Kategorie: Rubrieke

Dan Roodt: Gaan die EU apartheid najaag of Afrika oplaas onafhanklik maak?

Vir baie Afrikaners het die onlangse Europese-Afrika-spitsberaad in Abidjan ‘n gevoel van déja vu ontlok. In die laat veertigerjare is sulke konferensies ook in Suid-Afrika gehou waar vrese uitgespreek is dat die Europese bevolking in dié land uiteindelik deur swart bevolkingsgroei en migrasie vanaf die tuislande verswelg mag word. Suid-Afrika in 1950 was ‘n mikrokosmos van Europa vandag.

Apartheid, wat binnelands amptelik bekend gestaan het as “afsonderlike ontwikkeling” was ‘n skema waardeur die etniese tuisland van swartmense ontwikkel sou word ten einde die snel groeiende bevolkings in daardie gebiede te oorreed om “tuis te bly”. Soos ons almal weet, en ondanks die miljarde dollar wat op Suid-Afrika se binnelandse weergawe van “Afrika-ontwikkelingshulp” bestee is, is daardie beleid uiteindelik as ongeslaag laat vaar en vervang deur ‘n soort laissez-faire-beleid wat migrasie betref. Binne ‘n dekade of twee het Johannesburg, Pretoria, Durban en Kaapstad oorbevolkte, misdaadgeteisterde hole geraak wat deur krotbuurte omring word. Dít wat Europeërs tans as hul toekomstige nagmerrie sien, as hul stede deur die instromende Afrikane met hul eie reëls en kultuur oorgeneem sou word, het reeds in Suid-Afrika gebeur.

Die jongste uitgawe van die Britse Economist vertoon SA korrupsie op die voorblad.

As ‘n voorheen eerstewêreldse nywerheidsland, is dit verby met Suid-Afrika. Dit is “verafrikaniseer” in die negatiewe sin en die daaglikse histerie in die media oor korrupsie, ‘n gebrek aan water, moord en gewapende roof, verteenwoordig bloot getuienis van ons nuwe status as “net nog ‘n Afrikaland”.

Te oordeel aan die naïef optimistiese uitsprake oor die “skep van ‘n Afrika-ekonomie van die toekoms”, wil die Europese leiers graag Suid-Afrika se apartheidseksperiment herhaal, net op ‘n veel groter skaal. Ten minste kon Afrikaners swart tale praat en het die toestande op dié vasteland begryp, iets waarmee hulle hul ontwikkelingsplanne kon aanpas wat deur vele onafhanklike waarnemers van buite as realisties en prakties gesien is. Selfs die vorige Sweedse sekretaris-generaal van die Verenigde Nasies, Dag Hammarskjöld het dr. Verwoerd die voordeel van die twyfel gegee sover dit sy afsonderlike-ontwikkelingsbeleid betref. In weerwil van die verguising waaronder Suid-Afrika in die verlede gebuk gegaan het, en ongeag die land se huidige verval in derdewêreldstatus, verteenwoordig dit steeds die enigste voorbeeld van suksesvolle ontwikkeling op die Afrikavasteland. Dít op sigself behoort die EU te oorreed om ten minste na Suid-Afrika se veelbewoë geskiedenis te kyk en daaruit te leer.

Aan die ander kant kan geen Europese of Westerse ingryping in ‘n Afrikaland oor die afgelope vyftig jaar as ‘n sukses bestempel word nie. Met ‘n demografiese krisis wat momentum opbou soos gereeld in die internasionale media berig word, het mev. Angela Merkel, die heersende grande dame van Europa, bloot meer hulp in Abidjan belowe:

“Dis baie belangrik dat ons gewoon Afrikane ondersteun om ‘n einde te maak aan onwettige migrasie, sodat mense nie in die verskriklike kampe in Libië hoef te ly of selfs gekoop en verkoop hoef te word nie.”

Duidelik het mev. Merkel nog geen boeke oor die ondwerp van hulp aan Afrika gelees nie. Anderins sou sy daarvan bewus gewees het dat swartmense op die vasteland hulp mag verlang of nie mag verlang nie. Maar ongeag die hoeveelheid hulp wat hulle ontvang, wil hulle nie voorgesê word oor hoe om dit te bestee nie. ‘n Sprekende voorbeeld hiervan is teëgekom tydens die naloop van die EU-AU-beraad, toe Ghana se president Nana Akufo-Addo vir sy Franse eweknie Emmanuel Macron by die presidensiële paleis te Accra in geen onduidelike terme laat verstaan het dat “ons nie langer kan aanhou om beleid te maak vir onsself, in ons land, in ons streek, op ons vasteland, op grond van watter ondersteuning die Westerse wêreld of Frankryk, of die Europese Unie ook al aan ons kan bied nie. Dit het nie gewerk nie en dit sal nie werk nie.”

Akufo-Addo het verder gesê: “Ons moet wegkom van die afhanklikheidsmentaliteit. Dié mentaliteit behels ‘wat kan Frankryk vir ons doen?’. Frankryk sal doen wat hy ook al in sy eie belang wil doen, en wanneer dit met ons s’n ooreenstem, ‘tant mieu’ (soveel te beter) soos die Franse sê… Ons vraagstuk behoor te wees wat ons in die een-en-twintigste eeu behoort te doen om Afrika daarvan weg te kry om hoed-in-die-hand te moet staan en vir hulp, vir liefdadigheid, vir gunste en gawes, te bedel. Die Afrikavasteland, as jy na sy hulpbronne kyk, behoort geld aan ander plekke te skenk… Ons moet die mentaliteit wat sê dat ons nie daartoe in staat is nie verander… en as ons eers daardie benadering het sal ons sien daar is ‘n bevrydende faktor vir onsself.”

Dog terselfdertyd, en teenstrydig met sy verklaarde standpunt dat hy van die “afhanklikheidsmentaliteit” wil wegkom, het Akufo-Addo gesê dat hy nie aanbiedinge van hulp van die hand sal wys, of ‘n “gegewe perd in die bek sal kyk nie”, soos hy dit gestel het.

Maar die keuse vir Europa is onverbiddelik: Óf die vasteland gaan ‘n apartheids- of afsonderlike-ontwikkelingsoefening deurmaak, waardeur meer hulp aan korrupte Afrikaregerings uitgedeel gaan word, wat bloot hul eie sakke gaan vul, óf Europa sal moet beantwoord aan die swart kontinent se oproep dat hy geheel en al onafhanklik en selfgenoegsaam wil wees.

Geld wat opsy gesit word om migrasie te keer behoort eerder bestee te word om Europa se grense dig te maak, pleks daarvan dat nog ‘n rondte hulpgeld uitgedeel word aan lande wat al vele Marshallplanne oor en oor opgeslurp het, sonder enige sigbare verbetering.

Leon Lemmer: ‘n Manifes vir Afrikaans

Johan van Wyk skryf in sy rubriek, Van Alle Kante (Die Burger, 2 Desember, p 10): “‘n Onaangename verrassing … wag op die naïewe, goedgelowige optimiste wat glo en verkondig dat ons niks [oor Afrikaans] te vrees het nie. Volgens hulle sal Afrikaans voortbestaan en selfs gedy solank as wat dit gepraat word. Regtig? Glo hulle ook aan die tandemuis en dat die maan van kaas gemaak is? Ek kan onthou dat hierdie idealistiese maar onwetenskaplike, vals siening ook in die aanloop tot die oorname in 1994, toe daar ernstige kommer oor Afrikaans se toekoms was, met groot bravade verkondig is. Nogal deur bekende Afrikaanse skrywers, digters, letterkundiges, taalgeleerdes, kunstenaars en natuurlik politici, die groot eksponente van die kuns van die moontlike, die leuen. Die waarheid is dat ten spyte daarvan dat ‘n paar miljoen mense dit sedert die oorname in 1994 aangehou praat het, het Afrikaans se posisie as akademiese en saketaal sedertdien dramaties verswak. Die ironie is dat dit met die hulp en ondersteuning uit Afrikaanse geledere bewerkstellig is. ‘n Nog groter ironie is dat dít wat veronderstel was om Afrikaans lewend te hou, naamlik om dit te praat, nog nooit so morsig soos in die afgelope 23 jaar gedoen is nie. As dit is hoe Afrikaans in die toekoms gebesig gaan word, gaan ek leer Engels praat en net in Afrikaans bid … Die suiwer, keurige, welluidende Afrikaans van 50, 60 jaar gelede [soos onlangs ter herdenking deur RSG heruitgesaai] het my opnuut geïnspireer om dit na te streef. Ja, ek weet ‘n taal is nie staties nie. Maar wanneer het ons dan so loslit en so slapgat geword?”

Gerhard van Huyssteen

Ek onderskryf Van Wyk se mening. Maar kontrasteer die joernalis Van Wyk se standpunt met dié van die Afrikaanstaalkundige Gerhard van Huyssteen, wat sedert 2013 die voorsitter van die Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns (SAAWK) se Taalkommissie is. Hierdie kommissie is verantwoordelik vir die samestelling van die Afrikaanse Woordelys en Spelreëls (AWS). Die 11de uitgawe van die AWS in vroeër vanjaar gepubliseer. Oor die bekendstellingsgeleentheid skryf Van Huyssteen: “Dit was Magdaleen Kruger [die uitvoerende hoof van RSG] se spitsvondige opening wat die koek gevat het.” (Netwerk24, 2 Desember). Kruger het gesê: “Oukei, gentlemen en dames, kom ons begin vanaand hier by die mooi venue gesels, waar ons ‘n scoop met die eerste bekendstelling van die nuwe AWS het. En ek hoop al die tuisnywerheid-anties wat dalk nou besig is om brownies en muffins te bak, luister ook saam. Neem dáár ‘n selfie van jou en jou muffin.” Wat Kruger gedoen het, is om doelbewus woorde te gebruik wat die invloed toon wat Engels deesdae het op wat in die AWS as Standaardafrikaans erken word: oukei, gentlemen, venue, scoop, anties, brownies, muffins en selfie. Van Huyssteen noem Kruger se poging “spitsvondig”. Maar hy gaan verder deur anglisisties te verklaar dat haar inleiding “die koek gevat het.” Dalene Müller skryf dat “it takes the cake” in Afrikaans bv “dit span die kroon” is (Skryf Afrikaans van A tot Z, Kaapstad: Pharos, 2003, p 124).

Van Huyssteen en Kruger is in poste wat die verpligting meebring dat hulle wat Afrikaans betref die wagters op Sionsmure moet wees. Wat albei hier doen, is om die verengelsing van Afrikaans as prettig te beskou. Van Huyssteen is bekend daarvoor dat hy van Afrikaans ‘n woordspeletjie probeer maak pleks van hierdie uitnemende taal ernstig te benader. Kruger se kennis van die ontwikkeling van Afrikaans is so gebrekkig dat sy by geleentheid beweer het dat blankes/Afrikaners Afrikaans van bruin mense gesteel het; dus net soos blankes glo grond van nie-wittes gesteel het. Verengelsing is dié groot bedreiging vir die voortbestaan van Afrikaans terwyl mense soos Van Huyssteen en Kruger verkies om eerder polities byderwets die ondergang, of ten minste die verbastering, van Afrikaans te bevorder. Sulke mense gee by implikasie blindelings voor dat die mengeltaal Kaaps geen bedreiging vir die voortbestaan van agbare Afrikaans inhou nie.

Jan Rabie

In haar outobiografiese boek, Reisiger (2009), vertel Elsa Joubert dat die skrywer, Jan Rabie (1920-2001), geweier het om Engels te praat (Praag 10 Junie). Hy was sekerlik nie ten gunste van die verbastering van Afrikaans weens verengelsing nie, soos blyk uit sy boeke en ander publikasies. Rabie was getroud met die Skotsgebore skilderes, Marjorie Wallace (1925-2005). Daar is jaarliks ‘n skrywersbeurs beskikbaar uit die opbrengs van geld wat Rabie en Wallace nagelaat het. Vir 2018 bedra die beursgeld R400 000. Dit is voor die hand liggend dat die Afrikaansgesindheid van Rabie eerder as dié van Wallace (wat ‘n eienaardige maar nogtans verbete poging aangewend het om Afrikaans te praat) deurslaggewend by die toekenning van die beursgeld behoort te wees. Maar hierdie beursfonds word deur die Departement Afrikaans aan die Universiteit van Wes-Kaapland (UWK) geadministreer. Wanneer die beursgeld aan ‘n blanke toegeken word, klink daar telkens rumoerige besware op. Bruines voel dat hierdie beurs elke keer aan iemand uit hulle geledere toegeken moet word. Dan weeg daardie etnisiteit swaar in die konteks van die UWK as ‘n universiteit wat eens uitsluitlik vir bruin studente toeganklik was. Dít terwyl die UWK sedert 1987 (toe Jakes Gerwel die UWK tot die universiteit vir polities linkses verklaar en daarmee weggekom het) gewoonlik as uitnemend veelrassig voorgestel word. Blanke skrywers behoort daarvolgens ten minste gelyke aanspraak op hierdie beursgeld te hê.

Aan wie is die beursgeld vir 2018 toegeken? Aan Nathan Trantraal (LitNet 28 November), die outeur van bv Chokers en survivors (2013). In 2014 is hierdie bundel deur die ATKV met ‘n Woordveertjie vir poësie bekroon eerder as Marlene van Niekerk se Kaar. Dit toon die mate waarin die ATKV hom deesdae teen die belange van ordentlike Afrikaans skaar. Daardie “en” in die boektitel dui glo daarop dat die teks Afrikaans is. In werklikheid skryf Trantraal ‘n uiterste vorm van die mengeltaal Kaaps, soos bv blyk uit sy rubrieke wat Rapport wys ag om te publiseer. Trantraal steur hom nie aan wat deur die AWS as Afrikaans erken word nie. Hy het geen Afrikaanse woordeboek nodig nie omdat hy soveel moontlik “kreatief” van die Afrikaanse spelreëls afwyk. Al woordeboek wat hy vir gebruik nodig het, is ‘n Engelse een omdat geen Engelse woord vir hom in sy “Afrikaanse” teks taboe is nie. Jan Rabie het rede om in sy graf om te draai. Daar is geen moontlikheid dat Trantraal die heil van Afrikaans bevorder nie.

Adam Small

Daar is nog ‘n onlangse gebeurtenis wat ‘n skadu oor die toekoms van Afrikaans werp. Voorheen het ek uitgewys hoe die Afrikaanse Taalraad (ATR), die Afrikaanse Taal- en Kultuurvereniging (ATKV) en die Afrikaanse Taalmuseum en -monument (ATM) eerder Kaaps as Standaardafrikaans bevorder en dat hulle gevolglik nooit ‘n veldtog ten gunste van taalsuiwerheid voer nie; dus dat Afrikaans maar kan verengels. Hierdie Afrikaansinstansies is daarop ingestel om geen Kaapsspreker aanstoot te gee nie. Dit is eerder Standaardafrikaans wat maar in sy swernoot kan gaan. Ek het soms ook genoem dat die SAAWK en die Federasie van Afrikaanse Kultuurverenigings (FAK) ‘n meer behoudende benadering tot Afrikaans het. Maar ook daar is agteruitgang te bespeur.

In November is die volgende boek gepubliseer: Adam Small: Denker, digter, dramaturg; ‘n huldiging (Pretoria: Protea Boekhuis, 2017, 248p, R200), met Jacques van der Elst as redakteur. Van der Elst was die hoofuitvoerende beampte van die SAAWK en ook ‘n direksielid van die ATR. Hy het ‘n loflied vir die vorige Small-huldigingsbundel, gepubliseer in 2016, aangehef (LitNet 8 Maart; Praag 25 Maart). Dit sluit lof in vir die opgeleide terroris Basil Kivedo wat “in Afrikaans ‘n kleefmyn gemonteer en gedetoneer” het. Van der Elst noem daarin dat die SAAWK oorweging daaraan skenk om die geskiedenis van bruin mense na te vors en te boekstaaf. Vergelyk sy uitlatings met myne: “‘n Adam Small-huldigingsbundel wat drup van die gif” (Praag 2 April). Die inisiatief vir die 2017-Small-hagiografie het waarskynlik van Van der Elst uitgegaan. Daarmee het die SAAWK ‘n Afrikaans-buiteperd (of “-buitestander” – p 194) opgesaal. Van der Elst verskil skerp hiermee: “Hierdie publikasie is ‘n eerbetoon aan Small – ‘n gebaar van die SA Akademie om Small se voorste plek in die ry van Afrikaans se belangrikste literêre kunstenaars te bevestig” (p 10).

In die flapteks van die 2017-Small-huldigingsbundel staan: “Hierdie publikasie is die eerste in ‘n reeks wat deur die Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns beplan word om hulde te bring aan literêre kunstenaars wat met die Akademie se Hertzogprys bekroon is en wat oor dekades Afrikaans en die Afrikaanse letterkunde met hulle werk verryk het.” Small maak onder meer daarop aanspraak dat hy die skepper van die taalbenaming Kaaps is en dat Kaaps “nou soos ‘n groot boom staan binnekant die volle boord van Afrikaans” (30). Kaaps word gekarakteriseer “as simboliese afwerping van die hegemonie van Standaardafrikaans” (49). Kaaps is volgens André P Brink opgestel “teen Standaardafrikaans as ‘n oorwegend ‘ideologiese konstruksie’ (as verkose taalvariëteit van Afrikanernasionalisme)” (49, ook 56). By Small was daar “die ‘amperse verwerping’ van Afrikaners en hul selftoegeëiende taal” (50-51).

Steun vir Small impliseer steun vir Kaaps, insluitende die oorvloedige gebruik van Engelse woorde in “Afrikaanse” tekste. Van der Elst bevestig dit: Die toekenning van die Hertzog-prys aan Small was glo “‘n simboliese erkenning van Kaaps as digterlike taal” (8) en daardie taal as sodanig (82). Van der Elst erken: “Die erkenning van Kaaps het nie gestrook met die Akademie se jare lange intense bemoeienis met die standaardisering van Afrikaans [nie]” (82). Dit is ‘n voorbeeld van wat Fanie Olivier “kulturele ‘regstellende aksie'” noem (58). Volgens Van der Elst het “die Akademie dekades lank binne ‘n onregverdige politieke dampkring geopereer” (86).

In die geval van Small het die Akademie eintlik heeltemal oorboord gegaan. In 1995 het Small ‘n volle lid van die Akademie geword, maar in 2001 het sy lidmaatskap weens nie-betaling van ledegeld verval (78). In 2009 het Small as ‘n “kultuurpresteerder” ‘n eeufeesmedaljie van die Akademie ontvang (78). In 2016 is erelidmaatskap postuum aan hom toegeken (88, 153). Toe 90 jaar van die erkenning van Afrikaans as amptelike taal in 2015 herdenk is, het Small ‘n toekoms vir Afrikaans van véél langer as nog 90 jaar voorsien, “met bruin mense, die groot Afrikaanspraters, dominant natuurlik” (30). Die probleem is dat Small daarmee ‘n lang toekoms vir die mengeltaal Kaaps voorspel het; nie vir Afrikaans as ‘n taal uit eie reg wat duidelik van Engels onderskeibaar is nie. Small se toekomsvisie is soos dié van Hein Willemse: “Die bruisende toekoms van Afrikaans … reeds in ons veeltalige stedelike strate soos dié van Kaapstad en sy townships vorm aanneem” (Kaaps in fokus bron hier onder, p 75). Bernard Odendaal verwys in die jongste Small-huldigingsbundel erg oordrewe na Small as “‘n waarskynlike vaderfiguur vir die Afrikaanse letterkunde- én taalontwikkelinge van die toekoms,” asook na “Small se huidige onbetwiste [!] statuur as Afrikaanse kultuurvader” (67).

Die publikasie van twee Small-huldigingsbundels so kort na mekaar is eerder deur politieke as literêre oorwegings gemotiveer. Vir Small het die meetsnoere om die verkeerde redes in lieflike plekke geval. Neem bv in ag dat Small (1936-2016) in die laaste jaar van sy lewe hom openlik vir die verengelsing van die Universiteit Stellenbosch en die Universiteit Pretoria beywer het. Desnieteenstaande het hy soos volg gedig: “ek was Afrikaans in my hele wese … ek het daardie belofte aan myself gestand gedoen” (7). Maar soos so baie Afrikaanssprekende maar Afrikaansdislojale, ontwikkelde bruines het Small doelbewus Engels as sy huistaal gekies (51). ‘n Tyd lank was daar ook “die bewustelike keuse … om voortaan net in Engels te skryf” (97). In die jare sewentig het Small daarna gestreef “om Afrikaans van sy bekrompenheid te bevry … om die taal van die eksklusiewe besit van die Afrikaner te bevry en dit binne ‘n Afrika-konteks te plaas” (98).

Small se bekroning met die Hertzog-prys in 2012 het laat in sy lewe en skoorvoetend van die SAAWK gekom. Van der Elst noem dit ”’n ongewone besluit … Hiermee het die SA Akademie die spreekwoordelike Rubicon oorgesteek – nie dat die verlede van vooroordele en politiekery uitgewis is nie” (82). Van der Elst beweer oordrewe dat Small die Hertzog-prys “meer as vyftig jaar” na die verskyning van sy “meesterwerk” ontvang het (8). Later word dit 47 jaar (76). Die bekroning het hoofsaaklik om sy drama, Kanna hy kô hystoe (1965), gegaan. Soos JC Kannemeyer dit stel: “Die res van Small se oeuvre is van mindere allooi” (Die Afrikaanse literatuur, 1652-1987, Pretoria: Academica, 1988, p 261).

Wie is op die SAAWK se kortlys vir ‘n volgende huldigingsbundel in die reeks, wat volgens Van der Elst oor “Afrikaans se belangrikste literêre kunstenaars” handel? (8). Die linkse, polities korrekte Elsa Joubert (Praag 2 Desember). Onmiskenbaar het daar ook by die SAAWK vermurwing ingetree. Soos in die geval van die jongste Small-bundel gaan hierdie reeks huldigingsbundels waarskynlik gepubliseer word “danksy ‘n ruim subsidie van die Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns” (4). Hopelik sal die SAAWK in sy ná-Van der Elst-era groter omsigtigheid aan die dag lê en hom in groter mate eerder deur taal- en letterkundige as politieke oorwegings laat lei.

Ná my omvattende bespreking van die 2016-Small-huldigingsbundel is dit werklik nie die moeite werd om ‘n afsonderlike rubriek aan die jongste huldigingsbundel te wy nie. Die lees daarvan was vir my ‘n teleurstellende ervaring. Daar word beweer dat nege van die elf hoofstukke “eweknie-geëvalueer” is (6). As dit die geval is, het die gehalte van akademiese werk sedert die vorige eeu in groter mate agteruitgegaan as wat ek vermoed het. Byvoorbeeld, hoe kan Willy Martin se wesenlik outobiografiese geselsie, wat hy in ‘n agtermiddag kon skryf, as ‘n volwaardige akademies-wetenskaplike bydrae beskou word? Small word as ‘n denker en filosoof gehuldig, maar hy het nooit verder as senior lektor in die wysbegeerte gevorder nie en nooit ‘n doktorsgraad in filosofie (of enige doktorsgraad behalwe eregrade) verwerf nie, al het hy studiebeurse ontvang om eers in Londen (16) en daarna in Oxford (17) te studeer. Daar word dikwels genoem dat Small in Londen onder Karl Popper (1902-1994) studeer het, maar hulle kon mekaar glad nie vind nie. Popper het Small geweeg en te lig bevind. Small noem Popper “die mees óndemokratiese mens” wat hy ooit ontmoet het (38).

‘n Belangrike punt word ivm Kanna genoem: “Volgens ‘n brief van die redakteur Berta Smit het ‘n regisseur van formaat wel insette met die teksversorging gelewer: Robert Mohr” (20). Desnieteenstaande skryf André P Brink: “Ek beskou Kanna hy kô hystoe van Adam Small as die hoogtepunt van die Afrikaanse drama” (150). “In 2009 [eintlik 2008 – 80, 88] het Adam die eerste Suid-Afrikaanse digter geword vir wie ‘n bronsbeeld by die Taalmonument in die Paarl opgerig is” (26) – iets wat van die oorregstellende ATM te wagte is.

Hein Willemse se hoofstuk handel oor Small se gedig “Vryheid”. Die aanleiding hiervoor was toe Small se eerste vrou (1959-1968), Julia, in 1960 toe sy ses maande swanger was, in ‘n bus sewe myl lank moes staan toe die sitplekke vir nie-blankes beset was en sy nie toegelaat is om op ‘n sitplek gereserveer vir blankes te sit nie. Dit laat Small gal af gaan teen apartheid/blankes. Hy rig nie sy hoon op die nie-blankes, bv kleingoed, wat al die sitplekke vir nie-blankes beset het en nie vir Julia ‘n sitplek afgestaan het nie.

Jacomien van Niekerk se navorsingsbelangstellings sluit “orale literatuur in Afrika, kritiese rasteorie en postkoloniale teorie” in (180). In haar hoofstuk word woorde soos wit, bruin en ras deurgaans tussen aanhalingstekens geplaas. Dit is seker gedoen vanweë die besondere insig wat sy verwerf het, maar dit het my as leser geïrriteer. Sy is blykbaar ‘n “gewetensvolle” mens (163), wat selfs die lede van die gehoor wat ‘n opvoering van Small se drama bywoon, skuldig verklaar (167). Sy maak gewag van “die absurditeit van diskriminasie op grond van velkleur” (161); blykbaar sonder om te besef dat apartheid wesenlik op kultuurverskille gegrond was en nie op wat Frantz Fanon (1925-1961) die “epidermilization of inferiority” noem nie (94).

Soos te wagte het Michael le Cordeur ook ‘n hoofstuk bygedra. Hoe sien hy die behuising wat goedgunstiglik deur die blanke regering aan bruin mense beskikbaar gestel is? “Die woonstelle simboliseer vir die gemeenskap al die onreg wat hulle deur die apartheidsregering aangedoen is” (184). Met verwysing na ‘n artikel van Hein Willemse skryf Le Cordeur: “Deur sy werk het Small Kaaps as ‘n volwaardige taal uitgelig en waardigheid aan die taal gegee” (191). Hy verwys ook na: “Die respek en status wat Kaaps op die Kaapse Vlakte geniet” (195). Bruines is glo “mense wat deur apartheidswette verdoem is na die Kaapse Vlakte en in die proses hul identiteit verloor het” (195).

Kaaps in fokus

Ek het voorheen die bundel, Kaaps in fokus (Stellenbosch: Sun Media, 2016, 145p, R225), met Frank Hendricks en Charlyn Dyers as redakteurs, bespreek (Praag 11 Februarie). Dit is veral aan die UWK dat Kaaps as ‘n volwaardige variëteit van Afrikaans gepropageer word; ‘n standpunt wat polities korrek deur ander Afrikaanstaalkundiges ondersteun word. In die voorwoord staan: “da’ pra-djy régte Afrikaans” (p i). Ernst Kotzé noem Kaaps “een van die ontstaansvariëteite” (38) oftewel die “bakermatvorm” (47) van Afrikaans en dat dit “progressief modern” is (ii, 45). Ook dat Moslemafrikaans die kerndialek van Kaaps (37, 45) en Kaaps dié ontstaansvariëteit van Afrikaans is (38). Christo van Rensburg beweer dat Kaaps sinoniem met “Vroeë Afrikaans” is (55) en selfs dat Afrikaans as Kaaps reeds vóór 1652 gepraat is (ii, 49, 54). “Die vroegste Afrikaans was die taalgevolg van die Khoi-Khoin se eerste kennismaking met … Seemansnederlands” (50). Kaaps is glo “ingeburger in elkeen van Afrikaans se variëteite, ook in Standaardafrikaans” (50, ook 56). “Hier word van die standpunt uitgegaan dat Afrikaans nie gesien moet word as Nederlands wat mettertyd verafrikaansings ondergaan het nie, maar eerder andersom: dit is sosiolekte van Afrikaans wat vernederlands is” (55). Daarvolgens bestaan Afrikaans eerder danksy nie-wittes as blankes. Kan ‘n mens dan ‘n aktivistiese naprater soos Magdaleen Kruger verkwalik as sy Kaaps as die eintlike Afrikaans beskou wat deur die blankes/Afrikaners van die Khoisan, slawe en bruines gesteel is?

Maar hoedanig is die gehalte van Kaaps, die “Afrikaans-variëteit” wat blykbaar deur alle Afrikaanssprekendes as ‘n kleinood en heilsaam aanvaar behoort te word? Frank Hendricks erken, soos FA Ponelis, dat Kaaps “diep onder Engelse invloed” staan (2), dus die “ontsettende hoë mate van Engelse invloed” (7), asook “Een van die mees opvallende kenmerke van Kaaps is die inspeel van Engels op sy Nederlands-Afrikaanse basis” (6). Ernst Kotzé verwys na die “massiewe mate” waarin Kaaps deur Engels beïnvloed word (47). Michael le Cordeur loof per slot van sake die oorvloedige aanwesigheid van Engels in Kaaps deur te verwys na “die vaardigheid om taalkodes te wissel” (93). Anastasia de Vries meld die buitensporige mate waarin “direkte ontlenings uit Engels” in Kaaps aanwesig is (132). In Kaaps in fokus word die gelykwaardigheid van Kaaps aan (ander) Afrikaans-variëteite en dus ook aan Standaardafrikaans herhaaldelik beklemtoon. Maar dit behoort duidelik te wees dat Engelsbesoedelde Kaaps, anders as Standaardafrikaans, glad nie verskansing teen verengelsing bied nie. Deur Kaaps pleks van Standaardafrikaans te bevorder, word die verswelging van Afrikaans deur Engels aangehelp.

Afrikaansmanifes

Die SAAWK behoort die voorbeeld van die Académie Française (gestig in 1635) na te volg in die manier waarop daar oor die Franse taal gewaak word. Die Académie Française is bv gekant teen enige verengelsing en vervrouliking van Frans, dus anglisismes en feminismes. Bowenal word Standaardfrans bevorder en nie variëteite van Frans nie omdat daar in eenheid krag is (Wikipedia).

Op Praag (15 November) het Johannes Comestor geskryf oor die rubicon wat Afrikaans moet oorsteek; dat tussen Standaardafrikaans en Kaaps gekies moet word ten einde die vooruitsigte van Afrikaans te verbeter. Dit is teleurstellend dat nie ‘n enkele Afrikaansinstansie of Afrikaanstaalkundige of -letterkundige die moed van oortuiging het om na vore te kom en te erken dat hierdie keuse noodsaaklik is nie; selfs nie dat ‘n veldtog vir taalsuiwerheid ten bate van Afrikaans gevoer moet word nie. Dit is bedroewend dat politieke korrektheid vir diesulkes swaarder as die belange van Afrikaans weeg. So ‘n houding verseël heel moontlik die ondergang van Afrikaans as ‘n eerbare taal wat duidelik van Engels onderskeibaar is. Soos tydens die grondwetlike onderhandelings word die verkeerde strategie met Afrikaans gevolg, wat insgelyks katastrofiese gevolge gaan hê.

WAM Carstens en EH Raidt se boek, Die storie van Afrikaans, Deel 1: Uit Europa en van Afrika (Pretoria: Protea Boekhuis, 2017, 639p, R450), is in November gepubliseer (Praag 26 November). Daarin staan: “Die kommer oor die invloed van ander tale, veral Engels, op Nederlands het in Julie 2015 gelei tot ‘n belangrike manifes oor die Nederlandse taal. Hierdie manifes, wat saamgestel is deur ‘n aantal invloedryke persone in die Nederlandse tersiêre sektor, druk die bekommernis uit oor die invloed wat (‘n taal soos) Engels kan hê op die gehalte en volhoubare gebruik van Nederlands in die onderwys en aan universiteite. Een van die stellings in die manifes dui aan dat die ‘beheersing van de Nederlands taal het zwaarst wegen: zij is de noodzaaklike basis om andere talen goed te kunnen leren.’ En verder: ‘Het hoger onderwijs – en dus ook de universiteit – heeft een bijzondere verantwoordelijkheid met betrekking tot het onderwijsgebouw als geheel. De cultivering van het Nederlands als de instructietaal in ons onderwijs is om die reden een kerntaak van de desbetreffende wetenschappelijke vakdisciplines'” (p 399). “Die volledige teks van die manifes is te lees by http://beteronderwijsnederland.nl/taalmanifest” (516).

Die twee aanhalings gee die kern van die manifes weer in soverre dit op Afrikaans betrekking het. Die fokus is op die toenemende gebruik van Engels as onderrigtaal aan Nederlandse universiteite en maniere om ‘n omkering van hierdie neiging te bewerkstellig. Die afskaling van Nederlands in hierdie sektor kan vertolk word as ‘n weerspieëling van gebrekkige taaltrots by Nederlanders. Ander onderliggende redes is internasionalisering/globalisering, met Engels as die leidende voertaal in die Weste, asook politieke korrektheid deurdat die eie opgeoffer word ten bate van bv uitlanders/inkommers wat aan Nederlandse universiteite studeer. Dit is die soort mentaliteit wat ook in Suid-Afrika hoogty vier in die verengelsing van die tradisioneel Afrikaanse universiteite, met as bykomende motivering kroniese kruipsug van universiteitsbesture by die ANC en die swart meerderheid.

Die situasie in Suid-Afrika is veel erger as in Nederland. ‘n Andersoortige manifes is nodig. Afrikaans word nie net aan universiteite deur verengelsing bedreig nie; dit geld ook skoolonderrig. En Afrikaans word nie slegs in die onderwyssektor afgeskaal nie, maar in alle staats-, openbare en selfs private sektore. Dit is die resultaat van die dwase strategie wat ‘n groepie Afrikaanssprekendes tydens die grondwetlike onderhandelings gevolg het. Die belange van blankes in die algemeen en Afrikaners in die besonder, hulle eie soortige kultuur, insluitende Afrikaans, het in 1990/94 nooit ernstige voorkeur of selfs die nodige aandag geniet nie. Sedertdien is die situasie vererger deurdat sommige Afrikaanssprekendes die leiding neem in die vertrapping van Afrikanerkultuur en Afrikaans. Oor hierdie sake heers daar ongelukkig wydverspreide onverskilligheid in Afrikanergeledere. Dit is waarom Johan van Wyk hier bo tereg vra: Wanneer het ons so slapgat geword? Apatie kenmerk selfs baie van dié wat Afrikaansonderrig verskaf. In ‘n poging om die situasie te beredder, word ‘n konsep Afrikaansmanifes hiermee as werks- of gespreksdokument vir kommentaar voorgelê.

Afrikaansmanifes

Ons as Afrikaners verklaar hiermee dat

  • ons trots is op wat Afrikaners tot stand gebring het
  • ons groot waarde heg aan Afrikaans as volwaardige taal
  • ons eis dat Afrikaans as amptelike taal tot sy reg kom
  • ons Afrikaans oral en altyd gebruik waar en wanneer dit enigsins sinvol is
  • ons bereid is om telkens vir Afrikaans in die bres te tree
  • ons daarop aandring dat skool- en naskoolse onderrig in Afrikaans beskikbaar moet wees
  • ons Afrikaans so suiwer moontlik hou en gebruik
  • ons veral teen die verengelsing van Afrikaans waak
  • ons Standaardafrikaans as rigsnoer koester
  • ons volhard met die Europees-vastelandse grondslae van Afrikaans
  • ons Kaaps verwerp in soverre dit Engels is.

Dan Roodt: Waarom verengelsing so erg sleg vir ons is

Sedert 1994 het dit duidelik geword dat Afrikaners op allerlei maniere deur ‘n vorige geslag leiers verraai is. Sogenaamde grondwetlike “wigte en teenwigte” is nie die papier werd waarop hulle geskryf is nie. Te oordeel aan die staat, maar ook die howe, se opvatting van Engels as hoofomgangs- en staatstaal in Suid-Afrika, is Afrikaans nie eens ‘n amptelike taal meer van  die land nie. Tensy ons onder “amptelike taal” ‘n blote soort benoeming verstaan, iets in die trant van “diere het ook regte”, maar elke dag stuur ons hulle by die duisende slagpale toe. Ek meen Afrikaans verkeer insgelyks daagliks in die taalslagpale, want telkens word dit uit nog ‘n universiteit, nog ‘n skool, nog ‘n munisipaliteit, provinsie of staatsdiensafdeling geweer.

Terwyl daar voortdurend nuwe en beter “argumente” vir die voortbestaan van Afrikaans uitgedink moet word, hoef die voorstanders van Engels geensins hul optrede of beleid te regverdig nie. Aan die een kant geld ‘n soort “mag is reg” en aan die ander kant hoef hulle maar net te noem dat “Engels ‘n internasionale taal is” en dan verwag hulle dat jy jou bek sal hou en die Rooitaal sal praat. Die versameling van Afrikanerverraaiers en hensoppers het intussen ook aansienlik aangegroei en een van hul gunstelingredenasies, kwansuis ten gunste van die behoud van “‘n bietjie Afrikaans hier en daar” is dat “meertaligheid goed vir rassediversiteit is”. Verder word daar konstant allerlei geluide gemaak oor “moedertaalonderrig”, dikwels deur mense wie se eie bloedjies reeds op ‘n Engelse skool verkeer. Sover ek verstaan, stuur die meeste joernaliste by Naspers se Afrikaanse publikasies en media byvoorbeeld reeds hul kinders na Engelse skole. Die voorbeeld is deur Tim du Plessis gestel, wie se dogter op ‘n Engelse skool was en aan die Universiteit van Kaapstad – daardie giftige Boerehaatinstelling – afgestudeer het.

Vir die doeleindes van my huidige argument, neem ek aan dat daar nie werklik ‘n goeie rede is waarom Afrikaans behoort voort te bestaan nie, net so min as wat daar ‘n goeie rede is waarom die mensdom of planeet Aarde behoort voort te bestaan. ‘n Mens kan seker voorhou dat alles op aarde, waaronder Afrikaans, deel uitmaak van die Skepping en daarom bestaansreg het, maar gewoonlik maak dié argument nie veel hond haaraf teenoor die aggressief progressiewe en sekulêre voorstanders van Engels nie. Dus neem ek hier aan dat, soos Jean-Paul Sartre eens gesê het: “Nee, die heelal bly donker”, en dus sinneloos. Terloops, dié woorde verskyn as motto by Breyten Breytenbach se bundel kortprosas, Katastrofes, wat in 1964 by Afrikaanse Persboekhandel verskyn het. Dit druk ‘n soort Westerse pessimisme en moegheid uit, waaraan vele verengelsde Afrikaners ook lei.

Engels, veral in Suid-Afrika, speel egter ‘n uiters funeste rol. Trouens, ek sou selfs beweer dat Engels in ons land tot volksmoord en misdade teen die mensdom lei. (Noem dit “stelling een”.) Waarom sê ek so? Wel, daar is reeds getuienis daarvan, want toe Sargent en Lord Alfred Milner teenoor mekaar die konsentrasiekampe vir Boerevroue en -kinders geregverdig het, het Sargent onder andere gesê:

“We must appeal to England, and ask the sisters and daughters of those who have been fighting for the Empire to come out and complete that part of the work which their male relatives are unable to accomplish. Our military police had gathered the greater part of the child population into these camps and … I feel that the opportunity during the next year of getting them all to speak English is golden”.

Die voorstanders van Engels mag nie meer Britse imperialiste wees nie, maar hulle bly steeds Engelse imperialiste, dus mense wat Engels as heersende taal agressief wil uitbrei. Boonop was die huidige geslag ANC- en SAKP-leiers eens terroriste wat bomaanvalle op onskuldige burgerlikes geloods het.

Panyaza Lesufi

Dit lei tot my tweede stelling teen Engels: In Suid-Afrika spruit Engelse kultuurpolitiek steeds uit ‘n sin vir heerssug en terreur. Nie net ontken die Engelsgesindes alle norme van taalgelykheid of taalregte nie, maar hulle ontken die reg op lewe self. ‘n Mens hoef maar net te sien hoe die Gautengse LUR vir onderwys, Panyaza Lesufi, optree om te besef dat my stelling juis is.

As ‘n derde stelling: Engels in Suid-Afrika is geen normale taal soos Engels in Engeland of in die VSA nie. Dit word met beide kolonialisme en kommunisme verbind. Die leidende Engelse figure, of dit nou skrywers (soos Nadine Gordimer) of intellektuele (soos Jeremy Cronin of Joe Slovo) of predikante (soos Trevor Huddleston) is, was almal kommuniste of radikale sosialiste wat hul bepaalde totalitêre siening op die res van die samelewing wou afdwing. Dus: Engels is kakiebos, ‘n koloniaal-kommunistiese onkruid hier by ons wat vir ons tot dusver net rampspoed beteken het en vorentoe in verdere volksmoord en menseregteskendings gaan ontaard.

Dit amuseer my nogal dat die teenstanders van Afrikaans voortdurend die Soweto-onluste van 1976 moet ophaal. Op sy beste is dit ‘n tweesnydende swaard, want bewys dit nie óók dat Engels tot die afbrand van skole en die ontwrigting van opvoeding lei nie? Oor die afgelope jaar of meer is ongeveer 30 skole in die Limpopo-provinsie afgebrand. Dit is skole waar Engels as onderrigmedium gebruik is. Die voorstanders van Engelse heerssug brand daarom dikwels skole af, waar Engelse amptenare soos Lesufi nie skole terroriseer, afdreig of die ouers en beheerrade op totalitêre wyse van hul regte ontneem nie.

Verder (stelling vier): Engels lei tot eentaligheid en onkunde. Die meeste ingeligte Engelssprekendes wat ek ken, erken ten minste die bestaan van ander tale en kulture, asook dat sodanige tale en kulture inherent waardevol is. Vele Engelse skrywers soos die Romantiese digters van die negentiende eeu, George Orwell, D.H. Lawrence, Ezra Pound, T.S. Eliot, Oscar Wilde, die Amerikaners Henry James en Ernest Hemingway en James Joyce het Frans geken, asook in Parys gewoon. Die hedendaagse Suid-Afrikaanse gedagte dat alle kennis en insig slegs van een taal – Engels – afhang, is bedenklik en word selfs nie eens in ander Engelssprekende lande gehuldig nie! Plaaslike anglomane demonstreer dikwels ‘n barbaarse onkunde en haat teenoor ander kulture, spesifiek die Afrikaanse kultuur.

Samehangend hiermee, as ‘n vyfde stelling: Engels sonder ons af van Europa en ons Europese erfenis. Suid-Afrika het as ‘n Europese, spesifiek Nederlandse, vestiging ontstaan. Vandaar dus die internasionale afkorting vir die land: ZA, wat staan vir “Zuid-Afrika”. Dwarsdeur ons hele geskiedenis is veral Afrikaners voortdurend vanuit Europa beïnvloed en was daar ‘n wisselwerking met veral Noord-Europese lande waar tale wat aan Afrikaans verwant is, gepraat word: Nederland, Vlaandere, Duitsland, Oostenryk, Switserland, Skandinawië. Die geprogrammeerde uitwissing van Afrikaans soos dit tans geskied, gaan ons vir seker van so ‘n wisselwerking in die toekoms beroof.

Dan: verengelsing lei tot Zimbabwifisering (stelling ses). Soos ek reeds hier bo genoem het, is die Suid-Afrikaanse Engelse kultuur radikaal-links, ekstremisties, selfs terroristies en daarom verwant aan die soort denkbeelde wat daar noord van die Limpopo in Zimbabwe heers. Dit spreek vanself dat die volslae verengelsing van ons land tot dieselfde soort absurde Afro-Saksiese, anti-blanke heerssug soos in Zimbabwe onder Robert Mugabe en sy ZANU PF sal lei. Trouens, so ‘n Afro-Saksiese heerssug is reeds by ons voelbaar.

Sewende stelling: verengelsing lei tot die verdomming van Afrikaners. Daar is geen Afrikaner so dom soos een wat verengels het nie. Nie net het so ‘n persoon ‘n erfenis van etlike duisende jare (die eerste opgetekende waarneming van Nederlands is deur die Romein Tacitus gedoen) afgesweer nie, maar in die praktyk assimileer sulke mense juis by die laagste gemene deler van Engelsheid. In dié opsig verteenwoordig verengelsing ‘n verghwarring by Afrikaners, want ‘n hoë kultuur, ‘n kultuur van Noord-Europese oorsprong omgewe van letterkunde, musiek, styl en verfyndheid, word verruil vir ‘n ontwortelde Engelse kultuur van die massa. Soos die “Franskiljons” van België, raak sulke mense veral hatig op Afrikaans, as ‘n oordrewe blyk van hul nuwe lojaliteit jeens Engels en Engelsheid. Weereens is die verengelsde Naspersjoernaliste soos Adriaan Basson of Max du Preez goeie voorbeelde van dié sindroom.

In die lig van bogaande sewe stellings, gaan veral die Afrikanerbevolking nie verengelsing oorleef nie. Dit gaan tot ons ondergang lei en kan selfs in fisieke volksmoord ontaard soos wat die atawistiese Engelse idees van die negentiende eeu begin oorheers. Ook die totalitêre, kommunistiese Engelsheid van die twintigste eeu wat ons met Slovo en Cronin, asook hul vele dissipels soos Mandela of Blade Nzimande, verbind, hou vir ons ‘n lewensgevaar in.

Ns. Terwyl ek dié geskryf het, het ek tydens ‘n internetsoektog ‘n ou stuk van my ontdek wat hierby aansluit en blykbaar nie hier op Praag beskikbaar was nie. Daarom word dit nou ook hier geplaas, hoewel met die oorspronklike verskyningsdatum rondom 2006:

Dan Roodt: Koos Kombuis en die verghwarring van die Afrikaner

 

Suidpunt: Waarom is Hollands weggegooi vir Afrikaans?

Een van PRAAG se getroue lesers, op Disqus bekend as Sussie se Vissie, wou weet waarom die Afrikaner/Boer so maklik die Hollandse kultuurtaal, waarop hy tog so heilig was, so maklik kon prysgee vir Afrikaans. Wat sou die rede hiervoor wees?

Dit volg na aanleiding van Leon Lemmer se resensie – Wannie Carstens se ‘Storie van Afrikaans’ op 26 November 2017.

Die presiese bewoording lui:

Mnr Lemmer,

Met die koloniale besetting van onder meer Amerika/Australië het Engels in sy geheel, redelik ( indien nie absoluut nie ) – as landstaal behoue gebly.

Benewens aksente wat opmerklik verskil en jou blindelings in staat stel om tussen dié twee nasionaliteite te kan onderskei, hoe’t dit gebeur dat Afrikaans in taal, woord en spelling so radikaal weggeswaai het van SY aanvanklike Nederlandse/Hollandse volkstong en/of besetter?

Ek kry nie my blondine-intellek om dié een nie.

Het ons voorsate as ongeletterde plebs/uitskot doodeenvoudig gesukkel om uiting te kon gee aan Hoog Nederlands – en toe die weg van n tipe ‘fanagalo’-Nederlands gevolg waarmee hul hulself gemaklik kon vind?

Argentinië met sy besetters-geskiedenis dieselfde. Ofskoon jy afgeraai word om NIE Spaans in Argentinië te leer praat nie, is die gemene deler as taal, nie so radikaal vervreem soos die van Afr en sy Nederlandse grootouer nie.

Insgelyks sekere Afrika lande. Het enige van hul in n soort van ‘fanagalo’-Frans metamorfeer?

Die beweegrede(s) tot n soeke na n EIE eertydse ‘nuwe taal’ ( gegewe die status quo van bg vermelde lande ) – slaan my dronk.

 

Op Leon Lemmer se reaksie, herhaal sy haar standpunt.

Dkie vir u repliek.

My skrywe opgesluit in u sin ‘…dis primer die blanke Hollandsprekendes wat hul tradisionele taal aangepas het’.

My vraag dus:- Waarom so radikaal? Wat was hierdeur bereik?

Die oogmerk te wees wat?

Andersyds gee ek u met als gelyk, en kan u aanvaar net sotte ( behalwe blondines ) sal hul verwerdig om iemand met u statuur…te probeer vasvra.

 

Aanvanklik was my brief teen 29 November reeds 17 bladsye lank, maar ek moes toe ongelukkig van voor af begin.

Hier volg die redes.

REDE 1. SIMPATIE TEENOOR DIE SPREKERS VAN AFRIKAANS, DIE TAAL VAN DIE ONGELETTERDE.

Die Hollander Arnoldus Pannevis was alleen maar bekommerd oor “het geestelijk heil van de gekleurde bevolking van dit land” en wou daarom ‘n Bybel vertaal kry in eenvoudige “Afrikaansch-Hollandsch”, net soos daar vir die bewoners van sekere Deense Wes-Indiese eilande ‘n Nuwe Testament in “Neger-Hollands” vertaal is (Scholtz, 1939:226). ‘n Ander Hollander van geboorte, Casper Peter Hoogenhout, het dié uitsig verbreed (Scholtz, 1939:229):

“Jij sal miskien seh, […] die Engelse het oweral skole en kerke ver die bruin mense opgerig. Maar nou vra ek weer, as hulle dan nie eens die Hollanse taal reg kan verstaan nie, hoe sal hulle dan die Engelse verstaan? Nee! daar mot meer gedaan wort, daar mot in hulle eige taal geskrijwe en ver hulle gepreek wort, 1 Cor. 14, en nie alleen ver die bruin mense nie, maar ook ver banja blanke, want daar is ook regte banja blanke wat die Hollanse taal nie half verstaan nie. Ja die Hollanse taal sal naderhand heeltemaal in Afirka gedaan raak, en die Afirkaanse sal daarvoor in die plek kom, en das ook reg. […] Nou mot een eenvoudig Afirkaner jaare lang leer om die Hollans en Engels te verstaan, ik seh “verstaan”; en dat kom omdat et nie hulle taal is nie, maar omdat die Hollanse taal “half” vreemd is en die Engelse glad vreemd. Was daar een Bijbel en andere boeke in de Afirkaanse taal, dan sal een arm Afirkaaner in ses maande meer kan leer as nou in ses jaar. Maar wag maar die tijt sal kom.”

Maar hulle albei het tog iets in gemeen: om vir ‘n ongeletterde groep ‘n teks verstaanbaar te maak. Vir die halfgeletterde én ongeletterdes.

Steyn (1980:192-193) wys onder meer na Dr. W.J. Viljoen wat sy roeping ernstig opgeneem het – Nederlands sou gehandhaaf word in sy Vrystaatse Onderwysdepartement, waarvan hy die hoof was. Hy het altyd met sy amptenare Hooghollands gepraat, en geëis dat alle dokumente en notules in Nederlands moes wees:

“Een keer was C.R. Swart, latere Staatspresident, by hom op kantoor. Dr. Viljoen het die swart kantoorbode laat kom en in Afrikaans vir hom gesê: ‘Ou Jan, gaan haal gou vir ons twee koppies tee.’ Daarna sit hy sy gesprek met mnr. Swart in Nederlands voort.”

Wat is so vreemd hieraan? Kyk eens. Hierdie aanhaling bevestig net weer: Nederlands is duidelik die taal van die Beskaafde Blanke, Afrikaans die taal van die swarte, bruine en ongeletterde blanke Afrikaner.  As die meerderheid Afrikaners ongeletterd of halfgeletterd was (soos ons later sal sien), het Afrikaans nie selfs méér tot die volk gespreek as Nederlands, die taal van die kulturele elite nie? As groepstaal, die taal van die verontregte? Die taal van die onderdrukte?

REDE 2: WANBEGRIP WAT DIE BEGRIP “NEDERLANDS” WERKLIK BEHELS.

Daar is geen duidelike omskrywing wat die begrip NEDERLANDS werklik behels nie – handel dit oor iets wat soos verstaanbare Nederlands LYK (korrekte vervoegings en verbuigings, maar idiomeskat wat afwyk toelaat, tot so ‘n mate dat ‘ou bokke het stywe horings [oude bokken hebben stijve horens]’ mens laat giggel soos ‘n jong non in ‘n komkommerbedding)? Of lyk hierdie Nederlands soos deur die Staatsamptenary en wetenskaplikes in Nederland geskryf en gepraat? Of, is Nederlands ook hierdie afgewaterde spreektaal sonder vervoeginge, wat ook al sy ander subdialekte insluit?

Vir baie mense lyk dit my is dit moeilik om taaldinamiek te verstaan. Dat ‘n taal nooit staties bly nie. En tog soms wel. Waarom anders kon Yslands sy drie woordgeslagte (manlik, vroulik, onsydig) behou, terwyl sy stamtaal, Oudnoors, afgewater het tot twee geslagte en die meeste van sy vervoeginge van ontslae geraak het tot ons by Moderne Noors uitkom? Is Noors te veel deur Deens, wat op sy beurt deur Platduits en Sweeds beïnvloed is, beïnvloed? Skynbaar ja  (Steyn 1980:117). Maar hoe het Yslands sy identiteit en struktuur behou onder Deense heerskappy? Yslands het ‘n stewige, gevestigde letterkunde – en sy sprekers se geletterdheid word plek-plek selfs tot bibliomanie oordryf in Jules Verne se “Voyage au centre de la terre” (1864), waar daar geen boeke in die Yslandse biblioteke te vinde is nie, omrede hulle almal uitgeneem is. En daar was nie te veel inmenging deur ander lande op hierdie eiland in die middel van nêrens nie. Maar niks het deur die eeue heen verander nie, so waarom sou die woordeskat en grammatika hoef te verander?

Tog, mens kry Litaus in Oos-Europa, en ook hierdie taal het deur al die oorloë, onkunde en wie weet wat als ook nie veel van sy oorspronklike struktuur ingeboet nie (die Russe was ook nie dáár in die streek veel doenig nie). Of was hy maar net ‘n vervelige Baltiese saadjie wat vir jare oor die hoof gesien is en toe, skielik, op ‘n dag, onder die stof ontkiem en gebloei het tot ‘n landstaal toe die lentegeur van onafhanklikheid in die lug hang?

Eerstens moet ons goed begryp daar was nie eintlik ‘n Standaardnederlands (kunstaal) voor die verskyning van die Statenvertaling in Nederlands nie. Elkeen het die Bybel en hul proefskrifte voorheen maar in sy eie dialek of stadstaal oorgeskryf. Literêre stukke soos ”Lanseloet van Denemerken”, ”Van den Vos Reynaerde” en ander Abele Spele is almal in dialekte geskryf in die Middeleeue. Dit is waarom sekere ou Nederlandse boeke selfs later uit die 1600‘s vir my moeilik leesbaar is (ver van Amsterdams), terwyl ander verbasend maklik is (naby aan Amsterdams). Selfs Luther se Duitse Bybel  van 1522 het die Standaardiseringsproses begin, maar die vertaling self is deurspek met regionalismes soos hy in die omtrek die mense vir uitdrukkings gaan rondvra het om sy vertaling mee te voltooi.

Tweedens moet ons die totstandkoming van die Standaardtaal verstaan.

1. Enige dialek in ‘n kontinuum kan tot Taal verhef word indien die volk (stam, kultuur) en intelligentsia (soos taalkundiges) of maghebbers van ‘n land (en baie keer internasionaal) dit so aanvaar. Fries in Nederland is ‘n voorbeeld hiervan en so ook Katalaans in Spanje. Soms is geld die vernaamste faktor – soos tydens die Hansetyd toe Platduits of Nederduits hoë prestige gehad het, maar mettertyd oorskadu is deur Hoogduits van die magtiger konings. Die Standaardtaal weet ons is daar om mense binne ‘n land met verskillende dialekte te help om mekaar te verstaan en die volk (of landgenote) te verenig = dit is kunsmatig. In Nederland het die twee provinsies Holland die kitaar op ekonomiese gebied geslaan, die koningshuis is daar gesetel, die Staten-Generaal (parlement) is daar gesetel  – so die dialek van die provinsies Holland, d.w.s. Noord- en Suid-Holland, sou die swaarste stempel op hierdie kunsmatige Standaardtaal afdruk.

2. Soos vele streke in Nederland self en sy kolonies het niemand ‘n eenvormige onderwys gehad nie en die meeste burgers was ongeskoold. Drastiese verbetering het eers vanaf die 19de en veral in die 20ste eeu verwesenlik.  

3. Hierdie ongeskooldheid of halfgeskooldheid plaas heelwat nadruk op die betrokke dorpstaal, streekstaal of dialektaal, wat afwyk van die Standaardtaal wat reeds in die stamland of hoofsentra aan die vorm is of gebruik word. Dialekte het soms die neiging om na mekaar of weg van mekaar te groei soos die tyd aanstap. Sekere dialekte is ook traag om te verander (hoë stabiliteit), ander verander weer blitsvinnig (wat ‘n eeu gelede geskryf is, is vandag onleesbaar). Dit hang alles af van mobiliteit, verlatenheid of hoeveel die mense in ‘n land of streek geneig is om rond te trek; en of ‘n ander taal besig is om in te meng. Hoe meer beweeglik die plaaslike bevolking geraak het (via spoorweë) binne die land self (dit is nou Nederland), hoe meer is ander onverstaanbare landsdialekte (EEUE OUER as die Suid-Afrikaanse dialekte en dus ook meer afwykend van Standaardnederlands van die Randstad) teengekom, en dus is die belang van die Standaardtaal al hoe meer hoog op prys gestel om met sprekers van ander onverstaanbare dialekte te kommunikeer. In Suid-Afrika het die subdialekte (streekstale) destyds nog nie so ver afgewyk nie (want dit was nie so oud nie), behalwe deur Engels wat met die verloop van baie jare al hoe meer sy invloed op hierdie verskeie dialekte afgedruk het. Verder het elke tweede Suid-Afrikaanse boer beslis nie in sy lewe ‘n pelgrimsreis na Amsterdam onderneem nie.

Volgens die Featurefrekwensiemetode staan die Afrikaans, wat erken word as ‘n afsonderlike (dogter)taal van Nederlands, veel nader aan die Nederlandse Standaardtaal  (23ste op die lys) as die ander dialekte op Vlaamse, Nederlandse en Franse bodem (Duinkerken). Suid-Limburgs in Kerkrade wyk die meeste af (Van Eeden, 1995:6-9).

4. Die dialek waarin kommunikeer word begin al hoe meer afwyk van die beskoude Standaardvorm, of elitetaal, of koningstaal in die stamland.

5. Sodra die Standaardtaal (Nederlands, ‘n kunstaal) uiteindelik gefinaliseer en landwyd of internasionaal aan skole onderrig word, is dit vir party makliker, ander moeiliker, om by die Standaard aan te pas. Dikwels is daar ook ander hindernisse, soos in Vlaandere en Suid-Afrika, waar volksbewustheid en gebrek aan media (biblioteke en beskikbaarheid van leesstof), ook verdere weerstand teweegbring om die Standaardtaal (destyds genoem Algemeen Beschaafde Nederlands) te aanvaar. Limburgs in Nederland sal weer nie maklik besluit om eerder “Duits” te wees as Nederlands nie. Hier gaan dit weer om nasionale eenheid en pragmatiek: Limburgs binne die Nederlandse landsgrens groei al hoe meer na die Standaardnederlands as kultuurtaal toe, in Duitsland na Standaardduits.

Teen daardie tyd (die finalisering van Standaardnederlands) is Afrikaans deur wat ek “verwildering” en ander “evolusie”/”vereenvoudiging”/”veranalitisering” noem reeds gevorm. Ek dink mens sou tereg kon noem Afrikaans was teen 1900 die produk van 250 jaar se onkunde en swak skoolopleiding van (Randstad)nederlands weens omstandighede. As, ás almal in die Kaap de Goeie Hoop, onder die Nederlandse regering

1)      verplig sou wees om geskool te word in Staatsnederlands [Ryksnederlands? Randstadnederlands?] tot op gevorderde vlak (tot net voor universiteit?),

2)      daar geen invloede van buite was nie [alle ander voormalige Nederlandse kolonies wat deur Engeland oorgeneem is, het heeltemal verengels],

3)      daar genoeg Hollanders gekom en gegaan het om die nuwe wendings in die taalgebruik oor te dra,

4)      daar genoeg opvoedkundige leesstof beskikbaar was om die “geletterde Boere” besig te hou,

sou dit die afwyking beslis gestrem het [afhangend hoe goed opgelei die skoolmeesters was].

Ongelukkig weet ons ook die V.O.C. en die Staat Nederland self het aanvanklik absoluut die minimum, feitlik bôggerôl gedoen om die kolonies te ontwikkel (Kaapstad sou in hierdie opsig waarskynlik nie groter as Suurbraak geword het nie). Maar Engeland kon wel, want hy was nie so baie in duur Europese oorloë betrokke soos die ander koninkryke op die Europese Vasteland nie en verder was hy nie soos Denemarke, Nederland en sekere dele van Frankryk afhanklik van slegs die Engelse kanaal nie. Op daardie gebied was hy onaantasbaar.

‘n Mens sou nou kon spekuleer of die lewe onder die Nederlandse vlag beter sou verloop het.  Nederland het eers werklik teen die laat-1800‘s tot laat-1930‘s belangstelling in sy kolonies begin toon [ook maar net omdat Frankryk en Engeland dit met hul eie gedoen het; dis nou as die ontdekking van goud in die Hoëveld nie reeds ‘n stormloop veroorsaak het deur geleidelike gebiedsuitbreiding noordwaarts nie, as dit ooit sou gebeur het…]. Soos Indonesië (voorheen Nederlands-Indië) egter toon, het die Hollanders steeds nie veel beleggings daarin gepomp nie – dit was steeds ‘n kolonie wat op die primêre sektor ingesteld was: landbou, bosbou, mynbou, vissery, jag. Daarteenoor het die Britte in Indië (die een besuide die Himalajagebergte) begin fokus op vervaardiging (om selfs nog groter wins te maak met die goedkoop vervaardigde produkte met goedkoop arbeid).  

Bos (1941) werp vir ons lig op die onderwerp. Eers in 1817 word die eerste Europese skooltjie oopgemaak in Weltevreden, Nederlands-Indië. In 1860 kom daar die Gymnasium Koning Willem III tot stand, wat die moontlikheid bied om aan Nederlandse universiteite te studeer.

Tot met die volgende eeuwending lyk sake ook maar beroerd met al die omliggende skooltjies. “Dit bleek o.a. uit een in 1900 door het Nederlansch Indisch Onderwijzers Genootschap ingestelde enquête: van 1476 toegelaten ‘Europeesche‘ leerlingen verstond 621 of 41,5% in het geheel geen Nederlandsch; 433 of 29,3% kenden slechts een weinig Nederlandsch en slechts 422 of 29,2% begrepen en spraken de voertaal bij het onderwijs behoorlijk” (p. 16).  Teen 1937 was daar 10 middelbare skole soortgelyk aan Gymnasium Koning Willem III. Lycea (middelbare skole wat slegs Latyn aanbied en nie Oudgrieks nie) was daar vier – twee bestuur deur die regering en twee privaat (p. 23).

“De vraag, of Indië eigen instellingen van Hooger Onderwijs noodig had, werd tot ongeveer 1910 vrijwel eenstemmig ontkennend beantwoord.” Die Eerste Wêreldoorlog het egter studiereise na Nederlandse universiteite bemoeilik en die behoefte na ingenieurs het in Indonesië intussen groter geword.  En juis daarom het die eerste tegnikon eers in 1920 oopgemaak (p. 26).

Die Anton de Kom Universiteit van Suriname is eers op 8 Mei 1966 in die lewe geroep. Volgens hul webwerf: “De Universiteit begon op 1 november 1968 met slechts een faculteit, namelijk de Surinaamse Rechtsschool die in de Faculteit der Rechtswetenschappen was opgegaan. Hoewel de Geneeskundige School ouder is dan de Rechtsschool maakt de juridische faculteit langer deel uitvan de universiteitsgemeenschap dan de medische faculteit. De Geneeskundige School, Suriname ‘s oudste instelling voor hoger beroepsonderwijs, ging pas op 26 september 1969 in de universiteit op.”

Op 25 November 1975 word Suriname onafhanklik – en die Nederlandse koninklikes het ‘n jolige fees op die boot daaroor gehou.

Vergelyk nou hiermee: “In 1817 het ‘n toekomstige predikant van die Nederduitse Gereformeerde Kerk, Abraham Faure, wat toe in Nederland student was, voorstelle gedoen vir die ontwikkeling van hoër onderwys in sy vaderland*. Tien jaar later sou hy saam met ander vooraanstaande Kaaplanders, onder wie James Adamson van die Skotse Kerk, die voortou neem in die stigting van ‘n Atheneum in Kaapstad – die Suid-Afrikaanse Kollege.” [*Hy was waarskynlik gatvol vir die liberale teologie / vrysinnige Protestantisme aan Nederlandse universiteite]

Dié kollege in Kaapstad is in 1829 geopen, maar dit was eintlik niks meer as ‘n middelbare skool nie (Boucher, 1973:3); so het SACS High ontstaan. Paarl Gimnasium het op 12 Januarie 1858 en Paul Roos Gimnasium is in 1866 in Suid-Afrika oopgemaak. Die teologiese seminarie, die Victoria-kollege, wat later die Universiteit van Stellenbosch sou word, is in 1866 gestig (Boucher, 1973:19).

Dit is dus moeilik om met sekerheid te sê of Suid-Afrika onder Hollandse bewind ‘n universiteit sou gekry het in die 1800’s indien genoeg mense daarvoor sou gevra het. Vergeleke met Indonesië wil dit tog so voorkom.

In Holland het dinge in die laat-19de eeu ook nie veel beter as Suid-Afrika en Indonesië onder die V.O.C. of Nederlandse vlag gelyk nie, veral nie vir die vrou nie. My oupa aan Hollandse vaderskant, se skoonsuster, se moeder, kon nie eens haar handtekening maak op die huweliksregister om die troue van haar dogter en skoonseun te bevestig nie (daar was destyds ‘n wet in Nederland waar die ouers hul kinders onder dertigjarige ouderdom skriftelik moet toestemming gee om te trou). Sy kon nie lees of skryf nie [dit staan uitdruklik so geskryf op die huweliksregister]. En dit was op 3 Junie 1936! Sy was buitendien toe al ‘n vrou van amper 64 jaar oud. Nou moet jy ook weet – die eerste leerplig word eers in 1900 in Nederland aangeneem en tree op 1 Januarie 1901 in werking. As die stamland so lyk, hoe lyk die kolonies dan nie?

6. Indien daar geen eerstehandse kontak is met die persone wat die Standaardvorm SPREEK nie (ook d.m.v. radio, televisie, telefoon, rolprente, plate, videokonferensie) bly die afstand tussen Standaardtaal en dialek of “afwyking” groot. In ‘n land met weinige invloed deur Hollanders tydens die koloniale Britse ryk, is die afwykingsproses van Afrikaans van Standaardnederlands hoegenaamd nie stopgesit nie.

7. Die spreektaal van die blankes (Plathollands/Afrikaans) is gebruik as onderrigmedium van Hooghollands en ander vakke in Transvaal. In die Kaap was dit Engels. Albei het teenproduktief gewerk om Hollands aan die leerlinge oor te dra en baie maal was selfs die ingevoerde onderwysers uit Holland  (of diegene wat daar gaan studeer het) in die Boererepublieke  ook nie goed genoeg gekwalifiseerd nie. Verder is die leerlinge in die Kaap nie aangemoedig om Nederlands op skool te praat nie.

8. Alleen die tyd sal leer of die dialekkontinuum in Nederland vandag heeltemal deur skoolonderrig en mediablootstelling sal verdwyn – sodat slegs een eenvormige Standaardtaal sal oorbly. Die vraag is ook of, indien Afrikaans by Nederlands gebly het, die Suid-Afrikaanse dialek hierdeur beïnvloed sou word en ook heeltemal sou verdwyn het.

9. Punt nommer 1 tot 8 kan ‘n streep deur getrek word word na aanleiding van die volgende voorbeeld: Die Duitsers het van die beste skole in Amerika gehad (en het beslis meer literêre en wetenskaplike skatte as Afrikaans!), en tog is die taal daar aansienlik verswak. Onder andere deur iets so simpel soos stigma tydens die Eerste Wêreldoorlog, omstreeks 1917 en daarna. Dit was ‘n skande om ‘n Duitser te wees op heilige Amerikaanse grond, en ons is almal bewus hoe Duitsland by die Verdrag van Versailles verneder is (hoewel die Amerikaanse Kongres tog later hierdie verdrag sou verwerp het). Baie Amerikaanse state het die gebruik van Duits in skole, op straat, oor die telefoon en op vergaderings verbied. In party state is Duitssprekendes geteer en veer, ander is geslaan, verneder, uit hul werk verdryf; predikante wat in Duits gepreek het se huise is snags geel geverf, sonder dat die daders vervolg is. Waar 9 miljoen Amerikaners in 1910 nog Duits gepraat het, was daar teen 1966 maar sowat 50 000 sprekers onder agttienjarige ouderdom oor (Steyn, 1980:15-17; 53).

10. Watter kant van die spoorlyn jy bly, gaan dalk bepaal watter dialek jy verkies.

Petrus van Eeden se gratis beskikbare boek op die internet, “Afrikaans hoort by Nederlands”, beskou die opkomende Nasionalisme, Outonomie en Eie Identiteit (as samebindende middel in die strewe na onafhanklikheid), geen stedelike bevolking en klein elite (vox populi = Vox Dei?), lae skoling (soos om Matriekwiskunde af te water) en die Romantiek (Engels en Nederlands is die bose gekunstelde maghebber, Afrikaans is die wonderschöne, ongekunstelde, gemarginaliseerde natuurkind in die donker hoekie van vergetelheid) as die vernaamste redes waarom Afrikaans later tot standaardtaal verrys het.

Van Eeden behandel slegs vier bladsye oor ”lae skoling” (p. 146 tot 149). Ek lig slegs drie punte uit.

1. Turkye het in 1922 sy eie identiteit gesoek. Die Persiese en Arabiese woorde is uit die taal gewerp en Europese leenwoorde is in gebruik geneem; die Arabiese  skrif is verwerp en met die Latynse alfabet vervang. Boonop is die skryftaal en taalreëls vereenvoudig (of, gemoderniseer). Nou haal ek Van Eeden aan wat sê (p. 146): “hierdie radikale verandering [is] vergemaklik, deur die feit dat in 1927 maar sowat 10% van die bevolking geletterd was. Hierdie drastiese taalhervorming sou onmoontlik gewees het, indien die Turke destyds goed geskoold en welgesteld was.”

2. Van Eeden haal dan Nederlandse navorsing aan wat dui mense wat hoër geskoold is, sal die spelling behou soos dit is [NEEM KENNIS, TAALKOMMISSIE!]. ‘n Moeiliker of ingewikkelde spelwyse sal hulle nie afskrik nie; ‘n oorvereenvoudigde spelwyse sal hulle egter juis teen die bors stuit – want dit kan mos lei tot vervlakking van die taal. Of die Nederlandse spelwyse behoue sou gebly het of in ‘n snaakse Duitse lopende skrif, Fraktur, runeskrif, Gotiese alfabet, Cyrillies of selfs Sjinese piktogramme of spykerskrif geskryf sou word maak nie saak nie – ‘n mens leer wat hy leer op skool. En basta.

3. Boonop was die gehalte onderwyser in Suid-Afrika destyds (*en vandag?) nie juis universeel wat wonders nie (p. 147) – daar was onderwysers wat skaars hul name kon skryf, selfs soms hul name as Potchefstroom, Pretoria en Witfontein aangee, met die maandname twee of meer spelfoute begaan, eenvoudige somme misreken, die getalle met ses tot sewe syfers nie sonder foute kon opskryf of uitspreek nie, nie ‘n werkwoord van ‘n selfstandige naamwoord kon onderskei nie.

Hiermee vergelyk Van Eeden (1995:149):

“Uit die werk van Bortoni-Ricardo (1985) is dit ook duidelik dat persone uit die lae sosio-ekonomiese vlakke van die Brasiliaanse samelewing, probleme ervaar met die vervoeging van die werkwoord. Hoe armer en laer geskoold die Brasiliaan, hoe meer afgewater die vervoeging van die werkwoord asook ander grammatikale vereenvoudiginge. Die opvoedingsproses hou dan in dat die ergste afwykings eers deur middel van addisionele skoling bygebring word. Kyk ‘n mens na die uitlatinge van Mansvelt teen die einde van die vorige eeu, dan blyk dit duidelik dat die Afrikaners wat die laagste geskoold was, ook die fleksievorme van veral die werkwoord die meeste verwaarloos het. Diegene met minder as een jaar skoolopleiding en volgens Mansvelt, suiwer Hollands gepraat het, se taal was “volstrekt niet van buigingsvormen ontbloot” (De Villiers 1936:128). Kombuis-Hollandstaliges, mense dus wat minder as ‘n paar maande skoolopleiding geniet het, het volgens Mansvelt ook nog ‘n suiwer Hollands gepraat, maar hul taal het “bijna alle buigingsvormen, vooral bij de werkwoorden verwaarloost.”

Gegewe al bogenoemde feite, laat dit my eerlikwaar wonder of die onderwysers ooit geweet het wat ”Nederlands” beteken.

Niemand is eintlik nou nog seker wat die losse begrip “Nederlands” behels nie. Wat ek, Suidpunt, onder Standaardnederlands verstaan is om in die stemtoon, die idiomeskat, die woordeskat, uitdrukkings, die sinsbou, die “gees”, die bybetekenisse van Nederlandse woorde geheel en al met die Nederlanders s’n te laat ooreenstem soos hulle vandag oor die radio praat, en veral soos by sobere hofstukke gebruik word. Net omdat ek werkwoorde korrek vervoeg en selfstandige naamwoorde die regte verbuiging gee, beteken dit nie ek praat suiwer Nederlands nie.  Dan kry jy geen Nederlands-Nederlands nie, maar Suid-Afrikaanse Nederlands.

Dit hang weereens af hoe inklusief die akademie wil wees.

Nou sal Sussie natuurlik wys na die Engels en Frans en vra waarom daar nie so baie kreooltale in die Afrikalande is nie en waarom die Amerikaanse Engels nie so erg verskil van Britse Engels nie.

Ons moenie vir een oomblik dink die meerderheid Afrikane van voormalige Franse kolonies praat Frans AS MOEDERTAAL nie. Wat jy daar oor die TV of Youtubevideo hoor is die aangeleerde taal. Wat jy op die skoolbanke kry. Wat moedertaal betref, is mens mos mee houtgerus – jy glo dit is outomaties korrek. Jy gaan nie elke vyf minute hol na ‘n woordeboek uit vrees vir die verkeerde woordkeuse nie. Maar dit gaan ook afhang van jou taalprioriteit. As mens uit ‘n Afrikastam van nederige herkoms spruit, wat ‘n goeie en blywende indruk wil skep en sosiale opgang wil maak deur jou fleurige, gekunstelde, dog hoflike (en ‘n skeutjie vleiende) taal in ‘n derdewêreldland om die boonste sport te bereik, dan moet jou taalgebruik (wat by skoolbank-Frans begin het) keuriger as jou mededingers s‘n wees. As jy ‘n landbouer is wat heel toevallig ”Nederlands” as moedertaal praat, is bloutong onder die skape ‘n veel groter probleem.

Ek stel ook voor die lesers gaan kyk by http://langscape.umd.edu/map.php . Regoor die hele Afrika, met die uitsondering van die suide, sien ek geen Frans of Engels op die kaarte nie. As jy inzoem na die Suid-Afrikaanse stede, daar floreer Engels, maar nie Frans of Portguees in plekke soos Brazzaville en Luanda nie. Die kaarte is egter hoogs veralgemenend – daar is plekke soos Fairview wat ooglopend Afrikaans is – of is dit die huispersoneel wat daar permanent ingetrek het? Sover ek onthou was plekke soos Parow, Bellville, Durbanville (Pampoenkraal) nog altyd Afrikaans. En, in my wildste drome kan Kayelitsha en Kenilworth nie Afrikaans wees nie. Maar tog, volgens die 2011-sensus was Hermanus 76,1% Afrikaanssprekend [nou nie juis die indruk waaronder ek verkeer het nie]. Ook in my eerstejaarsvoorgeskrewe Aardrykskundehandboek deur Bergman en Renwick (2008:275), slaan Afrikaans soos varkmasels op die Afrikavasteland uit. Op die vreemdste plekke. Daar is egter geen beduidenis van Engels of Frans of Portugees op Renwick en Bergman se Afrikakaart nie – wel Arabies.

Ons moet onthou die volkere in die Afrikalande is baie stamgebonde, en die Engels en Frans wat nou deel van die destydse évolués  (ontwikkeldes, beskaafdes) uitmaak is ‘n skepping van die vroeë 1900’s. Lees mens deur David van Reybrouck se “Congo: een geschiedenis” (2010:231-242), was daar enkele swartes in hierdie Belgiese kolonie wat wel deel van dié évolués wou word. Dan moes hul hele lewenswyse, kultuur en uitkyk ooreenstem met die Westerse heersers s‘n – wat met sekere voorregte gepaardgaan. Dan kon hulle wyn drink, verdere geleerdheid ontvang, in dieselfde swembaddens plons as die Belge (maar soos Van Reybrouck skryf (2010:233): ”Als het zwarte in het zwembad sprong, gingen de blanken eruit. Lijfstraffen met de chicotte golden nog steeds voor alle Afrikanen, zelfs voor hen die Latijnse naamvallen kenden en de speeches van De Gaulle lazen”), later selfs meer blankevoorregte verkry… maar vir die meeste volke van die Belgiese Kongo was dit suiwer gatkruip en ontkenning van jou eie stam, vir weelde.  Dis vernederend om boetie-boetie met die heersers te probeer speel. Nietemin was die belangstelling groot om sosiale opgang te maak. Die keuringsproses was egter streng (Van Reybrouck, 2010: 236): ”In 1958 waren slechts 1557 ‘burgerlijke verdiensten‘ uitgereikt en slechts 217 ‘immatriculaties‘, op een bevolking van veertien miljoen inwoners.”  Tog was daar in 1947 op Kongolese dorpies 110 intellektuele klubs, met altesaam 5 609 lede.  Hierdie syfer sou toeneem vanaf 1952 tot 1956 vanaf 131 na 317 klubs. Die inskrywingstal het gestyg vanaf 7 661 tot 15 345 lede.

Verder is dit onbillik om aannames rondom Frans te maak as jy self nie Frans magtig is nie. Frans is ‘n taal wat alles behalwe foneties ooreenstem met die spelvorm. Dieselfde regionalismes stem ook duidelik nie ooreen met die Académie se Frans nie. Maar, as jy wil glo jou Frans is Frans, dan is dit Frans. Dieselfde met die Suid-Afrikaanse Nederlandse dialek van destyds en die halfduitse Limburgs van vandag – as jy vas glo jou Nederlands wat jy praat is Nederlands, dan is dit Nederlands. Geen haan sal daarna kraai nie.

Dit is wat Van Eeden eintlik wil sê: Sulke afwykings IN NEDERLAND EN BELGIË word eenvoudig “dialekte”, “stadstale” en “dorpstale” van Nederlands genoem wat in die verlede deur bykans homogene Nederlanders en Vlaminge gepraat is. By ons in Suid-Afrika word dit sommer ‘n nuwe taal. Onthou, daar was nie radio’s en televisies in elke liewe huishouding in Europa wat Algemene Beschaafde Nederlands die huis indra nie! Sommige dialekte, stadstale en dorpstale wyk véél meer as Afrikaans van die Standaardnederlands af.

Dit is dus nie verbasend nie (1995:52):

“Ten spyte van die hoë tempo waarteen die Vlaminge die Nederlandse standaardtaal nagepraat het, het die aantal Vlaminge wat die standaardtaal, gedurende die sestigerjare as spreektaal gebruik het, nog nie 3% van die Vlaamse bevolking gehaal nie (Willemyns 1971:7). Volgens Botha (1976:6) gebruik minder as 1% van die Vlaminge die Nederlandse standaardtaal, en het hy waarskynlik slegs na die gesproke taal verwys.”

Maar al sou die hele hutspot-idee van Afrikaans as die uitvloeisel van hoogs flekterende tale wat gelyke speelveld soek (Nederlandse, Duitse, Franse, Deense, Sweedse, Noorse selfs Khoi-dialekte?) , net soos by die onlangs ontdekte mynerstaal, Cité-Duits, in België, waarvan die proses haarskerp ooreenstem met die vorming van Afrikaans (Van Maris, 2017), voorgehou word, hou dit ook nie stand teenoor Amerikaans nie. Amerika is immers veel ouer, daar was ook vlae immigrante uit verskeie dele van Europa wat toegeskryf kan word aan oorloë, hongersnood, ekonomiese ineenstorting, beter werksgeleenthede, familie wat reeds gevestig is. Nou hoekom lyk hierdie Engels nie veel anders as dié van Brittanje nie? Of is ons so gewoond aan Amerikaans en Brits dat ons geen verskil meer kan raaksien nie?

Steyn (1980:51) voer aan hierdie miljoene immigrante wat aangekom het en hul ou tale verleer het, kan toegeskryf word aan “waarskynlik die onderwys”. Tog was daar vir baie lank Duitse skole in Amerika. Maar “algaande het die verskillende state op aandrang van die federale regering begin vereis dat net Engels die onderrigtaal in private en openbare skole moet wees”. Verder was daar tot met die 1960’s ‘n baie sterk assimilasiebeleid, en hiervan was Engels die voertaal. Die rolprentbedryf baie later het ook sy werk deeglik gedoen.

Laat ons dus kyk hoe het die onderwys in Suid-Afrika gelyk.

REDE 3: TE MIN LESURE IN NEDERLANDS

Om meer uit te brei omtrent punt 6: was die Nederlands wat op skool geleer is, werklik Nederlands? En van hoeveel tyd praat ons?

Volgens M.E.R., skryf Steyn (1980:191), was “alle skoolboeke [in Transvaal voor die Tweede Vryheidsoorlog] in Nederlands”, “maar die Afrikaanse onderwyseres en kinders het Afrikaans gepraat.” Dit was in alle vakke so. Die onderrigmedium was in Afrikaans, die boeke geskrewe in Hollands.

En tog sê Mansvelt op 1 Mei 1890 eintlik: slegs 12 maande is nodig om “Nederlands” (nou nie goeie Nederlands-Nederlands nie, maar wel ‘verstaanbare’, skaflike Nederlands vir Suid-Afrika) werklik te leer skryf en praat met die korrekte vervoegings (Van Eeden, 1995:148):

“[…] de taal die men bijv. te Stellenbosch niet alleen op openbare vergaderingen, maar ook in den omgang nog hoort van mannen, die mij zelf verzekerd hebben, dat zij in hun jeugd niet meer dan twaalf maanden onderwijs genoten hebben van den een of anderen weggelopen matroos of soldaat. Deze taal nu, hoezeer ook in vele opzichten van de Nederlandsche schrijftaal afwijkende, is in haren zinsbouw, zoowel als woordenschat, zuiver Hollandsch en volstrekt niet van buigingsvormen ontbloot […]”

Maar oor Kombuis-Hollands: “Dit is de taal die bijna alle buigingsvormen, vooral bij de werkwoorden verwaarloost.” Hierdie taal word volgens Mansvelt gebruik deur persone wat slegs enkele maande gebrekkige onderwys geniet het. Nogtans beskou Mansvelt dit as ‘n verrassing dat Kombuis-Hollandstaliges, ondanks die feit dat die Kaap toe al vir byna ‘n eeu onder Engels bestuur was en skoolopleiding vir die Afrikaner pateties was, dié mense “nog zulk een betrekkelijk zuiver Hollandsch spreken” (Van Eeden, 1995:148).

Hoewel Van Eeden in ‘n optimistiese trant skryf ”Verder is dit belangrik om daarop te let dat Mansvelt hierdie twee soorte Afrikaans, wat bloot gebrekkige Nederlands was, steeds as suiwer Nederlands beskou het” [skietgoed om taalamalgamasie te steun] loop my beker allermins van vreugde oor.

Mansvelt se “zuiver Hollandsch” en “12-maande-Nederlands” is duidelik nie die drawende Standaardtaal wat in die Nederlandse Eerste en Tweede Kamer (parlement of ‘Staten-Generaal’) weergalm word terwyl ander verveeld aan pepermentjies suig nie. Daarvan het Afrikaans (of Suid-Afrikaanse Nederlands) reeds te ver van hierdie nuwe kunstaal (Standaardnederlands) afgewyk.

Maar let nou mooi op:

Om ‘n lewende taal aan te leer, soos hierbo genoem, is geen sprake van die grammatikadrilwerk eintlik nodig nie. Die leermeester is ‘n Hollandse matroos of soldaat wat gedros het – iemand wat waarskynlik die taal (as moedertaal) magtig is. Soos in die Pruisiese skool van desjare (as ek Waquet se “Latin or the empire of the a sign” (2001:32) korrek verstaan) is Latyn geleer uit die vuis praat nog voordat die grammatika behandel is. Soos ons “Hallo!”, “Lekker naweek!”, “Lekker slaap” leer praat en later al hoe meer ingewikkelde sinne gebruik. Jy moet konstant op jou voete dink; dis die beste leermeester. ‘n Lewende taal leer jy deur kontak, voortdurende praatwerk.

Daardie jare (19de tot in die middel van die 20ste eeu) was drilwerk met grammatika en verbuigings- en vervoegingstabelletjies die obsessie (veral in die Duitse klasse in Suid-Afrika sou hierdie drilwerk nog lank voortgesit word), nie soos vanaf die 1980’s toe iemand skielik agterkom “maar ons leer mos deur te praat” en “opstelle skryf” nie. Op die huidige oomblik is ek bewus van Marianne Dircksen (2016) aan die NWU wat skryf oor Latynonderrig in Amerika wat so, soos ‘n lewende taal, aangeleer moet word.

In die 1980’s het die resensent, ene J. Hilton (1982:152-156) destyds verbonde aan die Universiteit van Fort Hare, W.G.J. Lubbe se ”Latyn vir Regte” (1981) en D.M. Kriel se ”Latyn vir die regstudent” (1977) gekritiseer: Lubbe en Kriel benadruk glo die skryf- en uitspraakoefeninge te veel – dit is glo te tradisioneel. Latyn hoef immers vandag in die 1980‘s slegs GELEES te word:

”Both books would appear to be adaptations of the traditional approach to the teaching of Latin to a specialized vocabulary.   Given the lack of goal definition of these books it is still strange that the underlying assumption – that the courses will equip the students to READ Latin better – is ignored. The goals of the traditional courses are to produce students who can write and even speak Latin.  The goals of Latin teaching have now generally changed (and this is implicit in the books under review) and one would expect a change in content to facilitate the attainment of these goals.”

Hoe het tye nie verander nie! Moet ek nou sê hierdie twee Afrikaners was hul tyd vooruit?! Of word die siklus voltooi? Die sirkel word rond? Déjà-vu? Dit lyk darem baie naby aan die Pruisiese skool van ouds! Die geskiedenis herhaal eenvoudig homself. Ongelukkig het hierdie uit-die-vuis-leer-metode een nadeel (wat Waquet ook op dieselfde blad noem): by die Franse skole is eeue gelede wel bevind met hul naslaan-drilwerk-en-woordeboek-naslaan-metode kan die leerlinge skaars in Latyn praat, en hul woordeskat maar gering, maar op skrif is hul werk veel meer afgerond.

Sonder daardie skryflesse kon jou Nederlands (of, die kunstaal, Standaardnederlands, so goed soos ‘n dooie taal) op soortgelyke wyse allermins gekunsteld afgerond word. Jy moes as’t ware die volle Matriek loop (of, soos Hertzog, selfs verder) om die fynere nuanses te verstaan. Die belangrikste faktor by taalaanleer soos hierdie, by dooie tale, bevind die Franse sosioloog, Philippe Cibois (2015), is TYD. Jy kan byvoorbeeld nie verwag iemand in die jaar 2012 wat 400 uur per skooljaar aan Latyn moet afstaan, sal sy voorgangers, wat 900 uur per skooljaar moes deurworstel, kan klop of ewenaar nie.

Dieselfde geld met Nederlands.

Ongelukkig kon ek nie Langenhoven se outobiografie  “U dienswillige dienaar” uitneem by die biblioteek nie (dit is reeds uitgeneem) en ek moes my verlaat op my bydrae op die Afrikaanse Wikipedia-artikel wat ek in die verlede daar geplaas het. Hy skryf:

“Ons kinders is gemaak Engels praat, selfs buitekant die skool, maar nooit was daar van Meester se kant die minste poging om ons te maak Hooghollands praat nie, selfs nie met hom nie, en selfs nie in die Hollandse klasse nie. Daar by ons, soos orals elders, was dit maar ‘n vanselfsprekende saak dat jy ‘n Afrikaner enige vreemde taal kan leer praat maar nie Nederlands nie. […] Meester Bloemkolk had van teoretiese grammatika geen grondige logiese begrip nie. (Ek het daar ‘n Hollandse spraakkuns op skool gebruik – die liewe ou Stucki s’n. Maar dáár was ook geen stucki logika in nie.) Maar Meester het my, vir meer as die betrokke standaard van onderwys en ouderdom, deeglik Nederlands geleer. Toe ek uit sy skool weggegaan het, het ek dit seker min swakker geskryf as wat ek dit vandag kan skryf. Verder het hy my, by die skoolwerk verby, ‘n menige Nederlandse boeke geleen om te lees en ek het hulle verslind. En daar is geen twyfel aan nie dat my woordeskat (wat ek vandag nog altyd te armoedig vind vir die uitdrukkings van my gedagtes) deur Nederlandse lees en studie verbeter is.”

Duidelik sit ons hier met Waquet se “Franse Latynskool”.

Ek beskik ongelukkig oor te min tyd om deur die proefskrif “Onderwys aan die Kaap onder die Kompanje 1652 – 1795: ‘n kultuurhistoriese studie”  (1936) te lees en beroep my dus op ander bronne. Ek sou wel aanraai dat die leser hierna gaan kyk by http://scholar.sun.ac.za/handle/10019.1/63726 .

Ons weet ten minste 50% van die heel eerste Hollandse nedersetters in Suid-Afrika was analfabete (Van Eeden, 1995:147). Ons is ewe deeglik bewus van die uiters lae skoolbywoningsyfers, veral in die platteland gedurende hierdie tydperk waar selde slegs meer as een jaar skoolgegaan is (Scholtz, 1939:208). Hetsy die geriewe was eenvoudig nie daar nie, of die vraag daarna was afwesig by die eenvoudige maar uitmergelende leefwêreld van die selfonderhoudende boer en sy gesin, of daar was eenvoudig net nie die geld of die tyd vir die kind of ouer wat daarna begeer het nie.

Die feit bly staan: Jy kan onmoontlik nie binne 1 jaar al die grammatika van Nederlands baasraak nie. Nie as jy al die nuanses wil lees, vasvang en self skryf nie.

Rol meer as 250 jaar vorentoe en Van Eeden skryf (1995:147):

Uit onderwysstatistiek blyk dat slegs 11,24% van die leerlinge in staatsondersteunde skole gedurende 1908 in standerds hoër as standerd vier was (Zietsman 1992:83). Die volgende tabel gee ‘n duidelike beeld van die onderwyssituasie, uitgedruk in persentasie:

 

Jaar

Graad

Standerd 3

Standerd 4

Standerd 5

Standerd 6

Standerd 7

1901

47,32

9,98

6,89

3,46

1,74

0,64

1908

44,19

10,25

7,63

4,56

2,84

1,12

 

Dan gaan hy voort (1995:147):

Volgens Zietsman (1992:83) is daar volgens die inspeksieverslae, gedurende dié tyd, soms eers in standerd 4 met formele onderrig in Nederlands begin, en het die oorgrote meerderheid Afrikaners dus nooit werklike onderwys in die taal ontvang nie, aangesien slegs ‘n fraksie Afrikanerkinders by skoolhoër en matriek uitgekom het. Selfs prominente Afrikanerleiers, tydens die eeuwenteling, het dikwels bitter weinig, indien enige formele skoling geniet (vergelyk De Villiers 1936:220).

 

My eie oupa (gebore 1904, oorlede 1981) van moederskant is ook ‘n produk van die Engelse Kaapse regering- en onderwysstelsel – hy kon slegs Standerd 3 klaarmaak, daarna moes hy teen sy sin (al wenend) gaan skape oppas. Voorheen moes hy donkie-ore dra as hy nie Engels in die klas wou of kon praat nie. Sy vrou (gebore 1914, oorlede 1954) haal darem Standerd 6. Die briewe wat my Oupa wel latere jare geskryf het aan sy kinders was in Afrikaans, sonder spelfoute, wel met die kenmerkende ÿ en nie y of die argaïese ij nie. Sy spelkennis het hy uit Afrikaanse Christelike boeke opgedoen wat hy in sy vrye tyd gelees het.

Ek beskik wel hier oor ‘n boekie deur ene Willem S. Logeman (“Professor in de Moderne Talen aan het Zuid-Afrik. College te Kaapstad”), geskryf te Zeepunt, Juli 1901, getiteld: “Leesboek en Grammatika met oefeningen, Voor den Vierden Standaard”. Wat onmiddellik opval is dat die boek geskryf is soos vir iemand wat in Engels onderrig word. Die Hollandse tekste wat vir oefeninge gebruik word, het Engelse opsommings vanaf bl. 195 tot 219. Daar is ook ‘n woordelys in die boekie wat tweetalig is (bl. 155 tot 194) – dis baie snaaks vir ‘n Nederlandse handboek. Nog iets: die vervoeginge van „ik bak, gij bakt, hij bakt, wij bakken, u bakt, zij bakken, jelui bakt of jullie bakken, u bakt, de heeren bakken, zullie / zij bakken“ word eers hier in Standerd 4 (Graad 6!) werklik behandel.

Wil jy nou wragtig vir my sê Hollands is eers vanaf die vierde standerd werklik geleer?! Waar is die verskeie passiewe vorme, die verledetydsvorm, die toekoms, die onbepaalde wyse (infinitief)? Waar is die onderskeid tussen die onvoltooide en voltooide onbepaalde wyse? Die gebiedende wyse (BAK!!)? Die voorwaardelike “zou bakken”? O, hier is ‘n paar van hulle. Maar min. Daar word net in hierdie palmgrootte boekie ( 17 x 12 x 1 cm ) van 223 bladsytjies (steekproef: hoogstens 33 reëltjies per blad van 8 woorde elk, merendeels met grafika wat die woordaantal drasties inkort) heel terloops genoem die subjunktief of aanvoegende wyse is vreemd in die alledaagse taal. En waar leer jy mense die uitspraak? Afrikaanse uitspraak is duidelik nie Nederlandse uitspraak nie – jy verwar net die kind.

 Die boekie alleen sal mens kan help om baie, BAIE eenvoudige kinder-Nederlands miskien te lees – maar dit hou as die enigste, ALLERLAASTE taalhandboek op skool vir die kind alleen absoluut niks belowends in nie. Volgens Gerda Odendaal  (2016:262): “Dat die bron in ’n bepaalde behoefte voorsien het, blyk daaruit dat dit tot 1907 verskeie uitgawes beleef het”. Odendaal spesifiseer nie die latere verdeling in Standerds nie, so ek is salig onbewus of jy later ‘n matriekhandboek vir  Nederlands gekry het. Wag, ek kyk gou by Worldcat – Net Standerds 2 en 3 word hier gelys. Die oorspronklike boek van 1898 (vir alle standerds) was ook net 288 bladsye lank. Maar wat ons wel weet uit die syfers van 1901 en 1908 (sien bo):  daardie “bepaalde behoefte” was maar MIN! Want daar was MIN leerlinge.

Van den Heever maak in sy biografie oor Hertzog doodseker ons verneem slegs tot 3 ure per week (1944: 185, 199, 224) is aan Nederlands afgestaan voor en net na afloop van die Tweede Vryheidsoorlog onder Engelse bewind. Indien daar ooit streng by hierdie ure gehou is.

Met al hierdie wind van voor – wie sou dan ooit in Holland kon gaan studeer, laat staan nog sy doktorsgraad daar kon verwerf het? Wie sou nou ‘n kat se kans kon hê? Wel, ons liewe Genl. Dr. Barry Hertzog kon.

By die Victoria-kollege waar Hertzog sy B.A.-graad verwerf het, was slegs 1 uur per week aan Nederlands afgestaan, later sou dit 2 ure per week word (Van den Heever, 1944:36). Ten spyte van al hierdie hindernisse, kon hy wel na Amsterdam gaan in Augustus 1889, die aanvang van die nuwe akademiese jaar in Europa. Duidelik staan daar wel in Van den Heever se boek: ”Hy het Nederlands hier deeglik leer skrywe en praat, en veel later, soos die geval was met baie van sy geslag, sou hy met moeite ‘n suiwer Afrikaans skrywe, want die ingekerfde Nederlandse vorm sou steeds weer, deur die Afrikaanse heen, opduik” (Van den Heever, 1944:42).  Om Nederlands te leer skryf en praat het nie van nature gekom nie  – nie ná ongeveer 250 jaar van ‘ongeletterdheid‘ [of, afskeiding van die Hollands] wat sy eie loop in Suid-Afrika geneem het nie. Maar, Hertzog het deurgedruk. Let ook op die aantal jare wat hy in Nederland deurbring – dit noem ons ‘n taalbad.

Uiteindelik is sy proefskrif in 1892 afgehandel en aanvaar; in Nederlands. En Hertzog het gepromoveer. Blykbaar was hierdie prestasie nie ‘n alledaagse verskynsel nie, want die ”Stadsnieuws” maak ‘n moerse ophef oor hierdie “jonge man” (soos oorgetik deur Van den Heever, 1944:43):

[…]

“De jonge man, die tot doctor in de rechtswetenschap werd bevorderd, is genaamd James Barry Munnik Hertzog en geboren te Wellington, in de Kaapkolonie. Toen hij drie jaren geleden uit Zuid-Afrika hierheen kwam, had hij reeds aan de universiteit der Kaap de Goede Hoop den graad van “Bachelor of Arts” behaald. Daar de graden aldaar verleend hier te lande worden erkend, is het aan de Kaapsche studenten gemakkelijk gemaakt hier verder te studeren.

De heer Hertzog nu is de eerste Zuid-Afrikaander, die aan de Amsterdamsche Universiteit den doctorstitel heeft verworven, en het doet ons veel genoegen te kunnen melden, dat reeds een vrij aanzienlijk aantal zijner landgenoten, evenals hij, aan de Amsterdamsche Universiteit de voorkeur heeft gegeven. Onze Universiteit heeft blijkbaar in Zuid-Afrika geen slechten naam.”

[…]

 

Dit was dus wel moontlik om Nederland te besoek met jou karige Nederlandse opleiding (hoewel Hertzog se ouers ook welgestelde mense was).

En tog, net voor Hertzog se terugkeer was hy steeds geen swaaier van die Prinsenvlag in Suid-Afrika nie. Getrou aan sy dialek [Afrikaans was teen die helfte van die 20ste eeu in die Webster nog so beskryf – Dutch dialect], skryf hy in die jaar 1891 aan die Amsterdamse Studenteweekblad waarvan stukke op 29 April, 6 Mei en 13 Mei geplaas is (vertaal deur Van den Heever, p. 44-47) die volgende:

Dit pas by die Afrikaner-karakter en landsaard. Dit is ‘n hoogs analitiese taal net soos Engels.

[…]

Dit behoort mense te oortuig van die volslae astrantheid om te probeer om in Suid-Afrika ‘n taal in te voer wat so hoog sinteties is soos Nederlands met al die ingewikkeldheid en fraiings van verbuiging. Dié poging is gedaan en sommige, wat nog nie die volledige mag van taal oor die denkwyse van ‘n volk deurgrond nie, hou daarmee aan. Hulle gees moet nog ontsluit word vir die groot feit in die wetenskap en in die taal dat ons in die vooruitgang van gemeenskap en mens eers die sintetiese en dan die analitiese het, eers die samegestelde en dan die eenvoudige. Hulle kan sekerlik nie onder die indruk verkeer van die waarheid dat van die analitiese taal ‘n teruggang is en aan die grense van die onmoontlike behoort nie; dié verandering bring ‘n totale wysiging in die denk- en uitdrukkingsvermoë van ‘n volk. Ons kan, na aanleiding van die terugkeer na Nederlands, net so wel verwag om te sien dat ‘n rivier se stroom terugvloei. Dit laat trouens die Afrikaner se taal bloei ten spyte van sy kragtige en meerderwaardige mededinger, Engels; dit beloof aan laasgenoemde ‘n swaar en volgehoue stryd om baasskap in Suid-Afrika.

 

MAAR AFRIKAANS BLY OOK DEELS BEVRORE NEDERLANDS

Afrikaans hoef nie as Fanagôlo-Nederlands beskou te word nie, maar eenvoudig ‘n ander rigting wat ingeslaan is. Soos Linux-rekenaartale; elkeen dien sy doel. Ek begryp al te goed die Afrikaner/Boer soek die WARE JAKOB. Die 100% egte suiwer koffiebone. Die 100% suiwer goue Krugermuntstuk. Die 100% egte Coco Chanel. Die 100% egte Pierneef. Die 100% suiwer Nederlands, ”soos dit destyds gepraat is”. Laasgenoemde is egter soos om rekenaars in die Middeleeue te gaan soek – dit het nie bestaan nie. As jy suiwer puristies te werk wil gaan, dan gaan jy eindig met ‘n taal waarmee skeepsjongens aangesê is om die hawens blink te poets met Sarel Skropborsel. As jy nog nie tevrede daarmee is nie, gaan jy op Indogermaans afkom: skaflik genoeg vir mense wat in strooihutte bly en ‘n paar runderpesbeeste aanhou. Of dalk nog in die Steentydperk vasgevang sit. Dit is die spreekwoordelike MS-DOS in ‘n rekenaarwêreld oorheers deur Java en Android. Jy kan ook maar net “soveel” daarmee doen.

Maar wat nou van die Franse daar doer bo in Quebec? Hulle gebruik tog ‘n taal GEBOU OP die 16de-eeuse Paryse dialek wat aansienlik minder lettergetrou uitgespreek word as moderne Standaardfrans. Ek het op YouTube by die kommentaar mense steen en been sien kla hulle kan, met al hul moeitevolle Franse klasse op middelbare skool, nie ‘n snars verstaan wat hierdie mense sê nie.

Maar Afrikaans het ook, net soos die taal in Quebecse Frans, sekere dele van die ou Nederlands behou wat in die Standaardnederlands vergete is.  ”Voortdurend zitten te slapen” in moderne Nederlands word vandag in Deens en Afrikaans nog albei los geskryf: “sit en slaap” en “sidder og sover” . Natuurlik weet ons dit beteken nie letterlik om te sit en slaap nie (iets wat ek by Duolingo opmerk veral die Britte mee kleitrap wat Deens leer, maar nie diegene wat sekere dialekte Amerikaans praat nie), want dit is die “present continuous tense” (-ing)  van die werkwoordtyd wat in Afrikaans en Deens en Nederlands ontbreek. Maar Afrikaans kan soos Nederlands ook “aan die” gebruik (“Ik ben aan het” + infinitief): “Ek is aan die werk, aan die slaap, aan die skrywe, aan die kook.”  So ‘n mens kan in Afrikaans sê:  “Ek is besig om die blomme nat te gooi”, “Ek gooi (nou) die blomme nat.”,  “Ek is aan die blomme natgooi”, “Ek staan en gooi die blomme nat” of “Ek staan en blomme natgooi”. Almal dui op die onvoltooide teenwoordige tyd.

 Ek het ook agtergekom ”weeluis”  is ‘n argaïsme wat in Afrikaans behoue gebly het – in Nederlands het die woord teen 1858 reeds verduits: “bedwants”, uit “Bettwanze” of “Bett-Wantze”.

Die oorlede Nederlandse digter, Gerrit Komrij, sê oor Afrikaans (in ‘n onderhoud teenoor Herman Wasserman): ”Ek het dit oor die byna onomskryfbare gevoel dat Afrikaans gedeeltelik ‘n bevrore Nederlands is – nie versteen of doods – maar bevrore, gestol, in die tyd stilgeword, as jy in ‘n soort tydmasjien meteens gekonfronteer word met ‘n beeld uit ‘n ander tyd, met ‘n tafereel uit ‘n vergete provinsie.”

En nou wil ek afsluit deur die volgende vraag: Waarom kan ons Afrikaans net nie met rus laat nie? Waarom hom verwyt dat hy ‘n Fanagalô-Nederlands is? ‘n Onegte Nederlands? Kom ons herskryf net gou die vraag van vroeër:

Het ons Franse voorsate as ongeletterde plebs/uitskot doodeenvoudig gesukkel om uiting te kon gee aan Klassieke en Volkslatyn – en toe die weg van n tipe ‘fanagalo’-Latyn gevolg waarmee hul hulself gemaklik kon vind?

Tegnies gesproke het hierdie Fanagalô-Latyn, vir ons beter bekend as Frans, met verloop van jare magtiger as sy voorganger geword. Op talle terreine dwing Frans nog respek af, soos in Europa en Afrika. Ook by die Olimpiese Spele. Die Verenigde Nasies. En selfs in Japan. In die beginjare het hierdie „Latyn“ in die skadu gebroei, onder volk en land wat Latyn aangeneem het, maar wat die stamtaal beslis nie na behore kon praat nie. Waar sou die Middeleeuse Franse romans ooit vir Vergilius se “Die Aeneïs” kon ewenaar? Op daardie stadium sou die Galliërs nog net kon droom om soos die Romeinse keisers van weleer die wêreld te besit.  Vir jare het hulle geglo hulle praat Romeins/Romaans (langue romane). Op die vraag aan die geskiedkundige Ferdinand Lot “Wanneer het ons opgehou om Latyn in Gallië te praat?” was sy lakonieke antwoord: “Nooit”. Die Galliese inwoners het vas bly glo hulle praat presies dieselfde taal as hul voorouers (Latyn), maar binne enkele eeue was die taal onherkenbaar. Toe Karel die Grote die klasse in die Klassieke Latyn laat herleef, het mense gou begin besef hul gesproke Latyn lyk HOEGENAAMD nie dieselfde soos dié van Vergilius en kie nie. Wat ‘n ontnugtering. Wat ‘n geweldige skok.

Dit het lank geduur om van daardie tradisie weg te breek. Donders lank. Maar uiteindelik het Frans in die jaar 1539 (méér as ‘n anderhalf jaarduisend later!) die amptelike taal van die reg en administrasie van Frankryk geword, in die plek van Latyn.

Die Keltiese en Germaanse woordeskat toon duidelik hoe Frans ook eintlik maar ‘n hutspot van omliggende tale en dialekte was.  Vergelyk byvoorbeeld die bekende “leunstoel” in Frans: fauteuil > faudestueil > faldistôl > faldstuol > valtstuol (Middelhoogduits  vir “voustoel” of “klapstoel”). 

Latyn het van 3 woordgeslagte (manlik, vroulik en onsydig) en SOV-sinsbou “versleg” / “veranalitiseer” / “vereenvoudig“ /  “verwilder” tot 2 woordgeslagte (manlik en vroulik) en SVO-sinsbou. Dit is Frans.  En dit is nog voordat mens insien hoe die woordbetekenisse ook boonop deur die eeue verander het!

Afrikaans het dus niks om oor skaam te wees nie, ewe min as Frans.

–          Suidpunt

Bronne:

Bergman, E.F. & Renwick, W.H. 2008. Geography: people, places, and environment. Fourth Edition. New Jersey: Pearson Publishers, p. 275.

Bos, R. 1941. Hoe het groeide: Het onderwijs in Nederlandsch-Indië, Januari-Februari. ( https://web.archive.org/web/20130702101442if_/http://62.41.28.253/cgi-bin/imageserver/imageserver.pl?oid=FFHBID19410901-001-1941-0008&key=&getpdf=true  )

Boucher, M. 1973. Spes in arduis: ‘n geskiedenis van die Universiteit van Suid-Afrika. Pretoria: Universiteit van Suid-Afrika.

Cibois, P. 2015. Statistiques de la rentrée, mais de l’an dernier. ( http://enseignement-latin.hypotheses.org/9059  )

CNTRL.fr s.v. ”fauteuil” (http://www.cnrtl.fr/etymologie/fauteuil )

Dircksen, M. 2016. Reassessing Latin pedagogy : a proposed model for South African learners. Akroterion, 61(1):59-73.

Hilton, J. 1982. Review. Akroterion, 27(3-4): p. 152-156. (http://journals.co.za/deliver/fulltext/akro/27/3-4/535.pdf?itemId=/content/akro/27/3-4/AJA03031896_534&mimeType=pdf&containerItemId=content/journal/akro )

Laloli, Henk. 1994. Technisch onderwijs en sociaal-ekonomische verandering in Nederlands-Indië  en Indonesië, 1900-1958.Scriptie Vakgroep Economische en sociale geschiedenis Universiteit van Amsterdam. (http://amsterdamhistorie.nl/bestanden/onderzoek/Technisch%20onderwijs%20nederlands-indië.pdf )

Langscape Maps. ( http://langscape.umd.edu/map.php )

Logeman, W.S. 1901. Leesboek en Grammatika met oefeningen, Voor den Vierden Standaard. Tweede nauwkeurig herziene druk. Kaapstad: Hollandsch Afrikaansche Uitgevers Maatschappij.

Matthias Lexers Mittelhochdeutsches Taschenwörterbuch. 1965. (1885) 31. Auflage. Stuttgart: S. Hirzel Verlag. s.v. ”valtstuol”. S. 263.

Odendaal, G. 2016. Die  rol  van  die  US  se  Departement  Afrikaans  en  Nederlands  in  die  ontwikkeling  van  die  Afrikaanse  leksikografie:  Die  Nederlands-Afrikaans-stryd  gedurende die aanvangsjare. Tydskrif vir Geesteswetenskappe, 56 (1): 256-276  (http://www.scielo.org.za/pdf/tvg/v56n1/16.pdf )

Paarl Gimnasium: http://www.paarlgim.co.za/index.php/ons-skool/geskiedenis

Sacs High: http://sacshigh.org.za/about/history/

Scholtz, J. du P. 1939. Die Afrikaner en sy taal: 1806-1875. Kaapstad: Nasionale Pers.

Steyn, J.C. 1980. Tuiste in eie taal. Kaapstad: Tafelberg-Uitgewers.

UVS: Anton de Kom Universiteit van Suriname ( http://www.uvs.edu/over-ons/geschiedenis/ )

Verne, J. 1864. Voyage au centre de la terre. ( http://www.gutenberg.org/cache/epub/4791/pg4791-images.html ):

Van den Heever, C.M. 1944. 2de druk. Generaal J.B.M. Hertzog. Johannesburg: A.P.-boekhandel.

Van Eeden, P. 1995. Afrikaans hoort by Nederlands: ons Afrikaanse taalverdriet. S.l.: Brevitas. (http://www.afrikaans.nu/afrikaans_hoort_by_nederlands.pdf )

Van Maris, B. 2017. Hoe net over de grens razendsnel een unieke taal ontstond. NRC.NL ( https://www.nrc.nl/nieuws/2017/02/17/hoe-net-over-de-grens-razendsnel-een-nieuwe-taal-ontstond-6727658-a1546528  )

Van Reybrouck, D. 2010. Congo: een geschiedenis. Amsterdam: De bezige bij. pp. 231-242.

Waquet, F. 2001 (1998). Latin or the empire of a sign: from the sixteenth to the twentieth centuries. Translated by John Howe. London: Verso, p. 32:

In the case of France the dominant impression was of similarity, with equal fluency in composition of both prose and vers; (Matthew) Arnold was impressed, however, by the amount of homework French children turned out, owing to the freer use of anthologies an a purely mechanical grounding in grammar. In Prussia, he was intrigued by the use of spoken Latin among teachers and pupils (although he noticed that the practice was in decline): young Prussians possessed enviable vocabulary and fluency, which also enabled them to read very extensively; but their composition, by contrast, lacked the elegant classical style that their French and English temporaries were taught to reproduce, the finish that the abler pupils from the better public schools could give their Latin verse.

Wasserman, H. 2001. ”Vrees God en hou jou kruit droog”. Beeld, 26 Julie:2. (Opgeneem in Unisa-Leesbundel vir AFK3043: Taalvariasie en taalpolitiek).

Wikipedia:

https://af.wikipedia.org/wiki/C.J._Langenhoven

https://af.wikipedia.org/wiki/Litaus (‘n vertaling van die Duitse weergawe)

https://af.wikipedia.org/wiki/Weeluis (my eie navorsing omtrent die woordherkoms is daar geplaas)

https://de.wikipedia.org/wiki/Litauische_Sprache

https://en.wikipedia.org/wiki/Évolué (‘n vertaling van die Franse weergawe)

https://fr.wikipedia.org/wiki/Évolué

https://fr.wikipedia.org/wiki/Gallo-roman_(langue)

https://fr.wikipedia.org/wiki/Ordonnance_de_Villers-Cotterêts

https://nl.wikipedia.org/wiki/Leerplicht

https://nl.wikipedia.org/wiki/Limburgs

https://nl.wikipedia.org/wiki/Nederlandse_dialecten#Indeling_van_de_dialecten

https://nl.wikipedia.org/wiki/Onderwijs_in_Nederlands-Indië

https://nl.wikipedia.org/wiki/Technische_Hogeschool_Bandoeng

https://nl.wikipedia.org/wiki/Universitas_Indonesia

Youtube:

Gordy, T. 2015. Je devine des expressions quebecois! ( https://www.youtube.com/watch?v=AgcP4_2btU0  ) Opgelaai: 13 Junie 2015. Kommentaar benede: I learned French at school for 7 years, but I can’t understand Canadian French at all! Maybe only 5 percent! / i’m in my 6th year of studying it and i can get the main idea, but only if they’re also very expressive with their actions, otherwise it’s a blur.

Leon Lemmer: Elsa Joubert as Afrikaanspratende nie-Afrikaner

Elsa Joubert (gebore in 1922) het in haar 95ste jaar die derde deel van haar outobiografie voltooi: Spertyd (Kaapstad: Tafelberg, 2017, 208p, R275; Amazon Kindle $22,91). Die boek het net 200 bladsye teks met min woorde per bladsy. Let op die buitensporige pryse waarteen hierdie boek te koop is. Die titels van die vorige dele van Joubert se outobiografie is ‘n Wonderlike geweld (2005) en Reisiger (2009). Ek het die Engelse vertaling van laasgenoemde werk op Praag (10 Junie) bespreek omdat die Afrikaanse teks selfs as e-boek $35 kos.

By daardie vorige geleentheid het ek die aandag op Joubert se gebrekkige vaderlandsliefde/patriotisme gevestig. Tydens apartheid het sy ontuis in Suid-Afrika gevoel. In die nuwe Suid-Afrika is sy steeds ongedurig. Tevredenheid/berusting wil nie oor haar toesak nie. Binne perke is dit seker aanvaarbaar, want selfvergenoegdheid kan dwaas en selfs afstootlik wees. In die vorige politieke bedeling was sy egter soms selfs gekant teen pogings om Afrikaans te bewaar. In die huidige opset het sy spoedig tot die besef gekom dat Afrikaans eintlik die enigste band is wat sy met die Afrikanerskap van haar kinderjare behou het. Sy het voorheen gepoog om verskille in ras, etnisiteit en kultuur te ontken; dat blankes in Afrika Afrikane moet word, dus moet verafrika. Later het sy blykbaar besef dat blankes nie maklik ontwesters word nie. Sy het haarself toe begin afvra of daar vir blankes plek in Afrika is, maar dit gedoen sonder om die houding van Afrikane te kritiseer. Dit het geblyk dat marxisme darem vir haar onaanvaarbaar is. Uiteindelik het sy besef dat ‘n mens sy identiteit eerder moet koester as opoffer.

In haar jongste boek word daar weifelende politieke en ander standpunte ingeneem. Lesers moet dus nie verwag dat hierdie rubriek klaarheid oor Elsa Joubert gaan bring nie. Waarop sy vasstaan, is dat sy steeds nie op Afrikanerskap kan of wil aanspraak maak nie. “Afrikaners is dit wat die meeste denkende Afrikaners reeds vir ‘n lang tyd nié meer wou wees nie. Sommige het hulleself [voorheen] Boere genoem” (p 123). In ‘n sin wil sy eerder ‘n Afrikaan wees: “Daar is ‘n diep, stil band tussen ons, tussen dié wat vir Afrika, sy woestyne en sy ooptes, lief is” (151).

Opsigte waarin Joubert aan insig gewen het, is die ouderdom en die broosheid van die lewe. “Al pad wat met minimum angs aangepak kan word, is die pad na die verlede” (9). “Om baie dinge te leer akkommodeer, is die vereiste van oudword. Ek hou nie van die woord ‘aanpas’ nie, ‘versoen met’ is miskien beter, maar dit dui aanhoudendheid, sonder einde, aan. In die woord ‘akkommodeer’ is daar hoop, dis tydelik, dit gaan verby” (43). Die ouderdom bring al hoe groter bewustheid van die onderskeid tussen liggaam en gees. Dit is moeilik “om te aanvaar dat die liggaam op ‘n ander pad as ek loop” (186-187). Aanvanklik skryf sy: “Die woonstel word nie my tuiste nie” (48). Later: “My woonstel is vir my ‘n redding, ‘n heenkome, ‘n skuiling … Ek is eindelik tuis” (54) en “na ‘n week gaan ek huis toe” (186), die Berghof-aftree-oord in Kaapstad.

Die inwoners van ‘n ouetehuis lei ‘n skynlewe (26); ‘n pseudo-lewe (153). Hulle is “skynmense” (153). Hulle is “skimmense” (156) wat “skimlewens” lei (155). Meedoënloos word almal ouer. “Skimtyd is aan die kom; elkeen het ‘n plekkie in die sagte pensvel waar die pyltjie sal binnedring, elkeen na sy aard” (158). “Eintlik kan Verlies die naam van al sulke oumensgeboue wees” (154). Wanneer jy jou intrek in die ouetehuis neem, is dit “‘n lewenswyse wat jy aflê en ‘n nuwe lewenswyse wat jy moet aanleer” (36). “Die mantel van sorgsaamheid wat deel van ouerskap was, het nou stadig en sag oor die kinders se skouers gaan lê” (135). “Ons is hier so uit die lewe, dit lyk my ons leef deur ander se emosies” (30). “Die droefgeestigheid wat agterbly sodra die deure agter die kinders toegaan, hoe kan ons dit bestry?” (158). In ‘n ouetehuis is jy in die voorportaal van die dood. “Dis al sekerte wat ons het, dat ons sal doodgaan” (94). “Dis ‘n gevaarlike paadjie wat jy nou loop, ‘n smal bruggie bokant ‘n afgrond” (42). “My lewe is nou ‘n doodloopstraat” (45). Geen wonder dat die inwoners “kamerkoors” ontwikkel nie (61). Die ouderdom met sy gebreke, operasies en siektes het sy leer ken. “Van die dood weet ek nog nie” (189).

Soos voorheen gaan Joubert polities oorverlig voort om na gelykheid en eendersheid te streef waar daar nie gelykheid en eendersheid is nie. “Ons het osmose behandel in plante en dit was altyd vir my wonderlik hoe die buisies die vog opsuig van mekaar totdat hulle gelyk is. Kan ons nie in ons wêreld van politiek en minderbevoorregtes ‘n bietjie die beginsel van osmose invoer nie?” (176-177). Wat Joubert nie in ag neem nie, is die sinsnede “vog opsuig van mekaar,” wat wedersydse onderskraging impliseer; dus nie eenrigtingverkeer van die gewer na die ontvanger, of van die gasheer na die parasiet, nie.

Joubert se verligte politiek kom veral tot uiting in haar omgang met bruin mense. Lenie, haar ma se huishulp, se woonplek is glo in die jare vyftig in die Paarl weens apartheid (die wet op groepsgebiede) verskuif. Lenie het “witgewerkte hande” gehad (10); “die wit binnekante van bruin mense se hande” (11). Maar dan gaan Joubert oorboord deur na die “fyn gelaatstrekke” van bruines te verwys en dit as “French faces” te karakteriseer. Hoekom? Omdat hulle glo “afstammelinge van die Franse Hugenote” is (11). Dalk is dit in uitsonderlike gevalle waar, maar meesal nie.

Sy onthou tydens vakansies in die Strand, toe sy ‘n kind was, hoe “bruin kinders wat op die rante van die stuk strand waar ons teken, kom loer, mekaar begin aanpor om nader te kom, maar hulle word weggeja” (76). Oor bruin werkers destyds in die Strand skryf Joubert op haar oordrewe manier: “Dis omdat die seewater daar langs die jetty vuil is en die branders gevaarlik kan word dat die werksmense na die middagetes daar kon kom swem” (78).

By geleentheid op reis deur die Karoo het Joubert se ouers haar opdrag gegee om ‘n gaar hoender, wat hulle as padkos gehad het maar waarvan die varsheid nie meer heeltemal vertrou is nie, aan bruin mense op ‘n karretjie te gee. Sy reageer daarop soos volg: “Ek wil om vergifnis vra oor die vir-ons-bedorwe hoender wat ek vir die karretjiemense gegee het” (80).

By Joubert was daar lank ‘n brandende begeerte om “swart skrywers van Afrika … aan die Afrikaanse leserspubliek bekend te stel” (84), insluitende boeke wat destyds verbode was (85). Sedertdien het die bruin huishulp in haar kombuis ‘n swarte geword; werklik swart, nie generies swart nie. Huishulpwees in ‘n blanke huishouding is ‘n voorbeeld van wat elders ‘n “ongemaklike naasbestaan” genoem word (137). In ‘n storie, “Agterplaas”, wat Joubert vóór Die swerfjare van Poppie Nongena (1978) geskryf het, staan: “Daar is die swart vrou wat werk in my huis. Sy is nader aan my as ‘n suster … Sonder dié lewe is ek soos ‘n liggaam wat nie skaduwee maak nie” (122). Daardie “nader aan” dui egter veral op fisieke teenwoordigheid; glad nie op etnies-kulturele nabyheid/eendersheid nie. Carel Boshoff (1927-2011), die stigter van Orania, het heldere insig in hierdie saak gehad: As blankes, soos Joubert, nie bereid is om hande-arbeid te doen nie, is dit uiteindelik nie net haar liggaam wat ‘n swart skaduwee werp nie; die hele land word, soos tans, in ‘n swart skaduwee gehul.

Sy het noodgedwonge haar ideale aangepas. “Eers was my groot passie om Afrikaners te oorreed om swart skrywers van ons land en van die kontinent in vertaling te lees. Toe was my passie om nie-Afrikaanssprekendes Afrikaanse skrywers in vertaling te laat lees. Alles te laat. Nou wil ek deurgaans net smeek: Lees ‘n boek, enige boek, oor iets wat tot jou spreek, gee die boek ‘n kans. Hou hom in jou hande en lees hom” (150). Dit is betreurensaardig dat Joubert so ‘n pleidooi moet lewer. Vir my is ‘n boek soos ‘n gesonde dwelm. Ek moet altyd minstens een boek beskikbaar hê sodat ek kan lees wanneer so ‘n geleentheid hom ook al voordoen.

Een van die bruin mense wat gunstiger as blankes voorgestel word, is die taximan, David Klein. Byvoorbeeld, “Miskien was die engel maar David Klein gewees wat so versigtig en beskermend met ons werk, die oues van dae wat hy dokter toe ry” (115). Klein is die enigste persoon in die boek wat “meneer” genoem word (15, 16), waarskynlik as vergoeding vir beweerde “miskende menswaardigheid” (139). Klein se lonende roeping is om wanneer nodig die bejaardes van en terug na die Berghof-aftree-oord te vervoer. “Wat draai meneer Klein so? Dan betaal ek hom nog ‘n plaas se geld ook” (131). Voorheen was hy ‘n briewebesteller, het hy “possak gedra … ‘n jong man met geen ander toekoms nie” (33), volgens Joubert. Apartheid kry die skuld! Dit laat “my oë weer vol trane” (33). Hoe kan sy vir hierdie beweerde onreg vergoed? “Ek gaan vir David Klein geld in my testament nalaat” (32).

Joubert is sosialisties ingestel; dus, sy is ubuntu-getrou. Mededeelsaamheid is die wagwoord (100). Dit is nie genoeg as ons “alles gee wat ons nie nodig het nie” (99-100). Jy moet bereid wees om weg te gee wat jy nodig het – soos ‘n plaas? “Gee is wanneer dit vir jou swaar is om afskeid te neem van ‘n trui wat nog gebruik kan word” (101). Hoekom bied ons weerstand teen so iets? Dit is glo omdat ons “herinneringe aan die ‘goeie ou dae’ troetel” (101). Dit is “groepsdenke” wat die “struikelblok” is (101). Sy verwyt haarself oor “die nie-raaksien van ander, veral in my grootwordjare afgesny van ander rassegroepe” (117).

Joubert vertel hoe sy in De Waal-park in Kaapstad met ‘n hou platgeslaan en beroof is. Deur wie? “Vier mans, jonk nog” (12). Inligting oor hulle ras of kleur word doelbewus verswyg. Aanvanklik wou sy niemand van die misdaad vertel nie. Haar skoondogter het egter die voorval aangemeld maar, soos te wagte, “niks gebeur nie” (13).

Blankes word strenger as nie-wittes beoordeel. Soos in die vorige deel van haar outobiografie hou Joubert steeds nie van die Britte nie (15). ‘n Inwoner van die ouetehuis, ‘n “Ingelsman”, vertel: “My vrou en twee van my kinders is deur die Mau-Mau in Kenia in ‘n lokval doodgemaak” (37, ook 127, maar daar is hy ‘n Ier). Van Joubert se kant is daar geen emosionele reaksie of kritiek op die Mau-Mau se onmenslike wreedhede nie. ‘n Nederlandse inwoner vertel van haar ondervinding in die Ooste tydens die Tweede Wêreldoorlog en kort daarna toe Indonesië van die Nederlandse koloniale juk “bevry” is. “Haar pa is onthoof in die oorlog en haar broer, hangend aan ‘n valskerm oor die hawe van Singapoer, voos geskiet. ‘Dit was vir ons ontsettend om te moet aanvaar dat die liewe, vredeliewende Javane met wie ons so goed klaargekom het met al die verborge haat vorendag kon kom'” (63). Soos bv die eens vredeliewende, onderdanige ANC/UDF- en PAC-lede later in Suid-Afrika?

Joubert se pa wou hê dat sy die goue middeweg volg. “Maar ek kon nie” (14). Sy noem haar ma “‘n eiewys ou dame” (17). Dit lyk asof die appel nie ver van die boom geval het nie. “Ek weet nou vir die eerste keer ek was nie, soos my ma sou gesê het, ‘n ‘pleasant child’ nie, nie ‘n inskiklike kind nie. Ek lyk skoorsoekerig, eiewys, koppig en egosentries” (117). Wanneer Joubert na haar ma verwys, is sy geneig om na Engels oor te slaan. Die ouderdom louter ‘n mens sodat jy al hoe sagter word. “Jy moet leer toegee, met grasie, om gehelp te word” (65). Ander kere slaan haar vroeëre koppigheid deur: “As ek self besluit, is dit nie so ondraaglik soos dit sou wees as my kinders of wie ook al dit vír my doen nie” (132). “Ek moet meer oorreedbaar wees, minder onwrikbaar; meer toegee, minder aan my eie opinies vasklou, meer na ander luister, en die groot vyand is ‘righteous indignation’ … Jy het waarskynlik aan die negatiewe help bou deur jou gedagtes” (197). Ja, anders as in die geval van veral bruin mense is Elsa Joubert geneig om Afrikaners ongunstiger voor te stel as wat hulle was en is.

Haar seun moedig haar aan om voort te arbei as skrywer. “Dit gee ‘n struktuur aan my dag” (135-136). Die skrywer in Joubert kom tevoorskyn wanneer sy beswaar opper teen die manier waarop Afrikaanssprekende kinders deesdae praat; dat ‘n enkele Engelse woord, soos “nice”, “cool”, “stunning” of “amazing”, gebruik word om sonder skakerings ‘n ervaring te beskryf (19). “Julle verloor nog al julle woorde” (20). Joubert heg groot waarde aan woorde. Oor haar as bejaarde skryf sy: “Woorde wat wegraak, is traumaties” (64), maar “gedagtes wat verlore gaan, is ‘n groter probleem” (64). “Dit voel my ek het weer my ou kwaal, ek moet alles agternaloop met woorde, anders weet ek nie wat regtig gebeur het nie” (61).

Daar is ‘n palmboom in die tuin van die ouetehuis wat hulpeloos aan swamme uitgelewer is. Dit kan vertolk word as ‘n simbool van ‘n land soos die nuwe Suid-Afrika wat weens ‘n dwase politieke opset gedoem is. Joubert skryf waaragtig: “Ons moet gewoond raak daaraan” (30). Sy het haar vroeëre politieke strydlustigheid afgeskaal en wil nie polities inkorrek stry teen onreg in die hede nie.

Afrikaners vind steeds nie behae in haar oë nie. “Wat is ‘n groepsidentiteit? Dis ‘n prentjie soos jy aan jouself dink, as mens en as lid van ‘n groep. ‘n Mens moet ‘n identiteit hê … Ek dink nie ‘n groep word uitgewis deur nederlaag [die Anglo-Boere-oorlog] nie, maar deur onreg [apartheid]” (124). “Moet ons aanvaar dat die Afrikaner sy identiteit gekry het in ‘n vals kollektiewe ‘heerser/baas-klas’ teenoor ‘n vals kollektiewe ‘onderhorige klas’? … daarom is hy nou identiteitloos. En daarom dat hy soveel diskoerse hou oor die vraag: Wat is ‘n Afrikaner? En sy enigste groepsbate, sy taal, is onder druk. Vinnig aan die gly. Dalk moet ons aanvaar dat nasies of volke uit die mode is. En dat alle tale onder bedreiging is van ‘n wêreldtaal. Kompertaal. En ons daarby berus” (125). Die verwysing na kompertaal is misplaas. In die geval van Afrikaans is dit die wêreldtaal Engels wat ‘n groot bedreiging vir sy voortbestaan inhou. Is dit naasteby wys om, soos sy voorstel, in die dreigende ondergang van Afrikaans te berus?

“Ek dink Afrikaans, ek praat Afrikaans. Ek is ‘Afrikaansprater'” (190). “Al sê my kop vir my ons moet aanbeweeg, dat Afrikaans se tyd verby is, ons moet globaal dink, dan sê my hart nog steeds: Ek is ‘n Afrikaanse taalpatriot … My standpunt het nou helder geword: Los die groepdenke of groepsidentiteit. Bewerk die klein erfie wat jou toebedeel is, en alles sal daarmee saamkom” (128). Totdat swartes met hulle sterk groepsbewussyn (swart mag) sonder vergoeding of gewete ook op daardie klein erfie beslag lê?

Die nuwe Suid-Afrika is anders as die oue en nie noodwendig beter nie. In Kaapstad is die Parade saans “helder verlig, daar is sekerheidswagte met honde. Só ken ek dit nie” (48). Treine is nie meer dieselfde nie. “Die trein is oud en kort verf; die vensters is nie gewas nie” (49). Ook: “Ek nie meer lus is vir Seepunt se promenade nie” (131-132). Die hoofredes is moontlik omdat Seepunt multikultureel en gevaarlik geword het, maar dit word nie gesê nie. “Die werkers toi-toi, hulle gooi klippe in die pad, hulle rol bande uit, die bande gaan lê en hulle word aan die brand gesteek” (98). “Ons is lamgeslaan deur die geweld wat ons nou reeds so lank moet verteer. Ons gebou is beveilig met ‘n nuwe elektriese heining van gepunte staalstawe. Ons het ons eie kragopwekker en snags deurpriem die sterk soekligte die omringende donker” (99). Dis soos in ‘n oorlogsituasie, terwyl wyd beweer is dat die nuwe Suid-Afrika vrede sou bring. Anders as die ewe onpraktiese Karel Schoeman is Joubert darem nie beswaard oor die elektriese heining nie.

Maar oor die nuwe Suid-Afrika openbaar Joubert ‘n gesindheid van: Nogtans sal ek jubel. “Wie ek en my mense is? Wie ons is noudat ons nie meer die gehate nasionaliste of apartheidsmense is nie? … Afrikaans is meer as die gehate apartheidstaal … [Anglisisties:] Taal alleen is ek nie” (126). Later, wanneer iemand sê: “Laat dit alleen”, noem sy dit “n “gruwelike anglisisme” (185). Sy het mettertyd “‘n verbintenis met die ander mense wat saambly hier in Berghof” ontwikkel (126). “‘n Verskeidenheid van mense wat ons grense uitstoot” (126); dus die saligheid van diversiteit. “Ek voel ‘n band wat wyer strek as taal. Ek is bly om bevry te wees van die ou dinge van die inperkende verlede. Hoe verryk hierdie mense my nie” (126-127). Ander kere, veral wanneer sy aan haar kleinkinders dink, besef sy blykbaar dat die nuwe Suid-Afrika ‘n kolossale en (vir wit mense) gevaarlike gemors is, “te verskriklik om te bedink. Wat lê alles vir hulle voor?” (143-144).

Dit lyk asof daar by Joubert ‘n sin vir wat prakties is, ontbreek. Oor haar ma skryf sy: “Sy was nooit baie goed in die kombuis nie; ek ook nie” (82). Op haar oudag besef sy egter “hoe gesellig ‘n kombuis kan wees” (82). Sy erken dat sy nie veel “gesonde verstand” het nie (54). Let op hierdie eienaardige, eintlik mislike, siening van die Afrikaner se verlede: “Ons het dikwels en graag onsselwers gevier … ons Republiek, of Taal, of ons Gelofte” (67). Volgens haar is die Afrikanervolk “‘n mitiese volk … wat nooit verrys het nie” (68). Sy verwys na ons “geknypte siele” (67). “In 1994, ná die Verandering, was ons skaam en onseker oor hoe om hierdie verlede te hanteer” (68). Joubert verwys na Berta Smit (1926-1997) wat tot haar eer “al een van al ons skrywers [was] wat [in 1994 in ‘n bundel wat deur André P Brink saamgestel is] die eerlikheid gehad het om te skryf: ‘Vanaand om kwart voor twaalf word ons landsvlag vir die laaste keer gestryk … dis soos ‘n vel wat bloeiend van my afgestroop word. Nee, Here, ek kan nie'” (68). Deesdae is Joubert dankbaar vir die stukkie van Die Stem wat darem in die huidige volkslied behoue gebly het (69).

“Die selftwyfel neem toe” (116). “Mens sien en sien ook nie” (107). Soms is Joubert blykbaar die enigste heldersiende onder die blankes in haar geselskap. Byvoorbeeld, op besoek aan ‘n deftige ou plaasopstal in die Paarl: “Julle is blind, wou ek uitroep, kyk om julle rond, sien die ander mense raak, nie net óns wat op hierdie modelle-loopplank tussen die geelhout en blink koper deur stotterend ons balans probeer behou nie. Wie vryf die koper blink, wie smeer die politoer aan die breë planke?” (141).

Ander kere vra Joubert haarself af: “Kan ek my geheue en verbeelding uitmekaar hou? … Ek kan my herinneringe nie vertrou nie. Is dit wat ‘kinds’ word beteken?” (77). Oor “die ou apartheidsdinge” skryf sy: “My herinneringe is daardeur gepokmerk” (118). Sy voel steeds skuldig en herinner ons aan wat die Bybel sê: “Oortredings van die vaders sal tot die derde en vierde geslag oorgedra word. Dis ons kinders, ons kleinkinders en húlle kinders wat sal moet betaal” (118). Asof die blankes nie reeds genoeg rasgebaseerde onreg in die nuwe Suid-Afrika verduur nie.

Soos in die vorige deel van haar outobiografie gaan Joubert voort om oor NP van Wyk Louw se frase “lojale verset” te kla. Dit is glo “‘n mak verset” (123). “Verset moet nie lojaal wees nie. Verset moet skril, sterk, afbrekend wees” (120). Tydens apartheid was Joubert as verset aanstootlik en afbrekend. Tans is sy geneig om eerder te berus. Oor wanneer sy koerante lees, skryf sy: “Afrikaans op Stellenbosch. Nie weer nie. Blaai om” (98). Dit is die soort kondisionering wat verset vernietig. Afrikaners moet eerder volhou om Wim de Villiers en sy meelopers se dwase, onetiese minagting van Afrikaans aan die kaak te stel, al sê die howe hy kan maar lustig voortgaan.

Karel Combrinck: Brandoffer nommer 3

Ons is byna aan die einde van die jaar 2017, d.w.s pas ‘n eeu na die beëindiging van een van die mees afskuwekkende menseslagtings in die geskiedenis. Pas ‘n honderd jaar gelede het die mees beskaafde en ontwikkelde volke op aarde mekaar uitgemoor en uitgeroei met alles waartoe hulle hoogs ontwikkelde tegnologiese en nywerheidsvaardighede in staat was, waaronder gasaanvalle wat honderdduisende soldate op die front hulle longe in bloedklonte laat uithoes het.

Nou is die vraag natuurlik wat beskaafde mense kan noop tot sulke uit en uit barbaarse gedrag?

Baie boeke is al oor hierdie onderwerp geskryf, sommige waarvan nader aan die waarheid as ander is soos dit maar gaan. Feit is dat ons nie weet of ooit sal weet wat die werklike verklaring hiervoor is nie. Dit kan tog nie wees dat mense dit nodig kan ag om miljoene lewens op te offer uit weerwraak vir die sluipmoord deur ‘n versteurde student op ‘n Oostenrykse operetteprins nie. Die beste breine kom tot die gevolgtrekking dat die hart van die mens, hoe beskaafd ook al, ten slotte ‘n duister spelonk is waar Satan die septer swaai en hoogty voer.

Een van die redes wat groteske episodes van hierdie aard moontlik maak, is dat die mensdom oortuig is dat gebeure soos dié op ‘n manier te wyte is aan mense wat nie van beter geweet het nie, en dat dit nie nie weer sal of kan gebeur nie. Hulle sien inderwaarheid met arroganie en meerderwaardigheid neer op die volke of lande of gemeenskappe wat tot sulke barbarisme in staat was. En tog het die tweede Armageddon van die twintigste eeu uitgebreek slegs twintig jaar na beëindiging van die eerste. Twintig jaar!

Die mensdomp is by herhaling en skynbaar totin  alle ewigheid tot dergelike onbesonnenhede in staat. Kom ons kyk maar na gebeure in ons tyd. Dit is duidelik vir enigiemand met oë of verstand in sy kop dat die Westerse lande, onder leiding van die VSA, ten alle koste ‘n voorwendsel soek vir ‘n gewapende konfrontasie met Rusland — opbou van aanvals- en afweerstelsels in Oos-Europa, verbod teen Russsiese deelname aan die Olimpiese Spele en lewenslange verbod teen bepaalde Russiese atlete, handels- en ander sanksies teen Rusland, beledigings en beskuldigings teen Rusland van Amerikaanse kongreslede en Britse parlementslede teen Rusland, onder meer beskuldigings van inmenging by die Amerikaanse presidentsverkiesing, en die referemdum voor Brexit, beperkings op die vryheid van die Russiese televisiekanaal RT en nog meer.

Niemand dink in die proses aan die dermiljoene lewens wat in so ‘n konfrontasie opgeoffer gaan word nie. Hulle sing intussen lang treurmares oor oorloë van die verlede, maar is net nie bereid of in staat om te sien dat hulle die weg vir ‘n nuwe bloedlating voorberei nie. Die enigste oorweging van belang is die miljarde dollar wat die Amerikaanse wapennywerheid uit ‘n konflik met Rusland sal kan verhaal.

Leon Lemmer: Wannie Carstens se Storie van Afrikaans

Deel 1 van Die storie van Afrikaans (Pretoria: Protea Boekhuis, 2017, 639p, R450) deur WAM Carstens en EH Raidt is op 14 November gepubliseer. Dit word aangebied as ‘n biografie van ‘n taal. Deel 1 se newetitel is: Uit Europa en van Afrika. Die tweede boekdeel, wat na verwagting volgende jaar gepubliseer sal word, handel oor Afrikaans in (Suid-)Afrika. Deel 1 beslaan 11 hoofstukke terwyl die tweede deel, wat blykbaar reeds in groot mate in manuskrip bestaan, 13 hoofstukke bevat. Die gepubliseerde bronnelys (p 525-606) sal dan met ‘n verdere een aangevul word (523).

Aan die einde van deel 1 is daar ‘n register of indeks (611-639), wat ek as onbevredigend ervaar het. Dit is hoogs onvolledig. Byvoorbeeld, waarom is daar vir Coornhert verwysings na p 282 en 290, maar nie na p 283 en 285 nie? Dit het min sin om in die indeks ellelange lyste van bladsynommers te verskaf oor breë onderwerpe soos Afrikaans, boeke, Engels, Kaap, Lae Lande, Nederlands, ontwikkeling, taal, tale en woordeskat. Hou in gedagte dat my kommentaar op ‘n enkele deurlees van die boek gebaseer is. Ek het geen omvattende poging aangewend om gebreke op te spoor nie.

Carstens het vir Raidt by hierdie projek betrek omdat sy reeds navorsing oor hierdie onderwerp gepubliseer het. Dit is nie sinvol geag om sodanige werk te herhaal nie. Die outeurs se benadering word as “sosiohistories” beskryf (17). In die gesamentlike voorwoord staan: Afrikaans het “‘n storie om te vertel, ‘n storie oor waar dit vandaan kom, oor wat verkeerd geloop het tydens hierdie lang reis [“Long walk to freedom“?*], hoe probeer word om reg te maak en ook drome oor waarheen dit op pad is” (17). In sy voorwoord verwys Carstens na “die politiek van en oor Afrikaans” en “die politiek oor die taal” (19). Oor wat danig verkeerd geloop het en reggemaak moet word, sal ons seker in veral die tweede boekdeel ingelig word.

[* Nelson Mandela het valslik beweer dat hy nooit ‘n kommunis was nie. Maar selfs die titel van sy outobiografie kan aan die kommunis, Antonio Gramsci (1891-1937), ontleen wees. Gramsci wou die kultuur van samelewings ondergrawe (kulturele marxisme genoem) soos wat die ANC die blanke en spesifiek die Afrikaner se kultuur met bv politieke korrektheid ondergrawe. “This gradual process would first open the doorway to socialism, and as dependence on the state increased, to Communism, while simultaneously closing the door on self-governance and representive democracy. Gramsci called this process ‘the long march'” (Alasdair Elder, The red Trojan horse: A concise analysis of cultural Marxism, 2017, 148p; Amazon Kindle $3.41, 1032).]

Volgens die uitgewery se webwerf handel die boek onder meer oor “Afrikaans se ongelukkige apartheidsverlede.” Dít terwyl ek toe baie gelukkiger oor Afrikaans was as tans. ‘n Fundamentele probleem blyk uit die volgende. B Neethling skryf: “The term ‘Bantu’ as in ‘Bantu speaking’ or ‘Bantu language’ is a universally accepted term with no negative connotations to it” (493). In hierdie boek word die term “Afrikatale” egter gebruik (109), omdat die woord “Bantoe” glo ‘n “kwade reuk” het (491). “Die meer korrekte taalkundige term Bantoetale word nie hier gebruik nie ter wille van historiese sensitiwiteit vir die politieke konteks in die land” (491). Die outeur(s) erken dus openlik dat voorkeur aan politieke korrektheid bo akademies-wetenskaplike korrektheid gegee word. Carstens lei hierdie projek en moet die hoofverantwoordelikheid aanvaar.

‘n Mens sou van so ‘n omvattende werk redelikerwys verwag dat die outeurs eerder trots sou wees op wat met Afrikaans in Afrika bereik is. My moedertaal is vir my, soos vir Petrus Leupenius (1607-1670), “die wy alle eerbiedigheid schuldig syn” (310). “In hierdie boek word probeer om in soverre moontlik wel die veelkantige storie van Afrikaans te vertel” (167). In hoeverre hierin geslaag word, sal eers na die verskyning van die tweede boekdeel vasgestel kan word. Maar ek is nie optimisties nie.

Oor die kulturele boikot van Suid-Afrika tydens die blanke politieke bewind word beweer: “Dit spruit voort uit die Nederlanders se sterk sin vir politieke en kulturele geregtigheid” (403). Beteken dit dat blanke Suid-Afrikaners deesdae geregtigheid ervaar en dat Nederland en die meeste Nederlanders reg het deur geen beswaar te opper nie? Hierdie kulturele boikot het meegebring dat Nederlandse boeke nie ingevoer kon word nie. In skole en aan universiteite kon Nederlandse boeke gevolglik nie meer voorgeskryf word nie. Nederlands het toe plaaslik in groot mate uit veral skoolonderrigprogramme verdwyn (405). Die stand van Nederlands in Suid-Afrika is sedert ons “bevryding” in 1994 (nog) glad nie herstel nie.

Carstens het as teks- of taalredakteur van Adam Small se huldigingsbundel, Ons kom van vêr (Tygervallei: Naledi, 2016), opgetree. In my bespreking van die boek (Praag 25 Maart) het ek verwys na “die ongeërgde gebruik van bronverwysings en bibliografiese besonderhede.” Ek het die bundel as “algehele bibliografiese chaos” beskryf. Carstens en Raidt se boek vaar nie veel beter nie. Die omvang van die bronnelys toon ‘n gebrek aan bibliografiese en praktiese sin. Slegs die bronne waarna in die teks verwys word, asook ‘n keur van die belangrikste ander bronne, hoef gelys te word. Daar word bronne in die teks genoem wat nie in die bronnelys is nie, bv Brandenburg (47) en Sayce 1880 (2015) (129) – meer voorbeelde volg hier onder. In die bronnelys is die alfabetisering gebrekkig, bv Pericliev word na Pheiffer gelys (571). Van die jaartalkronologie word afgewyk, bv by Algeo en Allen (525).

Let op na hierdie twee bronverwysings in die teks: “Rankin 2003. The Comparative Method, bl 183-210. Weiss 2015. The comparative method, bl 127-145.” (141). Waarom het die een boektitel hoofletters en die ander een kleinletters? Hierdie onkonsekwentheid kom dwarsdeur die boek by sowel bronverwysings as in die bronnelys voor. Die outeurs hou verder glad nie konsekwent by hulle eie voorskrif vir bronverwysings nie, naamlik dat slegs die van van die outeur verstrek word (31). Byvoorbeeld, net een Van der Merwe kom in die bronnelys voor, maar sy vier voorletters word telkens in bronverwysings verstrek (bv 27, 30, 81). Bronverwysings in die teks moet akkuraat, so kernagtig moontlik (om die leesproses so min moontlik te onderbreek) en, wat styl betref, konsekwent wees en die leser in staat stel om die bron ondubbelsinnig in die bronnelys/bibliografie te identifiseer. Bibliografies faal hierdie boek in groot mate.

Daar is druk- en ander foute: “Jacob Grimm (1785-1663)” (28); “Janson (2003: 1-10, 2011)” (36); “1786” (60, 168) word “1768” (121); “2.2.4” (61) moet 2.4.4 wees; “1765” (65) word “1785” (122); “Pott (1802-1887)” se boek “(1785-1863)” (67); “Schleicher (1821-1868)” se boek “(1661/1662)” (69) maar in die bronnelys “1874, 1877” (578) en op die afbeelding “1866” (69); “Sechaye” maar “Sechehaye” op die afbeelding (76); “om om” (83); “Encyclop[a]edia Britannica” (87, 488, 524); “Brasil[i]ë” (93); Bengaals is een van die agt tale met die meeste sprekers (100, 102), nie Frans nie (101, 102); die Europese Unie gebruik 23 tale, maar net 22 word gelys (105); Spaans het die tweede meeste sprekers (102), nie Hindi nie (110, 113); “eue”/eye (140); “The method[s] of IR are” (141); “Bloomfield (1976)” (141, 148) is nie in die bronnelys nie; “Austin 2008” (151, 527) word “Austin 2009” (154, 156, 158); “afdeling 2.2” (204) moet 2.3.1 wees; “Istaevones” (215) en “Istveone” (215) moet “Istvaeone” (191, 226) wees; “Ingevaeone” (192) en “Ingaevones” (215) moet “Ingvaeone” (215, 226, 230, 231, 232, 240) wees – daar is ook “Ingeweoons” (497); “(ii) en (iii)” (216) moet 2 en 3 (215) wees; “2.2.3” (221) moet 2.3.3 wees; “eks[p]losiewe” (223); “Mij”/mij (224); “ovorgeleverd” (233); “Van Oostrom (2004)” (236) is nie in die bronnelys nie – seker eerder “Van Oostrom 1993” (238); “monoftonge”/monotonge (239); “16de-eeuse Hollandse dialek” (272) moet 17de-eeuse wees (295, 347, 449); “afdeling 6″(274) moet afdeling 4 wees; “Maarten Luther (1783-1546)” (275); “Die Renaissance (ongeveer 13de-17de eeu)” (277) moet eerder 15de tot 17de eeu wees – “± 1500 ev” (121); “In 1550, ‘n paar jaar ná Gymnick” (281) verwys na ‘n boek wat Gymnick (1502-1568) in 1541 gepubliseer het (279); “Lommen 2012” (283) is nie in die bronnelys nie; “Jan Utenhove (1616-1566)” (284); “vande” (285, 286) maar “van de” (581); “Bredero (1585-1618)” (298) maar “Bredero (1581-1647)” (300); “1711” maar op die afbeelding “1703” (333); “Neder-duitsche” (339, 340) maar “Nederduitsche” (57, 583); “De Groot (1538-1645)” (343) maar “(1583-1645)” (314); “Inleydinge tot de Hollandse Regts-Geleertheyt” (314) word “Inleiding tot de Hollandsche rechts-geleerdheid” (343), “eiendom” (314) word “eigendom” (343), “huweliksvoorwaardes” (314) word “huwelijksvoorwaarden” (343) [afgesien van die onnodige herhaling is die deurmekaarklits van Afrikaans en Nederlands op p 314 en 343 slordig en heeltemal onaanvaarbaar]; “hoofstuk 7” (365) moet hoofstuk 6 wees; “middeleeue” (383) moet met ‘n hoofletter begin; “Grebe 2012” (425, 431) is nie in die bronnelys nie; “Odendaal 2012, 2013, 2014b” (445) is nie in die bronnelys nie; “FF Kotzé 2010, 2013, 2014b” (445) moet EF wees en is nie in die bronnelys nie; “Noord-Amerika” (445) moet Sentraal-Amerika wees; “Vlei” (451) moet met ‘n kleinletter begin; Stavorinus se opmerking (472) – waar is dit?; “die koms van die Engelse ná 1806” (473) moet in 1806 wees; “Carstens 1997” (489) is nie in die bronnelys nie; “Slippers 2013” (524) is nie in die bronnelys nie; “bronne” (166, 182, 191, 260, 328, 441) moet bron wees.

Die teksformulering laat soms veel te wense oor: “op ‘n bepaalde gegewe oomblik in die tydsverloop” (29); “Die klem val ook op belangrike verteenwoordigers wat in die tydsverloop ‘n rol gespeel het” (33); “verder voortgesit” (47); “die klem nog steeds voortdurend geval het op” (54); “dien steeds vandag” (61, 66); “Van die ander bekende Neo-Grammatici was onder andere” (74); “Hy het eintlik eers bekendheid ná sy dood verwerf toe sy boek … gepubliseer is. Hierdie boek … is nie deur hom self gepubliseer nie” (76); “lang en uitgerekte proses” (82); “die mens via taal en met behulp van taal kommunikeer” (83); “As mense kommunikeer (= kontak maak)” (83) – eerder “inligting oordra”; “Ons gebruik taal om in die wêreld (dit is ‘n konteks van geografiese en sosiale plasing) waarbinne ons geplaas is, te kommunikeer en te funksioneer, met ander woorde take te verrig of aan ander oor te dra” (83-84); “Tale kom en gaan dus duidelik” (94); “‘n taal is wel ‘meer as’ ‘n dialek. Die verskil is slegs geleidelik” (96); “is dit duidelik dat daar duidelike ooreenkomste … is” (148); “het die verskille … mettertyd al hoe groter geword sodat daar later” (176); “ook as gevolg van … ook as gevolg van … in stand te hou en vol te hou” (185); “brei dit stelselmatig uit oor ‘n groter gebied totdat dit later in ‘n groter gebied” (223); “wil ons tog weet wat dit presies moontlik gemaak het” (228); “moes noodsaaklik saamgaan” (312) – eerder noodwendig; “Hesseling het die teorie in 1897 al weerlê” (426); “nie sigbaar merkbaar is nie” (494).

Daar is aanvegbare stellings. “Die wêreld om en in ons bestaan in en deur taal” (38). Myns insiens speel taal ‘n rol in ons wêreldbeskouing maar die fisiese wêreld kan sonder ons en ons tale bestaan. “Die Suid-Afrikaanse Afrikatale was in die verlede beperk tot afgebakende gebiede, in politieke terme tot tuislande” (108). Ek sou eerder aanvoer dat die sprekers van Afrikatale sowel binne as buite die tuislande was.

Teenstrydige stellings word gemaak. “Alle kinders kan hulle moedertaal met dieselfde gemak aanleer. Daar is nie maklike en moeilike moedertale nie” (104). Kort hierna word egter gesê: “Wees besorg oor diegene wat moeite het om hulle (of ‘n) moedertaal te verwerf (aanleer) én te beheer (gebruik)” (114).

“Meertaligheid word beskou as die waarskynlikste manier om die kwyn van tale teen te werk” (105). “As Iers naas Engels bedryf word, het dié taal wel ‘n kans” (106). Teenstrydig hiermee word Engels hierna as een van die “moordenaarstale” beskryf (106). “Die kans is goed dat Iers as gevolg hiervan binne vyftig jaar heeltemal kan verdwyn” (107). “Engels het ‘n negatiewe uitwerking op meertaligheid. Die sprekers van Engels is oorwegend eentaalsprekers, mense wat min waardering het vir die aanleer van ander tale” (112).

Engels is myns insiens vinnig besig om Afrikaans te verswelg, des te meer omdat Afrikaanssprekendes glad te geredelik in Engels met Engelssprekendes kommunikeer. Dit is gewoon dwaas dat Afrikaansinstansies soos die Afrikaanse Taalraad (ATR), die Afrikaanse Taal- en Kultuurvereniging (ATKV) en die Afrikaanse Taalmuseum en -monument (ATM) meertaligheid (wat Afrikaans kan uitsluit) bepleit pleks van te konsentreer op die bevordering van Afrikaans. Vroeër vanjaar het Rufus Gouws, die hoof van die Universiteit Stellenbosch (US) se Afrikaansdepartement gesê daar moet vir meertaligheid gestry word; nie vir Afrikaans nie. Dalk sal daar meer stryders vir Afrikaans na vore tree as hulle nie taalstryders of -bulle nie maar eerder “taalyweraars” (301) genoem word. “Languages die when their speakers give up” (107). Die US-studente moet deesdae glo wêreldburgers wees. Ek wonder of Wim de Villiers en sy meelopers besef dat “omgeveer 75% van die wêreldbevolking nie ‘n woord Engels kan praat of verstaan nie” (111).

“Aanvanklik is die term indisch-europäisch of indo-europäisch gebruik om aan te dui wat vandag met Indo-Germaans bedoel word” (488). Daarna word die teenoorgestelde gesê: “Vandag word oorwegend voorkeur gegee aan Indo-Europees” (494) en “In die vakliteratuur word deurgaans voorkeur gegee aan [die term] Indo-Europees” (166). Dit kan wees dat die outeurs aanvanklik voorkeur aan die term Indo-Germaans gegee het (bv dit aanvanklik só tydens hulle studie leer ken het) (64, 68, 122, 142, 145, 149, 152, 195) maar later op die term Indo-Europees besluit het.

Nederlands en Afrikaans “het mekaar in wese min hierna [1652] beïnvloed” (346). Onmiddellik daarna word ‘n streep deur hierdie verregaande stelling getrek. “Die kontak met die Europese Nederlands is nooit heeltemal verbreek nie. Uit verskeie bronne blyk dat die Kaapse taal met Europese Nederlands nie net in voeling gebly het nie, maar dat dit ondanks ‘n selfstandige ontwikkeling gedurig nuwe woorde en selfs uitspraakvorme uit Europese Nederlands oorgeneem het” (347) en “die standaardisering van Afrikaans ook sterk gesteun het op die voorbeeld van Nederlands” (403). “Vir die Afrikaanse woordeskat word teruggegaan op die Nederlandse woordeskat en daar word selfs gereken dat tot 85% [selfs 90%+ (450)] van die Afrikaanse woordeskat gewoon Nederlandse woorde is. Ook die grammatikale struktuur (sintaksis en morfologie) en klankstruktuur van Afrikaans is grootliks gebaseer op die Nederlandse model” (403; ook 449). “Die kernwoordeskat, woordvorming, woordafleiding en sinsbou [van Afrikaans] het … Germaans (Nederlands) gebly” (436). Dit volg dat Afrikaans wesenlik ‘n Europese taal is, al het hy buite Europa ontwikkel. Ook: Al het Afrikaans in Afrika ontwikkel, is sy wesenlike aard nie dié van ‘n Afrikataal nie. Afrikaans was, is en bly ‘n Indo-Europese taal wat grootliks uit Hollands en daarna uit Nederlands ontwikkel het.

Die outeurs kom “tot die gevolgtrekking dat die vroeë Nederlands aan die Kaap ‘n geleidelike wysiging op elke gebied van die taalstruktuur ondergaan het” (485). Onmiddellik na hierdie verregaande stelling word die teenoorgestelde standpunt ingeneem. “Die byna ongewysigde sintaksis, die klankvorm van die woorde en die woordeskat dui op ‘n ononderbroke kontinuïteit van Nederlands wat geleidelik as gevolg van taalversteuring ‘n sterk vereenvoudiging, maar geen herstrukturering nie, ondergaan het” (485).

Die ontwikkeling van Afrikaans word in hierdie boek beskryf as “die produk van (i) normale taalverandering [bv vanweë die ander omgewing waarin Hollands aan die Kaap gepraat is en die sprekers se geografiese isolasie van Europa], (ii) beïnvloeding as gevolg van taalkontak en (iii) taalversteuring” (485). Kort ná 1652 aan die Kaap het “die gebrekkige Nederlands van Europese immigrante, van Khoi-Khoin en slawe sy invloed laat geld en die gesproke Nederlands … beïnvloed. Aanvanklik was die foute en afwykings onpatroonmatig, maar reeds kort ná 1700 word duidelike vereenvoudigingstendense sigbaar” (447). Die skrywers noem dat “die Nederlanders … dit baie moeilik gevind [het] om die Khoi-taal te leer” (466). Dan word daar met hierdie kompliment gekom: “Die Khoi-Khoin het … ‘n klaarblyklike aanleg vir tale gehad en het Nederlands op hulle manier vinnig aangeleer” (467). Die outeurs sal hopelik in die tweede boekdeel gronde vir hierdie stellings verskaf. ‘n Pro-Khoi-Khoin-ingesteldheid blyk uit die volgende: “Direkte Khoi-invloed kan in die Afrikaanse woordeskat gesien word, hoewel dit beperkter is as wat ‘n mens sou verwag” (467).

Oor taalkontak en -versteuring word verder gesê: “In die 18de eeu het tweetaligheid by [Kaapse] vreemdelinge voorgekom, byvoorbeeld by Franse en Duitsers, by Khoi-sprekers en Oosterse slawe. Dit was veral laasgenoemde se tweetaligheid en die daaruit resulterende taalversteuring wat direkte spore in wordende Afrikaans gelaat het” (474). Oor taalverandering, bv -versteuring, soos defleksie, word gesê: “Die verskynsel kom by alle vreemdelinge in min of meer dieselfde tyd voor sodat geen enkele groep [Franse, Duitsers, Khoi-Khoin, slawe] as die toonaangewende faktor uitgesonder kan word nie” (477).

Ook in ander opsigte het die slawe heel moontlik geen deurslaggewende invloed op Afrikaans uitgeoefen nie. In die boek word twee verskynsels uitgelig as taalversteurings wat deur die slawe se Maleis en Kreools-Portugees veroorsaak is (481): Eerstens reduplikasie, bv nou-nou, stuk-stuk, maar daar word erken dat “daar ook sekere aanknopingspunte [hiervoor] in Nederlands bestaan” (482) en tweedens “objekskonstruksie met vir” (482), maar geen voorbeeld hiervan word verskaf nie.

“Alle sprekers aan die Kaap het in die interne ontwikkeling van Afrikaans ‘n indirekte rol gespeel … ‘n Direkte invloed van bepaalde bevolkings- en taalgroepe kan net by hoë uitsondering met sekerheid uitgewys en bewys word” (485). Hier word seker en dan tereg na die relatief klein invloed op Afrikaans van die Franse, Duitsers, Khoi-Khoin en slawe verwys. Die blanke Hollandssprekendes, daarenteen, het sekerlik ‘n deurslaggewende direkte invloed op Afrikaans uitgeoefen.

Tereg word geskryf van “die Europa-penwortel” (166), “die hoofwortel van Afrikaans – sy Europese verlede” (167). In die boek word Afrikaans se storie 4 000 jaar vC begin by die Proto-Indo-Europese gemeenskap in die steppegebied in die omstreke van die Swart en die Kaspiese See (173). Die “bloedlyn” van Afrikaans het daar begin (179). Hierdie mense het oor eeue uit die steppe/grasvlakte van Asië weswaarts tot in Europa verskuif. Denemarke en Schleswig-Holstein in Duitsland word as die wieg van die Germaanse tale beskou (182). Uit Oergermaans het Noord-, Oos- en Wes-Germaans ontwikkel (204). Wes-Germaans word in Noordsee- (Engels, Fries) en Kontinentale of Binne-Germaans verdeel (216). Binne-Germaans word in Neder-Germaans, Middel-Germaans (bv Middelduits) en Opper-Germaans (bv Opperduits) verdeel. Middel- en Opperduits vorm saam Hoogduits (die Middel- en Suid-Duitse dialekte), waaruit Duits ontwikkel het. Uit Neder-Germaans het Nederduits (die kus- en suidelike dialekte) ontwikkel, waaruit Nedersaksies (bv Platduits) en Nederfrankies gespruit het. Nederfrankies word in Oos- en Wes-Nederfrankies verdeel. Uit laasgenoemde het Nederlands en daarna Afrikaans ontwikkel (222). Oud-, Middel- en Nieu-Nederlands word onderskei (229, 273). Opper/Hoog en Neder is geografiese verwysings na onderskeidelik hoërliggende of bergagtige en laer liggende Europese gebiede (224).

Die genealogie of biografie van Afrikaans word in die boek in die vorm van ‘n lang storie aangebied. Dit is seker waarom die outeurs skryf dat hulle “die skip na Afrika” haal (227) en nie ‘n vliegtuig nie. Teen 1775 kon Kaaps-Hollands tereg Afrikaans genoem word (440, 448). Dit hinder my dat in die vroeë Kaapse geskiedenis na Nederland, Nederlands en Kaaps-Nederlands (448) verwys word terwyl Holland (letterlik houtland – 503) eers in 1814 Nederland geword het en daar in 1652 “nog nie ‘n algemeen gebruikte standaardtaal” (449), te wete Nederlands, bestaan het nie. “Standaardnederlands [het] in die loop van die 17de en 18de eeu sy beslag gekry” (338). “Algemeen beskaafde Nederlands [is] op die grondslag van die beskaafde Amsterdamse uitspraak en taalgebruik” gebaseer (286). Dwarsoor die wêreld is dit die taalgebruik van die elite wat die standaardtaal deurslaggewend bepaal en nie die massa of gepeupel nie. Die besware dat Standaardafrikaans die resultaat van rassediskriminasie (bv ‘n apartheidsproduk) is, is dus misplaas.

Volgens P Baldi gee ‘n taal uitdrukking aan ‘n bepaalde kultuur en beskawing (172). Die kreolisering van ‘n taal sal dus, volgens R Romberg, aanleiding tot die skepping van ‘n nuwe kultuur gee (434). ‘n Mens kan dus redeneer dat die omskepping van Hollands in Kaaps-Hollands en daarna in Afrikaans (mettertyd Standaardafrikaans) uitdrukking aan die Europees gefundeerde kultuur en beskawing van blankes gee. Daarteenoor gee die neiging tot die kreolisering van Afrikaans met nie-Europese, Oosterse elemente en die latere oordadige vermenging van Afrikaans en Engels in Kaaps uitdrukking aan ‘n ander kultuur, te wete dié van bruin mense. Dit verduidelik dan nie net kultuurverskille tussen blankes en bruines nie, maar ook hulle verskil in benadering tot Afrikaans; dat Afrikaans deel van die kulturele kern van Afrikaners is terwyl bruines se verbintenis tot Afrikaans veel losser en selfs opsioneel is.

In hierdie verband skryf die outeurs: “Aangesien die evolusie van die taal met die wording van ‘n veelrassige bevolking in die destydse Nederlandse kolonie aan die suidpunt van Afrika vervleg is, en meer nog omdat die taal ná 1875 toenemend deur wit Afrikaners as hulle besit opgeëis is, het die taal en sy ontstaansgeskiedenis ‘n emosioneel omstrede twisappel van polemieke in akademiese kringe, spraakgemeenskappe en politieke groepe geword en gebly” (166). Dit lyk asof die outeurs in die tweede boekdeel met ‘n ander vertolking gaan kom as dié in die vorige paragraaf.

Die outeurs onderskei tussen pidgin en kreool. Pidgin is “‘n gemeenskaplike kommunikasiemiddel in ‘n meertalige gemeenskap,” bv Fanagalô, wat geen moedertaalsprekers het nie. Pidgin het ‘n vereenvoudigde grammatikale struktuur en ‘n beperkte woordeskat. ‘n Kreoolse taal, daarenteen, het wel moedertaalsprekers en kan ‘n voormalige pidgin wees (433). In die HAT word ‘n kreoolse taal beskryf as ‘n mengeltaal wat ontstaan het “tussen ‘n Europese taal en ‘n taal in ‘n ander wêrelddeel”, asook “enige taal wat die vermenging van meer as een taal is.” Die kern van kreolisering is dus vermenging, verbastering of hibriditeit en Kaaps en Kaapssprekers is sprekende voorbeelde hiervan.

Hugo Schuchardt (1842-1927) het aangevoer dat kreoolse tale “in geen opsig minderwaardig” is nie (75). Volgens DC Hesseling ontbreek “die tipiese kenmerke van kreolisering in Afrikaans” (426). Carstens en Raidt stem blykbaar hiermee saam: “Uit die literatuur oor die onderwerp kom dit voor asof Afrikaans nie werklik ‘n kreoolse taal is nie” (432). Dit volg dat die mengeltaal Kaaps (wesenlik) nie Afrikaans is nie. ‘n Mens vra jou ook af: Waarom word Afrikaans dan in minstens een van die ATM se pamflette as ‘n kreoolse taal beskryf? Carstens en Raidt krabbel dan terug met hierdie kwalifisering: “dat Afrikaans wel aan [sommige van] die eienskappe van kreoolse tale voldoen” (432). MF Valkhoff stem hiermee saam (435). FA Ponelis noem dat die kreoolse kenmerke van Afrikaans “van ‘n beperkte aard is” (434). TL Markey het elf kenmerke onderskei. Volgens Ponelis voldoen Afrikaans ten volle aan net twee en gedeeltelik aan ‘n verdere twee van hierdie kenmerke (434).

Carstens en Raidt kon “geen bewyse vir ‘n Kreools-Portugese substraat vind nie … Afrikaans het dus nóg uit ‘n pidgin nóg uit ‘n vorm van Kreools-Portugees ontwikkel … die kernwoordeskat, woordvorming, woordafleiding en sinsbou [van Afrikaans] het in hierdie proses Germaans (Nederlands) gebly” (436). “Let daarop dat nie alle Maleise en Kreools-Portugese woorde via die slawe in Afrikaans gekom het nie. Aangesien baie van dié woorde reeds voor 1650 deel van die Nederlandse seemanstaal was, het sommige van hulle as deel van die oorgeërfde Nederlandse woordeskat aan die Kaap ingeburger geraak” (468). Die veelgeroemde invloed van die slawe op Afrikaans word dus hiermee afgeskaal. Desnieteenstaande gaan die ATM op 5 Desember nogeens ‘n openbare lesing oor die slawe se rol in Afrikaans aanbied (LitNet 20 November).

As deel van taalsuiwering is daar destyds ‘n stryd teen basterwoorde gevoer; eintlik leenwoorde wat nie as eg Nederlands beskou is nie (281, 282). Maar daar is ook teen taaloorwoekering gewaarsku (283). Hendrik Spieghel (1549-1612) “wys daarop hoe Nederlands ontsier word deur die menigte Franse basterwoorde en dat dié ingewortelde misbruik die ondergang van die Nederlandse taal sal veroorsaak as daar nie ingrypende veranderings in die taalgebruik kom nie” (287, ook 289). Weens verengelsing kan dieselfde lot Afrikaans tref. Wat ek egte basterwoorde sou noem, word eufemisties deelwoorde genoem, soos “gesettled, gehandicapt … teamwerk … voetbalmatch” (396). Kaaps munt uit in sulke Afrikaans+Engelse basterwoorde. Weens die euwel van politieke korrektheid word Kaaps en sy sprekers nie net kritiekloos aanvaar nie, maar deur Afrikaansinstansies en bv -dosente geloof omdat hulle glo Afrikaans praat; selfs dat die toekoms van Afrikaans van hulle afhang.

M van Oostendorp vra tereg: “Bij hoeveel procent buitenlandse woorden kan je de Nederlandse taal niet meer een zelfstandige taal noemen?” (398). My indruk is dat dit vir polities korrektes min skeel as al die kernwoorde in ‘n Kaapse sin, of selfs die meerderheid Kaapse woorde, Engels is. Hulle sal steeds net lof daarvoor hê. As daar algemeen en sonder omhaal van woorde van vulgêre Latyn gepraat kan word (231), waarom nie ook van Kaaps as vulgêre Afrikaans nie?– as voortgegaan word om Kaaps as ‘n Afrikaansvariëteit pleks van as ‘n mengeltaal te beskou. Of waarom word Kaaps nie ‘n straattaal genoem soos ‘n soortgelyke mengeltaal (Engels, Arabies, Turks, Sranan Tongo/Surinaams) in Nederland nie? (377).

Ek vind dit interessant dat “een mengvorm van Standaardnederlands en lokaal dialect,” “‘n soort tussentaal,” Verkawelingsvlaams genoem word (372). “Die term ‘verkaweling’ is ‘n term vir ‘n stuk grond wat in boupersele verdeel is en bewoon word deur jonger gesinne met kleiner(er) kinders. Hierdie gesinne praat dan ‘n soort tussentaal met mekaar” (512). Toegepas op Suid-Afrika sou ‘n mens voorheen van Lokasie-Afrikaans kon praat, maar in die HAT staan daar:”lokasie”: “(rassisties) Vroeër, algemene benaming vir ‘n woonbuurt vir gekleurdes – tans heeltemal ongebruiklik.”

In die tweede helfte van die vorige eeu het Nederlands al hoe meer verengels. In hierdie eeu het daar ‘n kentering gekom, “‘n terugswaai na groter standvastigheid” (401). In 2015 is ‘n manifes oor die Nederlandse taal gepubliseer. “Hierdie manifes, wat saamgestel is deur ‘n aantal invloedryke persone in die Nederlandse tersiêre sektor, druk die bekommernis uit oor die invloed wat (‘n taal soos) Engels kan hê op die gehalte en volhoubare gebruik van Nederlands in die onderwys en aan universiteite” (399). In hierdie konteks word van taalverloedering, ‘n vorm van nie-normale taalverandering, bv -vereenvoudiging, gepraat (399). Redes daarvoor is gebrekkige skoolopleiding en sprekers wat minder taalbewus is (516). In Nederlands beteken verloedert om agteruit te gaan (400). Taalverloedering het dus die negatiewe betekenis van taalagteruitgang. In Suid-Afrika bestaan daar sedert 1955 ‘n Vryheidsmanifes wat politieke oogmerke het. Al is dit dringend nodig, is ons ligjare weg van ‘n Afrikaansmanifes omdat daar geen erns met taalsuiwerheid en taalgetrouheid gemaak word nie. In die woorde van G van Istendael kan ‘n mens sê dat baie Afrikaanssprekendes, wat Afrikaans betref, “blaakt van intellektuele luiheid” (373). Daar is iets soos taaldissipline (300) maar dit word al hoe moeiliker om tekens daarvan in veral gesproke Afrikaans op te spoor. Wat bitter nodig is, is gesaghebbende normatiewe invloede (445).

“Nederlanders het in die algemeen taaltrots” (379). Dít voed “‘n sterk kultuur van vertaling” (386). Nederlanders verkies om in hulle eie taal te lees. Kan ons met dieselfde oortuiging sê dat Afrikaanssprekendes verkies om eerder Afrikaans as Engels te lees? Is daar ‘n sterk aandrang dat leesstof nie (net) in Engels nie maar in Afrikaans beskikbaar gestel moet word? Dui dit nie onder meer op ‘n gebrek aan taaltrots nie? J du P Scholtz skryf: “Die ingrypendste vreemde invloed op die Afrikaanse woordeskat is ongetwyfeld dié van Engels” (473). Die outeurs verwys na: “Die anglisering en veramerikaansing van die Afrikaanse kultuur ten koste van die historiese Nederlandse [en Afrikaanse] kultuur” (415). “Tweetaligheid en nalatige taalgebruik het honderde anglisismes veroorsaak wat ondanks alle skooldril in die omgangstaal wyd aanvaar en gebruik word” (473). As tweetaligheid onsuiwere Afrikaans bevorder, hoe kry Afrikaansinstansies en -individue dit reg om eerder vir meertaligheid as spesifiek vir Afrikaans te stry?

Op die uitgewery se webwerf word gesê dat die outeurs ‘n inklusiewe benadering voorstaan. Dit kan onder meer ‘n aanslag op Standaardafrikaans insluit. JM van der Horst “stel die vraag of die tyd nie aangebreek het om weg te beweeg van die standaardvariëteit van die taal nie” (513). Daar word selfs na destandaardisering (dus nie herstandaardisering nie) verwys: “Destandaardisering is die proses waarvolgens die aard van die standaardvariëteit van ‘n taal aangepas word om ‘n groter sprekerspoel te verteenwoordig” (516), dus inklusiwiteit. Destandaardisering is ‘n afbreekproses en die teenoorgestelde van standaardisering, wat ‘n opbouproses is. Destandaardisering sál selfdood vir Afrikaans wees. In sy huidige situasie is die eenheid wat net in Standaardafrikaans gevind kan word noodsaaklik vir oorlewing. Desnieteenstaande roem Afrikaansinstansies, soos die ATR, ATKV en ATM, daarop dat hulle eerder Afrikaansvariëteite soos Kaaps, dus Afrikaansverdeeldheid, as Standaardafrikaans en Afrikaanseenheid bevorder.

Weens die sug na politieke korrektheid, bv inklusiwiteit, propageer die genoemde Afrikaansinstansies nooit taalsuiwerheid nie. In hierdie verband veroorloof die outeurs hulle ‘n spottende verwysing na die Genootskap van Regte Afrikaners (GRA): “Die ‘Genootskappers’ (1875 en later) en ander taalliefhebbers het angsvallig teen nuwe anglisismes gewaak en alles in hulle vermoë gedoen om die ou ingewortelde ‘vreemdelinge’ deur egte Dietse [Nederlandse/Teutoonse/nie-Engelse] woorde te vervang” (396). Die strewe na taalsuiwerheid vind uiting in pogings “om die vreemde woorde deur inheemse terme te vervang” (267). Dit dui op taalwaardering en die daarstel van taaleenheid (281). Spieghel het bv ‘n beroep op professore gedoen “om die volkstaal te suiwer, te verryk en te versier” (289). Doen hedendaagse Afrikaansprofessore dit? Samuel Ampzing (1590-1632) “was ‘n sterk teenstander van die gebruik van vreemde (leen)woorde, soos uit Latyn en Frans, in Nederlands. Die invloed van hierdie tale het hy as ‘verderfelijk’ beskou omdat dit die ‘schone Nederlandse taal vervuilden'” (309). “Die opbou van ‘n algemeen beskaafde Nederlands moes noodsaaklik [noodwendig] saamgaan met die strewe na taalsuiwering … Deur nuwe woordskeppings het hulle op verskillende terreine probeer om die groot hoeveelheid vreemde woorde deur egte Nederlandse woorde te vervang” (312). Dus, taalsuiwering is opbouend en beskawend. Is albei laasgenoemdes nie hoogs nodig in (Suid-)Afrika nie?

Tot sy eer het die Vereenighde Oosindische Compagnie (VOC) “‘n suiwer Nederlandse taalgebruik aan die Kaap sterk aangemoedig” (347, ook 472). “Die taalbeleid van die Kompanjie … was verantwoordelik vir die vinnige verdwyning van die Franse taal aan die Kaap” (470). Die slawe is “op allerlei maniere aangemoedig om Nederlands te leer. Hulle kon byvoorbeeld hul vryheid koop as hulle Nederlands kon praat en in die NG Kerk aangeneem was” (468). Spieghel skryf van “de Enghelse die tóch een schuimtaal hebben” (289). Daarmee word bedoel dat Engels ‘n ontleende taal is (291), dus baie leenwoorde het. Afrikaans is weens verengelsing besig om, soos Kaaps, ‘n skuimtaal te word en Afrikaansinstansies en -dosente verroer (in die openbaar) nie ‘n vinger daaroor nie. Volgens Joost van den Vondel (1587-1679) “het die strewe na taalsuiwerheid reeds rondom 1650 duidelik vrugte getoon: ‘Wat onze spraeck belangt, die is, sedert weinige jaren herwaert, van bastertwoorden en onduitsch allengs geschuimt, en gebouwt'” (314, ook 347).

Voorheen het ek na hierdie werk verwys as die bekendste ongepubliseerde boek in Afrikaans. Jaar na jaar het Carstens beweer dat die boek eersdaags sy verskyning sou maak. Die teks het oor jare tot stand gekom en is in wisselende mate bygewerk. Die boek dra die letsels van sy geskiedenis. “Hierdie deel van die boek is grootliks in die tydperk Maart-Junie 2013 geskryf, maar wel gekontroleer en aangepas in November 2015, asook in Junie 2017” (490). 2015 word die hede genoem (386). Daar word na die 2009-uitgawe van die AWS verwys (108); nie na die 2017-uitgawe nie. Van ‘n 2013-artikel word anglisisties gesê: “publikasie in proses” (557).

My teks is reeds te lank. Ek gaan dus nie in besonderhede die taalfoute in die boek uitwys nie. Dit is egter ‘n riem onder die hart dat na ‘n taal as “hom” verwys word (238), gedagtig aan Carstens se gewoonte om na Afrikaans as “haar” te verwys. In die plek waar ek gewerk het, is van die eerste dinge wat skrywers ingeprent is dat hulle nie woorde soos “weer”, “ook” en “kan” onnodig moet gebruik nie. Daar is waarskynlik geen ander Afrikaanse boek waarin “weer” so dikwels onnodig en in baie gevalle misleidend gebruik word soos in hierdie een nie. Vir my as leser het dit mateloos geïrriteer. “Weer” moet sover moontlik uit die teks geweer word. “Ook” behoort ook afgeskaal te word. Die teks sal wen aan duidelikheid as “soos” in baie gevalle met “namate” vervang word. ‘n Mens kan maar net hoop dat die manuskrip van die tweede boekdeel gesuiwer word van die gebreke wat die eerste deel kenmerk.

Die outeur(s) skryf: “Ons lewe … met die onvolmaaktheid saam” (164). Maar die peil van ‘n manuskrip bepaal in groot mate die gehalte van ‘n publikasie. Ek dink die verskyning van hierdie boek is voorafgegaan deur groot redaksionele smart by die uitgewery. Naspers/Media24 het, soos Demas, die materiële wêreld liefgekry en sy voorliefde vir Afrikaans versaak. Daardie uitgewery sou nie ‘n waarskynlik onlonende projek soos hierdie een aangepak en deurgevoer het nie. Nicol Stassen en Protea Boekhuis verdien ons hoogste dank vir die uitnemende rol wat hulle in die publikasie van Afrikaanse boeke speel. Hulle verdien egter deeglik afgeronde manuskripte; nie soos hierdie een en dié van Ena Jansen se Ons Japie (Praag 4.09.2016) nie.

Dan Roodt: Skep ‘n nuwe Afrikaanse groeipunt aan die kus

Die probleem waarmee ons sit, is al oor en oor ontleed. Wat is die oplossing? “Wat is julle plan?” het die Nederlanders, Vlaminge en Duitsers vir my onlangs in Europa gevra. Daar is mos die grappie van ‘n Boer maak ‘n plan, ‘n Indiër hét ‘n plan en ‘n swarte stéél een. Dis op ‘n keer deur ‘n swartman aan my vertel, en hy het meer kleurryke taal gebruik, dus waag ek dit om so iets hier te herhaal.

Vele mense het al dié plan genoem: Skep ‘n Afrikaanse groeipunt aan die kus. Ek noem dit hier ‘n groeipunt, want ek dink dis een van die swakplekke van Orania — by al die empatie en bewondering wat ek vir dié Noord-Kaapse dorpie koester — dat dit van die begin af as ‘n grootse politieke oplossing vir die Afrikaner aangebied is: ‘n volkstaat, ‘n nuwe Jerusalem. Dis ‘n bietjie soos om die kar voor die perde te span. Alvorens jy ‘n nuwe republiek kan uitroep, moet jy oor genoeg grondgebied, ‘n bevolking en ‘n ekonomie beskik. Jy moet die plek beset.

Vandaar dus my idee van ‘n “groeipunt”. Nie dat die politieke sy daarvan te diep weggesteek hoef te word nie, maar dit moet in die eerste plaas ‘n praktiese, ekonomiese oplossing bied wat ons in staat sal stel om te ontsnap uit die antiblanke rassisme, geweld en korrupsie van die Nuwe Suid-Afrika.

Terloops, die politiek in Suid-Afrika en in die wêreld beweeg nou blitssnel; verby is die jare van wag dat iets moet gebeur! Tien dae gelede was ek nog in Europa en daar is mense begeesterd besig om te debatteer, te organiseer en weerstand te bied teen die verswelging van hul kontinent deur mense uit Afrika en die Midde-Ooste, spesifiek natuurlik Moslems.

Ek het dit al voorheen gesê en herhaal dit hier: Ons probleem en die Europeërs s’n is presies dieselfde, en die meeste mense begin dit ook so insien: ons kwyn demografies, terwyl die vyand se getalle konstant vermeerder. Ons is oud en dekadent, teenoor hulle wat jonk en fanaties is.

Aan die ander kant het Europeërs nie verniet oor die afgelope 500 jaar die wêreld verower nie… Ons kán as ons wil! Afrikaners is vandag in Suid-Afrika teenwoordig omdat ‘n klein landjie soos Nederland met ‘n grondgebied so groot soos die Krugerwildtuin in die sewentiende eeu besluit het om die oseane op hul seilskepies aan te durf. Jan van Riebeeck het ‘n halfwegstasie aan die Kaap gevestig, daarom is ons hier. Net gister het ek die kopstuk van my Facebook en Twitter verander na bogaande, ‘n tyd toe die Kaap nog spreekwoordelik Hollands was.

Waar? is natuurlik die groot vraag. Eintlik is daar net twee keuses: die Suid-Kaap of die Weskus. En op ‘n manier is die keuse reeds gemaak, want meer mense het al Suid-Kaap toe getrek as Weskus toe. Die Suid-Kaap beskik ook oor ‘n bestaande hawe: Mosselbaai. Goed, goed, daar is insgelyks Saldanha van waar ystererts uitgevoer word, maar blykbaar woon daar nie eens 4 000 blankes in dié hawedorp nie.

Wat ek aangaande die Suid-Kaap interessant vind, is dat daar reeds ‘n natuurlike migrasie van Afrikaners daarheen plaasvind. Baie welaf Afrikaners in Gauteng besit ook reeds vakansiehuise daar; dis reeds ‘n goeie begin.

Terwyl ek in Amsterdam intense politieke gesprekke gevoer het, tot laat in die nag, het ek skielik die woord “Mosselbaai” genoem. Onmiddellik is daar na selfone gegryp om dit op te kyk en, ja, die naam Mosselbaai is in 1601 deur die Nederlandse seevaarder Paulus van Caerden gemunt. Die ander weergawe is dat ‘n ander, beroemde Hollandse seekaptein, Cornelis de Houtman, dit in 1595 benoem het. Dis belangrik, want die kapitaal vir enige groot ontwikkelingsprojek aan die kus sal van Europa en spesifiek van Nederland en Vlaandere af moet kom. Afrikaners is oor die afgelope twintig jaar so verarm en vanuit die ekonomie uitgesluit dat ons kwalik nog oorleef, daarom gaan ons nie die hele projek “uit ons eie sak” kan finansier nie.

Dan is daar nog die euro: Al word daar, veral vanuit regse Europese kringe, smalende kritiek op die euro uitgespreek, hou ek van die geldeenheid. Ons moet dit ook meer en meer begin gebruik. Die rand is op pad om ‘n tweede Zimdollar te word; van hier af aan kan die proses eintlik net versnel. Kom ons hou ons likiede bates in euro, en finansier ons ook in euro teen baie lae rentekoerse… Eintlik is die euro maar ‘n ou Duitse mark en Nederlandse gulde wat as “universele Europese geldeenheid” vermom is. Oor die afgelope twee dekades het dit ook konstant teen die dollar, die pond en die meeste ander geldeenhede versterk, selfs teen die superharde Switserse frank.

Pleks van te emigreer uit Suid-Afrika na Engelse lande soos Nieu-Seeland en Australië toe, moet ons delokaliseer, eenvoudig vanuit die Suid-Afrikaans ekonomie en stelsel uitklim en — soos dit heet — “ons eie ding begin doen”. En daarvoor is die Suid-Kaap myns insiens ‘n baie geskikte gebied.

Toegegee, niemand hou van trek nie en ons het almal wortels op allerlei plekke dwarsoor die hele land. My familie is al geslagte lank in die Tranvaal; ons het so half die geneigdheid om oral waar ons kom perskebome of nartjiebome te wil plant! My moeder is op Swartruggens gebore. Ons het die Groot Trek en die Vryheidsoorloë meegemaak. Die Kaap verteenwoordig vir my ‘n ander land. Ek het eers Parys, Frankryk, besoek alvorens ek in Kaapstad gekom het. Kaapstad is vir my amper vreemder as Stockholm. Dis ook baie Engels, London-on-sea. Dit pruil so half van snobisme, op ‘n agterlike, domastrante, provinsialistiese, Engels-koloniale manier… Die Suid-Kaap is egter iets anders: dis vriendelik, Afrikaans, landelik, effens boers soos ons daarvan hou.

Ongelukkig kon ek aanlyn net dié Engelstalige kaart van die Suid-Kaap vind. As iemand oor ‘n beter en Afrikaanse weergawe beskik, laat weet my asb. – DR

Sommige Afrikaners wil egter “veg vir die hele land” en stel daarom nie belang om te delokaliseer nie. Histories voel ek net so sterk oor ons hele land en dat dit ons toekom! My en jou voorouers het vir die Vrystaat en Transvaal geveg, en ons sal dié gebiede weer terugkry, kom wat wil. Selfs Suidwes; waarom op aarde is dit ooit aan Swapo oorhandig?

Maar mense, kom ons wees redelik (en realisties): dit gaan nou oor oorlewing. As ons aanhou soos tans, gaan daar oor twintig jaar niks van die eens trotse Afrikanervolk oor wees nie. Ons gaan deur die drie V’s vernietig wees: verengels, verarm en verbaster. Kyk om jou: die proses is reeds aan die gang. Afrikaans het reeds “geval” by Tukkies, Kovsies en selfs op Stellenbosch, met Potch wat nie ver agter is nie. Die Afrikaanse skole is volgende in die visier. As jou kind eers deur ‘n Engelse skool gebreinspoel is, is daar eintlik geen salf meer aan hom te smeer nie. Hy het dan reeds geakkultureer by die antiblanke, anti-Afrikaanse waardes van die NSA. Sy morele en intellektuele standaarde is dan op die vlak van ‘n Hillbrow-prostituut s’n. Ekskuus, “sekswerker”. Dis mos deesdae ‘n eerbare beroep in Suid-Afrika. Toegegee, dis seker meer eerbaar as dié van ‘n NSA-politikus.

Dus, sien dit as ‘n noodmaatreël, soos om te emigreer. Ons moet iewers heen waar ons nie meer doodgemaak word nie en waar ons steeds ons taal kan praat en met mekaar sake kan doen sonder dat ons deur die Afro-marxistiese staat en groot maatskappye versmoor word.

‘n Groot deel van die PWV (of dan die Gautengprovinsie, eintlik hou ek niks van dié woord nie) se ekonomie sal suidwaarts moet verskuif. Vir ‘n begin kan mense bloot vakansiehuise en -woonstelle daar koop, en solank hul gesinne daar vestig, buite die gevaarsones van Gauteng en die Kaapstad-omgewing. Die moordkoerse in Johannesburg, Pretoria en Kaapstad is hoër as dié in vele oorlogsgebiede, juis daarom emigreer soveel mense. Ons kan heen en weer pendel tussen die George-lughawe en die res van die land, maar ook oorsee, want ons sal ons goedere en dienste buite Suid-Afrika moet verkoop, daar waar daar nie regstellende aksie en antiblanke diskriminasie bestaan nie.

Daar is baie te leer uit Orania se ervaring met volkseie arbeid. Vanuit die staanspoor sal ons sover moontlik moet meganiseer, en van volkseie arbeid gebruik moet maak. Uiteraard bestaan daar ‘n redelike kleurlingbevolking ook in die Suid-Kaap en hulle moet deel van die groeipunt wees. Die groeipunt moenie “slegs vir blankes” wees nie, ‘n gedagte wat steeds in vandag se wêreld so gestigmatiseer is dat NAVO, Rusland en China ons dalk sáám met vliegtuie sal kom bombardeer as ons dit probeer. Maar ons moet binne die eerste paar jaar ‘n volstrekte meerderheid behaal, met die mikpunt om ‘n Afrikanermeerderheid van tot tagtig of negentig persent in die gebied op te bou. In elk geval: as net die helfte van Gauteng se anderhalf miljoen Afrikaners soontoe trek, sal ons by verre in die meerderheid wees.

Afrikaans moet die voertaal én die openbare taal wees. Dit is ononderhandelbaar. Geen Engels nie. Alvorens ons enige ander grense trek, moet ons soos in Vlaandere (en Orania) ‘n taalgrens trek. Dit moet ‘n Afrikaanse Republiek in wording wees. Ek verafsku die manier waarop die Naspersmedia die woord “Afrikaanse” as ‘n (polities korrekte) selfstandige naamwoord gebruik, maar laat dit maar “Afrikaans” in daardie “inklusiewe” sin (nou moet ek eers na die lugsakkie gryp) óók wees. Onthou: dit gaan om ons oorlewing. Hier en daar kan ons maar kompromieë aangaan, solank ons daarvan bewus is dat die einddoel volkome vryheid en selfregering moet wees. Selfbeskikking, soos hulle sê, maar selfs dié woord het al ‘n bietjie van ‘n utopiese klankie in Afrikaans verkry, iets soos die hemel waarvan jy in die Bybel lees maar net gaan ervaar as jy die dag doodgaan. Ons moet vryheid in die hier en nou verkry.

Alle Afrikaanse groepe moet saamwerk. Dis seker veel gevra en die ou en die nuwe Afrikanerelite of Broederbond sal dit seker afskiet as iets wat nie deur ‘n aantal komitees en geheime vergaderings van die FW de Klerk-stigting goedgekeur is nie. Maar raai wat? Ons gee nie om nie. Soos die Oos-Duitse betogers wat die Berlynse Muur laat val het in 1989, en toe weer in 2014 teen immigrasie, geskree het: Wir sind das Volk! Ons is die volk. Ons sal self besluit, en laat FW de Klerk en sy handlangers in hul moer vlieg!

Vanuit Europa en vanuit die VSA sal daar geweldige steun vir so ‘n projek wees. Mense sal graag in so iets wou belê: ‘n kusstad of -streek met die potensiaal om die Singapoer van Afrika te word. Ons keer ons rug op Afrika en sy probleme, en raak deel van die groter wêreld daarbuite, die ontwikkelde, eerste wêreld. Ons sal ook Europese immigrante kan lok. Ons beskik oor aangename weer, vriendelike mense, goedkoop eiendom en ruimte. As dit veilig, Westers en Afrikaans is, sal honderde duisende Europeërs daarheen stroom. Solank die internetspoed goed is, sal hulle sommer daar kan werk ook. Ons sal nie vir hulle werk hoef te skep nie; hulle het klaar werk. Die hele Noord-Europa, Skandinawië, Nederland-Vlaandere, Duitsland, Oostenryk, beskik so te sê oor volle indiensneming. Ons hoef net by hulle ekonomie “in te prop”, daaraan deel te neem, op ‘n gedelokaliseerde manier, en dan sal ons ‘n bloeityd beleef!

Europeërs kan by ons kom aftree, hul euro’s hier kom uitgee. Ons kan versorgingsentrums bou, tesame met goeie en bekostigbare hospitale (soos wat ons eens gehad het) wat oor die hele wêreld bekend sal raak.

Die groot uitdaging gaan natuurlik wees om, nes in Europa, ons van migrante te vrywaar: derdewêreldparasiete wat op ons welvaart wil kom teer, wil kom plak, om aalmoese wil smeek en, les bes, wil kom roof en moor soos wat dit tans op ons plase en in ons stede die geval is. Daar moet egter ‘n ongeskrewe reël wees dat ons geen Xhosas in diens sal neem nie. Die munisipale regulasies en bywette moet eenvoudig toegepas word: geen plakkershut of kaja mag ooit opgerig word nie. Niemand mag onder ‘n brug of ‘n stuk plastiek slaap nie. Hy moet terug Transkei toe, waar hy vandaan kom. Hy kan daar vir die ANC gaan stem, of die EFF of wie ook al. Indien nie sy lewende leiers op ons TV-skerms nie, sal die spook van Nelson Mandela na hom omsien. Ons moet nooit weer die swartman, en veral die Xhosa, ons probleem maak nie.

As ons na ons geskiedenis kyk, onlangs en verder terug, sien ons dat die Nguni-volkere lank reeds die Afrikaner as hul vyand beskou. Ons moet dit só aanvaar. Slegs voortdurende paraatheid en strategiese denke gaan ons teen die vyand se aanvalle en teistering vrywaar. Daarmee saam is daar natuurlik die Uitlanderbevolkings van Johannesburg en Kaapstad wat van Suid-Afrika ‘n soort linkse Britse kolonie wou maak. Hulle is ‘n ander vyand, wat dikwels met die Nguni’s saamspan, maar hulle voel gewoonlik nie gemaklik in Afrikaanse omgewings nie, dus sal hulle voorlopig aanhou om ons in hul media en vanuit hul stedelike vestings in Johannesburg en Kaapstad te hoon.

‘n Privaat Afrikaanse universiteit kan in die Suid-Kaap gestig word; dit op sigself sal reeds enorm baie ekonomiese aktiwiteit skep, asook jongmense daarheen lok. Laat die res van die universiteite volledig “transformeer” met studente wat gratis studeer en ewe gratis betoog en die plekke afbrand, terwyl die linkse akademici hulle lustig aanpor. Die linkses en multikulturaliste sal mekaar besig hou, terwyl ons rustig aan ons nuwe tuiste bou.

Die Afrikaner kort ‘n heimat, dis só eenvoudig.

Sien dit as ‘n Eurokaanse projek: Europees-Afrikaans. Van die begin af was dit tog wat ons wou doen: om ‘n stukkie Europa hier in Afrika te kom skep.

Dan sal die (Suid-)Kaap weer Hollands wees!

Leon Lemmer: Ronnie Kasrils oor Jacob Zuma

Jacques Pauw se boek, The president’s keepers (Praag 11 November), het opslae gemaak. Vandeesmaand het Adriaan Basson en Pieter du Toit se boek, Enemy of the people, ook verskyn (nadat Basson in 2012 Zuma exposed gepubliseer het), asook Ronnie Kasrils (gebore in 1938) se A simple man: Kasrils and the Zuma enigma (Auckland Park: Jacana, 2017, xxvi, 283p, R260). Al vier hierdie boeke handel breedweg oor dieselfde onderwerp: Jacob Zuma en staatskaping. Die drie wat in November gepubliseer is, het onafhanklik van mekaar tot stand gekom. Red Ron (p 164) Kasrils verwys na “Syndicate Zuma and the Guptas” (xiv). Sy boek is die enigste van die genoemde vier wat uit die binnekringe van die ANC gepubliseer is.

Spreekwoordelik is Kasrils die kommunis se kommunis. Wat hy skryf, moet krities benader word. Ek dink die boek sou moontlik nie geskryf gewees het as Zuma vir Kasrils in sy kabinet behou het nie. Hy het na sy aftrede in 2008 twee ander boeke gepubliseer. Soos hy dit stel: “retirement” was in sy geval “refirement” (xiii). Gee die duiwel wat hom toekom: Kasrils kán skryf; vloeiender, duideliker en meer sistematies/kronologies as die genoemde drie joernaliste. In 36 kort, maklik leesbare hoofstukke stel hy sy saak maar, soos te wagte, nie sonder om groot ingenomenheid met homself, “ever the polite one” (xxiii), te openbaar nie. “I had received numerous national and international medals and decorations” (199). Hy lys hulle (267).

Die boek begin met ‘n Nelson Mandela-aanhaling (v). Anders as in die meeste ander boeke is daar egter nie ongekwalifiseerde lof vir Mandela nie. In Januarie 1990, dus kort voor sy vrylating, het Mandela ooreenkomstig die Vryheidsmanifes van 1955 gesê: “The nationalisation of the mines, banks and monopoly industries is the policy of the ANC, and a change or modification of our views in this regard is inconceivable” (238). Teen 1992 het oud-kommunis Mandela ‘n ander deuntjie begin sing (32). Kommuniste soos Joe Slovo en Chris Hani het ook hulle benadering tot ekonomiese sake aangepas. Slegs Pallo Jordan en Kasrils wou al die landbougrond en ander private eiendom aan die “regmatige” eienaars “terugbesorg” (230).

Alles moet aan die “mense”/massa behoort; dus staatseiendom word. “A return of the wealth of the land to the people as a whole” (226). Hy wil hê dat “the basic wealth and the basic resources are at the disposal of the people as a whole” (226). Kasrils kies bv soos volg kant teen kapitalisme en vir kommunisme: “The free market formula has had a disastrous effect around the world, ruining domestic economies and creating massive unemployment, poverty and misery. The other side of that coin has been enormous profits for global corporations, the all-engulfing financial system and the very wealthy” (232). Maar wie het ekonomies die beste gevaar, die kommunistiese Sowjetunie of die kapitalistiese Weste?

‘n Ander aanhaling aan die begin is van Neville Alexander (v), met nog een later (213), ‘n kommunis wat as veroordeelde misdadiger jare op Robbeneiland deurgebring het. Hy wou Engels- en nie Afrikaanssprekend nie wees. Daar is sekerlik baie mense wat eerbaar as Afrikaansrolmodelle kan funksioneer. Om bedenklike politieke redes hemel die Afrikaanse Taalmuseum en -monument in die Paarl Alexander as ‘n Afrikaansrolmodel op. By die jaarlikse Alexander-gedenklesing het Afrikaansdislojale sprekers soos Russel Botman en Nico Koopman al opgetree. Uit Afrikanergeledere behoort daar baie sterker teenstand teen sulke dwaasheid te wees.

Eintlik is Kasrils se boodskap die teenoorgestelde van wat in die boektitel staan. Zuma “was far from being a simple man of the people” (x). “The enigmatic Jacob Zuma is not the simple man of the people he enjoys portraying himself as … he has become driven by a lust for wealth and power” (241). “If we allow the far-from-simple man and his cabal to win, then beware the apocalypse” (243). Kasrils wil in die boek die volgende vraag beantwoord: “What were the factors that transformed Zuma the freedom fighter, and ostensibly a simple man of the people, into a corrupt and disreputable figure who surrounded himself with a load of creepy kleptocrats?” (xiv).

Kasrils vind die grondliggende fout nie by Zuma nie maar by die aard van die grondwetlike ooreenkoms wat die ANC met FW de Klerk en sy groepie Afrikaanssprekende blankes aangegaan het. “Our problems have not started with Zuma or Zupta, for he is a consequence of errors made during the transformational arrangements of the early 1990s” (xiv); “the compromises and trade-offs made at the time of the negotiated settlement” (177). Kasrils noem dit die “Faustian pact” (xiv, 176, 223, 238, 241, 243), dus ‘n ooreenkoms wat die ANC met die duiwel (die blankes) aangegaan het. “The salient economic concessions that were made in the Mandela era … bedevil his legacy” (223). “This meant allaying the fears of the powerful white minority and economic elite by not fundamentally changing land and property ownership” (225). “Our failure to hold a militant course for economic transformation at the time of mass activism in my view opened the gates to the disaster that has overtaken us” (240).

My standpunt is die teenoorgestelde: Dat die grondwetlike ooreenkoms van 1990/94 die swartes buitensporig oorgekompenseer het. ‘n Beskaafde, suksesvolle, vooruitstrewende land, wat danksy blanke inisiatief, kundigheid, toewyding en deursettingsvermoë ontwikkel is, het in die skoot van ‘n magshonger, gierige bende geval, waarin daar ‘n sterk teenwoordigheid van immoreles, misdadigers, kommuniste en onbekwames was en is.

“This book points out the nightmare that may await us all if the thieves and racketeers get their way” (xvi). Kasrils begeer ‘n kommunistiese Suid-Afrika, soos “the inspiring country,” Kuba (xviii). Soos dikwels gebeur, probeer hy sy kommunistiese pleidooi verdoesel deur sy voorkeur ‘n sosialistiese staat te noem (hoofstuk 32). Hy verwys bv na Antonio Gramsci (1891-1937) en Fidel Castro (1926-2016): “What is vital is to keep alive the spirit of revolutionary hope” (xvi). Soos die gewoonte deesdae is, begin die (positiewe of outentieke) geskiedenis van Suid-Afrika vir Kasrils in 1990/94. Hy het bitter min oor die Zuma van vóór 1990 te sê. Die ontaarding het later plaasgevind. Kasrils regverdig die ANC-terreur (bv Operasie Vula) tydens die grondwetlike onderhandelings soos volg: “The realistic possibility that the De Klerk regime might negotiate in bad faith meant the ANC needed to retain its insurrectionary capacity” (16). Dit is net hoogs immorele, magshonger kamerade wat gelyktydig onderhandelings en terrorisme sal bedryf maar, toegegee, FW de Klerk het oogluikend toegelaat dat dit gebeur.

Kasrils beweer hy is in 2004 as minister van intelligensiedienste aangestel want Thabo Mbeki “had become concerned about the ineffectiveness and pro-Zuma politicisation of the security and intelligence sector” (6). In 2006 het Kasrils die Matthews-kommissie aangestel. In 2008 is daardie verslag ter tafel gelê. “Its main finding was that the institutional culture of intelligence agencies in South Africa was not sufficiently respectful of the rule of law or of lawful political opposition to the government. Instead, the intelligence services had been politicised and thus ‘drawn into the realm of party politics, requiring them to monitor and investigate legal political activity and, as a result, undermining political rights that were entrenched in the constitution’ … it found that the National Communications Centre (NCC) ‘appears to be engaged in signals monitoring that is unlawful and unconstitutional’ and that ‘some senior officials believe that it is legitimate to break the rules when dealing with serious security threats'” (179).

“Zuma would manipulate the security and intelligence system in his own interests” (31). Mbeki en Zuma het meegeding om die leierskap van die ANC. Daar is beweer dat staatsagenskappe tydens Mbeki se presidentskap saamgespan het om Zuma uit die pos van ANC-leier te hou. Daar was bv van die kant van die Nasionale Intelligensie-agentskap ‘n “email plot … to give credibility to [the] anti-Zuma plot” (124). “In the end, the NEC [National Executive Committee of the ANC] resolved that there was no conspiracy against Zuma originating from within the ANC, though he might have been subject to what it called ‘hostile action of forces opposed to the National Democratic Revolution'” (97).

“A serious problem was the politicisation of ANC officers in the public service” (9). Dit was te wagte weens die verderflike beleid om voorkeur aan die aanstelling van ANC-kamerade in topposte te gee. Let op waar hulle sit: “Long-time peers and comrades-in-arms during the liberation struggle, the police commissioner, the chief of the defence force, the head of the National Intelligence Coordinating Committee, and the directors general of defence, justice and the intelligence services” (89-90). “There was a great deal of backbiting among former comrades, who tended to fall out … particularly because of rivalry over top positions” (56). Maar Kasrils erken: “I had not purged MK cadres working in the intelligence services when I was minister” (200).

“ANC operatives were relying on an outer show of competence that hid inner deficiencies and fear of failure … I found the country’s intelligence services in a poor state. The officers were of questionable ability and had politically compromised allegiances” (10). “Naïve and primitive reasoning persisted in the services. Anyone of Western association critical of the ANC leadership was damned as a ‘foreign agent’ serving a ‘counter-revolutionary’ agenda” (11).

Deel van Kasrils se ideologiese oriëntasie is dat Westerse veiligheidsagentskappe, soos die Amerikaanse CIA, “that rather infamous agency” (59), en die Britse M16, “guilty of brutal human rights abuses” is. Sommige van die ANC-kamerade in die intelligensiedienste is deur die Britte opgelei (59). Islam, daarenteen, is “one of the world’s most venerated and respected religions” (13). Aansluitend hierby kies die Jood Kasrils kant vir die Palestyne teen die Israeli’s (60). Eleanor, sy eerste vrou, blykbaar ‘n Jodin, is in 2009 oorlede. In 2012 het Kasrils met Amina Frense, ‘n Moslem, getrou.

Sommige ANC-kamerade beskou hulleself as bo die wet verhewe en verwag dat die president hulle teen regsprosesse moet beskerm. Tony Yengeni was “a courageous MK commander” (82) maar het wederregtelik afslag op ‘n motor ontvang. Hy het ‘n jaar tronkstraf uitgedien. “His antipathy to Mbeki stemmed from a resentment that the president had failed to prevent the criminal proceedings against him” (83). Ngoako Ramatlhodi was die premier van Limpopo. “At some point the Scorpions began to investigate him for possible corruption, which never was proved, but it appeared to me that he, like Yengeni, believed Mbeki should have interceded to quash any investigation from the outset” (83).

Toe Zuma in 2005 aangekla is van die verkragting van Khwezi (eintlik Fezekile Ntsukela Kuzwayo), ‘n MIV-positiewe lesbiër (109), het Mbeki besluit: “Let the law take its course” (110). By daardie geleentheid het Kasrils aan Mbeki gesê: “Mr President, there is a monster walking the land and his name is Jacob Zuma” (110). Buite die hof het Zuma-ondersteuners “Bring me my machine gun” gesing. Kasrils veroordeel nie die anti-blanke sentiment in hierdie lied nie: “That stirring warrior song, which had inspired so many in the struggle against apartheid, was debased by Zuma for all time” (114). Zuma is vrygespreek, maar Kasrils skryf: “Zuma must be the most ridiculed head of state of modern times” (115). Iemand het aan Khwezi gesê: “You have become a powerful symbol to women around the country” (208). Toe sy in 2016 sterf, Kasrils “felt as though my own daughter had died … Fezekile … emerges as a martyred woman of our liberation struggle” (211).

Kasrils se venyn teen Zuma is byna grenseloos. “His degenerate behaviour and lack of moral integrity, which pointed to a grossly flawed character, would have penalised him from membership – never mind leadership – in any half-decent organisation. Despite obvious shortcomings, his adherents turned a blind eye to his shameless faults and touted him as a credible leader. At the expense of the ANC and the country, many in this broad grouping, with no ideological axes to grind, were prepared to ignore his follies, for they saw in him the man who could topple the despised Mbeki” (126). “Former liberation struggle personalities within the state … took entitlement to the extreme levels of ‘it’s our turn to eat’ or ‘payback time’ for the sacrifices they and their families had endured during the struggle. They perceived, or so it was perceived, that they were above the law and that Mbeki was duty-bound to protect them from unwelcome investigation by apartheid-era sleuths. Since he had not met such expectations, the already flawed Zuma was their star” (127-128). Kasrils beweer “a disease of corruption was already embedded within the apartheid state” (220). Hy verskaf geen bewyse vir hierdie aanklag nie. Sy beskuldiging ignoreer die groot graadverskil in korrupsie tussen die apartheidsera en die ANC-bewind.

Wat Kasrils in die vorige paragraaf kwytraak, kan op karaktermoord neerkom. Hy gaan ook van die twyfelagtige standpunt uit dat die ANC ‘n ordentlike instansie is. Mbeki was ook nie ‘n toonbeeld van onpartydige wetsgehoorsaamheid nie. Dit het bv geblyk toe die polisiekommissaris, Jackie Selebi, van korrupsie verdink is: “What some perceived as Mbeki’s action in protecting Selebi from prosecution was that in the ANC there was a culture … of ‘covering up for comrades’. Mbeki’s actions did not assist perceptions that while he protected Selebi, he was unwilling to lift a finger for others, Zuma chief among them” (129-130).

Mbeki se leierskap van die ANC is deur Zuma suksesvol uitgedaag tydens die ANC se Nasionale Konferensie in Polokwane in Desember 2007. “Little did I imagine that in our democratic South Africa those who had fought for freedom would have to watch their own backs as the inner-party struggle for position took hold with particular venom in the run-up to Polokwane” (131-132). ANC-lidmaatskap (133) en stemme (136) is gekoop. “There were suggestions that his [Zuma’s] most ardent supporters, top politicians in the country, were illegally bringing in the money from Colonel Gaddafi, the Libyan ‘Brother Leader’, as well as from the Angolan president, Eduardo dos Santos, both of whom admired Zuma and were hostile to Mbeki” (183-184; ook 185). “Zuma received 2 329 votes to Mbeki’s 1 505” (135).

“Polokwane saw the beginning of possibly an irretrievable rot in the ANC” (135). “As Zuma’s presidency unrolled, the signs of the rot marking the decline of the ANC became ever more frequent” (189). Later: “The rot in the ANC was too far gone to save it from within” (192). “The emergence of a corrupt and vindictive strongman able to purchase loyalty on the basis of fleecing the state, crooked deals and a network of patronage, wrought irreparable damage and paved the way for the later so-called state capture by the Gupta family” (136). “The final resolutions [at Polokwane] look impressive but tend to be a ritual where wordsmiths create a quasi-revolutionary spin, on the one hand, and a bland, all-encompassing rhetoric, on the other, under the rubric of the NDR – the National Democratic Revolution. Whatever the fine words, the proof of achievement must be in the implementation, and that is where the ANC has had woeful results. Mocking the optimistic claims of the 2007 conference were dire organisational shortcomings, growing unemployment, lack of economic growth, rising poverty, a widening gulf between rich and poor, deteriorating health and educational facilities, a rise in corruption and crime, police brutality and a relentless slide into a security state” (137).

Op 12 September 2008 is Zuma deur regter Chris Nicholson vrygespreek van korrupsie-aanklagte (139). “Mbeki consequently immediately appealed against the decision with his cabinet’s backing” (139). Die ANC se Nasionale Uitvoerende Komitee het hierna vir Mbeki versoek om as president te bedank, wat hy op 20 September gedoen het. Kgalema Motlanthe is tussentyds in sy plek aangestel. “Within the week twelve ministers tendered their resignations. Trevor Manuel was one of us, but not for long. He was soon back in office, the only one among us, as the country’s minister of finance” (140). “The Nicholson judgment, which let to Mbeki’s recall, was subsequently thrown out by the Supreme Court of Appeal (SCA) in January 2009, thereby vindicating Mbeki” (142).

Hierna het die direkteur van die Nasionale Vervolgingsgesag, Mokotedi Mpshe, alle aanklagte teen Zuma teruggetrek op grond van spioenasiebande van afgeluisterde telefoongesprekke opgeneem van November 2007 tot April 2008. Mpshe en Willie Hofmeyr, die hoof van die Spesiale Ondersoek-eenheid in die Nasionale Vervolgingsgesag en “one-time comrade-in-arms” (174), het hierdie gesprekke vertolk as “clear evidence of conspiracy against Zuma on behalf of, and allegedly acting on the orders of, Mbeki” (154). Kasrils skryf oor hierdie “Spy Tapes”: “It resonates with conjecture about spying, smear campaigns and disinformation from the apartheid era through to our democratic dispensation” (170).

In Mei 2017 het Zuma steeds geglo “there exists a conspiracy by Western governments to oust him as president of the ANC and of the country” (154). “Zuma had long shown he was adroit at the blame game and at playing the victim” (112). Die Demokratiese Alliansie (DA) het weens Zuma se vertragingstaktiek eers in Maart 2015 toegang tot hierdie bande verkry (152). Kasrils skryf: “I never discuss business on the phone” (153). As oudminister van intelligensie behoort hy te weet hoe algemeen staatsmeeluistering voorkom. Ons lewe dan seker in ‘n polisiestaat? Des te meer as Kasrils skryf: “The militarisation of the police, reinstituting their ranking system among other things, by his [Zuma’s] administration after the civilian-type reforms of our new democracy was a reflection of the apartheid-style kragdadigheid (reliance on force) that typified that mentality” (189-190). “I had forecast that we were moving into a police state” (190).

Die (omstrede) grondwetkenner, Pierre de Vos, sê van die Nasionale Vervolgingsgesag: “The NPA is completely politically compromised, has been for a long time and that won’t change” (176). ‘n Ander skrywer “expressed disappointment at Hofmeyr’s being ‘susceptible to political pressure in performing his constitutionally mandated legal duties’ and being ‘so ambition driven’ in his quest for more senior positions” (176). Kasrils skryf: “It is the corruption of a whole movement that really troubles me … how ego and ambition overrode the foremost principle of all that we had grown up with – the principle of service to the people and not to one’s self” (176).

“Zuma’s penchant for directly controlling the police, and particularly security and intelligence, has proved disastrous for the services. The appointment of men like David Mahlobo [as minister of state security in 2009] was in keeping with his need to put in place pliable loyalists whom he could dominate and instruct … cabinet reshuffles, most notoriously in the mining, energy, communications and finance sector, and executive appointments in state-operated entities such as at Eskom, the SABC and South African Airways, ensured that almost all strategic posts came under his thumb. Rumours gained ground that Zuma directly ran internal intelligence units, particularly of the political and surveillance type, which reported directly to him” (182).

“I had often warned the SACP [South African Communist Party] to watch out for Zuma’s inclination regarding the gathering and control of information, and the drift towards a security state. Under Zuma, the intelligence services were transformed into a restructured security establishment, with Mahlobo designated minister of state security. Then followed the surprising appointment in September 2016 of Arthur Fraser as a new ‘super’ director general of the restructured State Security Agency incorporating NIA [National Intelligence Agency], SASS [South African Secret Service] etc” (182-183). Jacques Pauw het in sy veelbesproke boek heelwat oor Fraser te sê en Fraser het spoedig met regstappe gedreig. Hy is die broer van ‘n vorige ANC-minister, Geraldine Fraser-Moleketi, ‘n kommunis wat in die jare sewentig onrus op die kampus van die Universiteit van Wes-Kaapland gestook en toe uit die land gevlug het.

Kasrils skryf oor Arthur Fraser: “He had been under investigation within the department for the alleged improper utilisation of funds, but the case apparently disappeared. Then his surprising recall took place and his appointment at the highest possible level. Nevertheless, a cloud still hangs over him. A security company partly owned by Arthur Fraser stands accused of flouting tender processes and submitting a false tax certificate in order to score a R90 million contract from PRASA (the Passanger Rail Agency of South Africa), a National Treasury investigation has found. Resurgent Risk Managers, a company co-founded by Fraser and the former NIA chief Manala Manzini, may also have bribed their way into the contract, investigators concluded [in 2017]” (183).

“One wonders whether there is anyone in South Africa’s security and intelligence community immune to the lure of power and wealth. Not, it seems, when the cancer is allowed to spread unchecked by leaders who appear to reward those ready to sell their souls” (183). Barney Pityana sê: “The ANC has in fact been captured by a clique that has turned it into an instrument of self-enrichment, and for the control of the state – not for the common good, but for personal benefit” (195-196).

In 2016 het die Grondwethof bevind Zuma “failed to abide by his oath of office and uphold the Constitution” (203). Desnieteenstaande is hy steeds die staatshoof. Maar Kasrils se hoofbeswaar is en bly teen die mate waarin die ANC (nog) nie kommunisme genoegsaam uitleef nie. “The economic failures that arose as a result of the [1990/94] settlement, the collapse of revolutionary resolve, have allowed a pack of criminals and charlatans to hijack the ANC and masquerade as the proponents of radical economic transformation” (241). Die “state capture” en Zuma se “shadow state” kom neer op ‘n “silent coup” (242). “We are reminded of Marx’s observation about state capture: government is the executive committee of the bourgeoisie” (243).

Soos die Joodse marxis, Rosa Luxemburg (1871-1919), dink Kasrils blykbaar die keuse vir Suid-Afrika is sosialisme of barbaarsheid (243): “Bourgeois society stands at the crossroads: either transition to socialism or regression into barbarism” (269). Kasrils verlang ‘n “People’s Pact” (244), “Peoples Power” (247), “re-inventing true people’s power” (244), “a new united front” met die werkersklas as “the decisive driving force” (246). Van die gevolge sal glo wees: “Increasing the corporate tax rate … would create further funds for social and infrastructural investment, and for example provide for free university education for needy students and the long-delayed National Health Insurance” (245). “Once mobilised and inspired the masses who are the true creators of history have the creativity and strength to storm the heavens” (247).

Gustav Venter: Die derde bestaanskrisis en die volk

Alle volke is bestem om te verdwyn, sommige gouer as ander. Dit kan wees dat die Afrikaner een van die volgende volke is om in die vergetelheid weg te val, en as dit die geval is, sal dit wees weens ʼn gebrek aan belangstelling.

“Alle mense moet sterf,” is die sombere slagreël van die treffer-TV-reeks Game of Thrones, wat net wys, om ʼn Lukas Maree-insig uit te brei, dat wysheid in selfs die goedkoopste drank raakgedrink word. Net soos mense sal volke ook uitsterf. Dit is natuurlik so dat die heelal ʼn vervaldatum het, al lyk dit onmoontlik ver in die kosmiese pad af. My vriend Phillip Botha, die skrywer, het altyd gepraat van die kosmos wat in die volheid van tyd “opgerol” sal word, soos ʼn boekrol, en al die bestaande volke daarmee saam. Maar, net soos met mense, is daar baie volke wat uitgesterf het, en sekerlik nog sal uitsterf, voordat die groot heelalsontbinding plaasvind.

Ons moet dit in die gesig staar dat velerlei volke, sommige van hulle talryk en gedug, eenvoudig verdwyn het; uitgedelg of geabsorbeer in ander volke. Die Afrikanervolk het reeds om en by ʼn kwart van sy mense aan die diaspora afgestaan. Die Van der Merwes, Krugers en Viljoens van Londen, Sydney en Toronto sal met die Britte, Australiërs en Kanadese assimileer. ʼn Geslag van nou af sal Afrikaans nie meer hulle huistaal wees nie, soos die geval was met die Boere van Patagonië. Dit los driemiljoen van ons ter plaatse waar ons vooruitsigte nie juis bemoedigend is nie; nie terwyl ons belemmer word deur die aanslag op Afrikaans, die afskaffing daarvan as universiteitstaal, die druk op ons skole om te verengels, die uitskuiwing van ons mense uit die formele ekonomie en die moordveldtog teen ons mense nie, alles in die omgewing van vyandige volke met ʼn ongebreidelde aanwaskoers.

So, ons volk gaan uitsterf, miskien gouer as ander, maar nie vandag nie. Dieselfde Game of Thrones wat vir ons “elke mens moet sterf” gegee het, verskaf ʼn sinvolle benadering tot die aantog van die einde. “Wat sê ons vir die dood?” vra die Dansmeester, ʼn flambojante swaardgeveginstrukteur. “Nie vandag nie!” So bekommer ons ons nie oor môre nie. Want môre sê ons weer: “Nie vandag nie.” Natuurlik sal dit nie die dood self stuit nie. ʼn Mens kan dit tienduisende dae in ʼn ry sê en elke keer reg wees, maar daar kom ʼn dag wat jy verkeerd sal wees en jy sal net eenkeer verkeerd wees. Maar nou, hierdie dag, is ons reg: Nie vandag nie!

Dit het al voorheen voorgekom asof die Afrikaner se laaste dag getel is. Ons huidige bestaanskrisis is nie ons eerste nie. Afhangend van hoe ʼn mens daarna kyk en oordeel, is hierdie die volk se derde, sommige mense sê vierde, sodanige potensiële ondergang. Vir my lyk dit na drie tydperke waarin die vertakkings van geskiedenis die Afrikaner net sowel na sy einde as na sy oorlewing kon neem. Daar was die tyd onder Britse bewind in die Kaap vanaf 1805 tot die Groot Trek in die 1830’s; die strek tussen 1877 en 1881 toe die Transvaal geannekseer is; en nou, die jare na die Groot Oorgawe van 1994. (Ander sou die tydperk na die Tweede Vryheidsoorlog vanaf 1902 as bestaanskrisis sien, toe die volk verslaan en verrinneweer was, moedeloos en verarm in ʼn grootliks verwoeste land onder die hak van ʼn hovaardige oorheerser, maar ek reken die Afrikaner het toe na binne gekeer en die mense het ʼn samehorige krag onder mekaar gevind wat hulle onvernietigbaar gemaak het.)

Daar is min volke wat met soveel drif weggewens is as die Afrikaner. Tewens, daar is net een ander: die Jood. Maar anders as die Jood het die Afrikaner nooit ingemeng in ander lande se huishoudelike sake nie, en anders as die Jood het die Afrikaner nog altyd net een oorweldigende politieke gebeurtenis gehad: Om homself in sy eie land te regeer. Tog, soos die Jood, het die Afrikaner ʼn noodlottige staatkundige sonde begaan: Hulle het in die pad gekom van ʼn groot, arrogante en honger moondheid: Engeland.

Toe die Engelse die Kaap as byvoordeel in hulle onsmaaklikheid met Napoleon bekom het, was die Afrikanervolk nog maar ʼn klein groepie mense in die Kaap en ʼn klompie ander wat verder Noord en Oos met die kus op verwaai het. In die voorafgaande 150 jaar het omstandighede hulle volgens karaktereienskappe gekeur om selfstandig, avontuurlustig en vryheidsliewend te wees. Hulle vryheidsbegeerte, helaas, het loodreg gebots met Engelse hebsug. Toe die Britte eers die voordele van die Kaap ingesien het, was daar geen keer aan hulle nie; hulle moes dit eenvoudig hê, dit alles hê, en as hulle ʼn klein, wydverspreide volkie moes uitsnuit om hulle gulsigheid te verlig, is dit gesien as die ongelukkige, maar natuurlike, verloop van dinge.

Die Engelse magsontplooiing het om die opskietlote van die nuwe Afrikaners gerank soos klimopplante wat ʼn roosbos verstrengel en wurg. Die magistrate en amptenare en sluwe sendelinge het ter toejuiging van die Engelse koerante die Boere beledig, beskuldig en beduiwel. Die Afrikaner, vergestalt in die Grensboer, het nou voor sy eerste bestaanskeuse gekom:

Doen hy niks en bly hy waar hy is, sal sy jong kultuur eenvoudig platgedruk en die mense in die Engelse kultuur opgesuig word. Die Afrikaner het ʼn strakke keuse gehad en die maklikste sou wees om ʼn langsame Engelse oorname van hom en sy kultuur toe te laat. So – veg, vertrek of verdwyn.

Uiteindelik het die volk genoeg gehad en sy besluit geneem. Die Boere het alles wat hulle dierbaar geag het verkwansel of net verlaat, hulle waens gepak en Noord getrek, net Noord, weg, enige plek heen om net weg te kom van die verstikkende Engelse teenwoordigheid af. Sou die Afrikaner werklik verdwyn het as die Boere nie getrek het nie? Alles dui daarop. Hoewel daar ʼn energieke stryd in die Kaap om die behoud van Afrikaans was, het verengelsing gou ʼn uitdyende greep op die bevolking gehad. Dekades later sou die nuwe Boererepublieke die bastion van Afrikaans word en kon die ouer Afrikaanse gemeenskap nuwe energie uit die Noorde vir die oorlewing van die Taal vind.

Die Groot Trek het die volk gered, maar skaars vier dekades later het hulle tweede groot bestaanskrisis aangebreek. Nadat die Engelse hulle al hoe verder Noord gedryf het, hoofsaaklik uit Natal, het die Boere hulleself geplant in die Transvaal en die Oranje-Vrystaat. Hulle was so skepties oor die regering, oor énige regering, dat hulle baie traag aan politieke prosesse, maar ywerig aan onderlinge vetes, deelgeneem het en dit het hulle skokkend na aan hulle einde as volk gebring.

Na die ontdekking van goud moes die welvaartbehepte Britte dit eenvoudig alles in besit neem, en soos 70 jaar tevore, was die Boerevolk in die pad. Met al die geslepenheid van eeue se volgehoue intriges en swendelary het die Engelse amptenare begin om die Boere se ondergang beplan. Hulle meesterstrategie was om die jong Afrikanerkultuur te versmoor onder die gewig van Engels. As hulle enigsins gehuiwer het, was dit omdat hulle onseker was oor wat hulle van die Boere kon verwag.

Die Boere was wyd versprei oor die Oranje-Vrystaat en die Transvaal, maar hulle kon ʼn beproewing op die slagveld gewees het. Hulle was omtrent deurgaans bedrewe jagters, gehard, tuis in die veld, vasberade tot anderkant hardkoppig, moeilik om te intimideer…

Die Engelse het verniet gevrees, in een van die vreemdste wendinge in Afrikanergeskiedenis, het Theophilus Shepstone op ʼn dag, karig begelei deur ʼn wag van 20 polisiemanne, Pretoria te perd binnegery en die Transvaal geannekseer. En niemand, nie een van daardie taai, aggressiewe Boere het ʼn vinger gelig om hom te verhoed nie. Die hele volk, verbitterde president en radelose kabinet ingesluit, het in oënskynlike verlamming, ʼn onverklaarbare lamsakkigheid, toegekyk toe die Vierkleur gestryk is en H. Rider Haggard die Union Jack gehys het.

Sewe dekades se ongemak onder die Britse hak en vier dekades se ontbering, stryd, moeite, opoffering en desperaatheid het asof dit as was, in die Pretoriase briesie weggewaai. Die Boere was terug waar hulle so desperaat nie wou gewees het nie: Onder Britse heerskappy.

Die Britte was verstom oor hoe maklik dit gebeur het. Waar was die vuurvreters wat ʼn wilde subkontinent een wawielomwenteling op ʼn slag mak gery en hordes bloedlustige vyande laat wyk het?

Wel, die vuurvreters was besig om te boer, te jag en gesinne te bou. Die bestanddele het nog nie behoorlik uitgerys as ʼn volk nie en hulle was yl verstrooi oor ʼn baie groot gebied. Daar was nie werklik sprake van ʼn staande weermag of selfs ʼn volksmilisie wat groot genoeg was om deur die toue te klim teen die Britse Ryk se ervare, gebreide en getalryke weermag nie. Hierdie is alles goeie praktiese verskoning vir die Boere se sawwe, roemlose oorgawe.

En as hulle gebrek aan kragtige optrede nie volledig, of selfs hoofsaaklik, deur praktiese oorwegings verklaar kan word nie? Vir my, met my kennis van Boere, weliswaar moderne boere, blyk dit dat daar ander elemente is wat eerder dié gebrek aan weerstand verduidelik. Ek dink die Transvaalse Boere van 1877 het verset bloot benede hulle beskou. Ek dink hulle het gely aan wat beskryf kan word as Boerekoelheid.

Hulle was krygers, jagters en temmers van die land. Daar was in hulle staan-voor-die-son-op-en-gaan-slaap-na-donker-roetine en lewensbenadering weinig tyd of geneigdheid tot vermaak of selfbehaaglikheid. Vir meeste van hulle moes politiek na die mees selfbehepte tydverkwisting gelyk het. Dit was, eenvoudig, iets waarop hulle neergesien het. Shepstone se astrante anneksasie was dorpsake en wat op die dorp gebeur, was selde tot voordeel van die plase en hulle Boere. Laat die dorp na die dorp se dinge omsien en die Boere sal ʼn oog op die uitspansel hou vir die beweging van die wolke. Gemeet teen die giere en gunste van die natuur was watter vlag bo die Raadzaal geroer het, van geen werklike belang nie. Politiek, weerstand, samewerking… geheel en al benede ʼn Boer se tyd en aandag. Dit is Boerekoel.

Ek, geen boer wat ek is nie, woon al agtien jaar op ʼn plaas. My bewondering en toegeneentheid jeens ons land se landbouers, is perkeloos. Dis net dat ek nie blind is vir hulle swakhede nie. En ek sien Boerekoel rondom my elke liewe dag. Hierdie Boere het hulle eie kode en daarmee saam nie net ʼn eergevoel nie, maar ʼn bepaalde snobisme. Hulle duld geen swakheid nie. Hulle probeer nie mooipraat met ʼn Jersey-bul nie, want dit help nie, en as jy in die nag oor ʼn witgerypte land moet loop om ʼn pomp af te sit, dan sug en verduidelik jy nie. Jy doen dit want dit moet gedoen word. Dít is landbou en vir lank was dit ook om ʼn land te bou. Die handhawing van die doen-wat-gedoen-moet-word skep ʼn gewoonte om te oordeel tussen wat sterk en wat swak is. ʼn Boer het net ongeduld met swakheid en hulle verbind die dorpslewe alte maklik met swakheid. ʼn Stadsjapie staan nie in die nag op om ʼn koei te help wat sukkel om te kalf nie.

Daar is veral een dorpenaarseienskap waarmee ʼn boer geen geduld het nie: Vrees. Jy kan nie ʼn plaas bou as jy bang is nie; bang vir beeste, bang vir bokke, bang vir slange in die land, bang vir roofdiere, bang vir rowers, bang vir koue, bang vir… wel enigiets nie. En as jy onwillekeurig wél vrees, wel, om Vadersnaam, moet dit net nie wys nie.

Dorpenaars wys hulle vrees en, in hierdie plek en tyd van skielike, brutale doodslag, is die dorpenaar bang om vermoor of verbrysel te word en daarom dra sommige van hulle pistole aan hulle lywe. Ek, na amper twee dekades op die plaas, is een van hulle. Ek dra my tamaaie pistool pal. En ek sien hoe word daarna gekyk.

Daar is hierdie boeregesigsuitdrukking van halfbedekte minagting: Die vermakerige lig van ʼn winkbrou, die opkrul van mondhoeke, die geamuseerde oogwendings. ʼn Boer is bedrewe om dié kyk uit te deel, maar niemand is banger om só aangekyk te word as hy nie. Daarom dra min, heeltemal te min, boere pistole aan hulle. Dis ʼn dorpsding en ʼn boer doen nie dorpsdinge nie. Dis nie koel nie… nie Boerekoel nie.

So dit is my gedagte, sonder bewys maar ook sonder die kans dat iemand die teendeel kan bewys, dat die Afrikanernasie skaars na verrysenis amper in 1877 uitgesterf het weens Boerekoel. Die anneksasie het net vir ʼn raps meer as drie jaar, tot Februarie 1881 geduur. As dit nog vyf of tien jaar langer gehou het, is die kanse goed dat dit Afrikaans noodlottig en onomkeerbaar sou beskadig het. Sonder sy taal sou die Boer ʼn Engelsman geword het, getrou aan Engelse owerhede en aangegryp deur die Engelse kultuur.

Die omvangryke Engelse kultuur was uiters verswelgend. In die Kaap was daar geen teken van verset nie. ʼn Vlammetjie het weliswaar vir Afrikaans gebrand en die volk se oorlewing het al hoe duideliker saamgeval met die worsteling om Afrikaans op die been te kry. Die taalstryd het die oorlewingstryd geword, maar as die Transvaal sou verengels het, is dit te betwyfel dat die Kaap veel langer as kampvegter vir Afrikaans sou uitgehou het. Dit was die latere, meer soliede Transvaal wat Afrikaans geanker en laat oorleef het. Tussen 1877 en 1881 was daar weinig vasberadenheid ter wille van Afrikaans te siene.

Die Boer, sy taal, sy grondgebied en sy staat was pens en pootjies in die sakkie en Brittanje moes dit nog net toeryg. Toe daar nog net ʼn skrefie lig deur die vernouende opening ingeskyn het, het daar, soos dikwels in die Afrikaner se geskiedenis, iets vreemds gebeur en dit het te doen gehad met ʼn wa.

Die Boere het weldra besef dat dit nie lekker is onder die Britse kombers nie. Afrikaners was, verbysterend genoeg, weer vreemdelinge in hulle eie land. Hulle het nou nie juis teen die prikkels geskop nie, maar begin om teen dit te stoot in ʼn proses wat hulle lydelike verset genoem het.

Die Transvaalse leierskorps het ʼn uitweg langs amptelike weë probeer vind met afvaardigings Brittanje toe om by die owerhede te kla, natuurlik met geen sukses nie. Dit help nie jy kla die skerpioen se pote by sy kop aan nie. Die burgers self het begin kriewelrig raak. Net so ongeërg ʼn Boer kan wees, net so hardkoppig kan hy wees as iets op hom afgedwing word. Jy kan met ʼn steekse Boer niks uitrig nie.

Die lydelike verset het aan die Engelse begin skaaf en hoe ongemakliker hulle geword het, hoe meer Boerstemme het opgegaan om die geweer op te neem. Daar was bloedsproei in die lug en die Boere het dit geruik. Die druk vir wapenkonflik het verhewig. ʼn Ontketening was al wat ontbreek het.

Op die ou end was dit die tradisionele wrywingspunt van belasting wat die vlam teen die buskruit gehou het. ʼn Boer, Piet Bezuidenhout, het verseg om belasting te betaal. Die Engelse het met hulle eie soort burokratiese kilheid beslag op sy wa gelê met die doel om dit op te veil. Tydens die veiling het ʼn onthutste klompie Boere onder Piet Cronjé die afslaer verwilder, die wa ingespan en dit teruggesleep na Piet Bezuidenhout.

Die Engelse het hulleself nou onwrikbaar op ʼn kruispad wat links na ellende en regs na mislukking sou lei, bevind. Tree hulle nie op nie, rafel hulle gesag uit. Tree hulle hardhandig op, stoot hulle die Boere nader aan die ontbrandingspunt. Die Boereleiers, Paul Kruger, Piet Joubert en MW Pretorius, het nou weer besef dat die Volk reg is om uiteindelik groot besluite te neem.

Hulle reël ʼn Volksvergadering by Paardekraal en daar verenig die Boere in hulle vasbeslotenheid om die Engelse strop van die nek af te haal, en as vryheid deur die loop van die roer moet kom, nou ja, mag die Here hulle behoed.

Tot vandag toe word die Slag van Majuba met dié straatnaam in Amsterdam, Nederland, gedenk.

Van hier af was Boer en Brit asof op ysterspore teen volle vaart op pad na ʼn botsing. Toe dit uitbreek, het die Boere in ʼn paar kort, vernietigende veldslae, wat ʼn klimaks op ʼn koppie bekend as Majuba bereik het, die Britte verrinneweer en verjaag en hulle onafhanklikheid teruggekry.

ʼn Tydperk van konsolidasie en voorspoed het gevolg. In die Transvaal het ʼn verspreide spul landbouers en hulle taalgenote in die dorpe ʼn sterk saamsnoerende identiteit ontdek en saamgekom as ʼn volwaardige volk met sterk nasionale bande met hulle volksgenote in die Vrystaat en die Kaap. Die wind het vol opgekom in die taal se seile. Afrikaanse koerante het in oplaag en inhoud gegroei en die eerste eksperimente met Afrikaans as skrywers- en digterstaal was rasend suksesvol.

Veral onder die leierskap van Paul Kruger in die Transvaal en M.T. Steyn in die Oranje-Vrystaat is die republieke se staatsadministrasie versterk en onderwys verbeter. Diamante en goud het nuwe voorspoed gebring en kon betaal vir klein, goedtoegeruste weermagte.

Brittanje was egter nog nie bereid om die werk van hulle hande te laat vaar nie. Die nuwe goud- en diamantvelde het hulle net te veel laat kwyl en sowat agtien jaar na Colley se mislukking op Majuba-koppie, het die Ryk ʼn volgende oorlog teen die twee klein republieke bewimpel. Die Afrikaner was nog nooit voorheen deur ʼn ramp van dié omvang en intensiteit getref nie. Na drie jaar se verpletterende oorlog, nadat die vredesverdrag in Melrose Huis onderteken het, was die volk verslaan en verniel met groot dele van die land wat in puin en as gelaat is deur ʼn ongenaakbare en hovaardige vyand.

Verstommend genoeg, te midde van die verdriet en skielike armoede, was dit volk nie moedeloos nie. Sy rug was styf, hy het vorentoe gekyk en die gedeelte trauma van die oorlog het eenheid onder hulle geheg. ʼn Samehorige Afrikaner wat nie net trots nie, maar trotserend is, kan nie onderdruk word nie. Die bestaan van die Afrikaner was in daardie tydperk nie in die weegskaal nie.

Die Britte, bewerig in hulle Pyrrhusoorwinning, het die Boere sulke gunstige vredesvoorwaardes aangebied dat die Afrikaner minder as 50 jaar later die politieke mag in die land oorgeneem en in 1961 die laaste Britse klitse uit hulle hare gekam het tydens Republiekwording.

Deur die loop van die twintigste eeu het die Afrikaner skool gegaan, geleer, gewerk, voorspoedig geword, gelandbou en land gebou en Afrikaans het ʼn volwaardige taal geword: huistaal, moedertaal, dramataal, letterkundetaal, vaktaal, wetenskapstaal, sporttaal, met woordeboeke en spelreëls en woordelyste en ensiklopedieë…

Soos altyd was dit die Afrikaanse taal wat die volk se vuurkolom in die nag was. Solank die volk met mekaar in hulle taal gepraat het, was die Afrikaner onvernietigbaar. Afrikaans was die wekroep in 1880 om Shepstone se anneksasie omver te werp en Afrikaans was die prieel waarteen die volk sterk gerank het toe die oorlog in 1902 geëindig het.

Op 1 Februarie 1990 was die Afrikaner sterker as ooit. Afrikaans is beskerm en versorg en het uitgeswel tot ʼn magtige taal in die mond van miljoene mense. Die Afrikaner het reeds die volgende fase van sy ontwikkeling suksesvol betree. Die landbouer wat die spoorweë en mynwese geskep en beman het, het die staatsadministrateur, polisieman, soldaat, verpleegster en onderwyser geword, en nou ook die geleerde en die bedryfspersoon. Sy ekonomie het die kniehaltering van internasionale sanksies oorleef. Hy het sy vyande buite die landsgrense verslaan en binnelands getem. Op 1 Februarie 1990 was die Afrikaner sterker as ooit. En die volgende dag het F.W. de Klerk oorgegee en die volk aan sy Derde Groot Bestaanskrisis uitgelewer.

Die Eerste Bestaanskrisis was die Britse besetting van die Kaap.

Die Tweede Bestaanskrisis was die Britse anneksasie van die Transvaal.

Die Derde Bestaanskrisis beleef ons nou onder die bedompige gewig van meerderheidsoorheersing. Hierdie Bestaanskrisis het soveel ooreenkomste met die Tweede Bestaanskrisis: ʼn Volk se aandag was te afgelei om homself doeltreffend te verset en hy het onverklaarbaar toegelaat dat alles van hom deur sy vyand ingepalm word. Afrikaans word van alle krippe weggekeer en sy belastinglas word ondraaglik. ʼn Vyandelike pers striem sy goeie dade en na elke opoffering van hom word net nog meer by hom geëis. Indien hy nie sy weg daardeur vind nie, kan die Derde Bestaanskrisis sy laaste wees. En dan verdwyn hy, soos los saad wat opslaan in ander lande waar hulle goeie Aussies, Nieu-Seelanders en Kanadese word, of, in Suid-Afrika opgeslurp in die weereens dominante Engelse kultuur.

Die vorige twee bestaanskrisisse is oorkom deur ʼn Groot Trek en ʼn Groot Oorlog. Wat sal dit verg om die Derde Bestaanskrisis te oorleef?

Groot Trek… maar waarheen?

Groot Oorlog… maar waarmee en teen wie?

Groot Verset?

Swart Maandag. Foto: Heidelberg Nigel Heraut.

Tog was daar flitse van hoop in 2017. ʼn Restaurantgroep het sy bars houding berou toe dit gestuit het teen Boerehalsstarrigheid. ʼn Europese skakelreus het gestruikel toe hy rasseonrus wou gebruik om sy kliënt se misdadigheid te verdoesel. ʼn Maandag waarin honderdeduisende Afrikaners swart aangetrek het, het die swart meerderheid se keel laat toetrek.

So, ja, alle volke moet uitsterf, maar vir eers, hier is wat ons vir die Dood sê: Nie vandag nie!