Ek is ʼn groot ondersteuner van Willem Petzer, maar ek dink hy toon ʼn paar blindekolle hier wat ons duur te staan kan kom. Ek dink eerstens nie hy verstaan die mediaoorlog nie. Ons gaan nooit, nooit, ooit aangeprys word deur die hoofstroommedia nie. Hulle gaan ons óf ignoreer, óf uitkryt as die belhamels. Vergeet nou maar daarvan om die media se guns te wen.
Kyk maar na die mediareaksie op Bronkhorstspruit: ʼn Temerige paar ou storietjies oor die protes en toe ʼn gloeiende propagandastuk oor Cosatu wat “standpunt inneem teen Plaasmoorde.”
Dan wat skaregedrag betref: Willem het die kundigheid van veterane tot sy beskikking en die eerste reël is: Bly kalm. En die tweede reël wat hiermee gelykstaan, is: Moenie ʼn duim terugdeins nie. Retireer net ʼn aks en dit sal chaos wees. In sy scenario storm die EFF en die Boere val terug. Dit sal ʼn kolossale taktiese flater wees. ʼn Skare kan baie vinniger storm as wat mense kan terugval. Dit sal chaos wees, mense sal val en aan die genade van die EFF oorgelaat wees. Mense sal ernstig beseer wees of selfs sterf.
As ons nie kans sien om ons man te staan nie, moet ons nie gaan nie en moet ons die terrein aan die EFF afstaan. Dan beheer en regeer hulle ons en moet ons plaasmoorde maar sluk.
Willem se plan berus op twee dinge wat ons nie kan beheer in so ʼn situasie nie: Eerstens dat die polisie sal wil en sal kan ingryp. Skares het die polisie hierdie jaar al dikwels op loop gesit. En as hulle nie die EFF gestuit kan kry nie, is die Boere se formasie verbrokkel en het hulle net een ding om hulleself mee te verdedig en dis hulle vuurwapens. Dís wanneer daar ʼn slagting gaan uitbreek.
Tweedens reken Willem dat as die Boere vreedsaam terugdeins en die EFF verwoed storm, die Boere die morele hoëgrond toegesê sal word deur die pers. Vergeet dit. Hulle sal die EFF miskien roskam, maar hulle sal die Boere ewe lustig striem en as die ware sondebokke uitwys. Vergeet van die pers en hulle sienings. Hulle is ʼn gespuis en sal nooit aan ons kant wees nie.
So wat móét ons doen: Ek stel voor dat ons letterlik ʼn streep op die grond trek en teenoor mekaar onderneem om nie daaroor te gaan nie. Daar is ʼn voorstel dat ons ʼn blik rooi verf in ʼn streep oor die grond uitgiet, simbolies van die bloed van Brendin Horner, Wilmientjie Potgieter, Annette Keneally en duisende ander martelaars.
As ons aan ons kant van die streep bly, bevredig dit al die vereistes van goeie beeldbou.
Maar sou die EFF deur daardie rooi beweeg, moet ons vasstaan. Hierdie reëling sal dit ook vir die polisie makliker maak om die situasie te bestuur.
Willem sê tereg dat Senekal vir ons ʼn ongekende momentum gebied het. Nou moet ons net erken, hartseer soos dit is, as dit nie was vir die inval by die landdroskantoor, die uitgedryfde Nyala en uitgebrande vangwa was nie, het niemand werklik kennis daarvan geneem nie.
As ons dink ons is net met ʼn openbarebetrekkinge-oefening besig, het ons in 26 jaar niks geleer nie.
Zimbabwe het Maandag met ʼn landswye inperking van 21 dae begin in ʼn poging om verspreiding van die Koronavirus te bekamp. Die president van die land, Emmerson Mnangagwa, het die land op televisie toegespreek en die bevolking aangespoor om gehoor te gee aan die noodmaatreëls. Hy het gesê dat almal in Zimbabwe moet optree asof hulle reeds die virus onder lede het en nie hulle vriende en familie wil aansteek nie.
Die eerste dag het grootliks vreedsaam verloop met min gevalle van mense wat die inperkingmaatreëls probeer verontagsaam het.
Na verwagting sal die inperking nog meer oorlewingsdruk op die algemene Zimbabwiese bevolking plaas. Die land gaan gebuk onder hiperinflasie en ingrypende tekorte aan basiese lewensmiddele. Dit is as gevolg van die rampspoedige grondroofprogram van die voormalige president van Zimbabwe, Robert Mugabe, wat twintig jaar gelede afgeskop het.
Daar is tot op hede sewe gevalle van Koronavirusbesmetting in Zimbabwe geïdentifiseer en een persoon is dood daaraan.
Nog ʼn kleinhandelwinkelgroep het aangekondig dat hulle huurbetalings opskort weens die koronavirus. Die TFG-groep moes weens die inperkingsbevel noodgedwonge hulle winkels vir ten minste drie weke sluit.
Volgens die eiendomshoof van TFG, Brad Rothenburg, het die buitengewone omstandighede daartoe gelei dat die groep oplossings moes vind om die uitwerking van die inperking te verlig. Hy het aangedui dat die groep die volle finansiële nawerking van die inperking sal ondersoek sodra die situasie gestabiliseer het en dat hulle dan met verhuurders in gesprek sal tree.
TFG se kleinhandelkettings sluit Foschini, Due South en American Swiss in.
Edcon, die houermaatskappy van onder andere Edgars, het verlede week verklaar dat hulle nie in staat sal wees om verskaffers te betaal nie en dalk selfs kredietbeskerming sal probeer verkry.
Moody’s se afwaartse peiling van die Suid-Afrikaanse ekonomie na gemorsstatus het die rand onder die waterlyn getref. Die nasionale geldeenheid het Maandag deur die R18-per-dollargrens gebreek. Dit het ʼn rekordlaagtepunt van R18-08 teenoor die dollar bereik en hoewel dit daarna ietwat versterk het, het ʼn dollar vir die grootste deel van die dag in die omgewing van R18 gekos.
Dit was die onvermydelike gevolg van beleggers wat die hasepad weg van die rand gekies het omdat die afgradering beteken dat Suid-Afrika van die toonaangewende Wêreldstaatseffekte-indeks (W.G.B.I.) afgeskop gaan word. Die W.G.B.I. is die primêre mark waar regerings staatseffekte verkoop om nasionale skuld te bestuur.
Die noodwendige gevolg is dat dit vir die regering al hoe duurder word om geld te leen om staatskuld mee te diens.
Redes wat Moody’s vir die afgradering aangevoer het, sluit in dat Suid-Afrika se skuld teen 2023 na verwagting 91% van Bruto Nasionale Produk sal bereik. Die agentskap het aangetoon dat dit skepties staan teenoor die ANC se vermoë om fiskale hervormings in werking te stel om die ekonomie weer op dreef te kry. Dus kan daar verwag word dat die rand vir die afsienbare toekoms onder druk sal bly.
Die legendariese Albert Uderzo – illustreerder, skrywer, humoris, geskiedkundige, nasionalis en een helfte van die duo Goscinny & Uderzo wat vir ons Asterix gegee het – is nie meer nie. Hy is vanoggend in sy huis in Neuilly, Frankryk, oorlede. Volgens sy skoonseun, Bernard de Choisy, was Uderzo afgemat gewees die afgelope ruk en het oplaas aan ʼn hartaanval wat geen verband hou met die Sjinese virus nie, gesterf.
Uderzo en sy skeppersmaat, René Goscinny, het die eerste Asterix-boek die lig laat sien in 1959. Dit het die strokiesprent verhef tot iets meer as pulpleesstof. Dit was briljante satire met uitspattige karakters, ondeunde storielyne, dubbelkantige uitdrukkings en algemene draakstekery, alles in die gloed van ʼn vurige Franse nasionalisme. Goscinny was die skrywer daarvan en Uderzo het dit geïllustreer. Anders as die ietwat infantiele styl van Amerikaanse strokies, was sy tekenstyl ʼn baanbrekende vermenging van die absurde en die aangrypende.
Asterix was die poort vir vier geslagte nie net na ʼn strokiesprokieswêreld nie, maar na die ruim van noukeurige en aangrypende geskiedenis.Goscinny & Uderzo se vlymskerp satire het geen volk of ras ontsien nie en dit sal lank neem voor die politiek-korrekte tydsgees iets soortgelyks weer sou toelaat.
Eskom is nou van plan om oorskotkrag van bestaande kragopwekkingsaanlegte aan te koop. Dit is ʼn aanduiding dat die kragvoorsiener sy beleid jeens privaatkragverskaffers aangepas het. Hoewel Eskom voorheen tydens noodomstandighede sodanige krag aangekoop het, was die staatsmaatskappy tot dusver traag om dit te doen aangesien dit nie strook met hulle kommunistiese model nie.
Eskom het nou op die regering se tenderwebwerf voorstelle vir kraglewering aangevra van privaatinstellings met die vermoë om ten minste 5 megawatt se surpluskrag te lewer.
Dié maatreël is ʼn tydelike een en volgens die voorstelaanvraag is die langste wat so ʼn kontrak sal duur 36 maande.
Energiekenners meen dit is egter te betwyfel of Eskom homself sal kan speen van sodanige private kragbydrae.
ʼn Oomblik van stilte vir die skrywer, die draaiboekskrywer, die draaiboekskrywer van die Afrikaanse rolprent. As jy nog nooit ʼn draaiboek geskryf het nie, liewe leser, liewe fliekkyker, wees nie te skel in jou oordeel nie. Is dit dan so vrekkens moeilik om ʼn draaiboek te skryf? Nee. Geensins nie. Skakel jou rekenaar aan, laai jou woordverwerker, hou koffie byderhand, begin skryf en hou aan skryf totdat die draaiboek klaar is. Eenvoudig. Eenvoudig ja om ʼn draaiboek te skryf; baie ingewikkeld om ʼn draaiboek te skryf wat ʼn fliek sal laat slaag.
In so ʼn draaiboek moet soveel weerbarstige elemente versoen word: Karakter teenoor storieontwikkeling; atmosfeer teenoor tempo; oordrag van inligting teenoor bondigheid. Die draaiboekskrywer moet ʼn deeglike begrip hê van struktuur, wendinge, ontwikkeling, spanning en gevoel, en dit alles nog voordat hy die eerste woord dialoog geskryf het.
Die Afrikaanse draaiboekskrywer moet dit boonop in die skaduwee van ʼn baie groot boom, Hollywood, skryf. ʼn Romanskrywer leer skryf deur romans te lees. ʼn Rolprentskrywer leer deur rolprente te kyk. Hollywood – ʼn sambreelbegrip vir die ganse oorsese filmbedryf – is ʼn magtige bedryf om teen mee te ding, ʼn verleidelike leviatan. Die dilemma is dat die Afrikaanse draaiboekskrywer moet meeding met die bron waaruit hy put en dit veroorsaak ʼn baie ongemaklike tweestryd.
Hierdie worstelinge ken ek goed. Ek is die skrywer, medeskrywer of konsultant vir ʼn aantal draaiboeke. In Januarie het ek en my vrou, met die hulp van ʼn span werklik bedrewe mense, ʼn ou-ou ambisie verwesenlik deur ʼn rolprent te vervaardig. Nou, in die nadraai daarvan, het ek myself te water gelaat om die Afrikaanse rolprentbedryf te verken en te ontleed. En hoe staan sake? In ons bedryf? Die waarheid is dat dit maar droewig is en die droewige waarheid is dat ons rolprentvaardigers vergeet het hoe om ʼn storie te vertel.
Ek het nou ʼn stuk of twintig flieks ontleed en ek doen aan die hand dat ons weer gaan besin oor die aard en doel van drama. Ons weet eintlik almal wat dit is, of kan dit ten minste herken as ons daarin vasloop. Ons oervoorouers het stories om kampvure vertel, en dit was drama. Intussen het drama verskuif na die arena, die dorpsplein, die teaterverhoog, die radio, die silwerdoek, die televisieskerm en nou die rekenaarmonitor en die selfoonaangesig. Drama is orals om ons, maar almal is dit nie eens wat die doel daarvan is nie. Sommige ontleders voer aan dat dit ʼn manier was om die mens van sy bewussyn te verlos – ʼn begrip wat ons deesdae ken as ontsnapping. Ander het drama gesien as ʼn manier om kennis uit ervaring oor te dra. Miskien is dit ʼn soort sielkundige laboratorium om groter temas te ondersoek.
Maar indien ons nie weet wat die doel van drama is nie, moet daar darem nie by ons twyfel wees oor wat dit is en hoe dit werk nie. Die wysgeer Aristoteles het reeds 23 eeue gelede of so reëls vir drama geformuleer. Hy het drama as ʼn reis gesien waarin die held van A na B gaan, in die proses verander word in die minste stappe moontlik, alles binne die strek van 48 uur aan die einde waarvan ons vrees en meegevoel beleef en daar ʼn ommeswaai en herkenning is.
Natuurlik is reëls daar om gebreek te word; soms is dit al hoe ons vorder, maar ʼn mens moet jou eers van die reëls vergewis voor jy hulle kan verontagsaam. Natuurlik is Aristoteles se reëls nie ʼn soort natuurwet nie, maar ek verseker jou, as die draaiboekskrywer onderdanig aan hulle bly, sal hy ʼn suksesvolle rolprent skryf.
Dis my diagnose dat te veel Afrikaanse draaiboekskrywers beroemde Amerikaanse – en enkele Britse – rolprente wil naboots sonder enige begrip van die steierwerk van dramareëls waarom dit gebou is.
Ek noem net een voorbeeld: Die meeste Afrikaanse draaiboekskrywers ignoreer die onmisbare element van ʼn doelstelling. Vir ons held om van een punt na ʼn ander in die verhaal te beweeg, moet hy ʼn doelstelling hê en ons, die kykers, moet presies weet wat dit is, anders gaan ons hom nie volg nie. Dit het my verstom in hoeveel Afrikaanse draaiboeke hierdie reël bloot weggelaat word. Die eerste vraag wat van ʼn draaiboek gevra moet word is: Waaroor gaan dit?
As die draaiboekskrywer dit beskryf aan die hand van milieu, kan jy maar weet dit is ʼn draaiboek wat soos ʼn brommer in ʼn bottel herwaarts en derwaarts gaan gons en nêrens uitkom nie. Die rolprent moenie bloot gaan oor ʼn meisie wat in ʼn koshuis is nie of ʼn gesin in Waterkloof nie of ʼn troue of ʼn seun op ʼn plaas nie.
Drama, volgens Aaron Sorkin, bestaan bloot uit doelstelling en struikelblok. Die storie begin eers wanneer die held sê hy wil die lughawe verlaat om in New York te wees, maar die lughawebestuurder versper sy weg (The Terminal,) of die twee rampokkers wil emigreer, maar hulle word gejag deur ʼn spesiale taakmag (Butch Cassidy and the Sundance Kid,) of Moses wil sy volk red, maar Farao wil hulle nie laat gaan nie (The Ten Commandments,) of Michael Corleone wil sy familie bewaar teen die aanslag van ander Mafiabendes, maar hy word deur verraad bedreig (The Godfather.)
As ons as draaiboekskrywers dit nie verstaan nie, is dit omdat ons dit vergeet het, want Afrikaanse rolprentmakers het dié reël stiptelik en met groot sukses nagekom. Jamie Uys het dit reeds in 1951 gedoen met Daar doer in die bosveld. Die fliek kry dit reg om in 61 minute meer te beskryf van verliefdheid as wat stringe ander rolprente in twee ure doen. Die hoofrede is dat die kyker presies weet wat die hoofkarakter se doelstelling is: Hy wil sy onbeholpenheid teenoor vrouens te bowe kom deur die nuwe skooljuffrou by die stasie te gaan haal en tuis te besorg. Dis die doelstelling, ja, maar wat is die struikelblokke? Sy bogenoemde verbouereerdheid, beslis, en dan die afgeleefde, onhebbelike voertuig waarmee hy ry en waarop hy staatmaak.
Gaan kyk dit gerus op Youtube. Dis ʼn reis waarop jy tot by die laaste halte sal bly. En ja, ons held is verander. Daar was ʼn ommeswaai. Dit is geslaagde drama.*
Wat meer is as wat ons van omtrent enige hedendaagse Afrikaanse fliek kan sê. Maar solank ons weet wat haper, kan ons verbeter.
* Boonop bly Daar doer in die Bosveld regtig snaaks. Dit het my hardop laat lag toe ek dit nou weer gekyk het, wat meer is as wat ek van enige eietydse Afrikaanse fliek kan sê.
Gustav Venter se rolprent Dies irae – dag van wraak word op 25 April bekendgestel.
Ek het sopas die bestelling geplaas vir die eerste besending van my bundel rubrieke wat ek saamgevat het onder die titel Witwarm. Vriend Rudolf Maré het reeds twee bestel en vir vier betaal. ʼn Skrywer het goeie vriende nodig. Hy het vriende en baie ander dinge nodig. Ek het darem die goeie vriende.
Hierdie rubrieke kom vanuit elf jaar se meningstukke wat ek vir Praag geskryf het. ʼn Mens kan maar praat van my Praag-jare. Ek het voor hierdie persoonlike era ten brode geskryf, al was die snye soms droë korsies. Die politieke rubriek was vir my ʼn splinternuwe dissipline. Die leser het besondere verwagtinge: Hulle wil inligting ontvang, ʼn sterk mening om hulle eie opvattinge mee te toets, en dit moet vermaaklik genoeg wees om hulle van die eerste sin deur te trek na die slot. Dit moet darem nie bloot ʼn politieke verslag wees nie. Bowenal moet die rubriek eerlik wees. Dit beteken feite moet nie as die waarheid aangebied word as dit nie eers deeglik ondersoek en bevestig is nie.
My Praag-tydperk was vir my persoonlik waardevol. Ek het die ruimte en die vryheid gehad om my eie opvattinge oor die politieke rubriek te ontwerp en kon die lesersreaksie onmiddellik toets. Hier kon ek eksperimenteer op ʼn manier wat nooit in die saai kolomsentimeters van Naspers se koerante geduld sou gewees het nie.
Die deurlopende tema van die rubrieke is die dissonansie wat noodwendig tussen twee primêre kulture in een land sal ontstaan en voortbestaan. Swart is swart en Blank is blank en dié twee bestaansuitdrukkings sal nooit meng of, inderdaad, vermeng kan word nie. Soos enige regse skrywer worstel ek in dié rubrieke met die oplossing vir die Afrikaner se bestaanskrisis en vandag, meer as ʼn dekade later, bly daar een blokwaarheid wat ons nie kan omseil nie: Sonder politieke mag het ons geen mag nie. As ons denke meer gesofistikeerd of gevorderd geraak het, is dit dat ons besef dat politieke mag uit meer as een put geskep kan word. Die vraag is hoe om ekonomiese en strukturele mag in politieke mag te omskep sonder om deur die stembus daarby uit te kom.
My verwagting van Witwarm is dat ek oor ʼn tydperk van ʼn paar jaar 2.000 eksemplare daarvan sal verkoop. Dit gaan nie opspraakwekkend wees nie bloot omdat die hoofstroom dit gaan ignoreer. Dan nou weer, miskien stamp die regte liberalis sy toon daarteen en kla my by die menseregtekommissie aan en kom die boek sodoende onder die breër publiek se aandag. As Penny Sparrow maar net ʼn boek gereed gehad het… Ka-Pauw!
Laat hulle dan die boek miskyk. Die waarde van Witwarm sal vir my daarin lê dat my eie mense dit kan lees en dan saam met ons begin dink oor die Groot Oplossing.
Deesdae het omtrent elke dorp ʼn fees, en elke dorp behoort ʼn fees te hê, so dit is goed. Daar is ʼn Kaboemfees en ʼn Suidoosterfees en ʼn Walvisfees en ʼn Kierieklapperfees en kort daarna ʼn Kaboemfees. Daar is feeste van Upington tot Kaapstad, van Mosselbaai tot Wakkerstroom, van Naboomspruit tot Robertson en meeste plekke tussenin.
Reitz het ʼn lewendige fees van hulle eie — die Bieliemieliefees. As jy nie gereeld sulke feeste bywoon nie, ruk jouself reg en val by die volgende een binne trefafstand in. Wat jy nie moet verwag nie, is enige klem op die kunste al het hierdie feeskultuur gegroei uit die kunstefeesbeweging waarvan Oudtshoorn se K.K.N.K. sekerlik die Afrikaanse oupa is met Grahamstad se Engelse fees die oumagrootjie. By Reitz was die kunste beperk tot ʼn paar skilderye en… Snotkop.
Gaan nietemin, want kunste ongeag, Afrikaner-kultuur staan welig in die blom op dié feeste. Kultuur is grootliks gewortel in die manier hoe mense met mekaar omgaan; die ingeënte, maar ook instinktiewe gedragskodes en –rituele. Seuns staan opsy vir oumense, dogters laat hulle seniors eerste die kleedkamer gebruik, mans groet mekaar met die hand en as die vroulike gemeenskap ʼn vriend of selfs ʼn blote kennis ontdek, word vinnige, ferm drukkies uitgedeel. Vreemdelinge glimlag en kopknik vir mekaar. Die naam van die atmosfeer is Samehorigheid.
As ek die A.N.C. was, het hierdie feeste my baie meer onrustig gemaak as Moesie Mymoney van die D.A. se droefgeestige aanvalle of die Effie-Malema se rooi baret. ʼn Saamgespande Afrikaner sal die A.N.C. se gedugste opponent wees en hierdie feeste is ʼn Afrikaner-verskynsel. Die Swartes het hulle raserige Kwaito-konserte en sokkerwedstryde, die Engelse het Grahamstad en die Kleurlinge… wel, hulle het darem Tweede Nuwejaar. Orals waar hierdie feeste gehou word, bestaan daar ʼn klein Afrikaner-tuisland vir die week of naweek.
Behalwe die konsentrering van Afrikaners en vir die kuns van Snotkop, bring hierdie feeste Afrikaners op handelkoppelingsvlak met mekaar in verbinding. Ek sou reken ʼn goeie gedeelte van die bemarkers op die Bieliemieliefees was Afrikaners wat uit hulle loopbane ge-S.E.B. of ge-R.A. is. Hierdie feeste het vir hulle ʼn splinternuwe leefstyl en inkomstekanaal geskep. Hierdie is Afrikaner-ondernemingsgees met seile wat bol in die wind.
In die stalletjie langs ons sʼn was Tom en Marie Kruger. Hulle bemark ʼn opvoedkundige bordspeletjie, “Die volgende stop.” Dit is ontwerp deur hulle dogter Esmé. Tom en Marie is reeds afgetree, maar is nou gesoute bemarkers. Hulle is gemoedelik, energiek en entoesiasties oor hulle produk. “Die volgende stop” kos R320 per stel en hulle het 14,000 stelle oor die afgelope vier jaar verkoop. Dis die stoffasie van indrukwekkende getalle.
By verre die meeste en suksesvolste produkte is selfontwerp en –vervaardig. Daar is warmrakkies en gesigsrome en messlyptoestelle en mini-potjiekospotjies en binnenshuise braaie en klere en kookgerei en stofies. Daar is ʼn ewewig tussen konvensionele gebruiksware en doelvervaardigde items.
Hierdie feeste huisves nie ʼn omvattende inkopiemark nie, maar dit kan ʼn lanseertuiste wees na groter dinge vir Afrikaners deur Afrikaners. Dit is ʼn klein digitale sprong van dorpsfees tot ʼn virtuele kultuurfees waar al die items wat op die markte beskikbaar is, tot die beskikking van die breër publiek sal wees.
Moet net nie dwaal nie. Hierdie regstreeksebemarkingslewenswyse pas nie alle siele nie. As jy egter gereeld en lank genoeg met hierdie eiesoortige spesie gesels, besef jy hierdie bemarkers wil nie meer iets anders doen nie. Hierdie bedryf verskaf iets ontsaglik kosbaar aan hulle: Vryheid; vryheid om die lang pad te vat en vreemde plekke te besoek en selfs vryheid om by die huis te bly as jy reeds jou teikens behaal het. En dit gee vir hulle beheer oor hulle inkomste. Hierdie is ʼn saak van strakheid: Hoe harder jy werk, hoe meer geld maak jy. Die ongerief van die bedryf weeg lig teen die grootste denkbare gerief en dit is onafhanklikheid; geldelike, loopbaansgewyse onafhanklikheid.
Hierdie markmodel is ʼn prototipe. Waarvan? Dit weet ons nog nie, maar dit kan groot wees. Baie groot.
* * *
Ons volgende fees is Clocolan se Plaaskultuurfees wat volgende week, die 2de en 3de Maart plaasvind. Die sluwe-Nuwe Suid-Afrika werp nou ʼn versperring op. Die inwoners, swart inwoners, van die omgewing voel ongelukkig omdat die polisie nie keer dat hulle hulle eie mense beroof en vermoor nie en daarom bestook hulle nou blankes se motors met klippe op die verbypad. Verduidelik nou weer vir my hoekom ʼn lelieblanke Volkstaat nie ʼn paradys sal wees nie.
Gister het ons uitgevind dat die man wat bekend is as Suid-Afrika se nuwe president daarvan hou om te stap, en, in ʼn gebaar van gemoedelike neerdaling, doen hy dit graag tussen die alledaagse gepeupel. Sy skakelpersoneel moet lekkerkrystuipe hê. Die Groot Man het van die hoogtes afgewentel om tussen sterwelinge te beweeg. So vertoon hy homself aan die kleinmensies, maar meer nog, dit skep die indruk van ʼn vader wat tussen sy kinders beweeg om te hoor wat hulle vir hom te sê het. Die liberale draai was jare laas so fyn. Max du Preez kan nie wag om te gaan slaap sodat hy homself kan wakker hyg nie.
Nou kyk, as Cyril ʼn waardevolle inligtingswerwingswandeling wou neem, sou dit hom geloon het om by die tipiese Afrikaanse plattelandse fees op te daag, verkieslik incognito. Ek het en dít sonder vermomming. Dit sal vir hom goed wees om te sien wat ek gesien het. Kortliks: Dié wat dink die Afrikaner se gemeenskaplike gô is uit, was nog nie by Reitz se Bieliemieliefees nie.
Ek het fris jongmans gesien, ordentlik soos net Boerseuns ordentlik kan wees, en pragtige, gesonde meisies; sorgsame moeders en bonkige vaders; opgewonde kinders en vryerige jonges. Dit was ʼn uitbundige verkeer, maar deurgaans beleef en sonder onsmaaklikheid. Daar was bier maar nie dronkgatgeit nie.
Kerkooms het sosaties op roosters bo oopgesnyde dromme gebraai – twee vir R30 – en gemeentetannies het mieliebrood voorgesit. Na die tyd was daar nie ʼn rondgestrooide skyfiespakkie of platgetrapte papierkoppie nie. Afrikaners is plesierig, maar nie op die snedige manier wat K. Zoid in gedagte het nie.
Die vermomde Cyril sou onrustig gewees het, want maak nie saak of jy van bo na onder of links na regs optel nie, hierdie was ʼn wit-wit fees; ʼn viering van witwees. Sy spanning sou nie oor Swartes in soveel witheid gewees het nie, nee, want daar was ʼn paar inboorlinge wat onbelemmer deur die stalletjies beweeg het. Dis net dat hulle ooglopend nie op hulle gemak was nie, veral nie later die aand toe Snotkop op en af begin spring het op die verhoog soos ʼn kangaroe waarvan die enkels vasgebind is nie. Maar nou ja, ek wonder self maar oor die jongman.
Die blote bestaan van Reitz se Bieliemieliefees, soos soveel ander soortgelyke samekomste, sou straks die nuwe president kriewelrig gelaat het. Apartheid is nie hoofsaaklik ʼn regeringsbeleid nie, dis ʼn instinktiewe keuse. Afrikaners is blank en Afrikaners floreer tussen Afrikaners en in ʼn mindere mate ander blankes. In weerwil van al die projekte om die Afrikaner vreemd teenoor sy eie te laat, is hy net op sy volle gemak tussen sy eie mense.
Ek het dit by ons stalletjie gesien. Ons verkoop boeke en mense deel ons graag hulle leesvoorkeure mee. En waarvan wil hulle meer hê? Boeke oor die Vryheidsoorlog. ʼn Wyse president sou vra hoekom dit so is en ʼn intelligente raadgewer sou gesê het: Identiteit. Die Anglo-Boereoorlog is ʼn letterkundige tuisland vir Afrikaners. Dié oorlog kan nie getref word met die modder wat na Apartheid geslinger word nie. Dit was die uiterste Dawid-en-Goliatstryd; die heldhaftige verset van twee klein, arm republieke wat geveg het vir vryheid teen ʼn arrogante Ryk wat duisende seemyle afgelê het om te kom baklei vir goud en diamante.
Dit kan anders in die stad wees, maar hier het ek ʼn nuwe waaksaamheid gesien. In die weermag het ons van “paraatheid” gepraat. Ek is veral ingenome met die pistole wat kantig onder die jongmanne se hemde op hulle heupe vertoon. Meer as een vrou het ʼn gesaghebbende gesprek met my gevoer oor die deugde van verskillende vuurwapens. Een vroutjie, bonserig afgerond in die gimnasium, verduidelik dat sy een van die dae in die hof moet verskyn op ʼn poging-tot-moordklag. Haar swart aanvaller se been moes afgesit word omdat sy dit flenters geskiet het om haarself te verdedig. Die swart bende het haar man daarna uit wraak deur die bolyf geskiet van agter, dwarsdeur die een long. Hy wys vir my die litteken waar die koeël by sy borsbeen verby is. Nogtans het hy omgedraai en een van die drie aanvallers doodgeskiet.
Die man wat homself die president noem, moes by die Bieliemieliefees gedraai het. Wat hy sou gesien het, is ʼn vrolike maar ordelike samedromming van fikse, intelligente, geharde en toenemend moerige Afrikaners.
En, as hy enigsins die wysheid het wat aan hom toegedig word het, sou hy gesê het: Waarlik, dit sal onnosel wees om hierdie mense se grond te probeer vat. Dis beter om hulle vriend te wees, want hulle vyand wil jy nie word nie.
ʼn Ingenieur, een van daardie selfopgeleide genieë wat suksesvol peuter aan ingewikkelde masjinerie en stelsels, sê eendag vir my dat die mensdom te gou die rug op stoomkrag gekeer het. Wie weet watter wonderlike stoomgedrewe masjiene nou al ontwikkel sou wees? Ander ingenieurs vir wie ek die storie vertel, is meer skepties. Stoomkrag is net te ondoeltreffend daarmee om brandstof in kinetiese energie om te skakel. En tog het my privaatingenieursvriend sy vinger op ʼn interessante verskynsel gelê: Sodra ʼn ontwrigtende tegnologie verskyn, word die vorige te dikwels summier na die snippermandjie van die geskiedenis aangeskuif.
Dit gebeur wel dat ʼn ouer tegnologie ewe skalks en heelwat later in een of ander vorm vir een of ander aanwending terugkeer. In hoëtroustelle, byvoorbeeld, het uitgelese musiekwaardeerders die transistor versaak vir die veel ouer buistegnologie. Volgens hulle is die buisstelsels se klank voller en helderder. Vinielplate is meer klankgetrou as CD’s, reken hulle.
Ek hoop maar my ingenieur was reg. Alle vroeë aanduidings is dat daar iets steek in wat hy sê.
Met die verskyning van die elektroniese tablet in 2007 het dit voorgekom dat die papierboek op vroeë pensioen sou gaan. Dit het natuurlik die manier waarop boeke bemark het, ingrypend verander. Hoekom karring met kamermure wat oortrek is van boekrakke as jy al die boeke wat jy nog moontlik kan lees in jou sak op jou tablet of slimfoon kan dra?
Nou weet dat die berig oor die papierboek se dood voortydig en verkeerd is. Fopnuus. Die papierboekbedryf groei weer fluks en daar word meer slap- en hardebandboeke as e-boeke verkoop. Halleluja. Want dit skep vir my as vryskutskrywer salige vooruitsigte.
Ek sal die vryskutlewe nie noodwendig aanbeveel nie, maar sal iemand darem ook nie afraai om dit te probeer nie. Dis ʼn lewe vol kosbare vryhede. Die grootste vraagstuk is hoe om geld te maak as vryskutwerker, en meer presies, hoe om ʼn standhoudende inkomste te verdien. Ek het lankal reeds die somme gemaak en by die antwoord uitgekom dat ek nie in hierdie land geld kan maak deur my boeke aan ʼn uitgewer toe te vertrou nie. Hulle hark te veel van die wins na hulle eie akker en ek het geen beheer oor die entoesiasme waarmee hulle my boeke bemark nie.
Beheer is presies waaroor dit gaan. Ek en Erma is nou vol vertroue dat ons weet hoe om beheer te behou in ʼn proses wat vir ons ʼn standhoudende inkomste sal bring: Papierboeke wat ons op feeste verkoop. Papierboeke en feeste? In uitgeeterme is dit so primitief soos buisradiotegnologie. Nou ja, die deuntjie is duideliker en die klank helderder.
Die wiskunde is nie ingewikkeld nie: Ek moet veertig eksemplare per dag in sestig dae se feesbywonings verkoop. Sestig dae. Dis al. Twee dertigdaemaande per jaar. Dit los tien maande waarin ek nuwe stof kan skryf, redigeer, ontwerp en uitlê.
Hoe haalbaar is dit om veertig boeke per dag te verkoop?
Wel, laat my vertel van die Bieliemieliefees… maar nie vandag nie. Môre.
ʼn Woernael, vir dié wat moontlik enige belangstelling het, is ʼn woernaal vir mense wat aan die hardloop is. En met “hardloop” bedoel ek nie iemand wat laat spaander nie. Mense wat my ken weet dat my drentel-, wandel-, stap- en hardloopgang min of meer dieselfde snelheid oplewer.My kop skud net rustiger as ek wandel en dobber wild op en af as ek hardloop. Die “nael” het dus niks te doen met my liggaamlike versitting nie. Dit dui eerder op iemand wat te veel dinge op een slag aanpak en tussen hulle moet skarrel.
“Woernaal” het ek by die Roodts, Dan en Karin, gekry. Dit is hulle Afrikaans vir “blog.” “Blog” is ʼn hap uit die woord “weblog” en “woernaal” uit “webjoernaal.” “Woernaal” klink baie meer soos iets waarmee ek my wil besig hou. “Blog” herinner te veel aan Joe Bloggs, die instaannaam wat die Engelse en hulle kolonies gebruik vir die alledaagsste van alledaagse mense; Jan Alleman dus. “Woernaal” knik in die rigting van woeker en woer-woer.
Ek het amper 12 jaar gelede my eerste rubriek vir Praag geskryf. Wat is dan die verskil tussen ʼn rubriek en ʼn woernaal? Albei is meningstukke, maar ʼn rubriek is meer diepgaande en die navorsing onberispelik terwyl ʼn woernaal meer gaan oor die skrywer se indrukke op ʼn gegewe oomblik. Wat styl betref, hou die verantwoordelike rubriekskrywer daarby net in die uiterste geval na homself te verwys. M.a.w. presies die teenoorgestelde wat iemand soos Max du Preez, die immergroengevallestudie van hoe om nie ʼn rubriek te skryf nie, dit doen. Lees gerus sy Rumour of Spring en jy besef gou wie die belangrikste persoon in onlangse Suid-Afrikaanse geskiedenis is. Dis nie Verwoerd, De Klerk of Mandela nie, nee, dis Max self. Dit is nou aldus Max self. Blykbaar wentel Suid-Afrikaanse geskiedenis om hom en daarom skryf hy homself, sy diep gedagtes en sy wysheid in elke rubriek in.
My woernaal is nie ʼn rubriek nie en dit gaan oor my belewenis. Derhalwe gaan ek daarin teenwoordig wees.
Ek het gedink daar kan waarde in wees om my reis te beskryf; my karige aandeel in die stryd om die behoud van Afrikaans en Afrikaners. In diens van daardie worsteling pak ek die volgende aan: Die herontwerp van die Afrikaanse uitgeebedryf. Die gebruik van die vervolgverhaal as primêre storiekarweier. Die ontwikkeling van tekenverhaalreekse oor die Vryheidsoorlog, die Grensoorlog en die komende Chaos. En, O ja, ons gaan ʼn nuwe Afrikaanse rolprentbedryf skep. Ek dink dis al… maar ek kan nie seker wees nie.
Wel, niemand het gesê ons mag nie ambisieus wees nie.
Behalwe die A.N.C., die Effies en die Linksiste. Volgens hulle is ambisie die ene blanke meerderwaardigheid. En dit is. Maar nou ja.
Alle volke is bestem om te verdwyn, sommige gouer as ander. Dit kan wees dat die Afrikaner een van die volgende volke is om in die vergetelheid weg te val, en as dit die geval is, sal dit wees weens ʼn gebrek aan belangstelling.
“Alle mense moet sterf,” is die sombere slagreël van die treffer-TV-reeks Game of Thrones, wat net wys, om ʼn Lukas Maree-insig uit te brei, dat wysheid in selfs die goedkoopste drank raakgedrink word. Net soos mense sal volke ook uitsterf. Dit is natuurlik so dat die heelal ʼn vervaldatum het, al lyk dit onmoontlik ver in die kosmiese pad af. My vriend Phillip Botha, die skrywer, het altyd gepraat van die kosmos wat in die volheid van tyd “opgerol” sal word, soos ʼn boekrol, en al die bestaande volke daarmee saam. Maar, net soos met mense, is daar baie volke wat uitgesterf het, en sekerlik nog sal uitsterf, voordat die groot heelalsontbinding plaasvind.
Ons moet dit in die gesig staar dat velerlei volke, sommige van hulle talryk en gedug, eenvoudig verdwyn het; uitgedelg of geabsorbeer in ander volke. Die Afrikanervolk het reeds om en by ʼn kwart van sy mense aan die diaspora afgestaan. Die Van der Merwes, Krugers en Viljoens van Londen, Sydney en Toronto sal met die Britte, Australiërs en Kanadese assimileer. ʼn Geslag van nou af sal Afrikaans nie meer hulle huistaal wees nie, soos die geval was met die Boere van Patagonië. Dit los driemiljoen van ons ter plaatse waar ons vooruitsigte nie juis bemoedigend is nie; nie terwyl ons belemmer word deur die aanslag op Afrikaans, die afskaffing daarvan as universiteitstaal, die druk op ons skole om te verengels, die uitskuiwing van ons mense uit die formele ekonomie en die moordveldtog teen ons mense nie, alles in die omgewing van vyandige volke met ʼn ongebreidelde aanwaskoers.
So, ons volk gaan uitsterf, miskien gouer as ander, maar nie vandag nie. Dieselfde Game of Thrones wat vir ons “elke mens moet sterf” gegee het, verskaf ʼn sinvolle benadering tot die aantog van die einde. “Wat sê ons vir die dood?” vra die Dansmeester, ʼn flambojante swaardgeveginstrukteur. “Nie vandag nie!” So bekommer ons ons nie oor môre nie. Want môre sê ons weer: “Nie vandag nie.” Natuurlik sal dit nie die dood self stuit nie. ʼn Mens kan dit tienduisende dae in ʼn ry sê en elke keer reg wees, maar daar kom ʼn dag wat jy verkeerd sal wees en jy sal net eenkeer verkeerd wees. Maar nou, hierdie dag, is ons reg: Nie vandag nie!
Dit het al voorheen voorgekom asof die Afrikaner se laaste dag getel is. Ons huidige bestaanskrisis is nie ons eerste nie. Afhangend van hoe ʼn mens daarna kyk en oordeel, is hierdie die volk se derde, sommige mense sê vierde, sodanige potensiële ondergang. Vir my lyk dit na drie tydperke waarin die vertakkings van geskiedenis die Afrikaner net sowel na sy einde as na sy oorlewing kon neem. Daar was die tyd onder Britse bewind in die Kaap vanaf 1805 tot die Groot Trek in die 1830’s; die strek tussen 1877 en 1881 toe die Transvaal geannekseer is; en nou, die jare na die Groot Oorgawe van 1994. (Ander sou die tydperk na die Tweede Vryheidsoorlog vanaf 1902 as bestaanskrisis sien, toe die volk verslaan en verrinneweer was, moedeloos en verarm in ʼn grootliks verwoeste land onder die hak van ʼn hovaardige oorheerser, maar ek reken die Afrikaner het toe na binne gekeer en die mense het ʼn samehorige krag onder mekaar gevind wat hulle onvernietigbaar gemaak het.)
Daar is min volke wat met soveel drif weggewens is as die Afrikaner. Tewens, daar is net een ander: die Jood. Maar anders as die Jood het die Afrikaner nooit ingemeng in ander lande se huishoudelike sake nie, en anders as die Jood het die Afrikaner nog altyd net een oorweldigende politieke gebeurtenis gehad: Om homself in sy eie land te regeer. Tog, soos die Jood, het die Afrikaner ʼn noodlottige staatkundige sonde begaan: Hulle het in die pad gekom van ʼn groot, arrogante en honger moondheid: Engeland.
Toe die Engelse die Kaap as byvoordeel in hulle onsmaaklikheid met Napoleon bekom het, was die Afrikanervolk nog maar ʼn klein groepie mense in die Kaap en ʼn klompie ander wat verder Noord en Oos met die kus op verwaai het. In die voorafgaande 150 jaar het omstandighede hulle volgens karaktereienskappe gekeur om selfstandig, avontuurlustig en vryheidsliewend te wees. Hulle vryheidsbegeerte, helaas, het loodreg gebots met Engelse hebsug. Toe die Britte eers die voordele van die Kaap ingesien het, was daar geen keer aan hulle nie; hulle moes dit eenvoudig hê, dit alles hê, en as hulle ʼn klein, wydverspreide volkie moes uitsnuit om hulle gulsigheid te verlig, is dit gesien as die ongelukkige, maar natuurlike, verloop van dinge.
Die Engelse magsontplooiing het om die opskietlote van die nuwe Afrikaners gerank soos klimopplante wat ʼn roosbos verstrengel en wurg. Die magistrate en amptenare en sluwe sendelinge het ter toejuiging van die Engelse koerante die Boere beledig, beskuldig en beduiwel. Die Afrikaner, vergestalt in die Grensboer, het nou voor sy eerste bestaanskeuse gekom:
Doen hy niks en bly hy waar hy is, sal sy jong kultuur eenvoudig platgedruk en die mense in die Engelse kultuur opgesuig word. Die Afrikaner het ʼn strakke keuse gehad en die maklikste sou wees om ʼn langsame Engelse oorname van hom en sy kultuur toe te laat. So – veg, vertrek of verdwyn.
Uiteindelik het die volk genoeg gehad en sy besluit geneem. Die Boere het alles wat hulle dierbaar geag het verkwansel of net verlaat, hulle waens gepak en Noord getrek, net Noord, weg, enige plek heen om net weg te kom van die verstikkende Engelse teenwoordigheid af. Sou die Afrikaner werklik verdwyn het as die Boere nie getrek het nie? Alles dui daarop. Hoewel daar ʼn energieke stryd in die Kaap om die behoud van Afrikaans was, het verengelsing gou ʼn uitdyende greep op die bevolking gehad. Dekades later sou die nuwe Boererepublieke die bastion van Afrikaans word en kon die ouer Afrikaanse gemeenskap nuwe energie uit die Noorde vir die oorlewing van die Taal vind.
Die Groot Trek het die volk gered, maar skaars vier dekades later het hulle tweede groot bestaanskrisis aangebreek. Nadat die Engelse hulle al hoe verder Noord gedryf het, hoofsaaklik uit Natal, het die Boere hulleself geplant in die Transvaal en die Oranje-Vrystaat. Hulle was so skepties oor die regering, oor énige regering, dat hulle baie traag aan politieke prosesse, maar ywerig aan onderlinge vetes, deelgeneem het en dit het hulle skokkend na aan hulle einde as volk gebring.
Na die ontdekking van goud moes die welvaartbehepte Britte dit eenvoudig alles in besit neem, en soos 70 jaar tevore, was die Boerevolk in die pad. Met al die geslepenheid van eeue se volgehoue intriges en swendelary het die Engelse amptenare begin om die Boere se ondergang beplan. Hulle meesterstrategie was om die jong Afrikanerkultuur te versmoor onder die gewig van Engels. As hulle enigsins gehuiwer het, was dit omdat hulle onseker was oor wat hulle van die Boere kon verwag.
Die Boere was wyd versprei oor die Oranje-Vrystaat en die Transvaal, maar hulle kon ʼn beproewing op die slagveld gewees het. Hulle was omtrent deurgaans bedrewe jagters, gehard, tuis in die veld, vasberade tot anderkant hardkoppig, moeilik om te intimideer…
Die Engelse het verniet gevrees, in een van die vreemdste wendinge in Afrikanergeskiedenis, het Theophilus Shepstone op ʼn dag, karig begelei deur ʼn wag van 20 polisiemanne, Pretoria te perd binnegery en die Transvaal geannekseer. En niemand, nie een van daardie taai, aggressiewe Boere het ʼn vinger gelig om hom te verhoed nie. Die hele volk, verbitterde president en radelose kabinet ingesluit, het in oënskynlike verlamming, ʼn onverklaarbare lamsakkigheid, toegekyk toe die Vierkleur gestryk is en H. Rider Haggard die Union Jack gehys het.
Sewe dekades se ongemak onder die Britse hak en vier dekades se ontbering, stryd, moeite, opoffering en desperaatheid het asof dit as was, in die Pretoriase briesie weggewaai. Die Boere was terug waar hulle so desperaat nie wou gewees het nie: Onder Britse heerskappy.
Die Britte was verstom oor hoe maklik dit gebeur het. Waar was die vuurvreters wat ʼn wilde subkontinent een wawielomwenteling op ʼn slag mak gery en hordes bloedlustige vyande laat wyk het?
Wel, die vuurvreters was besig om te boer, te jag en gesinne te bou. Die bestanddele het nog nie behoorlik uitgerys as ʼn volk nie en hulle was yl verstrooi oor ʼn baie groot gebied. Daar was nie werklik sprake van ʼn staande weermag of selfs ʼn volksmilisie wat groot genoeg was om deur die toue te klim teen die Britse Ryk se ervare, gebreide en getalryke weermag nie. Hierdie is alles goeie praktiese verskoning vir die Boere se sawwe, roemlose oorgawe.
En as hulle gebrek aan kragtige optrede nie volledig, of selfs hoofsaaklik, deur praktiese oorwegings verklaar kan word nie? Vir my, met my kennis van Boere, weliswaar moderne boere, blyk dit dat daar ander elemente is wat eerder dié gebrek aan weerstand verduidelik. Ek dink die Transvaalse Boere van 1877 het verset bloot benede hulle beskou. Ek dink hulle het gely aan wat beskryf kan word as Boerekoelheid.
Hulle was krygers, jagters en temmers van die land. Daar was in hulle staan-voor-die-son-op-en-gaan-slaap-na-donker-roetine en lewensbenadering weinig tyd of geneigdheid tot vermaak of selfbehaaglikheid. Vir meeste van hulle moes politiek na die mees selfbehepte tydverkwisting gelyk het. Dit was, eenvoudig, iets waarop hulle neergesien het. Shepstone se astrante anneksasie was dorpsake en wat op die dorp gebeur, was selde tot voordeel van die plase en hulle Boere. Laat die dorp na die dorp se dinge omsien en die Boere sal ʼn oog op die uitspansel hou vir die beweging van die wolke. Gemeet teen die giere en gunste van die natuur was watter vlag bo die Raadzaal geroer het, van geen werklike belang nie. Politiek, weerstand, samewerking… geheel en al benede ʼn Boer se tyd en aandag. Dit is Boerekoel.
Ek, geen boer wat ek is nie, woon al agtien jaar op ʼn plaas. My bewondering en toegeneentheid jeens ons land se landbouers, is perkeloos. Dis net dat ek nie blind is vir hulle swakhede nie. En ek sien Boerekoel rondom my elke liewe dag. Hierdie Boere het hulle eie kode en daarmee saam nie net ʼn eergevoel nie, maar ʼn bepaalde snobisme. Hulle duld geen swakheid nie. Hulle probeer nie mooipraat met ʼn Jersey-bul nie, want dit help nie, en as jy in die nag oor ʼn witgerypte land moet loop om ʼn pomp af te sit, dan sug en verduidelik jy nie. Jy doen dit want dit moet gedoen word. Dít is landbou en vir lank was dit ook om ʼn land te bou. Die handhawing van die doen-wat-gedoen-moet-word skep ʼn gewoonte om te oordeel tussen wat sterk en wat swak is. ʼn Boer het net ongeduld met swakheid en hulle verbind die dorpslewe alte maklik met swakheid. ʼn Stadsjapie staan nie in die nag op om ʼn koei te help wat sukkel om te kalf nie.
Daar is veral een dorpenaarseienskap waarmee ʼn boer geen geduld het nie: Vrees. Jy kan nie ʼn plaas bou as jy bang is nie; bang vir beeste, bang vir bokke, bang vir slange in die land, bang vir roofdiere, bang vir rowers, bang vir koue, bang vir… wel enigiets nie. En as jy onwillekeurig wél vrees, wel, om Vadersnaam, moet dit net nie wys nie.
Dorpenaars wys hulle vrees en, in hierdie plek en tyd van skielike, brutale doodslag, is die dorpenaar bang om vermoor of verbrysel te word en daarom dra sommige van hulle pistole aan hulle lywe. Ek, na amper twee dekades op die plaas, is een van hulle. Ek dra my tamaaie pistool pal. En ek sien hoe word daarna gekyk.
Daar is hierdie boeregesigsuitdrukking van halfbedekte minagting: Die vermakerige lig van ʼn winkbrou, die opkrul van mondhoeke, die geamuseerde oogwendings. ʼn Boer is bedrewe om dié kyk uit te deel, maar niemand is banger om só aangekyk te word as hy nie. Daarom dra min, heeltemal te min, boere pistole aan hulle. Dis ʼn dorpsding en ʼn boer doen nie dorpsdinge nie. Dis nie koel nie… nie Boerekoel nie.
So dit is my gedagte, sonder bewys maar ook sonder die kans dat iemand die teendeel kan bewys, dat die Afrikanernasie skaars na verrysenis amper in 1877 uitgesterf het weens Boerekoel. Die anneksasie het net vir ʼn raps meer as drie jaar, tot Februarie 1881 geduur. As dit nog vyf of tien jaar langer gehou het, is die kanse goed dat dit Afrikaans noodlottig en onomkeerbaar sou beskadig het. Sonder sy taal sou die Boer ʼn Engelsman geword het, getrou aan Engelse owerhede en aangegryp deur die Engelse kultuur.
Die omvangryke Engelse kultuur was uiters verswelgend. In die Kaap was daar geen teken van verset nie. ʼn Vlammetjie het weliswaar vir Afrikaans gebrand en die volk se oorlewing het al hoe duideliker saamgeval met die worsteling om Afrikaans op die been te kry. Die taalstryd het die oorlewingstryd geword, maar as die Transvaal sou verengels het, is dit te betwyfel dat die Kaap veel langer as kampvegter vir Afrikaans sou uitgehou het. Dit was die latere, meer soliede Transvaal wat Afrikaans geanker en laat oorleef het. Tussen 1877 en 1881 was daar weinig vasberadenheid ter wille van Afrikaans te siene.
Die Boer, sy taal, sy grondgebied en sy staat was pens en pootjies in die sakkie en Brittanje moes dit nog net toeryg. Toe daar nog net ʼn skrefie lig deur die vernouende opening ingeskyn het, het daar, soos dikwels in die Afrikaner se geskiedenis, iets vreemds gebeur en dit het te doen gehad met ʼn wa.
Die Boere het weldra besef dat dit nie lekker is onder die Britse kombers nie. Afrikaners was, verbysterend genoeg, weer vreemdelinge in hulle eie land. Hulle het nou nie juis teen die prikkels geskop nie, maar begin om teen dit te stoot in ʼn proses wat hulle lydelike verset genoem het.
Die Transvaalse leierskorps het ʼn uitweg langs amptelike weë probeer vind met afvaardigings Brittanje toe om by die owerhede te kla, natuurlik met geen sukses nie. Dit help nie jy kla die skerpioen se pote by sy kop aan nie. Die burgers self het begin kriewelrig raak. Net so ongeërg ʼn Boer kan wees, net so hardkoppig kan hy wees as iets op hom afgedwing word. Jy kan met ʼn steekse Boer niks uitrig nie.
Die lydelike verset het aan die Engelse begin skaaf en hoe ongemakliker hulle geword het, hoe meer Boerstemme het opgegaan om die geweer op te neem. Daar was bloedsproei in die lug en die Boere het dit geruik. Die druk vir wapenkonflik het verhewig. ʼn Ontketening was al wat ontbreek het.
Op die ou end was dit die tradisionele wrywingspunt van belasting wat die vlam teen die buskruit gehou het. ʼn Boer, Piet Bezuidenhout, het verseg om belasting te betaal. Die Engelse het met hulle eie soort burokratiese kilheid beslag op sy wa gelê met die doel om dit op te veil. Tydens die veiling het ʼn onthutste klompie Boere onder Piet Cronjé die afslaer verwilder, die wa ingespan en dit teruggesleep na Piet Bezuidenhout.
Die Engelse het hulleself nou onwrikbaar op ʼn kruispad wat links na ellende en regs na mislukking sou lei, bevind. Tree hulle nie op nie, rafel hulle gesag uit. Tree hulle hardhandig op, stoot hulle die Boere nader aan die ontbrandingspunt. Die Boereleiers, Paul Kruger, Piet Joubert en MW Pretorius, het nou weer besef dat die Volk reg is om uiteindelik groot besluite te neem.
Hulle reël ʼn Volksvergadering by Paardekraal en daar verenig die Boere in hulle vasbeslotenheid om die Engelse strop van die nek af te haal, en as vryheid deur die loop van die roer moet kom, nou ja, mag die Here hulle behoed.
Tot vandag toe word die Slag van Majuba met dié straatnaam in Amsterdam, Nederland, gedenk.
Van hier af was Boer en Brit asof op ysterspore teen volle vaart op pad na ʼn botsing. Toe dit uitbreek, het die Boere in ʼn paar kort, vernietigende veldslae, wat ʼn klimaks op ʼn koppie bekend as Majuba bereik het, die Britte verrinneweer en verjaag en hulle onafhanklikheid teruggekry.
ʼn Tydperk van konsolidasie en voorspoed het gevolg. In die Transvaal het ʼn verspreide spul landbouers en hulle taalgenote in die dorpe ʼn sterk saamsnoerende identiteit ontdek en saamgekom as ʼn volwaardige volk met sterk nasionale bande met hulle volksgenote in die Vrystaat en die Kaap. Die wind het vol opgekom in die taal se seile. Afrikaanse koerante het in oplaag en inhoud gegroei en die eerste eksperimente met Afrikaans as skrywers- en digterstaal was rasend suksesvol.
Veral onder die leierskap van Paul Kruger in die Transvaal en M.T. Steyn in die Oranje-Vrystaat is die republieke se staatsadministrasie versterk en onderwys verbeter. Diamante en goud het nuwe voorspoed gebring en kon betaal vir klein, goedtoegeruste weermagte.
Brittanje was egter nog nie bereid om die werk van hulle hande te laat vaar nie. Die nuwe goud- en diamantvelde het hulle net te veel laat kwyl en sowat agtien jaar na Colley se mislukking op Majuba-koppie, het die Ryk ʼn volgende oorlog teen die twee klein republieke bewimpel. Die Afrikaner was nog nooit voorheen deur ʼn ramp van dié omvang en intensiteit getref nie. Na drie jaar se verpletterende oorlog, nadat die vredesverdrag in Melrose Huis onderteken het, was die volk verslaan en verniel met groot dele van die land wat in puin en as gelaat is deur ʼn ongenaakbare en hovaardige vyand.
Verstommend genoeg, te midde van die verdriet en skielike armoede, was dit volk nie moedeloos nie. Sy rug was styf, hy het vorentoe gekyk en die gedeelte trauma van die oorlog het eenheid onder hulle geheg. ʼn Samehorige Afrikaner wat nie net trots nie, maar trotserend is, kan nie onderdruk word nie. Die bestaan van die Afrikaner was in daardie tydperk nie in die weegskaal nie.
Die Britte, bewerig in hulle Pyrrhusoorwinning, het die Boere sulke gunstige vredesvoorwaardes aangebied dat die Afrikaner minder as 50 jaar later die politieke mag in die land oorgeneem en in 1961 die laaste Britse klitse uit hulle hare gekam het tydens Republiekwording.
Deur die loop van die twintigste eeu het die Afrikaner skool gegaan, geleer, gewerk, voorspoedig geword, gelandbou en land gebou en Afrikaans het ʼn volwaardige taal geword: huistaal, moedertaal, dramataal, letterkundetaal, vaktaal, wetenskapstaal, sporttaal, met woordeboeke en spelreëls en woordelyste en ensiklopedieë…
Soos altyd was dit die Afrikaanse taal wat die volk se vuurkolom in die nag was. Solank die volk met mekaar in hulle taal gepraat het, was die Afrikaner onvernietigbaar. Afrikaans was die wekroep in 1880 om Shepstone se anneksasie omver te werp en Afrikaans was die prieel waarteen die volk sterk gerank het toe die oorlog in 1902 geëindig het.
Op 1 Februarie 1990 was die Afrikaner sterker as ooit. Afrikaans is beskerm en versorg en het uitgeswel tot ʼn magtige taal in die mond van miljoene mense. Die Afrikaner het reeds die volgende fase van sy ontwikkeling suksesvol betree. Die landbouer wat die spoorweë en mynwese geskep en beman het, het die staatsadministrateur, polisieman, soldaat, verpleegster en onderwyser geword, en nou ook die geleerde en die bedryfspersoon. Sy ekonomie het die kniehaltering van internasionale sanksies oorleef. Hy het sy vyande buite die landsgrense verslaan en binnelands getem. Op 1 Februarie 1990 was die Afrikaner sterker as ooit. En die volgende dag het F.W. de Klerk oorgegee en die volk aan sy Derde Groot Bestaanskrisis uitgelewer.
Die Eerste Bestaanskrisis was die Britse besetting van die Kaap.
Die Tweede Bestaanskrisis was die Britse anneksasie van die Transvaal.
Die Derde Bestaanskrisis beleef ons nou onder die bedompige gewig van meerderheidsoorheersing. Hierdie Bestaanskrisis het soveel ooreenkomste met die Tweede Bestaanskrisis: ʼn Volk se aandag was te afgelei om homself doeltreffend te verset en hy het onverklaarbaar toegelaat dat alles van hom deur sy vyand ingepalm word. Afrikaans word van alle krippe weggekeer en sy belastinglas word ondraaglik. ʼn Vyandelike pers striem sy goeie dade en na elke opoffering van hom word net nog meer by hom geëis. Indien hy nie sy weg daardeur vind nie, kan die Derde Bestaanskrisis sy laaste wees. En dan verdwyn hy, soos los saad wat opslaan in ander lande waar hulle goeie Aussies, Nieu-Seelanders en Kanadese word, of, in Suid-Afrika opgeslurp in die weereens dominante Engelse kultuur.
Die vorige twee bestaanskrisisse is oorkom deur ʼn Groot Trek en ʼn Groot Oorlog. Wat sal dit verg om die Derde Bestaanskrisis te oorleef?
Groot Trek… maar waarheen?
Groot Oorlog… maar waarmee en teen wie?
Groot Verset?
Swart Maandag. Foto: Heidelberg Nigel Heraut.
Tog was daar flitse van hoop in 2017. ʼn Restaurantgroep het sy bars houding berou toe dit gestuit het teen Boerehalsstarrigheid. ʼn Europese skakelreus het gestruikel toe hy rasseonrus wou gebruik om sy kliënt se misdadigheid te verdoesel. ʼn Maandag waarin honderdeduisende Afrikaners swart aangetrek het, het die swart meerderheid se keel laat toetrek.
So, ja, alle volke moet uitsterf, maar vir eers, hier is wat ons vir die Dood sê: Nie vandag nie!
Die een se dood is die ander se brood, nè, en so het Naspers se spens vroeg in Desember onverwags vol geraak. ‘n Plaasmoord, ‘n goeie een, so asof bestel. Nou goed, eintlik was daar twéé, nee, eintlik vier, regtig, want vier mense is dood in twee voorvalle, maar die een voorval, ‘n vrou op haar bed vasgebind en met ‘n voorhamer doodgeklop, is nou nie juis várs brood nie, is dit? Te min beweging, te min drama. Maar die een op Lindley!
Asof op bestelling, ‘n goeie een, ja, met al die beste elemente: Boer wat niksvermoedend uitstap, soos hy al ‘n duisend keer gedoen het, by die agterdeur uit, en toe die suis en die doef van die panga deur die lug en in sy skedel in. Toe die dramatiese doodsworsteling wat eers eindig nadat die aanvallers ‘n tuinvurk kruis en dwars deur sy bobors ingetrap het. Daarna, daai skielike indruising, vinnige swart stemme, stroom van beweging wat die hulpelose plaasvroutjie terugstu in ‘n hoek van hulpeloosheid in. En nou, hier’s wat van dié plaasmoord ‘n wenner maak: Die kleintjie word toe mos deur ‘n swart tiener buite toe gedra, aan die hare voor sy oë gehou en toe skiet hy haar deur die kop. Net so, gedaan en klaar.
Toe gaan hy – jy kan hierdie goed nie uitdink nie! – toe dra hy die pap lykie al die pad terug in die huis in en wys dit vir haar ma voordat dié gedwing word om die kluis oop te sluit waarna hulle haar so Schindler’s-List styl teregstel.
Nou kyk, hiér ‘n storie, die beste soort. Dis nie sommer net ‘n gewone, tuintipe plaasmoord nie. Dank Vader – of dan, meer gepas vir die postmoderne Naspersiër – dank die gode vir die klein dogtertjie. Dis sý wat vir hierdie storie bene gee. En dit in Desember! Die einde van die jaar is tradisioneel ‘n droë seisoen vir koerante. Parlemente is in reses, die sport is grotendeels klaar gespeel, die pryse uitgedeel, die beste moorde reeds gepleeg. Dis asof die hele wêreld afrat, of soos ‘n wipwaentjie teen die laaste opdraande van die jaar opkruip voordat die lewe weer spoed vat in Januarie.
So, die koerante maal maar die gewone gruis hierdie tyd van die jaar. Dis nabetragtings en top-tien-lyste van die beste, die slegste, die gekkigste dinge van die jaar. Daar is fliekresensies van vakansieflieks maar niemand lees dit nie. Kerswenke, half-pittige idees oor nuwejaarsvoornemens, vooruitskoue, gevierdes se vakansieplanne… Vullers met ander woorde. Daar is altyd koerantruimte om vol te maak, maar in Desember is dit asof die hele koerant net vullers is. En dan, gode den dank, ‘n lekker, fasetryke plaasmoord.
Die beste moordstories is dié wat in foto’s vertel kan word. Terwyl die boere- en wyer blanke gemeenskap steier en sidder van skok, word daar in redaksiekantore binne trefafstand van Lindley voorberei en gedinkskrum. Vir hulle is daar nie die tyd, die luukse of die inklinasie om hartseer of afkeurend te wees nie. Skok, verbystering, haat… emosies, om presies te wees… dis vir die kleinburgerlike gemeenskap. Die Pers is Nuus! en Nuus! is die roeping van ‘n elite. Hulle staan, nou ja, miskien nie verhewe bo emosie nie, maar dan darem verwyderd, afgesonder, geheilig daarvan. Daar is net een vraag: Hoe kan ‘n voorval en die deelnemers daaraan vir Nuus! tot diens wees? Die fotograwe word aangesê om toe te sien dat hulle kameras se batterye gelaai is.
Vir die fotograwe is dit eenvoudig. ‘n Voorval – moord op Lindley! – moet getap word en die betrokkenes gemanipuleer word vir die heel beste blerrie foto wat jy aan kan dink. So sit hulle in die redaksiekantore, terwyl hulle die sakrament van kitskos eet teen die agtergrond van beroemde kiekies uit die Verlede, en teoretiseer oor die Rol van die Gemeenskap in die Groot Foto…
Kyk, daar is nie een van hulle wat nie wens hulle was daar, kanonloop-Canon in die korrelposisie, toe die eerste noodlottige houe buite die plaashuis geval het nie. En, soos altyd, vra hulle onderling die vraag: As jy daar was, sou jy probeer het om klein Willemientjie te red?
Regte antwoord: Nee! Die fotograaf, soos enige Nuus!mens, is daar om ‘n rekord van gebeure saam te stel, nie om self daaraan deel te neem nie. Ons skryf en fotografeer die Nuus!, sê hulle, ons maak dit nie. Dis ‘n Heilige Dictum van die Heilige Nuus!mense. Jy sal tog nie van ‘n wildlewefilmmaker verwag om die bokkie te waarsku dat die leeu op haar afsluip nie. Nee, jy sal die jagtog en die doodslag met grootste noukeurigheid verfilm tot die laaste stuiptrekking en verskrikte blêr van die ooitjie. Die gemeenskap is soos organismes vasgeklem tussen die glasplaatjies onder die lens van ons mikroskoop. Die Heilige Nuus!mense, dienaars van die Heilige Nuus!, is daar om aan te teken, te ontleed, te interpreteer, maar nooit ooit om met die slagoffer te identifiseer nie.
Die Nuus!redakteure verskyn en fotograwe word saam met verslaggewers gesalf om na die toneel te haas, om die sap uit die storie te suig en die beste blerrie foto’s moontlik te neem. Onderweg word daar gefantaseer. Sê nou maar net jy kón op die toneel gewees het terwyl die moorde afgespeel het? Wat sou die beste moontlike foto gewees het? Attie Potgieter in sy doodsworsteling, wriemelend onder die viertandprik van die tuinvurk? Of die boeremoedertjie op haar knieë, weerloos voor die aanvaller, smekend om genade wat sy nie verwag nie?
Met die allerhaas van ‘n wegsleeptrok op pad na ‘n BMW in ‘n ongeluk daag hulle by die plaas op, net toe die polisiedeskundiges die laaste bietjie opruim. Langlens-Canon voor die oog, soos die gestolde slurp van ‘n olifant, of soos die stormgeweer van ‘n spesmaglid in ‘n doolhof, paraat vir die foto, dáárdie skoot, sou dit opduik. ‘n Groot Foto verskyn soms net vir ‘n oomblik en as jy laat is op die sneller, verloor jy hom vir altyd.
Die fotograafgode is in ligte luim vandag, want sowaar, kán dit wees, wat sien jy hier voor jou, kan dit die liggaampie van die plaasdogtertjie wees? En dit is, steriel in ondeursigtige sintetiese materiaal toegedraai, in die arms van ‘n beampte wat haar op ‘n draagbaar plaas. Maar ai, die fotograafgode, die ou terggeeste, so naby en tog so ver, want ons kan van haar niks sien nie, nie ‘n bebloede wangetjie of ‘n gekneusde armpie of selfs ‘n slepie rooi hare nie. Niks. Sy’s net ‘n opgevoude bondeltjie in ‘n plastieksak.
Nou ja, ‘n Nuus!mens is jy ook nie as jy nie bietjie rondom ‘n probleem – uit die kassie uit, jy weet – kan dink nie. Neem dikloop-Canon op; skiet die plaashuis. Niks dramaties daar nie. Niks goties of selfs stroewe sandsteen nie. Eerder een van daai reguit op-en-af huise met die vlak spits en lae plafonne teen die Vrystaatse winterkoue. Wel, die Nuus!mense, die fotograwe is hier om beeldmateriaal te kry en sonder beeldmateriaal gaan hulle nie weg nie.
Die volgende week staan hulle snoep die foto’s, wat hulle geneem of by die vermoordes se familielede afgebedel het, toe. Die foto van die liggaampie-in-wit-plastiek is amper dramaties, amper veelseggend, maar dis oorbelig en gestroop van die werklike drama. So, om die stories wat uitgeryg word in die dagblaaie te ondersteun, is daar hier ‘n foto’tjie van die drie saam – boer Attie groot en rysig in ‘n stoel, ma Wilna regop langs hom en Willemientjie ondeund en spelerig in haar arms – daar ‘n portret van Willemientjie, rooikoppie… Willemientjie, Willemientjie, is dit nie ‘n wonderlike naam in die omstandighede nie? Bedoel nou net, die kontrás, die spelerigheid teenoor die brutale einde.
Nou ja die Nuus!mense en die fotoskuts het hulle bes gedoen, onder die omstandighede, nou is dit vir die begrafnis.
Naspers se Nuus!mense en Fotoskuts ry in die Joegaai!bus Lindley toe. Die Joegaai!bus is ‘n Toyota Quantum-bussie, uitgedos as mobiele advertensie vir Rapport. Die bussie is die kleur van ‘n hartstogtelike rooi lipstiffie en die advertensie daarop is ‘n rits strokiesprentpanele wat afgekyk is by Andy Warhol, die popkunstenaar. Van voor na agter is vyf blokke met verskillende gesigte primitief met swaar lyne en psigedeliese kleure geskilder, so al op Warhol se beroemde blokkeportret van Marilyn Monroe af waarin dieselfde afdruk van haar gesig in 9 panele verskyn, net elke keer in ‘n ander kleur. Die Joegaai!bus se gesigte is dié van die koel mense, wat met alles en vir alles en vir almal is. Die middelste paneel is van ‘n jong lat wat guitig gil. Die heel voorste gesiggie is van ‘n peuterdogtertjie. Dit kon Willemientjie gewees het, maar dit is nie, want Willemientjie is mos deur die kop geskiet.
Agter, bo die laaste prent, is dit nog steeds die ene popkuns, maar dié keer afgetrek op Roy Lichtenstein, die stuitige maaifoerie wat Kandinsky en De Kooning se klokke gelui het deur die gek te skeer met hulle blertse- en smeerselkuns. Hy het dit gedoen deur eenvoudige, proletariese strokiesprent panele op te pomp tot omvangryke skilderye, sulke halftintprente met die kenmerkende presies verspreide kolletjies om skakerings teen effekleur aan te toon. Om die poets te beklemtoon was die skilderye volledig met uitgelate byskrifte soos: “Pow!” en “Wham!”
Die Joegaai!bus se Lichtenstein-na-apery is ‘n lat hier in sy twintigs wat agter sy hand verby fluister.
“Psst… bring jou Nuus!” sê hy in een van daai spraakborrels eie aan die strokies. Met sy ander hand hou hy ‘n plaatjie omhoog – eintlik lyk dit met eerste oogopslag soos ‘n tandepastebuisie, maar dit ís ‘n plaatjie – en daarop is die naam “Rapport” in die welbekende logo. Goed, so, as die leser die hele affêre reg ryg, is die boodskap: “Psst, RAPPORT bring jou Nuus!.”
Natuurlik is dit alles net ‘n ironiese ondeundheid. Rapport fluister nooit. Rapport gil, dra banieropskrifte in vetdruk, kies hamerslagkoppe vir stories, mik altyd vir die omstrede. (Let wel, vir Rapport soos vir enige Naspers-produk beteken “omstrede” enige iets wat die Afrikaner ontstel.) Hulle sou trouer aan hulle aard gewees het met klanknabootsings in hoofletters, soos die geluide tydens die Potgieter-aanval: Die Swiessj-DOEF! van die pangakap, die WLANK! van die deur wat oopgeskop word, die gha-DWAAH! van die pistoolskoot… Dis mos meer Rapport as “psst…”
En tog, in al die geoogknikkery is daar tog iets onbedoeld veelseggend. Dieselfde ontwerp word oor die agterruit herhaal, maar die uitleg van die beskikbare vlak verskil, so die ontwerper moes noodgedwonge elemente rondskuif. In plaas daarvan dat ons inligter sy bordjie regs bo die stippellyn hou om die woord “Rapport” daar in te vul, hou hy dit nou links bo, voordat die woorde begin. Dit lees nou: “Rapport psst… het Nuus!.” En daarin sien ons die ongeërgdheid van die hedendaagse Rapport-redaksie. “Ons,” sê die advertensie, “sal vir jou Nuus! aanbied soos ons wil, waar ons wil, hoe ons wil, en as ons redaksie en sub-redaksie nou nie te noukeurig is nie, wat daarvan? Jy sal lees wat ons jou gee, want ons is ál wat daar is.”
Om dít te onderstreep, te bevestig, kry Naspers se Nuus!mense en Fotoskuts koers na Lindley in die skelrooi, joolwa-agtige Joegaai!bus, wat amptelik nie die Joegaai!bus is nie, maar “Nuusbus 1,” so in ‘n eggo van Redding Internasionaal. “Thunderbird Een, Thunderbird Een… kom in!”
Die Naspersiërs gaan in hulle Nuus!joolwa begrafnis toe. Sou ‘n meer sombere, of dan ten minste minder opvallende voertuig nie meer gepas gewees het nie, die melancholie van die geleentheid in ag geneem? A, ja, maar sien, dis hoe die organisme tussen die mikroskoopglasplaatjies daaroor sou dink. Maar nie as jy ‘n Naspersiër is nie. Dan sal jy verstaan hoe waardevol die stelling is wat die Joegaai!bus maak: Ons is nie hier om te rou nie, nie hier om mee te voel nie, ons is hier om die Nuus! te kom haal. Ons is nie Afrikaner, Afrikaans, volk, nasie, Afrikaan of Suid-Afrikaner nie. Ons is Naspers en ons ry waarin ons blerriewel wil, so gaan aan met julle kleinburgerlike geworstel met verdriet en verlies en ons sal die belangrike doen en dien. Ons sal die Nuus! opteken.
Dis nie dat hulle ongeërg is oor die begrafnis nie. Hulle is, maak geen fout nie, opgewonde daaroor, en ook op hulle hoede. Begrafnisse is ‘n Nuus!mens se kos, maar dit kan vol pootjiestrikke vir ‘n Fotoskut wees. Die probleem is dat die publiek nie opgelei is om die Nasionale Pers by ‘n begrafnis te ontvang nie. Kerkmense veral ly onder die waan dat ‘n begrafnis A) oor die oorledenes gaan en, B) daar is om die naasbestaandes te troos. Hulle het, glo dit nou maar, weinig begrip vir die allerbelang van die Nuus! en die Fotoskut se rol daarin. As Willemientjie aan kinkhoes gesterf het, of selfs in ‘n ongeluk onder haar pa se bakkiewiele, dán het die begrafnis aan die familie behoort. Maar nou dat sy in die koppie geskiet is, is die begrafnis en alles wat daarin is die nasie s’n, dit wil sê die Nuus! s’n, want die Nuus! is die nasie. Die nasie, na alles volgens Nuus!mensopvatting, is daar om die Nuus! te maak. Die Nuus! bestaan nie vir die nasie nie, die nasie bestaan vir die Nuus!. So word die Nasie die verskaffer én die verbruiker van Nuus!.
Maar hoe moet ‘n Naspersfotoskut nou sinvol sy of haar werk doen as hulle so kortaf gehiet en gebied word? Luister bietjie hierna, skaars met hulle aankoms word hulle bewegings beperk deur die onsinnigste riglyne. Hulle mag nie kameraflitse in die kerk gebruik nie en, bitterste van alles, hulle is binne die kerkgebou tot die galery beperk. Nou hoe moet uit sulke omstandighede ‘n ordentlike foto geproduseer word?!
Weet jy wat jy van bo van ‘n kerkgalery af sien? Koppe. Dis wat jy sien. Koppe van bo af. Jy kan nie eers die gesigte van die rouklaers van skuins van bo af sien nie want die galery strek net van die flanke en agterom. Neem nou ‘n veelseggende foto van ‘n agterkop van bo gesien! So, hier is nou die situasie: Die families, die hoofbedroefdes op wie se gesigte die emosie ingeëts is, daardie gevoelens wat ‘n duisend koerante vir elke hartseer plooi sou verkoop, is nou onsigbaar vir die kamera. Ja, die pa van Wilna en oupa van Willemientjie, toe hy die skyfiereeks van die gesinnetjie op die projekterdoek voor in die kerk sien, se skouers het geskud soos ‘n luikrugmotortjie oor ‘n sinkplaatpad. Hy het gehuil.
Maar hoe is jy veronderstel om dit af te neem van bo af? Die Canon is ‘n stilkamera, nie daar om ‘n video te maak nie. So, die vinnigste Fotoskuts in die Weste moet nou maar skik om die rangskikking voor die kansel af te neem, en dis wat in die dae na die begrafnis in die koerante sal verskyn. Dis ‘n tableau van die gesin se portret en blomme voor die preekstoel. Dit word gesteun deur drie, dik, wit kerse in drie lengtes. Dit kon só mooi gewerk het. Die kerse – lank vir Attie en korter vir Wilna en heel kort vir Willemientjie – is so deurdronge met betekenis en verwysings na verganklikheid, en kyk, die stugge kanselkleed in swart fluweel verklaar in goue borduurletters: God is Liefde. En dink net wat ‘n ontleder van al dié heerlike simboliek, ironie en verwysings kon maak! Dit kon só ‘n goeie foto gewees het, maar weens mense se kortsinnigheid, mense wat kleinburgerlike verdriet bó die aanspraak van Nuus! stel, kom die kiekie nie tot sy reg nie. As die fotograaf nou voor dit kon afsak en na bo toe skiet, sou daardie kerse en daardie portret so oorweldig gewees het deur die swart lap van die kanselkleed wat soos ‘n onweerswolk oor dit alles gefrons het. Maar nou moes die foto van bó af geneem word. Almal kan dit sien, en dit het alles bederf.
Niemand moet sê ‘n Naspersfotoskut werk nie vir die einde van die maand se soldy nie, en hulle moet dwarsdeur ‘n diens, waarin die predikant klem lê op die liefde van God en die hoop van die hiernamaals, sit. Toe… aksie! Gryp die Canon! Trippel die trappe af! Kom in hinderlaagposisie!
Die treurendes strompel die kerk uit. Hulle is in hulle beste, somberste aangetrek. Nie die Naspersiërs nie. Hulle is in Joegaai!busuniforms, net sodat mense moet weet hulle is hier vir Nuus! en nie om te rou nie. Los fladdertop oor skibroek, jannas, T-hemde, dié soort ding, gemaklike skoene; altyd gemaklike skoene, met plat sole om makliker mee te skarrel vir die Groot Foto.
Die begrafnisgangers pers in ‘n halfmaanerewag voor die kerk se buitedeur saam, teruggetrokke en stil in afwagting op die familie om te verskyn. Naspersiërs druk vorentoe, tussen die mense deur, dikloop-Canon teen die oog, gierig vir die regte skoot. Ag, as hulle maar net ‘n gesig met rooi hartseerkolle op die wange en vertrek deur smartplooie in die visier kan kry. Daai oë skarlaken geskroei deur die sout van die trane. Ag, fotogode, kan ons maar net ‘n bietjie glinsterende snot op ‘n bewende bolip kry! Maar… nee…
So, skarrelskarrelskarrel, Canon in die hoogvoor, na die Joegaai!bus en val in by die stoet na die begraafplaas. En hoe onsensitief, hoe onnadenkend, kan die begrafnisgangers nie wees nie! Moenie dink hulle sal eerbiedig ‘n gaping ooplaat sodat die Nuus! gedien kan word deur ‘n behoorlike graffoto nie.
Na die teraardebestelling is hulle aan boord Nuusbus 1, die Joegaai!bus, op pad terug na Nuus! Sentraal. Op die vloeikristalskermpies van hulle kameras wys hulle vir mekaar die foto’s. Die beste, stem hulle saam, was ‘n blitsskoot so tussen die saamgeperste lywe deur, net toe die laaste kis sak. Dis Willemientjie s’n en haar ouma, vertrek deur smart, hou ‘n stywe arm uit daarheen, vingerpunte op die wit hout, amper soos Michelangelo se Godsfiguur wat sy hand met die lewensvonk uithou na die ontmagte Adam, so asof Ouma deur die mag van haar ontkenning haar kleinkind sal terugroep van uit die graf uit. Dis nie ‘n volmaakte treffer nie, erken die Naspersiërs stroef, maar dit sal moet doen.
En so, liewe leser, gaan in vrede met die gedagte: Sou jy vermoor word, en jou moord is paslik anders of meer brutaal as die gewone of opspraakwekkend vir welke rede ook al, wie weet, miskien sal die Joegaai!bus op jóú begrafnis wees en word jy Nuus!…
Die een se dood is die ander se brood, nè, en so het Naspers se spens vroeg in Desember onverwags vol geraak. ‘n Plaasmoord, ‘n goeie een, so asof bestel. Nou goed, eintlik was daar twéé, nee, eintlik vier, regtig, want vier mense is dood in twee voorvalle, maar die een voorval, ‘n vrou op haar bed vasgebind en met ‘n voorhamer doodgeklop, is nou nie juis várs brood nie, is dit? Te min beweging, te min drama. Maar die een op Lindley!