Etiket: Gerhard van Huyssteen

Leon Lemmer: ‘n Manifes vir Afrikaans

Johan van Wyk skryf in sy rubriek, Van Alle Kante (Die Burger, 2 Desember, p 10): “‘n Onaangename verrassing … wag op die naïewe, goedgelowige optimiste wat glo en verkondig dat ons niks [oor Afrikaans] te vrees het nie. Volgens hulle sal Afrikaans voortbestaan en selfs gedy solank as wat dit gepraat word. Regtig? Glo hulle ook aan die tandemuis en dat die maan van kaas gemaak is? Ek kan onthou dat hierdie idealistiese maar onwetenskaplike, vals siening ook in die aanloop tot die oorname in 1994, toe daar ernstige kommer oor Afrikaans se toekoms was, met groot bravade verkondig is. Nogal deur bekende Afrikaanse skrywers, digters, letterkundiges, taalgeleerdes, kunstenaars en natuurlik politici, die groot eksponente van die kuns van die moontlike, die leuen. Die waarheid is dat ten spyte daarvan dat ‘n paar miljoen mense dit sedert die oorname in 1994 aangehou praat het, het Afrikaans se posisie as akademiese en saketaal sedertdien dramaties verswak. Die ironie is dat dit met die hulp en ondersteuning uit Afrikaanse geledere bewerkstellig is. ‘n Nog groter ironie is dat dít wat veronderstel was om Afrikaans lewend te hou, naamlik om dit te praat, nog nooit so morsig soos in die afgelope 23 jaar gedoen is nie. As dit is hoe Afrikaans in die toekoms gebesig gaan word, gaan ek leer Engels praat en net in Afrikaans bid … Die suiwer, keurige, welluidende Afrikaans van 50, 60 jaar gelede [soos onlangs ter herdenking deur RSG heruitgesaai] het my opnuut geïnspireer om dit na te streef. Ja, ek weet ‘n taal is nie staties nie. Maar wanneer het ons dan so loslit en so slapgat geword?”

Gerhard van Huyssteen

Ek onderskryf Van Wyk se mening. Maar kontrasteer die joernalis Van Wyk se standpunt met dié van die Afrikaanstaalkundige Gerhard van Huyssteen, wat sedert 2013 die voorsitter van die Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns (SAAWK) se Taalkommissie is. Hierdie kommissie is verantwoordelik vir die samestelling van die Afrikaanse Woordelys en Spelreëls (AWS). Die 11de uitgawe van die AWS in vroeër vanjaar gepubliseer. Oor die bekendstellingsgeleentheid skryf Van Huyssteen: “Dit was Magdaleen Kruger [die uitvoerende hoof van RSG] se spitsvondige opening wat die koek gevat het.” (Netwerk24, 2 Desember). Kruger het gesê: “Oukei, gentlemen en dames, kom ons begin vanaand hier by die mooi venue gesels, waar ons ‘n scoop met die eerste bekendstelling van die nuwe AWS het. En ek hoop al die tuisnywerheid-anties wat dalk nou besig is om brownies en muffins te bak, luister ook saam. Neem dáár ‘n selfie van jou en jou muffin.” Wat Kruger gedoen het, is om doelbewus woorde te gebruik wat die invloed toon wat Engels deesdae het op wat in die AWS as Standaardafrikaans erken word: oukei, gentlemen, venue, scoop, anties, brownies, muffins en selfie. Van Huyssteen noem Kruger se poging “spitsvondig”. Maar hy gaan verder deur anglisisties te verklaar dat haar inleiding “die koek gevat het.” Dalene Müller skryf dat “it takes the cake” in Afrikaans bv “dit span die kroon” is (Skryf Afrikaans van A tot Z, Kaapstad: Pharos, 2003, p 124).

Van Huyssteen en Kruger is in poste wat die verpligting meebring dat hulle wat Afrikaans betref die wagters op Sionsmure moet wees. Wat albei hier doen, is om die verengelsing van Afrikaans as prettig te beskou. Van Huyssteen is bekend daarvoor dat hy van Afrikaans ‘n woordspeletjie probeer maak pleks van hierdie uitnemende taal ernstig te benader. Kruger se kennis van die ontwikkeling van Afrikaans is so gebrekkig dat sy by geleentheid beweer het dat blankes/Afrikaners Afrikaans van bruin mense gesteel het; dus net soos blankes glo grond van nie-wittes gesteel het. Verengelsing is dié groot bedreiging vir die voortbestaan van Afrikaans terwyl mense soos Van Huyssteen en Kruger verkies om eerder polities byderwets die ondergang, of ten minste die verbastering, van Afrikaans te bevorder. Sulke mense gee by implikasie blindelings voor dat die mengeltaal Kaaps geen bedreiging vir die voortbestaan van agbare Afrikaans inhou nie.

Jan Rabie

In haar outobiografiese boek, Reisiger (2009), vertel Elsa Joubert dat die skrywer, Jan Rabie (1920-2001), geweier het om Engels te praat (Praag 10 Junie). Hy was sekerlik nie ten gunste van die verbastering van Afrikaans weens verengelsing nie, soos blyk uit sy boeke en ander publikasies. Rabie was getroud met die Skotsgebore skilderes, Marjorie Wallace (1925-2005). Daar is jaarliks ‘n skrywersbeurs beskikbaar uit die opbrengs van geld wat Rabie en Wallace nagelaat het. Vir 2018 bedra die beursgeld R400 000. Dit is voor die hand liggend dat die Afrikaansgesindheid van Rabie eerder as dié van Wallace (wat ‘n eienaardige maar nogtans verbete poging aangewend het om Afrikaans te praat) deurslaggewend by die toekenning van die beursgeld behoort te wees. Maar hierdie beursfonds word deur die Departement Afrikaans aan die Universiteit van Wes-Kaapland (UWK) geadministreer. Wanneer die beursgeld aan ‘n blanke toegeken word, klink daar telkens rumoerige besware op. Bruines voel dat hierdie beurs elke keer aan iemand uit hulle geledere toegeken moet word. Dan weeg daardie etnisiteit swaar in die konteks van die UWK as ‘n universiteit wat eens uitsluitlik vir bruin studente toeganklik was. Dít terwyl die UWK sedert 1987 (toe Jakes Gerwel die UWK tot die universiteit vir polities linkses verklaar en daarmee weggekom het) gewoonlik as uitnemend veelrassig voorgestel word. Blanke skrywers behoort daarvolgens ten minste gelyke aanspraak op hierdie beursgeld te hê.

Aan wie is die beursgeld vir 2018 toegeken? Aan Nathan Trantraal (LitNet 28 November), die outeur van bv Chokers en survivors (2013). In 2014 is hierdie bundel deur die ATKV met ‘n Woordveertjie vir poësie bekroon eerder as Marlene van Niekerk se Kaar. Dit toon die mate waarin die ATKV hom deesdae teen die belange van ordentlike Afrikaans skaar. Daardie “en” in die boektitel dui glo daarop dat die teks Afrikaans is. In werklikheid skryf Trantraal ‘n uiterste vorm van die mengeltaal Kaaps, soos bv blyk uit sy rubrieke wat Rapport wys ag om te publiseer. Trantraal steur hom nie aan wat deur die AWS as Afrikaans erken word nie. Hy het geen Afrikaanse woordeboek nodig nie omdat hy soveel moontlik “kreatief” van die Afrikaanse spelreëls afwyk. Al woordeboek wat hy vir gebruik nodig het, is ‘n Engelse een omdat geen Engelse woord vir hom in sy “Afrikaanse” teks taboe is nie. Jan Rabie het rede om in sy graf om te draai. Daar is geen moontlikheid dat Trantraal die heil van Afrikaans bevorder nie.

Adam Small

Daar is nog ‘n onlangse gebeurtenis wat ‘n skadu oor die toekoms van Afrikaans werp. Voorheen het ek uitgewys hoe die Afrikaanse Taalraad (ATR), die Afrikaanse Taal- en Kultuurvereniging (ATKV) en die Afrikaanse Taalmuseum en -monument (ATM) eerder Kaaps as Standaardafrikaans bevorder en dat hulle gevolglik nooit ‘n veldtog ten gunste van taalsuiwerheid voer nie; dus dat Afrikaans maar kan verengels. Hierdie Afrikaansinstansies is daarop ingestel om geen Kaapsspreker aanstoot te gee nie. Dit is eerder Standaardafrikaans wat maar in sy swernoot kan gaan. Ek het soms ook genoem dat die SAAWK en die Federasie van Afrikaanse Kultuurverenigings (FAK) ‘n meer behoudende benadering tot Afrikaans het. Maar ook daar is agteruitgang te bespeur.

In November is die volgende boek gepubliseer: Adam Small: Denker, digter, dramaturg; ‘n huldiging (Pretoria: Protea Boekhuis, 2017, 248p, R200), met Jacques van der Elst as redakteur. Van der Elst was die hoofuitvoerende beampte van die SAAWK en ook ‘n direksielid van die ATR. Hy het ‘n loflied vir die vorige Small-huldigingsbundel, gepubliseer in 2016, aangehef (LitNet 8 Maart; Praag 25 Maart). Dit sluit lof in vir die opgeleide terroris Basil Kivedo wat “in Afrikaans ‘n kleefmyn gemonteer en gedetoneer” het. Van der Elst noem daarin dat die SAAWK oorweging daaraan skenk om die geskiedenis van bruin mense na te vors en te boekstaaf. Vergelyk sy uitlatings met myne: “‘n Adam Small-huldigingsbundel wat drup van die gif” (Praag 2 April). Die inisiatief vir die 2017-Small-hagiografie het waarskynlik van Van der Elst uitgegaan. Daarmee het die SAAWK ‘n Afrikaans-buiteperd (of “-buitestander” – p 194) opgesaal. Van der Elst verskil skerp hiermee: “Hierdie publikasie is ‘n eerbetoon aan Small – ‘n gebaar van die SA Akademie om Small se voorste plek in die ry van Afrikaans se belangrikste literêre kunstenaars te bevestig” (p 10).

In die flapteks van die 2017-Small-huldigingsbundel staan: “Hierdie publikasie is die eerste in ‘n reeks wat deur die Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns beplan word om hulde te bring aan literêre kunstenaars wat met die Akademie se Hertzogprys bekroon is en wat oor dekades Afrikaans en die Afrikaanse letterkunde met hulle werk verryk het.” Small maak onder meer daarop aanspraak dat hy die skepper van die taalbenaming Kaaps is en dat Kaaps “nou soos ‘n groot boom staan binnekant die volle boord van Afrikaans” (30). Kaaps word gekarakteriseer “as simboliese afwerping van die hegemonie van Standaardafrikaans” (49). Kaaps is volgens André P Brink opgestel “teen Standaardafrikaans as ‘n oorwegend ‘ideologiese konstruksie’ (as verkose taalvariëteit van Afrikanernasionalisme)” (49, ook 56). By Small was daar “die ‘amperse verwerping’ van Afrikaners en hul selftoegeëiende taal” (50-51).

Steun vir Small impliseer steun vir Kaaps, insluitende die oorvloedige gebruik van Engelse woorde in “Afrikaanse” tekste. Van der Elst bevestig dit: Die toekenning van die Hertzog-prys aan Small was glo “‘n simboliese erkenning van Kaaps as digterlike taal” (8) en daardie taal as sodanig (82). Van der Elst erken: “Die erkenning van Kaaps het nie gestrook met die Akademie se jare lange intense bemoeienis met die standaardisering van Afrikaans [nie]” (82). Dit is ‘n voorbeeld van wat Fanie Olivier “kulturele ‘regstellende aksie'” noem (58). Volgens Van der Elst het “die Akademie dekades lank binne ‘n onregverdige politieke dampkring geopereer” (86).

In die geval van Small het die Akademie eintlik heeltemal oorboord gegaan. In 1995 het Small ‘n volle lid van die Akademie geword, maar in 2001 het sy lidmaatskap weens nie-betaling van ledegeld verval (78). In 2009 het Small as ‘n “kultuurpresteerder” ‘n eeufeesmedaljie van die Akademie ontvang (78). In 2016 is erelidmaatskap postuum aan hom toegeken (88, 153). Toe 90 jaar van die erkenning van Afrikaans as amptelike taal in 2015 herdenk is, het Small ‘n toekoms vir Afrikaans van véél langer as nog 90 jaar voorsien, “met bruin mense, die groot Afrikaanspraters, dominant natuurlik” (30). Die probleem is dat Small daarmee ‘n lang toekoms vir die mengeltaal Kaaps voorspel het; nie vir Afrikaans as ‘n taal uit eie reg wat duidelik van Engels onderskeibaar is nie. Small se toekomsvisie is soos dié van Hein Willemse: “Die bruisende toekoms van Afrikaans … reeds in ons veeltalige stedelike strate soos dié van Kaapstad en sy townships vorm aanneem” (Kaaps in fokus bron hier onder, p 75). Bernard Odendaal verwys in die jongste Small-huldigingsbundel erg oordrewe na Small as “‘n waarskynlike vaderfiguur vir die Afrikaanse letterkunde- én taalontwikkelinge van die toekoms,” asook na “Small se huidige onbetwiste [!] statuur as Afrikaanse kultuurvader” (67).

Die publikasie van twee Small-huldigingsbundels so kort na mekaar is eerder deur politieke as literêre oorwegings gemotiveer. Vir Small het die meetsnoere om die verkeerde redes in lieflike plekke geval. Neem bv in ag dat Small (1936-2016) in die laaste jaar van sy lewe hom openlik vir die verengelsing van die Universiteit Stellenbosch en die Universiteit Pretoria beywer het. Desnieteenstaande het hy soos volg gedig: “ek was Afrikaans in my hele wese … ek het daardie belofte aan myself gestand gedoen” (7). Maar soos so baie Afrikaanssprekende maar Afrikaansdislojale, ontwikkelde bruines het Small doelbewus Engels as sy huistaal gekies (51). ‘n Tyd lank was daar ook “die bewustelike keuse … om voortaan net in Engels te skryf” (97). In die jare sewentig het Small daarna gestreef “om Afrikaans van sy bekrompenheid te bevry … om die taal van die eksklusiewe besit van die Afrikaner te bevry en dit binne ‘n Afrika-konteks te plaas” (98).

Small se bekroning met die Hertzog-prys in 2012 het laat in sy lewe en skoorvoetend van die SAAWK gekom. Van der Elst noem dit ”’n ongewone besluit … Hiermee het die SA Akademie die spreekwoordelike Rubicon oorgesteek – nie dat die verlede van vooroordele en politiekery uitgewis is nie” (82). Van der Elst beweer oordrewe dat Small die Hertzog-prys “meer as vyftig jaar” na die verskyning van sy “meesterwerk” ontvang het (8). Later word dit 47 jaar (76). Die bekroning het hoofsaaklik om sy drama, Kanna hy kô hystoe (1965), gegaan. Soos JC Kannemeyer dit stel: “Die res van Small se oeuvre is van mindere allooi” (Die Afrikaanse literatuur, 1652-1987, Pretoria: Academica, 1988, p 261).

Wie is op die SAAWK se kortlys vir ‘n volgende huldigingsbundel in die reeks, wat volgens Van der Elst oor “Afrikaans se belangrikste literêre kunstenaars” handel? (8). Die linkse, polities korrekte Elsa Joubert (Praag 2 Desember). Onmiskenbaar het daar ook by die SAAWK vermurwing ingetree. Soos in die geval van die jongste Small-bundel gaan hierdie reeks huldigingsbundels waarskynlik gepubliseer word “danksy ‘n ruim subsidie van die Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns” (4). Hopelik sal die SAAWK in sy ná-Van der Elst-era groter omsigtigheid aan die dag lê en hom in groter mate eerder deur taal- en letterkundige as politieke oorwegings laat lei.

Ná my omvattende bespreking van die 2016-Small-huldigingsbundel is dit werklik nie die moeite werd om ‘n afsonderlike rubriek aan die jongste huldigingsbundel te wy nie. Die lees daarvan was vir my ‘n teleurstellende ervaring. Daar word beweer dat nege van die elf hoofstukke “eweknie-geëvalueer” is (6). As dit die geval is, het die gehalte van akademiese werk sedert die vorige eeu in groter mate agteruitgegaan as wat ek vermoed het. Byvoorbeeld, hoe kan Willy Martin se wesenlik outobiografiese geselsie, wat hy in ‘n agtermiddag kon skryf, as ‘n volwaardige akademies-wetenskaplike bydrae beskou word? Small word as ‘n denker en filosoof gehuldig, maar hy het nooit verder as senior lektor in die wysbegeerte gevorder nie en nooit ‘n doktorsgraad in filosofie (of enige doktorsgraad behalwe eregrade) verwerf nie, al het hy studiebeurse ontvang om eers in Londen (16) en daarna in Oxford (17) te studeer. Daar word dikwels genoem dat Small in Londen onder Karl Popper (1902-1994) studeer het, maar hulle kon mekaar glad nie vind nie. Popper het Small geweeg en te lig bevind. Small noem Popper “die mees óndemokratiese mens” wat hy ooit ontmoet het (38).

‘n Belangrike punt word ivm Kanna genoem: “Volgens ‘n brief van die redakteur Berta Smit het ‘n regisseur van formaat wel insette met die teksversorging gelewer: Robert Mohr” (20). Desnieteenstaande skryf André P Brink: “Ek beskou Kanna hy kô hystoe van Adam Small as die hoogtepunt van die Afrikaanse drama” (150). “In 2009 [eintlik 2008 – 80, 88] het Adam die eerste Suid-Afrikaanse digter geword vir wie ‘n bronsbeeld by die Taalmonument in die Paarl opgerig is” (26) – iets wat van die oorregstellende ATM te wagte is.

Hein Willemse se hoofstuk handel oor Small se gedig “Vryheid”. Die aanleiding hiervoor was toe Small se eerste vrou (1959-1968), Julia, in 1960 toe sy ses maande swanger was, in ‘n bus sewe myl lank moes staan toe die sitplekke vir nie-blankes beset was en sy nie toegelaat is om op ‘n sitplek gereserveer vir blankes te sit nie. Dit laat Small gal af gaan teen apartheid/blankes. Hy rig nie sy hoon op die nie-blankes, bv kleingoed, wat al die sitplekke vir nie-blankes beset het en nie vir Julia ‘n sitplek afgestaan het nie.

Jacomien van Niekerk se navorsingsbelangstellings sluit “orale literatuur in Afrika, kritiese rasteorie en postkoloniale teorie” in (180). In haar hoofstuk word woorde soos wit, bruin en ras deurgaans tussen aanhalingstekens geplaas. Dit is seker gedoen vanweë die besondere insig wat sy verwerf het, maar dit het my as leser geïrriteer. Sy is blykbaar ‘n “gewetensvolle” mens (163), wat selfs die lede van die gehoor wat ‘n opvoering van Small se drama bywoon, skuldig verklaar (167). Sy maak gewag van “die absurditeit van diskriminasie op grond van velkleur” (161); blykbaar sonder om te besef dat apartheid wesenlik op kultuurverskille gegrond was en nie op wat Frantz Fanon (1925-1961) die “epidermilization of inferiority” noem nie (94).

Soos te wagte het Michael le Cordeur ook ‘n hoofstuk bygedra. Hoe sien hy die behuising wat goedgunstiglik deur die blanke regering aan bruin mense beskikbaar gestel is? “Die woonstelle simboliseer vir die gemeenskap al die onreg wat hulle deur die apartheidsregering aangedoen is” (184). Met verwysing na ‘n artikel van Hein Willemse skryf Le Cordeur: “Deur sy werk het Small Kaaps as ‘n volwaardige taal uitgelig en waardigheid aan die taal gegee” (191). Hy verwys ook na: “Die respek en status wat Kaaps op die Kaapse Vlakte geniet” (195). Bruines is glo “mense wat deur apartheidswette verdoem is na die Kaapse Vlakte en in die proses hul identiteit verloor het” (195).

Kaaps in fokus

Ek het voorheen die bundel, Kaaps in fokus (Stellenbosch: Sun Media, 2016, 145p, R225), met Frank Hendricks en Charlyn Dyers as redakteurs, bespreek (Praag 11 Februarie). Dit is veral aan die UWK dat Kaaps as ‘n volwaardige variëteit van Afrikaans gepropageer word; ‘n standpunt wat polities korrek deur ander Afrikaanstaalkundiges ondersteun word. In die voorwoord staan: “da’ pra-djy régte Afrikaans” (p i). Ernst Kotzé noem Kaaps “een van die ontstaansvariëteite” (38) oftewel die “bakermatvorm” (47) van Afrikaans en dat dit “progressief modern” is (ii, 45). Ook dat Moslemafrikaans die kerndialek van Kaaps (37, 45) en Kaaps dié ontstaansvariëteit van Afrikaans is (38). Christo van Rensburg beweer dat Kaaps sinoniem met “Vroeë Afrikaans” is (55) en selfs dat Afrikaans as Kaaps reeds vóór 1652 gepraat is (ii, 49, 54). “Die vroegste Afrikaans was die taalgevolg van die Khoi-Khoin se eerste kennismaking met … Seemansnederlands” (50). Kaaps is glo “ingeburger in elkeen van Afrikaans se variëteite, ook in Standaardafrikaans” (50, ook 56). “Hier word van die standpunt uitgegaan dat Afrikaans nie gesien moet word as Nederlands wat mettertyd verafrikaansings ondergaan het nie, maar eerder andersom: dit is sosiolekte van Afrikaans wat vernederlands is” (55). Daarvolgens bestaan Afrikaans eerder danksy nie-wittes as blankes. Kan ‘n mens dan ‘n aktivistiese naprater soos Magdaleen Kruger verkwalik as sy Kaaps as die eintlike Afrikaans beskou wat deur die blankes/Afrikaners van die Khoisan, slawe en bruines gesteel is?

Maar hoedanig is die gehalte van Kaaps, die “Afrikaans-variëteit” wat blykbaar deur alle Afrikaanssprekendes as ‘n kleinood en heilsaam aanvaar behoort te word? Frank Hendricks erken, soos FA Ponelis, dat Kaaps “diep onder Engelse invloed” staan (2), dus die “ontsettende hoë mate van Engelse invloed” (7), asook “Een van die mees opvallende kenmerke van Kaaps is die inspeel van Engels op sy Nederlands-Afrikaanse basis” (6). Ernst Kotzé verwys na die “massiewe mate” waarin Kaaps deur Engels beïnvloed word (47). Michael le Cordeur loof per slot van sake die oorvloedige aanwesigheid van Engels in Kaaps deur te verwys na “die vaardigheid om taalkodes te wissel” (93). Anastasia de Vries meld die buitensporige mate waarin “direkte ontlenings uit Engels” in Kaaps aanwesig is (132). In Kaaps in fokus word die gelykwaardigheid van Kaaps aan (ander) Afrikaans-variëteite en dus ook aan Standaardafrikaans herhaaldelik beklemtoon. Maar dit behoort duidelik te wees dat Engelsbesoedelde Kaaps, anders as Standaardafrikaans, glad nie verskansing teen verengelsing bied nie. Deur Kaaps pleks van Standaardafrikaans te bevorder, word die verswelging van Afrikaans deur Engels aangehelp.

Afrikaansmanifes

Die SAAWK behoort die voorbeeld van die Académie Française (gestig in 1635) na te volg in die manier waarop daar oor die Franse taal gewaak word. Die Académie Française is bv gekant teen enige verengelsing en vervrouliking van Frans, dus anglisismes en feminismes. Bowenal word Standaardfrans bevorder en nie variëteite van Frans nie omdat daar in eenheid krag is (Wikipedia).

Op Praag (15 November) het Johannes Comestor geskryf oor die rubicon wat Afrikaans moet oorsteek; dat tussen Standaardafrikaans en Kaaps gekies moet word ten einde die vooruitsigte van Afrikaans te verbeter. Dit is teleurstellend dat nie ‘n enkele Afrikaansinstansie of Afrikaanstaalkundige of -letterkundige die moed van oortuiging het om na vore te kom en te erken dat hierdie keuse noodsaaklik is nie; selfs nie dat ‘n veldtog vir taalsuiwerheid ten bate van Afrikaans gevoer moet word nie. Dit is bedroewend dat politieke korrektheid vir diesulkes swaarder as die belange van Afrikaans weeg. So ‘n houding verseël heel moontlik die ondergang van Afrikaans as ‘n eerbare taal wat duidelik van Engels onderskeibaar is. Soos tydens die grondwetlike onderhandelings word die verkeerde strategie met Afrikaans gevolg, wat insgelyks katastrofiese gevolge gaan hê.

WAM Carstens en EH Raidt se boek, Die storie van Afrikaans, Deel 1: Uit Europa en van Afrika (Pretoria: Protea Boekhuis, 2017, 639p, R450), is in November gepubliseer (Praag 26 November). Daarin staan: “Die kommer oor die invloed van ander tale, veral Engels, op Nederlands het in Julie 2015 gelei tot ‘n belangrike manifes oor die Nederlandse taal. Hierdie manifes, wat saamgestel is deur ‘n aantal invloedryke persone in die Nederlandse tersiêre sektor, druk die bekommernis uit oor die invloed wat (‘n taal soos) Engels kan hê op die gehalte en volhoubare gebruik van Nederlands in die onderwys en aan universiteite. Een van die stellings in die manifes dui aan dat die ‘beheersing van de Nederlands taal het zwaarst wegen: zij is de noodzaaklike basis om andere talen goed te kunnen leren.’ En verder: ‘Het hoger onderwijs – en dus ook de universiteit – heeft een bijzondere verantwoordelijkheid met betrekking tot het onderwijsgebouw als geheel. De cultivering van het Nederlands als de instructietaal in ons onderwijs is om die reden een kerntaak van de desbetreffende wetenschappelijke vakdisciplines'” (p 399). “Die volledige teks van die manifes is te lees by http://beteronderwijsnederland.nl/taalmanifest” (516).

Die twee aanhalings gee die kern van die manifes weer in soverre dit op Afrikaans betrekking het. Die fokus is op die toenemende gebruik van Engels as onderrigtaal aan Nederlandse universiteite en maniere om ‘n omkering van hierdie neiging te bewerkstellig. Die afskaling van Nederlands in hierdie sektor kan vertolk word as ‘n weerspieëling van gebrekkige taaltrots by Nederlanders. Ander onderliggende redes is internasionalisering/globalisering, met Engels as die leidende voertaal in die Weste, asook politieke korrektheid deurdat die eie opgeoffer word ten bate van bv uitlanders/inkommers wat aan Nederlandse universiteite studeer. Dit is die soort mentaliteit wat ook in Suid-Afrika hoogty vier in die verengelsing van die tradisioneel Afrikaanse universiteite, met as bykomende motivering kroniese kruipsug van universiteitsbesture by die ANC en die swart meerderheid.

Die situasie in Suid-Afrika is veel erger as in Nederland. ‘n Andersoortige manifes is nodig. Afrikaans word nie net aan universiteite deur verengelsing bedreig nie; dit geld ook skoolonderrig. En Afrikaans word nie slegs in die onderwyssektor afgeskaal nie, maar in alle staats-, openbare en selfs private sektore. Dit is die resultaat van die dwase strategie wat ‘n groepie Afrikaanssprekendes tydens die grondwetlike onderhandelings gevolg het. Die belange van blankes in die algemeen en Afrikaners in die besonder, hulle eie soortige kultuur, insluitende Afrikaans, het in 1990/94 nooit ernstige voorkeur of selfs die nodige aandag geniet nie. Sedertdien is die situasie vererger deurdat sommige Afrikaanssprekendes die leiding neem in die vertrapping van Afrikanerkultuur en Afrikaans. Oor hierdie sake heers daar ongelukkig wydverspreide onverskilligheid in Afrikanergeledere. Dit is waarom Johan van Wyk hier bo tereg vra: Wanneer het ons so slapgat geword? Apatie kenmerk selfs baie van dié wat Afrikaansonderrig verskaf. In ‘n poging om die situasie te beredder, word ‘n konsep Afrikaansmanifes hiermee as werks- of gespreksdokument vir kommentaar voorgelê.

Afrikaansmanifes

Ons as Afrikaners verklaar hiermee dat

  • ons trots is op wat Afrikaners tot stand gebring het
  • ons groot waarde heg aan Afrikaans as volwaardige taal
  • ons eis dat Afrikaans as amptelike taal tot sy reg kom
  • ons Afrikaans oral en altyd gebruik waar en wanneer dit enigsins sinvol is
  • ons bereid is om telkens vir Afrikaans in die bres te tree
  • ons daarop aandring dat skool- en naskoolse onderrig in Afrikaans beskikbaar moet wees
  • ons Afrikaans so suiwer moontlik hou en gebruik
  • ons veral teen die verengelsing van Afrikaans waak
  • ons Standaardafrikaans as rigsnoer koester
  • ons volhard met die Europees-vastelandse grondslae van Afrikaans
  • ons Kaaps verwerp in soverre dit Engels is.

Dan Roodt: Afrikaans gaan onder weens linksheid van Afrikaner-elite

In die verre verlede toe Beeld nog my briewe geplaas het, was daar ‘n polemiek tussen my en Willie Esterhuyse waarin hy die Afrikaanse taaldebat as “verslane bier” afgemaak het. Op 19 Februarie 2000 het Esterhuyse in sy wysheid geskryf:

“Maar op kultuur-politieke terrein sukkel ons om vordering met debat te maak. Die sogenaamde debat op hierdie terrein, soos die politieke debat onder Afrikaners, is van dieselfde gehalte as ‘n glas bier wat ‘n hele dag in die son gestaan het.

Een van die redes hiervoor is dat ons nog nie die slegte gewoontes van die verlede afgeleer het nie. Byvoorbeeld om van slegsê-tegnieke en skeltaal gebruik te maak en dit as polemiek voor te hou. En dan is daar een tegniek wat ons sedert die dae van apartheid nog nie ontgroei het nie: Verdagmaking.”

Uit hierdie woorde van Esterhuyse, ‘n lid van die (verloopte) Afrikaner-elite, spreek sy minagting vir Afrikaners en ons intellektuele vermoëns helder. Daarom het ek hom ‘n paar dae later op 24 Februarie 2000 met die volgende brief geantwoord:

Afrikaanse denkstorm wóéd

DAN ROODT, Dainfern, skryf:

‘n Mens kan nie anders as om te reageer op een van die mees arrogante en stiksienige artikels wat daar onlangs in Beeld verskyn het nie. Dit is die een onder die opskrif Warm en ou bier deur prof. Willie Esterhuyse wat iewers teen die Simonsberg vaskyk en onbewus is dat daar wel tans ‘n denkstorm in Afrikaans los is soos nog nooit tevore nie.

Die magdom artikels, briewe, konferensies, filosofiekafees, seminare, radiogesprekke, die bestaan van die filosofietydskrif Fragmente, LitNet en ander lewendige webwerwe waarin daar as ‘t ware koorsagtig gedink, geskryf, geargumenteer, gefilosofeer en gedebatteer word, vergelyk hy met “ ‘n glas bier wat ‘n hele dag in die son gestaan het”.

Spesifiek op kultuurpolitieke terrein, waar ons volgens hom “sukkel om vordering met debat te maak”, het mense soos Breyten Breytenbach, Ampie Coetzee, Van Zyl Slabbert, Hein Willemse, Z.B. du Toit, Heindrich Wyngaard, Danie Goosen, Johann Rossouw, Hermann Giliomee, Chris Louw, Deon Geldenhuys, Elirea Bornman, Clinton du Plessis, Joan Hambidge, Koos Kombuis, Peter Louw, Johann Lodewyk Marais, Juanita van Rensburg, Wimpie de Klerk, om maar enkeles te noem, reeds ‘n verskeidenheid insette tot die kultuurdebat gelewer waarin daar heftige meningsverskille bestaan.

Die idee van mense wat mekaar “warm broei en mekaar se ego’s masseer” of “merendeels met mekaar praat” is omtrent so vreemd aan hierdie debat soos goeie ekonomiese bestuur in Zimbabwe die afgelope twintig jaar.

Die ‘gehalte van die debat” mag benede prof. Esterhuyse se eie hoë peil wees, maar dan is dit heel aanvaarbaar vir die invloedrykste lewende filosoof, Jacques Derrida, wat reeds bygedra het tot Fragmente en in Januarie ‘n groepie Afrikaanse denkers in Parys verwelkom het vir ‘n gesprek rondom Heidegger.

Hierdie suurderige afwys van wat ‘n mens eietydse kultuurpolitieke denke in Afrikaans kan noem, sou miskien nog vir onsegbare mistiek kon deurgaan, en kon suggereer dat daar elders gróter woelings van die gees aan die gang was, maar Esterhuyse plaas sy hoop op die sakesektor waar ‘n “lewendige debat” sou plaasvind.

Tensy ons die advertensiespreuk “one nation one beer” as denke beskou, dink ek nie ‘n mens sou debat daar met ‘n mikroskoop kon vind nie.

Ons is al gewoond daaraan dat ekonome die rigting van die aandelebeurs of rentekoerse verkeerd voorspel, dat uitvoerende hoofbeamptes beslissings neem of hofsake voer waarin hul eie ego’s ‘n groter rol speel as enige logika, maar om sakelui as die voorste denkers van ons tyd aan te bied, is ‘n nuwe een.

Vele maatskappyhoofde weet nie eens hoe om ‘n strikdas te knoop nie, wat nog te sê enige Gordiaanse knope van ons samelewing te ontknoop.

By sommige nuutgestigte ondernemings in Johannesburg word daar ‘n verbod geplaas op die woord “bestuur”, omdat dit ‘n gestigmatiseerde term geword het en iets ouderwets en outokraties aandui.

Ek merk dat prof. Esterhuyse verbonde is aan ‘n “Bestuurskool” en dus ewe uit voeling is met die sakesektor as met die Afrikaanse kultuurdebat.

Wat verstommend is, is dat die Afrikaner-elite, waaronder die rubriekskrywers van Beeld, aanhou om hul omhelsing van linkse denke te verdedig deur op die “ou bier” of geyktheid van die argument vir Afrikaans te wys. Intussen is die (sogenaamd “regse”) argument vir Afrikaans en taalvryheid veel meer genuanseerd en intellektueel begrond as die linkse aandrang op Engels en eenvormigheid.

So pas hierdie week het Gerhard van Huyssteen ewe hard as Esterhuyse gekla oor al die artikels ten gunste van die Afrikaanse taalstryd in wat hy “koerante” noem. Blykbaar lees hy nie webblaaie nie, anders sou hy seker nóg moedeloser gewees het, veral as hy Leon Lemmer se uitgebreide reeks artikels oor Afrikaans aan die Universiteit van Stellenbosch sou gelees het. Van Huyssteen gebruik ‘n ander metafoor as Esterhuyse, nie “warm en ou bier” nie, maar “snuiwer as snuif”:

Snuiwer as snuif – só is die universiteitetaalkwessie al getrap. As ek ’n koerant oopslaan en nogmaals ’n analise, artikel, brief of rubriek sien, wil ek weemoedig in my hande ween.

Een van die cliché-besware van Suid-Afrikaanse Engelse teen Afrikaners en Afrikaans is dat ons “parogiaal” is; hulle behoort tot die Empaaier en ‘n universele kultuur, terwyl ons bloot Suid-Afrikaans en plaaslik is. Die Afrikaner-elite het bewustelik of onbewustelik dié beswaar oorgeneem, want in 2000 skryf Willie Esterhuyse in sy Beeld-rubriek:

“In die meeste gevalle behoort die “debatteerders” tot dieselfde kaste. Hulle broei mekaar warm en masseer mekaar se ego’s.”

In dieselfde trant meen Gerhard van Huyssteen in sy Beeld-rubriek vandeesweek:

“Ironie: ’n Groot deel van die huidige taaldebat word in Afrikaans gevoer. Al die slim praatjies en gewigtige argumente is dus in wese ontoeganklik vir die ander partye in die debat.

Ons praat onsself lekker warm.”

Ons weet nie wie “die ander partye in die debat” is nie. Vermoedelik is dit die EFF se “studentebevel” met sy #Afrikaansmustfall-veldtog. Die EFF stel nie belang om te debatteer oor die voortbestaan van Afrikaans nie; die taal moet eenvoudig voor die gebalde swartmagvuis verdwyn. ‘n Debat met die EFF sou neerkom op wat die Franse ‘n “dialoog van dowes” (dialogue de sourds) noem, ‘n gesprek tussen mense wat mekaar nie wil of kán hoor nie. Of dit in Engels of Afrikaans geskied, sou sekerlik geen verskil maak nie.

Ek weet nie in watter sin Van Huyssteen die woord “ironie” gebruik nie, maar sou dit nie soveel te meer ironies gewees het indien ons oor die ondergang van Afrikaans op Engels sou moes debatteer nie? Asof die invloed van Afrikaans so gering geraak het dat ons Engels nodig het om die taal te red, ‘n bietjie soos die Skotte en Walliesers in die Verenigde Koninkryk wat hul vurige nasionalisme meesal in Engels uitdruk omdat die meerderheid van hulle deesdae slegs Engels magtig is en hul moedertale verloor het.

In ‘n opvolgrubriek deur Barnard Beukman beaam hy Van Huyssteen (en Esterhuyse) se mening(s) dat “die taaldebat… uitgeput” is. Die bier is oud en warm, en ons is flou. Beukman gaan steek kers op by die bedenklike Britse leuenaar Tony Blair van “wapens-van-massavernietiging”-faam en die idee van ‘n “derde weg” uit die huidige taalbedeling. Soos dit vir my voorkom, lyk die “derde weg” na ‘n soort draadsittersposisie tussen die stryders vir Afrikaans en die stryders vir Engels. Dit herinner my aan die omie van die FAK wat destyds toe ons Parmalat geboikot het omdat hy Afrikaans van die jogurthouers afgehaal het, geen gelykberegtiging teenoor Engels nie, maar “net ‘n ou klein bietjie Afrikaans” bepleit het. En soos in die handel, sal die “ou klein bietjie Afrikaans” op universiteit al minder en minder word totdat daar uiteindelik niks van oor is nie.

Ook Van Huyssteen, wat hom elders vir ‘n groot kenner van Afrikaans uitgee, is geen taalstryder nie; hy neem bloot aan die taaldebat deel “soos ’n rugbyma wat Saterdag ná Saterdag op die paviljoen sit en brei terwyl sy haar kind se vertoning belangstellend oor die rand van haar bril volg…” Self voel hy hom nie betrokke nie. Amper soos Peter Blum se “rooinekke op Hermanus”

wat koel staan teenoor óns rumoer, kil-vreemd
– nie aanvoel wat óns bedoel, ín ons woel:
hartstog-verleerde, wrok-onbegrypende
sege-moeg, effens geaffronteerde
see-afkykers, agterland-afgekeerdes
wat hoegenaamd niks nie brandelik begeer.

Sekerlik staan die Afrikaner-elite – tans soos in die verlede – onbegrypend teenoor ons “regse harstog” oor ons taal, ons grond, ons land, ons tradisies, ons skole en universiteite wat nou alles voor die onverbiddelike gang van die linkse revolusie moet wyk.

Ná die Brexit-referendum, asook die opkoms van Donald Trump as VS-presidentskandidaat, word daar wêreldwyd gepraat van “die opstand van gewone mense teen die elite”. Self wonder ek wanneer Afrikaners in opstand gaan begin kom teen óns elite wat ons kort-kort en beterweterig teregwys of aansê om in die ry te staan terwyl ons “transformasie” en verengelsing moet ondergaan soos beeste of skape wat gedip gaan word. Dit was Chris Louw se beswaar in sy Boetman-brief, en byna twee dekades later geld dit steeds.

In Beukman se rubriek is daar skielik so ‘n Freudiaanse glips as hy die volgende kwytraak oor diegene wat dalk nie die “derde weg” van iewers in die middel soos ‘n koel en kalm rooinek op Hermanus sou wou inslaan nie:

Volgens die ontleders is dit die ou linkses, want hulle kon nog nooit iets laat werk nie. En die nuwe regses, want hulle kon nog nooit iets doen wat werklik goed is nie.

Hierdie sinnetjie word nie verder omskryf nie, en die leser moet wonder wie die “ou linkses” en “nuwe regses” binne (Suid-)Afrikaanse konteks sou wees. Is Willie Esterhuyse ‘n “ou linkse”? Vir seker het Willie Esterhuyse en ‘n groot deel van die ou NP-Broederbond-elite die marxistiese leerstellinge van Joe Slovo, Harold Wolpe en Rusty Bernstein omhels. Soos Jakes Gerwel, in lewe nog ‘n direkteur van Naspers, keer op keer aan ons verduidelik het, is die Afrikaner bloot ‘n “verbeelde gemeenskap” wat nie in die werklikheid bestaan nie. Trouens, soos die SA Kommunisteparty reeds jare lank argumenteer, is feitlik alles wat Afrikaans is die kunsmatige maaksel van die verderflike Afrikanernasionalisme – ook Standaardafrikaans – en behoort daarom van die aardbol te verdwyn.

Slovo en kie. se revolusie was seker die mees geslaagde in die twintigste eeu, want terwyl die kommunisme in Rusland tot niet is, stoom dit steeds in ons land voort, sy dit dan in ietwat aangepaste, “neo-linkse” gedaante. Ek sou dus reëlreg met Beukman wou verskil en sê dat die “ou linkses” juis die revolusie laat werk het en selfs die Afrikaner-elite oortuig het om hul gewig daarby in te gooi!

Trouens, die “liberale” Beeld is deesdae waarskynlik die mees beginselvaste mondstuk vir marxisme en neo-marxisme in die land, op enkele uitsonderinge soos die Mail & Guardian of die Daily Maverick-webblad na. Wat doen Max du Preez, Amanda Gouws en al die ander “meningsvormers” anders as om ‘n vulgaat-weergawe van Slovoïsme aan die volk op te dring? Lê jou neer by die revolusie en sy verskeidenheid “transformasies”, en aanvaar dit alles as “onvermydelik”, sê hulle. Marx en Engels se idee van die “onvermydelikheid van kommunisme as laaste fase van die geskiedenis” is sedert die val van die Berlynse Muur so effens weerlê, behalwe in Suid-Afrika. Hier volg die revolusie sy eie onverbiddelike logika en wee diegene wat probeer teëstribbel of kritiseer. Hulle sal vinnig die swye opgelê of as “rassiste” gebrandmerk word, wat op dieselfde neerkom.

Die ekstremistiese feminis Christi van der Westhuizen, ‘n vorige redaksielid van Beeld, asook ‘n Beeld-rubriekskryfster, is deesdae – bid jou dit aan – professor van sosiologie aan die Universiteit van Pretoria. In ‘n onlangse artikel wat selfs op die UP se webblad beskikbaar is, sê sy die volgende:

“Hoewel ek die posisie ondersteun dat wit mense, mans en straights in sommige situasies moet stilbly…”

Christi van der Westhuizen en Pierre de Vos: hulle mag maar praat, maar ek en u moet stilbly, synde "wit en heteroseksueel"
Christi van der Westhuizen en Pierre de Vos: hulle mag maar praat, maar ek en u moet stilbly, synde “wit en heteroseksueel”

Ja, u het reg gelees: indien u wit, manlik of heteroseksueel is, moet u liefs “stilbly”. Slegs gekleurdes, vroue en homoseksuele mag praat. Komende van ‘n vorige en dalk huidige verteenwoordiger van die Afrikaner-elite-media, spreek dit boekdele.

Dis nog ‘n ironie: die hoofstroommedia in ons land wat oor “sensuur” by die SAUK begaan is, maar daagliks die strengste moontlike sensuur handhaaf om te sorg dat geen polities onkorrekte mening in druk verskyn of op die lug gehoor geword nie.

Ek dink ons verstaan almal wat “ou links” beteken en dat die Afrikaner-elite hom daarmee versoen het. Maar wie is die “nuwe regses” waarna Beukman verwys?

Ek lei af dat Beukman nie by Wits of Kaapstad gestudeer het nie, dus is hy nie voorgraads met die beginsels van marxisme, in sy klassieke vorm as marxisme-leninisme of in “kulturele” gewaad as feminisme, anti-rassisme en die aftakeling van die blanke, heteroseksuele man, gebreinspoel nie. Soos die meeste ander lede van die Afrikaner-elite, is hy ‘n soort klakkelose linkse, iemand wat “die klok gehoor lui het, maar nie weet waar die bel hang nie”.

Vandaar dan ook sy ietwat lukrake verysing na die “nuwe regses”; dit lyk vir my so ‘n bietjie intellektueel slordig, sonder enige verwysing of selfs heenwysing. Op Twitter het ek hom gevra wat hy hiermee sou bedoel,

maar tot dusver geen antwoord ontvang nie.

Die “nuwe regses” kan seker enigiets vanaf die Franse nouvelle droite met die ongeveer 50 boeke wat iemand soos Alain de Benoist geskryf het om denke rondom identiteit, tradisie en gemeenskap te vernuwe, tot die onlangse “alternatiewe regse” of alt right-beweging in die VSA en Brittanje insluit. Om nie van die vermoorde Pim Fortuyn in Nederland te vergeet nie.

Tot my eie verbasing word my naam dikwels in dieselfde asem as dié van sekere “alternatiewe regse” figure in die VSA genoem. Maar soos die Franse skryfster en redaktrise van die tydskrif Causeur, Elisabeth Lévy, dit stel: “Aujourd’hui, ma seule identité politique, c’est d’être pas-de-gauche.” (Wat min of meer vertaal na: “Tans is my enigste politieke identiteit dat ek nie-links is.”)

Hiermee kan ek saamgaan: Daar is vir my niks aantrekliks aan Links nie. Die geskiedenis van linkse volksmoorde (Sowjetunie, China, Kambodja, Ethiopië, noem maar op) tydens die twintigste eeu, asook die terreur en halssnoermoorde van die ANC-SAKP hier by ons, was genoeg om my vir ewig van enige simpatie vir Links te genees.

Vandag, egter, is die Afrikaner-elite – in navolging van sy nuwe “ou-linkse” meesters in die Suid-Afrikaanse Kommunisteparty – links, selfs erg links… Terwyl die Afrikaner-elite slegs minagting koester vir ons geskiedenis, identiteit, kookkuns, skilderkuns, argitektuur, monumente, selfs Standaardafrikaans, en die volk self, kan ek nie anders as om my juis aan die kant van die verdrukte, verguisde “gewone” Afrikaner te voel nie. En moet my asseblief nie, à la Gramsci, as ‘n “organiese intellektueel” tipeer nie!

Noem dit “Ockham se skeermes” of gesonde verstand, maar die taalprobleem is baie eenvoudiger as wat dit voorgestel word. Soos soveel keer in die verlede tydens tydperke van vreemde of Britse oorheersing, moet ons vandag kies tussen ons moedertaal en dié wat die owerheid met staatsmag op ons probeer afdwing. Die keuse vir Afrikaans is natuurlik en word gerugsteun deur ‘n magdom internasionale beginsels en voorbeelde, selfs deur die swak grondwet waarmee De Klerk en sy mede-elite-verraaiers ons opgesaal het.

Tydens hul stryd teen die Spaanse Ryk, het ons Nederlandse voorouers die skeldnaam “Geuse” naderhand hul eie gemaak. “Geus” beteken “bedelaar”, maar ook “skurk, skobbejak, misdadiger of deugniet”.

Gedurende die huidige taalstryd poog die vyand insgelyks om diegene wat vir Afrikaans en Afrikaanse instellings kies as “rassiste”, “Nazi’s”, “wit heerssugtiges” en wat nog te stigmatiseer. Dit is deel van die semantiese oorlog wat tussen Afrikaners en die SAKP, asook die (verloopte) Afrikaner-elite woed. Ons is rassiste en hulle is terroriste. Kom ons kyk wie dit die hardste kan skree.

Ten slotte, nog iets: Oor die afgelope aantal dekades het die Afrikaner-elite nog altyd die Afrikaner self as sy vyand gesien! Ons het oor ‘n weermag, polisiemag, buitelandse diens, inligtingsdiens, ens., beskik om ons vyande soos die ANC en SAKP mee te beveg, maar al daardie “wapens” is meesal ongebruik gelaat, of andersins aangewend om ander Afrikaners – veral diegene wat enige gevoel vir hul afkoms, taal en tradisies koester – mee te kasty.

Het dit nie tyd geword dat ons, na die voorbeeld van ons broers in die meeste Westerse lande, óók in opstand teen ons eie elite kom nie?

Want sonder die listige meelopery van die Afrikaner-elite sou die “ou-linkse” ANC-SAKP kwalik destyds in 1994 die land kon oorneem, wat nog te sê met behulp van die huidige mislukte staat kon aanhou regeer!

Miskien is dit die betekenis van ‘n “nuwe Regs”: om jou teen jou eie elite te verset. Téén Cameron en Merkel en Hollande en Hillary… en Willie Esterhuyse en sy geesgenote wat in 20 jaar geen sekerheid oor enigiets kon bereik behalwe dat Afrikaners behoort te verdwyn nie.