopie [brandy], amd this as little rest day or night till it be exhausted” (4403).

“A true Dutch peasant, or boor as he styles himself, has not the smallest idea of what an English farmer means by the word comfort. Placed in a country where not only the necessities, but almost every luxury of life might by industry be procured, he has the enjoyment of none of them” (937). “The boor … is absolute master of a domain of several miles in extent; and he lords it over a few miserable slaves or Hottentots without control … Unwilling to work, and unable to think; with a mind disengaged from every sort of care and reflection, indulging to excess in the gratification of every sensual appetite, the African peasant grows to an unwieldy size” (950). “Scarcely any two neigbours are found to be on good terms with each other, but are embroiled perpetually in quarrels and disputes about the extent of their farms, or the privilege of a spring or a water-course” (957). “The farmers seem to have no idea of digging wells, or of opening a spring to let it run” (4258).

“The women of the African peasantry pass a life of the most listless inactivity. The mistress of the family, with her coffee-pot constantly boiling before her on a small table, seems fixed to her chair like a piece of furniture. This good [!] lady, born in the wilds of Africa, and educated among slaves and Hottentots, has little idea of what, in a state of society, constitutes female delicacy … The young girls with their hands before them as listless as their mothers. Most of them, in the distant districts, can neither read nor write, so that they have no mental resources whatsoever” (979). “To the cold phlegmatic temper and inactive way of life may perhaps be owing the prolific tendency of all the African peasantry. Six or seven children in a family are considered as very few; from a dozen to twenty are not uncommon; and most of them marry very young, so that the population of the colony is rapidly increasing” (986).

Barrow erken darem ‘n fundamentele of DNS-verskil tussen die liggaamsbou van Khoi-Khoin vroue en Hollandse blanke vroue omdat “different predispositions exist inherent in the person of each” (4590). Bewustheid van die verskil word skynbaar versterk deur die volgende stelling: “It seems to be a fact well established, that the lion prefers the flesh of a Hottentot to that of any other creature. He has frequently been singled out from a party of Dutch” (4635). Dalk tog nie: “The latter [Dutch] being disguised in clothing, and the former [Hottentot] going generally naked, may perhaps account for it” (4635). “The men are in general much above the middle size, very tall and stout, but ill made, loosely put together, awkward and inactive. Very few have those open ingenuous countenances that among the peasantry of many parts of Europe speak their simplicity and innocence” (992).

“They affect to be very religious, and carry at least the devotion of religion fully as far as the most zealous bigots” (1006). “Rude and uncultivated as are their minds, there is one virtue in which they eminently excel – hospitality to strangers” (1013). “If the economy of the African farmers’ house be ill managed, that of his land is equally bad. The graziers indeed, in many places, are not at the trouble of sowing any grain, but exchange with others their cattle for as much as may be necessary for the family consumption. But even those who have cornfarms near the Cape, seem to have no kind of management. They turn over a piece of ground with a huge mis-shapen plough, that requires eight or ten horses, or a dozen oxen, to drag it along” (1020). “The Dutch peasant … bestows no kind of labour on the ground [eg manure and water] but that of throwing in the seed: the rest is left to chance and the effects of an excellent climate” (1027). “Living nearly in a state of nature, with the advantage of having at all times within their reach a supply of food, procured without bodily exertion or the fatigue of labour, they sometimes attain the greatest possible size to which the species seems capable of arriving” (1211).

“Could the farmers near the Cape be once prevailed upon to sow turnips, which may be produced here equally-good as in Europe, to plant potatoes, and cultivate the artificial grasses, the quality of the beef and mutton might be very materially improved … but the adoption of such a system would require more labour and activity, and more attention, than the body and mind of a Dutch farmer seem capable of supplying: his avarice, though great, is yet overcome by the habits of indolence in which he has been educated” (1081).

“The zebra has obtained the character of being so vicious and ungovernable, as never to be completely tamed; perhaps only from some very imperfect and injudicious trials. The success of an attempt to domesticate animals that are naturally fierce or timid, would require more perseverance and patience, more labour, and more address, than seem to fall to the share of a Dutch peasant” (1136). Ten spyte van Barrow se beterweterigheid, “zebras have never been truly domesticated” (Wikipedia). “If the Dutch have been too indolent to domesticate the qua-cha [kwagga] and the zebra, it is less a matter of astonishment that no attempts have been made on the fierce and powerful buffalo. Any other nation, possessing the Cape for one hundred and fifty years, would certainly have effected it” (1570). Barrow sit die pot weer mis. “The African buffalo has never been domesticated, unlike its Asian counterpart, the water buffalo” (Wikipedia).

Springbokke is deur die Boere geskiet vir hulle vleis en velle: “clothing for their slaves, and, at the time of the capture by the English [1795], for themselves also and children. The poverty and miserable condition of the colony were then so great, that all their numerous flocks and herds were insufficient to procure them decent clothing” (1273).

Oor Graaff-Reinet skryf Barrow: “Its appearance is more miserable than that of the poorest village in England. The necessities of life are with difficulty procured in it; for, though there be plenty of land, few are found industrious enough to cultivate it” (1376). “A hog is a species of animal scarcely known in the district. No reason but that of indolence can be assigned for the want of it. To feed hogs there would be a necessity of a planting, and to this they seem to have a mortal antipathy. It is great exertion to throw a little corn into the ground for their own bread” (1411). “The same reasons that prevent them from breeding hogs, operate against their keeping poultry: these would require grain, and this labour” (1418).

“The information of the peasantry on any subject, and in all countries, should be received with a degree of caution. Those of Africa, I have generally observed, are much disposed to the marvellous” (1542). Wat Barrow skryf, behoort deurgaans krities oorweeg te word. Hy skryf meer betroubaar oor die natuur as oor mense. Oor etniese groepe het hy bepaalde vooroordele gehad en hulle dus met verskillende maatstawwe beoordeel.

Oor Zwartkopsbaai by Port Elizabeth skryf Barrow: “The farmers give themselves at this place no trouble to manure the land … How little they esteem manure is very evident from the heaps of dung piled up about the houses in those places where the cattle, in order to preserve them from beasts of prey, are pent up at nights … The beds of some of these kraals were twelve feet [!] deep of dung, unmixed with any other material; and this is not the only nor the least offensive nuisance with which the hovel of a Dutch peasant is usually surrounded” (1632).

“There never perhaps were a set of men so void of resources in overcoming difficulties as the Dutch farmers of the Cape. The inanity of mind, and the indolent habit of body, are not even surmounted by self-interest. Their ignorance cannot be a matter of wonder, but we often find in Europe unlettered men possessed of great talents and ingenuity” (4424).

 

Salvini weier om Brussel se migrantekwotas te aanvaar

Matteo Salvini, minister van binnelandse sake van Italië, het gister gesê hy sal nie meer die binnekoms van migrante in Italië magtig nie, ondanks ‘n EU-ooreenkoms om dit tussen lidlande te deel.

“Ek sal nie immigrante wat aankom, magtig nie,” het hy op ‘n besoek aan Pole gesê. “Keuses word gedeel en vergaderings word vooraf gehou, nie agterna nie,” het hy gesê. Hy het verwys na Premier Giuseppe Conte, wat volgens Salvini hom nie geken het in onderhandelings rondom die kwessie nie.

“Ek is, en bly gekant teen nuwe aankomelinge in Italië,” het Salvini gesê. Hy het toegang geweier vir NGO-vaartuie om Italië se hawens aan te doen. “[In Brussel] het hulle voorgegee om nie te verstaan ​​nie en hulle fasiliteer die werk van die mensesmokkelaars en die NRO’s,” het hy bygevoeg.

“Om toe te gee aan die druk en dreigemente van Europa en die NRO’s is ‘n teken van swakheid wat die Italiaanse volk nie verdien nie.”

Salvini het gister ná sy ontmoeting met die Poolse leier Jaroslav Kaczinski in Warskou gesê dat dat hy ‘n pakt in Europa voorgestel het. Hy gaan ‘n pakt in Europa bewerkstellig wat soortgelyk is aan dié wat hom met sy regeringsvennoot, die anti-establisment-5-sterbeweging (M5S) in Italië, verbind.

Hierdie ooreenkoms vir die Europese verkiesing vanjaar in Mei sal “Italianers, Pole, Spanjaarde, Dene en ander in staat stel om te besluit of hulle saamstem of nie,” het Salvini gesê. “Ons sal daaraan werk voor die [Europese] verkiesing”, het hy gesê.

Volgens Salvini was die doelwit vir nasionaliste om “die voorste beweging in Europa” te kweek. Salvini onthou dat die M5S gebruiklik teen aangeleenthede gestem het wat vir sy Liga-party belangrik was, soos immigrasie en die Roma-kwessie, toe hy ‘n EP-lid was, maar “nou stem ons grootliks saam.”

Die Italiaanse minister van buitelandse sake, Enzo Moavero Milanesi, het intussen bevestig dat sy land nie sou instem tot die verdere toelating van immigrante nie.

“Daar is voorstelle in Europa vir die toelating van meer migrante uit ander vaartuie wat deur smokkelaars en nie-regeringsorganisasies vervoer word. Dit is ‘n groot probleem. Byvoorbeeld, verskeie mense uit Noord-Afrika word vandag in Italië aangehou. Een van die daders word van terrorisme beskuldig,” het die Italiaanse minister gesê. Hy het Woensdag in Warskou ontmoet met die Poolse minister van binnelandse sake, Joachim Brudzinsky.

“As ‘n minister, sal ek nooit instem om ander immigrante te aanvaar nie,” het Moavero Milanesi gesê.

“State moet hul eie grense en hul eie burgers kan beskerm. Dit is die rede waarom Italië en Pole geweier het om ‘n globale ooreenkoms oor migrasie te teken,” het hy afgesluit.

Leon Lemmer: Graham Greene se besoek aan Liberië in 1935

Graham Greene (1904-1991) is ‘n bekende Britse skrywer. Hy het ‘n graad in geskiedenis aan die Universiteit Oxford verwerf, waar hy volgens eie erkenning meer gedrink as studeer het. Hy was toe ook vir ‘n wyle ‘n kommunis. Mede-skrywer Evelyn Waugh (1903-1966) was een van sy mede-studente wat, soos Greene, bekend vir sy alkoholisme en Rooms-Katolisisme was. Volgens Greene is Rooms-Katolisisme nie met (politieke) konserwatisme verenigbaar nie. Greene was geestelik onstabiel en het aan depressie gely en veral in sy jeug verskeie kere selfdood probeer pleeg. Hy het ‘n onderskeid tussen sy romans/”novels” en “entertainments” (minder ernstige werke) getref. Sy skryfwerk is beskryf as “readable, lean, realistic prose.” ‘n Hele aantal van sy boeke is verfilm en het tot sy finansiële welgesteldheid bygedra. Veral in sy latere lewe het Greene na talle lande gereis en dan in koerantberigte daaroor verslag gedoen.

Greene se briewe

Die eerste boek van Greene wat ek gelees het, is Richard Greene se Graham Greene: A life in letters (London: Abacus, 2008. 446p). Richard skryf in die inleiding Graham “chronicled the suffering of the world’s most oppressed people” (p xiv) en “[he] wanted to be on the side of victims and that victims change” (xi), soos ons deesdae in Suid-Afrika besef. In 1970 het Graham tereg geskryf: “I have small respect for those who wished to protect themselves by a majority opinion” (308). In Suid-Amerika het Graham met die bevrydingsteoloë geïdentifiseer (xxii). In Mexiko kon hy egter nie die Mexikane verdra toe daar teen die Rooms-Katolieke gediskrimineer is nie (xxiv). Maar dit is die (blanke) Amerikaners wat hy bowenal verpes het (xxviii).

In hierdie boek blyk Graham se Suidelike Afrika-verband uit sy vrou, Vivien (1904-2003), wat in Rhodesië gebore is (10). Hulle is in 1927 getroud, het twee kinders gehad, maar sedert 1947 nie meer saam gewoon nie. Op 22 November 1934 skryf Graham: “On Jan 5 I leave on the most absurd trip. I’m going to Liberia; Heinemann [publishers] have contracted for a travel book” (65). The Times sou van sy artikels publiseer (68). Hy laat sy Nazi-teenkanting blyk deur na die Duitsers as “that nice, sentimental, abysmally stupid race” te verwys (66). Kommuniste meet hy nie met dieselfde maat as die Duitsers nie. “I liked [Salvador] Allende [Chile’s president, 1970-1973] very much and I liked the type of communists who were around him” (328). In Nicaragua het Graham in 1980 probeer bemiddel met die kommunistiese Sandinista-rebelle wat die Suid-Afrikaanse ambassadeur, Eddie Dunne, gyselaar gehou het, maar dit was tevergeefs (367-368, 378).

In sy skryfwerk het Graham politieke en morele kwessies aangespreek. “Making the work of the State a degree more difficult – and that is a genuine duty we owe society” (155). “Literature has nothing to do with edification. I am not arguing that literature is amoral, but that it presents a personal moral, and the personal morality of an individual is seldom identical with the morality of the group to which he belongs … As a novelist, I must be allowed to write from the point of view of the black square [of the chess board] as well as of the white” (151-152). Op 8 Desember 1949 skryf Graham in Dakar, Senegal, aan ‘n vriendin: “I have loved no part of the world like this [West Africa] & I love no woman as I love you. You’re my human Africa … I am happy talking nonsense about Africa” (168).

In 1954 skryf Graham: “I loved Haïti” (212), wat sedert 1804 polities onafhanklik onder ‘n swart bewind is en reeds eeue lank die agterlikste land in die Weste is. Oor Fidel Castro in Kuba skryf Graham: “I like him a lot … Raul Castro, Fidel’s brother, gave me a military plane to take me to the Isle of Pines” (286). In 1953 het Graham Kenia besoek: “Although Graham was always sympathetic to rebels, he was struck by the cruelty of the Mau Mau and by the courage of the white settlers” (213). In 1959, toe die volle invloed van Afrika se “bevryding” van kolonialisme al hoe meer aangevoel kon word, skryf Graham terwyl hy op besoek in die Kongo is: “One rather feels the end of European Africa is coming quickly” (242). Tydens die Viëtnam-oorlog (1954-1975) skryf Graham in 1968 aan ‘n Moskouse vriendin: “[I am] on your side if the world has to choose between America and Russia” (296). ‘n Jaar later verander hy sy mening nadat hy kennis van die Russiese strafkampe geneem het: “I am afraid my honeymoon with the Russians is over!” (301).

In Richard Greene se boek is daar ‘n brief wat Graham in 1972 aan die Afrikaanse skrywer, Etienne Leroux (1922-1989), geskryf het (318-319), “a nice South African writer and friend” (325). In 1973 het Graham vir Leroux op sy plaas by Koffiefontein besoek. Die teks van een van die briewe wat Graham op daardie plaas geskryf het, is in Richard se boek (326). Graham het hierna ‘n boek, The human factor (1978), geskryf waarin hy onder meer apartheid betrek. Dit is die verhaal van ‘n MI6-agent wat voorheen in Suid-Afrika was en weens ‘n verhouding wat hy toe aangeknoop het nou met sy swart vrou in Londen woon. ‘n Kommunis het gehelp dat hierdie vrou uit Suid-Afrika kon ontsnap, gevolglik ondersteun die MI6-agent hierna kommuniste wat swart mag in Suid-Afrika bevorder. Ek het nie hierdie roman gelees nie en wil ook nie, om redes wat ek in die volgende paragraaf verstrek.

Graham erken: “I am not a literary man” (369). Daarom skryf hy: Charles “Dickens always sooner or later fails” (243) en “I find myself unable to reread Virginia Woolf and [EM] Forster” (369). Hy verkies die skryfwerk van bv mede-Rooms-Katoliek, Muriel Spark (xiii, 206, 281). Oor Joseph Conrad skryf hy: “I would place him faraway above Virginia Woolf” (164). James Joyce se Ulysses word “one of the most overrated classics” genoem (288). Naas sy eiesoortige benadering tot die letterkunde is daar Graham se onvermoë om die natuur te waardeer. “Anyone like myself who doesn’t care for nature” (92) en “Nature doesn’t really interest me” (182). Ek dink Graham het by die kern van die saak gekom toe hy skryf: “He soon came to realise that I was not an intellectual” (338). Hierdie selferkende gebrek aan geestelike en seker ook ideologiese dieptegang moet myns insiens by die beoordeling van Graham se skryfwerk in ag geneem word.

Journey without maps

In 1935 het Graham as dertigjarige deur Sierra Leone, Guinee en Liberië gereis en ‘n boek oor sy wedervaringe geskryf. Hy is vergesel deur sy niggie/”cousin”, Barbara Greene (1903-1991). In Guinee en Liberië is sy in ‘n hangmat gedra terwyl Graham die reis te voet afgelê het. Soos Graham het Barbara ‘n boek oor hulle ondervindige gepubliseer: Land benighted (1938), hergepubliseer as: Too late to turn back (1981). Ek het ongelukkig nie toegang tot haar boek nie. ‘n Vergelyking van hierdie twee verslae oor dieselfde avontuur behoort interessante leesstof te wees. Twee mense wat albei boeke gelees het, het tot verskillende gevolgtrekkings gekom. Volgens die een vul die boeke mekaar aan, terwyl die ander een beweer dat die boeke mekaar teenspreek. In Graham se boek word daar bitter min na sy niggie verwys. In 2009 het Tim Butcher die twee Greene’s se roete herreis en ‘n boek daaroor gepubliseer: Chasing the devil (2010). Reeds in 2004 het Butcher dieselfde met Henry Morton Stanley (1841-1904) se Kongo-roete (1874-1877) gedoen en ‘n boek daaroor geskryf: Blood river (2007). Vir die Amerikaner Stanley het ek baie meer respek as vir sy mede-ontdekkingsreiser, die Skot, David Livingstone (1813-1873). Kindle-weergawes van laasgenoemde twee boeke is beskikbaar. Volgens Amazon woon Butcher in Kaapstad.

Gedurende die Tweede Wêreldoorlog het Graham Greene na Wes-Afrika teruggekeer toe hy in Freetown, Sierra Leone, vir die Britse Geheimediens, MI6, gewerk het (1941-1943). Die res van hierdie rubriek word gewy aan Graham Greene se boek oor sy 1935-besoek aan Sierra Leone, Guinee en veral Liberië: Journey without maps (London: Vintage, 1936/2010, 256p; Amazon Kindle $14,48). Tim Butcher het die voorwoord by hierdie uitgawe geskryf. Na Graham Greene word voortaan as Greene verwys omdat sy reisgenoot, Barbara Greene, feitlik nooit in hierdie reisboek ter sprake kom nie. Ek het reeds oor Sierra Leone (Praag 11.11.2018) en Liberië (Praag 18.11.2018) geskryf.

Butcher vestig die aandag op foute wat in Greene se weergawe voorkom en ook dat dit Greene se eerste besoek aan lande buite Europa was (Kindle 78). “I came to see Greene as a man not just of considerable physical toughness, but also of enormous mental strength” (85) – hoewel Greene teen die einde van sy staptog vertel hoe naby hy aan algehele liggaamlik en veral geestelike ineenstorting was. Naas die fisiese of geografiese reis was daar vir Greene ook ‘n “metaphysical trip” (91), wat sy delikate geestesgesteldheid tot die uiterste beproef het. Greene skryf in sy 1946-voorwoord by die 2de uitgawe: “I can look back now with a certain regret at the hard words I used about Freetown” (105). “I have begun to forget what the visitor noticed so clearly – the squalor and the unhappiness and the involuntary injustices of tired men” (112).

Voordat Greene per skip uit Liverpool, Engeland, vertrek, lees hy die amptelike inligting wat die Britse regering oor Liberië verstrek: die algemene voorkoms van koors weens malaria/tsetsevlieë, die peste weens rotte, die gebrekkige mediese dienste, die afbrand van hutte weens dispute en die moorddadigheid van die inwoners. In die hoofstad, Monrovië, is daar net twee geneeshere en in die res van die land enkele sendelingdokters (179). Greene verstrek die volgende agtergrondsinligting oor Liberië: “The Republic was founded as an example to all Africa of a Christian and self-governing state. An American philanthropic society at the beginning of the nineteenth century (many of its directors, it is said, were slave-owners who found it convenient thus to get rid of their illegitimate children) began to ship released slaves to the Grain Coast of Africa. Land was bought from the native rulers and a settlement established at Monrovia. ‘The love of liberty brought us here,’ but one can hardly blame these first half-caste settlers when they found that love of their own liberty was not consistent with the liberty of the native tribes” (186). Die Liberiese kus was bekend as die plek waar Europese skepe peperkorrels kon koop, vandaar die benaming “Grain Coast”; ook “Windward Coast” genoem..

Die interessante verskynsel wat ons hier het, is dat die Amerikaanse setlaars swart of basters is en hulle teenwoordigheid nie deur die inheemse Liberiese swartes geduld is nie. Ook, al het die setlaars die grond gekoop wat hulle beset het, hulle eiendomsreg nie deur die inheemses erken is nie. Vergelyk dit met Jan van Riebeeck en sy geselskap se aankoms aan die Kaap en wat daarop gevolg het. In Liberië was daar nie net weerstand by die inheemses teen die Amerikaanse beskawing wat die setlaars gebring het nie, maar ook teen die christelike godsdiens, wat deel van die setlaars se kultuur was. Naas inheemse godsdienste was daar reeds die uitgebreide aanwesigheid van Islam in Liberië. Die grootste bron van wrywing was egter dat die setlaars as oud-slawe sterk teen slawerny gekant was, terwyl die inheemse opperhoofde ten gunste van slawerny was as hulle bron van inkomste uit slawehandel en ook omdat slawe goedkoop arbeid voorsien het. Die huidige propaganda dat dit (uitsluitlik) die blankes was wat slawerny ten koste van swartes bedryf het, word hiermee teengespreek.

Greene verwys na die volgende voorval: “The black Quakers from Pennsylvania, teetotallers and pacifists, who when they were attacked by Spanish slavers, depended on prayer and were massacred. Only a hundred and twenty escaped and settled in Grand Bassa” (193) – tans bekend as Buchanan, die plek waar Greene se epiese staptog in 1935 geëindig het. Desnieteenstaande het hierdie idealistiese oud-slawe in 1847 hulle grondgebied onafhanklik verklaar (200). “There seemed to be a seediness about the place [Monrovia/Liberia] you couldn’t get to the same extent elsewhere” (206). Hierdie onguurheid het vir Greene ‘n eienaardige bekoring ingehou (of moet ek eerder skryf: Vir die eienaardige Greene …). Die outeur assosieer Liberië dikwels met die “heart of darkness” (206, 2508, 3663), verwysende na die titel van Joseph Conrad se 1899-novelle oor die Kongo. (Ek wil nog oor Chinua Achebe se kritiek op Conrad se boek skryf.) Greene haal Conrad aan en skryf dan: “Today our world seems peculiarly susceptible to brutality” (227), bv “the pleasure of cruelty” (481).

Behalwe twee hoogs onvolledige landkaarte, die een Brits en die ander een Amerikaans, kon Greene vooraf geen betroubare inligting opspoor om hom met die beplanning van sy staproete te help nie. Op die Amerikaanse kaart staan daar in die leë ruimte: “Cannibals” (625). Greene beskryf die heenreis via Madeira en die Kanariese Eilande. In Bathurst/Banjul, Gambië, is daar ‘n uitbraak van geelkoors en in Dakar, Senegal, is daar pes (283). “In Dakar the young negroes simply die, not of tuberculosis, plague, yellow fever, but of ananition, of hopelessness” (434). Daarna doen die skip aan by Conakry, Guinee, en uiteindelik by “the shabby town”, Freetown, Sierra Leone, waar Greene in “heat and damp” aan land gaan (489). Hy noem die “tin roofs and peeling posters and broken windows” en die baie roofvoëls (496). Die klein groepie blanke inwoners woon “at the hillside [in] smart bungalows” (502), dus apart. In 1935 was Sierra Leone ‘n Britse kolonie (sedert 1808). By die goewerneur-generaal se tuinparty “white and black keeping sedulously apart” (544).

Die volgende eienaardige beskrywings is deur ‘n outeur wat (aanvanklik) geneig was om hom by die inheemses/onderdruktes te skaar: “They [Europeans] had planted their seedy civilization and then escaped from it as far as they could. Everything ugly in Freetown was European: the stores, the churches, the Government offices, the two hotels; if there was anything beautiful in the place it was native” (502). Hierdie inheemses “had been educated to understand how they had been swindled, how they had been given the worst of two worlds, and they had enough power to express themselves in a soured officious way; they had died, in so far as they had once been men, inside their European clothes” (509). Die swartes “were funny … to the heartless prefect eye of the white man. If they had been slaves they would have had more dignity; there is no shame in being ruled by a stranger, but these men had been given their tin shacks, their cathedral, their votes and city councils, their shadow of self-government; they were expected to play the part like white men and the more they copied white men, the more funny it was to the prefects. They were withered by laughter; the more desperately they tried to regain their dignity the funnier they became” (516). “A few Creoles make money out of their prefects, by deliberately playing the inferior, the lower boy” (557).

“The … men in the City bar, prospectors, shipping agents, merchants, engineers, had to reproduce English conditions if they were to be happy at all. They weren’t the real rulers; they were simply out to make money; and there was no hypocrisy in their attitude towards ‘the bloody blacks’. The real rulers came out for a few years, had a long leave every eighteen months, gave garden parties, were supposed to be there for the good of the ruled” (585). “This was perhaps the meanest economy among the many mean economies … The economies were nearly all at the expense of the coloured man … there had been only one sanitary inspector for the whole colony and protectorate … he would apply in vain for assistants. Forced labour is illegal in a British Colony, but the sanitary inspector without a staff had to choose between breaking the law or leaving villages as dirty as he found them” (591).

Greene het per uiters stadige trein dwarsoor Sierra Leone gereis, van Freetown in die noordweste tot by Pendembu in die noordooste (652). In Freetown het hy drie kreole, bv ‘n kok, as reisgenote gewerf (672). Tydens sy treinreis kon hy die landelikheid waarneem van bv “babies rolling in the dust, the men lounging in torn hammocks hung under the thatch” (733). Spoedig was die aanskouing van naakte liggame nie meer vreemd nie: “It was curious how quickly one abandoned the white standard” (740). Kom die afrikanisering van die nuwe Suid-Afrika nie ook wesenlik neer op die versaking van tradisionele Europese lewensstandaarde nie? Die eerste dag se treinrit het in Bo geëindig, waar Greene in ‘n “rest-house” oornag het. “There was a cockroach larger than a black beetle in the bathroom” (760).

“The Englishmen here didn’t talk about the ‘bloody blacks’ nor did they patronize or laugh at them; they had to deal with the real natives and not the Creole, and the real native was someone to love and admire. One didn’t have to condescend; one knew more about some things, but they knew more about others. And on the whole the things they knew were more important. One couldn’t make lightning like they could, one’s gun was only an improvement on their poisoned spear, and unless one was a doctor, one had less chance of curing a snake-bite than they. The Englishmen here were of a finer, subtler type than on the Coast; they were patriots in the sense that they cared for something in their country other than its externals; they couldn’t build their English corner with a few tin roofs and peeling posters and drinks at the bar” (747).

Die volgende dag het Greene se treinreis, soos die spoorlyn, by Pendembu geëindig. Met ‘n vragmotor is hy na Kailahun, op die grens van Guinee, waar hy in “the Government rest-house” gebly het (794). Hier het Greene die draers vir sy safari gewerf. “Kailahun, in memory, has become a clean village, one of the cleanest we stayed in, but what impressed me at the time was the dirt and disease, the children with protuberant navels relieving themselves in the dust among the goats and chickens, the pock-marked women smeared about the face and legs and breasts with some white ointment they squeezed from a plant in the bush and used for beauty and for medicine. They used it for smallpox, for fever, for toothache, for indigestion; for every ailment under their bleak sun; when they were young it soothed their headaches; when they were older they smeared it on their big bellies to bring ease in their confinement; when they were dying it lay like a sediment of salt on their dried-up breasts and in their pitted thighs. Here you could measure what civilization was worth; looking back later to Kailahun from the villages of the Republic [Liberia], where civilization stopped within fifty miles of the Coast, I could see no great difference … why should we pretend to talk in terms of the world when we mean only Europe or the white races? … Civilization here remained exploitation; we had hardly, it seemed to me, improved the natives’ lot at all, they were as worn out with fever as before the white man came, we had introduced new diseases and weakened their resistance to the old” (847).

Gedurende sy staptog het Greene veral gevalle van geslagsiektes en melaatsheid teëgekom. Die inheemses was vir gesondheidsdienste op die beperkte getal sendingstasies aangewese. “One couldn’t help comparing the manner of these nuns living quite outside the limits of European protection with that of the English in Freetown who had electric light and refrigerators and frequent leave, who despised the natives and pitied themselves” (1163).

Greene het sowat twee dosyn draers afkomstig van Bolahun vir sy safari gewerf (632). Gedurende die staptog het die getal draers gewissel, maar Greene se geselskap het uit sowat dertig mense altesaam bestaan. “I could see the full extent of the luggage we had brought with us: the six boxes of food, the two beds and chairs and mosquito-nets, three suitcases, a tent we were never to use, two boxes of miscellaneous things, a bath, a bundle of blankets, a folding table, a money box, a hammock” (934). “I was able to average more than twelve miles a day over a period of four weeks” (961). Die totale afstand afgelê, was sowat 350 myl (3270). Dit was problematies om die grens tussen Sierra Leone en Liberië met so baie besittings oor steek. “It was impossible to bribe an official who probably took a lion’s share anyway of what he exacted” (1082). “I enjoyed the first day’s trek into the Republic [of Liberia] because everything was new … the smell of the carriers; it wasn’t an unpleasant smell, sweet or sour; it was bitter, and reminded me of a breakfast food I had as a child after pleurisy, something vigorous and body-building which I disliked” (1082).

In die Liberiese binneland was Greene verplig om in hutte te oornag. Voor sy vertrek uit Freetown het iemand gevra: “Had we ever considered what a native hut meant? The rats, the lice, the bugs” (686). Daar was ook vlieë, muskiete, vlermuise (wat die muskiete jag), motte, miere, kewers, kakkerlakke en spinnekoppe. Op die werf was daar honde, katte, hoenders, bokke en koeie. Die swartes het hulle aan die blankes vergaap omdat hulle sulke mense selfde indien ooit gesien het. “This intent unamused stare got on the nerves. And they were so ugly, so diseased” (1860). “There was nothing you could do without their noticing it; to draw a handkerchief from the pocket caused a craning of necks. It worked a little on the nerves, this constant stare … We were as good as a circus” (2248). Toiletgeriewe het nie bestaan nie. In die riviere kon nie gebad word nie weens die gevaar van infeksie en siektes. Ten einde veral van die rotte te ontsnap, het Greene in ‘n hangmat geslaap. “When [the] lamp went out the rats came. They came all together, falling heavily down the wall like water” (1845). “I would chiefly remember as Africa: cockroaches eating our clothes, rats on the floor, dust in the throat, jiggers under the nails, ants fastening on the flesh” (2104).

Maar Greene beweer: “I never wearied of the villages in which I spent the night” (1103). “The timelessness, the irresponsibility, the freedom of Africa began to touch us at last” (1942). “I remember wandering round the village listening to the laughter and the music among the little glowing fires and thinking that, after all, the whole journey was worth while: it did reawaken a kind of hope in human nature. If one could get back to this bareness, simplicity, instinctive friendliness, feeling rather than thought, and start again …” (2791). Toe Greene uiteindelik die kus en ‘n mate van beskawing bereik, skryf hy: “Civilization might not have seemed quite so desirable in comparison with what I was leaving: the complete simplicity on the edge of subsistence … But civilization, for the moment, I was ready to swallow whole” (3270).

Hierdie gehuggies en dorpies “never varied, only their kindness to strangers, the extent of their poverty and the immediacy of their terrors. Their laughter and their happiness seemed the most courageous things in nature … One was aware the whole time of a standard of courtesy to which it was one’s responsibility to conform” (1109). “It was no good protesting later that one had not come across a single example of dishonesty from the boys, from the carriers, from the natives in the interior: only gentleness, kindness, an honesty which one would not have found, or at least dared to assume was there, in Europe. It astonished me that I was able to travel through an unpoliced country with twenty-five men who knew that my money-box contained what to them was a fortune in silver” (1116). Sy pistool was in die geldhouer. “There wasn’t an instance of even the most petty theft, though in every village the natives swarmed into the hut where all day my things were lying about” (1123). “It was as if suddenly one saw what Africa might be if she were left to herself to choose from Europe only what would beautify her” (1497).

By iedere plek wat hulle aangedoen of oornag het, moes Greene kennis met die hoofman maak. Hy het dikwels ‘n klein fooi aan die manhoof gegee en hulle het saam van Greene se whisky gedrink. Die samewerking van die hoof het dit vir Greene moontlik gemaak om kos aan sy werkers te voorsien.Die inheemses het graag musiek gemaak, gesing en gedans; “a music hard for a European to understand” (1243). Tatoeëring kom algemeen by hierdie swartes voor, maar dit is eerder ‘n geval van sny- of kerfmerke wat in die vel aangebring is (1256).

Greene verskaf ‘n interessante karakterisering van sy draers. “The character of a carrier is childlike. He enjoys the moment. He cannot connect cause and effect. He is used to one meal in the day at evening, he lives on the edge of subsistence and it would be a hard master who grudged him the unexpected pleasure of an extra meal … It was always the same throughout the four weeks of marching; whenever they had a breakfast they worked badly, grumbled and made palavers; when food became scarce they worked well and were happy” (1671). Die draers “could be distracted, too, as easily as children, and when a man presented me with a small grey monkey on a string they were temporarily happy again. They liked something to torment. They poked it with sticks. They turned it upside down. They dragged it head first in the dust … they left it in peace for a moment it sat with its head in its wrinkled hands as if it were weaping … they were like bullies at school with a new boy who couldn’t hit back”1677).

In die roete deur die woude en veld was daar skoenlappers, bloedsuiers en ander insekte, bv spinnekoppe, asook voëls, paddas, slange, ape, bobbejane, luiperds en olifante. “The man in front was in the greater danger from a snake, but the man behind from a leopard” (1784). Die oorsteek van riviere was gevaarlik. Die hangbrue het dikwels uit gevlegde klimop bestaan, is nie altyd goed in stand gehou nie en het heen en weer geswaai as daarop beloop word. ‘n Enkele keer is ‘n rivier met ‘n vlot oorgesteek (2208).

In die binneland van Liberië is daar feitlik geen winkels nie; net smouse. “The black Government distrusts them [whites] and no European firm has any trading posts in the Liberian hinterland” (1177). “No white man is allowed to own land in the Republic, the missions are at the mercy of the Government” (1183). Elke distrik het ‘n swart (of baster) regeringsaangestelde kommissaris gehad wat belasting moes invorder. Oor een van hulle skryf Greene: “I found plenty of evidence: stories of his house built by forced labour and paid for by the seizure of the natives’ produce; stories of how his messengers flogged the men working on the road” (1196). “I never came across a single native in the interior who had a good word for the politicians in Monrovia [the capital]. If they preferred one ruler to another it was simply because they were happier under one Commissioner than another. Everywhere in the north I found myself welcomed because I was a white, because they hoped all the time that a white nation would take the country over. This attitude is unreasonable, but their minds do not move on the level of reason. To accept a black overlord offended some deep communal instinct which was unaffected by the fact that under the worst black Commissioner they had not suffered what the natives in French West Africa had suffered under white Commissioners” (1530) – ‘n Brit wat beweer die Britse koloniale owerhede was beter/mensliker as dié van die Franse.

Greene het aanvanklik dieselfde roete gevolg as Alfred Sharpe in 1919, dus ooswaarts deur die noorde van Liberië en ‘n suidelike deel van Guinee (wat voorheen Liberiese grondgebied was) en dan terug in Liberië, sonder dat hulle daar doeaneposte teëgekom het. Daarna was die roete suidwaarts tot by die kus te Grand Bassa/Buchanan. Aan die kus en omliggende gebiede verander die ingesteldheid of gesindheid van die inheemse swartes: “the coastal civilization had corrupted the natives, in which I found nothing to admire” (1874). Oor die Bassa-stam wat in die kusstreek aangetref word, skryf Greene: “I developed a bitter dislike of the very appearance of Bassa men … The Coast had corrupted them, had made them liars, swindlers, lazy, weak, completely undependable” (3188). “The beach is the most dangerous road in all Liberia to travellers, because its people have been touched by civilization, have learnt to steal and lie and kill” (3290).

In die kusstreke is daar winkels (2416). Ook huise: “A few seedy houses appeared, definitely houses now and not huts, with a first floor and tin roofs but without glass in the windows, with the air of old-fashioned chicken coops magnified to take men” (3263). Verduidelik dit dalk waarom vandale ‘n voorliefde vir glasruite het? Die binneland van Liberië is hoogliggend en bedek met woude. Namate die kusstreek deur Greene se geselskap genader is, was die gebied al hoe meer moerasagtig en die temperatuur al hoe warmer. Greene het sy staptog in die middel van die winter begin en moes vinnig vorder, nie net om koste te bespaar nie maar ook omdat vroeë somerreëns die roete moeiliker begaanbaar sou maak, bv: “the first few miles of path were flooded waist-high” (3101).

“I was paying them three shillings a week and that sum paid, not only for an eight-hour day or more of heavy carrying, but for their loyalty” (1771). By geleentheid het die draers meer geld as vergoeding geëis, maar tog nie vir Greene in die steek gelaat nie. Hy erken: “After all, the carriers were disgracefully underpaid” (2167). “The Government wage for a carrier was a shilling a day” (2174), maar dit was as hulle op ‘n daaglikse basis gehuur is. “I said that the Government wage didn’t include food, and I was paying for their food. They could not tell that their food only came to about twopence a head … I was exploiting them like all their other masters” (2181). “A moment later they were laughing and joking as if there had been no disagreement; they were like children who had tried to get an extra holiday but bear no grudge because they never really believed they would succeed … they began to work together happily and smoothly” (2187). Dit laat my dink aan die ANC wat spog dat die swartes in 1990/94 in die grondwetlike onderhandelinge baie meer ontvang het as wat hulle regmatig kon verwag.

Teen die einde van die staptog was Greene se skoene flenters maar hy het die opsie om in die hangmat gedra te word, probeer weerstaan: “It was too close to using men as animals for me to be happy” (3135). Baie van die gehuggies wat hulle teëgekom het, kan op geen kaart gevind word nie. Die draers het Greene probeer mislei of ontmoedig deur dikwels te beweer dat die plek wat hy daardie dag wou bereik te ver sou wees. “I nursed the idea that a black always exaggerated, when the fact was they had so hazy an idea of time that they were just as likely to minimize” (1723). “All the white men I had met in Sierra Leone had told me how blacks must be driven, how they lied and humbugged, and it was not unnatural that I should believe they were lying now, ‘trying it on’, like schoolboys who are testing a new master’s discipline” (1757).

Teen die einde van die staptog het Greene gehoop hulle kon eerder van vervoer gebruik maak, maar: “There was only one car in Grand Bassa and that had broken down some months before, and they doubted whether it had been repaired” (3257). Maar die laaste skof het hulle wel per vragmotor afgelê; die enigste voertuig in die omgewing. In Grand Bassa het Greene aan die draers hulle vergoeding betaal en hulle moes self hulle weg terug na Bolahun vind en die ander drie, die kreole, na Freetown. ‘n Plaaslike ingesetene het die draers gewaarsku: “To be gone as quickly as possible from Grand Bassa, for the police would be after their money. I felt sorry for the end of something which was unlikely ever to happen again. One was never likely to live for long in a company so simple and uncorrupted; they had none of them before seen so many stores, the sea, a motor-lorry; their eyes were full of excitement and wonder at Grand Bassa, and they didn’t even know the way back” (3284). Maar sommige van hulle het eerder palmwyn gekoop en te veel gedrink en in Grand Bassa ten prooi van die polisie geval.

Greene is per boot na die hoofstad, Monrovië. Hy verneem toe daar is iemand daar wat ‘n kaart van Liberië van die ontdekkingsreisiger Anderson het. Daar is talle halfvoltooide geboue en nie eens ‘n telefoondiens nie. “No one can pretend they have made much of their country” (3402). “To me it seems remarkable that they have retained their independence at all: a kind of patriotism has emerged from the graft and the privation. England and France in the last century robbed them of territory; America has done worse, for she has lent them money” (3408). “Nor can you wonder at their hatred and suspicion of the white man. The last loan and the last concession to the Firestone Company of Ohio all but surrendered their sovereignty to a commercial company with no interests in Liberia but rubber and dividends” (3415). “Apart from the Firestone employees, who lived outside in European comfort on the plantation, there were not more than three dozen whites in Monrovia … There was not such a thing as a water-closet in Monrovia” (3442). “What the Whites suffered, they suffered with the whole population, from lack of drainage, medical services, communications and the desire to intervene was an expression of boredom rather than of imperialism” (3488). “At the end of several hours’ rough driving from the capital, live the Firestone men in houses containing shower baths and running water and electric light, with a wireless station, tennis courts and a bathing pool, and a new neat hospital … They, more than the English or the French, are the official Enemy” (3508). En die politici en plaaslike inwoners glo dit. “The Government owns both the newspapers” (3515).

In 1935 het Westerse beskawing ‘n onsekere houvas op Liberië gehad. “It was the democracy of men and women wrecked together on a deserted coast” (3449). “There was no ambition, for Liberia, whether to the diplomat or to the storekeeper, was about the deadest of all ends” (3462). “Even in the capital town of Liberia one was aware only of a settlement, a very chancy settlement that might be wiped out at any time by yellow fever” (2104). Die swart politieke bewind was nie gewild by die breë massa, die swartes in die binneland, nie. “There was not a carrier who would not have welcomed white intervention; patriotism in their minds had nothing to do with who ruled them, it was love of a certain territory” (2482). Blankes is deur die inheemses beskou as simbole van hoop vir ‘n beter toekoms. Greene verwys bv na ‘n swart man wat vir hom medisyne vir sy geslagsiekte gevra het: “The sight of a white man had made him hope; he just stood there waiting for the magic pill, the magic ointment” (3216).

Per skip op pad terug na Engeland “we drank ourselves free from Africa” (3669). “It isn’t that one wants to stay in Africa” (3683). “After the long push of the Atlantic sea, the lights of Dover … the only loot I had brought with me, was as far back as one needed to go, was Africa: the innocence, the virginity” (3689).

Leon Lemmer: Tot lof van mure?

Stewige, hoë mure kan die grondslag vir goeie buurskap wees, veral in ‘n abnormale samelewing soos Suid-Afrika, waar rasgeïntegreerde woongebiede van owerheidsweë aan almal, maar veral aan die blankes, opgedring word en verset hierteen as rassisme en rassediskriminasie teen nie-wittes geëtiketteer word.

‘n Britse joernalis en deesdae veral ‘n televisie- en radiokommentator, Tim Marshall (gebore in 1959), het onlangs ‘n boek oor mure gepubliseer: Divided: Why we’re living in an age of walls (London: Elliott and Thompson, 2018, 272p; Amazon Kindle $14,36). Aanvanklik het hy sy spore as oorlogskorrespondent verdien. Ek het voorheen verwys na sy uitstekende boek oor die oorlog in Kosovo: Shadowplay: The inside story of the overthrow of Slobodan Milosevic (2002 – Praag 12.05.2018). Marshall is ook die outeur van: Prisoners of geography: Ten maps that tell you everything you need to know about global politics (London: Elliott and Thompson, 2015, 256p; Amazon Kindle $10,34). In hierdie werk skryf hy in breë trekke oor streke en kontinente; inligting wat hy ook in sy jongste boek benut.

By Marshall se gebruik van die term “mure” is ingesluit alle fisiese en geestelike versperrings wat daar tussen mense bestaan. “I use walls as shorthand for barriers, fences and divisions in all their variety … those walls are the ‘what’ of division, not the ‘why'” (Kindle 94). In die boek is mure die saambindende element, maar die besprekings handel in groot mate eerder oor die betrokke kontinente, lande of streke in die algemeen, insluitende sake wat verdeeldheid veroorsaak. Ek bepaal my aandag egter by voorkeur by fisiese mure. Mure kan die troefkaart (“trump”) in ‘n geskil wees.

Hadrianus se muur in Noord-Engeland

Dit is bekend dat mense reeds in die antieke tyd mure gebou het om hulle belange teen indringers te beskerm. Voorbeelde is die Groot Muur in China (vanaf 214 vC) en Hadrianus se muur in Noord-Engeland (vanaf 122 nC). Heelwat later, in 1660, het Jan van Riebeeck ‘n heining van amandelbome laat plant toe veediefstal reeds ‘n endemiese probleem in hierdie droewe land was. Maar hierdie heining kon kwalik as versperring teen diefstal gefunksioneer het. Lees in hierdie verband gerus die deurwinterde historikus, Dan Sleigh, se uitmuntend nagevorste artikel: “Politieke versinsels rakende die amandelheining” (LitNet 29.08.2018). Individuele woonplekke en woongebiede, asook hele dorpe en stede, is van die vroegste tye af en in baie streke en lande om veiligheidsredes dikwels ommuur.

Ongebreidelde misdaad het weens die koms van “vryheid” in Suid-Afrika in 1994 ‘n bloeityd in die plaaslike sekuriteitsbedryf ingelui. Woonplekke, sake-ondernemings en ander eiendom, bv voertuie (wat ons snags nie op straat durf laat nie), behoort deesdae in elke moontlike opsig teen misdaad beskerm te word. Die ANC-regering het onlangs kennis gegee dat ommuring teen diefstal, in die geval van veral blankes se eiendom, in ‘n sin tevergeefs gaan wees omdat owerheidsdiefstal gewettig gaan word – onteiening sonder vergoeding genoem. Die ANC beoog dus om sabotasie vorentoe op ‘n ander manier as voorheen te pleeg. In die plek van fisiese sabotasie met bv plofstof word (rasgebaseerde) statutêre sabotasie kragtens wetgewing begeer.

In breër perspektief: Vanwaar hierdie “fortress mentality”? (28). Veral in Europa kan dit toegeskryf word aan bv “the frightening heights of mass migration, the backlash against globalization* [and] the resurgence of nationalism” (33). Mure is dwarsoor die wêreld gewild, by uitstek in die 21ste eeu. “2016 set the record for border deaths (7 200 globally) because of the increase in border security” (1548). Mure staan as getuies en selfs as monumente teen internasionalisering/globalisme. Mure “best illustrate the challenges of identity in a globalized world” (94). “Thousands of miles of walls and fences have gone up arround the world in the twenty-first century. At least sixty-five countries, more than a third of the world’s nation states, have built barriers along their borders; half of those erected since the Second World War” (33). “There are many reasons why we erect walls, because we are divided in many ways – in terms of wealth, race, religion and politics. Sometimes divisions lead to violence, and walls are erected to protect or defend. Sometimes walls go up to keep certain people out. Sometimes physical walls don’t go up at all, but we still feel the separation; it’s in our minds. These invisible barriers are often just as effective” (43). [* Eerder: “globalism” – Praag 25.11.2018.]

Vir Afrikaners het fisiese en later geestelike laertrek as doeltreffende verskansing, as ommuring teen vernietiging en ter behoud van wat waardevol is, gedien. Afgesien van lewens en besittings is daar kultuur en identiteit wat deur mure beskerm kan word. “We develop a group identity, and this often leads to conflict with others. Our groups are competing for resources, but there is also an element of identity conflict – a narrative of ‘us’ and ‘them'” (63). Dink aan Harald Pakendorf wat polities byderwets aan sy gehoor vertel het dat daar nie ‘n onderskeid tussen “ons” en “hulle” gemaak moet word nie. Almal moet “ons” wees. Die absurditeit van sy standpunt blyk uit die volgende: “In vraetyd staan ‘n boer voor in die gehoor op: Baie dankie, nou verstaan hy. Ons steel so baie van ons skape” (Praag 14.04. 2018). Of hierdie absurditeit: Ons kan nie ons motors snags op straat laat nie anders steel of vandaliseer ons daardie voertuie. “In the context of evolution more and more of us needed to build barriers: walls and roofs to house ourselves and our livestock, fences to mark our territory, fortresses to retreat to if the territory was overrun, and guards to protect” (69). Deesdae is baie van hierdie fisiese versperrings “electrified, topped with searchlights and CCTV [closed-circuit television]” (74). Die jongste is dat onbemande vliegtuie, genaamd hommeltuie (“drones”), gebruik word om bv grense te patroleer.

China

Deel van die Groot Muur van China naby Beijing

Die Groot Muur in China is seker die bekendste muur. Dit word soos volg beskryf: “Continuous defensive wall stretching from western Gansu to the Gulf of Liaodong (2 250 km/1 450 mi). It was once even longer. It was built under the Qin dynasty from 214 BC to prevent incursions by the Turkish and Mongol peoples and extended westwards by the Han dynasty. Some 8 m/25 ft high, it consists of a brick-faced wall of earth and stone, has a series of square watchtowers, and sections have been carefully restored” (Collins World Encyclopedia, 2003, p 394).

Marshall noem dat hierdie muur 13 000 myl lank was (119, 178). Dit is om veiligheidsredes gebou om die sentrale deel van China van Binne-Mongolië te skei. Die muur simboliseer die verskil tussen “us and them” (164). John King Fairbank beskryf die muur as: “a line of demarcation separating the steppe from the sown field, nomadism from agriculture, and barbarism from civilization” (164). Dit was ‘n uitlewing van “Sinocentrism … the belief that China was the cultural centre of the earth, and the most advanced civilization” (164). Dit is ‘n gesindheid wat deesdae weer al hoe meer prominent in China word vanweë die ekonomiese oplewing wat die afgelope dekades daar ervaar word.

In China se buurland en aartsvyand en -mededinger, Japan, word dieselfde gesindheid van etniese meerderwaardigheid en verskansing teen inkommers reeds lank aangetref. Dit is slegs van Westerse lande wat verwag word om nie-blanke immigrante op groot skaal en sonder keuring te aanvaar. Die sprekende voorbeeld wat China en Japan met hulle etniese gesindheid stel, gegrondves op eeue-oue beskawings, toon duidelik dat die gevoel van kulturele meerderwaardigheid nie net by blankes aangetref word soos ons deesdae plaaslik en in die Weste wysgemaak word nie.

Aan die suidekant het die muur gehelp om die etniese Han-groep te verenig (178). Die weswaartse verlenging van die muur “protected part of the Silk Route, thus furthering economic growth” (178). Daar was dus destyds genoegsame redes om die muur te bou, al het dit veral op die lange duur nie absolute beskerming teen invalle en invloede gebied nie. Deesdae maak elektroniese kommunikasie, soos die Internet, dit uiters moeilik om inligting, bv politieke idees, buite te hou. In die noordweste in die Xinjiang-provinsie, geannekseer in 1949 (219), aanvaar die Turkse Uigur (Moslems) glad nie Chinese dominansie nie (224). Dit geld ook vir die Tibettaanse Boeddhiste (242). Tibet is sedert 1951 staatkundig deel van China.

Amerika

Die muur wat deesdae meer in die nuus is as China se Groot Muur is die een wat Donald Trump belowe het om op die grens tussen Amerika en Mexiko te bou ten einde onwettige en ongewenste immigrante en vlugtelinge buite te hou. “This is perhaps the most famous non-existent wall in the world” (495). Trump het ‘n muur “with an average height of 30 feet” in die vooruitsig gestel (495). “The border stretches 2 000 miles from the Pacific Ocean to the Gulf of Mexico via California, Arizona, New Mexico and Texas. At most a wall could be built along 1 000 miles of it, with natural obstacles such as steep terrain, bedrock and water getting in the way along the rest of the route” (709). Maar daardie beoogde muur is meer as ‘n fisiese muur. ‘n Trump-ondersteuner het gesê: “We would look at the wall as not just a physical barrier to immigration but also as a symbol of the American determination to defend our culture, our language, our heritage, from any outsiders” (509). “It endorses the idea of making ‘America Great Again’ and symbolizes the support that exists for putting ‘America First'” (516). “A border defines a nation, and Trump’s wall is attempting to define what America is – both physically and ideologically” (736).

Soos dit iemand betaam wat ondersteuners soek, dus gewildheid en gevolglik die mode-politiek onderskryf, het Marshall ‘n goor gesindheid jeens Trump en sy muur: “It’s the ‘otherness’ of those who are entering the country, and the fear that they could dilute what some perceive [!] to be ‘American’ culture, that makes the wall so important to its supporters. For those who oppose it, the wall goes against American values of freedom, liberty,* equality and an America for all” (530). Die punt is: Daar is iets soos ‘n Amerikaanse kultuur, ten minste wat blanke Amerikaners betref en hulle is tans nog in die meerderheid. Dit is veral linkse akademici in Amerika wat ontken dat daar so iets soos ‘n Amerikaanse kultuur is en in soverre daar dalk sprake van so iets mag wees, is dit glo nie die moeite werd om dit te koester en te beveilig nie. Dit is kulturele marxisme in sy suiwerste vorm. [* Daar is ‘n neiging om “freedom” in persoonlike en sosiale verband te gebruik en “liberty” in politieke en staatkundige verband.]

“An America for all” is ‘n gevaarlike wanberip, soortgelyk aan wat veral Pierre en Justin Trudeau in Kanada wil bewerkstellig, naamlik dat Kanada weens massa-immigrasie in so ‘n mate multikultureel moet word dat die bevolking dié van die wêreld weerspieël. Afgesien van die nuwe probleme wat op hierdie manier doelbewus vir Kanada geskep word, sal die land dan ook met baie van die probleme wat in die res van die wêreld voorkom, opgeskeep sit. Massa-immigrasie hou daadwerklike gevare vir die tradisionele en heersende Amerikaanse (en Kanadese) kultuur in. Dit is linkse elemente wat die Amerikaanse regering die reg van keuring, van watter immigrante gewens is en hoeveel van hulle toegelaat word, wil ontsê.

Deel van die huidige grens tussen Mexiko en Amerika met patrollievoertuie.

Daar is reeds versperrings, bv heinings, oor lang afstande op die Amerika/Mexiko-grens. Marshall se bewering hier bo, dat dit ‘n “non-existent wall” is, is dus ten minste deels vals. Byvoorbeeld: “In 1978 the Immigration and Naturalization Service (INS) put out a tender for two 12-foot-high fences topped with barbed wire to be built in Texas” (594). “When President Obama came to the White House there were over 600 miles of barrier, and he kept building” (615). Die National Geographic Magazine het hierdie grensmure en -heinings ‘n aantal jare gelede duidelik op ‘n kaart aangedui. Daar is ook ‘n kaart hiervan in Marshall se boek (563). Vorige Amerikaanse presidente is nie vir die oprigting van daardie beveiligingsmiddele verkwalik nie. Waarom dan hierdie tirade teen Trump? Dit gaan vir hom immers om die bekamping van misdaad. Inkommers wat onwettig ‘n land betree, maak hulle skuldig aan ‘n misdaad. In linkse geledere word hierdie feit verdoesel. Hulle praat nie meer van “onwettige immigrante” nie maar van “ongedokumenteerde immigrante.”

In die Mexikaans-Amerikaanse Oorlog (1846-1848) “the USA acquired what are now California, Nevada, and Utah, and parts of New Mexico, Arizona, Colorado, and Wyoming” (Collins World Encyclopedia, 2003, p 602). In die suidwestelike state van Amerika word die Spaanssprekende inkommers al hoe meer. Eersdaags kan die blankes daar ‘n minderheidsgroep word. “Including the Hispanics, non-whites currently make up about 40 per cent of the [entire American] population, a figure that is predicted to rise to 53 per cent by 2050, with Hispanics comprising about 29 per cent, making them the fastest-growing ethnic group over the next thirty years” (Marshall 743). Dat die tradisionele Amerikaanse kultuur aangetas word, behoef geen betoog nie. “It is possible that within a few decades several states will give Spanish legal equality with English as the official language in schools and the government system” (537). In Amerika is daar groter geesdrif vir skoolonderrig in Spaans as wat daar in ANC-geledere ondersteuning vir Afrikaanse skole is. Die situasie in Amerika word vererger deurdat daar nou reeds talle organisasies bestaan wat hulle aktief vir “herowering” beywer, dus selfregering en selfs onafhanklikheid vir daardie suidwestelike state. Die deportasie van Mexikane deur Amerika is nie ‘n nuwe idee nie. Weens die groot ekonomiese depressie in die jare dertig, “somewhere between 500 000 and 2 million people were deported to Mexico, many of whom were actually US-born citizens” (587).

Israel

Israelse muur aan die Wesoewer wat Palestyne en Israeli’s van mekaar skei

Dit is in die Weste, in lande onder blanke beheer, waar mure nie mag bestaan om mense te skei of uit te hou nie. Vóór 1994 is geen sodanige mure, bv in poskantore, kritiekloos in Suid-Afrika geduld nie; deesdae steeds nie in bv Amerika nie. ‘n Ander land wat nie toegelaat word om sy voortbestaan kritiekloos te verseker nie, is Israel. Die muur wat oos en suid van Jerusalem op die Israeli/Wes-Oewer-grens tot by Bethlehem opgerig is, ontlok deurlopend ‘n stroom van negatiewe kritiek. Hierdie muur bestaan uit “26-foot-high slabs of concrete, topped with barbed wire. Some sections are electrified, and interspersed with high watchtowers” (903).

“The rest of the 440-mile-long barrier is a fence. Despite the fact that only 3 per cent of the ‘separation barrier’ between Israel and the Palestinian West Bank is made of concrete, it is routinely referred to as ‘The Wall’. Why? Because the 3 per cent is far more visually arresting than the other 97 per cent” (909). Dít is wat gefotografeer en gepubliseer word. Daar is in 2000 met die bou van die muur begin (948). Dit word deur die oorgrote meerderheid Israeli’s as ‘n noodsaaklike sekuriteitsmaatreël beskou (979). “The wall is a huge success” (986). “As the barrier has gradually enclosed the West Bank, suicide bombing and gun attacks in Israel have fallen dramatically” (1000; ook 979).

Die Palestyne beweer dat die muur daar is om teen hulle te diskrimineer. Ook dat dit plek-plek nie op die grens nie maar binne die Wes-Oewer-gebied opgerig is. Die Israeli’s steel glo Palestynse grondgebied (964): “It was ours all along” (971). Dit is die soort retoriek wat Suid-Afrikaanse blankes tans tot vervelens toe moet aanhoor wanneer gepoog word om onteiening sonder vergoeding te regverdig. In werklikheid is dit die uitlewing van die tradisionele swart Afrika-benadering waarmee diefstal vergoeilik word: “‘n Mens se besittings is tot beskikking van ander” (Attie van Niekerk, Sáám in Afrika, Kaapstad: Tafelberg, 1992, p 50).

Andries Bezuidenhout skryf dat die dorpie Alice, by die Universiteit Fort Hare, van ‘n blanke tot ‘n swart dorp getransformeer is. Anders as voorheen staan die voordeure van die huise deesdae oop. As oorverligte wil Bezuidenhout graag ‘n huis in Alice koop (Netwerk24, 16.10.2018). Dan sal sy besittings ook tot die beskikking van ander wees. Hy sal sy voordeur liefs moet sluit. Teen die 11de eeu was daar ‘n kolossale Beninstad in Wes-Afrika. In 1691 het ‘n Portugese skeepskaptein oor hierdie stad geskryf: “It was so well governed that theft is unknown and the people live in such security that they have no doors to their houses” (Marshall 2027). In die 21ste eeu in die nuwe Suid-Afrika is die werklikheid in hierdie opsig radikaal getransformeer. Steelsug vier hoogty. ‘n Mens kan tot die gevolgtrekking kom dat dit sedert 1994 aan onder meer ondoeltreffende regering te wyte is.

In 1949 het die Israeli’s en Palestyne ooreengekom dat die Groen Lyn die grens tussen hulle is. In 1967 het Israel egter die Wes-Oewer, Gaza, die Sinai-skiereiland, die Golan-plato en Oos-Jerusalem in ‘n defensiewe oorlog verower (941). Daarmee het Israel die reg verkry om van die Groen Lyn af te wyk. Dit dien as regverdiging vir die plekke waar die muur of heining binne die Wes-Oewer-gebied is. Sodanige posisionering bevorder die beveiliging van Israel.

“In addition to the one in the West Bank, they built a security barrier on the border with Gaza; begun in 1994, it’s nearly 40 miles long. There is also a 152-mile-long fence along the Egyptian-Israeli-border, completed in 2013, which has halted illegal immigration from a variety of African countries. Between 2000 and 2012 almost 50 000 Africans, mostly from Sudan, Eritrea and Ethiopia, crossed the border … A fourth fence, less publicized, is one built along the Syrian border after that country plunged [in 2011] into civil war” (1007). Wat opval, is dat Israel se muurbouery en heiningoprigting in 1994 begin het; dalk omdat die Israeli’s die onverkwiklike lot van blanke Suid-Afrikaners ten alle koste wil vermy. Israeliese Arabiere, ‘n vyfde van die bevolking, het meer regte as blanke Suid-Afrikaners. Hulle is nie net verseker van volle stemreg nie, maar ook van bv eie woongebiede en skole (1116).

Midde-Ooste

“In 2014 just 5 per cent of the global population lived in the Arab world but suffered 45 per cent of the world’s terrorist attacks” (1280). “There are small walls all over the Middle East. Each one is a testament to the terrorist violence now endemic across the region. You can see them in Baghdad [Iraq], Damascus [Syria], Amman [Jordan], Sana’a [Yemen], Beirut [Lebanon], Cairo [Egypt], Riyadh [Saudi Arabia] ” (1246). Veral die stewig ommuurde “Green Zone” in Baghdad se regeringsbied is bekend (1253). “Saudi Arabia has built hundreds of miles of fence along its northern and southern borders, Kuwait has fenced off its frontiers, and Jordan has fortified its border with Syria; to the north the Turks have built a wall 10 feet high and 7 feet thick [along part of the border with Syria – 1404], while the convulsions in Libya have led Tunisia and Egypt to construct fences along their frontiers” (1344). “Washington DC funded the ‘Jordan Border Security Program … There is now a 160-mile-long high-tech security fence along the Syrian frontier. It has watchtowers, night-vision cameras and ground sensors that can detect movement 5 miles each side of the border. A similar structure covers 115 miles of the Iraq border” (1357).

“The border fences constructed by the Saudis are even longer, and costlier, than those in Jordan, but they are also built with American assistance. The Northern Border Project covers over 550 miles of the Iraq frontier. It has a triple fence, a giant sand berm, thirty-two ‘response stations’ linked to seven command and control centres, all backed up by 240 quick-response vehicles” (1364). Die ironie is: Amerika kan oor honderde kilometers sekuriteitsheinings in Jordanië, Saoedi-Arabië en elders in die Midde-Ooste oprig, maar as dit by die beveiliging van Amerika se grens met Mexiko kom, is daar luide kritiek. “To its south Saudi Arabia has fenced off part of its border with Yemen [“a stretch of frontier about 100 miles long” – 1377]. This project began in 2003 and, as with Jordan’s original plan for the Syrian fence, was originally designed to reduce arms- and people-smuggling from dirt-poor Yemen into the far richer Saudi Arabia” (1370). “The fence still leaves hundreds of miles of the border open in the desert areas to the east, but here the distances are so great, and the conditions so brutal, that it is harder to evade patrols and there are fewer crossings” (1384).

In 1990, op die grens met Irak, “Kuwait … constructed, literally, a line in the sand … A 6-mile deep barrier consisting of three parallel sand berms arose along the entire length of the border. Parts were topped with barbed wire and had tank ditches in front of them” (1391). “A 135-mile-long fence has since been erected from the Iraqi border town of Umm Qasr along to the joint border triangle where Iraq, Kuwait and Saudi Arabia meet. Like so many other countries in the Middle East, Kuwait is trying to guard itself against the proliferating violence in Iraq, and also stop illegal immigration into its much wealthier economy” (1397).

Indiese subkontinent

Die Britse Ryk op die Indiese subkontinent, die Raj, het in 1947 met die onafhanklikheid van Indië en Pakistan tot ‘n einde gekom. Die verdeling het hoofsaaklik op grond van godsdiens plaasgevind, met Indië wat hoofsaaklik ‘n Hindoe- en Pakistan wat hoofsaaklik ‘n Moslem-bevolking het. In 1971 het Oos-Pakistan as Bangladesj onafhanklik van Pakistan (voorheen Wes-Pakistan) geword. “On India’s frontier with Bangladesh is the longest border fence in the world. It runs along most of the 2 500-mile boundary … Hundreds of miles of this barrier are double-layered, parts of it are barbed wire, parts are walled, parts electrified and parts floodlit” (1528). “Even if a sensor is tripped miles away from a control room, within a minute a drone can be overhead and a patrol on its way” (1534). “Border guards have shot dead hundreds of people attempting to get into India” (1542). Desnieteenstaande het die Indiese regering hom aangematig om jaarliks oor Suid-Afrika se apartheidsbeleid by die Verenigde Nasies te kla.

Oorlaaide trein in Dhaka, Bangladesj

“The justifications for the fence on India’s border with Bangladesh include prevention of weapons- and contraband-smuggling and deterrence of cross-border insurgents; but primarily the fence is there to prevent illegal immigration at levels that have resulted in riots and the mass killing of foreigners. Its main purpose is to keep people out” (1548). Indië is reeds oorbevolk. “Refugees and illegal immigrants have flocked there from Afghanistan, Sri Lanka, Myanmar (formerly known as Burma), Tibet, Pakistan and Bangladesh. There are at least 110 000 Tibetans who have fled since China annexed their territory in 1951, around 100 000 Tamil Sri Lankans who arrived during the island’s civil war earlier this century [1983-2009] and the upheavals in Afghanistan have seen a steady flow of people to India. But by far the greatest number of immigrants are from Bangladesh, which is surrounded by India on three sides” (1575). Bangladesj [1 100 mense per vierkante kilometer] is selfs meer oorbevolk as Indië [400 mense per vierkante kilometer]: Bangladesj “is smaller than the US state of Florida but is home to 165 million people, compared to Florida’s 20 million, and the population is growing rapidly” (1675). “Muslims make up about 15 per cent of Indians, getting on for 200 million in number. But in Bangladesh about 90 per cent of people are Muslim” (1697).

Anders as in Indië word, soos in Suid-Afrika, geen minderheidsregte in Bangladesj erken nie. “There are numerous reports of forced conversions of Hindus to Islam … Add to this Bangladesh’s annual storms and flooding and it is easy to see why so many people choose to cross the border” (1595). In hierdie eeu het meer as 15 miljoen Bangladesjers hulle in Indië gevestig (1602). “In the first decade of this century BSF [Border Security Force (India)] personnel gunned down an estimated 900 Bangladeshis as they attempted to cross the border” (1628). Indië “has not signed the 1951 UN Refugee Convention … Instead, all foreigners come under the 1946 Foreigners Act” (1628). Die Indiese provinsie Assam het ‘n grens van 163 myl met Bangladesj. “Since 1971, Assam’s population has more than doubled, from 14,6 million to over 30 million, much of which is due to illegal immigration. Hindu nationalists have argued that the area might have a Muslim majority by 2060” (1615).

In die ooste van Bangladesj, aan sy grens met Myanmar, is die Rohingya, ‘n Moslem-minderheidsgroep in Boeddhistiese Myanmar. “In the early 1990s up to 250 000 Rohingya fled to Bangladesh amid reports of religious persecution” (1711). “Faced with ever-increasing numbers, [Bangladesh] started to forcibly deport tens of thousands back across the border” (1717). Wat Myanmar doen, is “planning to upgrade and expand the barrier along the 170-mile border. There have also been allegations that landmines have been laid to prevent people from returning” (1731).

In die ooste van Indië, aan albei kante van sy grens met Myanmar, is die Nagas, ‘n christelike bevolkingsgroep wat hulleself nie as deel van Indië of Myanmar beskou nie. Sommige van hulle “sometimes spills over into India, and had led to the construction of a fence, not by the Indians but by Myanmar, along parts of that section of the border” (1744). “In early 2017, with Indian army operations continuing against the insurgents, Myanmar began to construct a short border fence in the ‘Naga Self-Administered Zone’, a region where the Naga people enjoy limited autonomy” (1763). Dit lyk asof die Nagas polities beter daaraan toe is as die Afrikaners. “There are now an estimated 2 million Nagas spread across each side of the frontier, an area that Naga nationalists want to turn into a united homeland” (1750).

Met onafhanklikheid in 1947 is die Kasjmir-provinsie met sy Moslem-meerderheid verkeerdelik by Indië pleks van Pakistan ingedeel (Praag 10.06.2018). “Since partition, relations between the two countries have been fraught and this is very much a ‘hot’ border. India has built a 340-mile-long barrier along the disputed ‘Line of Control’ (ceasefire line) inside Kashmir, a region both countries say is their sovereign territory. Most of it is 150 yards inside the Indian-controlled side and consists of double-row fencing up to 12 feet high … The strip of land between the two fences is mined” (1783). Tweederdes van die Kasjmiri’s woon aan die Indiese kant en ‘n derde aan die Pakistanse kant van die wapenstilstandslyn. Indië “is now filling in the gaps in its north and western border defences, having already fenced parts of the Punjab and Rajasthan in the 1980s and 1990s, and is working to ‘seal’ its entire western border, from Gujurat on the Arabian Sea right up to Kashmir in the Himalayas” (1797).

“Pakistan’s 1 510-mile-long western border with Afghanistan was also shaped by outsiders … It separates Pashtuns [Pathans] each side of it into citizens of different countries, a separation many do not accept. For that reason, and because Afghanistan claims some territory east of the line, Kabul does not recognize the border. Pakistan, desperate to prevent Pastun nationalism leading to secession, prefers a weak Afghanistan. This, in part, is why sections of the Pakistani military establishment covertly support the Taliban” (1824). “By the spring of 2017 things had become so bad that Pakistan announced plans to build a fence in two districts along the border” (1830).

In die suide “is the Pakistan-Iran border, and here it is the Iranians who are engaged in wall-building. A 10-foot-high, 3-foot-thick concrete wall is rising along parts of the frontier. This follows years of drug-smuggling, but also the infiltration of Sunni militia groups from Pakistan into Iran, which is a majority-Shia country” (1837).

Naas fisiese mure is daar geestelike, bv religieuse, mure tussen mense op die Indiese subkontinent, veral Hindoe teenoor Moslem (1850). Maar ook binne religieë is daar versperrings. “Hindus are divided into rigid hierarchical groups based on what they do for a living. This is justified in the Manusmriti – the most authoritative book on Hindu law, which regards the system as the ‘basis of order and regularity of society’. Higher castes live among each other, eating and drinking places are segregated, intermarriage is usually banned, or at least frowned upon, and in practice many jobs are closed to lower castes” (1856). Maar dit is juis die hoër kaste, diegene in beheer van die Indiese regering, wat jaarliks by die Verenigde Nasies teen Suid-Afrika se apartheidsbeleid uitgevaar het.

“There are four main categories of people according to the system: Brahmins, Kshatriyas, Vaishyas and Shudras” (1870). Laasgenoemde doen hande-arbeid. “Outside of the system are those who used to be known as the Untouchables, but are now mostly called the Dalits (‘broken people’)” (1870). “There is an element of skin colour involved in the caste system that many people like to downplay … a ‘profound influence on skin pigmentation’ within the class structure, the lighter skin tones being predominantly found among the ‘higher’ castes” (1877). “The walls around India are designed to keep people out, and those within to keep people down” (1917).

Afrika

Deel van die reeks grondwalle, mure en versperrings met Marokkaanse soldate in die Wes-Sahara

“There’s a wall at the top of Africa. It’s a wall of sand, of shame and of silence. The Moroccan Wall runs for 1 700 miles through Western Sahara and into parts of Morocco. The whole construction separates what Morocco terms its Southern Provinces along the Atlantic coast from the Free Zone in the desert interior – an area the Sahrawi people call the Sahrawi Arab Democratic Republic. It is built of sand piled almost 7 feet high, with a backing trench and millions of landmines stretching several miles into the desert on each side of the barrier. It is thought to be the longest continuous minefield in the world. Every three miles or so there is a Moroccan Army outpost containing up to forty troops, some of whom patrol the spaces between the bases, while two and a half miles back from each major post are rapid-reaction mobile units, and behind those artillery bases. The length of the wall is also dotted with radar masts which can ‘see’ up to 50 miles into the Free Zone. All this is intended to keep fighters from the Sahrawi military force, called the Polisario Front (PF), well away from the wall and the areas Morocco considers its territory” (1941).

“Prior to Spain’s withdrawal from the region in 1975 there had already been a Western Saharan independence movement. As the Spanish left, 350 000 Moroccans took part in the ‘Green March’ – they walked into the region and claimed it as Moroccan territory. Spain subsequently transferred control to Morocco and Mauritania; the government in Rabat effectively annexed the territory and sent in 20 000 troops, who were immediately confronted by the PF. The fighting lasted sixteen years and took the lives of tens of thousands of people. Despite their superior numbers and modern military equipment, the Moroccan army could not subdue the guerrilla tactics of the PF. In 1980 they began building what became known as the ‘Wall of Shame’, finishing it in 1987” (1947). Die Berlynse muur, wat tot 1989 Wes- en Oos-Duitsland geskei het, is ook “the Wall of Shame” genoem (2324). Met hierdie benaming skaar jy jou aan die kant van onderskeidelik die Polisario Front en die Weste.

“Moroccan immigration has completely changed the composition of the Western Saharan population as the government has encouraged people to settle there by offering tax breaks, subsidies and one-off payments. The total population of the remaining Sahrawi is … between 200 000 and 400 000. Until the mid twentieth century they’d had no concept of borders; they simply moved over a vast area, following unpredictable rainfall. Now, 85 per cent of what they would regard as their traditional territory is under Moroccan control. The word Sahrawi means ‘inhabitants of the desert’ and that is what they wish to be – not inhabitants of Morocco” (1955).

Later skryf Marshall dat ‘n mens sosiaal aanvaar wil wees en dit gebeur in die geledere van diegene waarmee jy identifiseer, “which gives you the feeling of safety in numbers – this quickly leads to the recreation of a tribe” (1999). Dit is seker die grootste gemis vir blankes in die nuwe Suid-Afrika: dat ons nie toegelaat word om bv eksklusiewe woonbuurte, skole en universiteite te hê nie. Dit is wel valslik deur FW de Klerk voor die 1992-referendum aan die blanke kiesers belowe, maar daar het niks van tereg gekom nie. Nêrens mag blankes hulle identiteit of kultuur sosiaal verskans nie. Slegs binne huise mag die eie in ‘n mate uitgeleef word. Wat tuis om bv vleisbraaivure gesê word, word verdag gemaak en aan kritiek onderwerp. Sodanige gedwonge individualisering van blankes bring mee dat hulle diep bewus is van die benardheid van hulle situasie; dat hulle in hulle klein getalle voortdurend en toenemend hulle onveiligheid aanvoel.

Waarvoor blankes deur swart mag verkwalik word – by voorkeur apartheid genoem – is in werklikheid ‘n hoogs natuurlike neiging. Marshall verwys na “Nairobi in Kenia, where often people from different tribes around the country settle in districts of the city populated by those of the same tribe” (1999). In daardie gevalle is die ontwikkelings- en kultuurverskille by swartes onderling baie kleiner as by blankes in vergelyking met swartes. “Belonging to a tribe is a positive thing, a source of pride for many, in Africa – as elsewhere” (2006); ook vir Afrikaners, maar as hulle hulle eiesoortigheid en trots probeer uitleef, word hulle van rassisme beskuldig. Anders as by swartes mag daar by blankes niks eksklusiefs wees nie. Wanneer blankes betrek word, moet grondige kultuurverskille met inklusiwiteit verwater word.

Botswana se stabiliteit en voorspoed word aan sy etniese homogeniteit toegeskryf (2150). Die volgende is dus verstaanbaar: “Botswana has a 300-mile-long electric fence along its border with Zimbabwe” (2171). “Zimbabwe, and its impoverished population, is also fenced off from South Africa. As one of the richest countries in southern Africa, South Africa is a magnet for migrants – which is partly why it also has a fence along its border with Mozambique” (2171). Die heinings waarna hier verwys word, is waarskynlik dié wat vóór 1989 opgerig is. Sedert 1990 word hulle nie meer behoorlik in stand gehou nie. Marshall stel die getal Zimbabwiërs in Suid-Afrika op 3 miljoen en die getal Nigeriërs op 800 000 (2178).

[Na aanleiding van Sean Christie se boek, Under Nelson Mandela Boulevard (Johannesburg: Jonathan Ball, 2016, 240p, R240; Amazon Kindle $13,10), het ek op Praag (29.07.2017) soos volg uit daardie boek aangehaal: “Perhaps the most powerful embodiment of the apartheid government’s attitude to black foreigners … was the three-hundred-odd kilometers of fencing it had erected along parts of South Africa’s border with Zimbabwe and Mozambique” (Kindle 1485). “When the voltage was cut in 1990,* holes began to appear. With the country’s leadership preoccupied with the transfer of political power from white to black hands, the holes widened until eventually entire sections of fence were being carted off by metal thieves” (1492). Ek het verder geskryf: “Die ANC-regering het hom al meermale ten gunste van die algehele afskaffing van grensbeheer uitgespreek” en “Wat deurgaans opval, is dat enigeen wat na of van Suid-Afrika wil reis of hom hier wil vestig, dit maklik sonder dokumentasie of formaliteite kan doen.” (* “Een van FW de Klerk se ‘inisiatiewe’, wat meegebring het dat terroriste en wapens, asook ander misdadigers, Suid-Afrika vryelik binnegekom het.”)]

“In Africa, already home to widespread poverty, the population is expected to double, from 1,2 billion now to 2,4 billion within about thirty years” (Marshall 3176). Die ANC se beoogde afskaffing van landsgrense beteken stikdonker nag vir Suid-Afrika. Hierdie dwase beleid is gebaseer op die drogredenasie “that the practice of citizenship within a state is as violent and discriminatory as the slave trade, because it places citizens’ rights over human ones and thus legitimizes the idea that some people are more human than others” (3189).

Steyn City, ‘n ommuurde woongebied noord van Johannesburg

Verskanste woongebiede (“gated communities”) is ‘n algemene verskynsel in die groot stede in Afrika; welgestelde mense wat hulle apartheid en veiligheid koop. Hierdie verskynsel het in die 20ste eeu begin (2206). Armoede en misdaad kom op groot skaal voor, gevolglik is daar ‘n behoefte by die elite om hulle af te sonder van die gepeupel. Marshall verwys na woongebiede in Lusaka (2192) en Johannesburg. Laasgenoemde “had 300 enclosed neighbourhoods and 20 security estates” (2212). Die Afrika-lande wat in hierdie opsig die toon aangee, is Suid-Afrika, Zambië, Kenia en Nigerië (2206), asook Ghana (2253). Dikwels is dit ‘n poging om instansies en welgestelde buitelanders aan te moedig om sake-ondernemings in hierdie lande te vestig.

[Maar verskanste woongebiede kom ook elders in die wêreld voor, bv “fortified towns” het reeds in die 1930’s hulle verskyning in Kalifornië gemaak. “One study in 1997 estimated that by then the USA had 20 000 gated communities housing 3 million residents” (2212). Dieselfde verskynsel kom in Sentraal- en Suid-Amerika voor. Marshall verwys na voorbeelde in Lima, Peru, en Sao Paolo, Brasilië (2220). Suid-Amerikaanse lande verskans hulle ook teen buurlande. “Since 2014 the residents of the Paraguayan town of Encarnación have been divided from their Argentine neighbours in Posadas by a 15-foot high, mile-long concrete wall along the river on the Argentine side … Next to Paraguay is Bolivia, from where migration into Argentina also comes. This prompted the congressman from the northern Argentine province of Salta, Alfredo Olmedo, to say ‘We have to build a wall … I agree 100 per cent with Trump'” (3209).]

Ter beveiliging van die inwoners is ommuurde stede en dorpe dwarsoor die antieke wêreld aangetref. Namate nasiestate gevorm is, het die sekuriteitsbehoeftes verander en is lande eerder as stede en dorpe verskans of ten minste verdedig: “With the rise of the nation state and internal security … cities allowed walls to be taken down, or began to expand outside them. Now the walls have started to go back up again. But whereas in the past the whole community would be able to retreat behind its walls for protection when threatened, now only a minority live there permanently” (2206).

In die nuwe Suid-Afrika hou die ANC-regering nie van verskansing/”apartheid” nie. Dit verg baie tyd, geld en moeite om goedkeuring vir ‘n verskanste woongebied te kry. Baie geld word eerder bestee aan die beveiliging van die lewens en wonings van die toppolitici. Die bedenklike veiligheidsituasie, soos weerspieël in die onderlinge gebrek aan vertroue by Suid-Afrikaners, toon duidelik dat Suid-Afrika nie naasteby ‘n nasiestaat is nie; wel veel eerder ‘n mislukte staat, al word daar graag hoog oor nasiebou opgegee.

In die nuwe Suid-Afrika is ommuurde of verskanste woongebiede wesenlik ‘n veiligheidsmaatreël en nie ‘n voortsetting van apartheid nie omdat enigeen wat dit kan bekostig en uit enige etniese groep hom daar kan vestig. Aparte woongebiede vir etniese groepe, soos in die Suid-Afrika van weleer, word nie uitsluitlik of by voorkeur ten behoewe van blankes geskep nie en kom dwarsoor die wêreld voor. Byvoorbeeld, Amy Chua, ‘n etniese Chinees, skryf: “My relatives live literally walled off from the Filipino masses, in a posh, all-Chinese residential enclave … The entry points are guarded by armed, private security forces” (World on fire: How exporting free market democracy breeds ethnic hatred and global instability, London: Arrow Books, 2004, 370p; Amazon Kindle $12.70, 139 – Praag 30.01.2016).

Europa

Deel van die voormalige Berlynse muur

Die Berlynse muur, wat die skeiding van Wes- en Oos-Duitlsland gesimboliseer het, word deur Marshall in besonderhede bespreek. In November 1989 is hierdie isolasie beëindig. In 1990 is Duitsland herenig. Hierdie gebeure het die verbrokkeling van die Sowjetunie ingelui en toon dat kommunisme as ekonomiese stelsel misluk het. In Suid-Afrika het FW de Klerk dit verkeerdelik as die einde van kommunistiese mag vertolk; asof bv die ANC oornag nie-marxisties sou word (of ten minste nie meer boos en gevaarlik sou wees nie) en daar dus met ANC-kamerade (swartes en blanke kommuniste) onderhandel kon word, asof hulle Westerse waardes aanhang en soos Westerlinge dink. Hierdie dwase benadering het sedert 1990 kolossale rampspoed vir Suid-Afrika meegebring.

Ná die Tweede Wêreldoorlog het die populêre mening téén nasionalisme en nasiestate gedraai. Europese eenheid sou glo vrede verseker. In 1957 is die Europese Ekonomiese Gemeenskap gestig, gevolg deur die Europese Unie (EU) in 1993 en vir lidlande ‘n enkele geldeenheid, die Euro, in 1999. “More and more powers were transferred to Brussels in a dilution of soveignty that not everone supported” (2448). Vrye beweging oor landsgrense heen is binne die EU toegelaat. Die massa-immigrasie van onder meer vlugtelinge en asielsoekers het die nadele verbonde aan die oopstelling van die EU-landsgrense tuisgebring, onder meer die onassimilieerbaarheid van veral Moslem-immigrante, asook die gevaar van terrorisme. Dit is veral Angela Merkel se verwelkoming van miljoene immigrate in Europa en veral Duitsland wat weerstand in veral die Visegrad-lande (Hongarye, Pole, Slowakye en Tsjeggië) ontlok het (Marshall 2489).

Europeërs het toenemend Jean-Claude Juncker, die president van die Europese Kommissie, se beskrywing in 2016 van landsgrense as “the worst invention ever” verwerp (2496). “The EU has never really succeeded in replacing the nation state in the hearts of most Europeans” (2476). “Many academics like to argue that nationalism is a ‘false construct’ because it is based on ‘imagined communities’, but there is nothing false about people’s feelings concerning their national identity, and ‘imagined’ does not mean non-existent” (2489). Daar is talle kultuurgroepe in Europa en elders wat “believe that they are a nation, and as such a nation deserving of a state” (2489). Dit geld ook vir (baie) Afrikaners.

“The 20-foot-high double fence” om Melilla en Ceuta, Spanje se enklaves in Marokko, bestaan reeds lank om veral onwettige immigrante uit Afrika buite te hou (2516). Na die anneksering van die Krim-skiereiland deur Rusland in 2014 het die Oekraïne sy oosgrens met Rusland gefortifiseer. Die Baltiese State (Estland, Letland en Litoue) het in 2015/7 ook heinings aan hulle oosgrens opgerig ten einde hulle teen die bedreiging uit Rusland te beskerm (2516).

Die eerste heinings teen die invloei van immigrante uit veral die Ooste en Midde-Ooste is in 2011 deur Griekeland aan sy grens met Turkye opgerig. “In 2015 Bulgaria followed suit” (2523). Hongarye “began to build a fence, first along its border with Serbia, then the one with Croatia, ending up with over 300 miles of razor-wire fencing to keep people out” (2530). “Slovenia erected a fence along its border with Croatia; Macedonia along its Greek border; Austria along its busiest border crossings with Slovenia and Italy” (2536). “Norway has built a fence along its border with Russia, and Sweden began to restrict the flow of migrants entering the city of Malmö across the Øresund bridge linking it with Denmark” (2543). “In 2016, Denmark introduced a bill under which asylum seekers arriving in the country with cash and jewellery could keep only 10 000 kroner’s (about £1 000) worth; anything above this had to be used to contribute towards the cost of ‘basic maintenance, healthcare and accommodation'” (2576). In Europa “the number of those who support immigration is shrinking” (2556) en “anti-Muslim sentiments seem to be on the rise” (2615), asook ondersteuning vir regse politieke partye (2647). In Junie 2016 het die kiesers van die Verenigde Koninkryk in ‘n referendum ten gunste van uittrede uit die EU gestem, blykbaar grootliks uit protes teen massa-immigrasie. “EU membership and globalization led not to a better life, but to competition for lower-skilled jobs and sometimes unemployment” (2972).

Verenigde Koninkryk

Die Verenigde Koninkryk is, weens bv Skotland wat wil afskei, nie meer so verenig soos vroeër nie. Daar is egter ‘n goeie rede waarom die opskrif “Verenigde Koninkryk” en nie “Brittanje” is nie omdat Noord-Ierland ook betrek word. Soos Ian Smith (1919-2007), die eerste minister van Rhodesië (1964-1979), verseg ek om van Groot Brittanje te praat, want sy grootheid (sy koloniale ryk wat tot die Statebond verwater is en waarby enige land kan aansluit, soos uit die lidmaatskap van Mosambiek duidelik blyk) behoort tot die verlede. “Some people think that the terms ‘United Kingdom’ and ‘Great Britain’ are interchangeable, but the latter refers only to England, Scotland and Wales (and a few small adjacent islands),* whereas the UK also comprises Northern Ireland. The full title is ‘The United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland'” (2891). [* “Except the Channel Islands and the Isle of Man” (Collins World Encyclopedia, 2003, p 393).]

Marshall begin sy uiteensetting met Hadrian se Muur. “Built in 122 CE, it was 73 miles long and parts of it were 15 feet high and 10 feet deep. A 13-foot-deep, 30-foot-wide ‘fighting ditch’ was dug in front of it. Between the two were thickets of spikes” (2753). “Hadrian’s Wall was built to defend the [Roman] conquered territory against the parts they couldn’t rule” (2761). “For two and a half centuries the line held. Below it life grew increasingly Romanized; above it, a different Celtic culture continued. The future Wales and Scotland were never fully defeated and would always retain a sense of difference from the region that became known as England” (2775). Ná 383 nC “the ‘barbarians’ (Picts and Scots) broke through to the south” (2789).

“Scotland may not be a separate nation state, but the Scots are a nation quite distinct from the English – and, perhaps most importantly, they certainly feel that way. The differences between them can be exaggerated, but they do exist … The Scots were descended from Celtic peoples, as were the Welsh and Cornish” (2830). Die Engelse, daarenteen, stam af van veral die “Frisians, Angles, Jutes and Saxons” (2830).

In Noord-Ierland is daar die verdeling tussen Rooms-Katolieke en Protestante, wat saamval met die onderskeid tussen die Nasionaliste (wat insluiting by Ierland verlang) en die Unioniste (wat die politieke band met Brittanje wil behou). By albei groepe is daar by uitstek eerder ‘n kulturele as ‘n religieuse identiteit: “Whether a person is a Catholic or Protestant indicates whether they are a Nationalist or Unionist” (2939). Hierdie verdeeldheid vind uitdrukking in die talle skeidingsmure wat in bv Belfast (2905) en Londonderry (2918) te sien is. Daar is ‘n “increase in the number of walls since the conflict ended” (2911) in 2007. “There is a culture of separation in Northern Ireland” (2932). Woongebiede en skole neig om oorwegend Protestants of Rooms-Katoliek te wees (2926). Van owerheidsweë in Suid-Afrika ontbreek hierdie erkenning van kulturele identiteit al hoe meer vir blankes en veral vir Afrikaners.

Marshall verwys nie na mure in hedendaagse Britse stede nie. Maar hulle is daar. Byvoorbeeld: “The painful truth is that fences are being raised everywhere in [multicultural] London. Around school districts, around neighbourhoods, around lives” (David Goodhart, The road to somewhere: The new tribes shaping British politics, Penguin, 2017, 304p; Amazon Kindle $14.46, 2809).

Slot

In die laaste hoofstuk verwys Marshall na Ciprus waar die verdeling van die eiland in 1974 in ‘n Turkse noorde en ‘n Griekse suide kulturele harmonie en vrede gebring het. Daar is “a 111-mile-long buffer zone” wat van wes na oos dwarsoor die eiland strek (3143). “There are now seven points on the island where an official from one side will check your passport before you go a few hundred yards to reach the other side, whereupon you must present it again” (3149). Die Varosha-gebied in Famagusta “is now sealed off by barbed wire, guard towers and the Turkish military (3143). Die kulturele skeiding, bv wat taal en religie betref, van Ciprus se Turkse en Griekse inwoners is ‘n reusesukses. Dit hou reeds langer stand as apartheid.

“Until there is acceptance of the universal brotherhood of man, and a world in which there is no competition for resources, we will build walls. It was ever thus” (3257). “There is a proverb found in most languages: ‘Good fences make good neighbours.’ This is not some trite folksy saying; it states an inevitable truth about boundaries both physical and psychological. We plan for a future in which we hope for the best and fear the worst, and because we fear, we build walls” (3263).

Sommige van Marshall se standpunte het ek irriterend gevind. Byvoorbeeld, sy definisie van “patriotism” en “nationalism”: “I define the former partially as ‘love of one’s own country and respect for those of others’ and the latter as ‘love of one’s own country and contempt for those of others'” (3040). Ooreenkomstig die mode distansieer Marshall hom hiermee van nasionalisme. Dit is vir ‘n nasionalis tog sekerlik moontlik om sy eie land vurig lief te hê sonder om dieselfde soort nasionalisme vir diegene in ander lande te misgun. In plaas daarvan dat patriotisme en nasionalisme mekaar uitsluit, is dit moontlik dat patriotisme ‘n gevolg/uitvloeisel van nasionalisme kan wees. In die Suid-Afrika van weleer was ek nasionalisties en daarom noodwendig ook patrioties/lojaal. In die nuwe Suid-Afrika word daar aan Afrikanernasionalisme (amptelik en in die praktyk) geen (konkrete) plek gegun nie, gevolglik ontbreek my patriotisme deesdae ook.

Die voortbestaan van ‘n minderheidsgroep, soos die Afrikaners, word deur bv selfbeskikking, tuislande, enklaves, laertrek, heinings en mure bevorder.

“Die dag wanneer jou mure herbou word, dié dag sal jy nie onder die vyand se wet staan nie” (Miga 7:11).

 

Dan Roodt: Engels is die antitese van Afrikanerskap, repliek aan Jeanelle Greyling

Geagte Jeanelle Greyling,

Toevallig vang my oog die enigsins uitlokkende opskrif van u rubriek in Beeld, “Engels ook nodig vir Afrikanerskap”. Dis die tipe sin wat teen my hele wese indruis, wat ‘n bespotting van ons hele geskiedenis maak.

Ek stem saam met Andries Hendrik Potgieter wat, toe die Engelse Natal bereik, liewer weggetrek het omdat hy “nooit Brits wou word nie”. Hy het ook gesê dat hy van die see wou wegkom, want “waar die see is, is Engelse”. Hy het uitgewyk Noorde toe, en het onder andere Potchefstroom gestig, wat na hom vernoem is.

Anders as Iere, Skotte en Walliesers, is Afrikaners deur Engelse verower, maar ons het ons taal behou. Soos Hennie Aucamp en vele ander gesê het, verteenwoordig dít die wese van ons identiteit.

Afrikanerskap is geheel en al onversoenbaar met Engelsheid. Jaap Steyn, nog ‘n groot Afrikaner wat meer as enigiemand anders gedoen het om die taalstryde van die verlede op te teken, was ook bekommerd dat Afrikaners se Engels reeds “te goed” is.

My eie kinders het nooit ‘n woord Engels tuis gehoor nie; ons het nimmer enige poging aangewend om die Rooitaal aan hulle oor te dra nie. Wel het ek soggens op pad skool toe gepoog om aan hulle Frans te leer, waarin hulle nie belanggestel het nie, iets waaroor hulle nou baie spyt is. Nietemin het hulle elkeen ‘n onderskeiding in Engels-“Huistaal” aan hul Afrikaanse hoërskool ontvang. Vir my is dit geen aanduiding van hul taalvermoë nie — waarmee sekerlik niks skort nie — maar van die mate waartoe Afrikaners onder die ANC-terroristebewind so omgewe is van Engels dat ons gedwing word om moedertaalsprekers van die taal te word.

U verhaaltjie van die Egiptenaar is eintlik niksseggend. U reaksie op die eentalige spreker van Arabies verraai egter meer aangaande uself as oor hom. In Junie vanjaar was ek in ‘n hotel in Pole waar die man agter die toonbank insgelyks slegs Pools kon praat. Ek het ook Engels probeer, Frans en selfs geradbraakte Duits, maar hy kon slegs sy moedertaal praat. Eerder as wat dit vir my na ‘n probleem gelyk het, soos vir u, was dit vir my verfrissend. Dit het my selfs hoopvol gestem. Eureka! Hier was ‘n uithoek van Europa waar Engels nog nie ingedring het nie!

Engels is soos onkruid; dit neem oor en verdring ander plante. Twintig jaar gelede kon min mense in Parys, selfs in toeristiese dele, Engels praat. Deesdae is Franse en dikwels ook die Noord-Afrikaanse immigrante waarvan ons so baie hoor, gretig om met toeriste Engels te praat. Dis nie meer Frankryk nie; dit raak nou Disneyland met ‘n replika van die Eiffeltoring.

U skryf: “Dié van ons wat Engels magtig is, kan dus ons sterre dank, want die hele wêreld is vir ons toeganklik.”

Watter illusie is dit nie! Ek kan amper sê: Net iemand soos u wat aan ‘n plattelandse universiteit soos dié van Potchefstroom in Afrikaans gestudeer het, kan so ‘n stommiteit kwytraak. As u net Afrikaans en Engels ken, is die wêreld beslis nie vir u toeganklik nie. Die meeste opgevoede Europeërs praat vier of vyf tale: Duits, Frans, Italiaans, Spaans, dalk Russies of ‘n Skandinawiese taal. Dit is die “meertalige sprekers” waarvan u praat, nie Afrikaners in ons land wat gedwing word om Engels te aanvaar omdat ons polities en kultureel oorheers is en word nie.

Wat weet u van Korea of Japan? Dis twee welvarende Oosterse lande waarvan die produkte die wêreld oorspoel en in menige Westerse tale bemark word, maar wat elkeen oor ‘n eie, byna hermeties verseëlde kultuur beskik. Om Japannees of Koreaans te bemeester, is soveel meer van ‘n uitdaging as Engels, die taal wat jy saam met jou eerste pakkie kougom inkry.

Nog iets: In alle Europese tale word ‘n magdom boeke oor en weer tussen daardie tale vertaal, selfs uit Oosterse tale. Behalwe in Engels. Die Engelse leser wil liefs ‘n speur- of liefdesverhaal lees. Of ‘n “sakeboek” in die trant van: “Hoe om vinnig ryk te word.” Daarom bly Engelse salig onbewus van wat daar in ander tale gepubliseer en gedink word… Maar vir u verteenwoordig Engels “die sleutel tot die heelal”.

U skryf:

“Ons moet daarteen waak om die jeug in te perk omdat ons bang is ons kultuur gaan verlore.

Vanweë ons emosionele band met Afrikaans sal Engels altyd ons tweede taal bly. Die verwerwing van dié taal is egter noodsaaklik vir diegene wat wil tred hou met die res van die wêreld se vooruitgang.”

“Die jeug in te perk…?” Bestaan daar nog so iets in Suid-Afrika? Met ‘n dwelmhandelaar of twee op die straathoek van elke skool, prostitusie (letterlik en figuurlik) ‘n eerbare beroep en internetpornografie vir elfjariges? In watter dekade leef u presies?

“Vooruitgang” is ‘n groot woord. Ons kan seker gaan kers opsteek by Hegel en sy Russies-Franse dissipel Alexandre Kojève, en dit van daar af neem. Met al die Eskom-grappies kan ons dalk ook vra: “Wat het ons voor kerslig gehad? Elektrisiteit.” Ons probleem, asook dié van ander wêrelddele, is eerder: agteruitgang, verval, verlaging van opvoedingstandaarde, e.d.m. Daarvoor gaan die grote Engels ons niks help nie, want die agteruitgang in Engelstalige lande is juis soveel sneller as in daardie state wat meer van die Angel-Saksiese Empaaier geïsoleer is.

Probeer gerus, soos ek vir ‘n paar maande vanjaar gedoen het, in ‘n plattelandse Franse dorpie gaan woon en in Engels kommunikeer. Ten eerste sou dit uiters onbeskof wees, om mense in hul idilliese, gekoesterde bestaan waar hulle en hul voorouers al eeue lank woon, met Engels aan te val. Ten tweede praat mense gewoon nie Engels nie. Hul kultuurtaal, opvoedingstaal, wetenskapstaal, kommunikasietaal, universiteitstaal, ens., ens., is Frans en sal vir die afsienbare toekoms Frans bly.

Tensy mev. Theresa May besluit sy is nou moeg vir die Brexit-debakel en sy Frankryk binneval en verower en Engels die enigste amptelike taal maak, soos die ANC in Suid-Afrika gemaak het! Hoewel, met die verdeeldheid wat tans in Engeland heers, kan ek my kwalik voorstel dat ‘n nuwe oorlog teen Frankryk ‘n groot sukses gaan wees…

Terloops, vele van my Afrikaanse vriende sê altyd: “Ek praat net Engels in selfverdediging.” Dis vir my gesond; dit getuig van standvastigheid en van ‘n geborgenheid in jou eie kultuur.

En Brexit gaan vir seker ‘n invloed op die toenemende hegemonie van Engels as kommunikasietaal in Brussel hê. As Engeland nie meer lid van die Europese Unie is nie, is daar nog enige rede om Engels te gebruik? Ek voorspel dat die taalnasionalistiese Franse dan hul stemme gaan begin dik maak om Frans ‘n hoër status te gee. Daarbenewens verteenwoordig Duitssprekendes byna 100 miljoen EU-inwoners. Waarom moet Duitsers en Oostenrykers vir lief met Engels neem as hulle bloot hul eie taal kan gebruik, die taal waarin die moderne wetenskap, ingenieurswese en kwantumfisika uitgedink is? Die Britte koop tog Duitse motors, nie die omgekeerde nie?

Eintlik is Afrikaans, Nederlands en Duits standaardtaalvariante van dieselfde taalkontinuum wat uit letterlik dosyne dialekte bestaan… Dit is moontlik om dieselfde boek in Duits, Nederlands en Afrikaans te lees en telkens nuwe elemente daarin te ontdek. Onlangs het ek dit besef toe ek die Nederlandse vertaling van Spengler se Ondergang van die aandland begin lees het. Geen Duitse boek vertaal ooit goed na Engels nie… behalwe miskien Das Kapital?

Anders as die Nederlanders en die Skandinawiërs, wat Engels ook gretig aanleer, beskik Afrikaners, Franse, Duitsers en Russe oor ‘n geskiedenis van konflik met Engeland. Is dit voorstelbaar dat die Russe ooit hul taal met sy grootse letterkunde, operas en wat nog, vir Engels sou prysgee?

Dit bring my by ‘n verdere punt: hoewel sommige Afrikaners (soos u en ander joernaliste) tans sterk onder Engelse of Angel-Saksiese invloed verkeer, was dit nie altyd so nie. In die verlede was ons politici, skrywers, akademici en wetenskaplikes trots op hul Europese herkoms en het moeite gedoen om met hul eweknieë in Europa te skakel. Jan Rabie het tydens sy verblyf in Parys in die 1950s soveel Franse boeke gekoop dat hy dikwels nie geld vir kos had nie, en koolblare by die mark gaan optel het om sop van te kook, om nie van honger om te kom nie. Het ons honger na Europa nou ‘n honger na Engels geword?

Die Afrikaner is óók, en by uitstek, Eurokaner… Ons het dit tydens die Anglo-Boereoorlog gesien toe die hele Europa kant gekies het téén Engeland. Vandag gebeur dit weer, want al hoe meer Europeërs word met afgryse vervul deur hierdie o so Engelse bestel, met sy korrupsie, plaasmoorde, taal- en rassediskriminasie. Telkens as ek Europa toe gaan, kom ek Europeërs teë wat hier vir militêre diens wil aanmeld om ons van die ANC en sy Engelse hanteerders te bevry!

Die “nuwe” Suid-Afrika, hierdie gewelddadige Klein Engeland, het hom tot vyand van die Weste verklaar. Ons kultuur verbied en onderdruk hy in die naam van sy afkeer van “eurosentrisme”. Hoe lank nog voordat ons Afrikaners, tesame met ons mede-Westerlinge, teen hierdie haatdraende kwasi-Engelse bewind met sy rassehaat, taalhaat, kultuurhaat, elke haat wat daar is, opstaan?

Engels is die antitese van Afrikanerskap. Dis so simpel soos dit, soos ‘n Vlaamse vriend altyd sê. En dis nie ‘n anglisisme nie, eerder ‘n gallisisme, aussi simple que ça.

My pleidooi sou wees dat ons liewers van Engels moes vergeet. As ek daar in Pole of in Frankryk vedwyn, of selfs in Stockholm tuisgaan, probeer ek vergeet dat ek Engels ken. Ek poog eerder om ‘n paar woorde van die plaaslike taal aan te leer, die mense beter te leer ken. In die geval van Frans is dit vir my lekker om byna heeltemal met die plaaslike inwoners te versmelt en om deur hulle as ‘n eweknie of ‘n gelyke aanvaar te word.

Engels is geen kortpad na kennis of ervaring nie. Inteendeel, dit weerhou baie Afrikaners van ‘n meer intieme omgang met ander tale en kulture. Ons word soos Amerikaanse toeriste wat net harder skree as hulle nie deur die plaaslike inwoners begryp word nie.

Daar is ook niks so vervelig soos ‘n Engelse boekwinkel nie. As jy een Exclusive Books of WH Smith gesien het, het jy almal gesien. Dit sê iets oor die oppervlakkigheid van Engelse. Dít wat Nietzsche en ander Europese intellektuele in die negentiende eeu oor Engelse geskryf het, geld steeds: hulle is oppervlakkige sedeprekers. Ervaar ons dit nie ook elke dag in ons land nie? Die aanhoudende gesanik en sedelesse van Engelse (en hul Afrikaner-na-apers natuurlik).

Dog ook: snobisme. Daar is min dinge wat Engelse so beïndruk soos geld. Lees: baie geld. Is dit daarom toevallig dat snobisme so ‘n wesentlike kenmerk van die Suid-Afrikaanse samelewing geword het?

Op die Europese Vasteland het mense agting vir vernuf, kultuur, kennis, styl. Dit gaan nie bloot om rykdom en vertoon nie. Die gemiddelde ANC-politikus of -tenderpreneur jaag ook maar eintlik die Engelse droom na: om ryk en vernaam te wees, iemand waaroor die poniepers in Londen sou skinder.

Saam met Hendrik Potgieter sou ek kon uitroep: Dank God dat ek nie Engels is nie! Afrikaans en my half-Europese identiteit as Afrikaner het vir my soveel deure oopgemaak, insigte gegee, my verryk en my oortuig dat ‘n mens altyd dieper na ‘n probleem moet kyk.

Ongelukkig is dit so dat baie Afrikaners vandag, juis vanweë Engels, oppervlakkig, vulgêr en snobisties geraak het. “Ek ry ‘n BMW,” soos oorle Johannes Kerkorrel gesing het. Nie dat dié arme siel ‘n begrip van enigiets gehad het nie, want hy wou ook maar graag ‘n Engelse Johannesburger wees. En moenie so seker wees dat die half-Engelse Afrikaner steeds ‘n “emosionele band” met sy taal koester nie. By die reünies van my matriekjaar is ek altyd verstom oor hoeveel van die stoere Boere wat destyds sulke swak punte in die Engelse klas gekry het, hul bloedjies na St. Johns, St. Stithians en dergelike meer gestuur het sodat hulle deesdae met Afrikaans sukkel! Maar goed, dis Johannesburg. In Pretoria is dit heeltemal anders gesteld. Johannesburg en Pretoria is soos twee stede in verskillende lande, met verskillende tale en kulture. Wanneer werp Pretoria die juk van Johannesburg af?

In Afrikaans het debat helaas verdwyn. Op tipies Engelse wyse word daar in die blaaie van Beeld, Die Burger en ander Nasperspublikasies vandag vir ons gepreek. Die nuwe evangelie van ANC-gedienstigheid word aan ons verkondig. Daar is niks van die Nederlandse, Franse of Italiaanse voorliefde vir argumenteer, meningsverskil en “oop gesprek” soos Van Wyk Louw dit getipeer het nie.

Diegene wat verskil, word gesnobeer. Geen teenargument word aangebied nie, maar hulle verwys neerhalend na jou “grys skoene” en ander sinnelose slagspreuke wat hulle by Engelse gehoor het.

Om Engels magtig te wees, vervul my helaas met geen “dankbaarheid” nie. Ek het my jeug verspil tussen Engelse op die Wits-kampus en dat ek min of meer sonder letsels en sonder om ‘n dwelmverslaafde te word daaruit ontsnap het, is ‘n wonderwerk. Ek het niks by dom Engelse geleer nie en moes heelwat dinge afleer. Eers toe ek die Europese denktradisie kon bemeester, het dit vir my gevoel asof ek vir die eerste keer mens word. Die helder, skoon lug van my aangenome Franse departement, Cantal, die ou kastele en ruïnes, die aristokratiese sweem wat oor alles hang, dít alles laat my my as Afrikaner beter verstaan.

Die Afrikaner is ‘n Protestantse aristokraat wat steeds, na soveel eeue, vervolg word…

Ons is Amsterdam, maar ook La Rochelle. En die Hanse. Daar waar ek vroeër vanjaar gestaan het, op die stadsplein van Bremen, die Hansestadt, met die bankadvertensie op die bushalte in die plaaslike dialek, wat lyk op Afrikaans, dít het iets in my geroer. Vanuit die Lae Lande met hul kanale en die Oossee met sy Hansestede het ons gekom en aan die Kaap het ons en ons taal uitgespoel. Maar Germane het ons gebly. (Al dig Breyten Breytenbach nou ook wát oor “Ek is Germaans en wreed”; ek wonder wat sê hy nou oor die wreedheid van die swartman?)

Engels is ‘n saai kreools; dis vol Franse woorde wat verkeerd uitgespreek word. Veel eerder sou ek meer Duits wou geken het, of Pools of Sweeds magtig wou wees. Of Italiaans of Spaans. In my motor luister ek knaend Italiaanse liedjies. Dis so vrolik en sjarmant, so anders as die gehyg en gekreun van Amerikaanse kletsrymers of die dekadente nihilisme van Britse popsangers. Wat wou Pink Floyd en die Beatles regtig vir ons sê, behalwe dat dit ‘n lyding is om Engels te wees? Engelse hou van niemand nie, geen ander volk nie, selfs nie eens van ander Engelse nie. Hulle munt uit in meer of minder subtiele beledigings. Ongelukkig is die Afrikaner met sy byna Skandinawiese opregtheid en ongekunsteldheid kwalik teen Engelse beledigings bestand.

Wat u sê oor Afrikaners wat Engelse onderwysers in vreemde lande word, is eintlik afgryslik. Want u laat na om te noem dat hulle weens hul velkleur nie in Suid-Afrika werk kan kry nie. Vanweë die nivellering wat die verderflike Britse en Afro-marxiste op ons land afgedwing het, is alle onderwys en onderwyssalarisse tot ‘n derdewêreldvlak verlaag. Afrikaanse onderwysers moes eintlik R100 000 per maand verdien het, soos vele van hul Noord-Europese eweknieë. Dan sou elkeen in ons land ‘n leraar by sy plaaslike Afrikaanse skool wou geword het, pleks dat hy of sy ontheemd rondflenter agter ‘n paar dollar aan.

Dis nog iets van Engelse: hulle is altyd ontheemd en ontwortel, swerwers na nêrens. Die “ewige Engelsman” wat vandag in Suid-Afrika, môre in Australië en oormôre in Kanada of die VSA gaan bly. Hy beskik oor geen werklike vaderland nie.

Die Afrikaner is van ‘n ander stoffasie. Hy is geanker, gewortel, geplant. Dit pols deur ons Europese bloed; “bloed en yster, bloed en grond”, soos FPK in hul liedjie “Brand Suid-Afrika” sing. Of “Ons vir jou Suid-Afrika!” soos CJ Langenhoven dit in “Die Stem” verwoord het. Noudat ons land afgeneem is en binnekort ons plase, is ons taal voorlopig al wat oorbly. Dis ons ark waarmee ons dié stormagtige oseaan sal moet bevaar.

Die moderne Britse Ryk het as ‘n seerowersprojek teen Spanje onder Elizabeth I begin. Daar sal altyd see- en struikrowers wees.

Daarom sal ons ark voortdurend bedreig word. Ek vra u egter mooi, moenie met u ode aan Engels, die rol van seerower speel nie.

Islamiete vermoor, onthoof Skandinawiese meisies in Marokko

Twee Skandinawiese stappers, Maren Ueland en Louisa Vesterager Jespersen, is in ‘n gewilde toeristebestemming in Marokko onthoof. Ten minste een het haar teen “Islamofobie” uitgespreek voordat sy haar ontydige dood ontmoet het.

‘n Video het sedertdien aanlyn verskyn met die vermeende moordenaars wat trou aan ISIS sweer terwyl een van die meisies se kop lewendig afgesny word.

Die 28-jarige Noorse, Maren Ueland, wat wreed in die Atlas-berge in Marokko vermoor is, het ‘n plasing van ‘n video teen “Islamofobie” op die webwerf Marokko World News gedeel.

Die nuusdiens het ‘n skermafdruk van haar Facebook-bladsy gepubliseer – dit is intussen uitgevee – wat die Noorse vrou gedeel het met die videogreep getitel “Moet nooit mense op hul voorkoms beoordeel nie”. Die videogreep is afkomstig uit ‘n propagandavideo van die Duitse regering waarin Skandinawiërs as potensiële misdadigers voorgestel word en Moslemimmigrante as “goeie mense met gesinswaardes”.

In die video is  daar ‘n Europese ma en dogter wat agterdogtig na ‘n baardman met ‘n sportsak kyk. Die vrou versteen wanneer verskeie mense wat soos polisie lyk, opdaag en na die man toe begin hardloop.

Maar in ‘n wending steek die polisie hom verby en in plaas daarvan word ‘n Skandinawiese man weens die besit van dwelms aangekeer. Die videogreep eindig met die bebaarde karakter wat ‘n meisie help en met ‘n gesin wegstap.

Ueland en die 24-jarige Vespersen uit Denemarke is dood naby ‘n pad wat lei tot die bergpiek van Toubkal, ‘n gewilde wandelbestemming in Marokko. Een van die slagoffers is heeltemal onthoof, terwyl die ander ‘n poging tot onthoofding ondergaan het met ernstige nekwonde. Hulle is blykbaar ook vooraf verkrag.

Beelde van die brute onthoofding van een van die meisies het op die internet verskyn, met ‘n mesgewapend oortreder wat sê “Dit is Allah se wil” en “Dit is wraak vir ons broers in Hajin in Sirië. Dit is julle koppe, vyand van God. ” Die beeldmateriaal wys ‘n man met ‘n groot mes besig om die kop van ‘n blonde vrou af te saag.

Deense inligtingsdienste het die uiters grafiese beeldmateriaal geverifieer, berig Sputnik News. Die Noorse polisie het ook tot die gevolgtrekking gekom dat die beeldmateriaal eg is. “Tot dusver is daar niks konkreets om te wys dat hierdie video nie werklik is nie,” het die misdaadondersoekdiens Kripos in ‘n amptelike verklaring in Noors gesê.

Die lyke van die twee universiteitstudente is Maandag in hul tent gevind. Die Marokkaanse polisie sê vier mans wat in hegtenis geneem is, het vandeesweek verskyn in ‘n aparte propaganda-video wat voor die moorde opgeteken is.

Die Marokkaanse polisie het intussen 13 verdagtes in hegtenis geneem wat hulle meen met die internasionale terroristenetwerk verbind is.

In Bryne, die tuisdorp van Maren Ueland in Noorweë, heers geskokte onbegrip. Dat die “goeie Moslems” wat deur die hoofstroommedia aan Nore voorgehou word tot so iets in staat is, slaan mense dronk. Terwyl honderde inwoners van Byrne ‘n fakkeloptog gehou het om solidariteit met die slagoffers se gesinne te toon, het die hoofstroommedia die onthoofding verswyg.

Die optog is Vrydagaand in die strate van die kusdorp gehou. Haar ouers, vriende en ander familielede het deelgeneem aan die optog, tesame met Reinert Kverneland, burgemeester van die munisipaliteit.

“Ons wil wys dat ons omgee vir mekaar en dat ons saam staan vir ‘n goedhartiger wêreld,” het Odd Ivar Nese, een van die organiseerders, gesê.

“Dit is belangrik om saam te staan ​​en belangrik  vir mense om solidariteit te toon,” het Thor Inge Sveinsvoll, Rooi Kruis-organiseerder, aan die Noorse dagblad Aftenposten gesê.

“Dit is belangrik om saam te staan ​​en emosies te toon, dit is skok en hartseer wat jy nie kan verstaan ​​nie.”

Leon Lemmer: François Levaillant as sosio-politieke kommentator

In 1973 het JC (Jacobus Christiaan) Quinton (gebore in 1922 en hoof van die Parlementsbiblioteek 1967-1982) in die Suid-Afrikaanse Biblioteek die volgende boek bekend gestel: JC Quinton, AML Robinson and PWM Sellicks, eds: François Le Vaillant: Traveller in South Africa, and his collection of 165 water-colour paintings, 1781-1784 (Cape Town, Library of Parliament, 1973, 2 volumes). Die Parlementsbiblioteek en die Suid-Afrikaanse Biblioteek is regoor mekaar geleë aan Die Laan, aan die bo-punt van Adderley-straat, in die Botaniese Tuin in Kaapstad. Robinson was die direkteur van die Suid-Afrikaanse Biblioteek (1961-1981). Hierdie waterverfskilderye het plaaslik groot geskiedkundige waarde en is om hierdie rede deur die Parlementsbiblioteek gekoop. Ten einde die skilderye as lands- of openbare besit wyer bekend te stel, het die Parlementsbiblioteek hierdie publikasie onderneem. Dit is immers nie moontlik om die 165 skilderye permanent uit te stal nie.

Die aanleiding vir my skrywe is die volgende boek wat op 6 Desember bekend gestel is: Ian Glenn, The first safari: Searching of François Levaillant (Auckland Park: Jacana Media, 2018, 230p, R280). Jacana is ‘n uitgewery wat daarvoor bekend is dat hy graag polities linkse boeke publiseer. Let op dat François Levaillant (1753-1824) se van verskillend in die genoemde twee publikasies gespel word. In werklik het hy sy van op vyf maniere geskryf: Vailant, Vaillant, Le Vaillant, LeVaillant en Levaillant (p 38). My bladsyverwysings is na Glenn se boek, gevolglik gebruik ek sy spelling. Ek kan nie meer onthou wat die bekendstellingsprys van die Quinton-boek was nie. Hoewel dit dadelik die stempel van waardevolle Africana gedra het, kon ek nie bekostig om ‘n eksemplaar te koop nie. Vandaar my belangstelling in Glenn se boek. Laasgenoemde boek is ‘n pragstuk: mooi stofomslag, plat rugkant, estetiese tipografie en ryklik geïllustreer. Party van die illustrasies is egter so klein en/of donker gereproduseer dat al die besonderhede nie maklik sigbaar is nie.

In die eerste paragraaf noem ek slegs die Engelse weergawe van die 1973-boek omdat dit plaaslik die bekendste is en ook deur Glenn gebruik is. In werklikheid is Franse en Afrikaanse (François Le Vaillant: Reisiger in Suid-Afrika …) weergawes terselfdertyd gepubliseer. Dit was die goeie oudae toe die regering tweetalig was en nooit, soos tans, Afrikaans afgeskeep of geminag het nie. Ek vind dit teleurstellend dat Glenn nie die Afrikaanse uitgawe noem nie; net die Engelse en Franse weergawes (13, 228). As oorverligte probeer hy ook om op ‘n vergesogte en skandalige manier ‘n politieke konnotasie aan hierdie publikasies te heg: “An attempt, at the height of the apartheid regime’s control, to assert French-South African links and historical ties. On the hard power side, South Africa bought French Mirage aircraft and submarines; on the soft power side, South Africa asserted its historical links with the country of the Huguenots and wine” (13).

Quinton het tydens die bekendstelling in 1973 genoem dat publikasie in drie tale en die reproduksie van die skilderye groot probleme vir die redaksie veroorsaak het. Een van die groot tekortkominge van ouer publikasies van en oor Levaillant is juis “unsatisfactory reproductions” (1); aanvanklik “hand-coloured” (172). Quinton het sy gehoor destyds verseker, “Nooit weer nie”, toe hy gevra is of hy weer so ‘n projek sou onderneem. Dit is ook verstaanbaar dat hy op 60-jarige ouderdom afgetree het. Parlements- en senaatslede het die personeel van die Parlementsbiblioteek voor groot uitdagings gestel. Politici is geneig om hulleself as belangrik en verhewe bo ander te beskou en van die biblioteekpersoneel allerhande vergesogte bystand te verwag, onder meer omdat ‘n lees- en biblioteekkultuur in groot mate by baie van hulle ontbreek. Sedert 1994 het hierdie situasie vererger omdat daar by die politici aan selfs funksionele geletterdheid heelwat ingeboet is.

Glenn was ‘n Engelsdosent aan die Universiteit Kaapstad (UK) en ‘n kollega van JM Coetzee, wat nie so verlig soos Glenn is nie en na Australië uitgewyk het. Glenn skryf oor wat hy beskou as “the central obsession of the South African novel in English: illicit relations between a man and a woman from different racial groups” (7), met verwysing na skrywers soos André P Brink, Nadine Gordimer en Alan Paton. In die konteks van Paton verwys Glenn na “the scandal of apartheid” (119). Hy vra: “Why did most novels deal with the transgressive relations between black men and white women rather than the socially prevalent exploitation of women of colour by the white colonist?” (7, 9). Later was Glenn ‘n dosent in Mediastudie aan UK, waar sy plek tans deur die ewe oorverligte Herman Wasserman ingeneem word; iemand wat dink dat Nelson Mandela een van die grootste geeste en beste mense ooit was.

Glenn se Brink-mentaliteit blyk uit sy verwysings na ‘n 16-jarige Khoi-Khoin-vrou: “Levalliant named the beautiful Gonaqua maiden Narina, a Khoi word for flower, and described her as one of the Graces” (8). “In meeting the young Gonaqua woman Narina, he compares her to a Grace, to give the black body the dignity and grace of classical art” (89). Levaillant skryf: “I found her figure charming. She had the healthiest and most beautiful teeth in the world, she was elegant and slender, and the sensual curves of her body could have made her a model for the brush of [Francesco] Albani [1578-1660]. She was the youngest of the Graces in the guise of a Hottentot” (90). Naby Cookhouse in die Oos-Kaap “Levaillant dallied with the beautiful Narina” (35-36). Later word dit beskryf as: “The flirtation with the delicious Narina” (46).

“Levaillant’s portrayal of Narina was the erotic highlight of the narrative. He spies on her bathing naked with her friends, she makes it clear to him that physical love is natural and she is open to it, their mutual attraction is evident. Yet, nothing happens … Levaillant’s criticism of the behaviour of the English sailors and Diderot’s rage against the colonists seducing the daughters of indigenous people inhibit any irresponsible encounter” (90). “In Levaillant’s case, he [Joel Kovel] suggests that racial difference and exoticism can be sexually attactive, and this desire and attraction across the colour line help humanise the Gonaqua fully against Western prejudices” (101-102). “Levaillant’s portraits simply do not apply any pejorative or racial filters … Only with the advent of social Darwinism in the mid-nineteenth century did the crude racial primate stereotyping recur” (94).

Levaillant het ‘n voëlspesie Narina Trogon genoem (153-154). “When he comes to explain why he gave the bird the name ‘narina’ (not capitalised), he simply says that in the Khoi language it means flower. The description he gave surely suggests he was not thinking fondly of the svelte Narina” (202). “He gave this country’s birds some of their most memorable names [eg Bokmakierie – 157, 198], while naming nothing after himself” (3).

Op die oomblik is Glenn ‘n navorsingsgenoot in kommunikasiekunde aan die hoogs getransformeerde Universiteit Vrystaat, weens onder meer die anti-akademiese hervormings van Jonathan Jansen en diesulkes. Glenn het dekades (“a quater of a century” – 4) lank navorsing oor Levaillant gedoen en in dié proses talle plekke, bv biblioteke en argiewe, plaaslik en oorsee besoek. “Working in archives may sound dull as ditchwater, but it is probably the most clothed fun you can have outside a casino and in many ways resembles the excitement of picking up cards at a card table” (147). Glenn verwys verskeie kere na inligting wat Karel Schoeman (1939-2017) aan hom verskaf het (bv x). Schoeman het jare lank in die Suid-Afrikaanse Biblioteek gewerk. “Trying to trace Levaillant’s footsteps in southern Africa has never worked that well for me. Part of the reason may be that landscapes have changed so much that it is difficult to feel that one is experiencing the same spirit of place that our explorer did” (34). Dit is ‘n skrale troos dat nie net verkrampte blankes ontuis in die getransformeerde Suid-Afrika voel nie, maar ook dat ‘n verligte aktivis soos Glenn ervaar hoe radikaal die land verander het – sekerlik nie altyd ten goede nie.

Levaillant is in 1753 aan die noordkus van Suid-Amerika, in Paramaribo, die hoofstad van wat tans as Suriname bekend staan, gebore. Ek het reeds oor Suriname geskryf (Praag 27.05.2017). Dit was ‘n Hollandse kolonie, maar sy ouers was Franse burgers. Levaillant se pa was die Franse ere-konsul en sy sake-onderneming het “trading in natural history specimens” onderneem (16). Dit het Levaillant se lewensloop deurslaggewend bepaal. Reeds van jongs af was hy “obsessed by birds” (17). Aan die Kaap het Levaillant steeds by voorkeur in voëls belang gestel: “The search for animals seems secondary to the search for birds” (48). “Levaillant produced twelve volumes of bird books from 1796 till 1818” (174) – “five volumes of birds of Africa” (176). In 1763 het Levaillant sy ouers se terugkeer na Frankryk meegemaak (222). Hy het as kind die Hollandse taal goed bemeester (17), terwyl sy Frans nie altyd op peil was nie (121). Dit is een van die probleme waarmee Quinton en sy redaksielede geworstel het.

Die volgende vertolking van Glenn oor inkommers in Frankryk kan aangedik wees: “Levaillant became one of the first literary and cultural figures in France … with a double identity, a cultural hybridity, as part of the painful benefit of not being born into settled metropolitan French society. For all of them, negotiating the complex heritage of a colonial history becomes part of their burden, though Levaillant was one of the few who had to negotiate between different European languages” (19). In hierdie konteks verwys Glenn na “a host of African and Caribbean figures” wat uit Franse kolonies ontvlug en hulle in Frankryk en by voorkeur in Parys gevestig het. Maar hulle was, anders as Levaillant, swartes, met kulturele hibriditeit van ‘n ander orde. Die blanke Algeryn, Albert Camus (1913-1960), word ook hier genoem. Camus het hard probeer om by bv oorverligte eksistensialiste, soos die kommuniste, selfs Staliniste, Jean-Paul Sartre (1905-1980) en Simone de Beauvoir (1908-1986), in te pas. Maar Camus se eerstehandse kennis van toestande in Algerië en sy opregte simpatie met die blanke ingesetenes het dit vir hom onmoontlik gemaak om kolonialisme sonder meer te veroordeel.

In April 1781 het Levaillant in die Kaap aangekom. Sy eerste groot ekspedisie die binneland in was van Desember 1781 tot Maart 1783. Hy het ooswaarts gereis tot by Port Elizabeth en vandaar na Cradock en die Groot Visrivier en deur die Karoo teruggekeer (32). Hy beskryf sy waarnemings en ondervindings in sy boek, Travels into the interior of Africa, gepubliseer in Frans in 1789 (33). Sy tweede groot ekspedisie het waarskynlik ses of agt maande lank geduur, van Junie (34) of Julie 1783 (223) tot vroeg in 1784 (34). Van Kaapstad af het hy noordwaarts langs die weskus op tot by die Oranjerivier gereis. Hy skryf hieroor in sy boek, New travels, gepubliseer in Frans in 1795. “Some of these elements may have been exaggerated or even fabricated” (57). “This second volume is far less reliable than the first” (33).

“The New travels feels … like a not-so-successful sequel compelled by the success of the first product. It is much more haphazard and inaccurate than the first, as though Levaillant had padded out a short journey” (140). Dit is dalk weens die langer tydsverloop tussen die ontdekkingsreis en die publikasie, al het hy ‘n dagboek gehou, wat ongelukkig steeds nie opgespoor kan word nie. “He must have worked on this sequel during the Revolution, as it was certainly ready for printing by the end of 1794” (138). Moontlik is dit ‘n geval van: “The author of the adventure is likely to find it ‘improved’, rewritten and made more exciting and sellable” (109). “The process of writing” het vir Levaillant geword “a way of reflecting his travels, so he gives it not only an intellectual but an emotional or psychological value” (45). Levaillant het die Kaap in Julie 1784 verlaat en via Holland na Frankryk teruggekeer (223). In 1800 is aangekondig: Levaillant “will depart again for Africa to spend the rest of his life there” (205), maar hiervan het niks tereg gekom nie.

Van 1797 tot 1804 was John Barrow (1764-1848) aan die Kaap tydens die eerste Britse besetting. Hermann Giliomee skryf: “Ten tye van die Sesde Grensoorlog [1834-1835] was dit al meer as dertig jaar dat Britte uiters negatief oor die grensboere geskryf het. Dit het begin met die reisverhaal van John Barrow” (Die Afrikaners, ‘n biografie (Kaapstad: Tafelberg, 2004, p 112). “Daar was hierdie kontras – tussen wit mense wat vry en gelyk is en swart mense wat ongelyk en onvry is – wat in die Kaapkolonie so sterk onder druk gekom het van die Britse Ryk met sy klem op die regsorde en die regte van die individu. Met ‘n geloof in hul eie meerdere deug en onskuld het skrywers soos John Barrow en John Philip [1775-1851] die Afrikaners veroordeel oor die groot onreg wat hulle teen die inboorlinge gepleeg het deur hul grond te vat, hulle kinders as arbeiders in te boek, hulle uit die kerk uit te sluit, en hul menswaardigheid te ontken” (632). Wat is Glenn se evaluering van Barrow se boek, An account of travels into the interior of Southern Africa in the years 1797 and 1798 (1802)? Glenn verwys na “the matter-of-fact British explorer John Barrow” (34). Dít geld vir Barrow beskrywings van die natuur; nie vir sy beoordeling van mense nie. Hopelik skryf ek eersdaags hieroor. Barrow noem dat die Ghonaquas ‘n basterstam van Khoi-Khoin en swart mense was (Kindle 2725). Tydens sy besoek was daar niemand wat Levaillant se “gay Narina” kon onthou nie (2739).

Glenn noem Levaillant “our hero” (38, 117). By hom is daar die neiging om Levaillant (te) hoog aan te slaan. Hier moet in gedagte gehou word dat Levaillant geen geleerde was nie. “He had no formal training in science” (24). Hy was bloot ‘n ontdekkingsreisiger wat inligting gedokumenteer het en wat meesal deur ander kunstenaars geïllustreer is. Levaillant het self ook geteken, maar met beperkte sukses. Byvoorbeeld, “Levaillant has been identified as the artist, as the quality is not nearly as good as most of the other botanical illustrations!” (iv, 129). Ons word darem verseker “Levaillant’s painting improved over time” (212).”Levaillant was one of the first artists to try to capture birds in life-like poses and to differentiate between adults, females and juveniles” (200). Hy word “a major cultural and scientific figure” genoem (2). “The first important modern ornithologist” (4), “Our first and greatest ornithologist” (5) en “The founding figure of African ornithology” (178). Hy was glo ook “the best taxidermist of his day” (20; ook 137). “He was a major innovator of techniques and technologies and infrastructures to portray nature” (5). “The well-armed traveller established his credentials as the first person to bring a giraffe specimen back in France” (iv). Sy roem berus ook op “a never-before-described antelope (surely the Bloubok)” (148), ‘n spesie wat in die omgewing van Caledon en Swellendam voorgekom maar uitgesterf het (158-159).

“He produced the first major, widely read account of southern Africa” (4). “Leviallant was the first writer to convey the excitement of the African wilderness, not only as hunter but as explorer” (5). “We can see this as the first example of a safari,* or voyage of discovery in the African wilderness, a voyage that combines danger, wild animals, self-discovery and transcendence” (46). Emosie word as ‘n noodsaaklike deel hiervan beskou: Levaillant “shares his emotional involvements and feelings. This turns his journey from being simply a recollection of a hunting or collecting expedition into a safari, a journey of discovery and change” (52-53). [* Vandaar die boektitel: The first safari.]

“For the first time, in Levaillant’s work, we are not only in the wilderness, but are on safari. Safari comes from the Swahili word for a journey and is originally derived from Arabic. Safari is closely allied to the notion of wilderness but is a particularly African variation of it in that it involves encouters with dangerous, deadly, charismatic wild animals and hunting – originally with rifles; now, most of the time, with cameras. Whole tourism industries depend on the feeling that one is returning to nature. And if travels provide freedom, they also become a voyage, a safari which involves self-discovery, a new distance from where one comes from, a different sense of time and space and values … When Levaillant … observes the behaviour of birds, he tries to give the sense of a world out of European control. To go into the wilderness, or on safari, is to move out of one’s comfort zone, to view the everyday world of constraints and norms differently” (58).

“Levaillant was a major social and cultural commentator” (5). “Levaillant is the only one of the earlier commentators to predict an uprising and rebellion againt the Company [VOC] from the settlers – something which took place in Swellendam with a short-lived republic proclaimed in 1795. And his sense of the frontier famers’ willingness to leave Company control for a new destiny foreshadows the Great Trek of the 1830s in ways the others do not foresee” (18). Glenn skryf hierdie raak voorspellings toe aan Levaillant se “linguistic and cultural sophistication and insights” (66). “In France, the Revolutionary parliament hailed his work as revealing colonial and racial exploitation” (3). In sy laaste hoofstuk verskaf Glenn die volgende samevatting: “Levaillant was a major innovator in the field of how to capture and convey nature and the new country and society he encountered” (219).

Levaillant was onder die invloed van Jean-Jacques Rousseau (1712-1778) se opvatting van “die edele barbaar” (“The Noble Savage” – 80, “good savages” – 115) en hy was teen kolonialisme gekant. “Rousseau’s interpretation of this story turns Enlightenment thought about the Khoikhoi away from one set of responses (‘you can’t civilise these people; they are the lowest rank of humanity’) to another (‘their ways of life are more authentic, truer, better; we are in a fallen state’)” (80,82). “Before him [Levaillant] there was exploitation and the messy business of colonial expropriation; after him much of the world looked at the Cape with the anthropological eyes of Rousseau or the anti-colonial eyes of [Denis] Diderot [1713-1784]” (2). By Rousseau was daar baie subjektiwiteit en ‘n skeut romantiek. Diderot was deel van die rasioneel-wetenskaplike Verligting. Rousseau het baie meer en Diderot baie minder erkenning ontvang as wat hulle verdien het.

Dit is eintlik verbasend hoe baie lasposte in Europa hulle toe reeds (oor)krities oor rasseverhoudings in Suidelike Afrika uitgelaat het. Glenn skryf: “Only when I started working on Levaillant did I realise how much the early Cape had influenced European philosophical debates and the thinking of Rousseau, particularly in his Discourses on the origins of inequality [1754]” (79-80). Rousseau se invloed op Levaillant blyk bv uit die volgende: “In literature, his descriptions of travel and nature were first influenced by a Romantic sensibility about wilderness and nature” (4). “In his presence everything to do with nature becomes a delight” (207). Levaillant skryf oor hoe hy in 1781 op sy eerste ekspedisie gevoel het toe hy Sir Lowry-pas oorgesteek het: “I returned, so to speak, to man’s primitive state, and breathed, for the first time in my life, the pure and delicious air of freedom” (53). Glenn skryf hieroor: “The free air he breathes shapes his sense of the indigenous people he meets: if they are living before their encounter with colonists, they are free and good; if they have met the colonists, they have been or are being degraded and enslaved” (53).

Levaillant “reveals himself to be the philosopher, the profound observer, capable of appreciating men and of grasping their nature, no matter what their barely perceptible differences are” (114); dus soortgelyk aan die hedendaagse klem op die onderlinge eendersheid eerder as die andersheid van mense. Levaillant skryf selfs oor die inheemses: “Distrust is the only cause of their barbarity” (114). “For Levaillant, as for Rousseau, nature provides a healthy version of what society provides in a debased, luxurious form” (54). In hierdie gees het Levaillant in 1789, die jaar waarin die Franse Revolusie ‘n aanvang geneem het, “the first important African travel narrative” gepubliseer (30).

Ná die onregverdigbare Suid-Afrikaanse revolusie in 1994 het veral ANC-kamerade persoonlik buitesporig daarby gebaat. Hierdie soort onreg was ook een van die gevolge van die Franse Revolusie. “Levaillant was a revolutionary in good standing” (134) en “benefited from the Revolution in some important ways – notably in the sale of his natural history collection [to the state, the Natural History Museum – 135] and from receiving property [“an estate at La Noue near Sézanne” – 131] from his second wife’s family that had been confiscated from the Catholic Church” (130). Levaillant is in Sézanne begrawe (208).

As geswore linksgesinde vind Glenn “considerable ironies” in die publikasie van Levaillant se werk deur die Parlementsbiblioteek (13). Levaillant het “a very harsh view of settler brutality and Dutch East India Company exploitation of the indigenous people at the Cape” (13). “He was able to take a detached and critical view of commercial colonialism. Levaillant saw the treatment of slaves in the Cape as relatively benign compared with that in Suriname, but, influenced by Rousseau and Raynal,* his book took a scathing view of Dutch colonial exploitation and criticised the local officials and especially the colonists in the interior” (31; ook 46). [* Guillaume Thomas François Raynal (1713-1796), A philosophical and political history of the settlements and trade of the Europeans in the East and West Indies (Franse uitgawes in 1770, 1774 en 1781).]

Dit verbaas Glenn geensins dat die elf geleerdes wie se bydraes in die 1973-boek gepubliseer is, “glossed over Levaillant’s political and social views … from Levaillant’s life to the provenance of the watercolours, to his contributions to ornithology, botany, anthropology, understanding local architecture, insects and snakes and the routes he took. Matthys Bokhorst’s biographical account was perhaps the most marked by his awareness of Levaillant’s ‘Negrophile sentiments’ (as the index puts it) but he tried to find reasons not to take them seriously – by suggesting, for example, that they were simply an addition by another writer, or the result of the malign influence of Rousseau” (13). Oor Bokhorst se artikel word verder beweer: “It allowed South Africans to distance Levaillant from the views of the French Revolution” (142). Glenn se benadering van Levaillant word dermate deur sy linkse politiek oorheers dat hy dink dat alles wat die NP-regering gepubliseer het, soos die 1973-boek, noodwendig die stempel van apartheidspolitiek moet dra.

Levaillant was krities teenoor veral die blankes in die binneland ingestel. Tog moes hy diep onder die besef gewees het dat die besit van wapentuig en ammunisie vir hulle noodsaaklik was: “Technological know-how becomes the way in which the coloniser saves himself or gets the upper hand over indigenous people” (57). Dit is “the colonist’s way of surviving in hostile territory” (44). Op sy togte het Levaillant hom met 16 gewere (43), 2 pistole, ‘n swaard en ‘n mes bewapen (44). Soos by die blanke inwoners was dit vir hom nodig om hom nie net teen aanvalle deur wilde diere te bewapen nie, maar ook teen inheemse mense. “He has a close encounter with a marauding bandit who nearly kills him” (57).

Hoofstuk 4 is die langste in Glenn se boek en het as opskrif: “Levaillant as social and cultural observer.” Die res van hierdie rubriek handel hieroor. Volgens Glenn, in sy navorsing, “one of the surprises was how often the early English translators … simply could not grasp how radical his criticism of colonialism was. Levaillant would say something sharp about the ‘colons’ or settlers; the translators would transfer the criticism to the indigenous people” (61). “Speaking Dutch and, he claims, Khoi gave Levaillant considerable advantages over other travellers, who could not talk to either the settlers or the indigenous peoples directly but had to rely on translations or hearsay. Levaillant himself comments on this directly when complaining that the Swedish traveller Anders Sparrman [1748-1820, at the Cape 1772, 1775-1776] based his account of indigenous customs on colonists’ accounts” (65).

Glenn borduur voort op wat reeds hier bo geskryf is: “Major French writers like Diderot and Rousseau influenced Levaillant’s critical stance on colonialism, and their omission from literary curricula has emasculated the South African literary canon. Levaillant’s text was clearly marked by the revolutionary, anti-colonial mood of major texts of his time: from Diderot’s Supplément au voyage de Bougainville (1772) to the third edition of Raynal’s Histoire des deux Indes, the major history of colonial expansion that was so critical of colonialism that it was banned in France. In the third edition of Raynal’s text, the analysis of the Dutch at the Cape, and in particular of the first Dutch commander there, Jan van Riebeeck, became far more hostile and suspicious than in earlier editions. In the earlier editions, Van Riebeeck is presented as a fairly humane and rational figure. But in the third edition, the new author, generally assumed to be Diderot, unleashes one of the classic anti-colonial tirades, urging the Khoikhoi to armed revolt” (66-67).

Daarna volg “a stinging portrayal of Dutch hypocrisy as the colonists feign friendship and charity, ‘but cruelty, but treason are at the bottom of their hearts.’ They will drive the Hottentots from their huts, steal their herds, corrupt their women, seduce their daughters … ‘You must send them your arrows’ … The Dutch cultivate land the Khoikhoi regard as theirs, and they feel themselves being reduced to slavery” (67-68). Levaillant reageer op Joseph Banks se siening. “Banks had been in the Cape only a decade before Levaillant and wrote that the Khoikhoi ‘are generally represented as the outcasts of the human species, a race whose intellectual faculties are so little superior to those of beasts, that some have been inclined to suppose them more nearly related to baboons than to men” (82). Daarenteen het Levaillant die Khoi-Khoin as “fully human” beskou: “If there is one place where one can still find decency in conduct and manners, it is in the far-off wilderness” (84). “I know his soul to be quite good” (84).

Levaillant vul die Raynal/Diderot-teks aan met: “Riebeeck[‘s] … shrewd policy was to appear as a able peacemaker and he used all the devious means necessary to attract the good will of the Hottentots, and covered the lip of the poisoned cup with honey. These masters of this whole portion of Africa by imprescriptible right, these savages, were won over by these cruel lures, and did not see at all how this culpable debasement was taking away their rights, their authority, their peace, and their happiness” (68). Levaillant gaan voort: “The Dutch held out great hopes for their greedy policy … by offering the Hottentots two highly seductive lures: tobacco, and brandy … [The Dutch] rejected violently all that might resist its ambitions and greedy advancement … This logic nullified the sacred and respectable rights of property. On several occassions, they grabbed indiscriminately more than was needed, taking all the land that the government or individuals it favoured thought good and suited them” (69-70).

“For Levaillant, the Khoikhoi are, ironically, the true ‘cosmopolitans’ for whom the world is their birthright and who do not understand private property or farming … Levaillant’s text is closer in its analysis of the South African colonial situation and its aftermath to the present-day Economic Freedom Fighters than to the apartheid government or what most white South Africans think now. It is thus hardly surprising that his work has received such a hostile reception from English or white South African critics” (71-72). “Levaillant went on to provide a front-line report of conditions and abuses on the frontier … He analyses how the frontier farmers manipulate the Company in Cape Town by reporting stolen livestock and obtain permission to retaliate, a permission which they abuse to enrich themselves … ‘This warfare, or robbery rather, went on all the time I was in Africa'” (73).

Levaillant het sy voorspelling soos volg verwoord: “I do not regard it as impossible that one day they [the colonists in the interior] might shake off the yoke and dictate the law to the government of the colony. This day will come when one man of ability can win the confidence and the minds of the multitude and dangle in front of their eyes an image of independence and liberty in alluring colours” (74-75). Dít kan ook ‘n boodskap van hoop inhou vir die huidige geslag Afrikaners. “They can already feel just how easy an undertaking this is and what the advantages of success would be” (75).

Oor die Xhosas aan die Oosgrens skryf Levaillant: “The Caffres are generally peace-loving and calm, but he [Hans] assured me that as they were constantly harassed, robbed, and slaughtered by the whites, they had no choice but to take up arms in self-defence” (76). Twee eeue later het Nelson Mandela met dieselfde drogredenasie gekom; dat geweld die enigste saligmakende opsie vir die ANC is. Hans “told me that the colonists reported them far and wide to be a barberous and bloodthirsty race to justify the robberies and atrocities they perpetrated on the Caffres every day and which they misrepresented as retaliation. Under the pretext that a few head of cattle had been stolen, they had exterminated whole hordes of Caffres, regardless of sex or age, stolen all their oxen, and laid their country to waste” (76). Mandela het insgelyks graag gepraat van “our country” wat onregmatig deur die blankes beset is. Levaillant skryf: “I would never stop if I wanted to report in detail the shocking atrocities which are indulged in every day against these unfortunate savages who have no protection and no support … all the horrors invented in hell are committed” (77). “Levaillant was witnessing the early days of something close to a colonial genocide” (78).

Sedert 1994 beleef ons veel eerder volksmoord, soos rassediskriminasie, in omgekeerde vorm. Ingesluit in menseregte is die onvervreembare reg van Afrikaners om in Afrika te wees. Afrikaners behoort toegelaat te word om hulle eie heil te verwesenlik. Dit word ‘n (sterk) moontlikheid as Afrikaners hulle kompromisloos daarvoor beywer.

Geseënde Geloftedag aan al ons lesers!

PRAAG wens al sy lesers ‘n geseënde Geloftedag toe. Dis die een dag van die jaar dat daar ‘n eenheidsgevoel onder alle Boere en Afrikaners heers, in herinnering aan die lyding, opofferings en heldedade wat die Groot Trek behels het. Die moord op Piet Retief en die daaropvolgende Slag van Bloedrivier is vir altyd in ons geskiedenis ingebrand. Selfs nie eens die huidige bewind met sy miljarde rande se anti-Afrikaanse propaganda kon dit uitwis nie.

Hier is ‘n YouTube-video van veertig minute wat die geskiedenis van Bloedrivier oorvertel.

Suidpunt: ‘Lojale verset’ in ‘n neutedop. Deel II.

In die vorige deel, of dan, die eerste helfte van Lojale verset het hoofsaaklik gehandel rondom die skrywersgesindheid, maar ook die volksgesindheid wat krities moet staan teenoor die menigte. In die laaste helfte is N.P. van Wyk Louw meer gemoeid met (meta)kritiek en styl.

(Meta)kritiek

Ek gaan sommer vier hoofstukke onder een hofie behandel: ‘Individualisme en kentering’, ‘Kritiese skole’ en ‘Kritiek oor kritiek’, asook een punt van “Die Jonger Afrikaanse literatuur”.

As mens hierdie boek oopslaan, grynslag mens aan die een kant hoe eenvoudig die kritiek destyds  was teenoor nou. Vandag is dit veel meer ingewikkeld, juis omdat alle teorieë deesdae verwelkom word. Dit wil voorkom of N.P. van Wyk Louw se uitgangspunt meer op die formalisme geskoei is, dit wil sê: die kuns staan apart van die leser en die skrywer – dit is die woordkuns, en alléén die suiwer woordkuns, wat tel.

Aan die ander kant grynslag jy oor hoe alles eenvoudig dieselfde gebly het, maar in elke eeu net ‘n ander naam kry en ‘n bietjie “afwyking” toon.

Kyk, as jy nou al eers gehoor het van Roman Jakobson se kommunikasiemodel, dan is jy seker reeds bekend met

SENDER (skrywer) > BOODSKAP (boek, rolprent, gedig) > ONTVANGER (leser, leserindrukke)

En daarom sal jy gou insien die “denkrigtings” (p. 68-75) is byna altyd geskoei rondom één van hierdie drie. Byna nooit die geheel nie. Of dit handel oor die skrywer se doen en late, of dit handel oor die gevoel van die ontvanger, of die betekenis word slegs in die woorde gesoek van die boodskap, sonder om die skrywer of ontvanger te raadpleeg.

Louw dink onder andere nie veel van die “historiese denkrigting” waarmee die werke ontleed word nie.  Dit behels byvoorbeeld die hele biografie van die skrywer, die heimat wat hom sou beïnvloed het, wie en watter skrywers (en hul werke) hom sou beïnvloed het, maar ook die psigologie, verwantskappe tussen skrywers, asook die nuttigheid van die werk. [SENDER]

Die “histeriese denkrigting” is gewoonlik die resultaat wanneer die boek so hartroerend, so ekstaties is, dat die resensent ‘n lied oor die boek wil skryf, pleks van ‘n resensie. [ONTVANGER]

Die volgende herinner my nogal aan André P. Brink: die “persoonlike metode”. Kyk, as jy ‘n boek optel, jy sien wie die skrywer is, by watter uitgewery die boek gedruk is, hoeveel ontsag jy vir die naam het, of die skrywer dalk familie is – dan gaan dit mos jou oordeel beïnvloed. En of jy die werk gaan geniet of nie. Wees dan maar eerlik in jou resensie en neem dan maar wraak op die skrywer – jy weet jy wou dit lankal doen. Die boek kon netsowel nie gelees gewees het nie. [ONTVANGER]

Die “indringende metode” kom ek gereeld by preke teë. Sodra die predikant sê: “Ek wonder hoe moes Abraham gevoel het oor…” skakel ek dadelik af en vir die volgende 15 minute begin ek my skedule vir die week beplan en orden.  Daar word letterlik sommer in die skrywer se brein ingeklim om die skrywer van binne af te interpreteer. Dis blote spekulasie: miskien sou dit net makliker gewees het om die skrywer reguit te vra? [SENDER]

Die “statistiese metode” is ons uiters goed mee bekend. Resensies (kwalitatief) word sorteer volgens “prysende” of “afkeurende” resensie (kwantitatief) en dan word die hoeveelheid “goed” en “sleg” opgetel en die stapeltjies stemme vergelyk. Die hoeveelheid stemme sal dan die finale waardeuitslag van die boek gee. Kroon hom keiser, of gooi hom vir die leeus. Wat sorgwekkend is: Goodreads.com, Amazon.com asook Rotten Tomatoes.com maak hulle almal skuldig hieraan met die “gemiddelde”-sterretjies… [ONTVANGER]

Ongelukkig het N.P. van Wyk Louw in daardie jare (1930’s) nog nie te doen gekry met die postmodernisme nie.  Want…

…die kunswerk se “skoonheid” (waarom is dit mooi?) en “hermeneutiek” (wat is die werklike boodskap van die teks, wat het die skrywer met die boodskap beoog?) as “geheelbeeld” (nie die som van die dele nie) [SENDER, BOODSKAP]…

…moes plek maak vir “close reading” van die New Criticism (wat die Sender heeltemal verwerp het – die kuns, die sielkunde, die waarheid, alles is in die woorde self opgesluit: vorm, styl, struktuur, simboliek) [BOODSKAP]…

…voordat intertekstualiteit (her)ontdek is (!) wat aanvoer daar is geen grense tussen werke en tekens en tekste wat mekaar beïnvloed nie [wat ons duidelik kan sien slegs ‘n terugkeer is na “historiese denkrigting”], geen tekste staan apart nie, en daarom [SENDER] …

…omdat die mens ook ‘n teks is, wat, soos simbole en tekens, “gelees” moet word, om verstaan te word, het die leser die meeste sê, want hy interpreteer immers die boodskap [ONTVANGER].

En so het skole gekom en gegaan, soos die Dekonstruksie wat onder meer aanvoer dat die mens nie oor genoeg woorde beskik om sy (warboel) gedagtes korrek, binne slegs een konteks, te verwoord nie. En omdat die skrywer se “hond” (‘n Chihuahua) nie my “hond” is (Marshall, van Paw Patrol; of nee, maak dit Thunderbolt, die wolfhond van 101 Dalmatians II), wat ek in my gedagtes oproep nie. Die kans dat jy dus by die eerste sien van ‘n rolprent teleurgestel sal word as jy eers die boek gelees het: daar is jou rede. Sinne en woorde kan heeltemal verkeerd gelees word, afhangende van die leser se bui en konsentrasie. Sekere woorde het dan veelbeduidende betekenisse wat die hele konteks kan verander. Dis ‘n flippen lekker teorie om mee te speel op ‘n Sondagmiddag. Ek het trouens al twee Afrikaanse wetenskapsfiksieboeke (Vreemdelinge en Rebel) so gekry wat, sou mens die “bondgenoot” omskakel na “vyand” of “iemand met sy eie agenda”, daar in elke hoofstuk oorgenoeg bewyse in die teks is om my vermoedens te staaf! Dis amper asof jy ‘n dubbele laag van die storie ontdek het! Is dit verdieping, verruiming, of bloot swak vakmanskap van die skryfsters wat blootgelê is? Of is hierdie “geheim” slegs vir die “ingewydes” bedoel? [BOODSKAP, CLOSE READING… maar verwerp die oorspronklike bedoeling van die teks]

So, dit is hierdie verskillende denkrigtings wat Van Wyk Louw van die tafel wil afvee en vervang met “SKOONHEID”.  En daardie Alfa en Omega, skoonheid, estetika, is vir hom die woordkeuse, die waarde van die woord. Die ritmiese golf, oop en geslote lettergrepe, klankgrepe wat pas. Daar moet gewaak word teen die woord wat onpresies, skrams, halfraak, skoolvosserig, gebuk gaan onder dwangrym, dalk te verouderd en onvanpas is. Dit moet ook nie slegs ‘n ligsinnige spelery met woorde wees nie. Daar moet ‘n gewone, logiese en emosionele verbintenis tot groter musikale eenheid wees. (Die mooiskrywery / purper prosa wat sou volg in die Afrikaanse letterkunde as gevolg hiervan, gaan ek maar liewer verswyg.)

Wat die kritiek en metakritiek betref, moet die skrywer net besef Shakespeare was nie in sy tyd heeltemal so hoog aangeskrewe of geëerd soos die meer geleerde Benjamin Jonson nie. Dit was eers met die verloop van eeue dat Shakespeare se werk meer waardeer is. Dit is dus nie nodig om ad hominem aanvalle te loods uit weerwraak op die kleinlike kritikus nie – jou werk spreek vanself.

Maar ‘n veel groter euwel as die denkrigtings wat die “kuns” sou vernietig, is “vakmanne met jarelange opleiding in die vak oorsee”, wat links en regs eietydse vakterminologie soos gonswoorde gebruik. Woorde soos “individualisme”, “sensitivisme”, “vormgestalte” ens. Louw het duidelik hiermee geskimp op F.E.J. Malherbe.

Hy hou ook nie daarvan as ‘n kritikus hom tussen die kuns en die volk inskuif om ‘n soort superster te word nie.

Mooi prosa

Hierdie satiriese opstel is die hoogtepunt van die boek. Toe ek op Hermanus deur hierdie boekie blaai, het hierdie opstel my lekker aan die lag gekry, en elke keer as ek hierdie deel lees, hou my lagbui nie op nie; dit raak beter. Geen hoërskool of universiteit kon nog ‘n student SO duidelik wys hoe verskillende skryfstyle dag by nag verskil nie.

Die skrywer voer in sy satiriese stuk aan Afrikaans raak vir hom nou moeiliker om in te skryf as Hollands. Op grond van die woorde “Een hen zat op haar nest. Daar kwam een muis kijken” wys hy, aan die hand van ‘n paar voorbeelde, hoe “mooi Afrikaans” deur die geleerdes professore en skrywers voorgeskryf word. Louw boots hul skryfstyle perfek na.

Eerste aan die beurt is E.C. Pienaar, wat eerder ‘n opruiende toespraak afsteek (p. 65):

Ek, meneer die voorsitter, dames en here, glo aan die toekoms van die eier! Siedaar, hoe sit sy, die egte Afrikaanse veervoet-hoender, en doen haar stil, maar verhewe plig – voorwaar ‘n momentopname op die lewe betrap!

Maar wie sien ek in die verskiet nader? Luister, meneer die voorsitter, en wees gewaarsku! Dis die listige, vreemde vaal gedierte. Hy rig sy skrede derwaarts na waar sy sit.

In die woorde van ons gevierde volksdigter:

Daar kom hy aangetreed

tot slagting wreed –

bespied,

bekruip,

beloer,

besluip…

Hoe eg! Hoe lewenswaar!! Bitter was die stryd van vroeër henne, bitter sal haar stryd ook wees. Sien ek met my geestesoog geen traan langs die verweerde pikkie biggel nie?

Maar sal sy ten onder gaan? (Pouse.) Ek antwoord, geagte vriende, onder die diepste besef van die erns van die oomblik:  driewerf nee!!! (Applous).

Daardie eiers sal leef, sal uitkom, sal groei tot ‘n boom onder wie se wieke die verre nageslagte in opstand  vir hul erfdeel sal kom.

(Dawerende applous.)

Welaan, mede-Afrikaners. “Ek hou van ‘n hen wat haar…”

(Geesdriftige lawaai.)

Volgende aan die beurt is C.M. van den Heever, diep onder die indruk van Stijn Streuvels se fatalistiese natuursiklus en byna impressionistiese landskapskildering, wat “gevoel” moet word, vasgevang in die gansheid van die heelal (p. 65):

Met oë wat dromerig in verre, wasige stiltes staar, sit die hennetjie op haar nes. Bokant die dynserige horison wat in die bloute bewe, sien sy wit voëls wat op en neer sweef. Dit is net ‘n hennetjie in die groot stilte van wye somerdae en sterrenagte.

Muise kom en muise gaan, geruisloos in die kosmiese gebeure soos die sterre snags verbygaan…

Maar eendag as die kuikentjie kom, sal haar hart opsprinkaan…

F.E.J. Malherbe se voorbeeld bied nie veel nie (p. 65-66). Hy skryf ook nie veel nie, want daar is nooit genoeg plek nie. Tog wel vir nie minder nie as sewe (7) verwysings na sy eie boeke, artikels in buitelandse tydskrifte, ens. Die teks word ook deurspek met literatuurterminologie, wat benadruk word deur skuinsdruk.

En toe, liewe lesers, staan ek gestom wat N.P. van Wyk Louw met die Latynkenner T.J. Haarhoff gedoen het. Want Haarhoff se skryfstyl lyk, as ons verby sy neo-imperialistiese dagdrome kyk, soos dié van mý PRAAG-artikels! Selfs die kommapunte, die hakies, die parenteses. Die irrelevante dele wat niks met die storie uit te waai het nie. Die kennis-uitstalling. Maar, in sy geheel: identies (p. 66)!

Verskoon my, amicissime, of soos ons ou Flaccus sou gesê het, “animae, dimidium meae,” dat ek vir jou in Afrikaans, die taal van hierdie verafgeleë volkie, soos destyds Ovidius uit Pontus, oor hierdie ernstige tema skryf; maar as jy lees wat sir Thomas Holland, prof. Wyld en ander vooraanstaande geleerdes oor Afrikaans gesê het, sal jy nie langer daaraan twyfel of die jong taaltjie, “like a young colt” (lees maar ‘n bietjie vir Roy Campbell daaroor) in staat is om die diepste gedagtes op die fynste manier uit te druk nie.

Hier in ons land is ‘n hennetjie (Gallina, het die ou stoere Romeine gesê) wat broei. Met die gravitas (ongelukkig ‘n onvertaalbare woord, waarvan die fyner betekenis altyd verlore gaan) wat die ou Romein sowel as die ou Afrikaanse boer gekenmerk het, sit sy op haar nes; en met ‘n pragtige pietas (eweneens onvertaalbaar; “siqua est caelo – of liewer hier ‘nido’ – pietas,” sou ou Maro gesê het ) waak sy oor haar eiers.

Dink net aan ons dierbare Oxfordse dae terug, wie nie almal oor die hennetjie geskrywe het nie: Cicero, Varro, Columella, en daardie ou ruie boer van ‘n Cato.

Maar sy hoor iets nader. Is dit die Hydra, of watter Chimaera sou kom? (Byna, ou maat, het ek hier in Afrikaanse klassieke versmaat – “nugae canorae” – verval ). Wat kan dit wees?

Ag, nee wat, dit is ‘n “ridiculus mus” en die hennetjie kan gerus voortbroei. Daar is net “pietas” en “gravitas” (wat ek ook vir ons jonger geslag kan aanbeveel) vir die hen nodig, en voorligting vir die muis, om muis en hoender en eier in ons landjie te versoen tot ‘n onbreekbare gemeenskap – ‘n “pax murina”, breër as die ou “pax Romana” en die verdwynende “pax Britannica” – ‘n gemeenskap met drie harte wat klop soos een.

En dan, in kontras met bogenoemde woordekraam, die pittige Abraham H. Jonker se “Nuwe saaklikheid”. Of, minimalisme? (p. 67)

Nes. Hen. Eiers. Stilte. Nog meer stilte. Kiem. Groei.

Muis kom. Muis gaan. Meer stilte.

Kraak. Breek. Bars. Nog meer bars… Kuiken.

Die jonger Afrikaanse kultuur

Ek het reeds die “woordkuns” afgehandel, so nou beweeg ek na die tweede punt van hierdie opstel. Die problematiek van die standpunt van Louw is reeds vervat in ‘n bespreking met ‘n kritiese leser op Disqus:

Sussie, ek het ‘n vraag.

Ek is nou effens verward tussen twee literatore se uitgangspunte.
Gegewe wat die saai Afrikaanse letterkunde tot dusver opgelewer het, kort ek nou die stem van ‘n nugter boervrou.

Watter soort roman sou u verkies?

Aan die een kant is dit duidelik dat iemand soos N.P. van Wyk Louw soek na skoonheid, na betekenis. Dat hy, soos ek, gatvol is vir die soveelste “sosiale vraagstuk” en ronddool in die hole, die soveelste uitbeelding van die psigologiese Hellevaart van Dante (wat ek laas grafies as agtergrondmotief beleef het in die rekenaarspeletjie Jazz Jackrabbit II: jy begin op Level I in die kerk, jy eindig op Level III in die hel), om die kiem/duiwel/plaaggees/BOSS in jou onbewuste te gaan uitmoor…
Of die reaksionêre Afrikaanse distopiese geskrifte van ‘n dorre Kaapstad in die toekoms, noudat Kaapstad wel waterbeperkings ingestel het. Was die boeke in 1980 geskryf, kon mens dit nog geloof het – soos “Omsingel die laer van die heiliges” (1973), ‘n boek wat ek met elke liewe bladsy meer waardeer. Die Fransman kan skryf. Maar nou is hierdie Afrikaanse boeke weliswaar in 2018 geskryf.

“Die verstedeliking van die Afrikaner het ‘n groot aantal nuwe motiewe in ons romankuns ingevoer. Die Afrikaanse mens is voor baie vreemde vraagstukke gestel, en hier het die skrywers ‘n nuwe gebied ontdek wat betreklik vinnig ontgin kon word. Vir sommige kritici lê die nuwe in ons literatuur dus dadelik in die nuwe materiaal. Dit is nie alleen verkeerd nie, maar ook gevaarlik vir ons ontwikkeling. Meer as eenmaal (bv. met die koms van die naturalisme) het Europese skrywers, veral die kleineres, gemeen dat hulle met die ontdekking van ‘n nuwe gebied of stof ‘n nuwe groot kuns kon maak. En steeds was die maakwerk met die nuwe stof net so erbarmlik as dit met enige oue kon gewees het. Die jong Duitsers wat in die [agttien]neëntiger jare teen Paul Heyse om sy verfyndheid en sy “Vornehmheit” uitgevaar het, en ‘n nuwe kuns uit die agterbuurtes en bordele wou gaan haal, het nou slegter as hul teenstander geskrywe. Net soos die boer en die armblanke vir die swakke Afrikaanse skrywers ‘n mode-tema geword het waaruit tallose variasies van die verveligheid kon gehaal word, sal die stad en die stedelike ervaring dit wees wanneer die vernuwing niks anders as die nuwe stof beteken nie.” (Louw, 1975 (1939):90-91)

Aan die ander kant laat iemand soos Rob Antonissen mens amper goed verstaan jy moet met ‘n elektriese porstok gaan skoorsoek met die duiwel, hom gaan bloots ry, bordele besoek. Of hoe die lewe in die onderste laag van die samelewing is. Vir meelewing. So iets:

“Kuns is ‘n waagstuk, ‘n avontuur. Om met kuns mee te lewe beteken om die beproefde (en uitgetrapte) paadjies te verlaat en om jou in die onbekende in te waag, om jou in- en dalk uitwendige sekerheid op die spel te sit. Elke kunswerk is “die onbekende”, uitsondering, wesenlik nonkomformisties, en daarom: gevaar. (Versigtigheid, “prudentia”, is ‘n christelike deug. Dit veronderstel besef en kennis van boosheid en gevaar; dit sluit waag en blootstelling aan risiko’s nie uit nie. Sterk christelike karakters kan slegs deur sulke blootstelling gevorm word: ook deur blootstelling aan die gevare van die letterkunde, ook deur gevaarlik en vreesloos te skrywe. Christus was versigtig en het versigtigheid geleer: Hy WAS versigtigheid. Maar Hy het uitgegaan in die woestyn om deur die duiwel versoek te word.) Om te eis dat kuns hom aan die norme van ‘n samelewing of gemeenskap sal konformeer, beteken uiteindelik die dood van die kuns; en ‘n gemeenskap wat geruime tyd daarin sou slaag om die kuns tot konformisme te dwing, sou feitlik sy eie doodsvonnis teken.
[…] Dit is ‘n dwaasheid om die kunstenaar allerlei nie-artistieke taboes dreigend voor oë te hou: want hy is geroepe om taboes te bréék.” (Antonissen, Spitsberaad, 1966: 226-227)

Nou moet ek ook byvoeg: Antonissen bepleit ook meer “engagement” in die letterkunde.

So. U, wat al alles gesien en beleef het; wat sal dit wees?

Ek sukkel om in te neem waarom ‘n welgeskape, intelligente kind so ‘n probleemboekie van 80 tot 120 bladsye binne dae sal deurwerk vir daardie één (1) enkele kitsoplossing, terwyl hy 50 oplossings vir daardie einste, één maatskaplike euwel binne sekondes op sy selfoon kon google. Goedkoop en vinnige inligting. Ek sukkel selfs méér om te begryp waarom skrywers nog sulke boeke skryf, en uitgewers steeds daardie rotsaai boeke uitgee, en bowenal, dit nog gekoop word! As dit nog 1940 was, sou ek begrip hê – maar in die jaar 2018?

Wat is fout met hierdie mense? Weet hulle werklik nie daar bestaan iets soos die internet nie?

Die laaste drie hoofstukke, by name “Die idee van Groot Kuns”, “Volkskritiek” en “‘n Lewensbeskouing  van ‘n Moderne Mens” fokus hoofsaaklik op die volgende punte:

  1. Naas wat mev. Elma Potgieter op 9 Desember in haar brief uitgelig het, moet Groot Kuns ook voluit gelewe word deur die individu:
[*Met verwysing na Beethoven se laaste “onmenslike jare”]: Daarvoor moet enkele lewes onder ons ook groot gelewe word, met die moed om ‘n uiterste eerlikheid teenoor die eise van hul eie ontwikkeling te handhaaf en met ‘n innerlike eensaamheid wat hulle self gekies het omdat hulle vry moet bly binne ‘n gemeenskap wat klein-burgerlik is soos dié van ‘n dorpie.

[…]

Maar daar is ook die enkele lewes wat getrou na hul eie innerlike wet geleef word (Beethoven, Milton), waar die mens sterk genoeg is om sy uitverkore pad soos ‘n gewapende man deur die menigte te loop. (“Die idee van Groot Kuns, woorde vir enkeles”, Lojale verset, p. 100 &105)

 

  1. Wanneer iemand die Afrikanervolk kritiseer, staan buite die laer en oordeel nugter. Volkskritiek is nodig. Kritiek is die gewete van die nasie; waak teen selftevredenheid (p. 108).
  2. “Die mens mag onvolmaaktheid liefhê, maar hom nooit geheel daaraan gee nie” (p. 112). Staan wat waardes, vooroordele ens. betref, buitekant die laer.

Ek wens u ‘n Geseënde Geloftedag, Geseënde Kersfees, ‘n Voorspoedige 2019 toe.

Leon Lemmer: Christo van Rensburg oor die geskiedenis van Afrikaans

Die taalkundige, Christo van Rensburg (1938-2018), het in die huidige dekade twee boeke gepubliseer wat polities byderwets die rol van nie-blankes in veral die ontstaan van Afrikaans oorbeklemtoon. Dit het meegebring dat hy ‘n gewilde spreker was by byeenkomste van Afrikaansinstansie wat deesdae oorgraag die geskiedenis van Afrikaans wil herskryf/”regstel” deur die rol van blankes, veral Hollanders en Afrikaners, af te skaal. Waarna gemik word, is ‘n onderskrywing van die Nederlandse taalkundige, Hans den Besten, se oordrewe 1987-stelling: “Was dit nie vir die agentskap van die inheemse Khoekhoen (Khoi-Khoin) en ingevoerde Afrika- en Asiër-slawe-arbeid nie, sou daar geen Afrikaans gewees het nie” (Aangehaal deur Danny Titus in WAM Carstens & Michael le Cordeur, reds, Ons kom van vêr, Tygervallei: Naledi, 2016, p 195). Die onderliggende byderwetse politieke motivering hiervoor is voor die hand liggend.

So kry ons Afrikaans

Die eerste boek van Christo van Rensburg wat hier ter sake is, is So kry ons Afrikaans (Pretoria: Lapa Uitgewers, 2012, 159p, R165). Die voorwoord is deur Michael le Cordeur, in sy hoedanigheid as voorsitter van die Afrikaanse Taalraad (ATR), geskryf. Ingevolge die ATR se oriëntasie was “dit nodig dat die verhaal oor die ontstaan van Afrikaans opnuut nagevors word sodat die volle (gedeelde) geskiedenis van Afrikaans en die mense wat Afrikaans praat, vertel kon word. Op hierdie wyse probeer ons wegbeweeg van die geskiedenis wat ons as Afrikaanse gemeenskap verdeel het … Die doelwit was om eens en vir altyd die misverstande oor waar Afrikaans vandaan kom, finaal by te lê” (p 9). Die politieke motivering vir die herskryf van Afrikaans se geskiedenis blyk dus duidelik. “Met hierdie werk wil die ATR opnuut die veelfasettige afkoms van Afrikaans beklemtoon en die nou byna afgesaagde gesegde dat Afrikaans ‘n witmanstaal is, finaal in die kiem smoor; omdat ons hier die navorsing aanbied wat bewys dat Afrikaans die eiendom is van almal wat Afrikaans praat” (10).

Le Cordeur verwys hier na CJ Langenhoven (1873-1932) se stelling oor Afrikaans: “Hij is die enigste witmanstaal wat nie onmiddellik oor die see kom nie” (JC Kannemeyer, Langenhoven, ‘n lewe, Kaapstad: Tafelberg, 1995, p 269). Dit is duidelik dat Langenhoven Afrikaans met Engels gekontrasteer het. Hy het hiermee erken dat Afrikaans ook plaaslike wortels het. Langenhoven beweer nie dat Afrikaans uitsluitlik die taal van blankes is nie. Le Cordeur se frase, “Afrikaans die eiendom is van almal wat Afrikaans praat,” klink na ANC-retoriek, soos dat die land aan almal behoort en blankes se eiendom dus sonder vergoeding onteien mag word. Le Cordeur se dislojaliteit jeens Afrikaans het duidelik geblyk toe hy hom ongekwalifiseerd ten gunste van die verengelsing van die Universiteit Stellenbosch (US) uitgespeek het. Dít het terselfdertyd die ATR gekarakteriseer omdat die ATR hom nie van Le Cordeur gedistansieer het nie.

Van Rensburg stel die inheemse perspektief voorop. Hy begin sy eerste hoofstuk deur te vertel hoe die Khoi-Khoin die verbyvarende skepe waargeneem het. Getrou aan sy opdraggewer (die ATR) se standpunt, skryf hy: “‘n Taal soos Afrikaans bestaan uit al sy variëteite” (p 11). Maar hy wend geen poging aan om te besin oor die mate waarin die mengteltaal Kaaps Afrikaans is nie. Kaaps is ‘n brousel van hoofsaaklik Afrikaans en Engels. Dit behoort as ‘n tussentaal eerder as ‘n variant van Afrikaans beskou te word. Die Académie française bevorder Standaardfrans en nie enige variant daarvan nie. Die Académie verskans Frans ook aktief teen veral verengelsing (Wikipedia). Al word die voortbestaan van Frans nie bedreig nie, is dit ‘n gesonde benadering. Dit spreek van etniese en taaltrots.

Anders as by Frans word die voortbestaan van Afrikaans bedreig. Desnieteenstaande gaan Afrikaansinstansies, veral die ATR en die ATKV, voort om Afrikaansvariëteite en by voorkeur Kaaps te bevorder. Pleks van taaleenheid met Standaardafrikaans as grondslag aan te moedig, word taalverdeeldheid bevorder terwyl daar juis in eenheid krag is. Standaardafrikaans is die enigste vorm waarin Afrikaans agbaar kan oorleef. Dit is immers saamgestel uit die Afrikaansvariëteite, insluitende Kaaps in soverre dit nie Engels is nie. Taalsuiwerheid word egter deur geen Afrikaansinstansie aktief bevorder nie. Geradbraakte Afrikaans, veral weens verengelsing, neem toe en niks word gedoen om hierdie verwording van Afrikaans teen te werk nie.

Kaaps word voorgestel as ‘n aanvaarbare vorm van Afrikaans, gevolglik neig al hoe meer nie-Kaapssprekers ook om ‘n mengsel van Afrikaans en Engels te praat. As Afrikaans net in geradbraakte vorm oorleef, is dit nie die moeite werd om vir die voortbestaan daarvan te veg nie. Eerbare Afrikaans is ‘n taal uit eie reg wat duidelik van Engels onderskei kan word. Polities oorverligtes beweer Afrikaans floreer steeds en hulle vestig dan die aandag op die aanwesigheid daarvan op radio en televisie, in liedjies en in opvoerings by bv kunstefeeste. Maar op die gehalte van daardie Afrikaans word nie ag geslaan nie. Kaapssprekers het al dikwels erken dat hulle hulle brouseltaal gebruik om Afrikaners te tart. Polities korrek word hierdie laakbare gedrag nie deur Afrikaansinstansie gekritiseer nie. Dit dui op die gebrek aan sowel selftrots as etniese trots, insluitende taaltrots, by baie blanke Afrikaanssprekendes.

Van Rensburg vertel hoe sommige Khoi-Khoin Aanleerdershollands gepraat het as gevolg van kontak met matrose op Hollandse skepe. Maar daardie matrose was nie noodwendig Hollanders nie. Die groot stede aan die Noord- en Baltiese See, bekend as die Hanse-liga, het voor en tydens Van Riebeeck se tyd eeue lank die handel in daardie gebied oorheers. Naas Hollands is bv Duits en Skandinawiese tale sekerlik deur baie van die matrose gepraat. Dit geld ook vir die vroeë koloniste aan die Kaap: “Die meeste immigrante in daardie tyd was Duitsers” (34). Van Rensburg beweer dat Hollands “stadigaan ook onder die Khoi-Khoin ‘n moedertaal geword het” (18). Hy noem dit Khoi-Afrikaans (20). Dit hinder my dat Van Rensburg van Nederlands in Van Riebeeck se tyd praat terwyl Holland eers in 1814 Nederland geword het. Ook dat hy van die begin af van Afrikaans in die Khoi-Khoin-konteks praat en nie van bv proto- (eerste, oer-) Afrikaans nie.

Hy spreek by implikasie ook sy seën oor die ATR-benadering uit deur te skryf: “Die naam ‘Kaaps’ vir die voortsetting van hierdie Khoi-Afrikaans is al dikwels daarvoor gebruik” (20). Oor die Kaapse hawegebied skryf Van Rensburg: “Die Afrikaans van die eerste [oorgelewerde] teks is daar gepraat. Dié Afrikaans word Kaaps genoem” (36). Sodanige stellings voed die gewilde hedendaagse stommiteit dat Afrikaans deur die Khoi-Khoin en van 1658 af deur die slawe in bv kombuise aan die Kaap geskep is en daarna deur die blankes oorgeneem of gesteel is. Naas Khoi-Afrikaans praat Van Rensburg van Slawe-Afrikaans (27). Dit was seker net enkele Khoi-Khoin wat verstaanbaar met taal (eerder as gebare) met die matrose kon onderhandel: “Die Khoi-Khoin het nie in groot getalle met die Nederlanders [Hollanders] kontak gemaak nie. Die meeste Khoi-Khoin het in die binneland gewoon” (18). Van Rensburg se Khoi-Afrikaans was geen groot volksbeweging wat Hollands gou aan die Kaap laat verkrummel het nie.

In die 17de eeu het daar nie net Hollandse skepe om die Kaap gevaar nie, maar ook bv Engelse skepe, waarvan die matrose nie noodwendige almal Engelse was nie. Maar die Khoi-Khoin het daar op ‘n manier soortgelyk aan Aanleerdershollands seker ook Aanleerdersengels leer praat. Volgens Van Rensburg het Afrikaans in 1495 ontstaan (148) – volgens sy 2018-boek moet dit 1595 wees (17) – dus meer as ‘n halfeeu voor die koms van Jan van Riebeeck vanweë enkele Khoi-Khoin wat met matrose Hollands probeer praat het (148). Ek wag nog op ‘n oorverligte taalkundige wat beweer dat Kaaps in sy Engelsbesoedelde vorm lank vóór 1652 deur die Khoi-Khoin aan die Kaap gepraat is.

Die Engelsbesoedeling van Kaaps dateer egter eers van 1795 of veral 1806 af, dus van die eerste of tweede Engelse besetting van die Kaap. Van Rensburg erken by implikasie dat sy hipotese dat Afrikaans vyftig jaar voor Jan van Riebeeck se koms deur die Khoi-Khoin gepraat is, “nie in opgetekende vorm oorgelewer [is] nie” (20); dus dat sy stelling nie op gedokumenteerde inligting berus nie; dus bronlose spekulasie of verligte wensdenkery is. Die skaarste aan betroubare inligtingsbronne (bv “Besonderhede oor hoe die slawe gepraat het, is maar skraps” – 55) bied ruimte vir vertolkings in pas met wat tans om etniese en ideologiese redes in polities korrekte geledere verlang word. Dit kan op miteskepping neerkom (92).

Van Rensburg verwys na vryburgerboere (29) terwyl baie vryburgers nie geboer het nie maar op ander maniere, bv deur die beoefening van ambagte, hulle brood verdien het. “Omtrent die helfte van die vryburgers was boere” (30) (in sy 2018-boek, hier onder, word dit ‘n derde – 50). Die eerste burgers is in 1657 vrygestel. “Nuwe taalenergie kom los. Dit het met Afrikaans gou ná die koloniste se aankoms gebeur” (29). Daar kon kwalik so vroeg sprake van Afrikaans gewees het. Die geografiese isolasie van die Kaap weens die groot afstand en die swak verbindings met Holland en die res van Europa sou mettertyd noodwendig plaaslik veranderinge, bv vereenvoudiging, in die Hollandse spreektaal en nog later die skryftaal meebring, maar hiervoor is nie-blanke beïnvloeding nie noodsaaklik nie.

Taalveranderinge en -aanvullings was nodig om doeltreffender uitdrukking aan die plaaslike omstandighede, wat aansienlik van dié in Europa verskil, te gee. In ander Hollandse oorsese gebiede, bv wat tans as Indonesië en Suriname bekend staan, het dieselfde gebeur. Dit lyk dus oordrewe om soos Den Besten te beweer dat daar geen Afrikaans sonder die invloed van die Khoi-Khoin en die slawe kon wees nie. Afrikaans was wesenlik ‘n aanpassing of dialek van Hollands/Nederlands wat mettertyd danksy die aanvaarding daarvan deur baie blankes tot ‘n taal uit eie reg ontwikkel het. Dit is moontlik gemaak danksy die arbeid van feitlik uitsluitlik blanke taalkundiges, bv die skrywers van grammatika-handleidings en die opstellers van woordeboeke. “Die Nederlandse aandeel aan Afrikaans kon nog altyd erken word, soos vandag ook” (66).

Miteskepping vind tans algemeen in die herskrywing van Suid-Afrika se geskiedenis plaas. Jan van Riebeeck het oor die Kaapmans/Khoi-Khoin geskryf dat hulle “pretenderen’ dat hulle “dit Caepse lant van allen eeuwen” besit (151). Dít is die oorsprong van die titel van Hermann Giliomee se boek oor die bruin mense: Nog altyd hier gewees (2007). Dat nie-blankes ‘n (geringe) rol in die ontstaan van Afrikaans gespeel het, word reeds baie lank erken. Byvoorbeeld, hierdie feit vind sedert 1975 sigbare uitdrukking en erkenning in die Afrikaanse Taalmonument in die Paarl (94). “Ná ‘n eeu was daar min verskille tussen Khoi-Grensafrikaans en Veeboer-Grensafrikaans” (47), maar “die [blanke] veeboere se Afrikaans [het] nie ‘n Khoi-onderbou gehad … nie” (48). Oor hierdie twee soorte Grensafrikaans skryf Van Rensburg: “Dit was nie maklik om die … twee uitmekaar te hou nie” (54). “Ná ‘n eeu was daar baie min verskille tussen Khoi-Grensafrikaans en Veeboer-Grensafrikaans” (47). “Baie van die kenmerkende taalpatrone van Khoi-Grensafrikaans is gedeel met die veeboere se Afrikaans en het lateraan Standaardafrikaans geword” (48). Daar word beweer dat “die bakermat van Afrikaans juis dáár in die binneland lê” (55), waarmee die aandeel van blankes erken word. Dít klink meer aanvaarbaar as die hedendaagse gewoonte om die Bo-Kaap in Kaapstad tot die bakermat van Afrikaans te verhef, soos bv Anne-Marie Beukes, in haar hoedanigheid as voorsitster van die ATR, gedoen het; dus om uitsluitlik of by voorkeur die aandeel van bruin mense te erken.

Van Rensburg tref ‘n onderskeid tussen Moslemafrikaans (of Bo-Kaaps – 86) en die taal van ander sprekers van Kaaps (87). Daar word verskeie kere verwys na die dislojaliteit wat baie bruin mense teenoor Afrikaans openbaar. Achmat Effendi het bv verkies om sy verkiesingsveldtog vir ‘n setel in die Kaapse parlement in Engels te voer (87). Nadat die Kaap in 1795 en weer in 1806 ‘n Engelse kolonie geword het, het die sprekers van Kaaps al hoe meer verengels. “Kaaps het nou ook ‘n duidelike invloed getoon van die Engels wat die hooftaal van Kaapstad geword het” (88). “Engelse invloed [was] al van vroeg af deel van Kaaps” (115-116).

Die geskiedenis word deesdae in verskeie opsigte herhaal. Byvoorbeeld, tydens die Bataafse bewind (1803-1806) het Jan Willem Janssens tydens sy besoek aan die grensgebied agtergekom dat die inwoners self vir orde en hulle veiligheid gesorg het. “Die regerings … het nie werklik in hulle sake belang gestel nie” (66). In die nuwe Suid-Afrika doen ‘n soortgelyke situasie hom voor.

In 1822 het Charles Somerset met sy verengelsingsbeleid begin (87). “Die plattelandse gebiede, Stellenbosch, Paarl en Franschhoek, het dieselfde patroon van verengelsing as in die sentrale Kaapse gebied gevolg. Dit het gebeur ten koste van Afrikaans. Buite die Kaap was die tempo van verengelsing net stadiger” (88). Die onderrigtaal van die Universiteit Kaapstad en die Universiteit van Wes-Kaapland (UWK) is deesdae uitsluitlik Engels. Die Universiteit Stellenbosch (US) verengels al hoe meer ten koste van Afrikaans. Al verskil is dat dit aan die US stadiger as aan die UWK geskied.

Sedert 1902 het Alfred Milner se verengelsingsbeleid veroorsaak dat mense teen wil en dank Engels in bv winkels moes praat (112). Deesdae is dit dieselfde storie. Anders as voorheen verstaan die assistente in bv die plaaslike Woolworth-winkel nie eens Afrikaans nie, wat nog te sê van dit praat. Vanoggend het dieselfde met my in die plaaslike poskantoor gebeur. “Daar [is] ook te maklik met die verengelsingsbeleid van Milner saamgewerk” (112). Dieselfde kan aan bv die US van die ANC se voorkeur vir Engels gesê word. Van Rensburg verwys na “die onsensitiewe afdwing van Engels deur nuwe bewindhebbers” (137).

Wat vir Afrikaans in die nuwe Suid-Afrika van wesenlike belang is, is nie hoe hy ontstaan het nie. Die vraag is veel eerder hoe hy kan oorleef. Deel van dié oorlewingstrategie moet wees om die kankers wat Afrikaans kan vernietig, te identifiseer en hulle uit te roei. Dit moet nie net gaan om die erkenning van soveel sprekers moontlik wat “Afrikaans in al sy variëteite” praat nie. Die gehalte van Afrikaans is van deurslaggewende belang. “Die beeld van ‘n taal verander positief as prestasies van gehalte daaraan gekopppel word” (111). “Kwaliteitswerk in Afrikaans het gehelp om Afrikaans sy sprekers se voorkeurtaal te maak” (112).

Van Kaapse Moslemafrikaans word gesê: “Soms kan kenmerke van hulle Afrikaans ook in hulle Engels gehoor word” (127). Andersom is dit natuurlik nie ‘n kwessie nie. Daardie “Afrikaans” is deurspek met Engels. “Kaaps is ook glad nie meer net ‘n praattaal nie” (128). Byvoorbeeld, Rapport en LitNet staan deesdae oorgraag ruimte aan geskrewe Kaaps af. “Engels was eintlik die taal waarmee hulle [Moslems/bruin mense] aan die Kaapse gemeenskapslewe deelgeneem het, en is die voorkeur as skryftaal en kultuurtaal” (127). Piet Uithaalder/Abdullah Abdurahman se “Kaaps illustreer daardie variëteit se lang kontak met Engels” (129).

“Dit is interessant om die keuse van Kaaps [in Adam Small se] literêre werk te sien as ‘n protes teen die gebruik van gestandaardiseerde Afrikaans” (30). Die linkse Antjie Krog het al erken dat haar doelbewuste gebruik van geradbraakte Afrikaans dieselfde doel dien. Van Rensburg verwys na tale wat heeltemal deurmekaargeklits word (54). In soverre Kaaps ‘n mengeltaal van sowel Afrikaans as Engels is, behoort dit onomwonde as ‘n hedendaagse euwel geïdentifiseer, veroordeel en bestry te word omdat dit Afrikaans in sy oorlewingstryd ondermyn. In hierdie opsig behoort Afrikaansinstansie soos die ATR en ATKV hulle beheptheid met politieke korrektheid af te skud. By hulle behoort dit om suiwere taaloorwegings te gaan.

In laaste instansie berus die toekoms van Afrikaans myns insiens by die taalgetroues, die lojales, dus by diegene wat ‘n passie vir veral Standaardafrikaans het, trots daarop is en dit uitleef. Van Rensburg verwys na “geborgenheid in Afrikaans” (142). “Taalintegriteit [moet] nie ingeboet word nie” (138). “Standaardafrikaans [is] eintlik ‘n dialek wat bokant Afrikaans se dialekte bestaan” (117). Ek hou van hierdie polities nie-korrekte hiërargie. “‘n Bodialektiese standaardtaal … dwing dialekte … na die standaardtaal” (125). Dit is waarom dit so belangrik is dat die massa-inligtingsmedia (pers, rolprent, radio, televisie en internet) Standaardafrikaans kompromisloos moet uitdra. In die praktyk is dit egter glad nie die geval nie.

Daar moet nie toegelaat word dat Afrikaans (op groot skaal) deur Engels vermurwe word nie. “In variëteite waar die remmende invloed van Standaardafrikaans nie so sterk gevoel word nie, kan Engelse invloed die maklikste gesien word. In Kaaps, waar Engelse invloed die langste geskiedenis het, het dit al deel van die eie taaltradisie geword” (139). Watter etniese groepe by die ontstaan van Afrikaans betrokke was, is deesdae van mindere belang. Die vervloë vermoë om Hollands skeef en krom te praat, was nie ‘n uitsonderlike kreatiewe prestasie van nie-blankes nie. Aan wie veel eerder afdoende erkenning gegee moet word, is aan diegene wat Afrikaans ontwikkel, gestandaardiseer en uitgebou het; dus Afrikaners.

Daar is bv die rol wat die Genootskap van Regte Afrikaners (GRA) gespeel het, asook diegene wat vertaalwerk (bv die Bybel in Afrikaans) gedoen, spelreëls opgestel, asook grammatikaboeke, woordeboeke en skoolhandboeke saamgestel en gepubliseer het. Van Rensburg verwys hierna en ook na skrywers wat romans, gedigte, verhoogstukke en liedjies (ook die Psalms en Gesange) in Afrikaans geskryf het. Dan is daar ook die Afrikaanse koerante, populêre en vaktydskrifte, rolprente, radio- en televisie-uitsendings. Die rol wat dosente en navorsers in die Afrikaanse letter- en taalkunde gespeel het, is nog nie na behore erken nie. In baie gevalle kan hulle “taalidealiste” genoem word (120). ‘n Nie-politiek-korrekte feit wat Van Rensburg nalaat om te noem, is dat dit hoofsaaklik blankes (en veral mans) is wat hierdie arbeid so voortreflik verrig het.

Van Afrikaans gepraat

Die volgende boek van Christo van Rensburg is onlangs gepubliseer: Van Afrikaans gepraat (Pretoria: Lapa Uitgewers, 2018, 155p, R250). ‘n Engelse weergawe, Finding Afrikaans, het terselfdertyd verskyn. Die teks is ‘n verwerking en aanvulling van sy 2012-boek. Hy herhaal bv sy gewilde stommiteit: “Khoi-Afrikaans dateer van 1595 af” (17).

Die klem val steeds op wat nie-blankes tot Afrikaans bygedra het. Terselfdertyd word die bydrae van Afrikaners onderbeklemtoon. Die ontstaan van Afrikaans word ingeklee as die wisselwerking van ‘n mengelmoes van tale en etnisiteite. “Al hoe meer mense het steeds by die Kaap aangedoen, en al hoe meer tale is hier gehoor” (20). “Werk in die Ooste [bv in wat tans as Indonesië bekend staan] was ‘n uitkoms vir Europeërs wat van heinde en verre bymekaargeraap is” (24). Van Rensburg verwys na “die transtaligheid en die multikulturele lewenswyse” aan die destydse Kaap (44). Maar dit is die bydrae tot Afrikaans van die Khoi-Khoin en die slawe wat beklemtoon word. Byvoorbeeld oor die Maleise slawe: “Hulle het baie [?] ander woorde en taalverskynsels ook in die Kaap laat wortel skiet” (27). In die onderlinge kontak het “daar naas die bestaande Khoi-Afrikaans ook ‘n Verversingsposafrikaans aan die Kaap tot stand gekom” (44).

In taalsake, soos in baie ander opsigte, neem die elite die leiding. Die Nederlandse taalkundige, GG Kloeke, het in 1950 van die standpunt uitgegaan dat “Afrikaans deur die hoë sosiale klasse aan die Kaap gevorm” is (45). Van Rensburg, daarenteen, soek en vind die oorsprong van Afrikaans by die laagste sosiale klasse. Waaraan hy nie genoeg aandag skenk nie, is dat Afrikaans nooit tot ‘n taal uit eie reg, met algemene en amptelike erkenning, sou ontwikkel het as die nageslagte van die vroeë blanke sprekers (Hollanders en ander Europeërs, bv Duitsers en later Franse, bv die Hugenote van 1688 af) nie beslag aan die plaaslike omvorming of aanpassing, bv vereenvoudiging, van Hollands gegee het nie.

Oral ter wêreld lê die elite se taalgebruik die grondslag van die standaardtaal. Dít is nie (nog) ‘n benadeling wat plaaslik deur die blankes ten koste van die nie-blankes uitgedink en toegepas is nie. Van Rensburg neem egter standpunt teen Standaardafrikaans ten gunste van Kaaps in: “Gestandaardiseerde Afrikaans was die medium waardeur die landsregeerders so veel regte van die mense wat Kaaps praat, aangetas het” (77). Sy ongedurigheid met Standaardafrikaans strek verder: “Standaardafrikaans is niemand se moedertaal nie. Dit is ‘n kode vir gebruik in besondere gevalle. Niemand praat presies so nie. Daarteenoor is dialekte natuurlike tale” (118). Maar die verbrokkeling van Afrikaans in dialekte het nie die krag van die eenheid wat noodsaaklik vir die oorlewing van Afrikaans is nie. Hoe meer die meerderheid Afrikaanssprekendes die Standaardtaal navolg en verengelsing teenstaan, hoe gunstiger sal Afrikaans se toekoms word.

Afrikaans se fundamentele verwantskap met Europese tale, soos Hollands/Nederlands en Duits, word deur Van Rensburg grootliks agterweë gelaat. “Hollands [was] nooit die algemene spreektaal aan die Kaap … nie” (19). Selfs die invloed van die Hollandse skryftaal word afgeskaal: “Die veeboere se leesvaardigheid was uiters beperk, wat Bybelinvloed sou beperk het” (65). Polities korrek gaan dit vir hom om inklusiwiteit, diversiteit en verinheemsing. Dieselfde klein groepie erkende Afrikaanse woorde word telkens herhaal om die invloed van bv die Khoi-Khoin en die slawe te illustreer. “Wanneer ondersoekers soek na die antwoord op die knaende vraag waarom alle mense nie hulle taal eenders gebruik nie, kom hulle by die hart van Afrikaans uit” (p 9). Afrikaans word voorgestel asof dit in groter mate as ander tale onder ‘n swetterjoel variëteite gebuk gaan terwyl met die oog op oorlewing taaleenheid in die vorm van Standaardafrikaans eerder bevorder moet word.

Dat Oosterse (dus nie-blanke) eerder as Westerse (dus blanke) invloed op Afrikaans begeer of gesoek word, blyk uit Van Rensburg se bespreking van die woord baie. “Die Afrikaanse woord baie het duidelike Oosterse wortels” (36). Dit word teruggevoer na die Maleise woord bannyak of banjak. “Die gebruik van die variante van baie deur sprekers van al Afrikaans se variëteite wys hoe wyd vroeë Maleise invloed versprei het” (37). Van Rensburg noem darem: “Daar moet gerus ook na die Platduitse woord bannig gekyk word, is al gesuggereer … [Daar] is data beskikbaar oor die voorkoms van bannig in Duitsland, maar daarin is niks te vind wat naastenby met baie of sy variante ooreenkom nie” (36). Van Rensburg gee gevolglik voorkeur aan die Maleise herkoms van baie. In Gerhard van Huyssteen se rubriek is onlangs egter uitgewys dat die Platduitse herkoms meer waarskynlik kan wees. Ook dat die Franse woord bien aan die Latynse woord bene ontleen is en goed, mooi of ‘n klomp beteken (Netwerk24, 28.09.2018).

Politieke korrektheid is aan die orde van die dag. Van Rensburg verwys na Francisco d’Almeida wat in 1510 in Tafelbaai aan land gegaan het. “In ‘n skermutseling met die Khoi-Khoin het hy en byna 100 lede van sy geselskap die lewe gelaat” (15). Hulle was nie die eerste of laaste blankes wat in Suidelike Afrika deur inboorlinge om die lewe gebring is nie. “Vir die seevaarders uit Portugal was dit ‘n aanduiding om die Kaap te vermy, hulle het aangedikte [!] verhale oor die wreedheid van die Kapenaars onder die seevaartgemeenskap versprei, en self uit die Kaap weggebly” (15). Later word dit “die Portugese seevaarders se bangmaakstories” genoem (17). Maar daar word ook vertel hoe die Khoi-Khoin die vryburgers se beeste gesteel en gesaaides verniel het (52). Inheemse steel- en moordsug ten koste van Europeërs het reeds vóór 1652 hulle opwagting gemaak en is steeds met ons.

Van Rensburg probeer om Hollandse invloed op die taalsituasie aan die Kaap af te skaal en by implikasie die aandeel van blankes in veral die vroeë of voorgeskiedenis van Afrikaans. “Die seelui het ‘n ander soort Hollands as die administrasieamptenare gepraat, en die groot aantal soldate ook … Daar was nie geleenthede dat hulle invloed op die soldate en matrose se taalgebruik kon uitgeoefen het nie” (48). Hier het standverskille en verskillende Europese tale ‘n rol gespeel. Die beweerde invloedloosheid van die taal van die plaaslike Vereenighde Oostindische Compagnie- (VOC-) bewind moet egter bevraagteken word. Hollands was van 1652 tot 1795 en van 1803 tot 1806 die enigste amptelike geskrewe taal aan die Kaap. Owerhede kan taalgewys hoogs invloedryk wees. Dink aan die vooruitgang wat Afrikaans sedert 1948 tydens die Nasionale Party-bewind gemaak het en die ingrypend nadelige invloed wat die ANC-regering sedert 1994 op Afrikaans het.

Van Rensburg verwys na “die vermeende Europese herkoms van Afrikaans” (140). Die wesenlik Hollandse/Nederlandse aard van Afrikaans, word deur Van Rensburg die “herkomsmite” genoem. Daarmee word glo beweer: “Afrikaans kom uit die buiteland” (109). Die waarheid is: Afrikaans kan nie sonder meer ‘n Europese of ‘n Afrika-taal genoem word nie. Dit is deels ‘n Europese en deels ‘n taal wat plaaslik deur veral blankes ontwikkel is. Diegene wat dít doen, word egter deur Van Rensburg daarvan beskuldig dat hulle “verdelend oor Afrikaans … oordeel” (109). Inklusiwiteit geniet by hom voorrang; onder meer die goedkeurende insluiting van Kaaps by Afrikaans, wat die dood in die pot vir ons moedertaal gaan wees of dalk reeds is, as ‘n mens met kommer waarneem hoe geradbraak omgangs-“Afrikaans” geword het.

“Verbygangers wat opmerkings oor die vryburgerboere se taal gemaak het, het vertel van hulle swak Nederlands [Hollands]. Maar hoe kon dit anders? Onder die vryburgers van die eerste dekades was daar een Pool, een Italianer, een Skot, twaalf Engelse, ‘n paar Dene en Noorweërs en sowat 40 Swede. ‘n Aantal vrygestelde slawe uit Afrika en die Ooste was ook vryburgers. Hulle almal moes ‘n kommunikasietaal tweedehands aanleer … Sowat 175 Franse Hugenote het in 1688 hier as ‘n groep aangekom. Hulle het Nederlands [Hollands] maar swak gepraat, soos aanleerders … Die meeste vroeë immigrante was Duitsers” (52-53). Van Rensburg gee hoog op oor die rol wat die Khoi-Khoin se aanleerderstaal (Afrikaans of seker eerder Hollands) in die geskiedenis van Afrikaans gespeel het. Maar uit wat in hierdie paragraaf staan, kan afgelei word dat die aanleerderstaal van die blanke koloniste insgelyks invloedryk kon/moes gewees het. Die groot aantal Duitsers en Skandinawiërs bevestig die invloed van die Hanse-liga, waarna hier bo verwys is.

Karel Schoeman het in ‘n 2014-publikasie beweer sommige van die eerste vryburgers was “half opgewerkte mans” nadat hulle enkele jare vir die VOC aan die Kaap gewerk het (49). “In 1658 het die eerste slawe in die Kaap aangekom om die onwillige [lui?], oorwerkte [!] en skaars arbeiders aan die Kaap te vervang … Slawe-eienaars sonder inisiatief [?] het ‘n permanente stempel op die kolonie afgedruk en sosiale verhoudings het ook ‘n durende knou gekry” (28). Dwarsdeur die boek word die identifisering van mense as blank of nie-blank vermy. By die Khoi-Khoin was daar ‘n tradisie van nie-werk of leeglê, wat aanleiding tot die invoer van slawe gegee het.* In hierdie sin kan nie-blankes eerder as die blankes die skuld vir die destydse slawerny aan die Kaap gegee word. Hou ook in gedagte dat daar nie-blanke slawe-eienaars was* waarop die karakterisering van “sonder inisiatief” (ook) van toepassing gemaak kan word.

[* In sy boek, Kaap van slawe (Tokai: Historical Media, 2012, 204p, R267), noem Marthinus van Bart dat die Koina/Khoi-Khoin “vanweë hul eeue-oue nomadiese veeherderskultuur nie swaar hande-arbeid wou verrig en pal op een plek wou woon nie” (p 115); ook dat “heelparty” Asiate en vryswartes slawebesitters was (106; ook 108). Ek noem vervolgens enkele ander interessanthede in Van Bart se boek.

“In 1663 is ‘n openbare kerkskool [aan die Kaap] gestig waar wit, bruin en swart slawekinders saam godsdiensonderrig ontvang het. Die wit kinders wie se ouers dit kon bekostig, moes skoolgeld betaal, maar die bruin en swart kinders het gratis onderrig (pro Deo) ontvang” (13). Hierdie einste soort rassediskriminasie ten koste van blankes is steeds met ons.

ANC-kruipsug bring mee dat die plaaslike geskiedenis deesdae wan voorgestel word. Die Iziko-Slawemuseum in Kaapstad “beeld ‘n weersinwekkende verhaal van die ‘Dutch’ se slawevergrype dramaties uit. Die Britte word as die bevryders van die slawe geskets” (17) terwyl die Britte die grootste slawehandelaars was. Nick Merriman skryf: “England, and later Great Britain, got fat on the backs of slaves, becoming the biggest slave-trading nation of earth” (70). “Gedurende die Eerste Britse Bewind [1795-1803] het Britse slawehandelaars die monopolie van die slawehandel op die Kaapse seeroete gehandhaaf. In die sewe-en-‘n-half jaar van dié bewind aan die Kaap is meer slawe hierheen ingevoer as in enige ander tydperk van dieselfde lengte” (85). Hier bo dien “Dutch” as kode vir Afrikaners/Boere. Slawerny word deur die Iziko-Slawemuseum uitgebeeld as gelykstaande aan “the apartheid of the Nats” (184). Die Britte het selfs slawehandel in blankes bedryf: “Van 1600 tot 1699 is meer Iere as Afrikane in slawerny gedwing en in die Amerikas verkoop” (57). Sowat 1 300 Britse en Ierse weeskinders en jeugmisdadigers is teen 1837 aan die Kaap as wit slawe verkoop (91, 143).]

Soos in sy vorige boek wek Van Rensburg weer die (valse) indruk dat nie-blankes Afrikaans geskep het. Hierdie vroegste Afrikaans word uiters verwarrend Kaaps genoem en in die middel van die 17de eeu (dus in Van Riebeeck se tyd) gesitueer en in die konteks van die Moslems, dus slawe, vermeld. Die eerste slawe het in 1658 in die Kaap aangekom. ‘n Mens kan die afleiding maak dat die Moslemslawe, volgens Van Rensburg, dadelik begin meehelp het om Afrikaans te skep; blykbaar met ‘n hupstootjie van die klein getal Khoi-Khoin wat met verbyvarende matrose en die pas aangekome setlaars taalkontak gehad het. “Die slawe het ‘n trotse literêre skryftradisie hier voortgesit” (38).

“Kaapse Afrikaans het gou nóg so ‘n taal geword wat met Arabiese tekens geskryf is, vandaar die naam Arabiese Afrikaans wat ook daarvoor gebruik word (naas Moesliemafrikaans). ‘n Vernugtig aangepaste Arabiese skryfstelsel is van 1815 af gebruik om godsdiensgeskrifte in Kaaps te skryf … Die gebruik om Afrikaans in Arabiese skrif te skryf, het vir nog meer as ‘n eeu aangehou, tot in 1945” (39). “Dit is opvallend dat die oudste teks in [samehangende] Afrikaans [1673] in Khoi-Afrikaans opgeteken is, en die eerste boek in Afrikaans [1856] is ook in ‘n Kaapse [Moslem]dialek geskryf” (41; ook 25, 40, 76). “Teen 1838 is die meeste van die slawe aan die Kaap in die Skiereiland gebore en moedertaalsprekers van die gevestigde dialek van Afrikaans, Kaaps” (42).

Van Rensburg “onderskei tussen die [hedendaagse] Kaaps van Moesliemsprekers en dié van ander sprekers van [hedendaagse] Kaaps” (41). “Kaaps, waarin beide Khoi-Afrikaans en Slaweafrikaans, asook ander tale [bv Maleis en Portugees] geïntegreer is, speel ‘n baie belangrike rol in Afrikaans se geskiedenis. In ‘n veeltalige kontaksituasie het Kaaps gefloreer. Hierdie dinamiek kan raakgesien word in die manier waarop Kaaps steeds gepraat word” (43). Die mooi klinkende woord “dinamiek” sluit die afkeurenswaardig oordrewe gebruik van Engelse woorde in. Maar Van Rensburg hou blykbaar hiervan. Eenogig het hy waardering vir die “keurige Afrikaans” wat bv sportmense deesdae praat (131) terwyl ek my dikwels daarvoor skaam.

“Letterkunde van ‘n besonder hoë kwaliteit is later in Kaaps geskryf. Die bekroonde Adam Small [1936-2016] was die baanbreker. Sy Kaaps het deur die hele land bekend geword, en ongelukkig [!] het baie lesers, ook skoolkinders, verby die verset daarin gelees. Sy verse en dramas tel onder die beste wat Afrikaans kon opgelewer” (77). Dit is oordrewe lof, soortgelyk aan dié van Wim de Villiers wat Small onlangs “one of our greatest thinkers” genoem het (LitNet 26.11.2018). Small het meerdere kere beurse vir studie in die wysbegeerte in sowel Londen as Oxford ontvang, maar kon nooit ‘n doktorale proefskrif suksesvol voltooi nie. Wat opval, is dat Van Rensburg (en natuurlik ook De Villiers) nêrens soortgelyke lof vir werklike groot Afrikanergeeste, soos NP van Wyk Louw, uitspreek nie.

“Beïnvloeding deur ander tale is die eerste teken van die aanslag op trekgemeenskappe se taal” (94). Dit is wat gebeur wanneer Afrikaners immigreer. Byvoorbeeld, in Engelstalige lande word Afrikaners se moedertaal binne enkele geslagte deur Engels verswelg. Maar Afrikaanssprekendes wat in Suid-Afrika aanbly, kan hulle moedertaal suksesvol teen sodanige verswelging verskans deur Afrikaans so suiwer moontlik te gebruik en veral Kaaps te bestry in soverre dit Engels is. Diegene wat emigreer, redeneer: “Oorlewing is belangriker as identiteit” (94). Afrikaners wat verkies om in Suid-Afrika te bly woon, behoort sowel oorlewing as die behoud van hulle identiteit/kultuur na te jaag. Een van die (onfeilbare) maniere om dit te doen, is selfbeskikking, verkieslik in ‘n eie etniese tuisland.

Van Rensburg se politieke transformasie blyk duidelik uit die volgende: “Afrikaans was die sleutelwoord om die Afrikanerdom se geïdealiseerde en verlore glorie [na die Anglo-Boere-oorlog] te herstel [veral van 1948 af]. Hierdie ywer het ekstreme afmetings aangeneem. Daar kon moeilik van nasionalisme gepraat word sonder om ook van Afrikaans te praat. Die gevolg daarvan? ‘n Merk wat nie maklik uitgewis word nie” (128). “Van die begin van daardie [20ste] eeu af het nasionalisme groot aantrekkingskrag vir Afrikaanssprekendes [eerder: Afrikaners] gehad, en die nasionale gedagte het Afrikaans op sy beurt vir hom toegeëien. In die tweede helfte van die twintigste eeu het dit toenemend ‘n remskoen geword. Afrikaans moes van toe af wys dat hy die taal van Suid-Afrikaners is, wat dit erns met hulle taal bedoel” (130-131). “Betrokkenheid by Afrikaans moet betrokkenheid by Suid-Afrikaners word” (130).

Hiermee word die net myns insiens te wyd gespan en die prys word te hoog. Dit is ‘n wanvoorstelling om te beweer dat Afrikaners Afrikaans as uitsluitlik die eiendom van blankes beskou het. Wat wel waar is, is dat suiwer of ordentlike Afrikaans as die kern van die Afrikanerdom beskou kan word en dat Afrikaners ongetwyfeld die leeue-aandeel in die ontwikkeling van Afrikaans gehad het. Om die plaaslike geskiedenis van vóór 1994 as fundamenteel boos voor te stel – “‘n Merk wat nie maklik uitgewis word nie” – is kenmerkend van diegene wie se pro-Afrikanergesindheid (-gees, insluitende rasionaliteit) deur transformasiepropaganda verpulp is. Kultureel is Afrikaners fundamenteel eerder Afrikaners as Suid-Afrikaners. Dit is slegs in burgerlike opsig, dus as inwoners, bv as belastingbetalers, dat Afrikaners voortgaan om Suid-Afrikaners te wees. Diegene wat die Afrikaner by voorkeur in breër kontekste, bv as Suid-Afrikaner of Afrikaan, plaas, doen dit in ‘n poging om die identiteit van die Afrikanerdom te verwater.

Hoe buitensporig Van Rensburg getransformeer is, blyk verder duidelik uit ‘n bedenklike opmerking soos die volgende: “Dit was vir die apartheidsregering baie maklik om Afrikaans as ‘n apartheidstaal te stigmatiseer” (137). “Apartheidsregering” en “apartheidstaal” is albei hoogs oordrewe, propagandistiese begrippe. Sowel die blanke regering van destyds as Afrikaans het in oorweldigend baie opsigte kenmerke en funksies wat niks met die politiek te make het nie. “Die wêreld van Afrikaans van voor 1994 het ingrypend verander. Afrikaanse taalregte het voorregte geword” (147). Van Rensburg skryf dit sonder om beswaar te opper. Afrikaans het daarvolgens net nog ‘n onverdiende voorreg van (voorheen) bevoorregte blankes geword; dus nie iets onontbeerliks wat met toewyding en opoffering daargestel is nie; asof menseregte nie taalregte insluit nie.

Hy sal nooit daartoe instem dat Kaapssprekers tereg gewys word oor hulle buitensporige en onnodige gebruik van Engels nie. “Party van die opvolgers van Afrikaans se vroeë taalaktiviste het ongelukkig die rol van ‘n waghondbrigade met vermanings van ‘moenie so skryf nie’ en ‘moenie so praat nie’ begin speel” (133). Van Rensburg verkies eerder taalanargie. Let op hierdie tipiese verligte maar dwase opmerking van Van Rensburg: “Maar hoekom moet ‘n stryd met Engels aangeknoop word? Afrikaanssprekendes ken saamleef met ander groot tale … Die tyd van regte opeis teen Engels behoort lankal verby te wees” (145). Volgens hom moet Afrikaners dus nie vir groter taalsuiwerheid en die voortbestaan van Afrikaans stry nie; dus nie taalbulle wees nie, al is “Engels goed geposisioneer … om Afrikaans te beïnvloed” (145) en selfs te verswelg.

Dít is Van Rensburg se houding terwyl hy weet dat morsige Afrikaans al hoe meer voorkom: “In Gespreksafrikaans, dwarsoor die Afrikaanse gebruikerspektrum, by alle sprekers, op alle terreine, kan Engelse invloed uitgewys word. Dit neem nog steeds toe … Engels verryk ook, bedreig nie net nie. Verryking kan waardeer word, solank taalintegriteit nie ingeboet word nie. Taalintegriteit het te make met ruimte vir die ontwikkeling van die eie. En selfvertroue om die eie taal te gebruik waar dit nodig is. En selfs om trots te wees op wat die Afrikaanse taalinstrument kan vermag. Maar so iets kan nooit afgedwing word nie!” (146). Deur ruimskoots uit Engels oor te neem, boet Kaaps (en omgangs-Afrikaans) ongetwyfeld taalintegriteit in en ontmoedig dit eie taalkreatiwiteit. Die slegte voorbeeld wat Kaapssprekers in hierdie opsig stel, word al hoe meer deur nie-Kaapssprekers, insluitende blankes, nagevolg, gevolglik word die taaltrots van Afrikaanssprekendes ondermyn.

Van Rensburg verkondig “dat al Afrikaans se variëteite gelyk is” (137). In watter sin? In die sin dat hulle almal (in meerdere of mindere mate) bestaan. Maar hulle kan nie gelyk in invloed of belangrikheid wees nie, want party het bv baie en ander het min sprekers. Wat van deurslaggewende belang is, is dat bv Kaaps nie die oorlewing van suiwer of ordentlike Afrikaans in dieselfde mate as Standaardafrikaans kan verseker nie. Eintlik kan die brouseltaal Kaaps eerbare Afrikaans glad nie in sy stryd om naas Engels te oorleef, help nie, juis omdat Kaaps reeds eeue lank Engelsbesoedel is en al hoe meer só word. Van Rensburg skryf dat Khoi-Afrikaans, wat hy uitermate vertroetel, “steeds deel van Kaaps” is (17). Daarom sal hy Kaaps nie verwerp nie; selfs nie bloot in die groot mate wat Kaaps Engels is nie. Hieroor en om talle ander redes, wat ek hier bo probeer aantoon het, is dit my oortuiging dat Afrikaans deur die publikasie van hierdie boek eerder benadeel as bevoordeel word. Dít is allermins ‘n gunstige getuigskrif vir ‘n Afrikaanstaalkundige.

Suidpunt: Volkstaat of outonomie alleen kan nie kunswerke lewer

Geagte mev. Elma Potgieter (en ander vriende van die volk),

Ek het u brief van 9 deser gelees, en het skielik onthou ek het nog ‘n hoender in die oond: “Wirtschaftsgeschichte der Republik Venedig” moet nog vir die Afrikaanse Wikipedia vertaal word. U het heeltemal gelyk: sonder die ekonomie en outonomie kan geen groot kuns onder ‘n volk seker gedy nie. Daarvan is Venesië beslis ‘n sprekende voorbeeld. Maar…

Kuns in ‘n tyd van vrede?

U, mev. Potgieter, wat onder meer in Frans geskool is, sal moontlik goed bekend wees met twee name: Albert Camus en Antoine de Saint-Exupéry.

Nie dat ek laasgenoemde se kinderlike, naïewe, onskuldige, reinehart Le petit prince (Die klein prinsie, 1943) veel lesenswaardig vind nie. As kind het die besige intrige van die Afrikaans-oorgeklankte Japannese animasieprent (星の王子さま プチ・プランス) my véél meer geboei. Ja, daardie prinsie met die lang vrolike wimpers soos Hannon Bothma s’n.

Behalwe as mens miskien onthou die eensame “Goue Seun” is die Jungiaanse argetipe genaamd “das göttliche Kind”, of “Kindgott”/”Heldenkind” of puer aeternus (ewige seun) wat as versoener moet optree tussen die bewuste en onbewuste (en moontlik ook gebruik word as metafoor in Thijs Nel se ‘n Annerster soort (1997)), en as die dartelende skadu moet dien van die “Wyse ou man” (senex). Nie dat ek enigiets van bogenoemde gerieflike literêre indeling (onder die dekmantel van dieptesielkunde) vir een oomblik glo nie. Wat my eerder dronkslaan, is: hoe op dees aarde het hierdie boekie, met sulke vaal prentjies, in die éérste plek so ‘n groot aanhang, of eerder kultus, verdien? En waarom is die boek so belangrik soos die Bybel? En in meer as 300 tale en dialekte vertaal? In Afrikaans sommer twéé maal, as boek deur André P. Brink en vir ‘n teaterproduksie deur Naomi Morgan? En, jou wragtie, daar sit hy ook op die marmertroon in die onsterflike Latyn! Regulus! Die hoogste eer wat ‘n boek nog te beurt kon val!

Camus se boekies, L’étranger (sedert 1966 beskikbaar as Die buitestaander) en La peste (ook sedert 2012 beskikbaar as Die pes), wat hom seker die Nobelprys besorg het, moet mens weliswaar van voor af deurwerk. Dis absurd. Wat die boeke se meriete is, weet ek glad nie. Of:

Die nobelprys het lankal ontaard in ‘n “noddy badge” vir diegene wat die eenwêreldorde se saak bevorder. – Rooikop, Disqus-forum, “PRAAG: Nadine Gordimer oorlede”

Maar die feit bly staan: hierdie twee Franssprekende here se werke is geskryf in ‘n tyd van beroering. Die Tweede Wêreldoorlog. Waarin mense seker ook om oorlewing moes baklei? Kyk mens na die betrokke werke, lyk dit glad nie of volkstrots, nasietrots of volkstaat [met ‘n kleinletter] die skrywers enigsins besiel het nie. Was dit bloot ‘n blinde gelukskoot?

Of dalk was die oorlog nodig om mense tot lewensbesinning te dwing. As dít die hoofmaatstaf van literêre sukses is, ly die Afrikaner daaraan beslis geen gebrek nie. Daarvoor het ons mos ‘n vyandige staat wat in ons nek blaas, soos u skryf.

Skrywersgees: Selfbeskikking of bloot selfstigting?

Ek sal aanneem met die woord selfbeskikking in u brief word eintlik die wens uitgespreek: “Volkstaat”. Want, soos my e-WAT “selfbeskikking” omskryf:

Beskikking van ‘n individu om sy of haar eie lot te bepaal, en i.d. geval van ‘n volk, kultuurgroep, of dergelike, om ‘n eie vorm van regering of staatsbestel wat onafhanklik van andere is, te kies.

Aangesien ek nie weet hoe op aarde mens twee stelle wette in een land kan hê nie (behalwe dat die vorige bestel ‘n siviele (blanke) wet vir Suid-Afrika en ‘n tradisionele (nieblanke) wet vir die tuislande gehad het), beteken dit net een ding: ‘n afsonderlike land. Of, ‘n “staat” binne ‘n staat.

Nou goed, gestel die Reset-knoppie is gedruk. Almal, wat so lank PRAAG lees, kry uiteindelik die Volkstaat op ‘n skinkbord waarop dekades lank gehoop is. Onder luide toejuiging. Die VN het onverwags ingestem. Dit is ‘n feit soos Suid-Soedan. Azanië, onder leiding van ‘n kommunis, ontken die Volkstaat se bestaan; die ander SAOG-lande hou hulle vir eers neutraal. Die eerste monument is reeds onthul; 2.000 spierwit, lelieblanke duiwe (simbolies, of uit pure kangeit?) is losgelaat; die volkspele, bakkiesdraai en tiekiedraai was ‘n reusesukses. Die melktert-uitloting ook. Vir die eerste keer in jare praat Afrikaners, soos die Franse, slégs in hul moedertaal op CNN [o, die addergeslag sal daar beslis wees, hoor!], wat die nuuskanaal teësinnig dwing om onderskrifte te gee. Die Saterdagaand eindig met Steve en die Volkslied.  En vuurwerke. Meer as by die 4th of July.

Beloftes word net mooi die volgende Sondagoggend plegtig, opnuut voor God gemaak, en Maandagoggend in elke volkskoerant verbatim gepubliseer.

Net om 70 tot 100 jaar later deur die goddelose agterkleinkinders verwerp te word. In dieselfde gees as die ontmitologiserende, versetlike, modernistiese ‘Simbool’ in Een-en-twintig-plus (2000-herdruk, p. 44), met die uiters ironiese doodsteek-einde:

Skielik het ‘n siddering en ‘n gemompel deur die skare gegaan. Want die rooi bloed wat uit die sterwende man [*Louis] vloei, verander tot ‘n kragtig-bewegende massa wat opdraand in plaas van na holtes toe peil.  En terwyl hulle in verstomming staar, sien hulle dit is ‘n stroom rooi miere wat reguit na die [*onoorwinlike] bergkrans vloei [*wat Louis probeer oorwin het, maar hom te pletter geval het in sy poging]. Die lang tou bloedrooi miere het teen die krans opgesnel, hoër en hoër, hoër as wat Louis ooit gewees het.

[…]

“‘n Wonderwerk!” het hulle uitgeroep […] en die dorp ingestorm om ‘n beeld van die wonderbaarlike mier te gaan boetseer en daarvoor neer te val en hulle hoofde in stof te beuk.

[…]

Die jong vrou het alleen agtergebly om oor haar [*man se] lyk te treur. Dit was so swaar op haar buik en later so koud dat haar kind gebore is met ‘n krom rug en veragting vir die god van vergulde klei in die middel van die markplek.

Veel later het ‘n seun van die dorp die bergkruin op ‘n maklike ompad bereik terwyl hy na afgedwaalde bokke soek.

Wat, op hierdie aardbodem, kan die lesers aan my verpand, wat my die versekering sal gee dat ‘n volk en sy koerante, skrywers, professore, sy kerke, nuwe land of te nie, nie wéér sal ontaard nie?

— Nie wéér die “oues” (pioniers) sal uitwerk wat hul vir ‘n aristokratiese ideaal teen bloedmin geld afgesloof het nie? Vir wat? Vir bedorwe brokkies! Aanskou die twee minnaars (die een ‘n erfdogter) wat behaaglik woel in die skuim en in ‘n oomblik van passie snak in die kwistige, klewerige porseleinbad vol sjampanje. Besef sy daardie kósbare nektar van die gode is deur die eeue heen met soveel sorg verbou, gebrou en voorberei in die sweet van haar voorvaders se aanskyn in die nuwe beloofde land? Verbeel ek my, of kry die einste groepie fiere ooms op die verbleikte badkamerportrette ‘n effense droë, pruimsuur trek om die mond en ‘n priemende, nors blik na benede? Daardie gesteun [‘n skuldbelydenis?] wat hier reg onder hul skerp adelaarsneuse opklink: “Hmmmm. Dit was ‘n goeie oesjaar, Oupa, maar nou ja – ék verdien hierdie bederf. (lag) Haai, Johan, jy is nou stout!”

— Nie wéér aan massaverbruik en “luukshede” uitverkoop sal word nie?

— Nie wéér ‘n weghol-modernisering en vervreemding meemaak nie; waarvan selfs ‘n afgeleë plekkie in Friesland slagoffer geword het nie? (Met vriendelike verwysing na Hoe God verdween uit Jorwerd). Modernisme het onvermydelik geword in ‘n era van beweging: my kontrak met Singapoer is veel belangriker as die jaarlikse tradisionele Kerkbasaar en Stammtisch. Jammer, maar laasgenoemde twee is ‘n remblok vir my sukses.

— Nie wéér ‘n NARUK, SUKOVS, KRUIK en TRUK sal hê wat van inmengery en dom-soos-grond-kritici beskuldig word [met verwysing na “Afrikaanse toneel – hoeksteen of grafsteen?”], met die aanvanklike kurkproppe en hande wat klap tydens hul ondergang in die vroeë 1990’s…(asook die onbevange optimisme oor die potensiaal van die “vrye mark” wat die opvoerings by kunstefeeste sou bied)… en dan die geween met lang trane oor staatsubsidies en ‘n teaterbystandsfonds wat daar skielik nie meer is nie?

— Nie wéér sensuur sal hê wat skrywers “inhibeer” (maar soos stout peuters tog die grense laat toets), net om tydens die afskaffing alle “inhibisies” te verloor, soos ‘n adolessent wat pas die huis verlaat het nie?

— Nie wéér volksorganisasies soos paddastoele sal laat oppop waar die fondse mildelik om persoonlike gewin en vir die grap geskep word nie? Is prokureurskoste immers nie so duur dat mens maar liefs die oortreder “laat gaan” met ‘n goue ontslagpremie nie? Wat tog van die BEELD van ons organisasie? Dis in LANDSBELANG! Die hele wêreld is op ons gefokus. Die geldkrane wat binne sekondes sal toedraai as hierdie ongerymdhede op die lappe sou kom? Duisende is op die spel! Die werkverliese! My strandhuisie ter waarde van 300 Krugermunte (fyngoud)! Aai, die kompromieë! Ons smeer maar liewer weer toe. Ons plak maar toe, en kyk vorentoe, of anderpad.

— Nie wéér “markgerigte” universiteite sal kry wat soek vir die grootste gemene deler (seks! ras! klas!) om met die studente oor te gesels nie?

Gaan ons ‘n demokratiese monargie kry, omdat daar te veel op kortsigtige politici in die verlede vertrou is? Wel, verdomp, daar’s Swede! Dis ‘n demokratiese monargie, en kyk hoe lyk dit! ‘n Tweet van Dr. Roodt op 11 November 2018:

En wat het/kan/sal verhoed dat daardie 3 groepe NIE óók almal (reeds) verrot word/is nie? Die geld wat opdroog? Fokus nie op die proses nie, liewe leser, maar fokus op die eindtoestand. As ek dit dan op marmer moet uitkap:

Facilis descensus Averno. [Die afdraand hel toe is maklik.]

Homo homini lupus est. [Die mens is ‘n wolf vir sy medemens.]

Deficit omne quod nasciture [Alles wat gebore word, vergaan.]

Verskoon my goedkoop sinisme, maar, ek het seker rede:

  • gegewe die tydperk (waar alles toegemaak het, die volgende dag verdwyn het, verval het, gatkruipers tydens Apartheid wat ‘om den brode’ nou hul huik na die wind begin hang het),
  • maar ook die plattelandse heimat waarin ek grootgeword het (waar iets gebore word uit die ingewing van die oomblik; vir 3 maande tot maksimaal 3 jaar hou, voordat die dorpenaars daarmee verveeld raak en gou-gou striemend “gebonde” voel in die modernistiese tydperk van ein Leben immer in Bewegung)?

Dit is daardie natuur van agteruitgang en eendagsvlieë (Beëlsebub se onderdane) waarteen die mens permanent moet stry. Aanhou met aanhou.

Is ek teen ‘n Volkstaat? Hoegenaamd nie. As dit sou beteken Afrikaansonderrig sal nie langer so chaoties wees, om van bakboord na stuurboord rondgeneuk te word deur akademici en onderwysers en taalpraktisyns wat sedert 1924 nie van hul alie af weet nie – (soos ek geskryf het by my ander artikel, ‘Afrikaansonderrig sonder ‘n doel’,  ) – dan het u my volkome steun. Want weet u, ‘n mens raak nogal moeg om met elke nuwe uitgawe deur dié en daai “gesaghebbende instansie” verkul te word. Dis alles een moerse blufspul en doolhof. Jy gee later boedel oor. ‘n Mens kan sê wat jy wil – maar tweeduisend jaar se vasgelegde grammatikareëls van Latyn kan gelukkig nie meer aan gekarring word nie. Gaan dit by Afrikaans ook nog twee millennia duur?

Maar ‘n nuwe oop stuk grond, waarop soveel lugkastele al gebou is, die een mooier as die ander, beteken ongelukkig nie noodwendig dit is permanent smetvry en onkruidvry nie. In Desembermaande is daar vir my niks so lelik in die windverwaaide Overberg soos die borriegeel blommetjies van die skaapslaai (Hypochaeris radicata) wat op byna elke erf kniehoogte bol in die blom in die wind wuif nie. Dis die enigste Europese erfenis wat Nederland maar vir homself kon gehou het. Die woonerwe wat nie deurtrek is van hulle nie, val onmiddellik op: dit lyk sommer netjies. Elke oggend se moeite met die tuinvurkie beloon nogal ryklik. Maar moenie glo nie: val die eerste water – daar sit hy weer, die lang verborge ou onkruidsaad het weer ontkiem en begin kop uitsteek. En die Sisifusarbeid word hervat.

En dit is wat my pla: presies hóé raak mens van daardie menslike onkruid in jou midde ontslae as hulle eers wortelgeskiet het en jou volk van voor af begin vervuil? En die volk dit nie eens meer, soos met die skaapslaai, kan rááksien nie? As mens dit 50 jaar gelede, tydens die hoogbloei van Apartheid, nie eens kon regkry om die kommunisme en kultuurmarxisme op eie bodem uit te roei nie? ‘n Mens is nie ‘n perdeblom wat jy maklik wortel en tak kan uitruk en in ‘n swartsak kan prop nie. Doen jy iets daaraan: POLISIESTAAT! GESTAPO! Das ist der Anfang vom Ende! Verdraagsaamheid, mense! Verdraagsaamheid, asseblief… (Maak hartjiesimbool met albei hande en deel op Instagram).

Ek herinner my goed wat in Switserland gebeur het in Omsingel die laer van die heiliges (1973). Die aanval kom dikwels nie van buite nie. Nee, dit gaan mos maar altyd so. Die benerige hand van morele verval moet mos eers uit die kis in die kelderverdieping klim en die houttrap bestyg – voordat die verdwaasde Afrikaanse skrywers doodbenoud onder die dekades se stof en spinnerakke op die skimmelrusbank wakkerskrik. Die sketterende televisie is nou die ene sneeuvlokkies. Saam met die simfonie van swiepende vlermuise wat alomheen ‘n crescendo bereik: maar die doodsklok het ongelukkig lankal reeds geghong. Hoor hulle ‘n gekrap aan die deur? Dis die einde… Die laaste skadu’s het gewyk: dit is nag!

Gaan ons dan maar opeens weer die Reset-knoppie moet druk?

Dit sou seker natuurlik alles vermy kon gewees het, soos te sien in Ludi die vampier [die simbool van beskawingsverval] in Die Werwölfe: Roman (2009), wat permanent op sy hoede moet bly vir die Kerk in die 19de eeu, wat ‘n hele argief oor hom en sy soort het (S. 190):

Ludovico sprang zurück in die schützenden Schatten, hüllte sich in sie. Seine Feinde wussten um seine Natur, ihre Archive waren alt, und sie hatten ihn und seinesgleichen lange studiert und dabei ihre eigenen Methoden der Jagd entwickelt.

Maar dan weer: heksejagte het geen wolkekrabbers gebou nie. Geen aks se ontwikkeling self tot stand gebring nie. Want om te verweer is nie skepping nie. Betonteëls wat oop in die vrye natuur lê word gou oortrek met dooie mos. Weer: verweer is nie skepping en vernuwing nie. Staande water word vol alge en ‘n teelaarde vir lastige muskiete in die hoogsomer.

Maar skepping en vernuwing bied wel verweer teen verweer!  Wéérstand.

[*Met verwysing na Beethoven se laaste “onmenslike jare”]: Daarvoor moet enkele lewes onder ons ook groot gelewe word, met die moed om ‘n uiterste eerlikheid teenoor die eise van hul eie ontwikkeling te handhaaf en met ‘n innerlike eensaamheid wat hulle self gekies het omdat hulle vry moet bly binne ‘n gemeenskap wat klein-burgerlik is soos dié van ‘n dorpie.

[…]

Maar daar is ook die enkele lewes wat getrou na hul eie innerlike wet geleef word (Beethoven, Milton), waar die mens sterk genoeg is om sy uitverkore pad soos ‘n gewapende man deur die menigte te loop. (“Die idee van Groot Kuns, woorde vir enkeles”, Lojale verset, p. 100 &105)

Daar is ook die ou alchemistiese spreekwoord wat lui:

Quod natura relinquit imperfectum, Ars perfecit. [Wat die natuur onvolmaak agterlaat, vervolmaak die kuns; wat die natuur onvoltooid laat, voleindig die kuns; waaraan die natuur tekortskiet, vervolmaak die kuns.]

So, wat sal dit wees: Blut und Boden, ‘n plekkie onder die son, of Per aspera ad astra?

Ek dink ek kies (met omsigtigheid) laasgenoemde: die sterre is ver en hoog genoeg. Want ek is doodseker daarvan ons voorgangers het ook nie op hulle laat wag tot onafhanklikheid eendag aangebreek het, voordat hulle begin skryf het nie. Die natuur, die toestande, die politiek was miskien nie ryp nie, maar hulle vermoëns was ryp. Tot tyd en wyl ons , spreekwoordelik, vindingryk die parkie se swaaie, fietse, rolskaatse en klimrame afbreek om daarmee ‘n trap-helikopter te bou – soos ek nog ‘n ontbytpap-advertensie uit die 90’s goed kan onthou – kan ons seker darem al begin waag met die vingeroefeninge, of penneproewe? Die eerste raket afvuur as proeflopie? ‘n Noodfakkel vir ander om oor verwonderd te staan?

Dus, om my Grieks in Afrikaans oor te sit: Dis maklik om met groot ophef beloftes te maak wat nie gehou kan word nie. ‘n Akker grond gaan nie noodwendig die letterkunde beïnvloed nie, nie as jou gesindheid nie nou al aan geskaaf word nie. “Eendag” gaan miskien nooit aanbreek nie, of dalk moet jou gesindheid eers verander voor die “eendag” kom. Goed begonne is half gewonne in ‘n nuwe staat, maar dit gaan beslis nie so bly nie – paraatheid is daarom van uiterste belang. Maar ons kan nie “dan eers” wag om iets aan die saak te wil doen nie. Dieselfde slenters wat in Suid-Afrika sedert Apartheid of vroeër daar was, sal hom weer herhaal. Die geskiedenis moet nou al ingedril word, die kunste nou al herontdek word. Want die lesers van PRAAG sal nie uit hul grafte die toekomstige geslagte kan waarsku nie. Ons kan nie “dan eers” wag om te begin skryf nie. Ons kan ook nie die toekomstige geslagte van slapgatgeit beskuldig waartoe ons self bygedra het nie.

Verder: verdediging is nie dieselfde as skepping en vernuwing nie (want daar is geen groei nie, dis ‘n reaksionêre keer, keer, keer, walgooi, vlammedoodslaan), maar skepping kan wel verdedigend inwerk (en dis boonop AKTIEF, dit vat voor, kyk net hoe háát die wêreld gentrifikasie en stadsvernuwing: Berlyn is vol nydige graffiti, New York ook; want dié haters wéét hulle is aan die verloorkant. Spuitverf en sjablone is hul enigste oorblywende wapen.). Ons moet nou al iets aan die saak doen.  Ons werk met ons voorpote, ons staan nie op ons agterpote nie.

Of, sal ons ten minste aanwysings los vir die volgende geslag? Hier volg een.

Ex nihilo nihil fit: philosophia non in verbis, sed in rebus est

Van niks kom niks: die wysbegeerte berus nie op woorde nie, maar dade.

Volgens Rob Antonissen in Spitsberaad (1966: 3-4) onderskei Van Wyk Louw vier moontlikhede in sy Vernuwing in die prosa, Grepe uit ons Afrikaanse ervaring:

“deur die aanpak van nuwe temas, deur die opkoms van ‘n nuwe woordgebruik; deur nuwe maniere van bou; d.w.s. ‘n nuwe volgorde in die aanbied van feite; deur die koms van ‘n nuwe wêreldbeskouing van waaruit die werk geskrywe word” (73).

Laasgenoemde was nog altyd die probleem.

Die skrywers, die huidige literatore, die huidige establishment, en selfs die vloekende CinemaSins, is ook gewoond om na die volgende formule te kyk (drama/prosa). Wees gewaarsku, ek gaan plek-plek oordryf.

Die lesers kan hul stories solank lees en begin afmerk:

  1. Is daar voldoende karakterisering? D.w.s. is daar bv. ‘n INTJ wat ‘n ENFP uittrap, of, word daar liewers wegbeweeg van die gemaklike, byna stereotipe sestien Myers-Briggs-tipes na ‘n veelkantiger persoon? Kom die karakters tot nuwe insigte? Het elke karakter werklik nut, kom elkeen tot sy eie reg, of is hulle oorbodig, net daar vir die versiering, as voetbankie, pro dramatis forma? Die groot vraag: “waarom moet ons omgee vir jou karakters?” Het jou karakters ten minste ‘n gemiddelde IK van 100, en lyk dit darem so? (Nee, werklik!)
  2. Is daar ontwikkeling in die verhaal?
  3. Is daar werklik sprake van ‘n storie?
  4. Volg die verhaalgebeure mekaar logies of waarskynlik op?
  5. Is die gebeure Suid-Afrikaans? (bonuspunt)
  6. Is dit moontlik gebou op ‘n egte Suid-Afrikaanse gebeurtenis as verwysingspunt? (bonuspunt)
  7. Word daar in medias res begin, of in ultimas res, post rem, of ab ovo? ( https://nl.wikipedia.org/wiki/Narratologie ). Gewoonlik verkies mense deesdae om “in die middel van sake te begin”.
  8. Word sekere aspekte in die verhaal herhaal, en is dit nodig? Versterk dit iets?
  9. Is die taalgebruik en dialoog “natuurlik” en getrou aan die karakters [dit wil sê, is elke tweede woord Engels, 7de Laan-styl? Is dit 3 tot 8 woorde per spreekbeurt? Persoonlik hoop ek met dankbaarheid die Roodts skryf ‘n boek in Afrifrans: wat die resultaat sou wees indien die Franse tog die Kaap verower het. Blye dag. ‘n Mens kan actually net just as much Engels handle in ‘n novel, you know. ]
  10. Word daar met die “fisiese” en “tipografiese” bou of aanbiedingsvorm gespeel? [In die drama kan jy “onsigbare” skeidings tussen jou en die gehoor oprig, afbreek, ens. – dramakonvensies soos ‘n spel binne ‘n spel, iemand wat namens die gehoor aan die karakters op die verhoog vrae vra, ‘n verhaal wat weer aansluit by die begin, of soos ‘n spiraal uitkring, ens. ens. ]
  11. Word die aanbieding manipuleer [vooruitskouings, terugskouing; ag, waar is Gérard Genette tog nou…]
  12. Is daar miskien ‘n gemarginaliseerde wat êrens onder ‘n klip soos ‘n krap met oogsteeltjies uitloer? (bonuspunt)
  13. Word ‘n harmonieuse multikulturele samelewing uitgebeeld? (bonuspunt).
  14. Word daar sou nou en dan bietjie “maatskaplike verantwoordelikheid” of “sosiale kwessies” aangeroer? Net bolangs… net om te wys jy gee om? Net om die puntekaart vol te maak? Kan jy sake “oop”-skryf? Eerder, oopvlek? Vir die sensasie, my skat. Om te skok – go tiger!
  15. Is daar ten minste 25 verskillende verhaalintriges in een storie? Dit wil sê, nie een verhaaltjie wat ‘n uur lank aanhou voor die puntjie by die paaltjie kom nie, maar verskillende storiebewegings in een storie? Die gemiddelde sepie is 4 tot 5 verhaalintriges per aand. Interessant met hoe min die verstand tevrede kan wees – gegewe hoeveel vriende, kontakte, kassiere, banktellers, petroljoggies, bedelaars, ens. ons daagliks mee te doen kry!
  16. Verander die toneel/stel (‘set’) op byna elke blad? [Ons moet die storie darem aan die beweeg hou]. Soos ‘n kamera wat aanhou rol, en rol, en rol…
  17. Is daar die naelbytoomblik of swanger stilte voor die volgende hoofstuk/toneel?
  18. Is daar iets wat die verhaal vorentoe stu? Dalk die soeke na waarheid? Konflik? Veg of vlug? Dalk ‘n skim wat in die agtergrond die toutjies trek?
  19. Is daar nie dalk méér dooie hout wat weggesnoei kan word nie? [sentimentaliteit, deelwoorde, boekwoorde, adolessente woorde, retoriek (soos wanneer mense oor ‘n buitjie reën stry wat niks met die verhaal se intrige te doen het nie), onbesuisde beeldspraak, sier- en modeadjektiewe]
  20. Kan daar beter, direkter en presieser segging gebruik word?
  21. Watter foute word gemaak? Anachronismes? Foutiewe tegniese inligting? Die gang en dialoog van die verhaal wat bots met ander tonele? Weersprekings? Teenstrydighede? Karakters wat te veel uitleg gee? Karakters wat te skielik verander, onverklaarbaar vreemd, buite hul aard optree? Is daar ‘n gewillige roepvee wat koppies knik op alles wat die hoofkarakter sê – indien wel, slag hulle. Genadeloos. Kan die leser, kyker, luisteraar te duidelik sien die skrywer is besig om ‘n kitsoplossing te bedink om homself nie “vas te skryf” teen ‘n onoorkomelike probleem wat hyself geskep het nie?
  22. Maar as jy oor iets bekends wil skryf, haal die onbekende daaruit. Kyk met ‘n nuwe perspektief, of belig ‘n feit veel sterker wat nog heeltyd oor die hoof gesien is. Antonissen wys na Brink se Caesar (1963): Brink het eintlik niks nuuts ter tafel gebring of belig nie, en as hy het, het hy dit nie na behore ontgin nie.
  23. Is jou teks ingesteld op toeganklikheid (deur die kind verbeeldingloos op sy naam te noem), of ontoeganklikheid (simbolisme, surrealisme) – of beide?
  24. Moenie jou werk vir die leser interpreteer of omskryf nie, wees subtiel. [Nou dit is deksels moeilik! As jy sou skryf, sit jy met ‘n oningeligte publiek. En dikwels weet jy nie wanneer om eksplisiet te wees, en wanneer nie. En of die leser ‘n verband sal insien qua gebeurtenis X op bladsy 30 wat aansluit by bls. 57, 80 en 121 nie. Gewoonlik sou ek voorstel dat ‘n paar intellektuele karakters dan ‘n gesprek voer oor ‘n saak, mits dit pas binne die verhaal self. Of, gooi ‘n kodewoord in wat Pawlof se ou honde sal laat kwyl. As jy dit nie doen nie, weet die publiek en proffies nie waarna om te kyk nie. Andersins: skryf ‘n handboekie en verkoop teen 50c ekstra. Aan die ander kant: as die Amerikaanse televisiereekse ‘n hele mediese woordeboek na die kyker se kant toe spoeg soos waatlemoenpitte, kla nie eens die bure se honde daaroor nie. Gaan dus jou gang. Afrikaans is bestem vir hoër dinge.]
  25. Ten laaste is daar ook iets soos stylgetrouheid. Maar dit is ‘n uitvoerige onderwerp vir later.

Al bogenoemde reëls is gemaak om gebreek, te negeer, te regeer, en mee geëksperimenteer te word.

Eksperimentering is noodsaaklik binne al die kuns, selfs selfoonontwerpe: dit is wat Nokia die gewildste selfoonreeks gemaak het in die vroeë 2000’s. Dit is ‘n sonde om daardie deel van die geskiedenis te vergeet. Ek dank Nokia vir die klassieke en afgewerkte 6600, 6670, die 7200, die 7210, die 7260, 7270, 7600, die 7610, die 7700 en 7710, die 3108, die 3128, N-Gage, selfs daardie grillerige 3660, die strandstoelfoon 2650, en natuurlik die onvergéétlike versamelaarsitem, die gesogte 8110 (Matrix-foon) en sommer die hele 8-reeks. Die N-reeks was na my sin te styf, te formeel, te grys, te saaklik. Selfs al gebruik ek tans ‘n nederige Asha 210, en al het ek as tiener ‘n 5210 gehad, was die opwinding daar wanneer jy Nokia se katalogus in die jaar 2003 tot 2006 deurgeblaai het. Sedert die monolitiese iPhone eers opgedaag het, is daar net geen nuwe styl meer nie en die meeste slimfone LYK ALMAL PRESIES DIESELFDE! Wáár ís óns índívídúálítéít héén?  Wat word van hierdie wêreld?!

Dieselfde eentonigheid ondervind ek in die Afrikaanse letterkunde ook.

Maar, vorm kort ook inhoud, so hier is die laaste vereiste:

  1. is daar die geheime Faktor X? Die geheimsinnigheid, die mistiek, wat mense lok?

Wat is die geheime Faktor X?

Juis waaraan byna elke liewe Afrikaanse storie tot sover ontbreek, mev. Potgieter en liewe lesers. Tot my spyt. En geen oorlog, geen nuwe land, geen beloofde land, geen vrede, geen massakultuur kan vir hierdie onkunde as rede voorgehou word nie. Selfs die literatore wat die skrywersbaadjie aantrek wys hul gebrek hiermee. CinemaSins weet nie eens wat dit is nie.

Die werklike onderbou: DIE FILOSOFIE(Ë).  Die ‘wêreldbeskouing’ volgens N.P. van Wyk Louw.

Dit is die gebrek daaraan waarom die meeste Afrikaanse boeke op gelyke voet is met Paw Patrol. Tog te ougat, en ek sien klaar met trane in my oë uit na Mighty Pups op DVD, maar ons soek méér om te vergoed vir die diepte wat ons misloop. Kom die volgende episode, voel ons maar weer so: tevrede, maar ook nie heeltemal nie. (Interessant hoe die sielkunde met vermaak en die kuns werk. Dit berus op dieselfde beginsel as die blinde vertroue dat dieselfde tandarts wat herhaaldelik jou tande opneuk, dit weer sal regmaak. Jy gaan maar elke keer terug. En betaal maar weer).

Dr. Dan Roodt skryf in sy huldeblyk opgedra aan Chris Barnard (29 Desember 2015):

Hoewel ek baie lief vir Afrikaans is, het ek helaas nie ‘n besondere hoë dunk van Afrikaanse skrywers nie. Daar is of was ‘n paar goeies, waaronder Chris Barnard. Meermale is die Afrikaanse skrywer egter goed, malgré lui, of ten spyte van homself soos die Franse sê. Chris Barnard was so ‘n skrywer. Soos genoem, het hy ‘n tydjie saam met sy eerste vrou  in Parys deurgebring en had ‘n skoot weg van die eksistensialisme. Maar anders as sy Franse tydgenote, was hy geen groot intellektueel wat oor sy werk kon teoretiseer of filosofeer nie. Wat sy romans soos Mahala, Boendoe en die kortverhaalbundel Duiwel-in-die-bos interessant maak, is juis dat hy intuïtief en nie werklik intellektueel of ideologies te werk gaan nie. [Vetdruk my beklemtoning]

En daarmee het Roodt uiteindelik die hele flater van die Afrikaanse kuns en kunskritici (van literatore tot rolprentresensente) opnuut uitgelig.

Dink gou aan The Matrix (1999), wat maar as één klassieke Amerikaanse film beskou word.

Sonder daardie milleniumangs, sonder daardie Gnostisisme, sonder daardie New Age Zen-Boeddhis-Christelike (Oos-Wes) sinkretisme, sonder die Griekse mitologie, sonder Plato se grotbewoners in Die staat (Politeia), sonder Kierkegaard en Descartes, sonder Taoïsme, sonder daardie afwagting van die Maitreya wat teen die Millenniumwending in die Tyd van die Waterdraer sou kom, sonder die afsku en wantroue van die 1990’s in die Amerikaanse staat/regering (wat reeds met die grootste leedvermaak opgeblaas word in Independence Day (1996)), sonder die film noir, sonder die-sterfling-wat-‘n-god-word (gelukkig geen antiheld hier nie! J’en ai vraiment marre.), sonder Simulacres et Simulation van Jean Baudrillard, sonder Carl Jung, sonder die eksistensialisme (en die buitestaander), sonder die esoterika oorgetrek met ‘n Postindustrial cyberpunkbaadjie, sonder die smeulende Schwarze Szene-subkultuur, sonder die gatskop Kung Fu-films van die 1980’s,  sou ons nie daardie fliek gehad het nie. O, en sonder Ghost in the shell (攻殻機動隊) sommer hoegenaamd glad nie. Daar is seker maklik nog tien, twintig, vyftig ander filosofieë en intertekstuele verwysings daarin vervat. Alles is egter mooi verbloem.[Dit is die verbloeming en subtiliteit van die filosofie wat ongelukkig by Moltrein (2004), so lief soos ek daardie boek het, dikwels ontbreek.]

En tog, sonder die skop-skiet-en-HARD-donder, klassiek-rock-club-electrotrans-fusionmusiek, die oe-en-a! van “bullet time”, en die strokiesprentstylhelde (en -klere!) sou die koek-met-vyftig-lae nie verkoop nie. Maar sonder die filosofieë kan die The Matrix ook nie bestaan nie.

Ons kry dus ‘n ewewig tussen die lae en die hogere: iets om die lae drange te bevredig (“ja, vat so, en so, en so!”), iets vir die ingeligtes en gesofistikeerdes.

Maar waar kry mens hierdie speelklei? Hierdie filosofie? Behalwe miskien in ou kantaantekeninge in Boeredagboeke en Familiebybels? En miskien die klein lysie outeurs by ‘Leon Lemmer oor die Afrikaanse wysbegeerte‘ …

Setzen sie die Energie frei!

Wat dink u, mev. Potgieter, as die hele Europa (ook die Bibliotheca Apostolica Vaticana, Российская государственная библиотека, storia della fantascienza italiana, science-fiction et fantastique au Québec , ens.) se skatkamerdeure eendag vir ons, die Afrikaner/Boere, oopswaai?

Daardie ééndag is vandag, kyk maar gerus by archive.org en elders, maar dis die verstand hierbo waar die draadjie nog bietjie tzz-tzz. As Westerse (bloed)erfgename is ons almal op daardie skathuise geregtig, durf ek sê. Dis ‘n skánde dat ons die rug op ons erfenis gedraai het.

Al wat tussen ons en daardie skathuis vol inligting staan – is die sleutel en die wil.

U, mev. Potgieter, het reeds ‘n handvol glinsterende goue sleutels wat klingel, waarvoor menige komplotte sal smee, staatspresidente sal vermoor, volke sal uitwis, walvisse oor die kole sal braai met kruienaeltjies, en soos rasende, losgebreekte diere roomyswaentjies op hul kop sal keer: die Franse, Duitse, Engelse, Afrikaanse en Nederlandse taal.

Kan ‘n hutspot wat brou met volksvreemde filosofie en kunsstroming alleen die Afrikaanse letterkunde red?

Nee, maar dit het dalk dieselfde vernuwende doelwitte as die Volkstaat-idee.

Amerikaners is vet, bedwelm en selfmoorddadig toon nuwe statistiek

Die vetsugsyfer in die Verenigde State het vanjaar die hoogste vlak ooit bereik, volgens die Verenigde Gesondheidstigting se 2018-verslag, terwyl ‘n onrusbarende toename in die misbruik van voorskrif-tipe psigoterapeutiese middels insgelyks opgemerk is.

Vetsug is ‘n toonaangewende bydraer tot kardiovaskulêre siekte, kanker en ander gevaarlike gesondheidstoestande. Daarbenewens laat ‘n toename in dwelmsterftes, selfmoord en kardiovaskulêre siekte voortydige sterftes in die VSA die hoogte inskiet.

Die vetsugkoers het van 29,9% tot 31,3% van die bevolking gestyg, het Associated Press berig. Die koers het  vir die eerste keer in Amerika se Gesondheidsranglysgeskiedenis die 30-persentpunt van alle volwassenes oorskry, ‘n styging van 5% slegs in die afgelope jaar.

Voortydige sterftes het met 3 persent toegeneem, van 7 214 tot 7 432 verlore jare vir mense jonger as 75 jaar per 100 000 mense.

Die selfmoordsyfer het sedert 2012 met ‘n skokkende 16 persent toegeneem (van 12,0 tot 13,9 sterftes per 100 000 mense). Die staat Montana het die hoogste selfmoord op 26,0 sterftes per 100 000. Die selfmoordsyfer is baie hoër onder mans: 22,2 sterftes per 100 000 in vergelyking met vroue teen 6,2 sterftes per 100 000.

Montana is ook  staat in die VSA  wat die minste swart is. Volgens die jongste Amerikaanse sensusbevolkingsberamings is 0,43 persent van Montana se 944 632 inwoners swart. Daar is slegs 4 094 swart mense daar, wat ook die kleinste swart gemeenskap van enige staat in die land is, wat daarop dui dat selfmoord meestal witmense tref.

Terwyl Amerikaners vetter as ooit is, spog die VSA ook die met die meeste dwelmsterftes ooit, asook die hoogste gebruk van anti-depressante in die geskiedenis.

Ongeveer 24,6 miljoen mense in die Verenigde State het volgens die jongste regegringstatistiek ‘n tipe onwettige dwelm in Junie gebruik. Sowat 9,4 persent van alle persone van 12 en ouer is betrokke by die gebruik van onwettige dwelms of die onmediese gebruik van voorskrifmedisyne.

Die Nasionale Opname oor Dwelmgebruik en Gesondheid (NSDUH), ‘n jaarlikse reeks onderhoude met 67 500 persone wat deur die Substansmisbruik en Geestesgesondheidsdienste-administrasie geborg word, verskaf die mees akkurate ramings.

Volgens die bevindings van die NSDUH in 2013, het onwettige dwelmmiddelsyfers ‘n onlangse neiging begin toon met toenemende dagga-gebruik en ‘n onrusbarende toename in die misbruik van voorskrif-tipe psigoterapeutiese middels.

Volgens die opname is die algemeenste dwelms wat misbruik word:

Dagga, met 19,8 miljoen mense
Voorskrifmiddels: 6,5 miljoen niemediese gebruikers.
Kokaïen: 1,5 miljoen gebruikers.
Hallusinogene, waaronder Ecstasy: 1,3 miljoen gebruikers.
Metamfetamien: ongeveer 595 000 gebruikers.
Heroïen: sowat 300 000 gebruikers.

Die meeste onwettige dwelmgebruikers verrig ‘n werk of verkeer in diens, het die studie getoon.

Volgens SAMHSA se ramings het 2,8 miljoen mense dwelms vir die eerste keer in 2013 gebruik, gemiddeld 7 800 nuwe gebruikers per dag. Van die nuwe gebruikers was 54,1 persent jonger as 18 jaar.