Daar is twee onderwerpe waaroor ek nie graag lees nie: die lyding van die Boerevolk tydens en ná die Anglo-Boereoorlog (ABO) en die hedendaagse vlaag plaasmoorde. Sulke inligting laat my bedroef en woedend. Nogtans het ek verskeie boeke oor albei hierdie gebeure gelees. Hierdie rubriek handel oor die ABO. Dit herinner my aan my ouma Liebenberg (oorlede in 1948) aan moederskant wat nooit ‘n goeie woord vir “die Engelse” gehad het nie. Die Liebenbergs het wreedaardige lewensverliese en groot ontberings tydens die Groot Trek en daarna, insluitende die ABO, ervaar. In die Maggie-boek (kyk hier onder) is ‘n Liebenberg-gesin op ‘n foto in die Howick-konsentrasiekamp te sien (Kindle 472).
By ‘n vorige geleentheid het ek Anna Barry se dagboek oor die ABO bespreek (Praag 4.09.2016). Ek het aangetoon hoe Ena Jansen in haar voor- en nawoord die Barrys se Afrikanerskap verdag maak om haar eie anti-Afrikanergesindheid aan die lesers op te dring. Ná Elsa Joubert se dood het Jansen hoë lof vir haar gehad (LitNet 15 en 24.06.2020). Soos by ander anti-Afrikaner-elemente is daardie lof nie uitsluitlik deur Joubert se mate van literêre verdienste gemotiveer nie. ‘n Groot skeut is myns insiens ontlok deur Joubert se verwerping van die Afrikanerdom. Oor Joubert se anti-Afrikanergesindheid kan daar geen twyfel wees nie (Praag 10.06.2017 en 2.12.2017).
Wat die Barry-boek betref is vir die doeleindes van hierdie rubriek die onderskeid tussen ‘n hen(d)sopper (iemand wat die eed van neutraliteit afgelê het en dus onderneem het om nie voort te veg nie) en ‘n joiner (iemand wat die eed van getrouheid aan die Britse kroon gesweer en saam met die Britte teen die Boere kant gekies, bv geveg, het) van belang. Hensoppers is as lafaards beskou. Sommige joiners het as National Scouts militêre diens gedoen. Die joiners is hanskakies, verraaiers en uitverkopers genoem. Hierbenewens was daar die “wilde” Boere of bittereinders (wat tot die einde van die ABO geveg het); bannelinge (krygsgevangenes wat deur die Britte in veral die buiteland aangehou is, bv op/in Bermuda, Ceylon/Sri Lanka, Indië en Sint Helena); vlugtelinge (bv hensoppers wat tydens die ABO in Basoetoland/Lesotho gaan skuil het); en “mak” Engelse (Britte/Engelssprekendes wat hulle vóór die ABO as bv boere en handelaars in die Oranje-Vrystaat en Transvaal gevestig het en die Boerekant gekies of ten minste hulle neutraliteit gehandhaaf het).
Die bittereinders en bannelinge het ná die ABO in Afrikanergeledere hoë agting geniet. Die oud-Boerekrygsgevangenes het onder dwang die getrouheidseed afgelê. Hulle is nie vrygelaat en toegelaat om terug te keer na Suid-Afrika voordat hulle die eed afgelê het nie. Omdat dit nie vrywillig gedoen is nie, is daardie eed ingevolge die internasionale reg nie geldig en toerekenbaar nie. Bannelinge is dus nie hieroor verkwalik nie. Die hensoppers is gouer en veel meer geredelik as die joiners terug in die Afrikanerdom aanvaar. Hensoppers het immers nie teen die Boere geveg of (noodwendig) vir die Britte kant gekies nie. Baie van hulle het uit moedeloosheid die stryd gewonne gegee maar daarna steeds die Boerekant op ander maniere ondersteun. Dit was bv die geval met Anna Barry se pa, wat ‘n vlugteling in Basoetoland was
Anna Barry noem tereg dat die Britte die konsentrasiekampe eufemisties “refugee camps” of vlugtelingkampe genoem het. Met hierdie benaming het die Britte valslik voorgegee dat die Boervroue en -kinders by hulle veiligheid kom soek het, terwyl die waarheid is dat hierdie vroue en kinders met geweld uit hulle huise en van hulle plase weggevoer is. Wat Barry ook beklemtoon, is dat die Britte met die ABO die Afrikaners wou uitroei of uitdelg. Sedert 1994 is die Afrikanerdom in ‘n soortgelyke situasie, soos ek hier onder aantoon.
Onlangs is die volgende boek van Margaretha (Maggie) Jooste (1886-1962) gepubliseer: Maggie: My lewe in die kamp (Kaapstad: Tafelberg, 2020, 112p, R290; Amazon Kindle $13,34). ‘n Engelse weergawe, vertaal deur die outeur, is gelyktydig gepubliseer. Fransjohan Pretorius het die inleiding geskryf en blykbaar ook as die redakteur opgetree, bv met verduidelikende invoegsels in die teks en die voorsiening van die eindnote. Pretorius skryf: “Die leser word in ‘n haas ondenkbare wêreld van ontbering en wanhoop ingetrek” (Kindle 54). Tog was daar deur dit alles “die moedhou-volksgees” (54). Pretorius takseer die teks as “merkwaardig ewewigtig” (59). “Daar is geen pretensie of aanstellerigheid in dié teks nie … Dit is so reguit en eerlik. Wat ‘n mens ook aangryp is die verwarrende medemenslikheid van dit alles” (64).
Die nawoord is deur ‘n kleinneef van Maggie, Graham Jooste, geskryf. Hy verwys na Maggie en haar ouers se “vergewensgesindheid” jeens die Britte (1213). Maggie se pa, Jakobus, is in 1925 oorlede en haar ma, Anna, ‘n dekade later. Maggie se pa was vóór die oorlog ‘n welgestelde wamaker en hoefsmid op Heidelberg in die Transvaal. “Maggie se vader se eens florerende wamakersbesigheid het [ná die ABO] agteruitgegaan toe die spoorweë goedere sowel as pos op ‘n gereelde grondslag vanaf die Rand begin vervoer het en die posdiens met koetse en perde gestaak is” (1222). Hy moes toe rondval en allerhande werk doen om sy gesin te onderhou.
Die teks van die boek is in 1962, kort vóór Maggie se dood, voltooi maar eers 58 jaar later gepubliseer. Genadiglik het hierdie inligting nie verlore gegaan nie. Maar haar ma se ABO- en ander herinneringe het nie behoue gebly nie. Maggie skryf: “Ná die oorlog was dit vir ons wonderlik om al die briewe weer te lees. Ma het almal aan een van die broers gegee en ook ‘n boek waarin sy baie van haar lewensondervindings neergeskryf het, maar helaas, iemand het alles verbrand!” (590). Ordentlikheidshalwe noem Maggie nie watter een van haar broers hierby betrokke was nie.
Die ABO het op 11 Oktober 1899 uitgebreek. Maggie se pa, Jakobus, en haar twee ouer broers, Cornelis en Gert, het op kommando gegaan. Gert is gevange geneem toe generaal Piet Cronjé op 27 Februarie 1900 oorgegee het. Hy is na Sint Helena verban. Jakobus is op 4 Desember 1901 gevang en was ‘n krygsgevangene op Bermuda. Op 23 Junie 1900 het die Britte Heidelberg beset. Die Britte het op enigiets wat hulle begeer het, beslag gelê, bv die Joostes se meubels. Op 6 Desember 1900 is Maggie se ma, Anna, en haar ses kinders (van die oudste tot die jongste: Maggie, Jakobus/James, Robert, Helena/Dolly, Herietta/Hettie en Gertina/Gerrie) in vuil veetrokke na ‘n konsentrasie- of interneringskamp in Pietermaritzburg vervoer. “Die onsekerheid oor wat voorgelê het was ondraaglik. Die arme hulpelose vroue, bejaarde en siek mense en kinders kon nooit droom watter smart en ellende op hulle wag nie” (269). “‘n Hele paar van die kinders het op dié [drie dae lange] tog in die trokke gesterf” (306). In Pietermaritzburg is hulle in tente gehuisves.
Van 26 Januarie 1901 tot kort voor 26 Oktober 1902 was hulle in die konsentrasiekamp op Howick. Daar was nie plek vir die twee oudste kinders op die beddens in die tent nie, gevolglik “moes ek en James onder die eettafel op die grond slaap met net ‘n Kakie-kombers onder ons” (417). Hulle het beperkte kombuisware en min klere gehad. Eintlik van omtrent alles te min, bv kos, sodat hulle honger gely het. Daar was egter baie siekes en dooies in die kamp. “Daar was elke dag ‘n lang stoet van wenende vroue met swart houtkissies wat na die begraafplaas gedra is” (599).
Gertina was siek aan skarlakenkoors en was ‘n jaar en nege maande oud toe sy sterf. “Die tannies [het] my gehelp om ‘n kissie van plankies te maak. Ma het ‘n paar jaarts moeselien (kaasdoek) laat koop en vir haar ‘n mooi wit doodskleedjie gemaak en ook die kissie binne en buite daarmee oorgetrek” (604). “Daardie dag was daar sewe [dooies] wat na die kerkhof gedra moes word … Later het Ma ‘n ou stuk klei gekry en met ‘n skerp spyker haar naam [Gertina s’n] daarop geskryf. Die meeste grafte is maar so gemerk. Haar graf was binne ‘n paar jaar so met gras toegegroei en verspoel dat ons nie met sekerheid kon sê presies waar sy weggelê is nie” (608).
Hettie het ‘n soort aansteeklike siekte gehad. Die Jooste-gesin is toe tydelik in ‘n afsonderingskamp geplaas. Hulle het daar gebly totdat Hettie se siekte opgeklaar het. Op pad daarheen het hulle die Transvaalse of Zuid-Afrikaansche Republiek [ZAR] se volkslied, “Kent gij dat volk vol heldenmoed,” gesing (643). Die vraag kan gestel word: Het die Afrikanervolk deesdae nog (in dieselfde mate) heldemoed? Op 16 Desember, Dingaans/Gelofte/Versoeningsdag, het inwoners die groot Vierkleurvlag van die ZAR laat wapper. Op grond waarvan kan die kommunistiese, terroristiese, wraaksugtige ANC-regime en sy meelopers, soos die nasionale sportliggame, hulle aanmatig om die vertoning van die vorige landsvlag te verbied? Die ANC-regime is in laaste instansie nie eens ‘n wettige owerheid nie omdat die meerderheid blanke kiesers nooit tot swart meerderheidsregering ingestem het nie. Afrikaners behoort die onvervreembare reg te hê om die kultuurgoedere wat vir hulle waardevol is, soos hulle landsvlag, volkslied en moedertaal, Afrikaans, te koester.
Op ‘n stadium is Maggie se ma na ‘n hospitaal in Pietermaritzburg en was daar sprake dat haar been afgesit sou word. Maggie het haar heftig hierteen verset. Die dokter het toe belowe “om nog ‘n ruk te probeer om die been te red” (737). “Haar been het stadigaan beter en sterker geword, maar het eers meer as ‘n jaar later – toe ons weer skoon, gesonde kos kon eet [dus ná die ABO] – heeltemal herstel” (779). “Ek het op 1 Maart 1902 sestien jaar oud geword en kon toe vir die eerste keer sedert Januarie 1901 ook ‘n klein stukkie vleis kry” (858).
Vir geld het Maggie se ma die Britse verpleegsters en onderwyseresse se klere gewas en gestryk. Met dié geld kon sy bv ‘n primusstofie koop. Sy het ook klere vir haar gesin en vir van die ander geïnterneerdes gemaak met ‘n naaimasjien wat sy met haar spaargeld gekoop het. “Met die geld wat Ma met naaldwerk en was … [en] stryk verdien het, het sy meestal medisyne en ontsmettingsmiddel[s] gekoop” (705). Maggie se broers en susters “was siek, honger en koud” (576) en het soms ook natgereën. “Ons verdriet en angs en lyding was ondraaglik” (623). “Vandag het min mense genoeg simpatie om daarvan te wil hoor of daaraan te dink. Ek wil niemand veroordeel of bitter wees nie, maar ek kan nie ons erge lyding en ontberings vergeet nie” (576). “Ons het altyd by die doringdraadheining gaan staan om te kyk as die treine met krygsgevangenes verbyry op pad na Durban, van waar hulle weggestuur is” (581).
Die Britte het as deel van hulle beleid van verskroeide aarde op die Boervroue druk uitgeoefen om hulle mans en weerbare seuns te ontmoedig om met die oorlog voort te gaan, maar die vroue het nie toegegee nie. Toe hulle die tyding van die Vrede van Vereeniging, 31 Mei 1902, kry en hoor dat die Boere die oorlog verloor het, was die geïnterneerdes en die bannelinge verslae. Al die opofferings en ontberings was tevergeefs. Cornelis was ‘n bittereinder (een van 20 779) terwyl Gert en later Jakobus van onderskeidelik Sint Helena en Bermuda teruggekom het. Tydens die ABO het die Jooste-gesin nooit hulle lot by die Britse oorwerheid bekla of om gunste gevra nie. By sy terugkeer van Sint Helena het Gert borsspelde wat uit droë sopbene gekerf is vir sy ma en susters gegee.
Die vrylating van die Jooste-gesin uit Howich is vertraag omdat Jakobus aanvanklik geweier het om die eed van getrouheid af te lê. Die gesin is eers op 26 Oktober 1902 op Heidelberg herenig. “Ons tuiskoms was ‘n skok! Pleks van ‘n netjiese en goed gemeubileerde huis kry ons net ‘n leë dop, vuil en verniel” (900). Maggie se eens pragtige ouerhuis was “leeg en vreeslik vuil en verwaarloos … Van die deure en vensters was uitgebreek vir brandhout. Al die meubels is verwyder” (844). “Natuurlik was daar van die Engelse geen vergoeding nie” (900) – tot op hede het die Britte nog nie eens verskoning gevra nie. Die Britse owerheid het werk by voorkeur aan die joiners gegee.
Die laaste deel van die boek handel oor wat ná die oorlog gebeur het en is gedokumenteer om hoofsaaklik Maggie se nageslag oor hulle familiegeskiedenis in te lig. Die Joostes het in 1902 nie die finansiële vermoë gehad om Maggie se ouerhuis te herstel nie. Dit is gevolglik verkoop en hulle het na ‘n meer beskeie huis getrek. Maggie is in Junie 1903 na die Bloemhof Seminarium op Stellenbosch waar sy 2½ jaar lank studeer en haar as ‘n onderwyseres bekwaam het. In 1916 is sy met Gawie Malan (oorlede in 1941) getroud. Hulle eerste kind, Bartel, is op 2½-jarige ouderdom oorlede. In 1922 is hulle dogter, Anna, gebore.
In 1959 “is ek vir die eerste keer sedert die oorlog weer terug na waar die Howick-kamp was … Van die kampterrein en die begraafplaas was daar niks meer te sien nie” (1113). Maggie is in 1962 op George oorlede toe sy by haar dogter, skoonseun en drie kleinkinders gewoon het. Toe was al Maggie se susters reeds dood. Net drie van haar broers het nog gelewe, naamlik Cornelis, James en Edmund/Eddie, ‘n laatlammetjie wat in 1903 gebore is. Sedertdien is hulle almal en seker ook Maggie se dogter oorlede. Hierdie mense het eens gelewe en die omstandighede wat hulle ervaar het, het sedertdien in baie opsigte radikaal verander. Dit laat my dink aan die gevleuelde woorde van JA Froude: “To what purpose the ineffectual strivings of short-lived humanity? Man’s life was but the shadow of a dream, and his work was but the heaping of sand which the next tide would level flat again” (Praag 13.06.2020). Danksy Maggie se dokumentering van gebeure het deel van wat die Jooste-gesin meegemaak het darem in hedendaagse geheues behoue gebly.
“Toe die uitgeputte Boerekrygers hul wapens [op 31 Mei 1902] neerlê, het ‘n gees van ongerustheid oor hul toekoms deur die bevolking gesypel” (1209). In 1948 het die Afrikaners hulle vryheid teruggekry toe die Nasionale Party die algemene verkiesing gewen het. Binne ‘n halfeeu is daardie vryheid mandaatloos deur FW de Klerk en sy onbekwame onderhandelaars verkwansel. Sonder om die Britte te wil komplimenteer, kan gesê word dat die toekoms in 1902 vir die Afrikaners dalk nie so donker kon gelyk het as vir die blankes sedert 1994 nie. Die Rooi Gevaar en die Swart Gevaar, wat deesdae deur misleide verligtes as mites afgemaak word, het gelyktydig toegeslaan.
Anders as in 1902 is daar skynbaar geen vooruitsig vir die Afrikanerdom dat die duister vorentoe ooit gaan wyk nie. Dit kan eerder nog donkerder word. Die Boere het die vertroosting gehad dat hulle ‘n daadwerklike en heldhaftige poging aangewend het om hulle vryheid te behou. Weens verraad in eie geledere is selfs daardie skrale troos nie vir hedendaagse Afrikaners beskore nie. Nog erger is die feit dat daar nie in afdoende mate ‘n gesonde afkeer is van die hedendaagse hanskakies (Afrikaanssprekendes met ‘n voorkeur vir Engels) en joiners wat gewetenloos, hartlik en opportunisties met die ANC-regime saamwerk nie.
“Op die gevaar af dat ek soos destyds toe dit mode was, ‘postmodern’ klink, meen ek die sin van ons Afrikaanse kultuur is juis in daardie tussen-in-wêreld te vind: tussen Afrika en Europa, maar ook tussen Europese kulture.” In hierdie wydlopende onderhoud oor die Afrikaanse kultuur, media en letterkunde, antwoord dr. Dan Roodt op ‘n hele reeks indringende vrae deur die rubriekskrywer Suidpunt.
Letterkundiges en resensente het die neiging om te sien wat hulle wil sien in ‘n teks. Dikwels sal hulle ook Barthes of Derrida se leerstellinge op ‘n roman probeer maak pas. Pas dit nie, is die boek outomaties ‘n flop. Dit noem ons Hineininterpretierung of inlegkunde. Daarom soek ek by u die waarheid: wat het Dr. Dan Roodt met Moltrein beoog? Is H.P. van Coller korrek as hy sê Moltrein is ‘n parodie van die Sestigersbeweging, en veral Die Ambassadeur en Donkermaan deur André P. Brink? Ek sien tog ‘n bietjie waarheid daarin. Afgesien van die vurige passie, is ons intellektuele hoofkarakter soos in Orgie meer ingesteld op (selfs behep met) werke uit die verlede, maar skep self nie werke nie. Behalwe die boek self.
Ja, ‘n vriend van my het gesê “dit is die laaste Sestigerroman”. Dit bied egter ‘n realistiese en nie-verromantiseerde blik op Parys. Maar dit het ook vir my daaroor gegaan om ‘n tydvak (die tagtigerjare) te beskryf, ‘n tyd toe daar oral geweldige propaganda teen Suid-Afrika en Afrikaners geproduseer is. Origens is dit ‘n roman in die Franse styl, ietwat ironies en vol detail oor Parys, die moltrein en Frankryk self.
Die uiteenlopende resensies verstom my. Joan Hambidge het om politieke redes toe pas PRAAG verlaat (as ek dit reg het), maar haar resensie was steeds vleiend en waardig. Jakes Gerwel het beslis nie met u politieke standpunte saamgestem nie, maar het die roman eweneens geloof. Daar was L.S. Venter en Deborah Steinmar wat nie u werk gunstig ontvang het nie. Maar hier kom André P. Brink en skryf ‘n “hatige strydskriffie”, soos u dit stel, op 6 Junie 2004. Eers 6 jaar later (14 Junie 2010) plaas u die repliek op LitNet en toe ‘n maand of wat later op PRAAG. Waarom dan so lank wag?
Ek was aanvanklik nie seker of ek hoegenaamd daarop moes antwoord nie. Dit is seker nie etiket vir ‘n skrywer om op ‘n resensent te antwoord nie. In die ou dae het ‘n mens dit maar gedwee verduur. Gegewe Brink se vooroordele en mistastinge, het ek egter besluit om my eie reëls te maak en wel daarop te antwoord. Brink is nou oorlede, ek wil amper sê gelukkig, en daarom kan ‘n mens nou meer vrylik oor sy rol in die Afrikaanse letterkunde praat. Myns insiens het hy ‘n baie negatiewe rol gespeel. As resensent in Rapport het hy dikwels skrywers om persoonlike redes of uit jaloesie bygekom en geen objektiewe maatstawwe gebruik nie. Verder was hy ‘n soort anglofiele, linkse Bloedsap wat selfs volksmoord oor Afrikaners wou afroep, ten minste in een van sy onderhoude met ‘n Franse TV-span. Hy kon nie vir homself dink nie, het nie veel van filosofie en ander dinge geweet waarna hy dikwels verwys het nie en het maar net die anti-Afrikaanse, anti-Suid-Afrikaanse stroom gevolg, hopende om die buiteland te beïndruk. Waarskynlik het hy gehoop om deur verraad teen sy eie mense die Nobelprys te verwerf; die Swede is seker mal genoeg vir so iets. Daarom is dit seker nie verbasend dat hy nie van Moltrein met sy meer onafhanklike, ironiese perspektief op ons politiek gehou het nie.
In “Volksblad” van 5 Oktober 1985 is daar die berig getiteld: “Skryf Brink blitsverkopers?”. Daarin staan nog op bl. 7: “Die verwoede jong akademikus en skrywer Dan Roodt gaan selfs so ver om Brink se ‘Kennis van die aand’ saam met Ena Murray se ‘Sluiers van wierook’ in ‘n kursus oor triviaal-literatuur by die Universiteit van Durban-Westville aan te bied. “In albei boeke word ‘n morele stryd uitgebeeld – ‘n eienskap van triviaal-literatuur. Baie stereotipes kom ook voor, veral in die uitbeelding van die vrou. Sy is of ‘n madonna of ‘n hoer”, sê mnr. Roodt. Hy gee toe dat daar by Brink ‘n literêre aanbod is. “Maar dis ‘n ooraanbod. Die boek het byvoorbeeld sewe motto’s”.
Ja, dis waar, ek het so ‘n kursus aangebied destyds. Daar was ‘n sentimentele, soetsappige element by Brink, iets uit Die Huisgenoot of Ena Murray waarvan hy nooit ontslae kon raak nie. Hy wou hom ook as ‘n groot intellektueel aanbied, vandaar die oordadige motto’s en aanhalings om ons van sy erudisie te oortuig.
Dink u Brink het sy kans afgewag om wraak te neem of was hy maar net in sy gewone sorgelose bui? Of was dit miskien oor sy naam genoem word op bl. 99? Langs “Ingrid Jonker”, “wat in ‘n gestig opgeneem is”, juis oor hul verhouding wat op die rotse beland het? “Wat haar miskien vir altyd geknak het”?
Ja, dit het moontlik ‘n rol gespeel. Toe ek die boek geskryf het, was ek nie so bewus van al die fynere besonderhede rondom Ingrid Jonker en Brink se verhouding nie. Later toe die biografieë eers verskyn het, het ek daarvan bewus geraak. Dus het hy moontlik aanstoot geneem.
Weet u min of meer hoeveel gedrukte boeke (of miskien e-boeke) van “Moltrein” al verkoop is? By die Wes-Kaapse openbare biblioteke was daar destyds ‘n besonder groot aanvraag – daar is vandag so 160 eksemplare op die biblioteekrakke oor (dié wat nog nie voete gekry het nie). Is dit wel moontlik om ‘n syfer en ‘n datum te gee?
Sover ek onthou, het ons 2500 boeke gedruk en daar is seker so 300 oor, dus het daar 2200 verkoop oor die jare. Ek het ook gehoor dat daar by die Engelse meisieskool Roedean in Johannesburg voortdurend eksemplare daarvan uit die biblioteek en klaskamers gesteel word. Daar is ook heelwat Afrikaanssprekende meisies in die skool, dink ek. Op ‘n manier is dit nogal ‘n eksotiese roman in Afrikaans, gefokus op Parys, maar tog met allerlei soort klassieke verwysings na Balzac en die hedonistiese eet- en drinkgewoontes van die held en heldin.
Driehonderd bladsye skryf mens nie op ‘n enkele Sondagmiddag klaar nie. Hoe lank het die skrywe van hierdie roman geduur?
Ja, dit was nogal vreemd, want ek het jare gelede in Parys daaraan gewerk en dit toe weer in Suid-Afrika voltooi. Maar soveel tyd het eintlik verloop dat dit nie meer tydsgebonde was nie. Dit was eers meer onmiddellik en daarna ‘n soort herinnering, ‘n terugskouende blik. Ek wou egter doelbewus iets Proustiaans ook daarin verwoord… ‘n soort terugreik en herskepping van die verlede. Die eintlike skryfwerk het my miskien nie so lank geneem nie.
Moltrein vind ek geen “regse” boek nie – eerder op dieselfde politieke niveau as “Om na ‘n wit plafon te staar” deur Jaco Kirsten (2009). As ek na Z.B. du Toit se boek “Die nuwe toekoms” kyk, verbaas dit my hoe hierdie boek nog in 1999 deur die voorganger van LAPA, J.P. van der Walt en Seun, gepubliseer is. Maar reeds in die Wes-Kaapse staatsbiblioteke is min sulke “uitdagende leesstof” (sic) vir “groter biblioteke” (sic) oorweeg, hoewel “What if there were no whites in South Africa?” (2015) vandag in byna elke lokasiebiblioteek te vinde is. Terloops, die vertaling “Negrologie” se lot is bepaal op grond van ”Die Burger” se resensie van 13 Februarie 2006 – “Ongunstige resensie. Los eerder.” Wanneer sou u sê het die aanslag op sogenaamde “regse” boeke begin?
Weereens dink ek die verlinksing van die Afrikaanse letterkunde het met Brink en waarskynlik met Breytenbach reeds in die sestigerjare begin. Brink se negatiewe resensies in die vroeë sestigerjare oor F.A. Venter se boeke het reeds op sy verskuilde anti-Afrikaner-ingesteldheid gedui. Enigiets wat histories of nasionalisties van aard was, het hy verwerp. Die ander Sestigers was gewoon nie in staat om hom teë te gaan nie. Ek vermoed Etienne Leroux was nie so links nie, maar hy sou dit nie gewaag het om dit te sê nie, want Brink en ander sou hom onmiddellik daarvoor gestraf het.Nou onlangs lees ek iets raak wat Etiennie Leroux oor die (myns insiens patetiese) bruin skrywer Adam Small kwytgeraak het, in Kannemeyer se biografie oor Leroux. Kortom, Small het Leroux daarvan beskuldig dat sy mitologies geïnspireerde, sardoniese boeke eintlik ‘n verskuilde “affiniteit met apartheid” had. In Leroux se notaboek teken hy volgens Kannemeyer (Leroux: ‘n lewe, bl. 482) aan:
“As ek nie wit was nie, en hy nie so kleurbewus was nie, sou ek Adam Small al lankal onder sy gat geskop het.”
Duidelik het Etienne Leroux teen die prikkels geskop. Maar die polities korrekte Brink het bloot die Engelse Suid-Afrikaners soos Nadine Gordimer en Alan Paton nagepraat. Dan was daar “betrokkenheid” oftewel engagement wat aan Jean-Paul Sartre ontleen is. Daar was egter nooit werklik ‘n debat oor politiek en letterkunde in Afrikaans nie, of enige nuanse en verwikkeldheid soos dit in Europa gedoen is nie. Dis eenvoudig maar net ingevoer soos wat ons deesdae Chinese skoene invoer. En almal het dit klakkeloos begin napraat. Teen die tagtigerjare was die Afrikaanse letterkunde feitlik marxisties. Ampie Coetzee, wat by Wits ‘n dosent van my was, het so ‘n barbaarse klein boekie, Marxisme en die Afrikaanse letterkunde, geskryf wat so min of meer die kroon op dit alles gespan het. Deesdae sien ons eintlik maar net die voorsetting daarvan: almal verkeer nog in ‘n soort dwaal en het nog nooit uit die tagtigerjare wakker geskrik nie. Daar is nie nuwe idees nie. En natuurlik: enige kritiek op die huidige bestel of op Afrikaregerings word as “regs” en selfs “verregs” deur akademici en letterkundiges gesien. Vandaar dus die negatiewe resensies vir Negrologie wat deur ‘n liberale, dog Afro-realistiese joernalis geskryf is. Nog iets wat ek intussen vir myself uitgewerk het, en intussen bevestig het, is dat die Swede tydens die tagtigerjare ook geld aan die linkerkant van die literêre spektrum ingepomp het by wyse van ‘n skenking aan die uitgewery Taurus. Nie te lank gelede nie het ek ‘n e-pos aan John Miles geskryf en hom direk daaroor uitgevra, waarna hy dit erken het.
Dis nogal uiters ironies. Tans het ek ‘n taamlike belangstelling in Swede en veral die regse beweging aldaar. Selfs die Sweedse ambassadrise in Suid-Afrika volg my op Twitter. Op ‘n vreemde manier sien ek ‘n lotsverbondenheid met Swede, wat ons deur hul kranksinnige inmenging en steun vir die ANC oor die afgrond gestoot het, maar nou self weens Islamitiese immigrasie ondergang in die gesig staar. Die punt is egter: net so min as wat die gemiddelde Afrikaner ‘n marxis is, iets wat ‘n mens vanuit die Afrikaanse hoofstroommedia en akademie sou kon aflei, net so min is die gemiddelde Sweed so waansinnig links soos hul huidige regering met sy oordrewe feminisme en etnomasochisme.
Ek het ‘n sterk vermoede u het voor u verblyf in Frankryk op hoërskool reeds Frans geleer. Kyk, ek het nou al baie grammatikaboeke, woordeboeke en klaswerkboeke in Afrikaans oor die Duitse taal gevind en gekoop, maar slegs één tweetalige Afrikaans-Franse woordeboek uit die 1950’s wat nooit herdruk is nie. Hoe op dees aarde kon mens Frans op skool in Suid-Afrika destyds leer? Daar was immers nie die geriewe wat ons vandag het nie. Ook nie YouTube, Larousse Online en Duolingo nie. Was daar byvoorbeeld Bescherelle vervoegingsboekies (“La conjugaison pour tous”) beskikbaar? Hoeveel woorde kon mens dan nou leer? En watter voorgeskrewe werk het leerlinge gekry?
Ek het destyds op skool so effens Frans gedoen, maar dit was eintlik meer op universiteit en in Frankryk self waar ek blootstelling aan die taal gehad het. Ek weet egter by Helpmekaar hier in Johannesburg, asook by verskeie hoërskole in Pretoria en elders word Frans steeds gedoseer. Daardie woordeboek is beslis verouderd en ons kort ‘n nuwe, meer uitvoerige weergawe. Bescherelle het my gehelp met vervoegings van werkwoorde en deesdae kan mens sommer sulke dinge op die internet opkyk. Vir vertaling help die Frans-Nederlandse woordeboeke ook taamlik, want Afrikaans is mos maar naby aan Nederlands.
Aan Stefanie Niewoudt het u op 15 Junie 2004 oor u verblyf in Parys geskryf: “Veral in Frankryk was die anti-apartheidsbeweging ‘n blote afdeling van die Franse Kommunistiese Party, en dit het my laat besef dat hulle ‘n eie agenda gehad het om Afrikaners te beswadder in reaksie op hul eie morele probleme as gevolg van die kritiek op die kommunisme en die uiteindelike heengaan van die stelsel in Oos-Europa.” Daarnaas het u ook geskryf: “Dit is nodig dat ons belangrike internasionale werke ook in Afrikaans lees en ontslae raak van die filistynse luiheid om Engels as ons venster op die buiteland te, beskou.” Is daar nog iets wat u vandag sou wou byvoeg wat die Franse taal u geleer het? Hoe het Frans u lewensuitkyk andersins ook verander?
Sjoe, ja, dit is nogal ‘n ingewikkelde en taamlik persoonlike vraag. Toe ek jonk was, het ek ‘n soort frankofiele fase beleef toe alles wat Frans was vir my wonderlik was: Franse letterkunde, filosofie, voedsel, klere, sjampanje en wat ook al. Mettertyd het ek egter ook meer realisties of krities na Frankryk begin kyk en vandag voel ek my meer aangetrokke tot Noord-Europa, die Lae Lande en selfs Skandinawië. Daar is egter bepaalde dinge in Frankryk wat uniek is en ‘n sekere soort intellektuele onverskrokkenheid wat ‘n mens net kan bewonder. Alain de Benoist, wat seker die grootste onbeskaamde regse denker van ná die tweede wêreldoorlog in Europa was, is iemand wat vir my heelwat perspektiewe geopen het, oor hoe ‘n mens denke en taaltrots of volkstrots met mekaar kan laat rym. Ek staan ook by die gedagte dat ‘n mens eerder Europese tale as Engels moet lees, want dit sluit nouer by Afrikaans aan. Nederlands en Duits, wat naby aan Afrikaans is, maar ook Frans en selfs Italiaans. In die vroeë twintigste eeu het baie Afrikaanse skrywers noue kontak met Europa gehad en was ook Europese tale magtig. Nederlands is ‘n taal wat onderskat word: mens kan die meeste dinge ook in Nederlands of Nederlandse vertaling lees. Ongelukkig is Nederlandse boeke nie so beskikbaar by ons nie, maar in e-boekvorm kan hulle seker wel bekom word.
Rue Meslay in Parys se 3de arrondissement, waar die Roodts destyds gewoon het.
Was die egpaar Roodt dus voorbereid op Frankryk? Mense soos Jan Rabie is op 27-jarige ouderdom soontoe sonder om ‘n woord Frans te ken. Inteendeel, hy moes sukkel-sukkel met ‘n woordeboekie om verblyf vra; en het wel blyplek in ‘n chambre de bonne gekry. Het u miskien later (soos Rabie) in Frankryk klasgeloop by Alliance française? Of was dit onnodig?
Ons het aanvanklik ook maar gesukkel, want mense praat nie op straat soos in die boeke nie, maar ná so ‘n paar maande het ons darem goed reggekom. Ek het elke dag die koerant gelees en TV en radio het ook baie gehelp. Ek het nooit eintlik formeel die Franse taal in Frankryk bestudeer nie, wel Franse filosofie waarin ek ‘n soort pre-doktorsgraad behaal het. Agterna het ek ook vir ‘n doktorsgraad in Franse filosofie geregistreer, maar dit nooit voltooi nie, anders as my Ph.D. in Afrikaans natuurlik.
Party mense glo die beskrywing van geslagsomgang hoort nie eens in mediese vaktydskrifte nie, laat staan nog op maagdelik reine papier in letters rangskik om in Afrikaans verwoord te word. Maar seks in u boek kry uiteenlopende simboliek en dit verskil van karakter tot karakter. Soos die daad voor die setel van die Europese Gemeenskap wat volgens die boek self as middelvinger dien. Maar veral die “wisselwerking” tussen Anton du Preez en Madame de Laisné herinner my in die besonder aan ‘n ou veteraanmotor wat onder die stof met die eerste sleuteldraai die V12-enjin laat brul. Versinnebeeld dit miskien ou tradisies (of ou Frankryk) wat bietjie meer lewe ingepomp moet word? Of is hierdie herlewingspoging, soos in die geval van die onvrugbare, verraaide en bejaarde Madame de Laisné, vrugtelose tydverdryf wat spot met die eksistensialisme? Of was dit maar net ‘n doodgewone ruiltransaksie soos die boek dit stel? ‘n Guns vir ‘n guns?
Ja, terugskouend het dit miskien nie in ‘n Afrikaanse boek gehoort nie. Ek respekteer die norme en waardes van Afrikaners en dat hulle dikwels meer konserwatief oor sulke dinge as byvoorbeeld Franse is. ‘n Mens word egter afgestomp deur al die seksbeskrywings in soveel Franse romans sodat heelwat daarvan ook hul weg na Moltrein gevind het. Dit was ook ironies bedoel, as ‘n soort antwoord op die kitsch van Brink en die Sestigers waarin daar altyd ‘n jong meisie met “appelborste” teenwoordig is.
Dit val my onmiddellik op u gebruik die ouer Gänsefüßchen-aanhalingstekens. Is dit met opset so gedruk (tradisie vs. Naspers se Engelse “aanhalingstekens”), of volg u slegs die definisie uit die WAT van 1970 letterlik: Leesteken bestaande uit dubbele kommas – soms ‘n enkele komma – wat in Afrikaans, Nederlands en Duits voor onder die reël geplaas word (,, _____ “)[…]
Ek hou nogal van daardie aanhalingstekens en wonder waarom hulle nie kan terugkom nie. Oorspronklik het die Afrikaanse drukwese oorgeskakel na die Engelse tipe aanhalingstekens in die vroeë dae van elektronika toe meeste stelsels in Suid-Afrika net vir Engels voorsiening gemaak het. Maar deesdae bied tegnologie mos ‘n legio moontlikhede. Dit was my poging om ons ou Afrikaanse aanhalingstekens te laat herleef; dit lyk net soveel mooier.
Is die Parysenaars werklik so afsydig en geslote soos in die boek uitgebeeld word? Of is dit maar ‘n eienskap van alle Europese hoofstede wat deur “indringers” bedreig voel?
Ek dink Parysenaars is nogal afsydig, anders as op die Franse platteland byvoorbeeld, waar mense vriendeliker is, op voorwaarde dat jy Frans kan praat. Ander stede wat ek met Parys sou kon vergelyk, sou Amsterdam of Stockholm wees, waar mense oor die algemeen baie hofliker en behulpsamer is. Self was ek egter lanklaas in Frankryk, hoewel ek later vanjaar vir ‘n hele paar weke wil teruggaan. Dalk sal ek dan beter kan sê of die Parysenaars steeds afsydig is!
Waarom het die land Frankryk vir Afrikaners soveel meer bekoring in die letterkunde as byvoorbeeld Duitsland, Holland en België? Dink die Germaanstaliges te veel dieselfde of is daar ander mites waarvan ons onbewus is? Of is dit miskien omdat die Franse kultuur so versluier is met paradokse, soms skynheiligheid, geringstellings en mooi woorde, terwyl die Germaanse stamme amper barbaars reguit is? Of is dit die ancien regime, of die magtige Franse Ryk (onder Napoleon), vooruitgang, dekadensie en geskiedenis wat steeds mense na Parys toe lok? Of lyk die Franse taal op die oog af net eksoties?
Ja, dis nogal ‘n interessante vraag. Ek vermoed dat die ontdekking van Parys deur Amerikaanse skrywers soos Hemingway of Norman Mailer heelwat hiermee te make gehad het. Dit was met ander woorde ‘n mode in die Engelse of Angel-Saksiese wêreld, wat noodwendig ook na Afrikaans oorgewaai het. Maar u is reg oor die eksotiese: omdat Frans as Latynse of Romaanse taal so ver van Afrikaans verwyder is, vind mense dit eksoties en daarom interessant. Aan die ander kant meen ek dat vele Afrikaners ‘n band met Frankryk voel vanweë die Hugenote-geskiedenis. Daar is soveel Afrikaners met Franse vanne en selfs Franse voorname — terwyl hulle natuurlik self geen woord Frans kan praat nie! Dis daarom ook ‘n geval van bloed is dikker as water. Dan is daar die groot hoeveelheid publisiteit wat die geslag Franse skrywers wat as “eksistensialiste” bekendgestaan het, ontvang het, regoor die wêreld. Ek onthou dat selfs van my Engelstalige medestudente aan Wits destyds intens hierin belanggestel het. En dan seker Franse kultuurbemarking: die Franse maak op een of ander manier seker dat ander van hul kultuur te hore kom!
Daar word gereeld in die media geskryf Frankryk is gebou op ‘n elitêre samelewing: van die skoolvakke wat jy neem, tot die handelsmerk van jou plakkies – dit maak alles saak. Is dit nie maar ‘n mite wat deur die Franse regering self geslagtelank aan die lewe gehou word nie? Nou die dag kom ek op ‘n Franse regeringsverslag af wat (steeds!) aanvoer Latyn word slegs deur “kinders uit bevoorregte gesinne” geleer (om hul glo van onderpresteerders af te sonder). Dit is ‘n voorstelling uit die 1800’s wat beslis nie in Duitsland en Nederland geldig sou wees nie; daar is Latyn net nog ‘n taal soos C++ vir ‘n programmeerder.
Ja, dis nogal ironies. Die Franse het die aristokrate se koppe tydens die Revolusie afgekap, maar die aristokratiese of elitêre norm geld steeds. Franse is geneig om snobisties te wees en as jy deftig aangetrek is, behandel mense jou beslis beter en meer beleefd. Latyn en ou-Grieks word steeds as skoolvakke aangebied; nie almal neem dit nie, maar ‘n bepaalde elite seker wel. Frans en wiskunde is egter die twee vakke wat werklik saak maak. En skoolkinders moet omtrent vyf honderd jaar se letterkunde onder die knie kry en eksamens daaroor skryf.
Ek kan nie verstaan waarom Suid-Afrikaanse skrywers soos Rabie en Brink destyds gereeld boeke by boekekraampies (bouquinistes, p. 17) gekoop en dan vir ‘n ander boek ingeruil het nie. Niemand skryf oor Parys se gratis openbare biblioteke vir brandarm reisigers nie. Wat maak hierdie boekhandel so besonders? Waarom die groot bohaai?
Ja, die Franse dorpsbiblioteke of stedelike biblioteke in Parys is heel goed. Persoonlik het ek hier en daar ‘n boek by die boekekraampies langs die Seine gekoop, maar oorwegend tyd in boekwinkels deurgebring. ‘n Franse boekwinkel is nogal spesiaal, moet ek sê en geen twee is presies dieselfde nie. En in min ander lande sal filosofiese essays seker ooit blitsverkopers word.
Sonder u besoek aan Frankryk sou Moltrein nie kon bestaan het nie. Maar, in ‘n alternatiewe geskiedenis, waar sou u anders destyds wou wees op daardie tydstip?
Miskien in Japan? Op ‘n stadium was ek ‘n Japanofiel, en my jongste seun leer knaend Japannees en kan dit selfs lees. Daar is iets aan die minimalistiese estetiek van die Japannese wat my aantrek. En dan is dit ook so ‘n inherent nasionalistiese en homogene land. My vriend Jared Taylor in die VSA, wat in Japan grootgeword het, se sin vir ‘n homogene blanke of Westerse kultuur is sterk daardeur beïnvloed, dink ek.
Hoe sou u sê stem die Franse kultuur die meeste en die minste met die Afrikanerkultuur ooreen? Nou, meer as 13 jaar na u skrywe van “Moltrein”?
Die eerste en ooglopende verskil is dié van godsdiens. Frankryk is van oorsprong ‘n Katolieke land terwyl ons weer Protestants of Calvinisties is. Al is tagtig persent van Franse vandag ateïste of agnostici, merk ‘n mens tog die Katolieke waardes in Frankryk sterk op. Dis nou nog afgesien van die groot hoeveelheid indrukwekkende katedrale waarmee die land besaai is. Franse is sekerlik meer intellektueel en verfynd as Afrikaners, maar ons aan die ander kant is meer gesteld op persoonlike higiëne en meer gedissiplineerd. ‘n Ooreenkoms wat Andŕe P. Brink en ander nooit sou raaksien of toegee nie, is dat sowel Franse as Afrikaners baie nasionalisties is, veral natuurlik taanasionalisties! Kyk maar na die groot hoeveelheid Franse vanne tydens die Eerste Taalbeweging in Afrikaans. Dan het ons dít in gemeen dat ons histories dikwels nogal oorlog teen Engeland gemaak het. In die negentiende eeu was dit net ons, Napoleon en Tsaar Niklaas I wat dit gewaag het om militêr met Brittanje op die kruin van haar mag slaags te raak. Nog ‘n ooreenkoms dink ek, is dat sowel Afrikaners as Franse baie op kookkuns gesteld is. Ek dink selfs dat Afrikanervroue beter kokke as Franse vroue is, hoewel ons natuurlik nie oor so ‘n groot tradisie van restaurant-kookkuns beskik nie, anders as die wêreldberoemde Franse.
Gepraat oor taal. Die gebruik van stringe Franse sinne in u boek het my vrééslik geboei (dit kon netsowel esoteriese Latyn gewees het); ons is al so uitgekuier met die Engelse slêngwoorde. Ek het in die WAT van 1970 opgemerk hoeveel Franse leenwoorde en verwaarloosde Afrikaanse woorde daarin opgeneem is wat ons so te sê nooit in die hoofstroommedia lees of hoor nie. Soos bête noir. Raadpleeg mens Nederlandse bronne, is juis die teendeel waar – die een joernalis probeer meer geleerd en voorbarig as die ander lyk. Waaraan kan mens hierdie Suid-Afrikaanse tendens toeskryf? Verstandelike isolasie? Of probeer die hoofstroommedia die taal so eenvoudig hou om die maksimum gehore te trek? Vir meer geld? Of is dit sprekend van onkunde of laksheid, soos die AWS wat in die 2002-uitgawe (p. 528) van “babasitter” gebruik maak, al is “babawagter” reeds in die 1950’s in die WAT opgeneem?
Dit kan seker maklik as pretensieus opgeneem word om soveel Franse sinne in ‘n boek in te sluit, maar my bedoeling daarmee was juis ‘n “vervreemdingseffek” by die leser, iets soos Bertolt Brecht se fameuse Entfremdungseffekt. Die leser behoort te ervaar dat dit juis ‘n vreemde wêreld is, wat heelwat aanpassing verg.
Self het ek natuurlik ‘n broertjie dood aan Engelse slêngwoorde. Dis ook waar wat u sê aangaande al die Franse leenwoorde in Afrikaans wat natuurlik via sewentiende- en agtiende-eeuse Nederlands na ons toe gekom het. Baie Afrikaners gebruik “mushroom” in plaas van die korrekte “sampioen” wat uiteraard aan die Frans champignon ontleen is. Ek skryf dit aan die Engelse verpakkings en restaurantspyskaarte toe. Dit maak egter my ore seer! Trouens, daar is niks wat my dag so kan bederf as om die woord “mushroom” te hoor nie.
Wat die onnoselheid van ons joernaliste betref, dink ek juis dis ‘n gebrek aan enige Europese blootstelling wat tot hul verdomming lei. Dis nie soseer IK of ‘n gebrek daaraan nie, maar hulle leef heeltemal in ‘n Engelse wêreld, lees net Engels of sien die wêreld vanuit ‘n Brits-Amerikaanse perspektief, sonder veel nuanse of begrip. Dan is die eenvoud van die koeranttaal ook in nabootsing van die Londense tabletkoerante wat poog om so wyd as moontlik te hark. Trouens, sedert 1994 is daar feitlik geen verskil tussen die Britse poniekoerante en Beeld of Die Burger nie; hulle wy insgelyks ewe veel aandag aan die Britse koningsgesin! Pleks dat hulle oor die Nederlandse koningsgesin skryf, as hulle dan móét.
“Babawagter” is beslis ‘n mooier woord. Ek is bevrees daar vind ‘n verrotting by die AWS en selfs by die WAT plaas. Hoe kon Gerda Ondendaal, wat volstrek vyandig teenoor Standaardafrikaans staan, ooit ‘n aanstelling in die Woordeboekkantoor bekom? Dis mos waansin!
In die Taalgenoot van Somer 2016 kom ek op ‘n gedig (Getiteld: “Eie in sy soort”) af met die volgende drie inleidende verse: “Dit is beter as Spaans / En selfs beter as Frans / Dit is Afrikaans.” Die gediggie lys dan ‘n klomp Afrikaanse skrywers en genres. Dat die digter, ‘n tydskrifleser, seker niks van die Franse of Spaanse taal, letterkunde, wysheid of Franse aanhang deur Brusselaars weet nie kan ‘n blinde met ‘n stok aanvoel. Soos die dwangrym. Dit is wat nié in die gedig staan nie wat my pla. Die digter het onbewustelik haar onderdanigheid aan die superieure Engels bely. Of moet ek dankbaar wees sy het nie Nederlands, Duits en Russies saamgesleep nie? Hoe prik mens iemand se Anglo-Saksiese borrel?
Ja, in dié opsig kan ‘n taamlik uitgebreide besoek aan Frankryk waarskynlik wondere verrig, om net ‘n klein bietjie aan die omringende Engelse heelal te ontsnap! Ek vind werklik globale Engels benouend; dit maak mens kloustrofobies, want daar is tog soveel meer as Hollywood en imperiale politieke korrektheid. Selfs Duitsland of Nederland kan ‘n tonikum wees vir sulke mense wat werklik niks anders ken nie.
“Moltrein” is intertekstueel deurspek van Franse skrywers en titels. Ek is ook seker u het tot vandag toe beslis veel meer anderstalige boeke gelees wat nie in die boek opgeneem is nie. Watter van hierdie ou boeke (verkieslik voor 1900) sou u vir die opkomende geslagte ten sterkste aanraai om te lees?
Sjoe, ja, daar is natuurlik fantastiese ou skrywers, veral Franse skrywers uit die negentiende eeu. Balzac en Stendhal is sterk aan te beveel. En natuurlik Flaubert, hoewel hy bietjie na links neig. Daar is ook ander, minder bekende figure, soos Joris-Karl Huysmans wat my fassineer. Laasgenoemde was van Nederlandse of Vlaamse afkoms, maar het in Frankryk grootgeword en in Frans geskryf. In Houellebecq se jongste roman Soumission (Onderwerping) is daar ‘n hele rits verwysings na hom.
Wat ek vind, is dat daar in elke kultuur ‘n soort “donker kant van die maan” bestaan wat nooit belig word nie. Baie van die ouer Afrikaanse skrywers moet ons herlees in die lig van wat nóú gebeur. Verlede jaar toe ek in Leeuwarden was, het ek die boekhandelaar Markus de Jong gaan opsoek. Hy was smalend oor Ingrid Jonker, wat byna kinderlik onbeholpe was, sover dit haar poësie betref. Maar volgens hom was haar pa, Abraham Jonker, ‘n goeie skrywer, helaas egter nie-links. Mandela of selfs André P. Brink sou hom nooit aanhaal nie, dus het ons van hom vergeet.
In Frankryk was daar in die vroeë twintigste eeu allerlei figure wat in vandag se taal regs of selfs verregs was. Iemand soos Céline byvoorbeeld, ‘n ongelooflike skrywer wat selfs deur die hoofstroom vereer is, maar anti-Joods en pro-Duits was. Onlangs het ek ‘n essayis ontdek, René Guénon — sy boeke word nou weer deur Gallimard, die grootste Franse uitgewer, uitgegee — wat tradisie teenoor moderniteit bepleit het. Trouens, sy mees bekende boek heet La crise du monde moderne (Die krisis van die moderne wêreld). Dis dalk ‘n boek om in Afrikaans te vertaal. Wat is die huidige ANC-bewind anders as ‘n laaste stuiptrekking van die moderne wêreld?
Anton du Preez is soms baie vaag omtrent sekere skrywers – ek sou graag bietjie meer duidelikheid daaromtrent wil hê. ‘n Mens weet nooit of “Moltrein” eendag voorgeskrewe materiaal word nie. Die Italiaanse strukturalis wat James Bond ontleed het (bl.221) is ongetwyfeld Umberto Eco. Maar op bl. 273 word na ‘n Franse roman verwys wat later “deur ‘n voormalige werknemer van die Suid-Afrikaanse Ambassade in Parys” vertaal sou word. Indien hierdie boek eg is, wat is die titel en wie was die vertaler?
Nou vra u my bietjie vas, ek sal dit weer moet gaan nalees en mooi dink oor wie ek in gedagte gehad het.
Terloops, wat dink u van Nederlands, en Afrikaans se verhouding met hierdie taal? ‘n Ene prof. Erik Van Der Straeten het in “Taalgenoot” van Winter 2016 die tydskrif in Hollands uitgetrap oor hulle in ‘n artikel “Le petit prince” durf/waag in Engels aanhaal – dit moes in Frans of Afrikaans wees. Die Suid-Afrikaanse akademici weet klaarblyklik ook nie wat hulle wil hê nie en die Afrikaanse taalvaders het vir die nakomelinge geen aanwysings gelos wat om met Hollands te maak nie. Langenhoven het wel in sy outobiografie erken: diegene wat Nederlands ken se Afrikaans bly die beste. Nietemin moet ons nie van die Standaardiseringstydperk van die 1930’s tot 1950’s vergeet toe “blootsvoet” verhewe bo “kaalvoet” gestel is nie. Toe ek onlangs by Taaladvies.net gaan kuier het, merk ek egter hoeveel derduisende sinonieme, nuutskeppings en voorsetsels in België en Nederland gebruik en aanvaar word – ‘n spyker vir elke gat – terwyl Afrikaans soos ‘n Reduktionsprache slegs één woord of uitdrukking sal toelaat. Die herkoms en presiese taalgebruik sal in Afrikaans skynbaar altyd in die duister wees of in onsekerheid gehul bly. Nêrens staan daar ‘n reël op klip uitgekap dat mens nie al die nuttige Nederlandse woorde en spreekwoorde mag opneem in jou Afrikaanse woordeboeke nie. EN GEBRUIK NIE. Vind u die woord “Neerlandisme” belaglik? Of is daar ‘n soort sosiolinguistiese minderwaardigheidsgevoel onder Afrikaanssprekendes teenoor Nederlands wat nooit uitgewis sal word nie? En voortdurend doelbewus benadruk word?
Ja, ek weet nie presies wat ‘n Neerlandisme is nie. Ek het al gedreig om die sterk werkwoorde in literêre Afrikaans terug te bring. Vele Afrikaanse skrywers gebruik byvoorbeeld “had” in plaas van “het gehad” in hul vertellings. Dit klink beter en is minder omslagtig. Daar is baie mooi uitdrukkings in Nederlands wat ons gerus kan gebruik, eerder as die uitskot van anglisismes wat die huidige Afrikaans ontsier. Dit kan ook baie nuttig wees om vreemde bronne in Nederlands aan te haal, want die meeste belangrike Franse en Duitse boeke is in Nederlands vertaal.
Die verhouding tussen Afrikaans en Nederlands is kompleks, en het sekerlik met ons gedeelde identiteit te make. Ook al die politieke omwentelinge sedert die tweede wêreldoorlog. Eers was die Nederlanders links en ons regs. Nou geld die teenoorgestelde. Die hele Afrikanerelite is tans so te sê marxisties, terwyl Nederland oor een van die sterkste regse bewegings in Europa beskik. Die meeste jong Nederlandse intellektuele neig na regs. Ironies genoeg, dink ek daar is waarskynlik vandag meer waardering vir Afrikaans en die Afrikanergeskiedenis in Nederland as in Suid-Afrika en selfs onder Afrikaners!
Self beteken “Afrikaner” vir my ook: “Eurokaner”. Veral met die kuberruim, is Nederland of Europa net ‘n muisklik ver. Ek dink daar was ‘n stadium in Afrikaans toe ons Afrika verromantiseer het as ‘n plek vol inboorlinge en grootwildjag, soos by Sangiro, maar deesdae weet ons veel beter watter aspekte van die vasteland ons aanstaan en watter nie. Daarom sal ons verhouding tot Europa en die Weste altyd belangrik bly, veral in die letterkunde. Hoe ouer ek word, hoe meer besef ek dat die hele Sestigerbeweging eintlik ‘n volslae mislukking was, ‘n interessante mislukking, maar nogtans het dit nie geslaag nie. ‘n Vername aspek daarvan was ‘n soort heraansluiting by die Europese problematiek, veral natuurlik dié van Frankryk. Maar ek is bevrees dat dit maar baie oppervlakkig en sonder ‘n blywende uitwerking geskied het. By die eerste, die beste geleentheid het die Afrikaanse skrywers maar weer voor Haar Majesteit Engels geknieval, saam met Die Huisgenoot, Naarpers, FW de Klerk en die res. Dis eintlik tragies, die verwarring van ons tydgenote.
Bekommer dit u hoe vinnig Afrikaans besig is om te verander? Of is dit simptomaties van kleiner taaltjies wat hul vrywillig aan groter tale onderwerp? Ek praat nie noodwendig oor Anglisismes nie (“Ek het skoon vergeet” is so oud soos 1844 volgens Changuion se boekie), maar ons eie Afrikaans. Onlangs by Duolingo loop ek my rieme styf: “Zij zwemt behoorlijk goed” beteken “sy swem nogal/betreklik/soos dit behoort goed” (dus, nie dééglik nie), terwyl “Het is zeker belangrijk” beteken “dit is beslis/sonder twyfel/vir seker belangrik”. “Bombasties” het in Afrikaans ook vernaamlik “onbeskof” geword. Joan Hambidge (wie se uitsprake ek gewoonlik besonder billik vind) het iewers op RSG se “Die tale wat ons praat” van 22 Mei 2015 (ek sien die potgooi is ondertussen verwyder) gesê ‘n taal moet vloei; verbete anglisismejag grens aan skoolvossery. Maar by Versindaba ontplof sy op 26 Junie 2014 om 16:54 oor die hoofstroom-Afrikaanse aanbieders oor RSG wat nie meer ‘n voorsetsel reg kan gebruik nie.
Ja, dit is kommerwekkend. Dis nie soseer ‘n Afrikaanse probleem nie, as ‘n politieke probleem. Ons is soos die Grieke tydens die Turkse oorheersing. Of die Baltiese state onder die Russiese. Dis eenvoudig onmoontlik om staande te bly terwyl jy polities so verskriklik oorheers word. Daar is feitlik geen instelling meer oor wat nie oorgeneem en verengels is nie.
Dan het ek ook ‘n teorie, noem dit die Johannesburgse teorie. Johannesburg was nog altyd die stert wat die hond geswaai het. En natuurlik is die SAUK en ander media in Johannesburg. Die omroepers van RSG woon in die Engelse Johannesburg en verengels gaandeweg in hul uitkyk en taalgebruik. As hulle in Pretoria gewoon het, sou dit soveel beter gewees het. Die soort Afrikaans wat ‘n mens in Johannesburg hoor, is eenvoudig afgryslik.
Op politieke vlak sien mens ook in Johannesburg hoe joernaliste wat uit huis uit Afrikaans is, Afrikaanse skole bygewoon het, ens., binne enkele jare nie net verengels nie, maar ook opperste Boerehaters word. Kyk maar na Adriaan Basson en Pieter du Toit van Beeld. Engelstalige kommuniste sou ons meer genadig wees as hulle.
Selfs die ATKV is in Johannesburg gesetel! Dis geen wonder dit gaan so sleg met Afrikaanse media en organisasies nie.
Gegewe die oordadige getal futuristiese wetenskapsfiksierolprente uit die 1990’s, het die berg in die nuwe millennium ‘n muis gebaar. Of saam met Mark Shuttleworth landuit verdwyn. Nie een van ons dra ‘n stralerpak nie en die puin en rommel van betogers het vertiendubbel. Ook wil dit my voorkom hoe meer intellektueel en uitvoeriger verskillende Wikipedia’s raak, hoe dommer en dunner word die inhoud van die gedrukte media en skoolkinders. Hulle probeer nie eens meer meeding of belangstel nie. Dink u ook die hoofstroommedia mors eenvoudig ons tyd? Waarom lees, kyk en luister dan so baie mense nog daarna?
Ja, dis vir my ‘n raaisel, waarom mense hulle nog aan die hoofstroommedia steur. Maar iewers gaan dit nog oor “die gerug waaroor almal praat”. Al steur jy jou nie aan die gerug nie, lyk jy te veel na ‘n buitestaander as jy nie daarvan weet nie. Ook op Facebook deel mense naarstiglik berigte van News24 met mekaar. Waarvoor? wonder mens.
Aan die ander kant dink ek YouTube is besig om in ‘n baie interessante medium te ontwikkel. Dis veel beter as TV en ‘n groot verskeidenheid selfs intellektuele ondwerpe word daarop bespreek. Die enigste probleem is miskien dat iemand iewers in die toekoms ‘n stokkie daarvoor mag steek. Sensuur deur die groot maatskappye en selfs regerings (soos die Britse regering) is aan’t toeneem. Te veel mense is besig om terug te praat, teenoor die hoofstroommedia en die globaliste.
Ons is reeds bekend met die waarde wat die wetenskapstale Frans, Duits en Latyn bied. Maar gegewe die Weste wat sy eie ondergang nou al sedert Spengler se dae bewerkstelling, moet ons nie maar défaitisties Oosterse tale en kulture begin aanleer nie? Ek dink nou aan redelik konserwatiewe volke soos die pro-Westerse Koreane en Japannese wat veral deur die Europeërs en die Amerikaners verafgod word. Of: is die hele Oosterse ekonomie eintlik maar net gebou op Westerse behoeftes en begeertes? Sonder om Westerse waardes werklik te verstaan? En gaan die Koreane en Japannese kort voor lank maar dieselfde afwaartse kultuurgang toon soos die Weste?
Ek dink daar is ‘n natuurlike proses aan die gang waardeur veral jongmense baie meer in die Ooste belangstel, veral Korea en Japan. Op die oog af lyk hulle beslis minder dekadent as ons. Daar is egter iets aan die Westerse skeppingsdrang wat uniek in die wêreldgeskiedenis is. Ek onthou hoe geskok ek destyds in Parys was toe ‘n Japannese medestudent in die lesingsaal van Gilles Deleuze doodeerlik vir my gesê het: “Maar ons beskik oor niks, geen intellektuele tradisie nie.”
Daarom sou die ondergang van die Weste vir die hele mensdom ‘n groteske ramp wees… Maar ek meen vele mense begin dit so verstaan. En die Afrikaner staar natuurlik hier te lande sy eie “eindspel” in die gesig.
Laaste vraag: hoe moet ons teenoor ander Europese minderheidsgroepe in Suid-Afrika optree? Hoe bewaar mens die Natal-Duitsers se kultuur? Of Portugese wat so hard probeer assimileer, om “Suid-Afrikaans” (wat ‘n onbegrip!) te probeer wees, deur hul eie kultuur af te lê?
Ek sou graag wou sien dat ons veel meer van hul verhale ook in Afrikaans verwoord. Op die vooraand van my besoek aan Pole, verkeer ek intens onder die indruk van hoeveel duisende Pole en Tsjegge na ons land gekom het in die dae toe dit ‘n toevlugsoord weg van kommunisme was. Die Afrikaner, veral die polities korrekte Afrikaner met sy kwasi-Engelse obsessie met die swartman se lot, het hom nooit hieraan gesteur nie. Dis nodig dat ons dit verwoord, al is dit net in die vorm van fiksie.
Op die gevaar af dat ek soos destyds toe dit mode was, “postmodern” klink, meen ek die sin van ons Afrikaanse kultuur is juis in daardie tussen-in-wêreld te vind: tussen Afrika en Europa, maar ook tussen Europese kulture. Vanweë ons geografiese verwydering van die Europese vasteland, kyk ons op ‘n manier vars daarna.
Deesdae, as ek teruggaan Europa toe, voel ek as Eurokaner amper meer Europees as die Europeërs self. Verlede jaar was ek vir die eerste keer in die Rijksmuseum in Amsterdam. Dit was ‘n groot skok vir my gestel. Soveel skoonheid, soveel finesse, alles vanuit Nederland, waar ons vandaan kom.
Terloops, Elsa Joubert is waarskynlik een van ons mees afskuwelik polities korrekte skryfsters, ‘n soort vroulike André P. Brink. Maar haar vroeë roman Ons wag op die kaptein wat in Angola afspeel, is regtig die moeite werd om te lees. Dit tower die hele Portugese wêreld voor jou op, maar ook die donker kant daarvan in Afrika: die praktyk van swart houvroue, die mulat-kinders en hul dilemma tydens die onvermydelike konflik tussen swart en wit. Sy skryf selfs oor Afrika-toorkuns en menslike liggaamsdele wat daarin gebruik word. Ek twyfel of so ‘n boek vandag gepubliseer sou word, en beslis nie deur die NB-uitgewerye nie!
Dit voel soms vir my asof ek nog eintlik niks geskryf het van wat ek voel nie… Maar die probleem van Suid-Afrika is dat mens as’t ware in die donker rondtas, soos ‘n slaapwandelaar. Dit neem jou jare om net sekere eenvoudige werklikhede te verstaan.
Ek sou sê dat daar vandag ‘n baie klein groepie Afrikaners, ook jongmense, is wat te midde van al die swartgalligheid en ondergang, tog vorentoe beur. Ons kort bloot ‘n nuwe idee, of dan die vernuwing van ‘n ou idee. Vir my gaan dit om die herontdekking van ons Europese en Westerse identiteit. Met verafrikanisering, métissage (die Frans klink beter, maar dis eintlik net ‘n mooi woord vir verbastering) en marxistiese nivellering het ons ‘n doodloopstraat bereik. Dis tyd dat ons die ou pioniersgees van ons voorouers herontdek: dié van die Voortrekkers, maar ook van die Nederlandse en Portugese ontdekkingsreisigers.
Elsa Joubert (gebore in 1922) het in haar 95ste jaar die derde deel van haar outobiografie voltooi: Spertyd (Kaapstad: Tafelberg, 2017, 208p, R275; Amazon Kindle $22,91). Die boek het net 200 bladsye teks met min woorde per bladsy. Let op die buitensporige pryse waarteen hierdie boek te koop is. Die titels van die vorige dele van Joubert se outobiografie is ‘n Wonderlike geweld (2005) en Reisiger (2009). Ek het die Engelse vertaling van laasgenoemde werk op Praag (10 Junie) bespreek omdat die Afrikaanse teks selfs as e-boek $35 kos.
By daardie vorige geleentheid het ek die aandag op Joubert se gebrekkige vaderlandsliefde/patriotisme gevestig. Tydens apartheid het sy ontuis in Suid-Afrika gevoel. In die nuwe Suid-Afrika is sy steeds ongedurig. Tevredenheid/berusting wil nie oor haar toesak nie. Binne perke is dit seker aanvaarbaar, want selfvergenoegdheid kan dwaas en selfs afstootlik wees. In die vorige politieke bedeling was sy egter soms selfs gekant teen pogings om Afrikaans te bewaar. In die huidige opset het sy spoedig tot die besef gekom dat Afrikaans eintlik die enigste band is wat sy met die Afrikanerskap van haar kinderjare behou het. Sy het voorheen gepoog om verskille in ras, etnisiteit en kultuur te ontken; dat blankes in Afrika Afrikane moet word, dus moet verafrika. Later het sy blykbaar besef dat blankes nie maklik ontwesters word nie. Sy het haarself toe begin afvra of daar vir blankes plek in Afrika is, maar dit gedoen sonder om die houding van Afrikane te kritiseer. Dit het geblyk dat marxisme darem vir haar onaanvaarbaar is. Uiteindelik het sy besef dat ‘n mens sy identiteit eerder moet koester as opoffer.
In haar jongste boek word daar weifelende politieke en ander standpunte ingeneem. Lesers moet dus nie verwag dat hierdie rubriek klaarheid oor Elsa Joubert gaan bring nie. Waarop sy vasstaan, is dat sy steeds nie op Afrikanerskap kan of wil aanspraak maak nie. “Afrikaners is dit wat die meeste denkende Afrikaners reeds vir ‘n lang tyd nié meer wou wees nie. Sommige het hulleself [voorheen] Boere genoem” (p 123). In ‘n sin wil sy eerder ‘n Afrikaan wees: “Daar is ‘n diep, stil band tussen ons, tussen dié wat vir Afrika, sy woestyne en sy ooptes, lief is” (151).
Opsigte waarin Joubert aan insig gewen het, is die ouderdom en die broosheid van die lewe. “Al pad wat met minimum angs aangepak kan word, is die pad na die verlede” (9). “Om baie dinge te leer akkommodeer, is die vereiste van oudword. Ek hou nie van die woord ‘aanpas’ nie, ‘versoen met’ is miskien beter, maar dit dui aanhoudendheid, sonder einde, aan. In die woord ‘akkommodeer’ is daar hoop, dis tydelik, dit gaan verby” (43). Die ouderdom bring al hoe groter bewustheid van die onderskeid tussen liggaam en gees. Dit is moeilik “om te aanvaar dat die liggaam op ‘n ander pad as ek loop” (186-187). Aanvanklik skryf sy: “Die woonstel word nie my tuiste nie” (48). Later: “My woonstel is vir my ‘n redding, ‘n heenkome, ‘n skuiling … Ek is eindelik tuis” (54) en “na ‘n week gaan ek huis toe” (186), die Berghof-aftree-oord in Kaapstad.
Die inwoners van ‘n ouetehuis lei ‘n skynlewe (26); ‘n pseudo-lewe (153). Hulle is “skynmense” (153). Hulle is “skimmense” (156) wat “skimlewens” lei (155). Meedoënloos word almal ouer. “Skimtyd is aan die kom; elkeen het ‘n plekkie in die sagte pensvel waar die pyltjie sal binnedring, elkeen na sy aard” (158). “Eintlik kan Verlies die naam van al sulke oumensgeboue wees” (154). Wanneer jy jou intrek in die ouetehuis neem, is dit “‘n lewenswyse wat jy aflê en ‘n nuwe lewenswyse wat jy moet aanleer” (36). “Die mantel van sorgsaamheid wat deel van ouerskap was, het nou stadig en sag oor die kinders se skouers gaan lê” (135). “Ons is hier so uit die lewe, dit lyk my ons leef deur ander se emosies” (30). “Die droefgeestigheid wat agterbly sodra die deure agter die kinders toegaan, hoe kan ons dit bestry?” (158). In ‘n ouetehuis is jy in die voorportaal van die dood. “Dis al sekerte wat ons het, dat ons sal doodgaan” (94). “Dis ‘n gevaarlike paadjie wat jy nou loop, ‘n smal bruggie bokant ‘n afgrond” (42). “My lewe is nou ‘n doodloopstraat” (45). Geen wonder dat die inwoners “kamerkoors” ontwikkel nie (61). Die ouderdom met sy gebreke, operasies en siektes het sy leer ken. “Van die dood weet ek nog nie” (189).
Soos voorheen gaan Joubert polities oorverlig voort om na gelykheid en eendersheid te streef waar daar nie gelykheid en eendersheid is nie. “Ons het osmose behandel in plante en dit was altyd vir my wonderlik hoe die buisies die vog opsuig van mekaar totdat hulle gelyk is. Kan ons nie in ons wêreld van politiek en minderbevoorregtes ‘n bietjie die beginsel van osmose invoer nie?” (176-177). Wat Joubert nie in ag neem nie, is die sinsnede “vog opsuig van mekaar,” wat wedersydse onderskraging impliseer; dus nie eenrigtingverkeer van die gewer na die ontvanger, of van die gasheer na die parasiet, nie.
Joubert se verligte politiek kom veral tot uiting in haar omgang met bruin mense. Lenie, haar ma se huishulp, se woonplek is glo in die jare vyftig in die Paarl weens apartheid (die wet op groepsgebiede) verskuif. Lenie het “witgewerkte hande” gehad (10); “die wit binnekante van bruin mense se hande” (11). Maar dan gaan Joubert oorboord deur na die “fyn gelaatstrekke” van bruines te verwys en dit as “French faces” te karakteriseer. Hoekom? Omdat hulle glo “afstammelinge van die Franse Hugenote” is (11). Dalk is dit in uitsonderlike gevalle waar, maar meesal nie.
Sy onthou tydens vakansies in die Strand, toe sy ‘n kind was, hoe “bruin kinders wat op die rante van die stuk strand waar ons teken, kom loer, mekaar begin aanpor om nader te kom, maar hulle word weggeja” (76). Oor bruin werkers destyds in die Strand skryf Joubert op haar oordrewe manier: “Dis omdat die seewater daar langs die jetty vuil is en die branders gevaarlik kan word dat die werksmense na die middagetes daar kon kom swem” (78).
By geleentheid op reis deur die Karoo het Joubert se ouers haar opdrag gegee om ‘n gaar hoender, wat hulle as padkos gehad het maar waarvan die varsheid nie meer heeltemal vertrou is nie, aan bruin mense op ‘n karretjie te gee. Sy reageer daarop soos volg: “Ek wil om vergifnis vra oor die vir-ons-bedorwe hoender wat ek vir die karretjiemense gegee het” (80).
By Joubert was daar lank ‘n brandende begeerte om “swart skrywers van Afrika … aan die Afrikaanse leserspubliek bekend te stel” (84), insluitende boeke wat destyds verbode was (85). Sedertdien het die bruin huishulp in haar kombuis ‘n swarte geword; werklik swart, nie generies swart nie. Huishulpwees in ‘n blanke huishouding is ‘n voorbeeld van wat elders ‘n “ongemaklike naasbestaan” genoem word (137). In ‘n storie, “Agterplaas”, wat Joubert vóór Die swerfjare vanPoppie Nongena (1978) geskryf het, staan: “Daar is die swart vrou wat werk in my huis. Sy is nader aan my as ‘n suster … Sonder dié lewe is ek soos ‘n liggaam wat nie skaduwee maak nie” (122). Daardie “nader aan” dui egter veral op fisieke teenwoordigheid; glad nie op etnies-kulturele nabyheid/eendersheid nie. Carel Boshoff (1927-2011), die stigter van Orania, het heldere insig in hierdie saak gehad: As blankes, soos Joubert, nie bereid is om hande-arbeid te doen nie, is dit uiteindelik nie net haar liggaam wat ‘n swart skaduwee werp nie; die hele land word, soos tans, in ‘n swart skaduwee gehul.
Sy het noodgedwonge haar ideale aangepas. “Eers was my groot passie om Afrikaners te oorreed om swart skrywers van ons land en van die kontinent in vertaling te lees. Toe was my passie om nie-Afrikaanssprekendes Afrikaanse skrywers in vertaling te laat lees. Alles te laat. Nou wil ek deurgaans net smeek: Lees ‘n boek, enige boek, oor iets wat tot jou spreek, gee die boek ‘n kans. Hou hom in jou hande en lees hom” (150). Dit is betreurensaardig dat Joubert so ‘n pleidooi moet lewer. Vir my is ‘n boek soos ‘n gesonde dwelm. Ek moet altyd minstens een boek beskikbaar hê sodat ek kan lees wanneer so ‘n geleentheid hom ook al voordoen.
Een van die bruin mense wat gunstiger as blankes voorgestel word, is die taximan, David Klein. Byvoorbeeld, “Miskien was die engel maar David Klein gewees wat so versigtig en beskermend met ons werk, die oues van dae wat hy dokter toe ry” (115). Klein is die enigste persoon in die boek wat “meneer” genoem word (15, 16), waarskynlik as vergoeding vir beweerde “miskende menswaardigheid” (139). Klein se lonende roeping is om wanneer nodig die bejaardes van en terug na die Berghof-aftree-oord te vervoer. “Wat draai meneer Klein so? Dan betaal ek hom nog ‘n plaas se geld ook” (131). Voorheen was hy ‘n briewebesteller, het hy “possak gedra … ‘n jong man met geen ander toekoms nie” (33), volgens Joubert. Apartheid kry die skuld! Dit laat “my oë weer vol trane” (33). Hoe kan sy vir hierdie beweerde onreg vergoed? “Ek gaan vir David Klein geld in my testament nalaat” (32).
Joubert is sosialisties ingestel; dus, sy is ubuntu-getrou. Mededeelsaamheid is die wagwoord (100). Dit is nie genoeg as ons “alles gee wat ons nie nodig het nie” (99-100). Jy moet bereid wees om weg te gee wat jy nodig het – soos ‘n plaas? “Gee is wanneer dit vir jou swaar is om afskeid te neem van ‘n trui wat nog gebruik kan word” (101). Hoekom bied ons weerstand teen so iets? Dit is glo omdat ons “herinneringe aan die ‘goeie ou dae’ troetel” (101). Dit is “groepsdenke” wat die “struikelblok” is (101). Sy verwyt haarself oor “die nie-raaksien van ander, veral in my grootwordjare afgesny van ander rassegroepe” (117).
Joubert vertel hoe sy in De Waal-park in Kaapstad met ‘n hou platgeslaan en beroof is. Deur wie? “Vier mans, jonk nog” (12). Inligting oor hulle ras of kleur word doelbewus verswyg. Aanvanklik wou sy niemand van die misdaad vertel nie. Haar skoondogter het egter die voorval aangemeld maar, soos te wagte, “niks gebeur nie” (13).
Blankes word strenger as nie-wittes beoordeel. Soos in die vorige deel van haar outobiografie hou Joubert steeds nie van die Britte nie (15). ‘n Inwoner van die ouetehuis, ‘n “Ingelsman”, vertel: “My vrou en twee van my kinders is deur die Mau-Mau in Kenia in ‘n lokval doodgemaak” (37, ook 127, maar daar is hy ‘n Ier). Van Joubert se kant is daar geen emosionele reaksie of kritiek op die Mau-Mau se onmenslike wreedhede nie. ‘n Nederlandse inwoner vertel van haar ondervinding in die Ooste tydens die Tweede Wêreldoorlog en kort daarna toe Indonesië van die Nederlandse koloniale juk “bevry” is. “Haar pa is onthoof in die oorlog en haar broer, hangend aan ‘n valskerm oor die hawe van Singapoer, voos geskiet. ‘Dit was vir ons ontsettend om te moet aanvaar dat die liewe, vredeliewende Javane met wie ons so goed klaargekom het met al die verborge haat vorendag kon kom’” (63). Soos bv die eens vredeliewende, onderdanige ANC/UDF- en PAC-lede later in Suid-Afrika?
Joubert se pa wou hê dat sy die goue middeweg volg. “Maar ek kon nie” (14). Sy noem haar ma “‘n eiewys ou dame” (17). Dit lyk asof die appel nie ver van die boom geval het nie. “Ek weet nou vir die eerste keer ek was nie, soos my ma sou gesê het, ‘n ‘pleasant child’ nie, nie ‘n inskiklike kind nie. Ek lyk skoorsoekerig, eiewys, koppig en egosentries” (117). Wanneer Joubert na haar ma verwys, is sy geneig om na Engels oor te slaan. Die ouderdom louter ‘n mens sodat jy al hoe sagter word. “Jy moet leer toegee, met grasie, om gehelp te word” (65). Ander kere slaan haar vroeëre koppigheid deur: “As ek self besluit, is dit nie so ondraaglik soos dit sou wees as my kinders of wie ook al dit vír my doen nie” (132). “Ek moet meer oorreedbaar wees, minder onwrikbaar; meer toegee, minder aan my eie opinies vasklou, meer na ander luister, en die groot vyand is ‘righteous indignation’ … Jy het waarskynlik aan die negatiewe help bou deur jou gedagtes” (197). Ja, anders as in die geval van veral bruin mense is Elsa Joubert geneig om Afrikaners ongunstiger voor te stel as wat hulle was en is.
Haar seun moedig haar aan om voort te arbei as skrywer. “Dit gee ‘n struktuur aan my dag” (135-136). Die skrywer in Joubert kom tevoorskyn wanneer sy beswaar opper teen die manier waarop Afrikaanssprekende kinders deesdae praat; dat ‘n enkele Engelse woord, soos “nice”, “cool”, “stunning” of “amazing”, gebruik word om sonder skakerings ‘n ervaring te beskryf (19). “Julle verloor nog al julle woorde” (20). Joubert heg groot waarde aan woorde. Oor haar as bejaarde skryf sy: “Woorde wat wegraak, is traumaties” (64), maar “gedagtes wat verlore gaan, is ‘n groter probleem” (64). “Dit voel my ek het weer my ou kwaal, ek moet alles agternaloop met woorde, anders weet ek nie wat regtig gebeur het nie” (61).
Daar is ‘n palmboom in die tuin van die ouetehuis wat hulpeloos aan swamme uitgelewer is. Dit kan vertolk word as ‘n simbool van ‘n land soos die nuwe Suid-Afrika wat weens ‘n dwase politieke opset gedoem is. Joubert skryf waaragtig: “Ons moet gewoond raak daaraan” (30). Sy het haar vroeëre politieke strydlustigheid afgeskaal en wil nie polities inkorrek stry teen onreg in die hede nie.
Afrikaners vind steeds nie behae in haar oë nie. “Wat is ‘n groepsidentiteit? Dis ‘n prentjie soos jy aan jouself dink, as mens en as lid van ‘n groep. ‘n Mens moet ‘n identiteit hê … Ek dink nie ‘n groep word uitgewis deur nederlaag [die Anglo-Boere-oorlog] nie, maar deur onreg [apartheid]” (124). “Moet ons aanvaar dat die Afrikaner sy identiteit gekry het in ‘n vals kollektiewe ‘heerser/baas-klas’ teenoor ‘n vals kollektiewe ‘onderhorige klas’? … daarom is hy nou identiteitloos. En daarom dat hy soveel diskoerse hou oor die vraag: Wat is ‘n Afrikaner? En sy enigste groepsbate, sy taal, is onder druk. Vinnig aan die gly. Dalk moet ons aanvaar dat nasies of volke uit die mode is. En dat alle tale onder bedreiging is van ‘n wêreldtaal. Kompertaal. En ons daarby berus” (125). Die verwysing na kompertaal is misplaas. In die geval van Afrikaans is dit die wêreldtaal Engels wat ‘n groot bedreiging vir sy voortbestaan inhou. Is dit naasteby wys om, soos sy voorstel, in die dreigende ondergang van Afrikaans te berus?
“Ek dink Afrikaans, ek praat Afrikaans. Ek is ‘Afrikaansprater’” (190). “Al sê my kop vir my ons moet aanbeweeg, dat Afrikaans se tyd verby is, ons moet globaal dink, dan sê my hart nog steeds: Ek is ‘n Afrikaanse taalpatriot … My standpunt het nou helder geword: Los die groepdenke of groepsidentiteit. Bewerk die klein erfie wat jou toebedeel is, en alles sal daarmee saamkom” (128). Totdat swartes met hulle sterk groepsbewussyn (swart mag) sonder vergoeding of gewete ook op daardie klein erfie beslag lê?
Die nuwe Suid-Afrika is anders as die oue en nie noodwendig beter nie. In Kaapstad is die Parade saans “helder verlig, daar is sekerheidswagte met honde. Só ken ek dit nie” (48). Treine is nie meer dieselfde nie. “Die trein is oud en kort verf; die vensters is nie gewas nie” (49). Ook: “Ek nie meer lus is vir Seepunt se promenade nie” (131-132). Die hoofredes is moontlik omdat Seepunt multikultureel en gevaarlik geword het, maar dit word nie gesê nie. “Die werkers toi-toi, hulle gooi klippe in die pad, hulle rol bande uit, die bande gaan lê en hulle word aan die brand gesteek” (98). “Ons is lamgeslaan deur die geweld wat ons nou reeds so lank moet verteer. Ons gebou is beveilig met ‘n nuwe elektriese heining van gepunte staalstawe. Ons het ons eie kragopwekker en snags deurpriem die sterk soekligte die omringende donker” (99). Dis soos in ‘n oorlogsituasie, terwyl wyd beweer is dat die nuwe Suid-Afrika vrede sou bring. Anders as die ewe onpraktiese Karel Schoeman is Joubert darem nie beswaard oor die elektriese heining nie.
Maar oor die nuwe Suid-Afrika openbaar Joubert ‘n gesindheid van: Nogtans sal ek jubel. “Wie ek en my mense is? Wie ons is noudat ons nie meer die gehate nasionaliste of apartheidsmense is nie? … Afrikaans is meer as die gehate apartheidstaal … [Anglisisties:] Taal alleen is ek nie” (126). Later, wanneer iemand sê: “Laat dit alleen”, noem sy dit “n “gruwelike anglisisme” (185). Sy het mettertyd “‘n verbintenis met die ander mense wat saambly hier in Berghof” ontwikkel (126). “‘n Verskeidenheid van mense wat ons grense uitstoot” (126); dus die saligheid van diversiteit. “Ek voel ‘n band wat wyer strek as taal. Ek is bly om bevry te wees van die ou dinge van die inperkende verlede. Hoe verryk hierdie mense my nie” (126-127). Ander kere, veral wanneer sy aan haar kleinkinders dink, besef sy blykbaar dat die nuwe Suid-Afrika ‘n kolossale en (vir wit mense) gevaarlike gemors is, “te verskriklik om te bedink. Wat lê alles vir hulle voor?” (143-144).
Dit lyk asof daar by Joubert ‘n sin vir wat prakties is, ontbreek. Oor haar ma skryf sy: “Sy was nooit baie goed in die kombuis nie; ek ook nie” (82). Op haar oudag besef sy egter “hoe gesellig ‘n kombuis kan wees” (82). Sy erken dat sy nie veel “gesonde verstand” het nie (54). Let op hierdie eienaardige, eintlik mislike, siening van die Afrikaner se verlede: “Ons het dikwels en graag onsselwers gevier … ons Republiek, of Taal, of ons Gelofte” (67). Volgens haar is die Afrikanervolk “‘n mitiese volk … wat nooit verrys het nie” (68). Sy verwys na ons “geknypte siele” (67). “In 1994, ná die Verandering, was ons skaam en onseker oor hoe om hierdie verlede te hanteer” (68). Joubert verwys na Berta Smit (1926-1997) wat tot haar eer “al een van al ons skrywers [was] wat [in 1994 in ‘n bundel wat deur André P Brink saamgestel is] die eerlikheid gehad het om te skryf: ‘Vanaand om kwart voor twaalf word ons landsvlag vir die laaste keer gestryk … dis soos ‘n vel wat bloeiend van my afgestroop word. Nee, Here, ek kan nie’” (68). Deesdae is Joubert dankbaar vir die stukkie van Die Stem wat darem in die huidige volkslied behoue gebly het (69).
“Die selftwyfel neem toe” (116). “Mens sien en sien ook nie” (107). Soms is Joubert blykbaar die enigste heldersiende onder die blankes in haar geselskap. Byvoorbeeld, op besoek aan ‘n deftige ou plaasopstal in die Paarl: “Julle is blind, wou ek uitroep, kyk om julle rond, sien die ander mense raak, nie net óns wat op hierdie modelle-loopplank tussen die geelhout en blink koper deur stotterend ons balans probeer behou nie. Wie vryf die koper blink, wie smeer die politoer aan die breë planke?” (141).
Ander kere vra Joubert haarself af: “Kan ek my geheue en verbeelding uitmekaar hou? … Ek kan my herinneringe nie vertrou nie. Is dit wat ‘kinds’ word beteken?” (77). Oor “die ou apartheidsdinge” skryf sy: “My herinneringe is daardeur gepokmerk” (118). Sy voel steeds skuldig en herinner ons aan wat die Bybel sê: “Oortredings van die vaders sal tot die derde en vierde geslag oorgedra word. Dis ons kinders, ons kleinkinders en húlle kinders wat sal moet betaal” (118). Asof die blankes nie reeds genoeg rasgebaseerde onreg in die nuwe Suid-Afrika verduur nie.
Soos in die vorige deel van haar outobiografie gaan Joubert voort om oor NP van Wyk Louw se frase “lojale verset” te kla. Dit is glo “‘n mak verset” (123). “Verset moet nie lojaal wees nie. Verset moet skril, sterk, afbrekend wees” (120). Tydens apartheid was Joubert as verset aanstootlik en afbrekend. Tans is sy geneig om eerder te berus. Oor wanneer sy koerante lees, skryf sy: “Afrikaans op Stellenbosch. Nie weer nie. Blaai om” (98). Dit is die soort kondisionering wat verset vernietig. Afrikaners moet eerder volhou om Wim de Villiers en sy meelopers se dwase, onetiese minagting van Afrikaans aan die kaak te stel, al sê die howe hy kan maar lustig voortgaan.
Elsa Joubert (gebore in 1922) het in 1950 met ‘n mede-joernalis en -skrywer, Klaas Steytler (1922-1998), getrou. Haar outobiografie is in twee dele gepubliseer, ‘n Wonderlike geweld (Kaapstad: Tafelberg, 2005), vertaal as A lion on the landing: Memories of youth (Hermanus: Hemel & See, 2014), en Reisiger (Kaapstad: Tafelberg, 2009, 381p; Amazon Kindle $35), vertaal as A daughter of Africa: Writing through the apartheid years (2017, 609p; Amazon Kindle $11,39). Aangesien die tweede deel oor Joubert se lewensloop van 1948 tot 2007 handel en ek veral haar politiek wil belig, skenk ek slegs aan hierdie deel van haar outobiografie aandag. Die Afrikaanse e-teks is buitensporig duur, gevolglik gebruik ek die Engelse weergawe. Dit het die voordeel dat dit dan makliker is om Joubert se teks (die Engelse aanhalings) van my kommentaar in Afrikaans te onderskei. Let op hoe die titel van die Engelse teks, wat seker veral met die oog op buitelandse lesers gepubliseer is, aangepas is om aan die werk ‘n uitdruklike politieke konnotasie te gee. Die Engelse boektitel is ontleen aan ‘n 1992-kortverhaal van Joubert, “Dogters van Afrika”: “The women here in Africa are sisters in their inner being. They are all daughters of Africa” (Kindle 219).
In sy boek, Die Afrikaanse literatuur, 1652-1987 (Pretoria: Academica, 1988, 494p), noem JC Kannemeyer dat dit vir Joubert veral om “volkereverhoudings” gaan (p 267) en dat Suid-Afrika ‘n land is “waarin sy wesenlik ontuis is” (268). Haar gevoel van ontuisheid vind uitdrukking in ‘n gebrek aan vaderlandsliefde/patriotisme. Daarmee gee Kannemeyer uitdrukking aan kernaspekte van Joubert se skryfwerk.
Reeds as 16-jarige het Joubert besluit om ‘n skrywer te word “to shake South Africa awake” (188). Dit klink ambisieus, indien nie voorbarig nie. Terwyl Joubert in ‘n bus vol inboorlinge in Madagaskar ry, wek hierdie mense se primitiwiteit aanvanklik weersin by haar. “A great repugnance has built up in me over the last few days against those that I think of as uncivilised” (2905). Toe ‘n kind op die skoot van ‘n tienerma vir Joubert in haar sy wakker skop, is daar hierdie eienaardige, eintlik ongeloofwaardige, reaksie by Joubert: “When I realise what it is, the bitter aversion that has travelled with me falls away. A great, deep feeling of oneness with her, with the people on the bus, with all people, all life around me, fills my being” (204, 2910).
Die vertaler, Irene Wainwright, ‘n oud-Suid-Afrikaner wat haar in Amerika gevestig het, borduur na aanleiding van hierdie insident soos volg voort: “For Elsa, it is this connection at a personal level that is the key factor in overcoming differences between groups that are separated by race, religion, and/or culture. And it is especially women who are the harbingers of this concept since they are connected to all other women by the instinctual nurturing of their children that all women share” (209). Hierdie soort feministiese betoog is kenmerkend van baie Amerikaanse geskrifte. Joubert toon ook feministiese neigings. Andersins is die verregaande boodskap dalk dat blankes tot begrip van die wesenlike eenheid van die mensdom geskop kan word.
Naòmi Morgan het ‘n artikel oor hierdie vertaling gepubliseer (LitNet, Books & writers, 27 April). Haar kommentaar is deels in die Kindle-katalogus gereproduseer. Wainwright sê Joubert “would like all the people of Africa of whatever origin, nationality or race to consider themselves equally African.” Joubert het oor haar reis in Madagaskar geskryf: “We are all travellers, bound for our destination together, and can travel together if we accept each other as equal human beings. And what, then, is our ultimate calling in Africa? Perhaps simply this: mutual compassion” (225). In die nuwe Suid-Afrika is daar by swartes egter (op die amptelike vlak) bitter min sprake van empatie jeens blankes. Joubert se reise in Afrika en elders het volgens Wainright by Joubert die gevoel gewek van “belonging to her country and her continent” (231). Ja, Joubert wil Afrikaan wees maar, soos ek hier onder aantoon, was sy glad nie patrioties tydens die Nasionale Party-bewind nie.
Dit blyk dat Wainright goed met Suid-Afrika se geskiedenis bekend is, want sy skryf (dalk ietwat oordrewe): “the colour bar has been in full force for centuries before apartheid” (231). Rassediskriminasie is ‘n Britse erflating maar word in die nuwe Suid-Afrika by voorkeur aan Afrikaners toegedig. Joubert beskou rassesegregasie as ‘n victoriaanse idee waarvan “the falseness remains clinging to us” (3268). Dit blyk dat Joubert ‘n (gesonde) weersin in die Britte het. Toe sy in 1948 ‘n skeepsreis na Oos-Afrika onderneem, ervaar sy sommige van die passasiers as “claustrophobically British” (254). Oor Kenia skryf sy: “I am ill at ease with the British colonials who have moved from India to Kenya … They are derogatory about the Indians. They were shocked to the marrow when they were displaced from that country” (376). “Don’t think that the English don’t feel strongly about the colour bar. At Nairobi they booed at me when I entered a bioscope with Mahmoed [see next paragraph]. They didn’t want to allow me in a hotel because he was with me” (480).
In 1948 was Joubert se toekomstige man, Klaas Steytler, in Kanada en hulle het gekorrespondeer. Hy was daar in ‘n verhouding betrokke (Klaas “left behind a girl in Montreal” – 1686) terwyl Joubert in Kenia hals oor kop op ‘n Indiër, Mahmoed Hassan, verlief geraak het. “I am at peace and happy with Mahmoed” (420). “I’m living in a heightened state of excitement. I want to go anywhere, anywhere, with Mahmoed” (425). “I drink water from his amber-coloured hands” (439). “He kisses me with herb-covered hands. Everything open up around me” (443). “When I have to take leave of him, it feels as if a part of my body is being torn away” (455). “I don’t know what it is that I feel, but it overwhelms me. It burns like a flame in me” (475). Sy het toe “two boyfriends” gehad (544).
Joubert reis van Kenia na Uganda en van daar na die oorsprong van die Nylrivier en verder noord met die rivier langs. Sy ontmoet ‘n Sweedse verpleegster wat in Abessinië werk en van ‘n inheemse stam sê: “They didn’t want white blood in their tribe” (529). In die Britse kolonies in Oos-Afrika het Joubert rassesegregasie ervaar. “The culprit … is England” (650). “England … left racial remorse amongst her ‘stepchildren’” (659). Sy ervaar Suid-Soedan heeltemal anders. “Why this sudden uplifting, a feeling of freedom that I am experiencing for the first time in my life? … I hear all sorts of languages and see all sorts of people … We were under the tyranny of the colour bar. The freedom of Juba is overwhelming – my first experience of relating as a free person to a free person” (539). “I feel at home” (591). Sy ervaar ‘n “complete shift in values” (705). “This trip through Africa has changed my perception of the world” (710). Ná 1990 ervaar sy dieselfde soort vryheid in Suid-Afrika maar sonder dat sy in ekstase daaroor is. Politieke verligtheid het sy perke.
Joubert ontmoet ‘n Egiptiese meisie wat vertel dat haar ouers vir haar ‘n man kies. Dit blyk dus dat mense kultureel verskil: “It’s different with us, very different” (556). In die Soedan word in 1948 met vreugde kennis geneem dat Jan Smuts en sy Sappe in die verkiesing deur DF Malan se Natte verslaan is. “Smuts is anti-Arab. He is on the side of the Jews” (598). In die Soedan “I have gained a strange sort of reputation as a Malan supporter, which I am not” (622). Sy skryf van die Soedanese se “false trust in Malan … everybody knows that what is going on is evil” (1404). Joubert weet dat haar ouers Malan se oorwinning in die Paarl vier, maar sy onthou die woorde van haar ma se suster: “Malan and his colour pettiness” (617). Sy skryf aan Klaas: “I have not been a Patriot anymore. I grew up in a Malan household, but I cannot identify with his policy at all. I detest it” (670).
Via Egipte gaan Joubert na Parys in Frankryk. Daar ontmoet sy die Suid-Afrikaanse skilderes, Maud Sumner (1902-1985), wat haar vertel van “creative joy” (730). Sumner raak die volgende groot waarheid oor die kunstenaarslewe kwyt: “It’s difficult to handle a life without structure” (754). Dus, as ‘n mens nie ‘n formele pos beklee nie, moet jy self struktuur aan jou lewe gee; eintlik aan elke dag. In Parys maak Joubert ook kennis met die Afrikaanse skrywer, Jan Rabie (1920-2001). ‘n Kort tyd werk Joubert as tikster in die Suid-Afrikaanse ambassade in Lissabon, Portugal. “I am making use of the hospitality of the embassy of a country that I hate” (864). “All of them are for the preservation of the white man” (840). ‘n Mens kan jou afvra: Waarom nie? Sy wil nie terug na Suid-Afrika gaan nie (849).
“When an Angolan black man and his family, on holiday in Lisbon, move into the pensão [herberg], the Portuguese occupants don’t associate with them. It shocks and confuses me” (859). Jare later het Joubert besoek gebring aan Mauritius, wat ‘n Hollandse, Franse en Britse koloniale geskiedenis het en ‘n soortgelyke situasie waargeneem. “There is no social intermingling amongst the groups. The French and English form a small minority as do the Creoles” (2919) en dan is daar die Indiërs, “the majority by far” (2914). Op Madagaskar is daar dieselfde verskynsel: “The Malagasies complain … ‘The French don’t socialise with us’” (2928). ‘n Mens kan vra: Is dit geregtigheid as die swart meerderheid in Suid-Afrika deesdae gedwonge rasse-integrasie aan blankes opdring?
Van Lissabon keer Joubert terug na Parys. Na ‘n verblyf van twee jaar in Kanada kom Klaas daar aan. Spoedig gaan Joubert na Swede waar Mahmoed in ‘n Stockholmse hospitaal weens ‘n longkwaal behandel word. “He is used to friendly, warm, helpful Africa, not the cold, aloof Europeans” (932). ‘n Mens kan vra: Waarom sou Afrikane hulle dan so oorgraag in Europa tuismaak? Joubert vertoef ses weke in Stockholm, “the expensive, shiny, aloof city” (1030). Sy word toegelaat om Mahmoed net twee keer per week vir ‘n uur lank te besoek. Daarna vra hy haar om liewer weg te gaan: “I will not write or talk to you again. It’s better this way … Put it behind you now. It’s in the past. Allah is above all” (1137). Lank daarna skryf sy aan hom en ontvang selfs ‘n antwoord. Dan kom daar uiteindelik by Joubert hierdie besef: “I now know I would not have fitted in” (1349).
Sy gaan terug na Klaas in Parys en vandaar gaan hulle na Duitsland waar hulle kennis maak met “the de-Nazification of all primary school children … It shocks me and reminds me of Milner with his anglicisation of South African schools” (1213). In die 1960’s bring hulle weer ‘n besoek aan Duitsland. “There’s distancing of the self from the past, excessive guilt or nostalgia, or complete surrender to materialism, even hedonism” (3643). “One young man tells us he is bringing up his children as Europeans, not Germans” (3648). Dit herinner aan mense wat eens Afrikaners was maar deesdae probeer om Afrikane en Engelssprekend te wees. In ‘n museum sien Joubert ‘n foto’s uit die Nazi-tyd van banke in parke met die woorde, “Nur für Arier (literally, ‘Only for Arians’). It strikes me like a blow in the stomach; the Afrikaans equivalent, Slegs vir Blankes” (3674). By nabaat vervolg sy: “Will we also throw ourselves into a paroxysm of materialism … one day when our government is overthrown and the Afrikaners are shattered into nothing? It’s a day that will have to come to our country. Everybody knows it must come” (3674).
Sy en Klaas raak in Londen verloof. Wanneer die inwyding van die Voortrekkermonument in 1949 genoem word, “the words fall like a bucket of ice-cold water over me” (1277). In 1938 het Joubert die hoeksteenlegging van die monument meegemaak, maar nou het sy “completely altered convictions … How being an Afrikaans writer will fit with no longer being a Patriot, I don’t know” (1282). Later wanneer ‘n Afrikaanse koerant oor die bevordering van Afrikaans berig, is die reaksie by die Steytler-egpaar “disdain that this should make front page news … we feel a slow hardening against the concept of ‘preserving’ the language” (1381). In die nuwe Suid-Afrika word hierdie dwase gesindheid by baie Afrikaanssprekendes aangetref. Dit het (ver)regs en verkramp geword om vir Afrikaans te veg. Joubert skryf: “One’s ‘country’ is a loaded word, as I myself know from experience. Although the over-emotional concepts of volk and fatherland that I experienced as a schoolgirl died away after a few years and then disappeared, I still wonder sometimes: ‘Are the templates still lying buried deep within me?’” (3425) – “I who as a child had so much love for my volk” (5747). Ná die koms van die nuwe Suid-Afrika sal daar elemente van haar gesonde Afrikaneragtergrond uiteindelik na vore tree, soos hier onder blyk.
In Johannesburg wil Joubert nie lid word van die Klub Maria van Riebeeck vir Afrikanervroue nie (1517). Klaas is ‘n joernalis by ‘n Afrikaanse koerant. Die Steytler-egpaar “are invited to welcoming dinners by the Afrikaners on the Rand … But we don’t find a rapport with these people … They don’t know much about culture, although they always have pretentious opinions. Some of them haven’t even been as far as the Cape. We feel superior” (1517). “We don’t have many friends” (1648). “I realise what these years have brought – total isolation, claustrophobic isolation in my idyllic, soundproof cell with my husband, my children and my white gardenia trees” (2101). Ook in ‘n ander opsig distansieer die Steytler-egpaar hulle van die Afrikaners. “We don’t agree with the policy of segregation practised by the church. On the contrary, we find it evil, in direct opposition to the Christian teaching of loving one’s neighbour” (4169). Joubert se ma sê: “I know you are not church people or strongly religious” (1551). Klaas word ‘n kommunis genoem (2154). Hy sny selfs die grasperk op ‘n Sondagoggend (2184). “Klaas says that the only bit of Afrikaans culture that still speaks to him is the old-time dance music that is played on the concertina [boeremusiek]. The rest is forgetable” (2179). Ook Afrikaans?
Hendrik Verwoerd word as “cruel” bestempel (1850). Die Steytler-egpaar begeer “that the walls of apartheid-Jericho should fall” (2287). Wanneer swart vroue in Pretoria ‘n optog na die Uniegebou hou uit protes teen die dra van passe probeer Joubert die samewerking van MER(othmann) (1875-1975) kry om vroue teen die NP-regering te mobiliseer (2092). Sy ontvang geen reaksie nie. Noudat Joubert getroud is, is sy nie meer so entoesiasties oor ongebreidelde vryheid soos destyds in die Soedan nie. Sy begin toepas wat Maude Sumner in Parys gesê het.”I would not fit into an unstructured life and Klaas even less. We are not Bohemians. I only feel free when I’m anchored” (2261). Maar dan wil sy tog Afrikaners se ankertoue losmaak. Wat Klaas begeer is “an open mind … and an open heart” (2266).
Daar is een saak waaroor die Steytler-egpaar nie ‘n oop gemoed het nie: “The heroic past, something for the volk to feel proud about” (2315). Dit word as ‘n mite bestempel (2315). Joubert sê: “The days of the generals are over. We must forget about the Boer War. We must think about today. We must start building our own myths” (2321). Miteskepping is iets wat die ANC sedertdien in oortreffende mate gedoen het. Joubert skryf oor “the love-hate feeling I have for my country. I am proud of my Afrikaner origins but ashamed of my people for what they are doing” (2864). Die woord volk irriteer Joubert. Haar pa was die hoof van die Opleidingskollege Paarl (OKP) vir onderwysers. Na sy dood lees Joubert die teks van sy toesprake, bv: “Above all, love of the volk” (3757). Joubert: “Ai, Pappa, what were you teaching us there? Where is that love of the volk leading us now? I am no longer in touch with the concept” (3757).
1959 was die jaar waarin “Die Wonder van Afrikaans” gevier is. Joubert het daaroor ‘n voordrag by Kollege Helpmekaar in Braamfontein gelewer. “I tried to awaken enthusiasm for the first Afrikaans newspaper, the Patriot, and the First Language Movement … Jokes about Pannevis and Uncle Lokomotief, SJ du Toit and the young farmers of Dal Josafat and the reading of a few poems held their attention, but whether they could see the broader picture, I don’t know. There were no real signs of interest. The boys and girls in their school clothes seemed too self-satisfied and pink and plump” (2327). Dalk het Joubert as nie-patriot nie met genoeg oortuiging oor die Afrikanernasionaliste van die Genootskap van Regte Afrikaners gepraat nie.
Aan die Coronationville Opleidingskollege vir Onderwysers word die Wonder van Afrikaans deur bruin mense gevier. “These are our people. How can we ever compensate for the injustice that we are doing them? What became of my ideals after I got to know Mahmoed and his people? How can I endure any longer this barred cage that has been built around my country’s people?” (2410). “The Coloured people are not only close to us, they are us en we are they” (2840). Die kulturele ooreenkomste tussen blankes en bruines word deur Joubert beklemtoon en die verskille gerieflikheidshalwe geïgnoreer.
Wat eienaardig is, is dat die ergste moontlike gewelddadige onreg wat elders in Afrika teen blankes gepleeg word nie vir Joubert in dieselfde mate ontstel as blanke owerheidsoptrede in Suid-Afrika nie. “My first personal contact with Belgian refugees from the Congo hits me hard. Reports of the Mau-Mau murders in Kenya didn’t alarm me as much. I have no ties with the white [Afrikaner] settlers of the highlands” (2521). In 1960 het David Pratt ‘n aanslag op Hendrik Verwoerd se lewe gemaak. Die Steytler-egpaar was blykbaar teleurgesteld dat die sluipmoordpoging misluk het. “We are shocked and upset when we hear that the Afrikaans actress and writer, Anna Neethling-Pohl and her producer sister, Truida Louw, stood watch the whole night in the passage outside the ward where Verwoerd was lying. NP van Wyk Louw (who is married to Truida) sat and waited in his car in the parking area. The word is that NP van Wyk Louw is a member of the Broederbond. Now it looks as though he is also a Verwoerd-man. I hear that MER is a good friend of the Verwoerd family. She probably prayed hard for his recovery. So much for my writing to her asking her to lead us against Verwoerd! It’s no wonder she didn’t even acknowledge my letter” (2667). “I don’t want to fall, like Van Wyk Louw, into a watered-down ‘loyal resistance’ [lojale verset]” (2868, ook 3430).
Later noem Joubert dat Van Wyk Louw sy vorige vriend, Beyers Naudé, nie eens meer groet nie (3344). Joubert het haar blykbaar heeltemal van ‘n Afrikaner van die formaat van Van Wyk Louw gedistansieer: “I cancelled the invitation that I had accepted to deliver the Van Wyk Louw commemoration lecture at Stellenbosch … I can’t do it. I don’t know how” (5638). Maar die Steytlers se afkeer van die Britte is selfs sterker: “Klaas and I both vote for a republic” (2717). Maar “the concept of a republic tastes bitter because it’s Verwoerd’s Republic” (2864). “I have never been an admirer of Dr Verwoerd … but I have to admit that he is indeed brilliant. I can see how he sweeps along the Caucus and also Parliament with his reasonings” (3278). Dit herinner aan die linkse joernalis, Allister Sparks, wat Verwoerd tereg intelligent genoem het en toe verplig is om sy stelling terug te trek.
Joubert het die stigting in 1963 van Beyers Naudé se Christelike Instituut verwelkom. “At last there will be a place for anti-apartheid Afrikaners” (3337). Joubert wek by my die indruk van ‘n bokser wat probeer om bokant sy gewigsklas te veg. “My own talent, I know, is not so great and all-encompassing” (6797). Dit blyk telkens dat Klaas meer gesonde verstand en ewewig as sy het. “He can stand back and evaluate things from a wider perspective” (6696). “Klaas is not as emotional as I am” (5019). “I cry so easily. I don’t know what I would do without Klaas” (5773).
Joubert skryf oor Nelson Mandela se 1964-betoog in die Rivonia-verhoor: “His closing arguments impressed us: ‘I have fought against white domination and I have fought against black domination. I have cherished the ideal of a democratic and free society in which all persons live together in harmony and with equal oppportunities’” (3365, 7486). Mandela het inderdaad teen blanke gesag geveg. Maar dit is ‘n infame leuen dat hy ooit teen swart oorheersing geveg het of daarteen gekant was. Swart mag was sy ideaal. Weens die ruggraatloosheid van ‘n klein groepie blanke politici het Mandela sy ideaal verwesenlik. Ervaar ons sedert 1994 vryheid, bv van beweging en uitdrukking, bv spraak? Lewe ons in harmonie of word ons deur misdaad, bv koelbloedige moorde, geteister? Is daar sprake van gelyke geleenthede en regte vir blankes of word daar suiwer op grond van ras teen ons gediskrimineer?
Na vyftien jaar in Johannesburg word Klaas in 1965 na Kaapstad verplaas. Afrikaners was geneig om die noordelike provinsies as polities meer konserwatief as die suidelike provinsies te beskou. As iemand wat in verskeie opsigte ‘n nie-Afrikaner wil wees, het Joubert ‘n ander siening: “I don’t relish exchanging the freedom of the big city for the more conservative, in some ways more limiting, Cape Town society” (3550). Hulle vestig hulle in Oranjezicht. “The Afrikaner community of Oranjezicht is claiming us … The establishment is enfolding us” (3624).
Joubert probeer deurgaans om die deurslaggewende belang van verskille in ras, etnisiteit en kultuur te ondergrawe; selfs te ontken omdat swart aktiviste die mite van ‘n enkele swart etnisiteit koester. Sy stel eerstehands vas dat daar by swartes by bv onderrig “opposition to using the mother tongue” is (4426). Oor etniese tuislande voel die swartes “that ethnic identity is an anachronism that we [the white government] are forcing upon them” (4468). “We don’t need ethnic grouping. We are united into a much larger group by our black skins” (4503). Dit is ‘n rasgebaseerde argument wat op swart mag neerkom. As swartes versuim om hulle etnisiteit en moedertaal na waarde te skat, hoef blankes of Afrikaners nie dieselfde te doen nie.
Joubert se anti-Afrikanerinslag blyk duidelik uit die volgende sin: “The more solid the Afrikaner bloc in the National Party becomes … the more pressing the need for outright resistance” (4706). Die Steytler-egpaar koop ‘n strandhuis op Onrus. Hulle assosieer daar met NP-teenstanders. “Everyone is outspoken against apartheid. Jan [Rabie] refuses to speak a word of English” (4721). Hulle vind die bruin skrywer, Richard Rive (1931-1989), wat net Engels wil praat, wonderlik. Rive bring van sy swart skrywersvriende na hulle strandhuis (4779). Joubert skryf: “I find it a tragedy that in our fenced-off, divided country we are barred from getting to know our fellow South Africans by virtually the only way that we could – through their books” (4783). Sy hou van swartes se “resistance prose and resistance poetry” (4868). “I am blown over by the new world that Richard, with the array of banned books on his shelf, has opened up for us. I make it my goal to convey what I have discovered to the reading public, especially the whites” (4811). Rive se homoseksualiteit lei daartoe dat hy vermoor word (7096). Adam Small en Franklin Sonn wou glad nie met Rive assosieer nie, dalk onder meer omdat “Richard was totally against the boycott of classes or the burning down of schools” (7106). Afrikaans is die sterkste en dalk feitlik enigste band wat die Steytler-egpaar met Afrikaners behou. Soos Braam de Vries dit gestel het: “We are Afrikaans language Patriots” (4971, 6576). Joubert besing “the vigour and explosion of Afrikaans in the Coloured community” (5047) maar rep geen woord van kritiek oor die gehalte/suiwerheid van daardie Afrikaans nie.
Dit is die blankes wat alewig van rassisme beskuldig word, maar in Angola het Joubert gesien hoe die blankes en basters uitgemoor of uit daardie land verdryf word. “They murder the mulattoes. Not a drop of white blood must remain” (4662). Sy kom blanke Angolese vlugtelinge in Grootfontein in Suidwes-Afrika/Namibië teë, sommige met Afrikaanse name en vanne, wat gruverhale vertel. Hoe reageer Joubert hierop? “I am more handicapped than a newly arrived person because his slate is still clean, but mine is tainted by the false concepts and prejudices of centuries. Today I was touched to the quick by these sweaty, unkempt, uncomprehending refugees. I don’t want to be like them one day. … I don’t want to live in the cocoon of false safety … never questioning anything. It must no longer be tolerated by us” (4668). Sy uiter nie ‘n woord van veroordeling teen die rassisme, gewelddadigheid en barbaarsheid van die Angolese swartes nie.
“I have spent enough time travelling in foreign African countries, noting down all that I see or hear and coming back to write it up in our false country” (4673). “But it would not be my own travel story that I write. It eventually becomes the journey of a black woman, Poppie Nongena, and, through her, my journey” (4684). Uit die voorafgaande blyk dit duidelik dat Joubert wil verseker dat die hoofkarakter Poppie, in haar boek, Die swerfjare van Poppie Nongena (1978), die politieke menings uitspreek wat die outeur tydens haar reise in Afrika en haar verblyf in Suid-Afrika gevorm het. “I am familiar with her background through all my journeys” (5216). Die fiktiewe elemente in die roman begin met die naam van die hoofkarakter. In werklikheid is sy Ntombizodumo Eunice Ntastha (6030), Joubert se huishulp, wat ‘n noodsaaklike rol vervul omdat Joubert volgens eie erkenning ‘n “incompetent housewife” is (2215). “For safety, and also for personal reasons, Eunice and I decided right at the start to use a pseudonym for her in the book” (5297). “Eunice becomes part of our household. We love her” (5119).
In hierdie tyd is daar onrus in die swart woongebiede by Kaapstad. “Police cars drive past followed by an open truck with white boy-soldiers with upright gunstocks between their knees. I want to march out into the street and stand in their way, to stop them with my hand. I want to take the guns out of the children’s hands” (5181). Sy wil vir die soldate sê: “This is your city, your [Table] mountain. Are you going to shoot its people and children? Wake up and look around and see that this is your world; these are your people!” (5186). “Even the army is sent in against the seething, wronged masses. Don’t they realise that the army with the tanks and machine guns and the grim faces of the white youngsters in uniform is oil on the flames?” (6006). Dit kom blykbaar nie by Joubert op dat hierdie soldate wet en orde probeer handhaaf nie; dat hulle lewens en eiendom teen vernietiging beskerm nie. “My heart sinks when I see the many recruits with their long guns” (5659); daardie mense wat ons land so uitnemend teen oorname deur terroriste beskerm het. Dit is in hierdie emosionele atmosfeer dat die emosionele Joubert met werk aan die boek begin.
Eunice/Poppie vertel in werktyd, dus terwyl sy betaal word, “three mornings a week, two-hour sessions with a short break for tea” (5220), haar lewensverhaal wat deur Joubert op band opgeneem word. Klaas lees Joubert se aanvanklike formulerings. “He says that there is too much of me in the book” (5231). Sy dik die verhaal doelbewus aan: “The main thing is that they [the readers] should not get bored” (5231). “The narrative threatens to become boring, and I have to think up new ways to recreate the immediacy of the events” (5352). “I wanted to make a personal statement with this book” (5297), bv “the enormity of the abyss that the government has created between its citizens” (5522). “There was heartache in the writing of this book, an intentional exaggeration [!] of the spiritual abyss towards which the laws are leading us” (5959). Reeds vroeg in haar outobiografie erken sy: “I fabricate” (816). “I wrote the book … for my people, the Afrikaner people” (5372). ‘n Vergelyking van die bandopnames en die boek behoort interessante inligting na vore te bring, bv wat en hoeveel in die roman het Eunice as oorsprong en wat en hoeveel is deur Joubert bygevoeg. Ten einde nog inligting te kry “I invite Eunice’s family to dinner – her brothers and half-sisters whom I have come to know from our sessions. I put the tape-recorder in the middle of the table” (5238).
Oor die boek skryf Joubert: “I begin working on it in January, 1977, and in May, 1978, I hand in the over-long manuscript to my publisher” (5269). Die boek was ‘n reuse sukses, deels vanweë die onderwerp en die tydstip waarop dit gepubliseer is. Die teks is in 13 tale vertaal. Die roman is ook tot ‘n drama verwerk. “Ever since the appearance of the English edition [1980], the English South Africans here and overseas want to own me as one of them, a deserter to their side, a traitor” (5377). “I am a writer, not a political activist” (5392). Byvoorbeeld, José Donoso het gesê: “I believe that the writer has only one ‘duty’: to strive for literary quality. It is more important than his opinion” (6146, ook 7193). ‘n Vrou het aan Joubert gevra: “How can you air your people’s dirty linen in public?” (5356). Joubert het geantwoord: “Because it’s true and we should be aware of it” (5356). ‘n Ander persoon het gevra: “If our country is so awful, why don’t you get on the next boat and leave?” (5362).
Poppie is die soort leesstof wat die huidige bewindhebbers in Suid-Afrika graag as voorgeskrewe boek, dus as verpligte leesstof, aan skoolkinders opdring, wat groot drukoplae meebring. Die boek het Joubert in ‘n welvarende skryfster omskep. “At functions he [Klaas] introduced himself as ‘Uncle Poppie’, and the atmosphere is immediately congenial. Half of the money from the prizes and royalties goes to Eunice” (5341). Glad nie sleg vir iemand wat in werktyd bloot haar lewensverhaal mondeling as die basis vir die boek vertel het nie. Wat het van die oorgekompenseerde Eunice geword? “Eunice doesn’t come back to work for me. She wants to take care of her children” (5443). Eunice is in 1992 oorlede (5978). “According to custom, I give money and flowers to Eunice’s family” (6015).
Klaas het by geleentheid die ooreenkomste tussen Afrikaners en Afrikane/swartes probeer opsom, maar ek vind dit moeilik om sy poging te waardeer en onmoontlik om dit te onderskryf: “Both Afrikaner and African are followers, power followers; have the ‘short-leash’ controlling mentality; are hungry for land; practice land politics; are destructive of nature; possess a degree of innocence and disinterest in politics; excel in collective activities and spirit; have a strong psychical bent; have feasts – compare the Afrikaners’ National Party festivals and black feast days. Both can be cruel, are conservative. Both have a mania for learning. Both are conservative and strongly family-oriented” (5567). Oor elke item kan uitgebreide kommentaar gelewer word. Die ooreenkomste is kunsmatig of oppervlakkig of as daar ooreenkomste is, is daar aard- of graadverskille. Klaas moes eerder die verskille probeer opnoem het maar dit sou nie sy politiek gepas het nie.
Om Afrikaners verder te diskrediteer, voeg Joubert haar stuiwer by: Die Afrikaner het ná 1652 uit Hollanders, Franse en Duitsers ontstaan “and then, as it were, existing in hibernation, especially in the hinterland, for close on two centuries. They totally missed out on the Enlightenment” (5573). Dit is blykbaar gebaseer op hierdie stelling van Klaas: “Our spirit went to sleep, and we revitalised, shedding centuries of cultural memory” (5578). Klaas het gesê: “The Afrikaner is a person still in the making.” (5578) As rede hiervoor word beïnvloeding deur Afrika aangegee: “We de-westernised ourselves in Africa” (5578). Die omgewing het seker ‘n impak, maar om sy gesonde kern te behou, sal Afrikaners myns insiens hulle Europese wortels moet bly koester. Dalk moet die Steytler-egpaar, wat hulle doelbewus op die rand van die Afrikanerdom geposisioneer het, hulle eerder van sulke uitsprake oor Afrikaners weerhou. Hierna volg ‘n stelling wat meer gewig dra: “Perhaps we are misleading ourselves when we think there is still a place for the white man in Africa. Perhaps it is a terrible self-deception” (5589). Dít dui op fundamentele verskille tussen wit en swart mense.
Joubert hammer op hoe onaanvaarbaar apartheid in die praktyk is. Dalk nie meer as ‘n enkele keer nie, kom sy uit by ‘n geldige rede daarvoor: “Perhaps the whole system of apartheid is self-defence” (5594). Apartheid het myns insiens primêr om die selfbehoud van die blankes gegaan; nie net tot voordeel van die blankes nie, maar ook ter bevoordeling van die land. Met die afskaffing van apartheid en die soort grondwetlike bedeling waaraan toegegee is, het die voorbestaan van blankes in Suid-Afrika (hoogs) twyfelagtig geword. “The psychiatist says I have a conflict between the conventional establishment and the rebellion inside me” (5841). “I am grieving for the death of the child of six who wanted to be a Patriot; the child of sixteen with a burning torch [a reference to the laying of the corner stone of the Voortrekker Monument in 1938] in her hands who wanted to pour herself out into the burning oil for her people. It is that child that I have betrayed” (5847).
Sy erken geredelik dat sy hardkoppig is (1722, 1986, 4827). “I said yes [to my mother] and then did what I wanted” (7309). Sy het van haar ouerhuis weggeloop toe sy in 1948 Afrika ingevaar het (3568, 7303). Sy vra vir Klaas of sy na Madagaskar mag gaan, maar skryf dat sy in elk geval sou gegaan het (2890). Tydens die lees van hierdie outobiografie het ek dikwels gewens ek kon vir Klaas ‘n handdrukkie gee, uit simpatie en ter bemoediging. Weens haar fundamentele onpatriotisme jeens Suid-Afrika tydens die “apartheidsregime” distansieer Joubert haar van Afrikaners. Maar dan kla sy: “My people would never give me an ovation for my work” (7092).
Vir my was hoofstuk 7 die treffendste. Die Steytler-egpaar het in 1984 na Argentinië gereis en die Afrikanerdiaspora in Patagonië opgesoek. Die Afrikaners wat na die Anglo-Boere-oorlog daarheen uitgewyk het, het feitlik almal al uitgesterf en hulle nageslag is almal vinnig besig om te verspaans. “Oom Tobias [Norval] is not very hopeful that Afrikaans will survive … I give the language another twenty years” (6361). En in die 21ste eeu? “Nothing” (6366). Verder is daar hierdie ontstellende feit, wat die afgelope drie dekades veel ernstiger afmetings aangeneem het: “The Argentineans complain that when they visit Africa the Afrikaans they hear is truly a mishmash with English!” (6435). Joubert sê: “I feel sad at heart for these people without a future” (6457). “Without an Afrikaans future, you mean,” sê Klaas (6457). Joubert skryf: “The community will also die out, I know. The Afrikaans character of the first generations will disappear; Spanish will take its place. And so it should. It’s right that way. Is there anywhere a life for Afrikaans outside Africa?” (6500). Myns insiens het Afrikaans (op die lange duur) nie ‘n toekoms buite Afrika nie. Het blankes ‘n toekoms in Afrika? “What is the Westerner doing in Africa?” (6841). Moontlik het die Afrikanerdiaspora in Argentinië ‘n beter toekoms daar (al is dit sonder Afrikaans) as blankes/Afrikaners in Suid-Afrika. In Argentinië is blankes in die meerderheid. Die enormiteit van die grondwetlike vergrype in 1990/94 het nog glad nie algemeen ingesink nie. Dit is ‘n groter terugslag vir Afrikaners as die Anglo-Boere-oorlog. Van die ABO kon ons herstel. Is herstel moontlik na 1994? Tans lyk dit nie so nie.
Hein Willemse, weens transformasie tans ‘n Afrikaansdosent aan die Universiteit Pretoria, sê: “he doesn’t use the terms white and black anymore but rather master construct and worker construct … ‘I write for the working class’” (6664). “Hein … is openly Marxist” (6674), soos sy leermeester, Jakes Gerwel, wat ‘n soortgelyke nie-wit, selfs anti-wit, politieke oriëntasie gehad het. Gerwel ” looks at each novel in terms of social relevance … He has separated the teaching of Dutch and Afrikaans making Dutch a separate language like German, so that the students don’t have to think that their language comes directly from Europe or is ‘Western’ but is a language of Africa. Of course, this is only a half-truth” (6669). Dan hierdie bekende gespog met die grootte van die destydse Departement Afrikaans aan die Universiteit van Wes-Kaapland: Gerwel se “first-year Afrikaans class outrivals in size all Afrikaans classes at other universities in the country” (6674). Eintlik was dit die grootste Afrikaansdepartement in die wêreld. Maar Gerwel het nie in die eerste plek Afrikaans doseer nie. Hy het graag gesê dat hy literatuursosiologie doseer, dus primêr politiek en daarby politiek van ‘n marxistiese aard. Tot op hede beïnvloed Gerwel se benadering tot Afrikaans sy oudstudente, soos Willemse en Michael le Cordeur, ten kwade. Dit is waarom hulle bv Kaaps pleks van Standaardafrikaans bevorder.
Hoe nader die nuwe Suid-Afrika gekom het, hoe meer realisties het Joubert soms geword. “The black people are streaming into Crossroads. They are inundating us with a strength and power that will overwhelm us” (6979). Swartes se gewoontes en veral hulle gewelddadigheid irriteer haar al hoe meer. In haar is daar “a remaining bit of white fear – give it its name: ‘racism’ – that fights against this intrusion that they and their traditions and their power are making on my life, forcing me to give in” (7037). “We [whites] sit and count our money and invest for inflation and old age, and they [blacks] invest in people and family and the performance of family duties” (7041).
In 1989 word skrywers deur die ANC “cultural workers” genoem. “A great many of the [ANC’s] ideas … are disturbing for us” (7536). Naïewe, oorverligte blankes word die eerste keer bewus van die deurslaggewende belang van kultuurverskille. “Where does this recognition of the Freedom Charter [1955] come from?” (7545). “I am 100% for working together with COSAW [Congress of South African writers] as a literary organisation and would like to become a member, but why UDF, SARK, Cosatu, or IDASA [Institute for a Democratic Alternative in South Africa]?” (7551). Toe die Afrikaanse Skrywersgilde vergader, moet hulle aanhoor: “‘IDASA is paying for everything – for the speakers and all the meals for members’ IDASA also paid for the Waterfall Conference” (7562). Joubert skryf: “Forces from outside, such as the [ANC’s] Cultural Desk, will take over too much. Will the unknown overwhelm us?” Joubert gooi wal: “I think it is firstly important for the individual to hold onto what is his own” (7598). Dit klink nogal patrioties en konserwatief. Die oorverligte Jan Rabie kom ook in ‘n mate tot inkeer: “I want to say a few things about my language. It is the greatest multiracial achievement in our country ever, with roots in the West, in the East and in Africa … I am my language. Without Afrikaans I am nothing” (7608).
“Klaas says he is still unwilling to accept or adapt to a Marxist state. I can’t either” (7122). Wanneer Die Stem van Suid-Afrika gespeel word, “Klaas and I stand up” (7129). FW de Klerk se 1990-toespraak lui die begin van die nuwe Suid-Afrika in. “I am aware of a release, a feeling of lightness, as though a heavy burden has slid off my back. It begins to penetrate: a free society, no apartheid in any form, one man one vote, and no longer the dichotomy of being an Afrikaans writer and not a Patriot which carved me in two. Now I can be a complete person. There is no longer the angst and shame over the evil of my own people” (7465). “My heart is full of joy. The melting ice is a miracle; everything is a miracle. The frozen pieces of fear and hatred will also melt away to nothing – God’s miracle” (7470), wat spoedig Nelson Mandela se toorkuns/”magic” word. Oor Mandela skryf Joubert: “‘I will follow this man,’ I say to Klaas later as I am making tea. ‘He inspires trust.’ Joy rises in me once more. A new future lies before us” (7486). Deel van Joubert se vertroue in Mandela is dat hy “promised to retain the status of Afrikaans” (8032); uiteraard ‘n (doelbewuste) valse belofte. Later sê Mandela: “It’s the role of writers and journalists to help build a nation … I don’t know why the white Afrikaners think that they are being discriminated against” (8667). Joubert skryf: “A new spirit prevails now. I see no policemen” (7496). Dit is in werklikheid deel van die probleem. Daar is nie meer doeltreffende polisiëring nie.
Maar as dit hoe is, kom Joubert met die afgesaagde argument dat sowel wittes as swartes se bloed rooi is (7428). Dit is ‘n liggaamlike ooreenkoms en glad nie aanduidend van die groot kulturele verskille nie. Antjie Krog word soos volg aangehaal: “How do I rid myself of this exclusive stain?” (7432). Joubert besin oor haar tradisionele dislojaliteit teenoor Afrikanerkultuur: “The concepts of ‘Volk’ and ‘Fatherland’, the world of the FAK Songbook – which have made me cringe on occasion – were the easy butt of ridicule” (7665). “Can I still say ‘our country’?” (7692). Dit het klaarblyklik tyd geword om weer ‘n egte Afrikanerpatriot te word. Pleks daarvan besluit die Steytler-egpaar: “We will be Patriots of a broader conception” (7987). “Klaas calls it [the political transition] getting rid of one’s identity. He says he is not like that; he is and remains an individual” (7712). “Klaas calls himself a Boer. The newspapers now talk about the ‘Afrikaanses’” (8662).
“We didn’t think that the political shift would alter everything” (7772). Wat het nie verander nie? “Peace does not come to the country” (7907). Toe hulle in die 1992-referendum gaan stem, kom hulle agter dat dinge oornag verengels het (7987). “The heavy, nauseous feeling in my heart rears its ugly head again. Will it always be ‘Afrikaans on request’ from now on?” (7991). Die volgende nuwe neiging wat sy kop uitsteek is die “degenerate language of [Afrikaans] teenagers and young people, apparently in resistance against the older generation and especially against Afrikaans, the so-called ‘language of apartheid’” (8022). Kort hierna sterf die Afrikaanse Skrywersgilde ‘n stille dood (8173). “Amongst the younger writers especially, there is … not much enthusiasm for an organised Afrikaans group … Pure Afrikaans is politically incorrect” (8178).
Joubert “poke[s] a little fun at the new tendency to bend over backwards in order to be politically correct” (8311). “Refuse to be brainwashed by other people … Challenge their opinions and judge for yourself” (8420). “We have to keep fighting for what is ours, in our case Afrikaans” (9576). Dit lyk asof sy in ‘n mate uiteindelik tot ‘n beter Afrikaner gelouter is. Nog ‘n nuwigheid: “Our kitchen language, strangely enough, is English” (8326). Ons geskiedenis word “the heart-wrenching mutilation of our past” (8358). Joubert skryf: “As a writer I was never an activist” (9581). Dalk is dit ook hersiene geskiedenis; ‘n ontkenning van wat sy voorheen gedoen het. “I get the strange feeling that the ATKV has broadened to such a degree, that they reach out to all races and want to include everyone” (9591). Vandaar die uittredende ATKV-hoof, Japie Gouws, se skandalige raad: “Ons moenie veg vir Afrikaans nie” (Die Burger, By, 25 Mei, p 2).
“Who and what am I, then? Neither fish nor flesh, a fence-sitter. At one function the word, ‘bridge’, is used. For me this is a better word … I don’t fit in completely with either of the two groups, neither with the Afrikaners nor with the black resistance heroes” (9596). In 2001 ontvang Joubert ‘n eredoktorsgraad van die Universiteit Stellenbosch. “I made a plea for the continuation of Afrikaans at the tertiary level” (9654). In 2007 ken die Universiteit Pretoria ook ‘n eredoktorsgraad aan haar toe (9715).
