Leon Lemmer – Bladsy 20

Leon Lemmer: Barack Obama vanuit Afrikanerperspektief

In Suid-Afrika het ons in 1990/1994 die oorskakeling na die veelgeprese demokratiese orde beleef, waarin alle volwasse inwoners stemreg het; dus eintlik ‘n gepeupelkrasie. Ingevolge FW de Klerk se beloftes sou die nuwe Suid-Afrika vry van kommunisme en geweld wees. Pleks daarvan was al die staatshoofde sedert 1994 kommuniste en word die geweld, wat so kenmerkend van die UDF/ANC se “bevrydingstryd” was, tot op hede onverpoos voortgesit. Die mate waarin ons deur ‘n gewelddadige samelewing gekondisioneer word, het duidelik geblyk toe die onlangse studente-onrus en -vandalisme allerweë lof toegeswaai is; nie net deur fundamenteel misleide joernaliste soos Max du Preez nie, maar ook deur die staatshoof, die minister van hoër onderwys en universiteitsrektore.

Die plaaslike politieke opset is sodanig dat die oorweldigende swart meerderheid nooit iets anders as ‘n swart staatshoof sal wil hê nie. Dit spreek boekdele teen die populêre veronderstelling dat swartes noodwendig nie-rassisties is. In Amerika, met die teenoorgestelde bevolkingsamestelling (wit meerderheid, swart minderheid), het die swartes bankvat saam met baie links-liberale blankes ‘n swart president, Barack Obama junior, tot staatshoof verkies. In Suid-Afrika tref ‘n mens ook toenemend die verskynsel aan dat poste wat tradisioneel deur blankes beklee is nou deur swartes gevul word, asof dit ‘n noodwendigheid is.

Die Burger het vir ‘n aantal jare (2006-2011) ‘n “swart” redakteur, Henry Jeffreys, probeer maar hy was te doeltreffend met die vervreemding van die tradisionele, beskaafde, Europeesgeoriënteerde lesers. Die Universiteit Stellenbosch (US) het ‘n “swart” rektor (2007-2014), Russel Botman, aangestel, met katastrofiese gevolge vir Afrikaans en Afrikanerkultuur aan daardie universiteit. Die DA het verplig gevoel om ‘n swart leier, Mmusi Maimane, te verkies. Dit is die soort ding wat vroeër of later in links-liberale geledere gebeur omdat daarop aangedring word dat polities verligtes moet uitleef wat hulle propageer.

In al vier die laasgenoemde gevalle (Obama, Jeffreys, Botman, Maimane) het die aanstelling van ‘n swarte ‘n kulturele breuk met die verlede veroorsaak; selfs ‘n grondige verandering van die institusionele kultuur genoodsaak. Dieselfde neiging kan aan die Universiteit Vrystaat en op die Potchefstroom-kampus van die Noordwes-universiteit waargeneem word, na die aanstelling as rektor van onderskeidelik Jonathan Jansen en Dan Kgwadi. Mense is minder eenders as wat dikwels voorgegee word.

In die geval van godsdiens is daar die neiging om ‘n religie by die behoeftes van ‘n groep en selfs ‘n individu aan te pas. Elkeen glo in meerdere of mindere mate soos dit hom pas omdat dit so ‘n diep persoonlike saak is. Wat die christelike godsdiens betref is daar nie net Rooms-Katolieke en Oosters-Ortodokse en Protestantse christene nie, maar talle variasies binne hierdie groepe. Pinkster- (Pentacostal) en soortgelyke charismatiese groepe, waar daar meer aksie is, het baie gewild geword by mense wat bv graag sing en dans. Die (radikale) aanpassing van nie-inheemse godsdienste kom algemeen by swartes voor. Meer uitsonderlik is dat swartes dit noodsaaklik ag dat soortgelyke aanpassings ook by ander instansies, soos universiteite, gemaak moet word. Pleks van by die aard van ‘n instansie aan te pas, word verlang (kenmerkend, by voorkeur geëis) dat die instansie eerder by swartes moet aanpas/transformeer, met potensieel noodlottige gevolge vir die voortgesette doeltreffende funksionering van die instansie. Dink bv aan die US.

William Washington Bragg het ‘n uitstekende boek oor die ideologiese wortels van Barack Obama geskryf: Obama’s radical roots: Saul Alinsky, Jeremiah Wright, and the others who shaped his worldview (Jefferson Adams Library of American History, 2011, 105p; Amazon Kindle $7,97). Daardie “others” verwys na Charles Ogletree, asook Afrika- en Moslem-invloed. Ek het by ‘n vorige geleentheid oor Jeremiah Wright en bevrydingsteologie geskryf (Praag 9 Januarie). Vandag skryf ek oor Obama se beïnvloeding deur sy biologiese afkoms, asook oor Saul Alinsky en andere. Uit wat volg, kan afgelei word in hoe ‘n groot mate Obama se presidentskap (sedert 2009) ‘n breuk met die verlede is. Hy is polities linkser as enige van sy voorgangers. Hy is “not one of us” (Kindle 62). Die aanwesigheid van swartes in die Withuis is vir baie blanke Amerikaners ‘n ongemaklike waarheid. Obama verkeer onmiskenbaar buite die hoofstroom. Dit word nie as ‘n kompliment bedoel nie. Dit illustreer sy onaanpasbaarheid. Let in wat volg ook op die talle ooreenkomste tussen Obama aan die een kant en plaaslike en Afrika-swartes en die ANC aan die ander kant.

Onyango Obama

Barack Obama jr se andersheid kan onder meer (kenmerkend) teruggevoer word na sy ouerhuis, of eintlik die gebrek aan so ‘n huis. Hy het sy pa net een keer ontmoet. Sy oupa was die Moslem en veelwywer Onyango Obama (1895-1979). Barack jr bewaar sy oupa se pasboek, sodat hy weet dat dit nie net die apartheidsregime nie maar ook die Britte is wat van reservaatswartes in Kenia pasboekdraers gemaak het. Onyango was ‘n kok wat vir Britte gewerk het. Soos wat ANC-kamerade deesdae graag verkondig, het Onyango daarop geroem dat hy weerstand teen die blanke owerheid gebied het en daarom gemartel en in die tronk gegooi is. Volgens Sarah, sy derde vrou: “The African warders were instructed by the white soldiers to whip him every morning” (159).

Toe Barack jr dié storie hoor, wat heel moontlik aangedik of fiktief is, het hy tot die besef gekom dat “their struggle was my birthright” (113). Bragg: “It is impossible to know … whether he was imprisoned at all … no records of his imprisonment have appeared” (151). “In understanding [Barack] Obama [Jr] and how he was shaped by his family, it is the legend that matters. In his memoir Obama admits that he too felt lasting resentment towards his [grandfather’s and] father’s oppressors” (172). Dit is nie net plaaslike swartes wat dit teen standbeelde van blankes het nie. “When Obama entered the White House [2009], he pointedly returmed to Britain the bust of Winston Churchill that the British government had lent to George W Bush after the 9-11 attacks” (179).

Barack Obama sr

Onyango se oudste seun was Barack Obama senior (1936-1982). “Baraka” beteken seën (blessing) in Arabies. Hy het ‘n sendingskool bygewoon en die christelike geloof aangeneem. Reeds op skool was hy opstandig. In Nairobi het hy in aanraking gekom met radikale arbeidsaktiviste soos Tom Mboya (1930-1969), wat ‘n leier in die onafhanklikheidsbeweging was. Mboya se leuse was: “To hell with European domination” (200). Barack sr is ook beïnvloed deur ‘n radikaal linkse Keniaanse onafhanklikheidstryder, Oginga Odinga (1911-1994), wat belangstelling in Sowjet-Rusland in hom aangewakker het. ‘n Amerikaanse geletterdheidsonderwyseres, Elizabeth Mooney, het gesorg dat Barack sr in 1959 ‘n student aan die Universiteit van Hawaii geword het. Daar was hy een van die “counter-culture people” wat op sy “promiscuous love life” geroem het (221). Hy het ook aan swart burgerregtebetogings deelgeneem.

In sy tweede studiejaar het Barack sr in die Russiese klas kennis met ‘n blanke Amerikaanse eerstejaar, Stanley Ann Dunham, gemaak. Hoewel hy sedert 1954 tot sy dood met Kezia Aoko getroud was en reeds twee kinders gehad het, het hy voorgegee dat hy van sy eerste vrou geskei was. Dunham was spoedig swanger en hulle het in 1961 getrou. Barack sr het dus sy pa se veelwywery voortgesit. Toe hy in 1962 ‘n Harvard-studiebeurs ontvang, het hy vertrek en sy vrou en kind, Barack jr (gebore in 1961), in Hawaii agtergelaat. Hulle het in 1964 geskei. Aan die Universiteit Harvard Barack sr “continued his drinking and womanizing” (266). In 1964 is sy studiebeurs weens wanprestasie nie hernu nie en moes hy na Kenia terugkeer.

In 1963 het Kenia onafhanklik geword met Jomo Kenyatta (1894-1978) as president, Odinga as visepresident en Mboya as minister van justisie. Baie blankes en Asiate het die land verlaat. Barack sr het werk by Shell gekry. Hy het valslik voorgegee dat hy ‘n doktorsgraad het. Toe Mboya in 1964 die minister van ekonomiese sake word, is Barack sr as ‘n beplanningsbeampte aangestel. Hy het Afrika-sosialisme as beleid voorgestel. Dit het die herverdeling van rykdom, bv “radically progressive taxation” (423) en die uitwissing van privaat eiendom ingesluit. “At the very least restrict the size of farms” (375). “Wealthy individuals could in principle be stripped of everything without any real cost to the overall good” (436). Heelwat van sy voorstelle is eintlik marxisties en word ook plaaslik by die ANC-regering aangetref. “His ultimate objective was to see at least enterprises nationalized” (386). “Nationalization would primarily target white- and Asian-owned enterprises” (411).

Hierna het Barack sr ‘n pos by die Reserwebank gekry en daarna een by die toeristekorporasie, maar sy alkoholisme het deurlopend vererger. Later was hy soms werkloos. In 1971 het hy Hawaii besoek “visiting his son for the first and only time. Ann was by this time separated from her second husband, Lolo Sotero, though she was still living in Jakarta. Barack Jr was living with his grandparents in Honolulu … back in Africa, Obama’s second American wife, who he had met while at Harvard, was taking advantage of his absence to flee his home and file for divorce. Ruth Baker was a Jewish schoolteacher from Boston … she … had endured years of mistreatment before finally leaving for good” (494). Hulle het in 1973 geskei. In 1982 “while coming home from the bar, Barack Obama Sr slammed his car into a tree at high speed and was killed” (512).

Ann Dunham

Barack jr se ma, Ann Dunham (1942-1995), “was for much of her adult life a foreign aid worker, who was often well paid by American foundations and government agencies” (528). Dalk is dit wat van haar kind “a black activist in Chicago” gemaak het (551). Hy “embraced a ‘post-racial’ conception of himself” en “pledged to open America to the world, a … sort of cosmopolitan outlook” (566). Dunham was “a dreamy idealist on a futile quest to change the world” (535). Haar pa was onder meer ‘n meubelverkoper. Sy het ‘n student aan die Universiteit van Hawaii geword. “Hawaii was by far the most multi-cultural of all the states” (619). Hier het sy Barack sr ontmoet, swanger geraak, getrou, Barack jr as kind gekry en geskei.

Daarna het Dunham die Indonesiër en Islamiet Lolo Sotero (ook Soetoro, 1935-1987) ontmoet, met hom getrou (1965) en in Jakarta gaan woon (1966). In 1970 is hulle dogter, Maya, gebore. Barack jr “attended two different schools in Jakarta: one Catholic, one Muslim* … when the boy was nine [1971], she sent him back to Hawaii to live with his grandparents” (658). Gedurende sy skoolloopbaan was Dunham net drie jaar lank in Hawaii, toe sy weer ‘n universiteitstudent was. In 1975 het sy na Indonesië teruggekeer om as deel van verdere studie tot 1978 veldwerk in antropologie te doen. Haar proefskrif het sy egter eers meer as ‘n dekade later suksesvol voltooi. Sy het die Ford Foundation sover gekry om “a women’s studies program at the University of Indonesia” te begin (725). Daarna was sy onder meer gemoeid met mikrokredietverlening.

[* Barack jr se oupa en sy stiefpa was Moslems en hy het ‘n Moslemskool bygewoon. Dit is van die redes waarom Donald Trump in sy presidensiële verkiesingsveldtog met anti-Moslemuitsprake vorendag kom.]

“If there is a constant theme through her life and work, it was an interest in inequalities that result from flaws in the social system itself … It was the kind of thing she was very interested in – some kind of injustice based on something structural or cultural” (783), bv die uitbuiting van armes. Ons ken dit plaaslik: Die stelsel kry die skuld, nie die “slagoffers” nie. Sy was ‘n aanhanger van Jesse Jackson se militante swartbewussynspropaganda, “his idea of a multiracial ‘rainbow coalition'” (795); vandaar Desmond Tutu se “rainbow nation”. Dunham het georganiseerde godsdiens vermy ten gunste van “eclectic spiritualism … She meditated in Buddist monasteries en left small offerings in the Hindu communities” (795). “She raised her children to adopt the same detached, eclectic attitude” (803). Sy en Sotero het in 1980 geskei.

Saul Alinsky

In 1985 het Barack Obama jr (van nou af bloot Obama genoem) aan die Universiteit van Columbia gegradueer. Soos die kommuniste wou hy die wêreld verander. “To bring about what he saw as real, fundamental change to society, he chose to become a community organizer … ‘Change will come from a mobilized grass roots. That’s what I’ll do. I’ll organize black folks … What really inspired me was the civil rights movement'” (821). Hy het ‘n gemeenskapsorganiseerder, onder meer ‘n opstoker, in Chicago geword, “the capital of the African American community” (835) en deesdae die toonbeeld van ‘n geruïneerde stad. Dit was die setel van Saul Alinsky (1909-1972) se gemeenskapsorganisering, met Obama as een van sy toegewydste dissipels. “After Obama was elected to the United States Senate in 2004, Michelle Obama [his wife] claimed: ‘Barack is not a politician first and foremost. He’s a community activist exploring the viability of politics to make change'” (858). Toe Obama in 2007 sy kandidatuur vir die presidentskap aangekondig het, “he continued to invoke the spirit of Alinsky into the presidential campaign … Obama called his training in community organising the ‘best education’ he ever had” (864).

Alinsky, ‘n Jood van Russiese afkoms, is nooit weens sy pro-burgerregtebedrywighede gearresteer nie, maar om hom vir swartes meer aanvaarbaar te maak, het hy beweer dat hy tronkstraf uitgedien het. Sy pa was Benjamin en sy ma Sarah. Sy was ‘n moeilike vrou. “‘a plotka Führer’, troublemaker” (1910). Nelson Mandela se voornaam, Rolihlahla, beteken ook moeilikheidmaker/skoorsoeker. Alinsky was ‘n sosiologiestudent en veral geïnteresseerd in kriminologie. “He, like his [University of Chicago] professors, believed … ghettos made criminals and poor people, not the other way around … due to social disorganization which … [is] largely the result of economic defects in our social order” (920; ook 981). Die skuld word dus op blankes gepak. Dit is Alinsky wat gesê het: “The issue is never the issue” (1018); “the revolution is the issue” (1179). Dink aan Open Stellenbosch wat teen Afrikaans agiteer maar eintlik revolusie najaag.

Die manier waarop gemeenskappe georganiseer was, het glo veroorsaak dat mense “deprived or disenfranchised” gevoel het (981). Al Capone (1899-1947) het die bendebedrywighede in Chicago aangevoer. Alinsky en sy “confrontational, anti-establishment organization” (992) “was accepted by the mobsters” (932). Alinsky se boek, Rules for Radicals (1946/1971), “is written for the Have-Nots on how to take it away” (1066). Alinsky: “You want to organize for power!” (1076). “He wanted his organizers to agitate and mobilize heretofore quiet people into active, protesting citizens who, if necessary, would publicly confront city officials and make demands” (1097). “He said the organizer should be ‘an abrasive agent to rub raw the resentments of the people of the community; to fan latent hostilities of many of the people to the point of overt expressions'” (1113).

As Alinsky-dissipel kon Obama hom nadoen: Obama “was a natural, the undisputed master of agitation, who could engage a room full of recruiting targets in a rapid-fire Socratic dialogue, nudging them to admit that they were not living up to their own standards … He could be aggressive and confrontational. With probing, sometimes personal questions, he would pinpoint the source of pain in their lives, tearing down their egos just enough before dangling a carrot of hope that they could make things better” (1119). Die begrip “hoop” speel ‘n opvallende rol in die burgerregtebeweging van die Amerikaanse swartes; vandaar Russel Botman se HOOP-projek aan die US, wat deur Wim de Villiers voorgesit word (Matieland, 2015, p 40). De Villiers: “Ek staan op die skouers van reuse soos my voorganger, prof Russel Botman” (p 41).

Alinsky “hated exploitation and felt obliged to facilitate an equalizing of opportunity … If Alinsky’s true goal was fundamental social change, a goal that seems to have attracted Obama to organizing, this raises the deeper question: change of what kind? Alinsky was unquestionably, as he said himself many times, a radical. But what sort of a radical was he? He acknowledged an affinity with C Wright Mills [1916-1962], who called himself a ‘plain Marxist'”(1202). Alinsky “always insisted he was not a communist” (1210). Maar hy was gewillig om met kommuniste saam te werk “when he thought it would advance his goals. He opposed the purging of Communists from unions, and endured criticism because he, as a friend recalled, ‘wouldn’t be part of this liberal anti-communist attitude'” (1216).

“He earned the respect and indeed admiration of at least one radical black leader, Malcolm X” [1925-1965] (1236). “It is not fanciful to imagine that Alinsky would have been proud of the pupil [Obama] he never met, but who went further than anyone trained in his philosophy and methods ever had done” (1265). “Alinsky’s basic ideas … shaped Obama’s own thinking about politics and society” (1275).

Charles Ogletree

Charles Ogletree (gebore in 1962) maak daarop aanspraak dat hy sowel Barack as Michelle Obama se mentor was toe hulle regte aan die Universiteit Harvard studeer het. “After the 2004 Democratic Convention, Obama travelled to Martha’s Vineyard to attend the annual discussion about race and social justice hosted by Ogletree and Henry Louis Gates” (1782). Ogletree en Gates (gebore in 1950) is albei swart dosente verbonde aan Harvard; Ogletree in regte en Gates in African American Studies. Vir Ogletree gaan dit om bv menseregte en geregtigheid. “He tries to ensure that he can use the classroom as a way of ‘working for social justice'” (1951). Dit herinner aan Nico Koopman aan die US. Gates se oriëntasie, daarenteen, is literêr, maar ook pro-swart. Hy wil hê die werke van swartes moet in die literêre kanon* (lys van beste boeke) opgeneem word. Diegene wat walgooi, ly glo aan intellektuele rassisme.

[* Harold Bloom bespreek in sy boek, The Western Canon: The books and school of the ages (London: Papermac, 1995), 26 outeurs, waarvan almal blank en net vier (Jane Austin, Emily Dickinson, George Eliot, Virginia Woolf) vroue is. In sy uitgebreide kanon (p 531-567), wat ook nie-Westerse werke insluit, oorheers die teenwoordigheid van blanke mans (Dead White European Males) ook. “Nearly everything that has been revived or discovered by Feminist and African-American literary scholars falls all too precisely into the category of ‘period pieces’, as imaginatively dated now as they were already enfeebled when they first came into existence” (p 540). “In our schools and colleges … all aesthetic and most intellectual standards are being abandoned in the name of social harmony and the remedying of historical injustice. Pragmatically, the ‘expansion of the Canon’ [soos wat Gates verlang – kyk vorige paragraaf] has meant the destruction of the Canon, since what is being taught includes by no means the best writers who happen te be women, African, Hispanic, or Asian, but rather the writers who offer little but the resentment they have developed as part of their sense of identity” (p 7). “We are destroying all intellectual and aesthetic standards in the humanities and social sciences, in the name of social justice” (35).]

Bragg: “Perhaps the cause to which Ogletree has devoted the most attention is that of reparations for slavery” (1958). Hedendaagse blankes moet glo weens die destydse slawerny skadevergoeding aan hedendaagse swartes betaal. “He argues that there is a direct line of continuity between the enslavement of blacks and their current economic position. He says: ‘while the causes of African American poverty are complex, they are based in part on a history of racism and discrimination that politically, culturally, socially, and psychologically disenfranchised African Americans'” (1965). “As well as seeking compensation from the government and taxpayers, Ogletree would like to see reparations claims made against specific companies that he feels profited from the slave era” (1977). “Race has provided the focus of Ogletree’s life and works” (1855). Hy het onder meer oor Suid-Afrika gepubliseer (kyk die Wikipedia). Soos Thabo Mbeki sê hy “we live in two societies: one black, one white” (1855). Soos Mbeki noem hy swartes eerste.

Volgens Ogletree is swart diewe “in jail because of their poverty … If they had the resources they would not be out there robbing” (1831). Dus, as ‘n swarte ‘n BMW-motor gehad het, sou hy nie een gesteel het nie. Dit is soos Michael le Cordeur redeneer: Swart studente beroof die universiteit se kafeteria omdat hulle honger is. Die hoë prioriteit wat die besteling van drankwinkels geniet, kan dan aan die diewe se dors toegeskryf word, ens. Ogletree: “The law can be ‘an instrument for social and political change … a tool to empower the dispossessed and disenfranchised … and a means to make the privileged more respectful of differences'” (1841). “The courts have proved an especially powerful and pernicious vehicle for racism … Ogletree openly describes himself as a liberal and judicial activist” (1862). “He believes that the state exists not just to protect individual rights and arbitrate neutrally between the claims of various individuals and groups. Rather, it must take an active part in addressing inequalities created by the social system” (1869).

Volgens Ogletree moet die staat bv haatspraak reguleer. “He considers individuals, communities and the state to be under a moral obligation ‘to offset the burdens of free speech as it affects minority communities.'” Daarmee breek hy nie ‘n lansie vir blankes in Suid-Afrika nie, maar vir swartes in Amerika. “He has openly compared capital punishment to lynching, and thinks that the use of the death penalty is a reflection of America’s pervasive racism. … ‘To take a historical view, the racially disproportionate application of the death penalty can be seen as being in historical continuity with the long and sordid history of lynching in this country'” (1905). Nelson Mandela het hom ook teen die doodstraf uitgespreek omdat die meeste misdadigers wat andersins tereggestel sou word swart sou wees.

Ogletree ondersteun uiteraard ook regstellende aksie. Hy sê bv van universiteitstoelating: “Affirmative action admissions policies seek to realign the balance of power and opportunity by doing what is, at heart, quite simple: affirmatively including the formerly excluded” (1869). Russel Botman het ontken dat daar by die US se MBChB-toelating teen blankes op grond van ras gediskrimineer word. Dié toelating word glo bloot “belyn”. Obama se wens om onwettige immigrante wettig te verklaar en grensbeheer tussen die suidelike state en Mexiko te verslap, kan aan die invloed van Ogletree toegeskryf word. Die oorgrote meerderheid sodanig gewettigde inkommers sal vir die Demokratiese Party stem. Ogletree beweer Amerika se immigrasiebeleid berus op dubbele standaarde omdat blankes bevoordeel en nie-wittes benadeel word. “Once inside the country, Latinos are systematically and disproportionately targeted for deportation” (1931).

Slot

In Suid-Afrika word die staatshoof deur die dominante politieke party benoem. In Amerika word hy regstreeks deur die kiesers verkies. Dat iemand soos Obama, met sy anti-blanke, kommunistiese en Moslem-simpatieë, die president van Amerika geword het en selfs vir ‘n tweede termyn herkies is, behoort wantroue in demokrasie as politieke stelsel te wek. Die oorwig Amerikaanse kiesers word as beskaafde, geletterde, ontwikkelde mense beskou. Hulle behoort ook in redelike mate ingeligte mense te wees, hoewel die betroubaarheid/ewewigtigheid van baie van die (ideologiese) inligting wat hulle bereik, bevraagteken kan word. In Suid-Afrika, met sy oorwig van minder ontwikkelde, beperk geletterde en swak ingeligte kiesers, het stikdonker nag in 1994 aangebreek weens bv algemene stemreg en ‘n uiters gebrekkige grondwet. Byvoorbeeld, omdat die staatshoof nie direk deur die kiesers verkies word nie, het Nelson Mandela die dwaasheid verkondig dat hy sy laaste jaar in dié pos wou gebruik om uitsluitlik die ANC se belange te dien. As staatshoof beskou Jacob Zuma hom klaarblyklik nie as iemand wat alle Suid-Afrikaners se belange moet bevorder nie. Daarom gee hy blankes die skuld vir alles wat verkeerd is en etiketteer hy hulle selfs as gronddiewe.

Leon Lemmer: Bevrydingsteologie

Barack Hussein Obama (gebore in 1961) het in 2009 te midde van groot euforie die 44ste Amerikaanse president geword. Dié groot opgewondenheid het veral uit swart geledere gekom, mildelik gesteun deur wit liberaliste, want Obama is die eerste swart president in die Withuis. (Die ANC sou lankal die naam van die presidentswoning geafrikaniseer het.) Sedertdien het daar groot ontnugtering met Obama se leierskap by ‘n groot deel van die Amerikaanse bevolking ingetree. In baie gevalle het dit niks met etnisiteit te make nie. Toe Obama verkies is, was baie inligting oor sy verlede nie algemeen bekend nie. Ideologies pas hy glad nie in by die Amerikaanse hoofstroom nie. Een van die groot onheile in Obama se gees is die invloed wat bevrydingsteologie op hom gehad het. Ek hoop om by ‘n latere geleentheid in besonderhede te skryf oor wat Obama is. In hierdie rubriek beperk ek my aandag by die wesenlike aard van bevrydingsteologie omdat dit ook plaaslik ‘n hoogs onsalige invloed uitoefen.

Die teks wat ek gebruik, is hoofstuk 4 van William Washington Bragg se uitstekende studie, Obama’s radical roots: Saul Alinsky, Jeremiah Wright, and the others who shaped his worldview (The Jefferson Adams Library of American History, 2011, 105p; Amazon Kindle $7,97). Die persoon wat ek uitsonder vir aandag is Jeremiah Wright (gebore in 1941). Hy was Obama se pastoor tydens sy verblyf in Chicago as “community organizer” (1985-1988). Die kerk is die Trinity United Church of Christ, waar Wright die prediker van 1972 tot sy aftrede in 2008 was. Obama en Wright het in 1987 ontmoet. In daardie stadium het Obama ooreenkomstig sy opvoeding geen kerklike verbintenis gehad nie. In Indonesië het hy egter ‘n tyd lank ‘n Moslemskool bygewoon. Van 1992 tot 2008 was Obama ‘n Trinity-lidmaat. Wat hom na die christelike godsdiens aangetrek het, was Wright se swart bevrydingsteologie.

Toe Obama in 2008 besig was met sy veldtog om die VSA se president te word, het Wright se anti-Amerikaanse en anti-semitiese uitsprake in preke bekend geword. Byvoorbeeld, volgens Wright Amerika “supported state terrorism against the Palestinians and black South Africans” (Kindle 1327). Obama het dit toe gerade geag om sy lidmaatskap van die Trinity-kerkgenootskap te beëindig, maar hy het Wright nie veroordeel nie. Obama het sy slagspreuk, “The Audacity of Hope”, wat ook die titel van een van sy boeke (2006) is, by Wright oorgeneem. Hoop is een van die begrippe wat in die geledere van Amerikaanse swartes misbruik word om hulle in hulle stryd om “geregtigheid” teen blankes aan te spoor. Plaaslik het dit aan die Universiteit Stellenbosch (US) sonder (veel) protes weerklank in die bevrydingsteoloog Russel Botman se Hoopprojek gevind.

Ek laat Obama nou agterweë en gebruik Bragg se boek om die aard van bevrydingsteologie te belig. Bragg verskaf ‘n duidelike en gesaghebbende uitsetting daarvan. Dit is plaaslik ter sake omdat hierdie ideologiese virus/meem, soos die geval met baie ander idees is, van Amerika na Suid-Afrika oorgewaai het, met uiters nadelige gevolge. Bevrydingsteologie is wesenlik so skandalig dat die verregaande vertolkings waarmee vorendag gekom word konvensioneel gelowige christene aanstoot kan gee. Ter wille van egtheid maak ek oorwegend van aanhalings gebruik. Daar is talle variasies binne bevrydingsteologie, maar die uiteensetting wat volg gee ‘n betroubare aanduiding van die kernbeskouings.

Wright is nie ‘n oorspronklike denker nie. Dit gaan vir hom om swart bewussyn en swart mag. Hy het sy idees van prominente Amerikaanse swart bevrydingsteoloë oorgeneem. “From the beginning of his tenure at Trinity, Wright emphasised social justice, pushing members to engage in political activism. He established educational programs for members focused on black authors and figures from black history” (1400). “Wright sees his educational programs as crucial to forging a distinctively black identity, in resistance to the culture of white America. He says ‘assimilation slowly kills you’ and that ‘sin and assimilation are just alike'”* (1727). “Wright himself says of his church that its ‘theological perspective starts from the vantage point of Black liberation theology being its center” (1421).

[* Die swart minderheid in Amerika word vryelik toegelaat om rasse-integrasie teen te staan en groepidentiteit uit te leef. In Suid-Afrika met sy verswelgende swart meerderheid word die wit minderheid aan gedwonge rasse-integrasie onderwerp en groepregte ontken.]

Die twee bevrydingsteoloë waarop Wright veral steun, is James Cone (gebore in 1938) en Dwight Hopkins (gebore in 1953). Die oorsprong van hierdie polities verwringde teologie kan teruggevoer word na Martin Luther King (1929-1968), wat ‘n prediker was maar glad nie ‘n teoloog nie. Vir King het dit gegaan om burgerregte vir swartes, sosialisme en die radikale herverdeling van rykdom. Volgens hom was rykdom ‘n skande. Hy was anti-kapitalisties, anti-imperialisties, anti-materialisties en het ‘n revolusie van waardes bepleit. Die Sondag na die sluipmoord op hom sou King oor “Why America may go to hell” gepreek het (1453). Vandaar Wright se: “God bless America? No, no, no. God damn America!” (1459). Hy “saw America as condemned by God for its injustice” (1459).

In 1966 het die National Committee of Negro Churchmen hulle by die beweging vir swart mag, soos gelei deur King en Stokely Carmichael (1941-1998), aangesluit met as voorneme: “defining its aims in theological terms. These clergymen signalled their eagerness to redefine the Gospel message of Jesus, to correspond to the black community’s demand for power” (1467). Ter uitvoering hiervan het Cone in 1969 sy boek, Black Theology and Black Power, gepubliseer. Dié boek “relates the militant struggle for liberation with the gospel message of salvation” (1474). In ‘n latere boek, Black Theology and Black Liberation (1970), skryf Cone: “Black theology is a religious explication of black people’s need to redefine the scope and meaning of black existence in white racist society. Black power focuses on the political, social, and economic condition of black people, seeking to define concretely the meaning of black self-determination in a society that has placed definite limits on black humanity. Black theology puts black identity in a theological context, showing that black power is not only consistent with the gospel of Jesus Christ: it IS the gospel of Jesus Christ” (1474).

Swart bevrydingsteologie is dus ‘n radikale hervertolking van die Bybel.

“Members of this school of thought see the entire Biblical text as an allegory for modern day political and economic oppression, with a single message: that true Christians must resist this oppression wherever they find it. Ideas of personal faith, morality, sin and redemption take a back seat to the demands of politics* – and of a decidedly radical orientation. As Cone puts it, black theology focuses on ‘God’s liberating activity in the world on behalf of the freedom of the oppressed.’ He claims that the entire Biblical story has a single, unifying theme: God’s ‘liberation of slaves from sociopolitical bondage.’ For him, as well as for Wright and others, God’s mission is targeted directly and exclusively at blacks and other people excluded from the benefits of capitalism and political power, and it makes little room for whites and those who are not poor in its scheme of salvation. On this scheme … it is almost impossible for black people to be sinners, and almost impossible for white people not to be” (1485).

[* Dit is waarom die bevrydingsteoloog Desmond Tutu hom uitsluitlik op politieke aksie toespits en skynbaar nooit oor bv die religieuse bekering van mense begaan is nie.]

“As Cone reads the Bible, its narrative begins with God’s selection of Israel as His chosen people on account of their enslavement by the Egyptians. However, the Israelites themselves fail to create a socially-just society, and this leads to the rise of Old Testament prophecy, as God seeks to re-affirm his political message. Finally, Jesus Christ comes to teach this message to the world, and does so by locating his ministry among the poor and the oppressed” (1494). Ter ondersteuning hiervan word Lukas 4:18 gebruik: “om die evangelie aan armes te verkondig … om onderdruktes in vryheid uit te stuur.” “Jesus not only ministers to the victims of oppression but takes on the role of victim himself. Cone calls him ‘the Oppressed One’. From this, we get a very particular view of the Trinity. God as creator is the maker of the Israelites as His chosen people, with a special place in the scheme of creation. After He has set them free, however, He must do the same to all the oppressed people of the world. This is the role of Jesus, the Oppressed One, who takes on the burden of oppression for all and makes their liberation possible. In today’s world, God continues His liberating mission as the Holy Spirit. It is the Holy Spirit that acts in today’s world to guide people towards liberation” (1494).

Waarop bevrydingsteologie neerkom, is enersyds die selektiewe gebruik van die Bybel en andersyds die kreatiewe vertolking van daardie tekste ooreenkomstig verlangde politieke oogmerke. “Cone explicitly rejects the apparent meaning of Matthew 5:3, where Jesus is described as blessing those who are poor ‘in spirit’. Cone insists that it is economic and political, not spiritual, poverty that is of interest to God in determining His scheme of salvation. And Cone goes further. He insists that Christ’s mission is exclusively for those who are poor in this sense. As he puts it: ‘it is important to point out that Jesus does not promise to include the poor in the Kingdom along with others who may be rich and learned. His promise is that the Kingdom belongs to the poor alone'” (1503). Dit is duidelik dat hier van die swartes se kant af nie op ‘n voorbeeldige manier hande gevat word soos wat blankes alewig opgeroep word om te doen nie.

“The gospel of Christ is no longer a universal one. It makes no provision for those who are neither poor nor oppressed. Cone goes so far as to say that any view of the gospel that ‘fails to see Jesus as liberator of the oppressed is heretical'” (1514). Dit is nie bloot ‘n geval van swartes wat nie hande vat met blankes nie. Hierdie soort teologie kom eerder neer op die verwerping en verdoeming van (alle) blankes. Onderliggend is daar by hierdie bevrydingsteoloë nie liefde nie maar haat jeens blankes.* “Reverend Wright explicitly endorses this reading of the Bible as a story of God’s exclusive mission to the oppressed. As he said in one of his speeches: ‘In biblical history, there’s not one word written in the Bible between Genesis and Revelations that was not written under one of six different kinds of oppression, Egyptian oppression, Assyrian oppression, Persian oppression, Greek oppression, Roman oppression, Babylonian oppression'” (1514).

[* Palestynse kinders word in hulle ouerhuise, skole, moskees en ander organisasies geleer om die Israeli’s te haat. In Amerika word swart kinders in hulle ouerhuise, skole, kerke en ander organisasies geleer om blankes te haat. Ek probeer glo dat hierdie verskynsel (nog) nie in dieselfde mate in Suid-Afrika voorkom nie.]

“Black liberation theologians have no interest in the idea of sin as a judgement on the moral choices of individuals … The poor are victims of sin, not its purveyors. On Cone’s view, it is effectively impossible for black people to sin, and effectively impossible for white people not to. This view of sin, which absolves the poor of personal responsibility, dovetails neatly with liberal and socialist views of poverty itself, which see poverty as the result of structural factors, mainly race, rather than the result of individual life choices or differences in talent. As Hopkins puts it, succinctly: ‘People are poor because they are victims of others'” (1523). Dit volg dat wanneer swartes moeilikheid veroorsaak, bv misdade pleeg, hulle op onskuld aanspraak kan maak. Per definisie is swartes sondeloos en dus ook nie-rassisties. Die stelsel (‘n maaksel van blankes) kry die skuld, nie die skuldige swart individue nie. Gelykverklaring lei tot ‘n ontkenning van verskille in talent. Al wat glo nodig is om die gelykheid van almal te bewerkstellig is gelyke geleenthede. Aangebore verskille in bv talent en intelligensie word ontken.

“Redemption is also redefined. It comes not when an individual admit to his sins and accepts Christ in his life. Rather, it comes when a society achieves ‘liberation’, meaning an overthrowing of the economic and political order as it stands. Humans, says Cone, reflect the image of God only when they are ‘in rebellion against the structures of oppression’. Again, only those who are oppressed can be saved. And only those who resist will be” (1535). Teen die hele sosiale stelsel moet dus weerstand gebied word, want daardie stelsel is die oorsaak van armoede. “Otherwise, they are effectively denying Christ” (1545).

Met feitlik absolute noodwendigheid volg daar uit die voorafgaande hierdie verregaande aanspraak: “Christ himself is black. Wright has insisted on this in very literal terms. He says: ‘Evidence exists within and outside the Bible to support the notion that the people of Israel, and the people of most of the empires and kingdoms that surrounded them at that time were of African descent!’ He cites Rev 1:14-15 as evidence that Jesus had ‘nappy hair’ and ‘bronze skin’,* and he even refers to the Holy Land as ‘northeast Africa’ The theologians, however, focus more on the symbolic significance of the black Christ than its historical validity: Christ is black because of what he represents. ‘The black community,’ says Cone, ‘is an oppressed community primarily because of its blackness; hence, the christological importance of Jesus must be found in his blackness. If he is not black as we are, then the resurrection has little significance for our times'”(1545). In swart bevrydingsteologie se opleidingskursusse word die “African roots of Christianity” beklemtoon (1746).

[* Oor Iemand soos die Seun van die mens word gesê: “Die hare op sy kop was wit soos wit wol, soos sneeu … Sy voete was soos geelkoper” (Openbaring 1:14-15).]

“In the works of Cone, Hopkins and their followers, the struggle for the liberation of the poor from their economic oppression become a race war. Cone says that the black Christ leads ‘the warfare against the white assault on blackness by striking white values and white religion.’ The Holy Spirit guides blacks towards first of all, a sense of solidarity with one another as a single oppressed community, and second preparation for their confrontation with whites. Cone advocates what he describes as a ‘destruction of whiteness, which is the source of human misery in the world.’ He says that ‘whiteness, as revealed in the history of America, is the expression of what is wrong with man. It is a symbol of man’s depravity.’ He even describes whiteness as a symbol of the Anti-Christ” (1555).

Jacob Zuma se uitspraak dat al Suidelike Afrika se probleme met die aankoms van Jan van Riebeeck begin het, is sekerlik versoenbaar hiermee. Die gesindheid is anti-blank.

Cone skryf voorts: “The time has come for white America to be silent and listen to black people … All white men are responsible for white oppression … Theologically, Malcolm X [1926-1965] was not far wrong when he called the white man ‘the devil’ … Any advice from whites to blacks on how to deal with white oppression is automatically under suspicion as a clever device to further enslavement” (1566). Die wens dat blankes hulle bekke moet hou, is plaaslik deur linkse wittes soos Samantha Vice, Pierre de Vos en Gillian Schutte uitgespreek (Praag 12.02.2013). Die jongste geval is Pieter du Toit (Netwerk24, 1 Desember) wat sê blankes moet luister en hande vat. Dit is geskryf na aanleiding van Ferial Haffejee se versugting dat wittes liewer nie moet wees nie. Sy verwys waarskynlik na wit talentvolheid wanneer sy oor wit bevoorregting kla. In die praktyk het daar plaaslik veral blanke benadeling oorgebly, maar blankes moet glo nie laer trek en beskerm wat hulle materieel en geestelik darem nog behou het nie. Die voortsetting van gewelddadige ANC/UDF-gedrag word nou “gespierde” optrede genoem.

Naas Lukas 4:18 (kyk hier bo) word Matteus 25:40 deur bevrydingsteoloë ter regverdiging van hulle evangelie gebruik: “Vir sover julle dit aan een van die geringste van hierdie broers van My gedoen het, het julle dit aan My gedoen.” Eksodus word gebruik “as the tale of liberation of God’s chosen people. However, they do not deny that their reading of the Bible requires a highly selective, and creative, approach to the text” (1577). Ander tekste wat gebruik word, is Jeremia 12:13-17, bv “die swakke en die arme” (1678), Jesaja 61:1, bv “mense in nood” (1671) en dan ter regverdiging van militantheid bv die swaard-verwysings in Matteus 10:34 en Lukas 22:35-38 (1671). Volgens Cone “the Bible … is a valuable symbol for pointing to God’s revelation in Jesus, but it is not self-interpreting” (1577). Sodra veronderstel word dat wat in die Bybel staan nie letterlik waar hoef te wees nie, word die deur geopen vir allerhande vertolkings; insluitende dié van die bevrydingsteoloë.

Die swart bevrydingsteoloë het nie gekom tot waar hulle is sonder die hulp van blanke teoloë nie. Bragg verwys na die werk van Karl Barth (1886-1968) en Paul Tillich (1886-1965). “Tillich explicitly rejects all approaches to the Bible that insists on its literal truth” (1584). Tillich skryf: “All the actions, past, present and future, which men attribute to God … are symbols taken from our daily experience, and not information about what God did once upon a time or will do sometime in the future. Faith is not the belief in such stories, but it is the acceptance of symbols that express our ultimate concern in terms of divine actions” (1592). Bevrydingsteoloë kon daardie “ultimate concern” as vertrekpunt gebruik.

“Despite his debts to Barth and Tillich, Cone speaks harshly of white theologians, making comments that are in line with his general views on race. He dismisses them as racists who are incapable of understanding God’s message … ‘Biblical thinking is liberated thought’. Thus ‘White theology is not Christian theology at all'” (1603). Cone skryf: “Progressive white theologians, with few exceptions, write and teach as if they do not need to address the radical contradiction that racism creates for Christian theology … White supremacy is so widespread that it becomes a ‘natural’ way of viewing the world” (1613). “The solution for Cone and the others is to break free from not just the tradition of white theology, but from the exclusive reliance on the Bible. As part of their struggle to liberate their own thinking, as well as that of other blacks, from what they see as the distortions of white theology and culture, black theologians have looked to the traditions of non-Christian Africa* … Black religious thought thus becomes ‘neither exclusively Christian’ nor ‘primarily African.’ Instead, it is ‘reinterpreted for and adapted to the life-situation of black people’s struggle for justice in a nation whose social, political, and economic structures are dominated by a white racist ideology'” (1622). “For the black theologians, the religion and myths of Africa have special importance as a source of symbolism. Hopkins offers what he calls a ‘theological anthropology’ that attempts to intergrate figures from black folklore with Christian ideas” (1632).

[* Dit kan om hierdie rede wees dat Desmond Tutu, asof hy dit kan weet, beweer dat sowel christene as nie-christene hemel toe gaan.]

“Though Cone and the other black liberation theologians initially focused their attention almost exclusively on the situation of black people in America, they have since expanded their analysis to victims of ‘poverty, colonialism, human rights [abuses], and monopoly capitalism’ in Africa, Latin America, the Caribbean, and Asia. Cone now says … they are willing to find solidarity with any ethnic group seeking economic and political liberation from ‘Euro-American domination.’ Hopkins says: ‘The Fall – the rise of monopoly capitalism – gave birth to and marginalized the majority of the world’s population in the modern period'” (1642).

Met die duidelike uitsondering van blankes kan enige etniese groep guns in die oë van bevrydingsteoloë vind.

Hoewel bevrydingsteologie eerder politiek as christelike (of enige ander) godsdiens is, is dit dwarsoor die wêreld invloedryk omdat dit aanklank by armes vind, asook by diegene wat dink hulle word onderdruk. In die Wêreldraad van Kerke (WRK) speel bevrydingsteologie ‘n beduidende rol. Tog het die NG Kerk dit wenslik geag om deel van hierdie gemeenskap van (on)heiliges te word.

Die Belhar-belydenis (1982), wat groot verdeeldheid in NGK-geledere veroorsaak, ontleen skaamteloos aan die Amerikaanse swart bevrydingsteologie, bv: “God … op ‘n besondere wyse die God van die noodlydende, die arme en die veronregte is … die kerk … moet staan … teen die ongeregtigheid en by die veronregtes.”* Hierdie belydenis is in die Universiteit van Wes-Kaapland se fakulteit teologie geïnisieer, by name deur Jaap Durand en Dirkie Smit. Die Stellenbosse Kweekskool van die NGK en die UWK-fakulteit het sedertdien saamgesmelt in die US se fakulteit teologie waar bevrydingsteoloë soos Allan Boesak en Nico Koopman invloed uitoefen en waarin daar deesdae geen gesonde besware teen bevrydingsteologie, die Belhar-belydenis, homoseksualiteit of omtrent enige ander mode-neiging opklink nie; sekerlik nie teen transformasie en ‘n eentalig Engelse US nie. Hierdie gees was ook op die jongste NGK-sinode waarneembaar met besluite ten gunste van die Belhar-belydenis en homoseksuele praktyke. Die teologie-entrepreneur André Bartlett het hom hierin verlustig.

[* Die teoloog Sakkie Spangenberg vra in ‘n onlangse artikel twee tersaaklike vrae: Waarom het Martin Luther (1483-1546) destyds nie die kant van die verarmde en onderdrukte boere in die Boere-opstand gekies nie? Waarom het bevrydingsteoloë eers in die 20ste eeu ontdek dat die Drie-eenheid aan die kant van die armes en onderdruktes is? “Die Belharbelydenis, die Bybel en Jesus van Nasaret,” LitNet 23.12.15.]

Naas die Belhar-belydenis toon die Kairos-dokument (1985), opgestel deur onder andere Frank Chikane, duidelik die militante kenmerke van bevrydingsteologie. Sommige kerke en moskees het as terrorisneste tydens die “bevrydingstryd” gefunksioneer, met as veronderstelling dat diesulkes nie sondig nie. Die opstellers van die Kairos-dokument het onderskei tussen “the ruthless and repressive activities of the State”, wat hulle afgekeur het, en “the desperate attempts of the people to defend themselves”, wat hulle goedgekeur het, asof die ANC/UDF en PAC net verdedigende geweld gepleeg het. “Although the document did not explicitly support the armed struggle of the liberation movements, it gave such a struggle unprecedented legitimacy.” In 1987 het ‘n byeenkoms van die WRK verklaar “that the nature of apartheid ‘compelled’ liberation movements to take up arms” (John Allen, Rabble-rouser for peace, 2006, p 288).

Les bes is daar Willie Esterhuyse wat skryf: “Die tema van geregtigheid oorheers in die Ou Testament” (God en die gode van Egipte, 2009, p 239) en “Die profetiese tradisie was … primêr ‘n bevrydingstradisie” (p 240). In sy latere boek borduur Esterhuyse hierop voort: “As daar ooit ‘n godsdienstige en morele revolusionêr was, dan was dit Jesus van Nasaret” (Die God van Genesis, 2010, p 198).

Leon Lemmer: Akademiese vryheid

Die ANC-regering het geswig voor die onlangse studenteprotes en ingestem dat daar in 2016 geen verhoging van klasgeld gaan wees nie. Die regering is gevolglik verplig om meer staatsgeld na universiteite te kanaliseer. Hierdie sluwe ANC-kamerade het besluit om in ruil daarvoor universitêre onafhanklikheid verder in te kort. Vorentoe sal daar van universiteite verwag word om in selfs groter mate as tans na die pype van die ANC te dans. Dit is in ooreenstemming met die kommunistiese versugting na die sentralisering van mag.

Wilhelm Jordaan

Onder die opskrif, “Universiteite is g’n knegte van ideologie” (Die Burger, 4 November, p 10), skryf Wilhelm Jordaan: “‘n Universiteit se outonomie en akademiese vryheid is intiem vervleg.” Hy verwys na ‘n herontplooide kader wat verlang dat wat ‘n universiteit doen tot voordeel van “ons mense” (dus swartes) moet wees. Dit lyk vir Jordaan asof “die universiteit, as ‘n rentmeester van kennis, se dae getel” is; dat “toenemende ideologiese verknegting” ons voorland is. Hy merk tereg op dat wetenskapsbeoefening nie ideologies gedikteer mag word nie; dat onafhanklike, kritiese rasionaliteit nie prysgegee moet word nie.

Byvoorbeeld, myns insiens behoort ‘n egte universiteit dit te verwelkom as vergelykende navorsing oor die intelligensie van verskille etniese groepe, bv wittes en swartes, gedoen word. Dit is ‘n onderwerp waaroor betroubare wetenskaplike kennis broodnodig is. As ons betroubare inligting oor die intelligensie van etniese groepe het, sou ons weet of die ANC-regering, met die oog op doeltreffende administrasie, reg of verkeerd doen deur by voorkeur swartes in poste aan te stel. Ons sou ook weet of Wim de Villiers akademies wys of dwaas is deur as teiken te stel dat daar teen 2020 ‘n oorwig swartes op die kampus van die Universiteit Stellenbosch (US) moet wees. Weens die vloek van politieke korrektheid en beperkte universitêre outonomie sal geen Suid-Afrikaanse universiteit egter sodanige noodsaaklike navorsing toelaat nie.

Jordaan val egter uit die bus wanneer hy skryf: “Universiteite is maatskaplik verantwoordbaar en ís veronderstel om die skade van kolonialisme en apartheid te herstel deur gepaste onderrig, navorsing en ‘n verteenwoordigende personeelkorps.” Universiteite moet myns insiens daarna streef om die hede en die verlede ewewigtig en so objektief moontlik met die oog op die toekoms te benader. Jordaan is hier beklemmend in die hede vasgevang. Daar moet nie net oor kolonialisme en apartheid krities besin word nie, maar ook oor die gewelddadige “bevrydingstryd” met sy vernietigende voorkeur vir vandalisme, terrorisme, volgehoue misdaad en geweld, asook anti-blanke rassisme. Sedert 1990/1994 het beskawing plaaslik ‘n groot terugslag ondervind. Die universiteitsverskynsel is ‘n produk van Westerse beskawing en behoort sensitief op sodanige agteruitgang en verlies te reageer.

Dat universiteitspersoneel demografies verteenwoordigend moet wees, is ‘n uiters skadelike modegier. Dit betaam geen egte akademikus om sulke dwaasheid te onderskryf nie. Daar is geen wetenskaplike bewys dat nie-wittes en vroue beter akademici as blankes en mans is nie. Om by voorkeur swartes en vroue aan te stel en te bevorder, kan nie akademies geregverdig word nie. Uit hoofde van die universiteit se wesenlike aard behoort suiwer akademiese oorwegings (bv formele kwalifikasies, ondervinding en publikasies) deurslaggewend by die aanstelling en bevordering van dosente en navorsers te wees. Die tragedie is dat (seker) geen universiteit in die nuwe Suid-Afrika akademiese verdienste in afdoende mate vooropstel nie.

John Kane-Berman

Op 28 November is ‘n landswye Afrikaanse Alumni-vereniging op Stellenbosch gestig; nie net om Afrikaansbelange te bevorder nie, maar ook bv akademiese vryheid. By daardie geleentheid het John Kane-Berman, voorheen die uitvoerende hoof en tans ‘n konsultant van die Suid-Afrikaanse Instituut vir Rasseverhoudinge, ‘n toespraak gelewer, wat in verkorte vorm onder die titel, “Hou aan veg vir dié vryhede,” gepubliseer is (Netwerk24, 5 deser). Kane-Berman dink dat akademiese vryheid tans in groter mate as tydens apartheid bedreig word. Sowel die massamedia as die akademie ly aan selfsensuur: “Politieke korrektheid is besig om die land te regeer.” Dit is onvryheid en nie vryheid nie. Vryheid impliseer immers “vryheid van intimidasie en dwang.” Geweld, bv tydens studente-onrus, lê vrye besluitneming aan bande.

Vryheid van spraak is deel van akademiese vryheid. “Die wese van ‘n universiteit is dat sy lede in staat is om die waarheid te soek, om aan die stryd om idees deel te neem en om na hartelus te argumenteer … Deel hiervan is om konvensionele wysheid aan te val, maak nie saak hoe wyd dit gehuldig word of hoeveel ondersteuning dit mag hê onder diegene in magsposisies nie. En dit is tog duidelik dat studente en lektore [eintlik dosente] by vrye universiteite noodwendig regeringsbeleid sal onderwerp aan diepgaande kritiek. Dit is deel van hul werk.”

Maar dit gebeur myns insiens in afnemende mate in Suid-Afrika. Erger, daar is die neiging om studente in regeringsbeleid te indoktrineer. Op inisiatief van en met die seën van Jonathan Jansen vind dit reeds plaas in die vorm van ‘n verpligte eerstejaarkursus aan die Universiteit Vrystaat. Wim de Villiers beoog om Jansen se poging aan die US te oortref. “We want our students and staff members to develop a transformation competency. A compulsory, credit-bearing first-year module – a kind of Maties 101, which I want to expand to 201, 301 and 401 – is currently being developed. And we are also working on compulsory courses for members of faculty and other staff. The aim would be to sensitise students and staff to transformation” (Cape Times, 6 Oktober, p 9). “Sensitise” is ‘n eufemisme vir indoktrinasie of breinspoeling.

Die slagoffers van hierdie soort programme is (feitlik) uitsluitlik blankes. Daar word gepoog om hulle eensydig sensitief/sag te maak vir enersyds verswelging deur swartes en andersyds verswelging deur Engels. Dit is vir my duidelik dat De Villiers net personeellede wil aanstel wat entoesiasties oor rasse-integrasie, swart teikens, swart bevoordeling, demografieverslawing en gevolglik ook verengelsing is en wat verkieslik geen kritiese geluid oor die ANC se outoritêre sosialisties-kommunistiese beleid maak nie. Dit is ‘n propagandisties anti-akademiese beleid wat lynreg teen die grein van ‘n ware universiteit ingaan. David Horowitz (bron hier onder, Kindle 1167) noem dit “intellectual corruption”. “The growing power of faculty radicals … has led to the creation of academic programs that are overtly ideological in nature, and to agendas that are shaped by political rather than scholarly goals” (1167). Dit is “political indoctrination masquerading as academic discourse” (1489).

Kane-Berman karakteriseer die (ANC se) transformasiebeleid soos volg: “Terwyl dit dikwels voorgestel word as die eenvoudige regstel van die onregmatighede van die verlede, is dit eintlik deel van ‘n meer omvattende agenda wat probeer om die nasionale demokratiese revolusie (NDR) tot stand te bring. Die term ‘transformasie’ mag dus miskien vaag en skadeloos lyk, maar in der waarheid is dit snelskrif vir die NDR.” Waarmee rektore soos Jansen en De Villiers besig is, is om die ANC te help om die ideale gestel in sy Vryheidsmanifes (1955), bv nasionalisering en ‘n kommunistiese staat, werklikheid te maak.

“Die NDR is ‘n bloudruk vir rassenasionalisme en partypolitieke beheer. Dit behels toenemende ingryping in die ekonomie, die onteiening van private eiendom, die vervanging van onafhanklike regulatoriese liggame en die verskraling van private instellings. Dit is ‘n groter en meer omvattende gevaar vir akademiese vryheid en vryhede in die algemeen as die vorige regering se inmenging in universiteite.” Hierteenoor stel Kane-Berman: “Ons het die vryheid om akademiese en ander vryhede te verdedig. Ons het ook die vryheid en die intellektuele vermoë om idees te propageer wat fundamenteel verskillend is van dié wat nou heersend is.” Praaglesers weet dit is wat Praag op ‘n voorbeeldige manier doen.

John Higgins

John Higgins, ‘n Engelsdosent aan die Universiteit Kaapstad (UK), het ‘n boek gepubliseer, Academic freedom in a democratic South Africa (Johannesburg: Wits University Press, 2013, 288p, R290). Hy is ook die outeur van boeke oor Raymond Williams (gepubliseer in 1999 en 2011). In Higgins se jongste boek is daar ‘n hoofstuk elk oor die idees van Terry Eagleton, Edward W Said en Jakes Gerwel. Wat my hinder, is dat Williams, Eagleton, Said en Gerwel almal onredbaar links was en in die geval van Eagleton, die enigste een van die vier wat nog lewe, steeds links is.

Die geval Connor Cruise O’Brien word onder meer in Higgins se boek bespreek. O’Brien was ‘n besoekende Ierse akademikus wat in 1986 weens die weerstand van swart studente nie toegelaat is om voort te gaan met sy lesings aan die UK nie. Die rede vir die swartes se ontevredenheid was dat O’Brien teen die akademiese boikot van Suid-Afrika gekant was. Deur hom die akademiese vryheid te ontneem om lesings aan te bied, het ingedruis teen die UK se beleid van ideologiese neutraliteit (Hermann Giliomee, Politicsweb 5 Oktober). Ek kon egter nog nie toegang tot Higgins se boek kry nie.

David Horowitz

Dit is nodig om in groter mate duidelikheid te verkry oor presies wat akademiese vryheid is. Om die frase “akademiese vryheid” te verstaan, is dit nodig om enersyds die akademie, oftewel die universiteitsverskynsel, en andersyds vryheid te verstaan. ‘n Universiteit is veronderstel om ‘n ideologies-neutrale platform vir die vrye uitruiling van idees te bied. Vryheid dui op ongebondenheid maar behoort met verantwoordelikheid gebalanseer te word. Vryheid kom in verskillende vorme voor, bv vryheid van denke en vryheid van uitdrukking/openbaarmaking, bv spraakvryheid en publikasievryheid, bv persvryheid en klank- en beelduitsaaivryheid. Vryheid strek dus baie wyer as akademiese vryheid, want laasgenoemde is die beoefening van vryheid in ‘n bepaalde konteks.

Aanvanklik, dus in die Middeleeue, het universitêre studie ‘n aanvang geneem met die trivium en die quadtrivium, wat studente in onderskeidelik sake van die gees en die natuur georiënteer het; dus studente gehelp het om ‘n eie lewens- en wêreldbeskouing te ontwikkel, wat neerkom op filosofie in die breë, tradisionele sin van die woord. Dit is waarom die woord “filosofie” deesdae steeds in baie graadbenamings voorkom, bv MPhil en PhD, al het die meeste graduandi nooit filosofie as vak bestudeer nie. Die kern van die saak is dat vakke nie gepreek (“preach”) nie maar gedoseer (“teach”) moet word. Onkritiese ideologiese voorskriftelikheid hoort nie tuis aan ‘n egte universiteit nie. Dit is so dat ‘n professor betuig/”profess”, dus tot die duidelike formulering van ‘n eie standpunt in staat moet wees, maar dit moet hom nie verhoed om ook ander, insluitende teenoorgestelde, standpunte onder die studente te aandag te bring nie, asook bronne waarin meer inligting daaroor beskikbaar is.

Die kernprobleem aan hedendaagse Amerikaanse universiteite is dat die dosente oorweldigend linksgesind en daarby aktivisties is. “Self-described ‘liberals’ outnumbered self-described ‘conservatives’ by more than seven to one” (Horowitz 476). In Amerika is Jonathan Jansen en Wim de Villiers aan ideologiese indoktrinasie blootgestel. By hulle is daar nie die ruimheid van gees, dus die nodige insig, om hierdie soort beïnvloeding na behore te evalueer en hulle daarvan te distansieer nie. Maar Jansen se gees is reeds in die jare sewentig aan die Universiteit van Wes-Kaapland polities vergiftig. De Villiers roem daarop dat hy al as US-student links en OS-gesind was: “Lede van Open Stellenbosch sal dalk verbaas wees om te verneem ek was in my studentejare lid van ‘n groep genaamd ‘Stellenbosch moet oop!’ … Toe ek op die studenteraad was, was ons daardie jaar vier sogenaamde linkses in ‘n studenteraad van dertien” (Matieland, 2015, p 41). De Villiers en Nico Koopman is myns insiens ondersteuners pleks van geswore vyande van OS se politieke agenda.

Ek baseer die res van hierdie rubriek op ‘n boek van ‘n Amerikaner, David Horowitz, Indoctrination U: The Left’s war against academic freedom (New York: Encounter Books, 2009, 196p; Amazon Kindle $13,67). In die handleiding vir dosente aan die University of California staan daar: “The function of the university is to seek and to transmit knowledge and to train students in the processes whereby truth is to be made known. To covert, or to make converts, is alien and hostile to this dispassionate duty. Where it becomes necessary in performing this function of a university, to consider political, social, or sectarian movements, they are dissected and examined, not taught, and the conclusion left, with no tipping of the scales, to the logic of the facts … Essentially the freedom of a university is the freedom of competent* persons in the classroom. In order to protect this freedom, the University assumed the right to prevent exploitation of its prestige by unqualified persons or by those who would use it as a platform for propaganda” (37). Die Universiteit Kaapstad het ‘n soortgelyke voorskrif vir sy dosente. Die probleem is dat dit plaaslik, soos in Amerika en elders, in die praktyk dooie letters is. Vandaar die O’Brien-geval. “The problem had never been devising an academic freedom policy, but implementing one” (517).

[* Aan ‘n universiteit, soos die US, wat om ANC-gedienstige, politieke redes openlik daarop ingestel is om ras- en geslagsteikens te haal pleks van dosente suiwer ingevolge akademiese oorwegings aan te stel en te bevorder, is daar eintlik geen moontlikheid dat al die dosente werklik akademies bevoeg/”competent” kan wees nie. Die tragedie is dat hoe langer met hierdie dwaasheid volhard word, des te meer versleg die akademiese gehalte.]

Die ideaal is dat ‘n dosent se ideologiese oortuigings onbekend moet wees sodat die studente vertroue in sy aanbieding kan hê. Maar vergelyk hierdie ideaal met die ideologie-gestremde openbare beeld van aktivistiese dosente soos Anton van Niekerk, Amanda Gouws, Piet Croucamp en Pierre de Vos, wat blykbaar in woord en daad dissipelskap van hulle hoorders en lesers begeer. Dit gaan lynreg in teen akademiese vryheid waarvolgens die universiteit “a free marketplace of ideas” moet wees (64). “What faculty may not do is to impose their bias on students … by presenting their personal prejudices as established wisdom” (85). Die resultaat van aktivistiese dosente se optrede is ‘n “decline of intellectual standards” (208). Van deurslaggewende belang is dat ‘n duidelike onderskeid tussen “academic discourse and political proselytizing” gemaak moet word (562). Aktivistiese dosente “regard their scholarship as a partisan activity and the university as a platform from which they hope to change the world” (243). “For academic radicals who hope to ‘change the world,’ teaching is not a disinterested intellectual inquiry but a form of political combat. The banner of this combat is ‘social justice’*, the emblem that signifies to the post-communist left the triumph of the oppressed over the oppressors” (276).

[* Nico Koopman kan nooit genoeg preek oor wat hy as geregtigheid beskou nie.]

Daar is ‘n verskeidenheid/pluraliteit van menings. Nie almal dink transformasie (dus, aan die US, verswarting en verengelsing), rasse-integrasie, nie-Westerse kultuur en beskawing, ens, is voortreflik nie. Pleks van verpligte indoktrinasiekursusse in te stel, behoort daar eerder ruimte te wees vir “respect for intellectual disagreement as the necessary condition for the development of independent minds. In the modern era it embraces the idea that research and teaching are professional disciplines, which observe the scientific method and require intellectual objectivity and restraint; it insists on a perspective that is expert, skeptical and dispassionate; and it respects the uncertainty of human knowledge and the pluralism of views” (269). In die konteks van akademiese vryheid is daar behoefte aan die herlewing van drie waardes: “professionalism, political* neutrality and intellectual diversity” (283). “Professional restraint is the very basis of the academic freedom privileges to which professors are entitled” (637).

[* Politieke aktivisme is die hoofsondaar, maar ideologiese neutraliteit omvat ook religieuse neutraliteit; iets wat grootliks aan die Middeleeuse universiteite ontbreek het; minder so in die gesekulariseerde hede.]

“Freedom to teach and freedom to learn are inseparable” (2348). In 1915 het die American Association of University Professors ‘n “Declaration of Principles on Academic Freedom” uitgereik. Dit “proposed two basic rights – one for faculty and the other for students. Professors were guaranteed freedom in their professional research, but they were also warned not to use their classroom authority to indoctrinate their students. In the words of the declaration, a teacher should avoid ‘taking unfair advantage of the student’s immaturity by indoctrinating him with the teacher’s own opinions before the student has had an opportunity fairly to examine other opinions upon the matters in question, and before he has sufficient knowledge and ripeness of judgment to be entitled to form any definitive opinion of his own'” (390). In latere soortgelyke verklarings (bv in 1940 en 1970) word dosente gemaan “to be careful not to introduce into their teaching controversial matter which has no relation to their subject” (397), want oor daardie sake beskik die betrokke dosente nie oor deskundige kennis nie (404).

“The purpose on an education is to teach students how to think, not what to think” (1154). Die doel van universitêre onderrig, in die woorde van die bogenoemde 1915-verklaring, “is not to provide … students with ready-made conclusions, but to train them to think for themselves, and to provide them access to those materials which they need if they are to think intelligently” (1154). “In other words, a democratic education should not force-feed students opinions on controversial issues that teachers deem ‘politically correct’. It should create citizens who are able to figure out what conclusions they wish to draw on their own” (1154).

In Temple University, Philadelphia, se voorskrifte staan: “As members of the academic community, students should be encouraged to develop the capacity for critical judgment and to engage in a sustained and independent search for the truth” (2348). In navolging hiervan “student performance should be evaluated solely on an academic basis and by reference to the professional standards that sustain the University’s pursuit and achievement of knowledge, not on opinions or conduct in matters unrelated to the academic subject” (2348). Dit gaan om “the student’s right to learn, free from political harassment and indoctrination” (2355).

“The overarching goal of the academic freedom campaign was to end political advocacy by professors in their classrooms, regardless of whether their politics were left or right. It was also an effort to restore traditional academic standards that promoted scholarly neutrality and objectivity … the purpose of publicly supported educational institutions in democracies was to create free citizens who were able to think for themselves and not to instill approved doctrines” (451). Dit toon hoe akademies dwaas en fundamenteel verkeerd Jakes Gerwel se standpunt was toe hy as rektor van die Universiteit van Wes-Kaapland (1987-1994) daardie inrigting gekarakteriseer het as die tuiste van linkse politiek en politici.

Ek vind dit interessant dat Die Burger jare gelede in ‘n hoofartikel (16.04.2003) die vrees uitgespreek het “dat die US beweeg in die rigting van die Amerikaanse stelsel van diskriminasie ten gunste van swart studente (affirmative action) wat beteken dat diversiteit van ras eerder as idees die wagwoord word” (Pieter Kapp, Maties en Afrikaans, 2013, p 94-95). Sedertdien is hierdie vrees massaal bewaarheid. Regstellende aksie word deesdae transformasie genoem. Nie net word ‘n diversiteit van idees onderdruk nie (bv almal móét ten gunste van transformasie wees), maar ook ‘n diversiteit van taal is ongewens weens die De Villiers-US se uitgesproke begeerte om Engels tot dié onderrig- en administratiewe taal te verhef.

Leon Lemmer: Moeder Teresa ‘n heilige?

Volgens ‘n aankondiging deur die Rooms-Katolieke Kerk op 17 deser gaan Moeder Teresa (Anjezë Gonxhe Bojaxhiu, 1910-1997) tot heilige verklaar word. Haar ouers was Rooms-Katolieke Albaniërs. Sy het in 1928 van haar geboorteland Macedonië na Ierland gegaan om Engels te leer. In 1929 is sy na Indië, waar sy in 1948 in Kolkata begin het met haar werk onder die armes; “the poorest of the poor” soos ANC-ministers graag sê terwyl hulle hulle in hulle (onverdiende) rykdom verlustig. Teresa het na beraming meer as $100 miljoen aan donasies ingesamel, waarvan slegs sowat 5 tot 7% vir armsorg gebruik is. Die res het in die geldkoffer van die Kerk beland. Sy het lyding as ‘n gawe en armoede as ‘n seën beskou. Dit het vir haar eerder om evangeliserende diens aan die Kerk, bv bekering, as om armoedeverligting gegaan. Sy was skepties oor haar geloof asook oor haar eie saligheid en het die werklike bestaan van God en menssiele bevraagteken. Dit blyk veral uit haar briewe. Sy het die Nobelvredesprys (1979) ontvang en ook talle eredoktorsgrade. Tans funksioneer haar organisasie, Missionaries of Charity, in meer as ‘n honderd lande (Wikipedia).

Om tot heilige verklaar te word, moet daar minstens twee wonderwerke aan so ‘n persoon toegeskryf kan word. Die Kerk het dit enersyds gevind in iemand in Indië wat glo deur Teresa van ‘n ingewandegewas genees is en andersyds in iemand in Brasilië wat sy glo van ‘n breinvirus genees het (Die Burger, 19 deser, p 11). Ek wil nie onnodig sinies wees nie, maar dit is opvallend dat dit by geloofsgenesing (altyd) gaan om ‘n onsigbare interne kwaal wat skielik spoorloos verdwyn. Hoekom nooit iemand se af arm of been laat aangroei nie? Is dit nie dalk dat die Kerk desperaat na redes gesoek het om Teresa heilig te verklaar omdat sy bv so baie geld vir die Kerk ingesamel het nie? Assosiasie met ‘n bekende of glanspersoonlikheid verleen ook publisiteit en aktualiteit aan die Kerk. In sy 1995-boek (bron hier onder, Kindle 638) verskaf Christopher Hitchens twee (ander) redes: “The fundamentalist faction within the Vatican has found her useful in two ways – first as an advertisement for the good works of the Church to non-Catholics, and second as a potent instrument of moral suasion within the ranks of the existing faithful. She has missed no opportunity to restate elementary dogmas.”

Christopher Hitchens (1949-2011) vertel dat Malcolm Muggeridge (1903-1990) Teresa in 1969 wêreldbekend laat word het nadat hy ‘n dokumentêre rolprent van haar en haar werk vir die BBC gemaak het. ‘n Nuwe soort film is vir die video-opnames,wat in ‘n donker gebou gemaak is, gebruik. Die beelde was bo verwagting duidelik. Muggeridge het dit “the first authentic photographic miracle” genoem, pleks van die resultaat bloot aan die beter soort film toe te skryf. Die bogenoemde Indiese vrou wat volgens die Kerk danksy Teresa wonderbaarlik herstel het, het volgens die dokters wat haar behandel het, asook haar man, “been cured by ordinary, regular medical treatment” (God is not great, 2007, p 145-7).

Ek is geneig om te glo wat Hitchens in die vorige paragraaf geskryf het. Hy kon uitstekend formuleer en bekwame joernalistieke ondersoekwerk doen, maar hy het as eertydse kommunis geen begrip vir die situasie van blanke Suid-Afrikaners gehad nie. Hy skryf bv hoogs oordrewe van die “most hateful dictatorship of the twentieth century: the vile system of apartheid in South Africa” (251). ‘n Mens kan vra: Erger as die bewind van Adolf Hitler, Joseph Stalin en Mao Zedong? “Racism is totalitarian by definition: it marks the victim in perpetuity and denies him, or her, the right to even a rag of dinity or privacy.” Afrikaners “created a backward and despotic state, in which the rights of all other peoples were abolished and in which eventually the survival of Afrikaners themselves was threatened by corruption, chaos, and brutality.” Hoe bewerkstellig ‘n mens ‘n situasie wat bv minder korrup is? “It is to the credit of … the African National Congress that South African society was saved from complete barbarism and implosion” (251-252).

Let op hoe onakkuraat gaan Hitchens met die Soweto-skoolopstand van 1976 om: “Many people forget that the Soweto revolt in the 1980s [!], which ultimately spelled apartheid’s downfall, exploded after the Nationalist regime made the medium of school instruction exclusively [!] Afrikaans, banning the classroom use of English, along with Xhosa and Zulu” (Arguably, 2012, p 103). “It was Lord Carrington who (just before Nelson Mandela was released from prison) proposed that South Africa be split into a white Afrikaner reservation, a Zulu area, and a free-for-all among various other peoples” (484-485). Dit is te betwyfel of Carrington (gebore in 1919 – die blikskottel/vabond lewe nog) werklik so gaaf sou wees om aan Afrikaners (of blankes) ‘n eie staat te gun.

Hitchens het ‘n polemiese boek spesifiek oor Moeder Teresa gepubliseer, al kan die substansiële inhoud myns insiens kwalik meer as ‘n artikel regverdig: The missionary position: Mother Teresa in theory and practice (London: Atlantic Books, 1995/2012, 130p; Amazon Kindle $13,67). Die doel met die teks was om Teresa se reputasie ingevolge haar handelinge en woorde te beoordeel (Kindle 67). Soos gebruiklik is Hitchens geneig om soms te oordryf, maar die nie-heiligheid van Teresa kan kwalik betwyfel word. Hy noem haar ‘n “thieving, fanatical Albanian dwarf” (63). In sy voorwoord beskryf Thomas Mallon die boek, nogeens oordrewe, as “a modest, rational inquiry, a calm lifting of the veil that drapes its sacred subject” (67).

Die kernteksvers waarom dit gaan, is: “Julle het tog altyd armes by julle” (Markus 14:7) of “Die armes het julle tog altyd by julle” (Johannes 12:8). Armoede is deel van die werklikheid, maar dit is seker verkeerd om dit as ‘n bate te beskou en jou vir die behoud daarvan te beywer asof dit waardevol is. Teresa het gesê: “I think it is very beautiful for the poor to accept their lot, to share it with the passion of Christ. I think the world is being much helped by the suffering of the poor people” (247). “Mother Teresa has a theory of poverty, which is also a theory of submission and gratitude” (289). Sy het armoede en lyding tot gewenste elemente verhef en daaraan kultusstatus probeer gee pleks van sowel armoede as lyding te bestry. Hitchens skryf van haar “preference for spreading the money thin and for devoting it to religious and missionary work rather than the sustained relief of deprivation” (718).

Maar hoe armoediger en ellendiger die indruk was wat haar werksaamhede gewek het, des te meer het die donasies ingestroom. “If Mother Teresa is the adored object of many credulous and uncritical observers, then the blame is not hers, or hers alone” (297). Die skenkers “reckon that they obtain some benefit from their supposed generosity in the form of virtue-by-association” (722). “The true address of the missionary is to the self-satisfaction of the sponsor and donor, and not to the needs of the downtrodden” (580). Sy het gesê: “We cannot work for the rich; neither can we accept any money for the work we do. Ours has to be a free service, and to the poor” (677). Haar opmerking verdoesel die ontvangs van talle donasies afkomstig van ryk mense en vermoënde instansies.

Erger, daar is die geval van die bedrieër Charles Keating. Hy het $1¼ miljoen aan Teresa geskenk (734). Tydens sy verhoor het sy begenadiging vir hom bepleit (739). Nadat Keating veroordeel is, het Paul Turley, die adjunk-distriksadvokaat, vertoë tot Teresa gerig om Keating se donasie terug te gee sodat die geld aan die regmatige eienaars terugbesorg kon word (756): “I submit that Jesus would promptly and unhesitatingly return the stolen property to its rightful owners. You should do the same. You have been given money by Mr Keating that he has been convicted of stealing by fraud. Do not permit him the ‘indulgence’ he desires. Do not keep the money. Return it to those who worked for it and earned it!” (774). “Mr Turley has received no reply to his letter” (778).

Teresa het die klem op bekering geplaas en nie op die verligting van armoede en lyding nie. Hier moet in gedagte gehou word dat haar bedrywighede aanvanklik tot Indië, ‘n oorwegend Hindoe- en Moslem-land, beperk was. Haar evangelisasie het teen die religieuse hoofstrome ingedruis. “Mother Teresa has never pretended that her work is anything but a fundamentalist religious campaign” (428). “For Mother, it was the spiritual well-being of the poor that mattered most” (558). Verdere onvanpastheid was haar religieuse oortuiging dat egskeiding, geboortebeperking en aborsie sonde is. Sy het hierdie Rooms-Katolieke leerstellings verkondig in ‘n land waar oorbevolking groot armoede en baie ander ellendes veroorsaak. Muggeridge het aan haar gevra: “So you wouldn’t agree with people who say there are too many children in India?” Teresa: “I do not agree because God always provides. He provides for the flowers and the birds, for everything in the world that he has created. And those little children are his life. There can never be enough” (408). Haar antwoord verduidelik nie waarom daar bv hongersnood is en waarom sowel diere as mense as gevolg daarvan ly en sterf nie.

Die redakteur van die mediese vaktydskrif The Lancet, Robin Fox, het Teresa se werkplaas in Kolkatta in 1994 besoek en bevind dat min gedoen word om siekes se kwale te diagnoseer en dat sterk pynstillers, soos morfien, glad nie gebruik word nie. Daar was “neglect of what is commonly understood as proper medicine or care” (470). ‘n Ander waarnemer was geskok om op te let dat spuitnaalde hergebruik word sonder dat hulle vooraf gesteriliseer word (479). Antibiotikums word nie gebruik nie en pasiënte word nie vir noodsaaklike operasies na hospitale verwys nie (486). “The point is not the honest relief of suffering but the promulgation of a cult based on death and suffering and subjection” (493). Die helpers”were forced to plead poverty, thus manipulating generous, credulous people and enterprises into giving more goods, services and cash” (548). “The flood of donations was considered to be a sign of God’s approval of Mother Teresa’s congregation” (552).

“Mother Teresa (who herself, it should be noted, has checked into some of the finest and costliest clinics and hospitals in the West during her bouts with heart trouble and old age) once gave this game [kyk vorige paragraaf] away in a filmed interview. She described a person who was in the last agonies of cancer and suffering unbearable pain. With a smile, Mother Teresa told the camera what she told this terminal patient: ‘You are suffering like Christ on the cross. So Jesus must be kissing you.’ Unconscious of the account to which this irony might be charged, she then told of the sufferer’s reply: ‘Then please tell him to stop kissing me'” (493).

Muggeridge het in 1969 ‘n positiewe voorstelling van Teresa se werk in sy dokumentêre televisieprogram, Something beautiful for God, aangebied. Op grond van sy navorsing en besoek aan Kolkatta het Hitchens in 1994 genoodsaak gevoel om ‘n negatiewe beeld van Teresa se bedrywighede in sy televisieprogram, Hell’s Angel, voor te hou. Van Teresa se vrywillers het daarna na vore getree met eerstehandse inligting, bv dat kroniese siekes en sterwendes nie toegelaat word om te rook of te drink of televisie te kyk of selfs besoekers te ontvang nie (505). ‘n Ander helper vertel dat so baie tamaties aan hulle geskenk is dat hulle daarvan vir latere gebruik ingelê het. “When Mother came to visit and saw the canned tomatoes, she was very displeased. Missionaries of Charity do not store things but must rely only on God’s providence” (527).

‘n Drie-verdieping, gemeubileerde gebou is aan Teresa se onderneming geskenk. Die plek is egter voor ingebruikneming van sy meubels en matte gestroop sodat dit ‘n armoedige indruk kon wek. “The beautifully constructed house was made to conform to a way of life intended to help the sisters become holy. Large sitting rooms were turned into dormitories where beds were crowded together … The heat remained off all winter in this exceedingly damp house” (533). In Bronx, New York City, is ‘n verlate gebou deur die stadsraad teen $1 aan Missionaries of Charity verkoop. “Government regulations required that an elevator be installed for the use of the disabled. Mother Teresa would not allow an elevator. The city offered to pay for the elevator. Its offer was refused. After all the negotiations and plans, the project for the poor was abandoned because an elevator for the handicapped was unacceptable” (538).

Wat Hitchens oor Moeder Teresa geskryf het, is nie vergesog nie. Lees gerus die resensies van hierdie boek in Amazon se Kindle-katalogus. Wat kan ‘n mens hieruit aflei? ‘n Mening wat algemeen gehuldig word, is nie noodwendig korrek nie. Daar was ‘n tyd toe die meerderheid mense gedink het die aarde is plat. Die meerderheid het verkeerd gehad. Die populêre beeld van Moeder Teresa is dié van ‘n heilige en die Rooms-Katolieke Kerk gaan hierdie siening groter stukrag gee deur haar amptelik tot heilige te verklaar. In werklikheid sal dit haar geensins meer heilig maak of haar nalatenskap verbeter nie.

Die geval Moeder Teresa behoort ons skepties te maak oor bv gefabriseerde ikone wat aan ons voorgehou word as bv moreel voortreflik. Dit maak nie saak hoeveel standbeelde vir so iemand opgerig word, op hoeveel geldnote en seëls sy afbeelding verskyn, hoeveel woongebiede, strate, parke, geboue, instansies, ens, na hom vernoem word, hoeveel eredoktorsgrade, asook die Nobel-vredesprys, aan hom toegeken is nie. Wat nodig is, is om na te gaan wat so ‘n mens gedoen het. Het hy nie-gewelddadig en misdaadvry gelewe? Het hy ordentlike, beskaafde standaarde gehandhaaf? Was hy sy lewe lank ‘n voorbeeldige mens, bv ‘n goeie eggenoot vir sy vrou en ‘n goeie pa vir sy kinders? Kon op sy woord vertrou word? Vorm ‘n eie opinie na so ‘n ondersoek. Dan weet jy of hy werklik ‘n messias/verlosser was wat ons na ‘n Kanaän/utopie vry van bv kommunisme, misdaad en geweld gelei het.

Kersfees is ‘n tyd wat met heiliges geassosieer word. Maar daar is ook nie-heiliges. “So het Ek dan heilige vorste ontheilig” (Jesaja 43:28) en “Ek het baie van die heiliges in gevangenisse opgesluit” (Handelinge 26:10).

Leon Lemmer: Universiteit Stellenbosch: Hanskakiebedrywighede

“Hanskakie” is ‘n “minagtende benaming vir ‘n Afrikaner wat gedurende die Tweede Vryheidsoorlog [1899-1902] na die Britse kant oorgeloop het” (HAT). Die voor die hand liggende vraag is: Is so iemand werklik ‘n Afrikaner of bloot ‘n Afrikaanssprekende? Die term “hanskakie” is egter ook toepaslik op ons huidige situasie waar Afrikaanssprekendes die leiding in die bevordering van Engels en die benadeling van sowel Afrikaans as Afrikaners neem. In universiteitsverband beteken hierdie beheptheid met Engels deesdae veral die bevordering van swart belange, wat in die praktyk sekerlik ten koste van blanke belange geskied. Die pro-Engelsveldtog is deel van pogings ter massaverswelging van Afrikaners; die afdwinging van die wil van die meerderheid.

Die verwysing na die Tweede Vryheidsoorlog is ook verouderd. Volgens die ANC het hy plaaslik die eintlike bevrydingstryd met sy terrorisme gevoer. Dit kan dus nie sommer maar net die Derde Vryheidsoorlog genoem word nie. Die benaming “Anglo-Boere-oorlog” is ook nie goed genoeg nie, want dan lyk dit asof net die Britte en die Boere oorlog gevoer het. Die swartes se aandeel, hoofsaaklik ter ondersteuning van die Britte, moet glo ook erkenning kry. Vandaar die jongste voorkeurbenaming, Suid-Afrikaanse Oorlog, met as ironie dat Suid-Afrika eers sedert 1910 staatkundig bestaan. Die populêre beeld wat plaaslik van die Britte en Engels gefabriseer word, is dié van onverdunde voortreflikheid. Maar daardie voorbeeldige Britte praat by voorkeur van die Boer War.

Die aanleiding vir my skrywe is Sandra Liebenberg en AJ van der Walt se artikel, “Afrikaans ‘verdien nie spesiale behandeling'” (Netwerk24, 22 deser; ook Die Burger, p 13.). Albei outeurs het eerbare Afrikanervanne. Maar as ‘n kleinseun van Hendrik Verwoerd dit sy missie maak om hom van Afrikaners te distansieer, is dit moontlik dat Liebenbergs en Van der Walts dieselfde kan doen. “Prof Sandra Liebenberg beklee die HF Oppenheimer-leerstoel in menseregte aan die US en prof AJ van der Walt is ‘n professor aan die US se regsfakulteit. Hierdie artikel het op theconversation.com verskyn.” ‘n Vraag wat gevra kan word, is: Waarom het Die Burger dit nodig geag om hierdie teks te herpubliseer? Om verskillende menings oor hierdie saak te belig, is nie ‘n geldige antwoord nie, want Die Burger sal myns insiens deesdae nooit ‘n sterk pleidooi ten gunste van Afrikaans en/of Afrikaners, soos dié op Praag, (her)publiseer nie.

“Die behoefte aan onderrig in en deur Afrikaans/Hollands was trouens die vernaamste enkele rede om ‘n universiteit op Stellenbosch tot stand te bring. In hierdie betekenisvolle jare het ook Die Burger om dieselfde rede as die universiteit op Stellenbosch tot stand gekom” (Pieter Kapp, Maties en Afrikaans, 2013, p 7). Vanjaar is dit ‘n eeu gelede dat Jannie Marais* dood is. Die bemakings in sy testament het die ontstaan van die US in 1918 moontlik gemaak. Die Burger het in 1915 met publikasie begin, weereens danksy Marais se vrygewigheid. Sowel die US as Die Burger het egter juis vanjaar uitgemunt in hulle anti-Afrikaansgesindheid. Die aanloop hiertoe het jare gelede begin.

[* Sover ek weet het niemand aan die US vanjaar ‘n poging aangewend om die amptelike en openlike miskenning van Marais se stigtingsvoorwaarde (dat Afrikaans nie ‘n mindere plek as Engels aan die US mag beklee nie) te regverdig nie; bv nie hierdie twee wetsgeleerde outeurs nie, ook nie Wim de Villiers nie en ook nie die kampusgewete en etiekkolos Anton van Niekerk nie. As ‘n mens met oorgawe en onkrities in die dampkring van die ANC, wat homself graag as moreel voortreflik voordoen, beweeg, hoef ‘n mens jou skynbaar nie te verknies oor ‘n ernstige etiese kwessie soos hierdie een nie. Marais is dood en die lewende oortreders ignoreer gerieflikheidshalwe ‘n probleem wat met ouwêreldse ordentlikheid aangespreek behoort te word.]

Die ondergang van Afrikaans aan die US het daadwerklik ‘n aanvang geneem met die aanstelling van Chris Bink as rektor (2002-2007). Pleks van ‘n Afrikaanse universiteit te wees, het die US “‘n meertalige universiteit wat Afrikaans bevorder” geword (8). Die US-konvokasie het tevergeefs daarop aangedring dat die US eerder “‘n Afrikaanse universiteit wat meertaligheid bevorder” moet wees (86). Eintlik sou die beste gewees het as daar nooit met Engelse onderrig begin is nie. Die Engelssprekende blankes, wat veral sedert 1990 na die US gestroom het, was heeltemal geneë met Afrikaanse onderrig. Dit was die groeiende getal swartes op die kampus wat op onderrig in Engels aangedring het. Aan hierdie myns insiens onredelike eis is progressief toegegee. Dit is ‘n onredelik eis omdat die aanleer van ander tale ‘n redelike akademiese eis is wat dwarsoor die wêreld aan universiteitsstudente gestel word. Universiteitstudente mag ‘n mate van inspraak hê, maar nóg die studente nóg elemente in die regering behoort toegelaat te word om akademiese voorskrifte uit te reik.

Die Burger se rol in die Afrikaansstryd op Stellenbosch is glad nie eerbaar nie. Die ampstermyn van Russel Botman as US-rektor (2007-2014) het saamgeval het Henry Jeffreys se redakteurskap van Die Burger (2006-2011). Die eerste “swart” US-rektor en die eerste “swart” redakteur van Die Burger het gemeenskaplike grond in hulle anti-Afrikaans-ingesteldheid gevind. Van die eerste besoekers wat Jeffreys as redakteur ontvang het, was Chris Brink, wat sekerlik versekering vir gunstige koerantpublisiteit vir sy veldtog teen Afrikaans gesoek het. Jeffreys het “verduidelik dat hy neutraal staan” (221). Dit toon nogeens dat ‘n “swarte” nie kan inskakel by ‘n institusionele kultuur wat tradisioneel blank was nie. In die praktyk was Jeffreys se taalbeleid nie neutraal nie; eerder anti-Afrikaans. Hy het net lof vir Botman se afskaling van Afrikaans gehad. Kapp verwys na Die Burger wat in Jeffreys se tyd “onrus gesaai” het (199). Dan is daar Ampie Coetzee wat in 2010 “Die Burger daarvan beskuldig het dat hy geen hulp verleen vir die bestendiging van Afrikaans aan die US nie” (203). In ‘n poging om transformasie te bevorder, het die koerant in dieselfde jaar selfs op ‘n hoogs onetiese manier ingemeng in die verkiesing van US-raadslede (207).

Die situasie van Afrikaans aan die US het dramaties verswak weens die ingesteldheid van drie rektore wat van huis uit Afrikaans was: Chris Brink, Russel Botman en Wim de Villiers. Die Burger se onverskilligheid teenoor Afrikaans was ook nie beperk tot die redakteurskap van Jeffreys nie, soos Kapp se relaas duidelik maak. Vanjaar, met Bun Booyens jr as redakteur, is geen twyfel gelaat dat die koerant voorkeur aan transformasie bo die bevordering van Afrikaans gee nie. “‘n Duidelike aanduiding dat Die Burger se simpatie by De Villiers se taaltransformasie lê, is gegee toe Joan Hambidge se pro-Afrikaansstandpunt met ‘n duim wat afwaarts wys en Stan du Plessis se vertrapping van Afrikaans met ‘n duim wat opwaarts wys, geïllustreer is (Die Burger, 19 November, p 9). Dieselfde laai is uitgehaal toe [Johan] Hattingh se anti-Afrikaansstandpunt (duim op) naas Ebbe Dommisse se pro-Afrikaansstandpunt (duim af) gepubliseer is (Die Burger, 26 November, p 23)” (Praag 28 November). Kapp noem tereg dat Afrikaans in Jeffreys se termyn minder steun as tydens die redakteurskap van Dommisse ontvang het (221). In 1997 het Dommisse “daarop gewys dat ten spyte van Nelson Mandela se paaiery belangrike faksies in die ANC vyandig teen Afrikaners en Afrikaans staan” (68).

Blankes is deesdae grondwetlik en in die praktyk amptelik tweedeklasburgers en Afrikaners word daarbenewens vir kritiek en verguising uitgesonder. Net so min as wat Afrikaners bevoorregtes is, het Afrikaans steeds ‘n bevoorregte posisie aan die US. Maar presies dit word valslik in die newe-opskrif van Liebenberg en Van der Walt se artikel beweer. Die voorstanders van Afrikaans wil glo die bevoorregte status van Afrikaans behou, maar daar is geen sprake dat Engels as ‘n bevoorregte taal aan eentalig Engelse universiteite geëtiketteer word nie. Voorts word verwys na die US-bestuur se voorstel dat Engels die primêre onderrigtaal moet wees. Dit word ‘n “besluit” genoem, sonder om by te voeg dat die US-raad hierdie voorstel afgekeur het. Afrikaans het glo ‘n “problematiese geskiedenis.” Myns insiens het nóg Afrikaans nóg Afrikaners ‘n meer problematiese geskiedenis as die Engelse of Britte, maar dit pas die outeurs om nie ‘n woord hieroor te rep nie.

Die twee outeurs het regskwalifikasies maar in die artikel gaan dit vir hulle uitsluitlik om ‘n vertolking van die grondwet. Hulle blyk eerder wets-* as regsgeleerdes te wees. Geen poging word aangewend om reg aan Afrikaans en Afrikaners te laat geskied nie. Die grondwet wat in 1996 in ‘n ANC-oorheersde parlement aanvaar is, is ongekwalifiseerd evangelie vir hulle. Hulle neem nie in ag dat die meerderheid kiesers in die 1992-referendum vir magsdeling gestem het nie, maar op die uitdruklike voorwaarde dat die finale grondwetlike ooreenkoms vir goed- of afkeuring tydens ‘n daaropvolgende referendum aan hulle voorgelê moet word. Die beloofde magsdeling het in algehele magsoorgawe ontaard. Dit is dus redelik om te beweer dat sowel die 1993-oorgangsgrondwet as die 1996-grondwet en dus ook die ANC-bewind streng gesproke onwettig is. [* Wetties: “Oordrewe stip, streng na die wet” (HAT).]

In die 1996-grondwet se taalartikels word woorde soos “redelikerwys”, “doenlik”, “redelike”, “billikheid” en “doenlikheid” gebruik en daarbenewens is daar die skynbaar onvermydelike sug na regstelling, wat wesenlik ‘n eufemisme vir swart bevoordeling is. As die outeurs daarop ingestel was om wat reg is te bepleit en nie agter wettiese truuks geskuil het nie, sou hulle daarop gewys het dat die vyf woorde genoem aan die begin van hierdie paragraaf vir hoogs subjektiewe vertolkings vatbaar is. Ook dat in die nuwe Suid-Afrika kwalik met reg van ‘n regbank onafhanklik van die ANC-regering gepraat kan word, want daar word openlik erken dat die aanstelling van regters nie suiwer na verdienste geskied nie omdat ingevolge regstelling/transformasie groot gewig aan etnisiteit (spesifiek nie-witheid) en geslag (vrouheid) geheg word. Die US streef daarna om hierdie wanbeleid in sy personeelbeleid te weerspieël. Daarmee kan die doel van sowel howe as universiteite ernstig in die wiele gery word. Die nuwe Suid-Afrika is ook in hierdie opsig nie ‘n normale samelewing nie. In groter mate as in normale samelewings bestaan die moontlikheid dus van subjektiewe, onregdeurweekte vertolkings van wette.

Die outeurs betrek dan ander hoogs omstrede woorde soos “gelykheid” en “geregtigheid”, wat eweneens baie verskillend vertolk kan word. Hulle kies die maklike uitweg deur die mode na te volg, dus sake vanuit die oogpunt van die ANC en swartes te bekyk. “Gelykheid word gedefinieer as die volle en gelyke genieting van alle regte en vryhede.” Myns insiens is gelykheid iets wat in die nuwe Suid-Afrika nie vir blankes beskore is nie; ook nie aan die US nie. “Dit beteken almal moet gelyke toegang tot die reg op hoër onderwys geniet sonder enige vorm van onbillike diskriminasie.” Male sonder tal is al tereg daarop gewys dat daar nie gelyke toegang tot bv MBChB-onderrig (insluitende aan die US) is nie; dat daar onbillik teen blankes gediskrimineer word. “Dit moet op ‘n manier aangebied word wat gelyke deelname vir almal moontlik maak.” As Afrikaanssprekendes in Afrikaans en Engelssprekendes in Engels onderrig ontvang, kan dit “gelyke deelname” genoem word. Maar die outeurs bepleit juis De Villiers se verengelsing, wat veroorsaak dat Afrikaanssprekendes in vergelyking met Engelssprekendes benadeel word.

“‘n Diverse personeel- en studentekorps maak blootstelling aan ‘n verskeidenheid van wêreldsienings en ervarings moontlik.” Suiwer teoreties kan dit ‘n sinvolle stelling wees. Die praktyk verskil egter hemelsbreed hiervan. Blanke dosente, ook aan die US, kan fanaties aktivisties wees en deurgaans doelbewus eensydige onderrig oor bv ideologiese kwessies aanbied. Konkrete sodanige gevalle is al dikwels op Praag aan die kaak gestel. Spesifiek aan die US word hierdie soort eensydigheid, dus gebrek aan akademiese vryheid, openlik deur Wim de Villiers gesteun met sy voorgestelde verpligte indoktrinasiekursusse in transformasie. Soos Wim de Villiers steun die twee outeurs klaarblyklik Open Stellenbosch (OS) se versugting na swart dosente. Die OS-doel is myns insiens nie om aan “‘n verskeidenheid van wêreldsienings en ervarings” blootgestel te word nie, maar juis om as stapelvoedsel ‘n dieet van swart en Afrikakultuur gevoer te word.

Die twee outeurs is in hulle benadering net so naïef en eensydig soos OS, bv Afrikaans/Afrikaners het politieke bagasie maar nie Engels/Britte nie. Aan die beweerde slegte verlede van Afrikaans/Afrikaners word ons telkens herinner. In hierdie opsig word die verlede lewend gehou. As dit egter by bv standbeelde en plekname kom, moet herinneringe aan die verlede vernietig word. ‘n Suiwer Afrikaanse US het die potensiaal om ingevolge akademiese vryheid “‘n verskeidenheid van wêreldsienings” aan sy studente te bied. Selfs ‘n suiwer blanke US het die potensiaal om ‘n “verskeidenheid … ervarings” moontlik te maak. Die kern van die huidige probleem aan die US is nie Afrikaans of blankes of Afrikaners nie. Die pit van die akademiese verrotting is verknogtheid aan die ANC, wat akademiese vryheid en universitêre outonomie al hoe meer beduiwel.

“As ‘n taalbeleid die skepping van ‘n diverse, inklusiewe kampusgemeenskap op enige [!] manier ondermyn, word die universiteit se akademiese lewe daardeur verarm.” Toe die US eentalig Afrikaans was, was dit ‘n inklusiewe gemeenskap in soverre Engelssprekendes vrywillig en sonder protes of oproer daarby ingeskakel het. Soos De Villiers redeneer die outeurs dat die uitsluiting van Afrikaans inklusiwiteit bevorder. Vir my lyk dit asof uitsluiting teenstrydig met inklusiwiteit is. “Die breë gemeenskap se belange moet in ag geneem word.” Deurgaans lê die outeurs die klem op die meerderheid, die massa, terwyl dit onder die leiding van die blanke minderheid en spesifiek die Afrikaners is dat die land, insluitende die US, ontwikkel is. Nêrens vertolk die outeurs billikheid op so ‘n manier dat reg aan hierdie minderheid geskied nie.

Pleks van om te beweer, soos die mode geword het, dat die verlede net sleg was, het die blanke minderheid en veral die Afrikaners, in sy geheel beskou, in werklikheid ‘n trotse geskiedenis. Wat hulle vermag het grens aan die onmoontlike. Hulle het eeue lank ver van Europa in Suidelike Afrika ‘n Europese beskawing gevestig en voortreflik uitgebou. Deur verraad het dwase politici dit van hulle ontneem. Die outeurs beweer egter: “Ná meer as 20 jaar van ‘n demokratiese bestel getuig swart studente steeds van hul pynlike ervarings weens die gebruik van Afrikaans op die US-kampus, in koshuise en in die dorp om hulle uit te sluit en te marginaliseer.” Pleks van hierdie swartes se pyn as evangelie te aanvaar, moet hulle daarvan bewus gemaak word dat daar ‘n diversiteit van menings oor hierdie onderwerp bestaan. Die bestaan van blanke universiteite is ontoelaatbaar verklaar, maar etnies homogene swart universiteite mag onbelemmerd voortbestaan. Swart studente het dus ‘n opsie wat nie meer vir blanke studente beskore is nie: Swartes het die keuse van talle kampusse waar hulle nie dieselfde pyn as aan die US hoef te ervaar nie en waar hulle in die koshuise en dorpe/stede nie gemarginaliseerd sal voel nie.

Oor die US van weleer skryf die outeurs: “Die ongeregtighede van apartheid is nie bevraagteken nie.” Dit is ‘n oningeligte of moedswillig foutiewe stelling. Gedurende apartheid is hierdie politieke stelsels deurgaans deur talle US-dosente (heftig) gekritiseer. Daar was toe in baie groter mate tekens van akademiese vryheid as tans. Van hoeveel openlike kritiek op transformasie deur US-dosente kan die outeurs getuig? Dit is asof (al) die US-dosente hulle neerlê by die wense van die outokratiese ANC-regering. Dit is asof die ANC-kamerade (in die regering en op die kampus) met hulle oorgewilligheid om enige kritiek as rassisme af te maak, (feitlik) alle kritiek in die kiem gesmoor het. Die outeurs toon onderdanigheid hieraan, wat ongetwyfeld kruipwaarde by die huidige US-bestuur het.

“Die toelating van aansienlik meer swart studente en die aanstelling van meer swart personeellede moet die hoogste [!] prioriteit wees – nie net om ‘n diverse kampusgemeenskap te skep nie, maar omdat dit uitvoering gee aan die grondwetlike opdrag om die rasseongeregtighede van die verlede reg te stel.” Dit is ‘n oorbekende deuntjie wat musiek in die ore van die De Villiers-US is. Volgens De Villiers moet transformasie iedere vesel van die US binnedring. Ongelukkig is die outeurs se hoogste US-prioriteit van ‘n politieke pleks van ‘n akademiese aard. Dit vloek teen die wese van die universiteit as akademiese inrigting. Studente en dosente/navorsers behoort suiwer akademies geëvalueer te word. Vergun my die vryheid om hier ‘n sin van die die outeurs vir my doeleindes te gebruik: “Dit is die wese van die onderwysprojek van enige uitmuntende universiteit.” Was daar na die Anglo-Boere-oorlog enige universiteite wat die “ongeregtighede van die verlede” probeer regstel het? Waarom word ‘n politieke agenda nou aan universiteite opgedring; inrigtings wat veronderstel is om ideologies neutraal te wees? Ek hoop om by ‘n volgende geleentheid in besonderhede oor ideologiese neutraliteit en akademiese vryheid te skryf.

Leon Lemmer: Carel Boshoff: apart sonder apartheid

Carel Boshoff (1927-2011) was ‘n sendeling, teologiedosent en die grondlegger van Orania. Hy het lewenslank sy skoonpa, Hendrik Verwoerd (1901-1966), se visie van ‘n gemenebes van onafhanklike, etnies-kulturele state (aanvanklik embrio- of tuislande genoem) in Suider-Afrika nagestreef. Ek gaan die aandag vestig op enkele aspekte wat in sy outobiografie, Dis nou ek, Carel Boshoff (Pretoria: LAPA Uitgewers, 2012, 595p; ook as e-boek beskikbaar) aangeroer word en myns insiens tersaaklik is, bv “Terwyl Verwoerd vanuit ‘n bestaande kulturele en religieuse verskeidenheidsituasie geredeneer het, is [Nelson] Mandela die holis wat uitgaan van die ubuntu-standpunt dat die geheel die ondergeskikte dele karakteriseer, bepaal, omsluit en definieer. Dit is ‘n kommunalistiese idee, gebaseer op ‘n onrealistiese utopie. Die utopiese beeld van die werklikheid oefen voortdurend druk uit om ‘n beter wêreld tot stand te bring. In Afrika het dit tot die teendeel van die bedoelde ideaal gelei, naamlik die opheffing van veelpartydemokrasieë, ‘n eweredige verspreiding van radikale armoede, sentralisasie van mag en van middele, miskenning van die regte van etniese minderhede en les bes, in Suider-Afrika, die verengelsing van die landsadministrasie en die onderwys” (p 199).

Met aanhalings gaan ek sonder veel inmenging Boshoff toelaat om sy standpunt te stel. Boshoff en sy vrou, Anna (1932-2007), was lewenslank ongetwyfeld buitengewoon diensbare, noeste Afrikaners. Ek laat biografiese besonderhede hier egter grootliks agterweë, behalwe waar dit toepaslik is, bv: “Ek het grootgeword met ‘n liefde vir ons volk, ons land en ons taal, maar ook vir ons veld, ons bome en vir die stilte en eensaamheid van die natuur” (60). Boshoff het in ‘n plaasmilieu opgegroei. “Mens het respek vir jou osse* gehad” (69). “Daar is baie op hulle staatgemaak, op die agterosse se krag en op die voorosse se intelligensie” (68). In die Afrikanerpolitiek het hierdie ossebeeld in die na-Verwoerd-era ontnugterend skeef geloop. Die agterosse het hulle krag verloor en die voorosse was hulle intelligensie kwyt. Boshoff was lief vir perde en perdry. “Om die Waterberge tussen die twee ore van ‘n perd deur te sien, is die gelukkigste ervaring wat ‘n natuurliefhebber kan begeer” (290).

[* Tweedrag is kenmerkend van die Afrikanergeskiedenis. Oor die herdenking van die Groot Trek in 1988 het die trekleier, Mossie van den Berg, gesê “hoe langer hy met sy trekgenote getrek het, hoe liewer het hy vir sy osse geword” (348). Tydens die 1938-trek het NJ van der Merwe Afrikaner-eenheid bepleit: “Die Afrikaners moet mekaar weer vind, want hulle het een afkoms, een taal, een geloof, een hoop, een toekoms” (353). In 1988 het Boshoff gesê: “Die beginselideaal waarmee ons volk weer verenig moet word, lê diep in die sin en betekenis van die Groot Trek bewaar: dit was die doel om as volk vry te wees, onder sy eie owerheid te staan en sy eie vaderland te bewoon. Wat ons minder as dit het, maak ons minder as ‘n volk. Alleen ‘n volk mag aanspraak maak op ‘n eie vaderland en staatkundige selfbeskikking om sy eie kultuurlewe te bewaar” (354).]

Ek kan die versoeking nie weerstaan nie om ‘n insident uit die goeie ou dae aan te haal waarin Boshoff se evangelis, Seth Mofutsanyane, beland het. “Eendag het hy onwetend op ‘n boer se plaas beland en die boer het op hom afgekom. ‘Wie se kaffer is jy?’ wou die boer kwaai weet. ‘God se kaffer, my baas,’ het Seth verskrik geantwoord” (146). Interessant is die feit dat die swart woongebiede (167) en die kampongs vir trekarbeiders (168) aan die Rand destyds in taalsones ingedeel is. Ook dat dit vir ‘n sendeling onwenslik is om gesamentlike naweekuitstappies vir albei geslagte swartes te onderneem. “Gesamentlike kampe vir seuns en dogters was ‘n hopelose mislukking en ons het gou daarvan afgesien” (172). Ek hou van Boshoff se benadering tot preke: “Ek stel dit steeds as ‘n maatstaf vir myself om nie in die preek te sê wat ‘n lidmaat self kon uitgedink het nie” (394).

In sy teks rol Boshoff kosbare pêrels uit. “‘n Onderwyser moet gevorm word en nie net opgelei word nie … Hulle word nie verniet deur GA Watermeyer [1917-1972] die ‘gietvorms van ons jeug’ genoem nie” (187). Boshoff se slagspreuk was: “Elke geslag neem verantwoordelikheid vir sy eie tyd” (338) of “Elke geslag is verantwoordelik vir sy eie tyd” (487). Hy het groot waarde geheg aan die volgende woorde van Hendrik Verwoerd, “‘n Volk skep sy eie toekoms” (487) en dié van JD Kestell, “‘n Volk red homself” (476, 487). Boshoff het graag gedigte geskryf. In een van hulle kom die volgende reëls voor: “om eiesoortig, trots, weer Boer te wees … jou erfdeel mag nie onderhandel word … Trek koersvas na jou eie Afrika” (355).

Boshoff skryf dat hy met FW de Klerk gebots het “oor die oorgawe van mag sonder dat iets vir die Afrikaner uitgehou is” (14). “Dis merkwaardig dat geen objektiewe beoordelaar geglo het dat die Afrikaner sy selfbeskikking so roemloos aan die ANC sou afstaan nie” (261). Dit het gebeur weens onbekwame onderhandelaars. “Die vervanging van dr Gerrit Viljoen met mnr Roelf Meyer as minister van staatkundige ontwikkeling en hoofonderhandelaar was ‘n ramp” (429). Later noem Boshoff Meyer “die nikswerd onderhandelaar” (434). Reeds in 1985 het Boshoff helder voorsien wat in 1990/1994 gaan gebeur toe hy verwys het na “die gruwelikste uitverkoping van Afrikanerselfbeskikking” (563). “Die oorheersing van minderheidsgroepe deur ‘n meerderheid, met gepaardgaande ontwrigting van hulle lewensomstandighede en selfs die bedreiging van hulle voortbestaan, kan net so min tot vrede lei as wat die oorheersing van meerderhede deur ‘n minderheid daartoe kan lei” (239).

FW de Klerk se standpunt was “dat die onderhandelinge op die veelpartykonferensie in Kemptonpark die Afrikaner se toekoms sal waarborg by wyse van ‘n regering van nasionale eenheid, wigte en teenwigte en die beskerming van minderhede. Hy het hoegenaamd nie die behoefte aan so ingrypende saak soos ‘n volkstaat vir Afrikaners gesien nie en dit was in elk geval volgens hom nie haalbaar nie. Dr [Andries] Treurnicht se reaksie op die volkstaatvoorstelle was dat die Afrikanervolk darem ‘n plaas en nie net ‘n plot wil hê nie, en dr [Ferdie] Hartzenberg het die ‘posseëlvolkstaat’ verwerp. My pleidooie dat daar ten minste iets vir die Afrikaner uitgehou moes word, is in die wind geslaan” (252). Uiteindelik was daar in werklikheid geen magsdeling nie, wel algehele magsoorgawe. “The new constitution contains no provision for the continuation of any form of joint decision making in the executive branch of government” (433).

“Die kernvraag het geword: Hoe oorleef die Afrikanervolk in Afrika?” (252). Vir ‘n minderheidsgroep is daar drie moontlikhede: verswelging, uitdrywing of uitwissing (252,482). Diegene wat selfbeskikking nie verlore wil laat gaan nie, koester die ideaal van ‘n blanke tuisland. “Dan sal die wit mense of die Afrikaners opnuut moet besluit teen watter koste en langs watter weë hulle ‘n selfstandige toekoms kan verwesenlik … die tuislandbeleid het volkstaatideaal geword” (253). “Dat ‘n vaderland waarin hulle die onbetwiste meerderheid uitmaak nie aan wit mense gegun word nie, lyk onredelik en onaanvaarbaar … ‘n Swart volkstaat kan nie reg wees en ‘n blanke volkstaat verkeerd nie” (258). Vir Boshoff was die keerpunt die 1983-grondwet met sy driekamerparlement. “Politieke integrasie wat trapsgewyse ingevoer word, kan nie op diskriminerende wyse toegepas word nie; uiteindelik sal dit volledig voltrek word” (273). “Oor ‘n kort tyd van slegs sowat tien jaar het een en dieselfde owerheid [die Nasionale Party-regering] afsonderlike ontwikkeling laat vaar en met sy teenoorgestelde, integrasie, vervang” (254).

“Deur die denkrigting van een gemengde samelewing te aanvaar, het die owerheid alle moontlike uitweë vir die Afrikaner om swart oorheersing te vermy, toegekap. In een gemengde samelewing waarvan die wit deel klein was en stadig gegroei het, terwyl die swart deel groot was en vinnig gegroei het, kon wit mense uiteraard nie in die aanvraag na geskoolde werkers voorsien nie en ook nie die stygende aantal swart mense onbepaald doeltreffend bestuur nie. Om die lewenspeil, ook van wit mense, op ‘n manier te probeer handhaaf, moes swartes in groot getalle opgelei en alle beroepe vir hulle oopgestel word. Volslae ekonomiese integrasie was dus onvermydelik in ‘n eenheidstaat. Die moontlike keuse van die Afrikaner om selfstandig te word en sy eie staat in stand te hou, is so toegestop. Die wit mense is met geen ander politieke keuse gelaat as integrasie en swart oorheersing nie. Die regering het al hierdie toegewings gemaak en tog geglo dat hulle wit gesag met mag kon handhaaf” (257).

Oor die sug na eenheid by die vier NG kerke het ek voorheen geskryf dat skynbaar niemand kommer oor die implikasies vir Afrikaans uitspreek nie. As helder denker het Boshoff wel voorsien dat Engels die lingua franca van so ‘n saamgesmelte kerkgenootskap sal wees (14, 538). Oor ‘n volkstaat en kerkeenheid verwys Boshoff na God wat “die mense in volke opgedeel” het (Deuteronomium 32:8 en Handelinge 17:26; p 525) en “Eenheid en verskeidenheid uiteraard in die Bybel geleer word, maar dan tog nooit as gelyke groothede nie” (231, 515). “Prinsipieel moet aangevoer word dat die kerk nie geslote kan wees nie, maar dat die kerk ook nie ‘n agent vir ‘n bepaalde [politieke] ideologie gemaak mag word nie. En laat niemand ontken dat nasiebou en transformasie ook ‘n ideologie is nie” (230).

Orania, wat in 1990 gestig en in 1991 amptelik geopen is, word met Boshoff geassosieer. Hy het hom in 1993 daar gevestig. Hy verskaf die volgende motivering vir Orania. “My oordeel was steeds dat alle instellings in ‘n bepaalde grondgebied met ‘n oorweldigende meerderheidsbevolking uiteindelik die aard van daardie bevolking aanneem,* of mettertyd in praktiese of prinsipiële dilemmas beland. Sou ‘n kultuurgemeenskap vrees dat hy onder bepaalde omstandighede verswelg kan word, lê die oplossing nie in die isolasie van daardie gemeenskap nie, maar in die skep van ‘n eie lewensruimte waar hy sy eie instellings skep en enige besoeker of tydelike inwoner kan akkommodeer sonder vrees om verswelg te word … Daar is geen rede om morele of godsdienstige wroegings te hê as maatreëls getref word wat op die behoud van volksidentiteit gerig is nie, behalwe as dit kwetsend of diskriminerend is, of aan ‘n medegelowige aanstoot gee. Die goue reël van jou naaste lief te hê soos jouself, en aan ander te doen soos jy wil hê aan jou gedoen moet word, is ook hier van toepassing” (229).

[* Dink aan Max du Preez se wens dat Afrikanerstudente hulle soos opstandige, nie-studerende swart studente moet gedra.]

By al die blanke staatshoofde sedert Verwoerd, asook by ander politieke leiers, het Boshoff gepleit: “Laat ons liewer ons volk tot die aanvaarding van ‘n gereduseerde bestaan lei as om te eis wat ons nie kan volhou nie en ons uiteindelik alles verloor” (251). Reeds in 1984 het Boshoff gesê: “Geen volk is sonder vaderland denkbaar nie en wat is die werklikheid van ons vaderland vandag? Die ‘blanke’ land het ‘n mite geword. Die blanke is besig om ‘n nietige minderheid in sy ‘eie’ land te word sodat dit vir hom onmoontlik geword het om dit te behou” (317-318). Boshoff se ideaal was dat by Verwoerd se visie van afsonderlike ontwikkeling gehou moet word. “Afsonderlike ontwikkeling beteken dat volke langs mekaar soewerein bestaan, nie deurmekaar nie” (573). “Dit sou beteken dat volkere soewerein langs mekaar bestaan, nie deurmekaar nie, en dat die Afrikaner en ander wittes wat saam met hom ‘n staat wou stig op ‘n eie grondgebied geregtig is … Die swart volke het ook nie op die hele land aanspraak nie en moes langs die Afrikaner bestaan, pleks van bo-oor hom. Goeie gesindheid kan nie behou word deurdat die een volk die ander verkneg nie” (341). In 1985 het Boshoff gesê: “Die swart volke het geen reg of aanspraak op die hele Afrika nie. Hulle het [Suid-]Afrika ook maar stukgewys van die noorde af beset soos die Afrikaner dit van die suide af gedoen het. Daar bestaan geen ander heenkome vir Afrikaners as in Afrika nie, daarom moet die ondergeskikte swart volke langs die Afrikaner vry word en langs hom bestaan pleks van bo-oor hom” (574).

“In Orania word geen volksvreemde arbeid in diens geneem nie” (389). “As die eis van volkseie arbeid laat vaar word, stort enige vooruitsig op selfbeskikking in duie” (441). Enigeen is as ‘n dagbesoeker welkom. Die NG kerkdienste is oop vir enigeen. Die Volkskool van Orania neem buite Orania aan gemengde sport deel (408). Die huidige politieke opset word as die werklikheid aanvaar in soverre dit buite Orania bestaan. “Die werklikheid is dat Suid-Afrika nie weer tot wit leierskap beweeg sal word nie en dat ‘n nierassige owerheid net die weelde van swart politiek is wat aan die wittes sê: ‘Aanvaar wat ons julle aanbied of kry julle ry’… Regstelling in die samelewing en in al sy instellings maak van die Afrikaner ‘n randverskynsel wie se belange in die swart meerderheid se behoeftes verdwyn” (475). Binne Orania word ‘n volkseie orde gekoester. Anders as aanvanklik na sy stigting het die Vryheidsfront Plus “‘n ordebevestigende party geword” (451) wat sy ywer vir die volkstaat verloor het (450). “Eerder as om ordebevestigend teenoor [die nuwe] Suid-Afrika te handel, moet ‘n nuwe orde vir Afrikaners parallel met die Republiek van Suid-Afrika geskep word” (483).

Oor die Orania-plan was Boshoff realisties. “Niemand sou hom gekies het as daar ‘n alternatief was nie, maar dit is die enigste plan” (444) en “In alle beskeidenheid word die Orania-plan aangebied, alleen omdat daar geen alternatief gevind kan word nie” (479). Die idee is dat Orania die eerste groeipunt vir ‘n Afrikaner-volkstaat moet wees (491) en dat dit deur ander soortgelyke groeipunte in die omgewing gevolg word, “‘n pêrelstring* van dorpe” (481). “Ek is aangegryp deur die koersloosheid, die verval, die onvryheid en ook die verarming van die Afrikanervolk. Onderlinge verbondenheid tussen Afrikaners het ná 1994 se mags- en statusverlies verlore gegaan en het hoogstens Afrikaans as gemeenskaplike band behou” (473). Dit is waarom ek eerder Afrikaans as godsdiens as die onderskeidende kenmerk van Afrikaners beskou. Protestantse godsdiens plaas Afrikaners in ‘n veel wyer (selfs wêreld-) konteks. Onder Afrikaners heers daar godsdienstige verdeeldheid. In Orania is aanvanklik gepoog om al die godsdienstige groeperinge in gemeenskaplike kerkdienste byeen te bring, maar daar het spoedig ‘n einde aan hierdie eksperiment gekom. As NG Kerk-lidmaat het Boshoff teleurstellings met sy kerkgenootskap ervaar maar nogtans tot sy dood lojaal daaraan gebly. “Die NG Kerk word saam met die Afrikaner-Broederbond en die Nasionale Party as die drie pilare van die vervalle Afrikanerskap beskou” (474). “Die NG Kerk moet ophou om skaam te wees om Christus se kerk vir die Afrikanervolk te wees” (477).

[* Hierdie idee lewe. Onlangs is berig dat Dick Davel 3 000 hektaar naby die Weskus, tussen Lutzville en Nuwerus, teen R10 000 per hektaar as nog ‘n Afrikanertuiste wil bemark (Rapport, 13 deser, p 9).]

Boshoff: “‘n Gees van verset wat in ‘n geestelike herlewing kan uitloop, kan slaag as dit diepte het, al is dit nie wyd nie … Die kern van ‘n volk is sy kultuur, tradisie en geskiedenis … Ons moet daadwerklik begin om Afrikanerkultuur op sy suiwerste en diepste te herontdek en te anker en uit te bou tot ‘n meevoerende krag wat ons in beheer van ons lot en toekoms sal plaas” (576). “Die Afrikanervolk sal … weer nuut gebore moet word om te kan oorleef” (279). Orania, wat eerder ‘n tuiste of tuisland as ‘n volkstaat is, is ‘n beskeie maar egte uitlewing van die ideaal wat Boshoff reeds in 1984 gestel het: “Die Afrikaner se reg om vry en blank te wees in Afrika en in sy eie grondgebied homself te regeer” (547).

Naskrif: Verwysings na Orania het in die taalstryd aan die Universiteit Stellenbosch opgeduik. ‘n Vorige rektor, Chris Brink, het diegene wat die behoud van die US as ‘n Afrikaanse universiteit voorgestaan het “Neo-Afrikaners” genoem, wat ‘n “volkstaat van die gees” in die vorm van ‘n “kulturele Orania” wil skep. ‘n Vorige US-raadslid, Ruda Landman, het so ‘n universiteit in 2006 ‘n “taal-Orania” genoem (Pieter Kapp, Maties en Afrikaans, 2013, p 136). Die giftigste anti-Afrikaans- en anti-Afrikanergesindheid het destyds van ‘n ander vorige US-raadslid, die bruin Francois Groepe, gekom. Hy is tans ‘n adjunk-goewerneur van die Reserwebank, maar was toe in diens van Naspers. Hy het na die US as ‘n “neo-Orania-enklawe” verwys (138) en die pro-Afrikaanse groep van “versluierde rassisme en diskriminasie teen niewittes beskuldig … Groepe se brief het getoon dat die rassisme nie aan die pro-Afrikaanse groep se kant was nie, maar aan die ander kant” (171). In 2009 was die bewoording van Groepe se aanval op die “taalstryders” in die US-raad so ongemanierd dat vyf raadslede uit protes uit die vergadering gestap het (173).

Leon Lemmer: Adam Small en Michael le Cordeur: Twee anti-Afrikaanse Afrikaanses

Op 11 deser het die Universiteit Stellenbosch (US) ‘n eredoktorsgraad aan Adam Small, “die akademikus, digter en dramaturg”, toegeken. Dit het aan Michael le Cordeur die geleentheid gebied om om etniese en politieke redes ‘n artikel tot lof van Small te skryf (Die Burger, 10 deser, p 19). Soos gebruiklik is Le Cordeur se teks nie vry van lof vir homself nie. Onderaan help Die Burger hiermee deur te kenne te gee dat Le Cordeur, wat ‘n senior lektor aan die US is, bevorder gaan word. Hierdie inligting, wat seker van Le Cordeur afkomstig is, help ‘n mens om te verstaan waarom Le Cordeur, wat homself al as een van die “Who’s who” van Afrikaans beskryf het, sy ondersteuning aan Wim de Villiers se verengelsingsbeleid toegesê het.

Le Cordeur begin sy artikel, soos talle van sy ander geskrifte, met ‘n loflied vir Kaaps. Hierdie mengeltaal is een van die bande wat hom aan Small bind. Albei het hulle (ongekwalifiseerde) steun aan De Villiers se Engelsmanie belowe, gevolglik kritiseer Le Cordeur glad nie vir Small hieroor nie. In werklikheid verwag Le Cordeur dat daar groot waardering vir Small se menings en geskrifte moet wees.

“Daar word wêreldwyd aanvaar dat onderrig in die moedertaal die doeltreffendste manier van leer is.” Hoe voorkeur vir onderrig in Engels, wat Afrikaanssprekendes betref, met die bewese voordele van moedertaal versoen kan word, word nie gesê nie. Die afleiding wat ‘n mens moet maak, is dat Le Cordeur Afrikaans as die moedertaal van Afrikaners, dus sommige blankes, beskou, terwyl Kaaps die moedertaal van sommige bruines, soos Small en Le Cordeur, is. Omdat Kaaps so ‘n groot (en seker groeiende) komponent Engels bevat, vind hierdie twee mense dit maklik om dislojaal teenoor die een deel van Kaaps (naamlik in soverre dit Afrikaans is) te wees en hulle lojaliteit aan die ander deel van Kaaps, naamlik Engels, toe te sê.

Om sy dislojaliteit teenoor Afrikaans te probeer regverdig, (oor)beklemtoon Le Cordeur eerder die verskille as die ooreenkomste tussen Afrikaans en Kaaps. Hulle word as twee verskillende tale voorgehou. Dit help Le Cordeur om aan bruin skoolkinders die status van benadeeldes te gee. “Die verskille tussen Standaardafrikaans en Kaaps het daartoe gelei dat Kaapssprekende leerlinge agtergekom het dat hulle ‘n ander ‘taal’ moet aanleer wanneer hulle skool toe gaan.” Daarna stal Le Cordeur sy politieke bagasie uit met woorde soos diversiteit, ongelykheid, transformasie, inklusiwiteit, geregtigheid, ens. Die standaardisering van Afrikaans het glo “met baie maatskaplike ongeregtigheid gepaard gegaan.” Ter ondersteuning hiervan haal hy iemand soos die ANC-aktivis Hein Willemse aan wat beweer “dat Standaardafrikaans ‘die stempel van sosiale, kulturele en politieke voorkeure’ dra deurdat Afrikaans as besitting deur Afrikanernasionalisme opgeëis is.” Dít gebeur deesdae baie minder as voorheen, hoewel Afrikanersnasionalisme sekerlik net so regverdigbaar as swart of Afrika-nasionalisme is. In ‘n era waarin gepoog word om Afrikaners meer as ooit van (al) hulle besittings (kultureel en selfs materieel) te beroof, is dit sekerlik geregverdig as alle middele ter oorlewing, insluitende Afrikaans, deur Afrikaners toegeëien en ingespan word.

Le Cordeur gebruik hierdie Afrikanerreaksie om die skuld vir bruines se Afrikaansdislojaliteit (soos dié van Small en Le Cordeur) op Afrikaners te pak: “die vervreemding van die Kaapssprekers. Daar is ‘n sterker groeiende vereenselwiging met Engels as ‘n taal van studie en taal van werk.” Maar bruines se geneigdheid tot Engelslojaliteit dateer baie verder terug as die tragiese gebeure van 1990/1994. Na die aanvang van die eerste Britse bewind in 1795 en veral dié van die tweede Britse bewind in 1806, het baie bruines hulle rug oorgretig op Hollands/Afrikaans probeer draai. Eenogig word die Britte nie hulle wêreldwye vergrype toegereken nie. Boosheid word net plaaslik gesoek en by voorkeur slegs by Afrikaners gevind. Maar Le Cordeur dink dat die herstandaardisering van Afrikaans, spesifiek die (groter) verkaapsing daarvan,* “haas onvermydelik is.” Volgens polities gedrewe taalaktiviste, soos Frank Hendricks (UWK) en Gerda Odendaal (US), “sal die herstandaardisering van Afrikaans lei tot die bemagtiging van al [!] sy sprekers; op sielkundige, ideologiese, ekonomiese en akademiese gebied.” Die klem word dus eerder op materiële as geestelike voordele geplaas; sekerlik nie op kulturele verryking en die uitbouing van beskawing en spesifiek algemeen beskaafde Afrikaans nie.

[* Wat Le Cordeur eintlik wil hê, is die verkaapsing van Standaardafrikaans. Die hergestandaardiseerde Afrikaans “sal [bruin] leerlinge aanmoedig om Kaaps in die klaskamers te praat. Hulle sal meer tuis voel in die klas wanneer daar minder kritiek op hul taal is wat tot verbeterde selfbeeld sal lei.” Le Cordeur wil dus hê dat Afrikaans se herstandaardisering misbruik moet word om bruines te bevoordeel en ongetwyfeld om Afrikaners terselfdertyd te benadeel. Daardie benadeling sal veral werklikheid word wanneer ‘n Engelsbesmette, gestandaardiseerde mengeltaal geen daadwerklike weerstand teen verswelging deur Engels kan bied nie. Die taalscenario (Afrikaans word deur Engels verswelg) word dus soortgelyk aan die etniese scenario (blankes word deur swartes verswelg). Dit is ‘n infame leuen dat Le Cordeur se herstandaardiseringskema tot die bemagtiging van alle Afrikaanssprekers (kyk die vorige paragraaf) sal lei.]

‘n Deurwinterde taalkundige, Tom McLachlan, het Le Cordeur tot orde geroep. Hy lees in Le Cordeur se eis dat Standaardafrikaans (meer) moet verkaaps “die ligte dreigement dat … ‘die sprekers van Kaaps toenemend Afrikaans die rug (sal) toekeer'” (Die Burger, 12 deser, p 12). Hy stel dan vyf duidelik geformuleerde vrae oor wat iemand soos Le Cordeur beoog. “Tensy vrae soos dié behoorlik beantwoord word, bereik ons niks deur Standaardafrikaans al hoe meer verdag te maak nie.”

Die grootste deel van Le Cordeur se artikel handel oor sy politiek-deurweekte standpunte, wat hy al talle kere gestel het. Heelwat minder word oor Small geskryf. Dit is waar dat Small as dosent destyds onrus by die UWK-studente gestook het. Dit is egter nie waar dat dit “hom sy werk as professor in filosofie gekos” het nie. As ek reg onthou, het Small bedank. Hy was toe ‘n senior lektor en nie ‘n professor nie. Jare later, nadat Small uiteindelik ‘n doktorsgraad aan die Universiteit Kaapstad verwerf het, het hy na die UWK teruggekeer as professor in maatskaplike werk. Die akademies-wetenskaplike waters van die filosofie was te diep vir hom.

“As akademikus, digter en dramaturg het Small die brandende vraagstukke van ‘n verdeelde Suid-Afrika op deurdagte dog onverskrokke wyse aangeroer en hom só as denkende revolusionêr en revolusionêre denker onderskei.” Dit hang van ‘n mens se politieke oortuiging af of dit as lof behoort te kwalifiseer. As ‘n mens, soos Le Cordeur, ‘n bewonderaar van die sterk kommunistiese ANC, insluitende ‘n geweldenaar soos Nelson Mandela, is, is revolusie seker iets om op te roem, nieteenstaande die katastrofiese gevolge daarvan. Van werklik groot skrywers word verwag om suiwer literêr uit te munt, onafhanklik van watter ideologie vertroetel word. Dit klink maar hol as Le Cordeur beweer dat “Small Kaaps tot vryheidstaal, maar bowenal tot literêre taal verhef” het. Net so hol is sy verwysing na die nuwe Suid-Afrika as “‘n vrye land.” Vry van wat? Sekerlik nie van rassediskriminasie nie. Ook nie vry van geweld, misdaad, kommunisme, korrupsie, onreg, agteruitgang, ondoeltreffendheid, ens, nie.

Le Cordeur sluit sy artikel af met ‘n pluimpie vir die De Villiers-US, wat Small vereer het: “Dit wys onteenseglik dat die universiteit op ‘n onomkeerbare pad na ware demokrasie* is.” Myns insiens sal daardie demokratiese kragte in die vorm van bv Open Stellenbosch die US in 2016 na verwagting verder op die revolusionêre pad aanhelp. [* Kyk die laaste twee paragrawe hier onder oor demokrasie.]

‘n Variasie op hierdie artikel is op Netwerk24 (11 deser) onder die opskrif, “Lank lewe Adam Small,” gepubliseer. Small het glo daarin geslaag “om Kaaps te verhef tot ‘n effektiewe taal van verset teen politieke onreg.” Le Cordeur kan nie aan Afrikaans vry van sy linkse politiek dink nie, maar Afrikaners word verkwalik as Afrikaans hulle nasionalisme aanvuur. Dit is in hierdie teks weer vir Le Cordeur moeilik om iemand op te hemel, naamlik Small, sy “mentor en inspirasie”, sonder om darem ook aansien aan homself te verleen: “Die universiteit het my die eer aangedoen om … by die Kanseliersete ‘n heildronk in te stel op Adam Small.”

Op 11 deser het die US vier eredoktorsgrade uitgedeel. Van Small word die grootste ophef gemaak (US-webwerf 11 deser). Hy het glo geskryf oor “‘n verlede wat hom nooit mag herhaal nie.” By implikasie word (seker) gesê dat die blanke bewind/apartheid net sleg was. Small was “‘n stem vir die stemloses” en hy het Afrikaans “ryk en divers” gemaak. Vir die US en Le Cordeur gaan dit primêr om linkse politiek en nie om die heil van Afrikaans nie. Geen wonder dat sowel Small as Le Cordeur Wim de Villiers se verengelsingsprojek aan die US steun nie.

Duidelike erkenning van die grondige Afrikaansdislojaliteit wat daar in ontwikkelde bruin geledere bestaan, word by ‘n US-dosent, Ronelle Carolissen, aangetref. Sy kyk na Afrikaans uitsluitlik uit die hoek van bruines en swartes. Na bewering word Afrikaans dan ‘n akademiese taal van “pynlike uitsluiting.” Wim de Villiers se anti-Afrikaansprojek “sal Afrikaans van stereotipes en historiese veroordeling verlos. Afrikaans kan ‘n vooruitstrewende wedergeboorte beleef” (Die Burger, By, 12 deser, p 2). Hoewel Carolissen Afrikaanse ouers het, erken sy dat sy “nie emosioneel geheg aan Afrikaans” is nie. Afrikaans en Afrikaners het die steun van Afrikaansontroues soos Carolissen werklik nie nodig nie.

As opvoedkundige kan Le Cordeur gerus tot die insig en daadwerklike besef kom dat ‘n universiteit, anders as die nuwe Suid-Afrika, nie veronderstel is om ‘n demokrasie te wees waarin almal gelyk verklaar is nie. (In die praktyk van die nuwe Suid-Afrika het blankes egter ‘n mindere status as die res.) ‘n Universiteit behoort wesenlik elitisties pleks van demokraties te wees. Normaalweg behoort die volgende te geld. ‘n Eerstejaarstudent is nie die akademiese gelyke van ‘n voorgraadse student in sy finale jaar nie. ‘n Voorgraadse student is nie die akademiese gelyke van ‘n nagraadse student nie. ‘n Student is nie die akademiese gelyke van ‘n dosent nie. ‘n Klerk in die universiteitsadministrasie is nie die akademiese gelyke van ‘n dosent nie. Die akademiese rangorde van dosente, van laag tot hoog, is bv: junior lektor, lektor, senior lektor, medeprofessor en professor.

In die praktyk word hierdie rangorde versteur as ‘n universiteit, soos die US, toelaat dat nie-akademiese oorwegings, bv etnisiteit en geslag, swaarder as akademiese verdienste, bv formele kwalifikasies, ondervinding en publikasies, weeg. Die punt is dat ‘n universiteit wesenlik ‘n gemeenskap van akademies ongelykes is. Dit is dus heeltemal misplaas en onverskoonbaar as studente (en politieke kamerade, bv oud-“vryheidsvegters”) hulle aanmatig om voor te skryf hoedanig ‘n universiteit as akademiese inrigting moet wees. Dit is katastrofies as die akademiese personeel polities korrek toelaat dat sulke mense wegkom met hulle politieke agendas, gebaseer op nie-akademiese, revolusionêre dwaasheid. Aan ‘n gesonde universiteit het studente hoogstens inspraak. Aan die US word toegelaat dat ‘n klein groepie studente voorspraak doen.

Leon Lemmer: Heindrich Wyngaard: Koop bruin mense se steun vir Afrikaans

Heindrich Wyngaard is tydens die redakteurskap van Henry Jeffreys (2006-2011) tot politieke redakteur van Die Burger verhef. Toe Jeffreys se redakteurskap summier beëindig is, was dit ook die einde van die buitensporige bevoordeling van bruin joernaliste aldaar. Wyngaard het spoedig ‘n staatsdienspos verkies. Toe die Universiteit Stellenbosch (US) tydens die rektorskap van Russel Botman (2007-2014) om etniese redes oordrewe voorkeur aan bruines gegee het, het Wyngaard ‘n skakelpos daar gekry. Ek onthou hoe hierdie oudjoernalis vertel het dat hy matriek in Caledon met (as ek reg onthou) ‘n D-gemiddeld geslaag het. Toe ek vra of Die Burger dan nie kandidate van beter stoffasie kon aanstel nie, was hierdie Caledonner hewig ontsteld.

Onlangs was Wyngaard ietwat in die nuus met die publikasie van sy boek, A Home for Zephany (LitNet 2 September). In die boek vertel hy vertel van ‘n bruin meisie wat as baba ontvoer is en die volgende 17 jaar by haar skynouers gewoon het. Soos dit ‘n ontwikkelde bruine betaam, het Wyngaard die teks in Engels geskryf. Leopold Scholtz het onlangs die aandag gevestig op bruines se onbetrokkenheid by die Afrikaanse taalstryd, bv aan die US, onder die opskrif: “Vat nou hande oor Afrikaans” (Die Burger, 3 deser, p 16). Dit het aanleiding gegee tot Wyngaard se jongste skrywe: “Hoekom is bruines dan nie in die boedel?” (Die Burger, 8 deser, p 15). Om lesers te herinner aan sy eertydse joernalistieke glorie, begin Wyngaard sy artikel deur Scholtz as “oudkollega” aan te spreek. Daar is egter geen sprake van gelykheid by hierdie twee oudkollegas nie, want Scholtz het bv ‘n doktorsgraad en baie meer joernalistieke ondervinding.

Scholtz noem homself “‘n gematig-konserwatiewe Afrikaner”. Sy oogmerk is om wit en bruin Afrikaanssprekendes te versoen. Daarom vind hy dit nodig om te bieg dat “ons Afrikaners … ons bruin taalgenote … baie stief behandel” het. “Ons Afrikaners het Afrikaans geannekseer as ons eksklusiewe besit. Dat dit ook aan bruin mense behoort, dat hulle die taal saam met ons geskep het, was te lank ‘n half vergete nagedagte.” Scholtz trek dinge hier doelbewus bruinwaarts skeef. Die soort Afrikaans wat tereg deur sommige as hoofsaaklik Afrikanerbesit beskou word, is Standaardafrikaans. Daar moet ook duidelik tussen die ontstaan en ontwikkeling van Standaardafrikaans onderskei word. By die ontstaan van Afrikaans, dus proto-Afrikaans, het nie-wittes ‘n rol gespeel maar die ontwikkeling, erkenning en triomf van Standaardafrikaans is feitlik uitsluitlik aan Afrikaners te danke. In die geledere van polities korrektes is dit ‘n ongewilde waarheid.

Tereg merk Scholtz op: “By ‘n beduidende deel van die bruin elite kry jy ‘n neersien op Afrikaans.” Maar blankes mag in die nuwe Suid-Afrika eintlik nie kritiek op nie-wittes lewer nie. Kritiek word in groot mate gereserveer vir blankes. Daarom versuiker Scholtz die pil met ‘n onoorspronklike en oordrewe oproep: dat wit en nie-wit Afrikaanssprekers “regtig hande vat … Ons het dieselfde moeder. En haar naam is Afrikaans (in al haar variante) … ek en my bruin taalgenoot het dieselfde moeder. Taalgenoot, help ons asseblief om haar te verdedig!” Wat Scholtz sê en hoe hy dit sê, sal hom ongetwyfeld guns laat vind in die harte van die direksie van die Afrikaanse Taalraad. Maar Wyngaard sien daarin ‘n geleentheid tot etniesgedrewe politieke aktivisme. Hy skryf oor die “ekonomie van Afrikaans” ten einde by bruines se “ekonomiese selfbemagtiging” uit te kom. Maar daar word nie van bruines verwag om dit werklik self te doen nie. Wyngaard soek geld vir bruines voordat hulle iets pro-Afrikaans sal doen en daardie geld moet glo van Afrikaners kom.

Vir Wyngaard gaan dit glad nie om die kulturele waarde van Afrikaans en die outomatiese lojaliteit wat Afrikaanssprekendes aan hulle moedertaal verskuldig is nie. Hy soek geen verskoning vir die gebrek aan steun uit bruin geledere in die heersende Afrikaanse taalstryd nie. Bruines, soos ander nie-wittes, is skynbaar geregtig op alles wat hulle verlang, insluitende die reg om, ten spyte van hulle ooglopende gebreke, van kritiek vrygestel te word. Hy gaan selfs sover om Scholtz te verwyt omdat hy homself glo nie sover kon kry om apologie aan te teken nie. Wyngaard skryf van “die onregte” wat blankes “gepleeg het”, sonder ‘n enkele woord oor die baie lofwaardige dinge wat wittes gedoen het en steeds doen. Scholtz kry stank vir die dank van sy oorgematigde aanslag. Onderliggend aan Wyngaard se houding is daar myns insiens heelwat astrantheid; eintlik vermetelheid.

Scholtz se stelling dat gesonde verstand die oorwinning met die jongste US-raadsbesluit behaal het, word deur Wyngaard twee keer tussen aanhalingstekens geplaas, want hy wil kennelik hê dat die US soos die Universiteit van Wes-Kaapland eentalig Engels moet word. Hoe min Wyngaard van die saak verstaan, blyk uit sy opmerking: “Dit is onduidelik waarteen Scholtz meen die taal ‘verdedig’ moet word.” Die ondergang van Afrikaans aan die US en elders is vir Wyngaard klaarblyklik geen hartsaak nie. Soos in die geval van Michael le Cordeur (LitNet 13 November) is daar by Wyngaard blykbaar “geen hartseer” oor Wim de Villiers se verengelsingsprojek nie.

In die eerste kwart van Wyngaard se artikel word herhaal wat Scholtz geskryf het. Daarna vestig hy aandag op die feit dat dit nie net die bruin elite is wat Engels wil wees nie. In toenemende mate probeer minder gegoede bruines deesdae ook om Engels te wees. Hulle kinders word dus by voorkeur na Engelse skole gestuur. Ontwikkelde bruines, soos Christo van der Rheede en Danny Titus, stel hierin ‘n bedenklike voorbeeld; soos Franklin Sonn en Russel Botman dit voor hulle gedoen het. Maar dit is ‘n verskynsel wat hom ook in blanke geledere voordoen, soos in die geval van Max du Preez. Onder bruines bring dit mee dat etniese hibriditeit/verbastering met taalhibriditeit aangevul word: “Met die resultaat dat hulle dikwels nie in staat is om hulself in een van die twee tale ordentlik uit te druk nie. Of dikwels presteer hulle stukke beter in hul Afrikaans as ‘eerste addisionele taal’ as hul sogenaamde Engels as ‘huistaal’.” Uiteraard veroordeel Wyngaard nie hierdie pro-Engelse dwaasheid by Afrikaanssprekendes nie. Sy ingenomendheid met hibriditeit vind aansluiting by dié van Nico Koopman, wat homself reeds talle kere tot die toonbeeld van algoeie hibriditeit verhef het.

Hierna staan Wyngaard met sy kollektebussie nader. Hy vestig die aandag op die groot werkloosheid by bruines, hulle lae huishoudelike inkomste en hoe min van hulle nagraadse kwalifikasies verwerf. Hiervoor verwyt hy nie die bruines nie en ook nie die ANC-regering nie. Hy koppel dit, hoe onwaarskynlik ook al, aan Afrikaans, want hy wil Afrikaans as voertuig misbruik om geld van Afrikaners na bruines te kanaliseer. Hierdie voorstel is so vergesog dat die outeur se rasionaliteit bevraagteken kan word, asook die insig van die joernalis(te) wat besluit het om sy artikel te publiseer. Maar Sandra van die Paarl het Wyngaard se teks “insiggewend” gevind (Die Burger, 11 deser, p 13).

Die ANC-regering se skandalige beleid van Swart Ekonomiese Bemagtiging (SEB) is daarop ingestel om swart swartes te bevoordeel en nie soseer bruin swartes nie. Pleks van die ANC-regering te kritiseer, soek Wyngaard vergoeding by Afrikaners. “Jy ondersteun entrepreneurs en sakelui uit dié gemeenskap met afskopkapitaal en sakelenings en vennootskappe om hul ondernemings aan die gang te kry, of om hul in staat te stel om noemenswaardige aandele in bestaande ondernemings te bekom.” Dit is alles dinge wat SEB veronderstel is om vir bruines te doen.

Die ekonomiese situasie vir bruines kan glo “verander as bruin Afrikaanssprekendes die geld daarvoor het; as hulle sien die saamstry vir Afrikaans se behoud word in ekonomiese welvaart of vooruitgang omgeskakel.” Volgens Wyngaard is bruines se ondersteuning van Afrikaans dus koopbaar. Hoe onbetroubaar bruines voorheen taalgewys was, word nie te berde gebring nie. Ook nie hoe anti-blank en veral anti-Afrikaner baie bruines se misdadige UDF/ANC-gedrag was nie. Bruines het egter nie die monopolie van griewe nie. Blankes en veral Afrikaners het rede om ongelukkig te voel oor die dikwels ongegronde verwyte wat deur bruines soos Wyngaard na hulle geslinger word en die valse, negatiewe beeld wat moedswilliglik van wittes geskilder word.

Daar word dikwels maar valslik beweer dat blankes en bruines se kultuur identies is. Taal is ‘n kernelement van kultuur. Wat die bostaande uiteensetting duidelik maak, is dat Afrikaners en (baie) bruines se gesindheid jeens Afrikaans heeltemal verskil. Scholtz het dit reeds in 2010 verwoord. Hy het geskryf dat “vir bruin mense Afrikaans ‘n instrument is, maar vir Afrikaners ‘n deel van hulle identiteit” is (Pieter Kapp, Maties en Afrikaans, 2013, p 186). Dit is waarom Afrikaans vir bruines opsioneel is terwyl ware Afrikaners bereid is om daarvoor te veg en Afrikaans nie vir Engels of enige ander taal sal verruil nie. Hierdie situasie veroorsaak dat die wysheid van pogings om bruines op die hoogste vlak by besluitneming oor Afrikaans te betrek, bv in die Afrikaanse Taalraad, die Afrikaanse Taalmuseum en -monument en die ATKV, bevraagteken moet word. Taallojaliteit is nie iets wat gekoop word nie. Dit kom spontaan uit ‘n mens se gees; sy hart en verstand.

Leon Lemmer: Universiteit Stellenbosch: Afrikaans as HOP-huis

Op 12 November het Wim de Villiers, die rektor van die Universiteit Stellenbosch (US), met die ondersteuning van sy bestuurspan, aangekondig dat hy Engels met ingang volgende jaar “die primêre taal van kommunikasie en administrasie” van die US wil maak. Op 15 November het die uitvoerende komitee van die US-raad De Villiers se verengelsingsvoorstel verwerp en aangekondig dat die taalbeleid, waarvolgens Afrikaans en Engels veronderstel is om gelyke status te hê, in 2016 onveranderd gehandhaaf sal word. Daar is uitdruklik verklaar dat Afrikaans nie “verwater” sal word nie. Op 30 November is sake tydens ‘n sitting van die volle US-raad op die spits gedryf.

Ek het voorspel dat die waarskynlikste uitkoms sal wees “dat die ondergang van Afrikaans aan die US ietwat uitgestel word” (Praag 28 November). Elke keer as die US-raad deesdae oor die taalbeleid besluit, is dit ‘n afskaling van Afrikaans; ook hierdie keer, soos ek hier onder aantoon. Tom McLachlan beaam dat die jongste besluit “net tydelike grasie” vir Afrikaans is (LitNet 3 deser). Andries Visagie skryf tereg: “Die nasionale afskaling van die oorblywende spatsels Afrikaans is deel van dié golf van destruksie wat elke ooreenkoms net as ‘n tydelike ruspunt beskou” (Die Burger, 18 November, p 10).

In hierdie rubriek poog ek om ‘n oorsig van die afgelope week se gebeure te gee.

Voor die US-raadsbesluit

Voor die US-raadsvergadering het Die Burger (30 November, p 1, 4) berig dat die US-senaat, dus die professore, op 27 November met ‘n “oorweldigende meerderheid” De Villiers se verengelsingsvoorstelle gesteun het. Dit was klaarblyklik ‘n poging van De Villiers om steun vir sy anti-Afrikaansgesindheid te werf. Dit gaan lynreg in teen die jongste besluit van die US-raad se uitvoerende komitee. Ook om daarmee die US-raad vooraf sag te probeer maak; dus te intimideer. Enersyds kan die houding van hierdie meerderheid US-professore dui op die mate waarin die wesenlike aard van die tradisionele blanke, Afrikaanse US reeds met etniesgebaseerde aanstellings op die hoogste akademiese vlak getransformeer en kultureel vermurwe is. Andersyds is dit die resultaat van die ANC-regering se beleid om by die vasstelling van owerheidsubsidies net een onderrigtaal in ag te neem. Dit is hierdie bose regime se manier om Afrikaans as onderrigtaal aan al ons universiteite uit te wis. Die dosente wil nie hulle werklading vermeerder deur onderrig in twee tale aan te bied sonder die aanstelling van ‘n afdoende getal ekstra doserende personeel nie. Die US-senaat het dus ten gunste van die aanbieding van minder akademiese onderrig gestem sodat dosente meer tyd vir hulleself (en hopelik ook meer tyd vir navorsing) kan hê.

Op 12 en 27 November is die US-senaat byeengeroep blykbaar sonder om die nodige dokumentasie oor die taalbeleid ruim voor die tyd te versprei, gevolglik kon daar nie vooraf deeglik oor De Villiers se voorstelle besin word nie. Volgens sommige berigte is daar by die eerste byeenkoms nie formeel gestem nie. Die klimaat is bloot getoets. By die tweede byeenkoms is ‘n minder radikale taalkoersverandering voorgestel, wat aanvaar is, maar ‘n verteenwoordigende getal senaatslede was nie teenwoordig nie (Lektor, Stellenbosch, se brief, Die Burger, 3 deser, p 17). Dit lyk asof De Villiers proseduregewys die mening van senaatslede ten gunste van sy verengelsingsmanie probeer manipuleer.

Op 28 November is ‘n landswye Afrikaanse Alumni-vereniging, met Johann Rossouw as voorsitter, op Stellenbosch gestig; nie net om Afrikaansbelange te bevorder nie, maar ook bv akademiese vryheid. Die US-studenteraad het by monde van James de Villiers, nog ‘n De Villiers-hanskakie, hom ten gunste van Wim de Villiers se beoogde verengelsing uitgespreek. Open Stellenbosch (OS) het (soos gebruiklik seker sonder vooraf goedkeuring) ‘n nagwaak voor een van die administrasiegeboue gehou om die US-raadslede te probeer intimideer. Die studentevereniging Adam Tas, wat pro-Afrikaans is, het op 30 November, sonder veel publisiteit, ‘n memorandum aan die US-bestuur oorhandig. Die Afrikaanse Taalraad (ATR) het hom ook in ‘n mate ten gunste van Afrikaans uitgespreek. Die probleem is dat sowel Adam Tas as die ATR meertaligheid propageer pleks van kompromisloos pro-Afrikaans te wees. Dieselfde geld die US se Departement Afrikaans en Nederlands, wat in hierdie late stadium wakker geskik het deur uiteindelik te erken dat die Afrikaansdosente “bekommerd [is] oor die potensiële [!] verskraling van Afrikaans as akademiese en administratiewe taal” (LitNet 30 November). Daar is reeds jare lank werklike, maklik sigbare verskraling, sodat “potensiële verskraling” sekerlik erg eufemisties is.

Die Burger het op 30 November, toe hy vroegoggend met ‘n sterk geformuleerde mening ‘n verskil ten gunste van Afrikaans kon maak, redaksioneel geswyg. Daar is selfs verder gegaan. André le Roux, die dwars Sarie-joernalis, is toegelaat om in die rubriek Maandag Aktueel (p 8), onder die opskrif “Ons muf in dié klein dampkring”, sy stem dik teen Afrikaans te maak: “dat die gesprek oor die toekoms van Afrikaans nie veel wyer strek as ‘n selfkwetsende bekgeveg onder wit Afrikaners nie … As ons as liefhebbers van ons taal nie tred hou met en ‘straatslim’ aanpas by die snelle politieke en ekonomiese omwentelinge wat nou ná 21 jaar eers regtig momentum en vastrapplek kry nie, skakel ons onsself vinnig uit as pleitbesorgers van Afrikaans se regmatige belange.”

Le Roux hou van Wannie Carstens se taalkompomieë (bv ophemeling van Afrikaansvariëteite pleks van Standaardafrikaans, (oor)beklemtoning van die rol van bruines eerder as dié van wittes, bevordering van veeltaligheid en versoening pleks van Afrikaans en Afrikanerkultuur). Vir Le Roux gaan dit klaarblyklik om assimilasie met die verswelgende swart meerderheid; dus Suid-Afrikanerskap pleks van Afrikanerskap. Daarom het hy dit teen “taalbul-heethoofde”. Afrikaners moet blykbaar eerder sonder slag of stoot oorgee op pad na ‘n vergesogte, vae utopie: “Afrikaans het genoeg gravitas om in die komende dekades te gedy, mits hy op elke vlak en funksie tot die groter inklusiewe Suid-Afrika hertoetree.” Moontlik volg hieruit gebooie soos die volgende. Moenie vir Afrikaans veg nie, oftewel moenie ‘n taalbul wees nie. Moenie Afrikaans beskerm nie. Moenie weerstand bied teen die magte van die bose nie. Dan sal alles wel wees.

Le Roux skryf voorts: “Adam Small verwys verlede Woensdag diplomaties na NP van Wyk Louw se beskrywing van Afrikaners se ‘kleinburgerlikheid’. Louw, wat meer as enigiemand anders Afrikaans se ‘hoër funksies’ verpersoonlik het, was egter blatanter. Hy het dit ‘n ‘kleindorpse’ mentaliteit genoem … Met ‘n genetiese neiging tot ‘kleindorpsheid’ bedreig ons ons eie taalgoed deur te wil leef in ‘n land waarop ons verniet wens eerder as dié een waarin alle Suid-Afrikaners bestaan.” Le Roux hef dus eintlik ‘n loflied vir die kulturele oorgawe van Afrikaners aan. Hy veroordeel nie Small se ondersteuning vir De Villiers se voorgestelde US-verengelsing nie. Verder boor hy Afrikaners dieper as Small in die grond in. Small gebruik Van Wyk Louw graag selektief ter bevordering van sy eie politieke agenda. Small, wat in Londen nie hond haaraf met sy doktorale studie onder die leiding van die beroemde filosoof, Karl Popper (1902-1994), kon maak nie, wanskat Van Wyk Louw as denker.

Hoe misplaas Le Roux se instemming met Small is, blyk uit Peter Louw se brief op dieselfde bladsy in dieselfde koerant. “Adam Small se mening … dat my vader, NP van Wyk Louw [1906-1970], geen probleem met die verengelsing van die Universiteit Stellenbosch (US) sou gehad het nie, is vergesog en onbegryplik … in die lig van Louw se lewenslange en intense betrokkenheid by die Afrikaanse taal en letterkunde, sou ek egter presies die teenoorgestelde wil beweer: dat hy bitter omgekrap sou gewees het oor wat tans by die US gebeur … daar is oorweldigende aanduidings … dat Louw heel tuis sou gevoel het by hedendaagse taalverdedigers … Eintlik is ek vir sy onthalwe bly dat hy nie meer hier is om die pynlike afgang van Afrikaans in die afgelope dekades te beleef nie.”

Ek vind dit interessant dat WEG Louw (1913-1980, die broer van Van Wyk Louw) se seun ook juis nou op die US-taalstryd gereageer het. PC Louw, Stellenbosch, skryf dat hy ten sterkste aanstoot neem omdat ‘n woordvoerder van OS beweer dat gelyke status vir Afrikaans en Engels gelykstaande aan rassisme is. Louw voel seker dat sy vader so ‘n rassisme-aanklag as ‘n drogredenasie sou verwerp het. “Ek wonder of hy, indien hy nog geleef het, sy letterkundige en dokumenteversameling aan die Universiteit Stellenbosch sou wou bemaak het” (Die Burger, 3 deser, p 16).

Die US-raadsbesluit

Die aand van die 30ste is die US-raadsbesluit op die US-webwerf gepubliseer. Die mosie is glo met ‘n “oorweldigende meerderheid” aanvaar. Die vroeëre mosie van die uitvoerende komitee (15 November) is ook aanvaar. Die raad bly dus verbind tot die taalbeleid wat op 22 November 2014 aanvaar is. Van De Villiers se verengelsingsvoorstel is bloot “kennis geneem” pleks van dit ondubbelsinnig te veroordeel en te verwerp. “Die Raad verklaar onomwonde dat taal nooit [!] enige hindernis mag wees vir enige [!] student wat voorgraads of nagraads [!] aan die US wil studeer en nie óf Afrikaans óf Engels magtig is nie.” Letterlik is dit sekerlik ‘n oordrewe stelling, maar die implikasie is dat die US-raad se ideaal is dat alle studente hulle volledige leergang na eie keuse in Afrikaans of Engels moet kan voltooi. Dit gee uitdrukking aan die taalbeleid waarvolgens Afrikaans en Engels veronderstel is om gelyke status te geniet. Die verwysing na nagraads is interessant, want in die praktyk word eenvoudig aanvaar dat nagraadse onderrig aan die US mos (by voorkeur) in Engels is. In ten minste daardie sin is daar reeds geen gelyke status vir Afrikaans en Engels nie. Daar is myns insiens ook nie ‘n kat se kans dat die De Villiers-US hieraan ten gunste van Afrikaans sal verander nie. Hou deurgaans in die gedagte dat die uitvoering van die taalbeleid tans in die hande van mense soos Wim de Villiers en Nico Koopman, die viserektor vir transformasie, is. Hulle is die onwilligs denkbare mense om Afrikaans te bevorder.

Voorts versoek die raad “die Bestuur om met die oog hierop [die vorige aanhaling] die nodige meganismes verder uit te bou en deurlopend te monitor. Indien dit sou beteken dat die Engelse akademiese aanbod die gestelde teiken oorskry, sal dit die ondersteuning van die Raad geniet.” Hiermee word die veronderstelde gelyke status van Afrikaans en Engels ook voorgraads ongelyk ten gunste van Engels getrek. Teoreties word na ‘n 100% Afrikaans- en 100% Engels-aanbod gestreef, met 75% vir albei teen 2020, maar onder druk van OS mag die Engels-aanbod maar gouer as die Afrikaans-aanbod vermeerder word. Die US is/word dus onteenseglik ‘n oorwegend Engelse universiteit, teenstrydig met Jannie Marais se skenkings- en stigtingsvoorwaarde dat Afrikaans nie ‘n mindere plek as Engels mag beklee nie.

“Tergelykertyd verklaar die Raad dat dit [die oorskryding van die gestelde teiken vir Engels] nie ten koste mag wees van die ooreengekome minimum teiken vir die Afrikaanse aanbod nie.” Hier het ons dus ‘n situasie waar die Engelse aanbod gemaksimaliseer kan word, terwyl daar in die geval van Afrikaans bloot by die minimum teiken gehou hoef te word.* Die ewewig tussen Afrikaans en Engels word dus met raadsgoedkeuring verder versteur. Om hierdie pil te versuiker, word bygevoeg: “Die Raad versoek dat óók die Afrikaanse voorgraadse akademiese aanbod nog verder verhoog sal word.” Nagraads word die verengelste status quo hier egter sonder meer aanvaar. [* Dit herinner aan wat reeds in 2009 gesê is: “Stellenbosch het dus gekies vir ‘n minimale posisie vir Afrikaans en ‘n maksimale posisie vir Engels” (Pieter Kapp, Maties en Afrikaans, 2013, p 195).]

“Die Raad bevestig hiermee dat die Universiteit se meertalige aanbod as ‘n strategiese bate vir US beskou word en as ‘n kompeterende voordeel uitgebou moet word.” Dit weerspreek De Villiers se versugting vir ‘n verengelste US baie duidelik; dus sy poging om “gelykberegtigde toegang tot leer- en onderriggeleenthede vir alle studente te verseker” deur die US te verengels. Soos die ANC hou die US-raad egter van groeiende diversiteit (eintlik: ontwitting) en demografiese verswelging: “Die Raad beskou die groeiende diversiteit in die studente-demografie aan die US as ‘n groot bate vir sowel die akademiese as persoonlike vorming van die studente … Die Raad sal daarom saam met Bestuur kreatief wil bly dink hoe onderlinge begrip en waardering vir almal verbonde aan die US bevorder kan word, en die verrykingspotensiaal van die diversiteit maksimaal ontsluit kan word.”

“Wat die administratiewe en kommunikasie-taal aan die US betref, besluit die Raad dat taal nooit [!] uitsluitend mag wees vir studente en personeel nie. Die Raad aanvaar dat, soos tans, amptelike dokumente en kommunikasie daarom in Afrikaans sowel as in Engels beskikbaar sal wees.” Dit is in direkte teenspraak met De Villiers se standpunt: “Die primêre taal van kommunikasie en administrasie van die Universiteit Stellenbosch sal Engels wees.”

“Wat die voertaal van vergaderings en byeenkomste aan die US en in universiteitskoshuise betref, versoek die Raad dat dit onderling gereël word met die oogmerk om niemand uit te sluit nie.” Pleks van daarop aan te dring dat Afrikaans en Engels hier gelyke status moet geniet, speel die US-raad hier in die hande van hanskakie De Villiers. Wat in die praktyk waarskynlik sal gebeur, is dat Engels tot die (enigste) taal van nie-uitsluiting verklaar sal word (“almal verstaan mos Engels”) en Afrikaans dus hier taboe sal wees. Die resultaat sal dus in ooreenstemming met De Villiers se voorgestelde opdringing van Engels wees: “In koshuise en ander leefomgewings behoort studente Engels as omgangstaal in huisvergaderings en ander amptelike funksies [te] gebruik.”

Ten spyte van die duidelike leemtes in hierdie kompromisbesluit van die US-raad is dit allerweë as ‘n oorwinning vir Afrikaans bestempel. Onvolmaak soos die besluit is, is dit nogtans ‘n duidelike repudiëring van De Villiers se voorgestelde verengelsingsbeleid. Desnieteenstaande is geen mosie van wantroue in De Villiers gestel nie, terwyl daar ruim rede is om hom by die uitvoering van hierdie US-raadsbesluit te wantrou. Dit is nie sinvol om van wolf skaapwagter te maak nie. Afrikaans en De Villiers kan nie saam aan die US voortbestaan nie. Vorentoe sal ‘n keuse gemaak moet word. Die aanduidings is dat die toekoms aan die kant van De Villiers en ‘n eentalig Engelse US is. Alle OS-manewales en ander onrus sal waarskynlik voortaan na die US-raad afgewentel word, want mense soos De Villiers en Koopman is blykbaar eendragtig van dieselfde oortuiging as die destruktiewe magte op die kampus.

Die situasie waarin Afrikaans hom aan die US bevind, laat my dink aan ‘n HOP-huis met ernstige strukturele probleme. ANC-goedgekeurde kontrakteurs, soos De Villiers en Koopman, gebruik te min Afrikaanse sement en te veel growwe Engelse sand. Die leefruimte vir Afrikaans het verstikkend min geword. Maar diegene wat die US-HOP-huis op pad na Engelse eentaligheid verniet op ‘n skinkbord kry, juig daaroor. ‘n HOP-huis is immers ‘n leefruimte vir swartes, geskenk deur swartes, maar in groot mate gefinansier deur wittes. (HOP verwys na die ANC-regering se Heropbou- en ontwikkelingsprogram. Waarom heropbou? Dus, wie het afgebreek wat opgebou was? Die UDF/ANC en PAC met bv oproer, vandalisme en terrorisme.)

Na die US-raadsbesluit

Op die US-webwerf (1 deser) het die US-raad se voorsitter, George Steyn, die besluit toegelig en bygevoeg: “Ek beskou die Raad se mosie as ‘n baie sterk sein vir alle belangegroepe van die Universiteit Stellenbosch dat ons verbind is tot inklusiwiteit en die uitbreiding van onderrigtale aan die instelling. Meertaligheid is vir ons ‘n strategiese bate; dit maak ons uniek en gee ons ‘n kompeterende voordeel bo ander instellings.” Steyn se verduideliking is aangebied onder die opskrif: “Raadsmosie steun transformasie aan US.”

Op dieselfde dag en plek het die US-bestuur, myns insiens taamlik druipstert maar met ‘n goeie skeut hardegatheid, ook van hom laat hoor, onder die opskrif: “Raadsmosie versterk US as meertalige Suid-Afrikaanse universiteit – US Bestuur.” De Villiers se verengelsingsvoorstelle word ‘n “gespreksdokument” genoem en die US-raadsbesluit ‘n “riglyndokument”; dus nie voorskrifte waaraan die US-bestuur teen wil en dank uitvoering moet gee nie. Daardie riglyne versterk glo “bestuur se onmiddellike planne vir beter taalimplementering.” Een van die beginsels wat met ingang 2016 deur die US-bestuur toegepas gaan word, is:”kennisoordrag in lesings (kleiner groepe) moet ten minste in Engels plaasvind.” Dit is (grootliks) ‘n toepassing van De Villiers se verengelsingsvoorstel: “In kleiner klasgroepe sal alle inligting in Engels oorgedra word.” Wat ‘n groot en wat ‘n klein klasgroep is, word nêrens gespesifiseer nie. Die meeste onderrig vind waarskynlik in sogenaamde klein klasgroepe plaas. Deur sulke klasse by voorkeur te verengels is sekerlik opsetlik strydig met die jongste US-raadsbesluit.

De Villiers word soos volg aangehaal: “Dit is nie die rol van Bestuur om alle oplossings te probeer verskaf nie. Bogenoemde beginsels sal met fakulteitsrade bespreek word. Ons akademiese personeel sal ten beste weet hoe om meertaligheid in verskillende omgewings te implementeer, en Bestuur sal die nodige ondersteuning verleen.” Wat De Villiers hier sê, het uiters ernstige implikasies. Myns insiens is ‘n redelike vertolking dat aangesien sy oplossing vir die taalprobleem, naamlik verengelsing, nie deur die US-raad aanvaar is nie, die US-bestuur nie (noodwendig) verdere oplossings gaan probeer soek nie. Pleks van die voorskrifte van die US-raad te aanvaar en uit te voer, gaan De Villiers blykbaar toelaat dat die dosente (vryelik) volgens eie voorkeur oor die taalaanbod besluit. As hy hiermee wegkom, sal dit finaal die dood in die pot vir Afrikaans aan die US wees.

Uit Pieter Kapp se dokumentering van die US se taalgeskiedenis, Maties en Afrikaans (2013), is dit baie duidelik dat as besluite oor die onderrigtaal aan die US se dosente oorgelaat word, verengelsing vinnig intree. Dit het in die Fakulteit Lettere gebeur toe tweetalige klasse sonder raadsgoedkeuring goedsmoeds in die tweede en derde studiejaar ingestel is, pleks van Engelse onderrig tot die eerste studiejaar te beperk. Die Fakulteite Teologie en Gesondheidswetenskappe het toe dieselfde gaping gevat (p 109, 118, 139, 147). Na Russel Botman se diensaanvaarding as rektor in 2007 het hy Engels bevorder met: “Elke omgewing, hetsy fakulteit of administrasie-afdeling, bepaal sy eie taalplanne in ooreenstemming met die beleid” (p 159), terwyl daar geen duidelike begrip was van of bekommernis oor wat die taalbeleid behels nie. Toe is al gesê: “Nagraads word die taal deur die bepaalde onderrigomgewing bepaal” (p 160). Die sprekende resultaat hiervan is die huidige grootliks Engelse onderrig op nagraadse vlak. Die US-konvokasie het teen die desentralisering van die taalbeleid beswaar gemaak met die oproep dat geen ruimte in die taalbeleid toegelaat moet word wat “deur dosente en Bestuurslede gemanipuleer” kan word nie (p 160). Voorgraads het tweetalige klasse egter spoedig die reël en Afrikaanse klasse die uitsondering geword. Leopold Scholtz het geskryf: “Die T-opsie [tweetalige klasse] bly ‘n halfwegstasie na Engels en nou word dit nog verder vergemaklik deur die besluit oor die onderrigtaal na dosente af te wentel. Eikestadnuus het dit teleurstellend genoem, want die beleid is eintlik ‘n verswakking van die posisie van Afrikaans deur die besluite oor onderrigtaal te desentraliseer” (p 160). Die uitvoerende komitee van die US-raad het hierdie vergrype, wat Afrikaans ernstig benadeel het, later gekondoneer (p 163). Teen 2009 is gesê: “Dit het duidelik geword dat fakulteite en individuele dosente die vryheid wou hê om enige taalbeleid te volg wat hulle pas” (p 168).* “Wat nodig is, is spesifieke waarborge wat Afrikaanse onderrig uit die hande van die willekeurige besluite van dosente neem” (p 176). Teen die einde van 2009 het die voorsitter van die US-konvokasie gesê: “Dit is hierdie deurlopende gebrek aan ‘n spesifieke en duidelike beleid wat die deure oop laat vir dosente om Afrikaans te ignoreer” (p 200). [* Die militante Amanda Gouws is blykbaar ‘n sprekende voorbeeld hiervan: “In my tweejaarsklas van ongeveer 300 studente het ek in die eerste lesing gevra hoeveel in Engels onderrig wil word. Dit was ongeveer 80%, alhoewel net 60% Engelssprekend was. Die studente het gekies” (Die Burger, 1 deser, p 12).]

Wat die voorafgaande toon, is dat sodra die US-raad nie ‘n duidelike taalbeleid neerlê en ook verseker dat dit toegepas word nie, gedesentraliseerde, ongekoördineerde, arbitêre besluite aan die orde van die dag is, met chaotiese gevolge. Die gemeenskaplike kenmerk is dat die posisie van Afrikaans deurlopend verswak. “Daar is min simpatie en begrip by die dosente vir die [Afrikaanse] studente se taalsituasie. Afrikaanse studente is skugter om te protesteer omdat hulle vir drie dinge bang is: diskriminasie deur die dosent, groepsdruk van veral nie-Afrikaanse studente maar ook Afrikaanse studente om nie ‘n skouspel te maak nie, en om as nie vaardig in Engels nie gestereotipeer te word” (Kapp, p 221).

Kapp se studie toon dat die praktyk in groter mate verengels het as wat aan die US-raad gekommunikeer is. Dit is ‘n terrein waarop daar sedert 2002 ten koste van Afrikaans listig gelieg en bedrieg is. Dit geld die era van Chris Brink, Russel Botman en Wim de Villiers, drie rektore met ‘n anti-Afrikaanse ingesteldheid; direk strydig met wat hulle voor diensaanvaarding plegtig belowe het. Nou wil De Villiers blykbaar juis desentralisasie van taalbesluite toelaat sodat sy ideaal van ‘n verengelste US werklikheid kan word. Sy standpunt behels myns insiens ‘n doelbewuste en uittartende reaksie op die jongste US-raadsbesluit. Kortom, die Afrikaanse aanbod sal ingevolge daardie raadsbesluit myns insiens nie uitgebrei word so lank De Villiers die rektor is nie. Die Engelse aanbod sal egter sekerlik met geesdrif uitgebrei word.

Ten slotte

Dit is prakties onmoontlik om alles te berde te bring wat die afgelope week oor hierdie onderwerp gepubliseer is. Die res van my skrywe is dus baie selektief en oorsigtelik.

Amanda Gouws het die kans gebruik om propaganda teen Afrikaans te versprei. Hierdie gesindheid by haar kom van ver af, soos Kapp se teks bevestig. Dit gaan vir Gouws glo om sosiale geregtigheid en nie identiteit nie. Blankes word glo reeds op skool onregverdig bevoordeel omdat hulle in Afrikaans kan studeer. Verder: “Afrikaans is verpolitiseer.” (Die Burger, 1 deser, p 12). Gouws kritiseer Sonja Loots omdat sy nou as ‘n “selfaangestelde polisievrou” ontpop het. Dit kan interessant wees om te kyk hoe susters baklei. Joan Hambidge het Gouws teengespreek deur te ontken dat Afrikaans aan die Universiteit Johannesburg sonder noemenswaardige teenstand vernietig is. Gouws se beswaar dat die geveg aan die US eerder om kultuur as taal gaan, laat Hambidge vra: “Presies waar word taal en kultuur ooit van mekaar geskei?” (Die Burger, 3 deser, p 16). Hambidge wys ook op die verpolitisering van Engels. Uitheemse taalmodelle is volgens Gouws uit die bose. Afrika-modelle moet seker gesoek word. Hambidge meen daardie “uitheemse” modelle is plaaslik toepaslik. Afrikaans hoort in elk geval hier. “Waarom dit verpand vir Engels?” Hambidge neem tereg “standpunt in teen diegene wat ‘n sterk inheemse taal met ‘n lang skryftradisie probeer verloën.”

Die US-studenteraad kan weens die buitengewoon lae stempersentasie tydens sy verkiesing glad nie daarop aanspraak maak dat hy namens die meerderheid US-studente praat nie. Nogtans het hy die jongste US-raadsbesluit veroordeel. Dit geld ook Open Stellenbosch. ‘n Woordvoerder van OS beweer: “Die raad is onbevoeg en verstaan nie transformasie nie” (Die Burger, 1 deser, p 1). Vorentoe sal OS misbruik kan maak van Die Burger se sinspeling dat die US-raad demografies nie die samestelling van die US-studentekorps weerspieël nie (Die Burger, 28 November, p 12). Van die eienaardigste reaksies het gekom van Anne-Marie Beukes, die voorsitster van die Afrikaanse Taalraad: “Dit is bemoedigend dat Engels nie voortydig die verstektaal van die US sal wees nie” (Die Burger, 2 deser, p 3). Impliseer sy dat die tyd vir De Villiers se voorgestelde verengelsing weldra ryp gaan wees?

Leopold Scholtz is die enigste joernalis wat met ‘n pro-Afrikaansgesindheid in Die Burger skryf. Hy het kennis geneem van die gebrek aan steun uit bruin geledere in die US-taalstryd. Polities korrek pak hy die skuld daarvoor op die blankes. “Ons Afrikaners het ons bruin taalgenote, om dit sag te stel, baie stief behandel” (Die Burger, 3 deser, p 16). “Dit is een rede waarom bruin stemme in die openbare gesprek oor Afrikaans tot dusver oorwegend so terughoudend was.” Dit klink vir my erg eufemisties. Uit die geledere van ontwikkelde bruines is daar in werklikheid ‘n pro-Engelse golf. “Die tyd het aangebreek dat die wit, bruin en swart Afrikaanssprekers regtig hande vat.” Ek wonder soms hoe Scholtz dit regkry om skynbaar nie moeg te word vir sy eie holruggeryde, tam stories nie. Dit lyk vir my asof dit beter sou wees as Afrikaners hulle hande vry hou sodat hulle vir Afrikaans kan veg, want uit die geledere van ander etniese groepe sal geen hulp opdaag nie.

Tot en met Donderdag het Die Burger redaksioneel nog nie ‘n piepgeluid oor die US-raad se jongste besluit laat hoor nie. In die redaksionele Vryburger-rubriek, wat guitig probeer wees, is daar egter ‘n aanduiding gegee van die mate van erns waarmee hierdie groepie joernaliste die US-taalstryd betrag deur skuins te verwys na “hierdie ou taalsakie by Maties” (Die Burger, 3 deser, p 17).

Teen die einde van die week, Vrydag, is ‘n hoofartikel, onder die opskrif “Bou Maties nou as ‘n uitnemende, meertalige bate,” uiteindelik aan die saak gewy (Die Burger, 4 deser, p 14). Naïef-idealisties word beweer dat die US-raad se jongste besluit stabiliteit op die kampus gaan bring. Hoewel die raadsbesluit wesenlik as ‘n voortsetting van die status quo aangebied word, reken Die Burger dat daar “‘n aanvoelbare verskil” gaan wees. Die instelling van parallelmediumonderrig in die groter klasse word blykbaar as ‘n deurbraak beskou. Enersyds word die verengelsing van die kleiner klasse gerieflikheidshalwe verswyg. Andersyds word die waarskynlike weerslag van aparte klasse as apartheid (hoofsaaklik wittes woon die Afrikaanse en hoofsaaklik nie-wittes woon die Engelse klasse by) nie verreken nie. Dan volg hierdie twak: “‘n Meertalige kampus is eerder die vergestalting van die bedoeling van ons grondwetskrywers.” Wil Die Burger hiermee te kenne gee dat net die enkele universiteite wat in ‘n (afnemende) mate nog in ‘n mate Afrikaans is die grondwettoets slaag; dus dat die oorgrote meerderheid plaaslike, uitsluitlik Engelse universiteite, insluitende De Villiers se verengelsingsprojek, die grondwettoets druip? Myns insiens is uitsluitlik Afrikaanse universiteite in dieselfde mate as uitsluitlik Engelse universiteite grondwetlik regverdigbaar. ‘n Uitsluitlik Afrikaanse universiteit is en bly dié ideale oplossing vir al die US se huidige taalprobleme.

Pierre de Vos het die US met sy soort grondwetkennis probeer verengels, maar hy is op ‘n uiters bekwame manier deur die regsgeleerde Koos Malan tereggewys (Netwerk24, 4 deser). Piet (Kopdoek) Croucamp het teen diegene wat vir Afrikaans veg te velde getrek as mense wat “Afrikaans met vlakliggende slagofferskap verdedig” en wat “Afrikaans se toekoms wil afdwing” (Netwerk24, 3 deser) terwyl dit juis Engels is wat aan Afrikaanssprekende opgedring word. Charles Smith, daarenteen, kom deesdae met sterk pro-Afrikaanse uitsprake (Netwerk24, 3 deser). Les bes kan kennis geneem word van Ernst Conradie se artikel oor die aard van die universiteit (Netwerk24, 3 deser).

Leon Lemmer: Universiteit Stellenbosch: Wim Moet Weg #WMW

Die Afrikaanse Taalmonument in die Paarl is op 10 Oktober 1975 ingewy. Die hoogte van die hoofsuil is 57 meter. Die argitek, Johan Carel (Jan) van Wijk (1926-2005), beskryf wat tydens die oprigting gebeur het: “Op ‘n dag, toe die bopunt van die hoofsuil bereik is, en daar met die finale afwerking daarvan begin sou word, het ek in ‘n tierende suid-oostewind besoek afgelê by die monument. Gedagtig aan die ossillering van die ‘vliegtuigvlerk’ in hoë winde, moes ek net eenvoudig na bo om die fenomeen van bewegende of swaaiende beton persoonlik te gaan ervaar. Die strukturele ingenieurs het immers die suil ontwerp om te kan beweeg, te kan ossilleer. Saam met Victor Hugo, die voorman, is ek met die oop hysbak na bo – tot by die toppunt. Staande op die steierwerkplatform rondom die punt, en met my hande daarop, ervaar ek die sirkelvormige beweging, omtrent 200mm na alle kante toe. Met my uitlating van ‘Magtig Vic, maar die ding beweeg seker te veel!’ staar hy my verbysterd aan en sê: ‘Meneer, dis nie die monument wat beweeg nie, maar die steierwerk!’ Wat ‘n verligting – en ‘n dankie aan die struktuurmanne! Die taal sal staan, ondanks hoë winde” (Jan van Wijk, Taalmonument, Tokai: Historical Media, 2014, p 55-56). (‘n Bespreking van die boek is op Praag, 31.08.2014, gepubliseer.)

Van Wijk het sy lewe vir Afrikaans gewaag. Hy het sekerlik nie voorsien dat “hoë winde” Afrikaans 40 jaar later minder as 30 kilometers van die Paarl op Stellenbosch sou tref nie. Die argitek van die wrewel teen Afrikaans is die rektor van die Universiteit Stellenbosch (US), Wim de Villiers. Na aanleiding van sy akademiese prestasie as student is De Villiers Slim Wim genoem. Maar ‘n slim mens is slim in sekere opsigte en nie in ander nie.

Dit het standaardpraktyk geword om genialiteit met Albert Einstein (1879-1955) te assosieer. Walter Isaacson skryf: “Extraordinary brilliance made his face a symbol and his name a synonym of genius” (Einstein: his life and universe, New York: Simon & Schuster, 2007, p 2). Hy noem Einstein “science’s preeminent poster boy” (5). Einstein was ‘n briljante fisikus maar het gebrekkige wiskundige vermoëns gehad (216). Sy eerste vrou, Mileva Marić, het hom met wiskunde gehelp (3). “She solves all the mathematical problems for me” (136). “I treat my wife as an employee whom I cannot fire” (183). Marcel Grossmann (xx, 36, 159), Michele Angelo Besso (xix, 136) en Walther Mayer (363) het Einstein ook met veral wiskundige probleme gehelp. Aan die einde van sy lewe het Einstein gesê: “If only I had more mathematics” (542).

Later het Einstein tog van Mileva geskei, hoewel dit nie maklik was nie: “I am curious what will last longer, the world war or our divorce proceedings” (236). In 1919 het hy met sy tweede vrou, Elsa, getrou. Sy het hom met vertaling in en uit Frans en Engels gehelp omdat hy net Duits goed magtig was (246). “Einstein tended to become impractical once outside the scientific field” (378). Hy kon nie swem (435) of motorbestuur nie. “‘The professor does not drive,’ Elsa often said. ‘It’s too complicated for him'” (438). Hy was ook “naïve in the field of international politics” (493). “Genius in science is no guarantee of sagacity in political affairs … Einstein has come down from the stars to dabble in ideological politics, with lamentable results … It is always astonishing to find that a man of great intellectual power in some directions is a simpleton or even a jackass in others” (528). Maar Einstein se sêgoed, bv vergelykings, getuig van sy briljantheid. “He had discovered something faster than the speed of light, he said: ‘The speed with which a woman arriving in Paris goes shopping'” (465). Sy nuwe vaderland, Amerika, het hy raak gekarakteriseer: “Everything – even lunacy – is mass produced here” (537).

Ek wil Wim de Villiers nie met Einstein gelykstel nie. Al wat ek probeer aantoon, is dat ‘n slim mens net in sekere opsigte slim is en in ander opsigte ernstige beperkings kan hê. Die uitlating van Einstein wat De Villiers die meeste ter harte moet neem, is: “One can be an internationalist without being indifferent to members of one’s tribe … I am glad that there should be a little patch of earth on which our kindred brethren are not considered aliens” (282). Die Jood Einstein het na Israel verwys. In die konteks van hierdie skrywe verwys die aanhaling na Afrikaners, Afrikaans en die US.

In Afrikaans is daar ‘n uitdrukking: “Slim vang sy baas.” Dit beteken “lis slaag nie altyd nie; ‘n mens kan te slim probeer wees en dan daarom misluk” (HAT). Dit is wat myns insiens die afgelope tyd met die US-baas gebeur het. Vorentoe gaan Afrikaans moeilik van die US-gebeure herstel, maar dit geld ook vir De Villiers. Afrikaans en De Villiers kan nie saam aan die US voortbestaan nie. Afrikaans moet verkieslik die enigste of niks minder nie as die hooftaal aan die US wees. De Villiers moet gaan. Dit geld ook sy viserektor vir transformasie, Nico Koopman.

De Villiers se voorstel vir die verengelsing van die US het as ‘n groot skok gekom. Tog is Praag-lesers beter daarop voorberei as ander mense. Die kreeftegang van Afrikaans aan die US, veral sedert 2002 toe Chris Brink die rektor geword het, is deur Pieter Kapp in die boek, Maties en Afrikaans (2013), gedokumenteer. Die boek is op Praag (6.04.14) bespreek, bv “Primêre, vertrek-, verstek-, ankeltaal, ens, is terme wat onnodiglik hulle intrede gemaak het omdat afgewyk is van die gesonde historiese vanselfsprekendheid dat Afrikaans die enigste US-onderrigtaal is.”

Op 1 Desember 2014 is De Villiers se aanstelling as US-rektor bekend gemaak. Op dieselfde US-raadsvergadering is besluit dat Afrikaans en Engels voortaan gelyke status aan die US sou hê. Eintlik is dit ‘n doelbewus misleidende leuen, want net voorgraads sou die twee tale amptelik gelyke status hê. Nagraadse onderrig sou, indien nie uitsluitlik nie, by voorkeur in Engels geskied. Voorgraads is daar ook geen werklike taalgelykheid nie, want gesamentlike klasse ontaard in hoofsaaklik Engelse onderrig, terwyl hulle amptelik as 50-50% gereken word. Tolking geskied uit Afrikaans in Engels, maar nie (noodwendig) andersom nie, want, so word daar geredeneer, Afrikaanssprekendes verstaan mos Engels. Wat hier gesê word, geld net die hoofkampus.

Die Militêre Akademie op Saldanha is in elk geval eentalig Engels. In Bellville is die US-sakeskool oorweldigend Engels, al word daar in advertensies valslik beweer dat dit nog moontlik is om ‘n magistergraad in Afrikaans te voltooi. Hier kan daar geskuil word agter die argument dat die US se nagraadse onderrig mos in Engels is. En voorgraadse MBChB-onderrig in die mediese fakulteit? Daar is verswarting en dus verengelsing aan die orde van die dag. Hoekom dit so is, kan afgelei word uit die rasgebaseerde toelatingsbeleid. Van blanke matrieks word vir moontlike toelating ‘n gemiddelde van 92% vereis, van bruines en Indiërs 60% en van swartes 50% (Die Burger, 24 deser, p 18).* Russel Botman het sodanige hemelskreiende rassediskriminasie eufemisties “belyning” genoem. Geen akademikus met akademiese integriteit sal so ‘n opset aanvaar of goedpraat nie. Desnieteenstaande beweer Nico Koopman dat die US gelyke geleenthede aan almal bied (US-webwerf 7 Augustus). Om van beurtafrikaans by die Militêre Akademie, die US-sakeskool en die US se mediese fakulteit te praat sou ‘n ernstige oordrywing wees.

[* ‘n US-amptenaar beweer hierdie inligting is onakkuraat en verwys na riglyne (nie voorskrifte nie) wat op die internet beskikbaar is (Die Burger, 27 deser, p 18). Daarvolgens word ‘n gemiddelde matriekpunt van minstens 70% van alle MBChB-studente vereis. 25% van die keuringsfaktor word deur nie-akademiese meriete bepaal. Die geslagsprofiel van aansoekers word ook in ag geneem. Die eerste 100 plekke word nie-rassisties toegeken. Die volgende 150 plekke gaan aan bruines, Indiërs en swartes. ‘n Verdere 20 plekke gaan spesifiek aan swartes. Die US-rektor kan 2 plekke na sy goeddunke vul. As daar hierna plekke oor is, mag hulle aan Indiërs en blankes toegeken word. Daar is ook ‘n verlengde MBChB-program met 40 plekke uitsluitlik vir bruines, Indiërs en swartes. Die rol wat transformasie, inklusiwiteit en diversiteit in hierdie keuringsproses speel, word erken. Dit is vir my duidelik dat akademies begaafde blanke aansoekers om nie-akademiese redes erg benadeel word.]

Kort na sy aanstelling as rektor maar voor diensaanvaarding het De Villiers gesê: “Afrikaans as akademiese taal moet ondersteun en uitgebrei word.” Maar hy het ook gesê: “Ek is entoesiasties oor die koers waarop prof Russel Botman die US geplaas het,” wat die drastiese afskaling van Afrikaans ingesluit het. Reeds toe het ek geskryf: “Dit is juis De Villiers se opmerkings oor Afrikaans wat glad nie gerusstellend is nie.” “Vir De Villiers is Afrikaans blykbaar nie werklik ‘n hartsaak nie, bloot ‘n (lastige) verskynsel wat, soos Botman dit so graag gestel het, ‘bestuur’ moet word.” “De Villiers ondersteun die nuwe taalbeleid in die waan dat dit tot die ‘uitbreiding van Afrikaans as akademiese taal’ sal lei.” “Soos Chris Brink kan hy anders wees as wat hy aanvanklik voorgegee het.” In daardie vroeë stadium is voorspel “dat daar tydens die rektorskap van De Villiers klemverskuiwings gaan wees, maar van ‘n daadwerklike ommekeer van die situasie, dus van ‘n welkome terugkeer van die US na ‘n egte Afrikaanse universiteit, is daar geen sprake nie” (Praag 13.12.2014).

Op 1 April het De Villiers diens as US-rektor aanvaar. Op 29 April het hy sy intreerede gelewer. Hy het beklemtoon dat die US nie ‘n Afrikaanse universiteit is nie en dat die taalbeleid (eintlik Afrikaans) deur sommige (eintlik swartes) as uitsluitend ervaar word. Inklusiwiteit was die wagwoord: ‘n US “where everyone feels welcome” en “a University that works for all of us.” Maar dan kondig hy eksklusiewe nuwe studiebeurse vir bruin studente aan. Ook dat die Verwoerd-plaket verwyder gaan word, wat sommige mense verheug maar ander aanstoot gee. Internasionalisering was sy ideaal: “The challenge for us is to be locally relevant, yet globally competitive,” wat pro-Engelsgevolge inhou; des te meer omdat die teiken is om teen 2018, die US se eeufeesjaar, ‘n meerderheid swart studente en personeel/dosente te hê (Praag 10 Mei). Blankes en Afrikaans word om politieke, dus nie-akademiese, redes toenemend uit die US gedruk. Daar is geen sprake meer van ‘n US wat ooreenkomstig die stigtingsvoorwaarde van Jannie Marais verseker dat Afrikaans nie ‘n mindere plek as Engels beklee nie. Daarom behoort Afrikanerdonateurs net so ywerig hulle steun te onttrek. Wat sou Jannie Marais gedink het van daardie groep uitgenooide gaste wat op 30 Mei in sy huis op Coetzenberg byeen was? Hoeveel van hulle is taalbulle wat bereid is om vir ‘n Afrikaanse US te veg? Hoeveel is taalboewe wat Wim de Villiers se verengelsing steun?

Op 12 deser het De Villiers sy taalplan bekend gemaak: Dat Engels met ingang volgende jaar “die primêre taal van kommunikasie en administrasie” aan die US moet word. Die openbare reaksie daarteen was so oorweldigend dat die uitvoerende komitee van die US-raad op 15 deser vergader het. Daarna is aangekondig dat die taalbeleid vir 2016 bly soos dit is en dat Afrikaans nie “verwater” sal word nie. Ook dat De Villiers se pro-Engelsversugting ‘n besprekings- en nie ‘n beleidsdokument is nie; dus ydele wensdenkery. Ook dat De Villiers wyer moet konsulteer as Open Stellenbosch, die ANC se SASCO en die US-studenteraad deur ook insette van Afrikaanse studente-organisasies en die US-konvokasie te verkry en in ag te neem. Ook dat die korrekte prosedure met die taalvoorstelle gevolg moet word, dus die standaardroete via die fakulteite en senaat voordat die saak aan die US-raad voorgelê word. Dit kom neer op niks minder nie as ‘n repudiëring van die opportunistiese De Villiers.

Maar dit lyk asof De Villiers vasbeslote is om sy sin ten koste van Afrikaans te kry. Daarom ontken hy dat die vlieër wat hy opgestuur het, teruggetrek is. Dit lyk asof hy ‘n stryd met die US-raad wil aanknoop, want hy weet dat sy voorstelle in die volle raad (met sy bv Blade Nzimande-verteenwoordigers) ‘n beter kans op aanvaarding as in die raad se uitvoerende komitee het. Dit lyk ook asof hy die skuld vir die onrus en vandalisme wat sedertdien op die kampus voorgekom het, wil afwentel op die uitvoerende komitee van die raad, wat nie genoeë geneem het met De Villiers se oorgawe aan die eise van Open Stellenbosch nie. Hy word in sy kwaad gesterk deur 226 persone, veral dosente, wat hulle steun aan sy Engelse taalplan toegesê het. Daarom skryf De Villiers: “Dit is ‘n moeilike tyd vir almal van ons, maar kom ons hou by ons visie om ‘n meer inklusiewe, innoverende en toekomsgerigte instelling te word wat kennis in diens van almal bevorder” (US-webwerf 17 deser). Daardie inklusiwiteit sluit Afrikaans grootliks uit en daardie “almal” het nie wittes nie maar swartes op die oog. Dalk ly De Villiers aan swartsig: Op die kampus sien hy by voorkeur swartes raak maar hoogstens die swart skaduwees van wittes. Dit lei tot sy illusie van homogeniteit en inklusiwiteit onder die dekmantel van Engels. Die voorttierende onrus moet aan De Villiers se ruggraatloosheid gewyt word. Hy wend geen daadwerklike poging aan om bv Open Stellenbosch kort te vat nie. Hou in gedagte dat ‘n universiteit veronderstel is om ‘n opvoedkundige inrigting te wees, met die rektor in die rol van hoofopvoedkundige.

‘Afrikaners het grondige redes om die erodering van hulle taal, kultuur, skole en universiteite heftig teen te staan’

Onder die 226 persone wat De Villiers se verengelsingsvoorstel steun, is daar Afrikaanssprekende Moslems soos Mohammad Karaan (Die Burger, 19 deser, p 1) en Aslam Fataar (Eikestadnuus, 26 deser, p 4), wat ‘n leidende rol gespeel het om ondertekenaars te werf. Wat hier gebeur, is soortgelyk aan Open Stellenbosch: ‘n Klein groepie luidrugtiges probeer voorgee dat hulle die meerderheidsmening verteenwoordig. Onder die 226 ondertekenaars is daar iemand soos Nico C Gey van Pittius wat op sy Boere-voorgeslag roem. Hy is ‘n mens wat soos De Villiers in die mediese enklawe van die akademie opgelei is en glad nie kultuur, ideologie en propaganda verstaan nie. Na analogie van die Engels wat hy met Duitse vriende moet praat, vind hy dit noodsaaklik dat die US moet verengels (Netwerk24, 19 deser). Hy is dermate gebreinspoel dat hy die belange van die ander vooropstel en die belange van sy eie mense versaak. Hy besef blykbaar nie dat die meeste universiteite in die wêreld nie Engels as voertaal het nie; dat die US die reg het om Afrikaans te wees en kragtens sy stigting sodanig moet wees. Daar is by Gey van Pittius geen begrip vir die gevoelige en onnodige verliese wat Afrikaners sedert 1990 gely het nie. Afrikaners het grondige redes om die erodering van hulle taal, kultuur, skole en universiteite heftig teen te staan.

Op dieselfde dag wat De Villiers met sy Afrikaansverraad gekom het, het hy die aand van die 12de ‘n permanente uitstalling van bruin mense se eertydse woongebied, Die Vlakte, geopen. Die US se gebou vir die fakulteit lettere en sosiale wetenskappe (voorheen die BJ Vorster-gebou) is op grond gebou wat ingevolge die groepsgebiedewet onteien is. Die US het destyds die skynbaar onvergeefbare flater begaan om die grond sonder verskoning te aanvaar pleks van dit te weier. Hiervoor kan Wim de Villiers en Johan Hattingh, die dekaan by wie die blink idee van die uitstalling ontstaan het, nie genoeg verskoning vra nie. Die naïewe Hattingh het reeds in 1992 beweer dat Afrikaans geen beskerming nodig het nie (Kapp, p 62). De Villiers is gaande oor die nuwe uitstalling; nie net omdat dit ‘n hou teen blankes inkry nie, maar ook omdat dit hom help in sy pogings om sy linkse voorganger, Botman, nie net na te doen nie, maar te oortref. Ek verwys hier na Botman se uitstalling van die Slag van Andringastraat (1940) in die RW Hilcocks-gebou (Praag 25.08.2013), ‘n gebeurtenis wat De Villiers na 25 jaar herdenk het (Praag 13 September). Maar De Villiers sal nie Jannie Marais na ‘n eeu huldig nie.

Sowel die pasgenoemde Botman- as die Hattingh/De Villiers-uitstalling dui op eksklusiwiteit; dus die manier waarop daar deesdae met die veelgeroemde begrip inklusiwiteit omgegaan word. Aansluitend hierby word daar tans geadverteer vir aansoeke om vyf studiebeurse wat deur De Villiers eksklusief vir bruines, vorige inwoners en afstammelinge van Andringastraat/Die Vlakte, ingestel is (Die Burger, 18 deser, p 3). De Villiers se voorgestelde uitsluiting van Afrikaans as voertaal word ironies ook as ‘n poging tot groter inklusiwiteit aangebied.

Op Stellenbosch is Hattingh eintlik die arm man se Anton van Niekerk. Hy het na Van Niekerk dekaan geword en hy probeer om net so oorverlig te wees. Hy spog daarmee dat hy reeds op 13 Mei ‘n fakulteitsvergadering volledig in Engels gefasiliteer het. Die rede daarvoor was dat van die dosente sou uitloop as hy dit nie gedoen het nie. Onder druk swig hy dus net so knap soos De Villiers. Hattingh besef nie dat studente dieselfde laai gaan uithaal as daar in Afrikaans gedoseer word nie. Taalboewe, of hulle nou dosente of studente is, moet tot hulle eie skade eerder vryelik toegelaat word om weg te bly. Hattingh glo sonder meer die louter twak, afkomstig van Amerika, dat swart Engelssprekendes “twee keer so hard vir die helfte van die punte moet werk” (Die Burger, 26 deser, p 23). Hy steun De Villiers se verengelsingsvoorstel met ‘n ontwyking van sy verantwoordelikheid: Daar is glo “geen ander keuse nie.” As Afrikaans aan die US tot die vlak van Xhosa neergehaal word, sal dit glo “nuwe geleenthede na vore” bring. Die resultaat sal wees dat Afrikaans met talle “uitdagings” geseënd gaan wees.

Polities korrek het die US onlangs aangekondig dat ‘n eredoktorsgraad aan Adam Small toegeken gaan word. Hy word gewoonlik beskryf as ‘n Afrikaanse digter en dramaturg. Ingevolge hierdie betiteling het ek gedink dat Small, weens die anti-Afrikaansvlaag wat De Villiers ontketen het, die ontvangs van hierdie akademies waardelose sertifikaat sou weier. Die teenoorgestelde het gebeur. In Die Burger ontvang Small deurgaans net die hoogste lof. Hy het egter besluit om eerder ‘n brief in die Cape Times te publiseer waarin hy De Villiers gelukwens met sy inisiatief om Afrikaans nek om te draai. De Villiers se anti-Afrikaansingesteld hou volgens Small “geen bedreiging” vir Afrikaans in nie. “Inteendeel, Afrikaans word bevorder” (Die Burger, 25 deser, p 11). Sulke brutale onnoselheid laat nie my hart soos ‘n besie sing nie (Ingrid Jonker).

Small bevestig my vermoede dat daar feitlik geen ontwikkelde bruine is wat met die heil van Afrikaans vertrou kan word nie. Waar is die reaksie van bv Henry Jeffreys, Hein Willemse, Christo van der Rheede en Danny Titus; mense wat graag baie oor Afrikaans te sê het? Hulle is klaarblyklik nie sterk teen De Villiers se taalplan gekant nie; eerder, soos Michael le Cordeur, ten gunste daarvan. Titus het wel oor die US-gebeure geskryf en ‘n pleidooi ter bevoordeling van bruines gelewer, maar nie ‘n woord ten gunste van Afrikaans nie (Netwerk24, 26 deser). Is dit hoe die ATKV-kultuurhoof veronderstel is om te reageer? Die enigste bruine (waarvan ek weet) wat De Villiers teengespreek het, is die oudpolitikus, Peter Marais: “Die gerieflikheidswaarde van Engels as kommunikasietaal, in uitsonderlike gevalle, moet nooit gebruik word as ‘n strategie om Afrikaans te lei na kulturele selfmoord nie … Waarom nie ‘n uitsluitlik Afrikaanse universiteit vir ons ook nie?” (Eikestadnuus, 19 deser, p 6; ‘n berig wat doelbewus nie deur Die Burger oorgeneem is nie).

Soos die US het Die Burger danksy Jannie Marais se vrygewigheid ontstaan en is hy veronderstel om die belange van Afrikaans en Afrikaners te bevorder. In hierdie sage vervul Die Burger, soos De Villiers, ‘n skandalige rol. Die uitsprake van anti-Afrikaanselemente, soos Max du Preez en Amanda Gouws, geniet prominensie. Die studenteraadslid James de Villiers se betoog ten gunste van verengelsing word gepubliseer (Die Burger, 19 deser, p 15), maar nie die uitstekende pleidooi ten behoewe van Afrikaans deur Frederik Rudolph van Dyk van die Adam Tas-vereniging nie (LitNet 16 deser). ‘n Hele bladsy word afgestaan aan ‘n US-betoger, Ntina Lentsa, wat nie in Afrikaans klas wil loop nie maar Frans leer (Die Burger, By, 21 deser, p 13). Dit is soortgelyk aan die swartes wat Spaans leer om in Kuba medies te studeer maar plaaslik om die dood nie Afrikaans wil leer nie. ‘n Duidelike aanduiding dat Die Burger se simpatie by De Villiers se taaltransformasie lê, is gegee toe Joan Hambidge se pro-Afrikaansstandpunt met ‘n duim wat afwaarts wys en Stan du Plessis se vertrapping van Afrikaans met ‘n duim wat opwaarts wys, geïllustreer is (Die Burger, 19 deser, p 9). Dierselfde laai is uitgehaal toe Hattingh se anti-Afrikaansstandpunt (duim op) naas Ebbe Dommisse se pro-Afrikaansstandpunt (duim af) gepubliseer is (Die Burger, 26 deser, p 23). Afgesien van Die Burger se ontstaansgeskiedenis kan ‘n mens nie glo dat die redaksie van ‘n Afrikaanse koerant die verengelsingsproses aan die US kan steun nie. Bun Booyens jr is die redakteur. Sy pa, Bun Booyens sr, was ‘n egte Afrikaner wat jare lank voortreflike akademiese werk ten bate van Afrikanerkultuur aan die US gedoen het. Rapport en Volksblad steun Afrikaans en nou selfs ook Beeld (sonder Adriaan Basson).

Ten slotte plaas ek die kersie op die koek. Chris Brink het die US-rektor geword deur die aanstellingskomitee gewetenloos te belieg oor sy houding jeens Afrikaans (Praag 15 deser, 1ste paragraaf). Reeds op 13 Desember (kyk hier bo) het ek die moontlikheid geopper dat De Villiers dalk dieselfde gedoen het. Onder die opskrif “Et tu, Brute?” staan daar in Eikestadnuus (19 deser, p 1) die volgende oor Wim de Villiers: “Prof Christo Viljoen, president van die US-konvokasie, sê hy voel mislei deur De Villiers en die besprekingsdokument weerspreek wat hy met sy keuringsproses beloof het. ‘Ek was lid van die keuringskomitee vir die keuring van kandidate vir die pos van rektor en visekanselier. Hy het daartydens die versekering gegee dat Afrikaans se posisie ononderhandelbaar is. Hy was trouens verbaas dat daar enige twyfel bestaan dat Afrikaans nie sou voortbestaan as onderrig- en kommunikasietaal aan die US nie. Nou het hy, sewe maande ná sy bewindsaanvaarding geswig’.” Dit lyk asof De Villiers ‘n volledig toegeruste swakkeling is. Die US-raad behoort sy gedrag as kontrakbreuk te beskou. Net soos Die Burger doelbewus nie berig het oor die damesstudente wat die boewe se gemors by Jannie Marais se standbeeld opgeruim het nie, het die koerant hierdie belangrike inligting oor De Villiers nie gepubliseer nie. Dít terwyl Eikestadnuus ook ‘n Naspers/Media24-publikasie is en Die Burger dikwels berigte daaruit oorneem.

Die US-raad vergader Maandag, 30 deser. Dan neem die US moontlik afskeid van óf Afrikaans (en Jannie Marais) óf Wim de Villiers (en Nico Koopman). Die waarskynlikste uitkoms is egter dat die ondergang van Afrikaans aan die US ietwat uitgestel word. Enige besluit sal as spoorslag vir verdere onrus dien. Die pro-De Villiers Amanda Gouws sê: “As ons nie hierdie rubicon [Max du Preez se term] oorsteek nie, sal die destabilisering van die universiteit voortgaan. Ons wil nie konstante ontwrigting hê nie” (Die Burger, 20 deser, p 1). Deur aan Open Stellenbosch se anti-Afrikaanseise toe te gee, sal egter net as aanmoediging vir verdere eise dien, bv dat Afrikaanssprekende dosente se Engels nie goed genoeg is nie, dat Jannie Marais se standbeeld verwyder moet word, ens. Soos Saul Alinsky (1909-1972) dit gestel het: In die geledere van boewe “the issue is never the issue. The revolution is the issue.”

Leon Lemmer: Jannie Marais, die Stellenbosse weldoener

As Suid-Afrika en die Universiteit Stellenbosch (US) voortgegaan het om wesenlik te wees wat dit was, sou vanjaar ‘n gloriejaar vir Johannes Henoch (Jannie) Marais (8.09.1850-30.05.1915) gewees het. ‘n Eeu na sy dood word Marais doelbewus misken deur die US, wat sy ontstaan in 1918 aan ‘n Marais-skenking van ₤100 000 te danke het, uit ‘n boedel wat ‘n kontantwaarde van ₤405 000 gehad het (bron hier onder, p 166). Dié miskenning kan direk in verband gebring word met die diensaanvaarding van Wim de Villiers as US-rektor op 1 April vanjaar.

Ter huldiging van Marais het die historikus Pieter Kapp ‘n goed nagevorste teks geskryf wat as ‘n pragboek gepubliseer is: Nalatenskap sonder einde: Die verhaal van Jannie Marais en die Marais-broers ([Stellenbosch]: Het Jan Marais Nationale Fonds, 2015, 216p, R290). Binne ‘n jaar na sy aankoms in die Kaap in 1688 is die Marais se Hugenote-stamvader, Charles, dood omdat ‘n Khoi-Khoi hom met ‘n klip gegooi het (16). (Dalk verklaar hierdie historiese feit waarom Jannie Marais, anders as Wim de Villiers, nie eksklusiewe studiebeurse vir klipgooiers, soos dié van Andringastraat/Die Vlakte, ingestel het nie.) Naas Jannie, die jongste van nege kinders uit ‘n latere geslag, word daar in die boek aandag aan die volgende broers van hom gegee: Charles Pieter (1834-1905), Frederik Ryk Rudolph (Frikkie) (1836-1917), Petrus Johannes (Pieter) (1839-1912), Abraham Johannes Benjamin (1846-1899) en veral Christian Ludolph (1849-1934). Die vier jonger broers, Pieter, Abraham, Christian en Jannie, het hulle in 1870 na die diamantvelde aan die Vaalrivier en by Kimberley en Delportshoop begewe en finansieel baie suksesvol gewees; dermate dat hulle mettertyd talle plase besit het.

By die delwerye het Jannie as John bekend gestaan (37). Hy het in 1891 na Stellenbosch teruggekeer (64) en ‘n suksesvolle sakeman en politikus geword. Naas Jannie was van sy ander broers ook ryk en finantropies. Een van Jannie se ideale was “om den roem van Stellenbosch als schitterend middelpunt der Zuid-Afrikaansche opvoeding te handhaven” (98). In die politiek het hy aansluiting by Jan Hendrik (Onze Jan) Hofmeyr, die Afrikanerbond en JBM Hertzog gevind en weerstand teen Cecil John Rhodes gebied. Die koerant Die Burger dank sy ontstaan en sy oorlewing in die moeilike aanvangsjare aan die finansiële ondersteuning van Jannie Marais. Hy het gesê: “So lank as Jan Marais leef, sal De Burger nie sterf nie” (115). Die bedoeling met die koerant was om “in de eerste plaats naar de belangen en rechten van ons eigen land en volk” om te sien (114). Toe die eerste uitgawe van die koerant op 26 Julie 1915 verskyn, was Marais reeds oorlede. In De Kerkbode is hy gehuldig: “Als Afrikaander van den ouden, echten stempel – een waardige burger, een ware patriot, een liefhebbende echtgenoot, een getrouwe en oprechte vriend – was hij een navolgenswaardig voorbeeld voor zijn volk en hun nageslacht” (120).

Vir studie aan die Victoria Kollege, die voorloper van die US, het Frikkie, Christian en Jannie studiebeurse beskikbaar gestel, wat “te eniger tyd teruggetrek kon word as die gedrag, hardwerkendheid en vordering van die student nie na wense was nie” (131). Vergelyk dit met die gedrag van sommige hedendaagse US-beurshouers, wat skotvry daarvan afkom as hulle chaos op die kampus saai en selfs wanneer ernstige skade aan eiendom aangerig word. Aangrypend is die geskiedenis van Jannie Marais se US-nalatenskap. By minstens twee geleenthede is hy genader om die universiteit finansieel moontlik te maak, maar hy het dit toe nie gerade geag nie (140). Later het hy die versekering gegee dat hy binne 10 jaar ₤100 000 sou skenk. Sy testament is opgestel maar hy het dit nie onderteken nie. Die dag voor hy en sy vrou na Montagu sou vertrek sodat hy behandeling vir sy artritis kon ontvang, het twee vriende hom op 20 Maart 1915 oorreed om sy testament te teken (141). Hy is skaars twee maande later op Montagu oorlede.

Die US se “natuurlijke bestemmingh” is beskryf as dié van “een Hollands-Afrikaansche universiteit” (142). Die enigste rede waarom Engels as ‘n moontlike mede-onderrigtaal genoem is, is omdat die politieke klimaat op daardie stadium sodanig was dat ‘n eentalige Hollands-Afrikaanse universiteit waarskynlik nie deur die regering goedkeur sou word nie (167). “Op sy eerste vergadering het die senaat van die pas gestigte Universiteit ‘n toekomsvisie gestel wat Jannie Marais tevrede sou laat glimlag het. Hulle het hul daartoe verbind dat die Universiteit hom ‘in de ondersteuning van het Afrikaanse volk moge blijven verheugen'” (142). Hier is daar duidelike tekens van niks anders nie as “‘n Afrikaanse nasionale bewussyn” (143); spesifiek Afrikanernasionalisme. Dit is in ooreenstemming met Jannie en die ander Marais-broers se politiek. By Jannie Marais se graf is soos volg hulde aan die oorledene gebring: “Stellenbosch zou haar rechterhand moeten vergeten als het vergeten zou wat Jan Marais voor haar was” (143). Honderd jaar later matig Wim de Villiers hom aan om sowel daardie regterhand as die Afrikaner Jannie Marais gewetenloos te misken. ‘n Mens moet ‘n dik, polities-korrekte, ANC-gedienstige vel hê om so iets te kan doen.

Op 10 Oktober 1950, Krugerdag, is Coert Steynberg se standbeeld van Marais onthul (145), presies 25 jaar voor die Afrikaanse Taalmonument in die Paarl. Die standbeeld staan op Marais-plein (dikwels Rooiplein genoem) in die sentrum van die US-kampus. Dit is waar Marais vanjaar gehuldig moes gewees het. Dit is nie gedoen nie onder meer omdat Wim de Villiers pleks van wet en orde te handhaaf, toegelaat het dat boewe die wel en wee van die US bepaal. Open Stellenbosch misbruik die Rooiplein dikwels vir demonstrasies, sonder om vooraf die nodige verlof te vra. Op 17 deser het brandstigting, vandalisme en algehele chaos hoogty op die kampus gevier. ‘n Buiteband is aan die voetstuk van die Marais-standbeeld aan die brand gesteek. Pragtige, wit damesstudente het agterna, te midde van die uiterste uittarting van swartes, met emmers en besems die gemors probeer opruim. Die Burger het ‘n foto van die brandende buiteband gepubliseer maar nie van die vroue wat spreekwoordelik kaalvoet oor ‘n hedendaagse Drakensberg geloop het nie; klaarblyklik omdat die koerant nie simpatie vir Afrikaans wil wek nie. Foto’s van dié damesstudente, toonbeelde van beskaafdheid, is op die internet gepubliseer. Wim de Villiers het geen goeie woord vir die damesstudente gehad nie en ook geen slegte woord vir die boewe se onbeskaafde gedrag nie. Daar is geen sprake van die vervolging of skorsing van die vandale nie. Nog minder dat die boewe verskoning moet vra en die skade moet vergoed. In ‘n neutedop illustreer dit die situasie waarin die US hom bevind.

Die duidelike bewoording in Jannie Marais se testament lui soos volg: “Een honderd duisend ponden Sterling … aan een kommissie van negen trustees … ten behoeve van de inrichting in verband met het hoger onderwijs te Stellenbosch bestaande, en tans bekend als het Victoria College, of enige Universiteit die later te Stellenbosch moge worden gevestigd … doch meer biezonder van het onderwijs in en door middel van de hollandse taal in zijn beide vormen (dat will zeggen Afrikaans zowel als Nederlands) en wel te dien einde dat in sodanig onderwijs de hollandse taal in zijn beide vormen als voormeld geen mindere plaats dan de andere officiele landstaal zal innemen” (9; ook 167).

Victoria Kollege is die Engelse Stellenbosse onderwysinrigting waaruit die US ontwikkel het. Na die Anglo-Boere-oorlog (1899-1902) en Uniewording (1910) was daar ‘n sterk opbloei van Afrikanernasionalisme, soos vergestalt in die Rebellie (1914) en aangehelp deur bv die Afrikanerbond. Hoofsaaklik Afrikaanssprekendes het aan die Victoria Kollege studeer. Hierdie kollege het in 1874 ontstaan en is in 1887 na koningin Victoria vernoem. Daar was toenemende maar vreedsame aandrang op Hollands/Afrikaans as voertaal. In 1912 is daar van owerheidsweë beswaar aangeteken omdat die kollege se registrateur ‘n brief in Hollands aan die onderwysminister gestuur het. “Waarop die registrateur geantwoord het: Waarom moet hy alles dubbel doen ter wille van Engels as die raad van die Universiteit van die Kaap Goeie Hoop waarvan hy as registrateur lid was alles net in Engels kan uitstuur” (100-101).

Reeds in 1912 was daar dus al dubbele standaarde enersyds vir Afrikaans en Engels en andersyds vir die Victoria Kollege en die Engelse Universiteit Kaapstad. Deesdae hou Wim de Villiers sy toesprake by voorkeur in Engels en het hy sy voorstel vir die verengelsing van die US op 12 deser uitsluitlik in Engels aan die US-senaatslede gestuur. Die verklaring waarin 226 mense De Villiers se verengelsingsinisiatief steun, is ook uitsluitlik in Engels. Sedert die US in Maart 1918 begin funksioneer het, het dit tot die einde van die 20ste eeu progressief verafrikaans (170). Fanie Cloete, wat die allerbedenklikste rekord van teenstand teen Afrikaans en Afrikaners aan die US het, beweer egter dat die US nooit Afrikaans was nie (Netwerk24, 17 deser).

Daardie bemaking van honderdduisend pond word deur die nege trustees van Het Jan Marais Fonds (HJMF) geadministreer. Die geld kon na goeddunke maar verkieslik in huislenings vir huiskopers belê word. Die rente op die belegging is aangewend om by uitstek die US te bevoordeel (167). Op 1 Julie 2013 was die waarde van die HJMF R13 miljoen (171). In sy geheel beskou sou dit “nie onbillik wees nie om te beweer dat die fonds … tussen sewe en 10% van die staat se subsidie tot die Universiteit se inkomste bygedra het” (174).

Die restant van Jannie Marais se boedel, ₤40 000, is ook in ‘n trust, Het Jan Marais Nationale Fonds (HJMNF), omskep. Hierdie fonds het ses trustees en die beleggingvoorskrif is soos dié vir die HJMF, maar die aanwending van die opbrengs verskil. Die rente-opbrengs moet aangewend word “voor en ter bevordering van de nationale belangen op welk gebied ook al van de Hollands-sprekende bevolking van Zuid-Afrika in enig deel van de Unie doch bij voorkeur op het dorp en in het district Stellenbosch” (171). Die HJMNF se opdrag strek dus veel wyer as die HJMF se toespitsing op die US. Op 1 Julie was die waarde van die HJMNF R1 145 184 267 (171). Metteryd is daar in bv effekte, aandele en effektetrusts belê (180-181), met skouspelagtige resultate. Interessant is die feit dat AB de Villiers, Wim se pa, as egte Afrikaner van 1977 tot sy dood in 1992 een van die trustees was (184, 186). Hy sou geen behae hê in die bv anti-Afrikaansgedrag waaraan sy verwende jongste kind hom vanjaar as US-rektor skuldig gemaak het nie.

Aanvanklik was daar sterk voorvleueling by die HJMF se nege en die HJMNF se ses trustees. Mettertyd het die HJMF “sy onafhanklikheid van die US afgestaan en is sy rekening … na die US se interne rekening oorgeplaas. Die aandeleportefeulje is ook na die US se beleggingsportefeulje oorgedra” (175). Die HJMNF is ook van tyd tot tyd deur die US om hulp genader. “Wat die Universiteit met dié hulp gedoen het om die ander doelstellings van die testament te verwesenlik, is nie bekend nie” (177). Sedert Chris Brink die US-rektor was (2002-2007) en veral sedert die dienstermyn van Russel Botman (2007-2014) is daar tereg groeiende kommer oor die status van Afrikaans aan die US. Hierop het Wim de Villiers op 12 deser die seël gesit met sy voorstel vir die blatante verengelsing van die US.

Die HJMNF het van die US-verwikkelinge kennis geneem. Reeds in 2002 het die trustees dit oorweeg om steun aan die US in te kort (188). Die voertaal van die US is deur Brink ondergeskik aan die diversiteitsbeleid gemaak (188), wat sedertdien meesal “transformasie” genoem word. “In sy voorsitterverslag van 2004 het prof Andreas van Wyk verklaar dat die druk op Afrikaans aan die Universiteit dit nodig maak om die klem te verskuif van ondersteuning van verskeie projekte aan die Universiteit na projekte wat Afrikaans bevorder. Die trustees het op sy aanbeveling ‘n beginselbesluit geneem dat die fonds voortaan sal konsentreer op die bevordering van Afrikaanse belange in die land as geheel” (188). Hiermee word die HJMNF in selfs groter mate as voorheen ‘n fonds wat werklik nasionaal of landswyd finansiële ondersteuning bied.

“Toekennings aan die US sou in die toekoms net oorweeg word indien dit aksies vir die direkte bevordering van die Afrikaanse taal en kultuur of van die materiële en geestelike welsyn van die Stellenbosch-gemeenskap ten doel het en ten beste deur die Universiteit uitgevoer kon word. Dié standpunt is in 2009 herbevestig, met die klem daarop dat geen organisasie of projek wat Afrikaans uitsluit, ondersteun sal word nie” (189). Hierdie besluit dateer uit die Botman-era. In 2010 het Botman sy kommunisties-geïnspireerde Hoop-veldtog van stapel gestuur. Hy het dit as deel van die US se herposisionering beskou waarin die universiteit van sy “language roots” wegbeweeg. Die bevordering van Afrikaans en Afrikanerkultuur is doelbewus van die Hoop-projek uitgesluit. “Die [HJMNF-]trustees het hulle … [in 2012] duidelik uitgespreek teen enige pogings van die Universiteit om die fonds se bydraes as deel van sy HOOP Projek-fondsinsameling te hanteer” (189).

Op 30 Mei vanjaar was daar ‘n kranslegging op Jannie Marais se graf in die Onderpapegaaiberg-begraafplaas. Dieselfde aand is ‘n onthaal vir genooide gaste in Marais se eertydse huis in Coetzenberg aangebied. Die verrigtinge is deur die HJMNF gereël. Die uittredende voorsitter, Andreas van Wyk, het die aanwesiges toegespreek. Die teks is op LitNet (1 Julie) gepubliseer. In die toespraak is geen melding van Marais se stigtingsvoorwaarde vir die US gemaak nie. Volgens Van Wyk is dit ‘n saak vir die HJMF, waarvan hy nie eens weet wie die voorsitter is nie. Die situasie van Afrikaans aan die US is so benard dat dit myns insiens noodsaaklik is dat enigeen wat die belange van Marais se nalatenskap op die hart dra, die US-stigtingsvoorwaarde herhaaldelik moet opper. Ook moet die De Villiers-US se doelbewuste versuim om Marais vanjaar te huldig, verdoem word. Sekerlik ook De Villiers se moedswilligheid om juis vanjaar sy hoop uit te spreek dat die US eerder primêr ‘n Engelse universiteit moet wees.

Dit is duidelik dat die HJMNF-trustees bewus is van die radikale wesensverandering wat die US veral sedert 2002 ondergaan; bv van ‘n Afrikaanse na ‘n Engelse universiteit. “Met die koue winde wat die afgelope twee dekades vir Afrikaanse organisasie[s] en die Afrikaanse taal waai, is die bydraes van Jannie Marais se nalatenskap ‘n fondament waarop die toekoms gebou kan word” (195). Maar dan is daar minstens drie stappe wat dringend gedoen moet word.

Eerstens is in 2012 voor die mode geswig en het die HJMNF multikultureel geword met die benoeming van Michael le Cordeur as een van die trustees (184). Ek het reeds by talle geleenthede op Praag kritiek teen Le Cordeur uitgespreek, bv sy linkse politiek en sy eienaardige gesindheid jeens Afrikaans. Wim de Villiers se begeerte om die US te verengels het die geleentheid gebied om te sien waar Le Cordeur werklik mbt Afrikaans staan. Op LitNet (13 deser) het Le Cordeur onomwonde verklaar dat die voorgestelde verengelsing van die US by hom “geen hartseer” wek nie. Daar kan geen twyfel wees dat so ‘n houding lynreg teen Jannie Marais se wense ingaan nie. Polities korrek is daar die neiging om in so ‘n geval dubbele standaarde toe te pas; dus ‘n nie-witte te laat wegkom waarmee geen witte sal wegkom nie. Desnieteenstaande is daar by my geen twyfel nie dat Le Cordeur onverwyld die trekpas as HJMNF-trustee moet kry. As daar nie van hom ontslae geraak word nie, bestaan die gevaar dat mettertyd al hoe meer Afrikaansdislojales hulle in die geledere van die trustees bevind, bv tot op die punt waar die trustees die demografie weerspieël. Dan, of lank voor dit, kan dit gebeur dat ‘n Afrikaansdislojale die HJMNF-voorsitter word. Dan is dit nag en sal daar glad nie gevolg aan Jannie Marais se wense gegee word nie. Smoor dus liewer hierdie ongerymdheid in die kiem. Die 226 mense wat De Villiers se verengelsingsvoorstel gesteun het, het hulle almal gediskwalifiseer om trustees van die HJMNF te word.

Tweedens is daar ‘n groter en moeiliker taak wat op veral die nuwe HJMNF-voorsitter, Niel Krige, wag. Die HJMF het onder die hiel van die US beland en daar versand. Waarvoor Jannie Marais se geld deur die US aangewend word, is glad nie duidelik nie. Wat seker is, is dat die US nie meer met die heil van Afrikaans vertrou kan word nie; selfs al sou die US-raad op 30 deser die De Villiers-voorstelle afkeur. Die US se versaking van Afrikaans is reeds sedert 2002 duidelik. Aangesien net die HJMNF steeds poog om Jannie Marais se wense te vervul, rus daar die ere maar dure verantwoordelikheid op hom om die nodige maatreëls te tref sodat die HJMF uit die kloue van die US bevry word en dit weer streng volgens die testamentêre bepalings bedryf word; desnoods deur die HJMF by die HJMNF in te lyf, want die Marais-geld behoort toenemend eerder aan enigiets anders as die US bestee te word.

Derdens is die twee HJM-fondse nie die enigste pro-Afrikaansdonateurs van die US nie. Wim de Villiers haal dieselfde laai as Russel Botman uit deur te weier om ‘n afvaardiging van die US-konvokasie met sy 129 500 lede, oud-Maties wat ‘n belangrike bron van donateurs is, te woord te staan. Die ANC-regering misbruik die beheer wat hy oor staatsgeld het om universiteite met die weerhouding van owerheidsubsidies af te dreig en na sy bose wil te buig. Die oplossing vir die US-konvokasie, met Christo Viljoen as die sterk pro-Afrikaansvoorsitter, is dat hy ‘n besluit aanvaar waarvolgens die US-rektor verplig word om hom op versoek binne ‘n redelike tyd (sê ‘n maand) te woord te staan anders sal die donateurs deur die US-konvokasie versoek word om finansiële steun aan die US op te skort of selfs te beëindig. Die US-konvokasie kan nie toelaat dat De Villiers groot meneer speel en hom so openlik minag nie.

Leon Lemmer oor George Reisman: Tot lof van Westerse beskawing

George Reisman (gebore in 1937) is ‘n afgetrede Amerikaanse ekonomiedosent en ‘n aanhanger van Ayn Rand (1905-1982) se objektivisme en individualisme (bv anti-kommunisme en individuele ondernemingsgees)*. Reisman is ‘n sterk voorstander van kapitalisme en het bv Thomas Piketty se boek, Capital in the twenty-first century (2013), gekritiseer. Piketty begin by boek met verwysing na die Marikana-slagting (2012) en wyt dit aan ‘n wanverhouding tussen lone en maatskappywinste. In sy boek, Piketty’s capital: wrong theory, destructive program (Laguna Hills: TJS Books, 2014, 68p; Amazon Kindle $3.41), het Reisman dit teen Piketty se sug na die ekonomiese gelykmaking van mense en sy waardering vir ongebreidelde massademokrasie. Heel voorspelbaar het hierdie twee sake vir Piketty aanhangers in linkse geledere, insluitende die ANC, besorg. Tydens sy besoek aan Suid-Afrika in Oktober het Piketty minimum lone, die toelating van werkers tot direksies, versnelde grondhervorming en hoër belasting op rykdom bepleit. Die voor die hand liggende waarheid dat ryk individue en maatskappye hoër lone kan bekostig as hulle minder belas word, is nie deur Piketty aangespreek nie. Wat hy gerus ook kon gedoen het, is om te pleit vir ‘n spesiale belasting op diegene wat met min inspanning en weinig talent om etniese redes as’t ware oornag stinkryk in die nuwe Suid-Afrika geword het. Reisman plaas sy kapitalisme gebaseer op individuele inisiatief teenoor Piketty se gelykmakende sosialisme. Kapitalisme stel enige persoon met die nodige vermoëns in staat om welvaart vir homself en andere te skep.

[* Die idees van Ayn Rand is iets waarvan ons plaaslik gerus in groter mate kennis kan neem. Sy is in Rusland gebore maar het in Amerika studeer en haar daar gevestig. Rand het die manier waarop die Amerikaanse grondwet toegepas word, gekritiseer:

“While applauding its guarantees of freedom of lifestyle and peaceable assembly, she insisted that no individual should be a non-voluntary mortgage on another. The Constitution wisely, in her view, made no mention of a duty to help others in need, although doing so voluntarily might well be regarded as a laudable act on the part of the individual undertaking it. The function of government is to protect its citizens by assuring their rights to non-interference by others. It is not to impose duties except to the extent that the duties are entailments of others’ rights. The whole of my duty toward you can be summed up in my duty not to infringe upon your natural rights” (Geddes MacGregor, The Everyman Dictionary of Religion and Philosophy, London: Dent, 1990, p 523).

Vergelyk Rand se standpunt met die eenrigting-ubuntu waarmee ons gebreinspoel word en die ANC-regering se roofbeleid waarvolgens alles wat blankes besit suiwer op grond van ras en sonder enige teenprestasie in toenemende mate aan swartes vervreem word. Lees bv Anthea Jeffery se boek, BEE: Helping or Hurting? (2014). Volgens Reisman (kyk hier onder) is massa-onteiening ‘n barbaarse wanpraktyk.]

In sy essay, How the 1 percent provides the standard of living of the 99 percent (Laguna Hills: TJS Books, 2015, 11p; Amazon Kindle $3.41), verduidelik Reisman dat kapitalisme in linkse geledere moedswillig en verkeerdelik as die blatante uitbuiting van werkers voorgestel word. In werklikheid verskaf die eienaars van sake-ondernemings vergoeding aan werkers, wat dit vir hulle moontlik maak om lewensmiddele te bekom, lewenstandaarde te handhaaf en sinvolle, selfs gelukkige, lewens te lei. Kapitalisme is ‘n ekonomiese stelsel wat vir almal toeganklik is; waar enigeen potensieel suksesvol kan wees. Dié sukses is vir enkelinge beskore en druis dus in teen die huidige verheerliking van die gepeupel.

Soos gebruiklik vul ek die outeur se idees aan met my eie om die tekste plaaslik meer tersaaklik te maak. Uit die geskiedenis is dit duidelik dat dit enkelinge is wat die leiding neem en die gemeenskap in sy geheel beïnvloed; dat ‘n klein aantal mense die heil van die massa bepaal. Dit is waarom ek dit so afkeurenswaardig vind dat die onderwysstelsel eensydig op die opheffing van die agterosse, die minder talentvolles, ingestel is. Wat in die openbare belang is, is dat alle moontlike geleenthede ook aan begaafde individue gebied moet word sodat hulle hulle talente vinnig en optimaal kan ontwikkel, of daar moet vir sulke individue ten minste genoeg ruimte gegun word; dus dat begaafdheid aangemoedig en nie ingeperk moet word nie. Maar die amptelike gelykverklaring van mense ontmoedig begaafdheid omdat valslik voorgegee word dat almal (potensieel) ewe begaaf is.

In ‘n ander opstel, Freedom of opportunity, not equality of opportunity (Laguna Hills: TJS Books, 2015, 13p; Amazon Kindle $3.41) sluit Reisman by die voorafgaande opmerkings aan. Gelyke geleenthede is ‘n mite, want dit is nie moontlik dat alle mense dieselfde ouers en voorouers kan hê en in dieselfde omstandighede kan grootword nie. Reisman gee hiermee erkenning aan die feit dat sowel afkoms as lewensomstandighede ‘n rol by prestasie speel. Dit gaan nie net om (eenderse) empiriese geleenthede wat tot almal se beskikking gestel word nie. Die individu moet die inherente vermoë hê om geleenthede te benut. Daarvoor is bv toewyding, deursettingsvermoë en insig nodig. Met inspanning en inisiatief kan enigeen die hoogste sport bereik as hy die nodige kapasiteit het. (Vergelyk dit met hoe talle mense in die nuwe Suid-Afrika in die hoogste poste gekom en in die hoogste inkomstegroepe beland het. Die leiding wat van diesulkes uitgaan en die voorbeeld wat hulle stel, kan onmoontlik ‘n suksesvolle, vooruitstrewende land tot gevolg hê.)

Maar ek wil eintlik oor nie-ekonomiese sake skryf en dus liewer oor ‘n ander essay van Reisman, Education and the racist road to barbarism (Laguna Hills: TJS Books, 2014, 13p; Amazon Kindle $3.41). As Amerikaner en kapitalis plaas Reisman die klem nie op Europese beskawing nie, maar breër, op Westerse beskawing, met Amerika as die ekonomies suksesvolste voorbeeld. Hy beweer selfs: “In most respects, since colonial times, the United States has always been, intellectually and culturally, the most Western of the Western countries” (Kindle 102); maar Amerika het myns insiens met verloop van tyd al hoe minder Europees geword.

Volgens Reisman word beskawing gekenmerk deur die vermoë om via inligting en die verwerking daarvan kennis te bekom en dit suksesvol toe te pas. Die bereiking hiervan is potensieel aan enigeen beskikbaar. Dit gaan om die aanvaarding/toe-eiening van sekere idees en waardes. Westerse beskawing word deur Reisman as die hoogste vlak van beskawing beskou: “Incomparably the greatest civilization which has ever existed” (148). Dit het “objective superiority” (148). Hoewel blankes die Westerse beskawing tot sy huidige vlak van ontwikkeling gevoer het, is dit nie (eksklusief) rasgegrond nie. In die Ooste het lande soos Japan, Taiwan en Suid-Korea suksesvol geword omdat hulle tersaaklike elemente van die Westerse beskawing oorgeneem en by hulle omstandighede aangepas het (67, 90), sonder om wenslike aspekte van hulle Oosterse kultuur op te offer.

Hierdie teks van Reisman is oorspronklik in 1990 as ‘n artikel in die tydskrif The Intellectual Activist gepubliseer. Sy uitgangspunt is die druk wat op Amerikaanse onderwys uitgeoefen word omdat dit na bewering te Eurosentries is. In Amerika het hierdie druk sedertdien baie vererger en dit het ook na Suid-Afrika oorgespoel. “According to The [New York] Times, ‘Eurocentrism’ is a pejorative term supposed to describe ‘a provincial outlook that focuses overwhelmingly on European and Western culture while giving short shrift to Asia, Africa, and Latin America'” (48). Eurosentrisme dui glo op bevooroordeeldheid. Daar word gevolglik geëis dat leerplanne en handboeke herskryf moet word. “Students descended from Asiatics or Africans, it is assumed, can feel at home only to the extent the curriculum is revised to give greater stress to ‘the ancient civilizations of China, India and Africa, the growth of Islam and the development of sub-Sahara Africa.’ The critics of ‘Eurocentrism’ proclaim themselves to be opponents of racism. In fact, they accept exactly the same false premise they claim to oppose – namely, that civilization, or the lack of it, is racially determined” (171).

Wat met beskawing bedoel word, word soos volg deur Reisman verduidelik. “Those peoples who possess a written language may be called civilized, inasmuch as writing is an indispensable means for the transmission of substantial knowledge, and thus for the accumulation of knowledge from generation to generation. Those who possess not only a written language but also knowledge of the laws of logic and the principle of causality are in a position to accumulate and transmit incomparably more knowledge than people who possess merely the art of writing alone. On this basis, Greco-Roman civilization is on a higher plane than any that had preceded it” (136). Daar word na die wette van die logika verwys omdat rasionaliteit, die vermoë om korrek/konstruktief te dink, noodsaaklik vir die ontwikkeling van beskawing is. Insig in kousaliteit/oorsaaklikheid, dus begrip vir die verband tussen oorsaak en gevolg, is ingsgelyks noodsaaklik vir die uitbouing van beskawing. Logika verskaf die grondslag vir wiskunde en kousaliteit die basis vir wetenskaplike kennis.

Wat ons hier het, is “the essential ‘Western’ doctrine of individual free will and individual responsibility for choices made” (177). Byvoorbeeld, as ek A doen, is B die voorsiene gevolg. Hierdie basiese vereistes word soms gesystap as sommige mense, bv armlastiges, sonder meer voorgehou word as die onskuldige slagoffers van die boosheid van andere, bv rykes. Alternatiewelik, as verantwoordelikheid vir die lot van swartes sonder kwalifisering op bv blankes en apartheid afgeskuif word. Die vraag is of mense wat ongeletterd is, dus diegene wat nie self kennis via geskrewe taal kan bekom en die gemeenskap se kennis kan vermeerder nie, hoegenaamd toegelaat behoort te word om as kiesers inspraak te hê in die regering van enige land wat ontwikkeld en vooruitstrewend wil wees; om van hulle vermoëns mbt logika/wiskunde en oorsaaklikheid/wetenskap nie te praat nie.

Die outeur verduidelik hoe beskawing voorheen van die Verre- en Midde-Ooste na Europa en daarna na die Amerikas versprei het en verder ontwikkel is. Omdat beskawing evolusionêr ontwikkel, is alle beskawings nie ewe goed nie; die lateres neig om beter as die voriges te wees (188). Beskawing is nie rasgebaseer nie en is “open to everyone. Indeed, important elements of ‘Western’ civilization did not even originate in the West” (78). In die toekoms kan die ontwikkeldste beskawing moontlik weer in die Verre-Ooste aangetref word (84). “One does not have to have been born in Western Europe or be of Western European descent to admire Western civilization, or, indeed, even to help build it. Western civilization is not a product of geography. It is a body of knowledge and values. Any individual, any society, is potentially capable of adopting it and thereby becoming ‘Westernized'” (84). “There is no reason for believing that civilization is in any way a property of any particular race or ethnic group. It is strictly an intellectual matter – ultimately, a matter of the presence or absence of certain fundamental ideas underlying the acquisition of further knowledge” (136).

“Not only is Western civilization open to the members of every race, but its present possessors are also potentially capable of losing it, just as the people of the Western Roman Empire once lost the high degree of civilization they had achieved. What makes the acceptance of the ‘Eurocentrism’ critique so significant is that it clearly reveals just how tenuous our ability to maintain Western civilization has become” (212). Het Suid-Afrika sedert 1990/1994 op die pad van (Westerse) beskawing gevorder of was/is daar onmiskenbaar ‘n breuk? Deesdae word daar amptelik openlik na Afrika-oplossings vir Afrika-probleme gesoek. Geen wonder dat daar so baie uitdagings vir die regering is nie. “Uitdagings” het ‘n eufemisme vir onvermoë/onbekwaamheid geword. Jacob Zuma beweer al Suid-Afrika se probleme het met die aankoms van die blankes begin. Daar is blykbaar weinig (amptelike) waardering vir die uitsonderlike prestasies van blankes wat Europese beskawing eeue lank in Suider-Afrika, dus baie ver van Europa af, met ‘n groot mate van sukses progressief gevestig en uitgebou het.

Reisman noem dat sy voorouers in Rusland gewoon het en barbare was: “totally illiterate, highly superstitious, and primitive in every way” (96). Later noem hy ander voorbeelde van onbeskaafdheid/barbaarsheid: “ritual sacrifice, cannibalism, mass expropriation, slavery, torture and wholesale slaughter” (153). Daar is ‘n vraag wat gevra kan word: Kwalifiseer die gewelddadige nuwe Suid-Afrika as ‘n beskaafde samelewing? Sedert 1990/1994 het beskawing plaaslik ongetwyfeld drasties agteruitgegaan. Ek noem dit die brutalisering van die Suid-Afrikaanse samelewing. Die woord “beskawing” het plaaslik uit die openbare diskoers verdwyn. Tydens die blanke bewind is groot waarde aan die begrip (Westerse) beskawing geheg, maar die nuwe bewindhebbers assosieer dit met iets wat Afrika-vreemd en ongewens of nie haalbaar is nie.

“I am a Westerner because of the ideas and values I hold. I have thoroughly internalized all the leading features of Western civilization. They are now my ideas and my values” (90). “I have developed a Western mind, a mind enlightened and thoroughly transformed by the enormous body of knowledge that represents the substance of Western civilization, and I now see the world entirely on the basis of that knowledge” (108).

Diegene wat Eurosentrisme uit die onderwys wil weer, is besig met “a radical devaluation of civilization, knowledge and education” (195). “Such a program means the explicit obliteration of distinctions between levels of civilization, and between civilization and savagery. It presents ignorance as the equivalent of knowledge, and superstition as the equivalent of science. Everything – logic, philosophy, science, law, technology – is to be ignored, and a culture limited to the level of making dugout canoes is to be presented as the equivalent of one capable of launching space ships. And all this is for the alleged sake of not offending anyone who supposedly must feel inferior if such a monumental fraud is not committed” (201).

“The preservation of Western civilization is not automatic … Western civilization, or any civilization, can continue only insofar as its intellectual substance lives on in the minds of new generations. And it can do so only if it is imparted to young minds through education. Education is the formal process of transmitting the intellectual substance of civilization from one generation to the next and thereby developing the uncultivated minds of children into those of civilized adults … the intellectual substance of Western civilization is nothing other than the highest level of knowledge attained anywhere on earth, in virtually every aspect of every field, and if the purpose of education is to impart knowledge, then its purpose is to impart Western civilization” (218).

“To the extent the process of education is undermined, the whole of civilization must also be undermined, starting a generation later. These results will appear more and more striking as time goes on and more and more defectively educated people take the place of those whose education was better. The worsening results for civilization as a whole will likely be further intensified as those whose own education was defective themselves become educators and thus cause succeeding generations to be still more poorly educated” (231). Die vinnige agteruitgang van skool- en universitêre onderwys vind onmiskenbaar in die nuwe Suid-Afrika plaas. In die geval van skole is dit die gevolg van veral onbekwame onderwysers wat in die stelsel geduld word en die gebrek aan inspeksies en die toepassing van toereikende dissiplinêre maatreëls. In die geval van universiteite is akademiese agteruitgang die noodwendige gevolg van die polities korrekte dwaasheid om studente by toelating en andersins en dosente by aanstelling en bevordering primêr ingevolge ras en geslag pleks van na akademiese verdienste te evalueer.

“The equivalence of all cultures, the equivalence of civilization and savagery, is the avowed claim of the doctrine of cultural relativism, which has long been accepted by practically the whole of the educational establishment. It in turn is a consequence of the still older, more fundamental doctrine that there is no objective foundation for values – that all value-judgments are arbitrary and subjective. The new racists are now merely cashing in on this view and attempting to apply it on the largest possible scale, in the process substantially altering the manner in which subjects are taught” (248).

In die nuwe Suid-Afrika word skoolkinders of skoliere deesdae “leerders” genoem; blykbaar om die feit te kamoefleer dat daar al hoe minder geleer word. In Amerika is daar insgelyks ernstige agteruitgang in die onderwys. “The decline has become visible in such phenomena as the rewriting of college textbooks to conform with the more limited vocabularies of present-day students. It is visible in the functional illiteracy of large numbers of high school and even college graduates, in their inability to articulate their thoughts or to solve relatively simple problems in mathematics or even plain arithmetic, and in their profound lack of elementary knowledge of science and history” (230). Wat ook nodig is maar ontbreek, is “the ability to think critically – an ability which contemporary education provides little or no basis for developing” (242).

“Education is now to be a matter of pressure-group politics based on the totally false assumptions of racism. If there are now more black, Hispanic, or Asian students than white students in an area, then that fact is to be allowed to determine the substance of education, in the belief that these groups somehow ‘secrete’, as it were, a different kind of civilization and culture than do whites and require a correspondingly different kind of education” (259). As studente kursusse in die gedrag van voorouers soos die Vandale of Hunne eis, sal dit in die huidige geestelike klimaat geredelik ingestel word. “All that the students would have to do to get their way is to act the part of their ancestors and threaten to burn down the campus” (265). In Suid-Afrika gaan studente maklik tot brandstigting oor (hulle oefen dikwels met buitebande) en as hulle skade aanrig, is sommige van die universiteitsrektore oorgewillig om hulle om verskoning te vra omdat die universiteite glo toegelaat het dat studente se frustrasies sulke ernstige afmeting aangeneem het.

“This is no longer an educational system. Its character has been completely transformed and it now clearly reveals itself to be what for many decades it has been in the process of becoming: namely, an agency working for the barbarization of youth. The value of education is derived from the value of civilization, whose guardian and perpetuator education is supposed to be. An education system dedicated to the barbarization of youth is a self-contradictory monstrosity that must be cast out and replaced with a true educational system. But this can be done only by those who genuinely understand, and are able to defend, the objective value of Western civilization” (271).

“I regard the discoverer of the Western hemisphere to be Columbus … not because of any such absurd reason as a preference for Europeans over Asiatics … but because it was Columbus who opened the Western hemisphere to the civilization I have made my own. Columbus was the man who made it possible to bring to these shores my ideas and values” (113). Om dieselfde rede behoort alle Suid-Afrikaners elke jaar op 6 April die aankoms van Jan van Riebeeck in Tafelbaai met groot dankbaarheid te gedenk, want dit was die begin van die daadwerklike ontwikkeling van Suider-Afrika danksy ‘n meer ontwikkelde beskawing wat die potensiaal van voorspoed ingehou het.

Leon Lemmer: Wim de Villiers, die laksman van Afrikaans

Die rektor van die Universiteit Stellenbosch (US), Wim de Villiers, se voorlaaste voorganger, Chris Brink, was van huis uit ‘n Afrikaner en dus Afrikaanssprekend. Brink het egter ‘n aantal jare as dosent in Australië deurgebring en het as ‘n hanskakie na die US teruggekeer: anti-Afrikaner en anti-Afrikaans. Voor sy aanstelling het Brink in 2001 egter plegtige versekeringe aan die US-raad gegee, bv “Ek sien US as sentraal binne ‘n Afrikaanse Renaissance” en “dat Afrikaans veilig in sy hande is” (Pieter Kapp, Maties en Afrikaans, Pretoria: Protea Boekhuis, 2013, p 76-77). As rektor het Brink hom deurgaans vir die afskaling van Afrikaans en die bevordering van Engels beywer omdat hy behep met Engels as internasionale akademiese taal was.

‘n Mens sou dink dat die US-raad met Brink ‘n dure les geleer het. Brink se opvolger, die bruin Russel Botman, was die eerste “swart” US-rektor. Wat Afrikaans betref was Botman se aanstelling ‘n verdere terugwaartse stap, want hy het onder meer moeite gedoen om sy huisgesin sover moontlik te verengels. As militante ANC-aktivis was hy in woord en daad sterk anti-Afrikanergesind. Polities korrek is Botman om etniese redes baie minder as Brink gekritiseer, wat hom in staat gestel het om Afrikaans in veel groter mate te benadeel, soos geboekstaaf deur Kapp. Toe daar na ‘n opvolger vir Botman gesoek is, is deur sowel die voorsitter van die US-raad as die waarnemende rektor te kenne gegee dat ‘n Botman-kloon die ideale US-rektor sou wees.

Teen hierdie agtergrond het Wim de Villiers op 1 April vanjaar sy ampstermyn as US-rektor begin. Hy het voorgraads aan die US van weleer gestudeer. Sy pa, AB de Villiers, was ‘n hoogleraar in die regte aan die US. Wim de Villiers het nagraads in die buiteland studeer en meer as ‘n dekade lank daar vertoef. Soos sy voorganger Brink het hy grondig van sy Afrikanerskap en Afrikaans afskeid geneem, met ‘n huisgesin wat, anders as die een waarin hy grootgeword het, ingrypend verengels het. Sy pa sou sekerlik geen behae hê in ‘n seun wat met ‘n passie vir Engels as internasionale akademiese taal hom geroepe voel om as die laksman van Afrikaans aan die US op te tree nie. Daar is geen rede om te vermoed dat die moontlikheid van ‘n nie-Afrikaanse US ooit by AB de Villiers opgekom het nie. Nog minder het hy besef dat hy baie geld belê het in ‘n kind wat dermate sou ontaard dat hy Afrikaans aan die US sou vernietig. Wim de Villiers moet ‘n baie dik, ANC-gedienstige vel hê.

Die gebeure is des te meer weersinwekkend omdat hierdie aankondiging gedoen is in die jaar waarin die US se groot weldoener, Jannie Marais, se sterfte ‘n eeu gelede herdenk word. Wim de Villiers het vanjaar doelbewus enige huldiging van Marais deur die US-studente en -personeel vermy. Op ‘n skandalige wyse het hy hom nog nooit openlik uitgelaat oor Marais se skenkings- en stigtingsvoorwaarde waarvolgens Afrikaans nie ‘n mindere posisie as Engels aan die US mag beklee nie. Druk word ook nie deur bv die US-raad toegepas sodat De Villiers verplig word om sy gedrag te verduidelik/regverdig nie. Hy kan nie daarvan beskuldig word dat hy as rektor al ooit iets goeds van Afrikaans en Afrikaners gesê het nie.

Die mate waarin De Villiers verengels en veramerikaans het, blyk uit die weergawes van sy toesprake wat op die US-webwerf gepubliseer word. As ‘n leë gebaar kom hy met enkele Afrikaanse sinne vorendag, met die res van sy toespraak in Engels. Dit word gedoen terwyl ek die indruk het dat die meeste US-studente tans nog Afrikaanssprekend is;* ook omdat De Villiers meer vloeiend/gemaklik in Engels is. Op die US-webwerf gebeur dit telkens dat die Engelse weergawe van ‘n De Villiers-toespraak eerste gepubliseer word omdat die enkele Afrikaanse sinne gou vertaal kan word. Die Afrikaanse weergawe verskyn heelwat later omdat feitlik die hele toespraak eers uit Engels in Afrikaans vertaal moet word.

[* De Villiers beweer: “Die meeste studente is Engels en minder as ‘n derde wil in Afrikaans onderrig ontvang” (Die Burger, 14 deser, p 2). In Kapp se boek word aangetoon hoe De Villiers se twee voorgangers doelbewus ter benadeling van Afrikaans gelieg het. Omdat De Villiers sy eie agenda het, behoort sy uitlatings myns insiens nie sonder meer as die waarheid aanvaar te word nie.]

Op 12 deser het De Villiers, met die ondersteuning van sy bestuurspan, op die US-webwerf aangekondig dat hy Engels met ingang volgende jaar “die primêre taal van kommunikasie en administrasie” van die US wil maak. ‘n Jaar gelede het die US-raad besluit dat Afrikaans en Engels voortaan gelyke status sal geniet; glo omdat “gelykberegtigende toegang tot leer- en onderriggeleenthede vir alle Suid-Afrikaners” daardeur moontlik gemaak word. Ooreenkomstig ‘n eis van Open Stellenbosch het die US-raad vroeër vanjaar weer aan die taalbeleid getorring met die besluit dat Afrikaans nie meer beskerm gaan word nie. Die jongste is dat Afrikaans en Engels ingevolge De Villiers se insig vorentoe nie meer gelyke status aan die US sal hê nie; dat Engels in weerwil van Jannie Marais se voorwaarde dié onderrigtaal word, met Afrikaans wat, soos Xhosa, tot ‘n onbeduidende randeier afgegradeer word. Dieselfde argument wat in 2014 gebruik is om Afrikaans en Engels gelyk te stel, word nou gebruik om hulle beoogde heeltemal ongelyke status te probeer regverdig: “gelykberegtigende toegang tot leer- en onderriggeleenthede.” Dieselfde motivering kan onmoontlik sinvol ter regverdiging van twee heeltemal verskillende taalopsette gebruik word.

In die verklaring word ongelooflik slodige logika gebruik. ‘n Mens kan nie glo dat senior akademici so ongesofistikeerd dink nie. Dit is myns insiens duidelik dat hulle nie in daardie hoë poste hoort nie. Engels word dié US-taal “om geen uitsluiting op grond van taal te verseker;” ‘n stokou maar valse ANC-argument. Wat van Afrikaanssprekendes, daardie studente wat tradisioneel aan die US hoort? Is hulle gelyk aan “geen”,’n ronde nul, dus nie-bestaandes? Is dit net Afrikaans wat kan uitsluit en nie Engels nie? Die De Villiers-redenasie is gebaseer op die uitgangspunt dat “Engels die omgangstaal in Suid-Afrika is” en daarom “sal alle onderrig by die Universiteit Stellenbosch in ten minste Engels gefasiliteer word.”

In werklikheid word Afrikaans deur baie meer mense as Engels as hulle moedertaal beskou. Afrikaans was (en is dalk steeds) in veel groter mate as Engels die verstaanbare gebruikstaal tot in die verste uithoeke van die land. Die taalsituasie was/is plaaslik soortgelyk aan dié in Namibië: die koloniale taal Engels is dié amptelike taal maar Afrikaans is die landstaal. Dit is seker net ‘n swart regering wat so ‘n onverkwiklike taalopset vir homself as ‘n verdere “uitdaging” op die hals kan haal. In elk geval bestaan daar geen twyfel dat Afrikaans in die Wes-Kaap baie meer moedertaalgebruikers as Engels het nie. ‘n Hanskakie soos De Villiers word glad nie met so ‘n argument beïndruk nie. Grootdoenerig wil hy van die US ‘n wêreldspeler maak; nie ‘n lokale, parogiale inrigting wat die plaaslike belastingbetalers dien omdat die US met hulle geld onderhou word nie.

Onderliggend is daar myns insiens ‘n groot skeut onregverdigbare Afrikanerhaat en leedvermaak. Weens die ANC-regering se voorkeur vir Engels word dit nou oral, insluitende aan die US, aan almal opgedring. Ooreenkomstig die ANC se skewe voorstelling van die geskiedenis word egter telkens van Afrikaans gesê dat dit nooit weer aan iemand opgedring mag word nie. Die De Villiers-US speel ANC-gedienstig hiermee saam. Maar let op hierdie blatante opdringing van Engels: “In koshuise en ander leefomgewings behoort studente Engels as omgangstaal in huisvergaderings en ander amptelike funksies [te] gebruik.” Afrikaans word beskuldig van opdringing, maar nie Engels nie. Afrikaans sluit uit maar nie Engels nie. Het ons hier voorbeeldige voorbeelde van gelykberegtiging of die doelbewuste, polities gemotiveerde toepassing van dubbele standaarde?

“In hierdie verband wil ons graag erkenning gee aan die beduidende bydrae wat die Open Stellenbosch-kollektief in die onlangse gesprekke gemaak het om te verseker dat taalimplementering aan die US nie ‘n struikelblok vir toegang tot onderriggeleenthede of die suksesvolle voltooiing van akademiese programme word nie.” Afrikaans word op ‘n gemene manier alewig as ‘n struikelblok voorgestel sonder om die voortreflikhede van die taal te besing.

Open Stellenbosch (OS), ‘n klein minderheidsgroep met ‘n sterk nie- of anti-akademiese oriëntasie, se bydrae tot die verheffing van Engels tot hoofonderrigtaal word spesiaal deur De Villiers uitgesonder. Hy en sy meelopers het steeds geen besef van wat OS werklik is nie. ‘n Vorige redakteur van die saketydskrif Finweek, Marc Ashton, het die aandag op ‘n voor die hand liggende waarheid gevestig: “Students go to university because there is no work for them” (Moneyweb Today, 19 deser). Die ANC-regering faal met werkskepping, soos met die meeste ander dinge. Die US help die ANC-regering uit die verknorsing deur tot in Limpopo meesal akademies onbelowende swart skoliere met studiebeurse na die US te lok as onwillige/ongemotiveerde studente. Hierdie skoliere word voor ‘n keuse gestel: óf werkloosheid en krepering tuis óf “studie” aan die US, insluitende gratis akkommodasie en kos. Die US word hiertoe deur nie-akademiese oorwegings gemotiveer, te wete om die rasteikens wat hy onnodiglik vir homself stel, te haal.

Sodra (die meeste) OS-lede in hierdie lig gesien word, word dit duidelik waarom hulle eerder chaos saai as om te studeer, selfs in eksamentyd, en waarom hulle probeer om te verhoed dat egte studente eksamen skryf. Die meerderheid OS-belhamels is waarskynlik US-beurshouers. Die US is in ‘n gunstige posisie om van hulle ontslae te raak deur hulle studiebeurse nie te hernu nie. Maar dit sal die getal swart studente op die kampus verminder, terwyl ‘n so groot moontlike swart komponent om nie-akademiese/politieke redes deur die US gewens geag word.

Onlangs het Rudolf Gouws genoem dat omtrent die helfte van die studiegeld wat ingesamel word aan US-studiebeurse bestee word (Die Burger, 29 Oktober, p 14). Dit is bekend dat hierdie beurse hoofsaaklik aan swartes toegeken word; dikwels op twyfelagtige akademiese gronde, bv om rasteikens te haal. Een van die implikasie is dat daardie blanke studente wat vir hulle studie betaal, die studiebeurse van swart studente subsidieer. ‘n Ander rede waarom studiegeld so hoog is, is omdat hoofsaaklik swart studente aan die wydverspreide wanpraktyk van toe-eiening ly, dus om sonder teenprestasie geregtig op (feitlik) enigiets te voel. Daarom versuim sommige van hulle om hulle finansiële verpligtinge teenoor die universiteit na te kom, wat nog hoër studiegeld tot gevolg het. Ook omdat vandale nie verplig word om die skade wat hulle veroorsaak het aan die universiteit te vergoed nie. In ‘n onderhoud met Jean Oosthuizen het De Villiers die moontlikheid van ‘n “gedifferensieerde fooistelsel” genoem (LitNet 11 deser). Besluit maar self wie gaan bevoordeel en wie gaan benadeel word. Polities korrek word die aandag nie gevestig op die ironie dat dit juis bevoordeelde swart studente is wat teen hoë studiegeld betoog nie. Dink watter chaos op kampusse gaan heers as “gratis” universiteitstudie ingestel sou word.

Oproerige vandale word nie geskors nie. Na die onlangse gebeure het De Villiers die oproerige studente om verskoning gevra omdat hy ‘n hofbevel verkry het om hulle uit ‘n US-administrasiegebou te smyt. In geen opsig het hy hulle gedrag gekritiseer nie. Pleks daarvan is DeVilliers vol lof vir hulle, bv: “Ons studente het getoon hulle is verbind tot beginselvaste meningsverskil en vreedsame protes. Daarvoor gee ek ons studente graag die eer. Ons studente het die denkleierskap getoon was die US juis nastreef” (Jean Oosthuizen-onderhoud). Pleks van die studente te kritiseer het De Villiers namens die US onderneem dat die universiteit sal probeer om te verbeter. Dit is nie ‘n resep vir wet en orde en ‘n doelmatige akademiese milieu nie. Ek vind dit moeilik om gesonde, akademies-gefundeerde rasionaliteit by De Villiers op te diep.

As De Villiers sy sin kry, gaan Afrikaans vorentoe volgens behoefte of op aanvraag aangebied word. Maar hierdie opsie word op allerhande gemene maniere tot onlewensvatbaarheid verdoem. “Dit sal afhang van vermoëns van dosente,” terwyl die internasionaal georiënteerde US Afrikaansvermoë glad nie meer as ‘n vereiste by die aanstelling van dosente stel nie. Verder: “Die addisionele tale [Afrikaans en Xhosa] mag nie gebruik word om enigeen uit te sluit nie,” terwyl die De Villiers-US Afrikaans definieer as ‘n taal wat studente uitsluit. “Dit impliseer dat alle kommunikasie by die Universiteit Stellenbosch minstens in Engels sal wees.” Hoekom? Omdat die dwase wat die voorgestelde nuwe taalbeleid uitgedink het Engels definieer as ‘n taal wat niemand uitsluit nie.

Daar is hierdie leë of valse belofte: “Dosente sal voortgaan om in beide Afrikaans en Engels onderrigmateriaal te verskaf en assessering te fasiliteer. Soos tans die geval is, kan studente toetse, eksamens en opdragte in Engels of Afrikaans voltooi.” Dit is ‘n gemene manier om die Engelse pil te versuiker en kan hoogstens in sommige en progressief minder gevalle ‘n hoogs tydelike Afrikaansopsie wees. Na mate die dosente al hoe meer eentalig Engels word, sal Afrikaans as akademiese taal sekerlik uitgefaseer word.

Die jongste US-verklaring sluit af met die volgende doelbewuste misleiding: Die hersiene taalbeleid “sal taaldiversiteit daadwerklik deel maak van die Universiteit Stellenbosch se wese en toegang vir personeel en studente verseker.” “In kleiner klasgroepe sal alle inligting in Engels oorgedra word.” Dus as daar bv 6 of 12 studente in ‘n klas is, waarvan 5 of 11 Afrikaanssprekendes is, sal die voertaal Engels wees, want aan Engels word voorkeur bo Afrikaans gegee. Dit is in ‘n neutedop Wim-geregtigheid. Dit is juis taaldiversiteit wat in groter mate as tevore ontken word deur tweetaligheid tot eentaligheid te transformeer. Die groter toegang wat vir personeel en studente verseker word, verwys feitlik uitsluitlik na swartes; daardie mense waaraan die US om etnies-politieke, dus nie-akademiese, redes voorkeur gee.

Om Afrikaanssprekendes te sus, beklemtoon De Villiers dat sy nuwe taalbeleid bloot voorstelle is wat nog nie deur die US-raad goedgekeur is nie. In daardie raad is in De Villiers se kort ampstermyn onnodiglik groter verteenwoordiging aan die kommunistiese minister van hoër onderwys, Blade Nzimande, toegestaan. Voorstelle wat anti-Afrikaans en anti-Afrikaner is, kan dus met groter gemak as voorheen goedgekeur word. Dit is ook opvallend dat omstrede voorgestelde veranderings aan die taalbeleid vanjaar, soos verlede jaar, (doelbewus) oorgehou is tot die einde van die akademiese jaar, wanneer daar minder weerstand van die Afrikaanse studente en dosente sal wees. Die punt is dat selfs al sou De Villiers se huidige taalvoorstelle afgekeur word, dit is lae hou teen Afrikaans is en so sal bly; dermate dat Afrikaans as US-voertaal kwalik daarvan kan herstel.

Ek dink dit is die aangewese tyd vir Johann Rupert om as US-kanselier te bedank. Hy en ander Afrikanerdonateurs behoort hulle steun aan die US te beëindig. Rupert het enkele jare gelede die mooi voorbeeld gestel om een van sy maatskappye se advertensies aan ‘n glanstydskrif te onttrek toe daarin ‘n artikel gepubliseer is wat Afrikaans en/of Afrikaners beledig het. Hy het nou weer die geleentheid om sy pa se nagedagtenis met sy optrede eer aan te doen.

‘n Mosie van wantroue behoort myns insiens teen De Villiers en sy viserektor vir transformasie, Nico Koopman, ingestel te word. Vir ‘n akademiese US, asook vir Afrikaans en Afrikaners, is daar geen heil in hierdie twee mense nie. Die ander viserektore, wat blykbaar geen beduidende besware teen die verregaande taalvoorstelle geopper het nie, verdien heel moontlik ook mosies van wantroue. Johann Rossouw verwys na die US-bestuurspan as “bruikbare idiote vir ‘n kortsigtige politieke agenda wat nóg diversiteit, nóg kennis in ons land bevorder … ‘n stem van kritieklose, polities naïewe onnoselheid” (LitNet 13 deser). Breyten Breytenbach sinspeel op iets soortgelyks: “Dit sou al help indien die universiteitsowerhede rondborstig wou erken dat dit nog altyd deel was van die bestaansvesel van die Universiteit Stellenbosch om die politieke hegemonie van die dag na die mond te praat” (Praag 14 deser). Mosies van wantroue kan in die onderrigdepartemente, fakulteite, senaat en raad te berde gebring word; hoe gouer en hoe meer, hoe beter.

Van die studente se kant af, verdien die Studenteraad ‘n mosie van wantroue. Daar is nie ‘n enkele oorspronklike gedagte in hierdie groepie studente se verklaring nie. Hulle herhaal die foute in die De Villiers-evangelie klakkeloos en laat my met wanhoop vir hulle. “‘n Historiese stap is gedoen om die deure oop te maak vir onderrig aan almal.” Geen groep word glo gemarganaliseer nie en alle studente word op gelyke voet geplaas. Die voorgestelde nuwe taalbeleid is glo nie ‘n aanval op Afrikaans nie, “maar ‘n stap vorentoe om ‘n meer toeganklike en wêreldklas universiteit te word” (Die Burger, 14 deser, p 2).

Ek wonder hoe die US se Afrikaansdosente voel oor hulle jarelange versuim om in enige opsig taalbulle ten behoewe van Afrikaans te wees. Hopelik sal hulle skuldig oor Breytenbach se woorde voel: “Dis ‘n skande wat onthou sal word.” Maar hulle sal dalk eerder troos in die kenmerkende Afrikaans- en Afrikaner-dislojaliteit van Max du Preez vind. Let op hoe slinks verskuif Du Preez die klem van die US na (die dorp) Stellenbosch: “Afrikaans gaan nie van Stellenbosch verdwyn nie. Inisiatiewe soos die Woordfees gaan steeds groei” (Die Burger, 14 deser, p 11). Wat op die Woordfees gebeur, weerspieël nie in watter taal onderrig in die US-klaskamers gegee word nie. Orakel Du Preez voorspel groei vir die Woordfees. De Villiers sê egter: “Dit is nie die US se verantwoordelikheid om die voortbestaan van Afrikaans te waarborg nie” (Die Burger, 14 deser, p 2). Hoe lank sal die Woordfees nog op die US se finansiële en ander ondersteuning kan staatmaak as De Villiers agterkom hoe min swartes Woordfees-byeenkomste bywoon? Hy sal daardie US-geld seker eerder na nog studiebeurse vir swartes wil kanaliseer.

Du Preez loof die voorgestelde taalbeleid as iets “in die belang van die universiteit en sy huidige en toekomstige studente” omdat “die onderrigtaal nie langer studente en dosente gaan uitsluit nie. Dit is ‘n voorwaarde vir groei, oopheid en uitnemendheid.” Hy kritiseer Breyten Breytenbach en Leopold Scholtz wat lansies vir Afrikaans gebreek het. Du Preez hoop die US-raad aanvaar De Villiers se waagmoedige voorstelle vir ‘n (grootliks) eentalige US met geesdrif, want die US sal dan “al die mense en kulture van Suid-Afrika waarlik weerspieël.” Afrikanerkultuur kwalifiseer volgens Du Preez blykbaar nie as ‘n kultuur nie. Die “Nuwe Stellenbosch” gaan “‘n Afrika-universiteit” wees; “Suid-Afrika se intellektuele kroonjuweel.” Kan ‘n mens in Du Preez se misleide oë met reg meer verwag van die instansie wat deur Jannie Marais se skenking ‘n werklikheid gemaak is?

Teken die petisie:

[emailpetition id=”6″]
[signaturelist id=”6″]

Leon Lemmer oor Anton van Niekerk: Kampusgewete en etiekkolos?

Anton van Niekerk het onder die opskrif, “Van volksuniversiteit na internasionale speler” (Die Burger, 10 deser, p 9), dit wys geag om die voortreflikhede van die huidige Universiteit Stellenbosch (US) as “internasionale speler” te besing. As oorverligte doen hy dit uiteraard ten koste van die US van weleer, wat hy ‘n “volksuniversiteit” noem. Hy laat hom veral uit oor Afrikaans, ‘n onderwerp waarvan hy liefs moet wegbly as hy hom nie weer ‘n drag slae op die hals wil haal nie.

Hy beweer dat die US van sowel regs as links gekritiseer word. Hierdie “uitgelese professor” beskou homself blykbaar as in die salige middel geposisioneer; iemand wat as belese en besinnende akademikus met onderskeiding die goue middeweg bewandel. “Van regs is daar die voortdurende verwyt dat die US sy vermeende ‘historiese identiteit’ as die ‘uitvoerder van die testament van Jannie Marais’ prysgegee het.” Dit is feitlik net op Praag dat daar vanjaar herhaaldelik pleidooie gelewer is dat die US Marais se skenkings- en stigtingsvoorwaarde moet nakom, te wete dat Afrikaans nie ‘n mindere posisie in vergelyking met Engels mag beklee nie.

Na verloop van ‘n eeu was daar vanjaar geen amptelike erkenning op die US-kampus van Marais se ontsaglike, deurslaggewende en onbaatsugtige finansiële bydrae tot die ontstaan en uitbouing van die US nie. Van Niekerk is veronderstel om ampshalwe in die etiek onderlê te wees. Maar hy opper geen beswaar hoegenaamd teen die doelbewuste miskenning van Marais se voorwaarde nie. Die US-rektor, Wim de Villiers, het vanjaar al herhaaldelik gesê: “Stellenbosch is nie ‘n Afrikaanse universiteit nie.” Ek ervaar hierdie woorde as ‘n doelbewuste en gevoellose belediging van die nagedagtenis van Marais. Is Van Niekerk weens sy oorverligtheid eties so afgestomp dat hy nie kan aanvoel dat hier ‘n skrynende onreg teenoor die voortreflike nalatenskap van Marais gepleeg word nie? Hiervoor is kundige onderlegtheid in etiek nie eens nodig nie. Blote ordentlikheid noop almal met gewetes om aan te voel dat aan die wense van ‘n oorledene voldoen moet word, of as dit absoluut onmoontlik is, redes daarvoor aan te voer pleks van die saak dood te swyg.

Van Niekerk se anti-Marais-gesindheid dui myns insiens op sy anti-Afrikaans-gesindheid, wat deur Pieter Kapp in Maties en Afrikaans (Pretoria: Protea Boekhuis, 2013) geboekstaaf is. As voorsitter van die US se Taalkomitee het Van Niekerk jare lank tot groot nadeel van Afrikaans gefunksioneer, bv deur onderrig in sowel Afrikaans as Engels in dieselfde klas te bepleit; selfs dat sulke gesamentlike klasse “in pas is met die US se tradisie [!] en bedoel is om eerder Afrikaans se toekoms aan die Universiteit te verseker as om dit te ondergrawe” (p 121). Gesamentlike klasse kon enersyds veroorsaak dat die onderrigmateriaal wat aangebied word, gehalveer word en andersyds dat die klasse hoofsaaklik in Engels aangebied word.

Daar is eenstemmigheid dat gesamentlike klasse opvoedkundig die swakste opsie is. Waarom sou Van Niekerk dan ‘n voorstander hiervan wees? Omdat politieke oorwegings by hom, soos by bv Russel Botman, swaarder as akademiese oorwegings weeg. As ANC-aktivis en rektor het Botman “dubbelmedium beklemtoon omdat dit verseker dat wit en swart saam in die klasse sit” (p 205). Na aanleiding van die chaos wat Open Stellenbosch toegelaat is om vanjaar te saai, het die US onderneem om van volgende jaar af afsonderlike klasse in Afrikaans en Engels in kursusse met baie studente in te stel. Aan die Noordwes-Universiteit, op die Potchefstroom-kampus, word dieselfde weg bewandel.

In die praktyk gaan dit beteken dat die blankes die Afrikaansmediumklasse bywoon en die nie-wittes die Engelsmediumklasse. Sodanige apartheid sal nie in die nuwe Suid-Afrika geduld word nie. Hierdie aparte klasse is dus bloot ‘n tussenstadium voordat die Afrikaanse klasse spoedig as ‘n onding afgeskaf word, omdat dit geëtiketteer sal word as iets wat deur diegene wat terugverlang na die verlede gekoester word; natuurlik uitgaande van die valse veronderstelling dat die verlede sonder meer slegter was as wat die hede is.

Reeds in 2005 het Van Niekerk verkondig “dat taal in onderrig minder belangrik is as die kwaliteit van die kennis wat oorgedra word” (p 151). As dit waar sou wees, wonder ‘n mens waarom daar so steen en been gekla word oor Afrikaans wat na bewering mense uitsluit. Die valse veronderstelling is dat Engels niemand uitsluit nie. In werklikheid is dit ‘n drogargument gebaseer op Van Niekerk se anti-Afrikaans-gesindheid. Taal is van die uiterste belang by kennisverwerwing, want dit is die hoofmanier waarop inligtingsoordrag geskied. Van Niekerk kan die waarheid van my stelling toets deur te gaan luister na ‘n gesaghebbende lesing wat in Mandaryns aangebied word en dan vas te stel wat hy wys geword het.

Dit is ‘n voor die hand liggende waarheid dat Afrikaanssprekende studente akademies beter vaar as hulle klasse in Afrikaans aangebied word. Insgelyks vaar Engelssprekende studente akademies beter as hulle klasse in Engels aangebied word. Waarom kies Van Niekerk kant vir Engels al is hy Afrikaanssprekend? Omdat swartes verkies om in Engels te studeer en dit dus vir Van Niekerk polities korrek is om daardie kant te kies. Wat in die akademiese belang van Afrikaanssprekendes is, weeg by Van Niekerk glad nie so swaar soos die belange van die ANC-gedienstige swart massa nie. Aan die argument dat diegene wat Engelsmediumonderrig begeer die talle sodanige universiteite kan bywoon, steur Van Niekerk hom nie, want dit is polities korrek om as oorverligte te verlang dat die US en die dorp Stellenbosch tot verswelgings toe moet verswart en demografies so getrou moontlik die veelgeprese nuwe Suid-Afrika moet weerspieël. Die beeld van ‘n swart en Engelse US is volgens hierdie redenasie oneindig beter as dié van ‘n wit en Afrikaanse US, wat glo swaar dra aan die bagasie van Afrikanernasionalisme en apartheid; uitgaande van die valse veronderstelling dat swart mag en swart nasionalisme heilsaam en blanke mag en Afrikanernasionalisme boos is.

Van Niekerk het in 2010 aangevoer “dat die taal in die opleiding van wetenskaplikes en die oordrag van kennis van minder belang is – dit is die kwaliteit en uitnemendheid van die kennis wat die swaarste moet weeg” (p 209). Van 2005 af (voorlaaste paragraaf hier bo) het Van Niekerk dus niks wyser geword nie. Breyten Breytenbach het in 2010 tereg van Van Niekerk gesê: “Die man weet waaragtig niks van taal nie” (p 204). Vir my is dit duidelik dat Van Niekerk hom veral om politieke redes vir die afskaling van Afrikaans en die bevordering van Engels beywer. Dit is waarskynlik die rede waarom hy in 2007 nie weer as senaatsverteenwoordiger tot die US-raad verkies is nie (p 159). Ek vind dit ironies dat Nico Koopman in sy plek verkies is; ‘n mens wat sy intreerede in Engels gelewer het voor ‘n gehoor wat feitlik uitsluitlik uit Afrikaanssprekendes bestaan het. In albei se hoedanigheid as US-dekaan het sowel Van Niekerk as Koopman onderskeidelik die Artes- en Teologiefakulteit so vinnig moontlik verengels. Naas etniese oorwegings was Koopman se anti-Afrikaansgesindheid waarskynlik deurslaggewend toe Wim de Villiers hom as ‘n US-viserektor aangestel het. Desnieteenstaande ag die Afrikaanse Taalmuseum en -monument dit wys om Koopman as spreker te nooi.

Van links word die US gekritiseer omdat die onderrig wat in Afrikaans aangebied word glo nie inklusief genoeg na die smaak van veral swart studente is nie. Dan gaan Van Niekerk dadelik oor tot ‘n aanval op Hermann Giliomee, wat beweer het dat die US op twee gedagtes hink: verengelsing ter najaging van internasionale aansien en misleiding van Afrikaanssprekendes oor die vooruitsigte van Afrikaans as US-onderrigtaal ten einde hulle steun te behou (Die Burger, 31 Oktober). Die polemiek van Van Niekerk en Giliomee het ‘n geskiedenis. Voorheen het hulle oor die gehalte van Bantoe-onderwys verskil, met Van Niekerk wat beweer het dat daardie onderwys ‘n “groot katastrofe” was (Die Burger, 9 Julie) terwyl Giliomee ‘n meer ewewigtige/gematigde standpunt huldig (Die Burger, 14 Julie). Hierna was Giliomee van mening dat ‘n Afrikaanse instansie hom vir ‘n Afrikaanse universiteit mag beywer (Die Burger, 24 Oktober), terwyl Van Niekerk meen dat dit om “ál ons land se mense” moet gaan (Die Burger, 20 en 27 Oktober), wat die moontlikheid van ‘n nuwe Afrikaanse universiteit sal verongeluk. Ek dink nie ‘n mens sal Van Niekerk daartoe kan beweeg om vir blankes, Afrikaners of Afrikaans in die bres te tree nie. Dit sal sy beeld as oorverligte, waaraan hy so naarstiglik bou, aantas. Van Niekerk bestempel Giliomee se standpunt as “kritiek van regs”, terwyl Giliomee polities seker maar net minder links as Van Niekerk is.

In sy jongste skrywe noem Van Niekerk “die US van die jare sestig tot tagtig … nie ‘n universiteit met beduidende internasionale aansien nie, maar ‘n taamlik geïsoleerde instelling en primêr gebrandmerk as die bakermat en alma mater van apartheidsleiers.” Wie het destyds probeer om die US akademies te isoleer en Afrikaners as boos te brandmerk? Die terroristiese ANC. Desnieteenstaande is aan die US van weleer myns insiens veel hoë akademiese standaarde as aan die huidige US gehandhaaf. Destyds is ‘n A-simbool in alle vakke (of minstens ‘n A-gemiddelde) in matriek van alle studente vir toelating tot mediese studie (MBChB) vereis. Deesdae kan met ‘n C- of selfs D-simbool toelating verkry word, mits die kandidate nie-wit is. Geen wonder dat hierdie US-kwalifikasie, anders as voorheen, tans nie sonder meer in die buiteland erken word nie; aanvullende eksamens word in toenemende mate vereis. Wêreldwyd het die besef posgevat dat die US akademies nie meer is wat hy was nie.

Van Niekerk, daarenteen, bespeur by die huidige US ‘n “strewe na onmiskenbare, internasionaal erkende navorsingsuitmuntendheid.” Daar kan glo nie toegelaat word dat die US “‘n minderwaardige universiteit moes bly bloot ter wille daarvan om ‘n ‘volle Afrikaanse’ aanbod te behou nie.” Van Niekerk beweer waaragtig dat die huidige US “die beste moontlike dosente” wil aanstel en dat dit die soort ding is wat “eenvoudig nie kan plaasvind deur medium van Afrikaans nie.” Wat behels die huidige US se teikengedrewe aanstellingsbeleid? Om ooreenkomstig die wense van die ANC by voorkeur (eintlik: indien enigsins moontlik) swartes en vroue aan te stel. As iemand wat ‘n akademiese pos beklee behoort Van Niekerk te weet dat sowel ras as geslag nie-akademiese faktore is; dat akademiese verdienste (bv formele kwalifikasies, ondervinding, publikasies) van deurslaggewende belang by die aanstelling en bevordering van dosente en navorsers behoort te wees. Pleks van bv ‘n swart dame uit Nigerië met ‘n twyfelagtige akademiese rekord aan te stel, sou dit akademies baie meer sinvol wees om ‘n Afrikanerman met bewese akademiese verdienste aan te stel. Teen laasgenoemde soort mens van akademiese gehalte word blatant gediskrimineer, maar Van Niekerk het nog nooit beswaar teen hierdie skandalige beleid geopper nie.

Omdat die uitgesproke, amptelike US-beleid is om by nie-akademiese voorkeur swartes aan te stel, word dit terselfdertyd ‘n anti-Afrikaansvoorkeur vir Engelsmediumonderrig. Die US slaag tans in elk geval nie daarin om bv Nobelpryswenners of hoogaangeskrewe buitelandse akademici as dosente aan te stel nie. Die US as eentalig Afrikaanse universiteit sou sonder groot probleme sulke uitsonderlike mense (wat hoogstens ‘n klein getal enkellinge sou wees) kon akkommodeer, bv as navorsers, magisterstudieleiers, doktorale promotors en die aanbieders van openbare lesings. Hulle akademies gewenste teenwoordigheid sou ‘n koersvaste US nie verplig het om Afrikaans oorboord te gooi nie. Waarin die huidige ras-, geslags- (dus nie-akademies-) en Engels-gedrewe US slaag, is om hoofsaaklik plaaslike nie-wittes en Afrika-swartes met twyfelagtige akademiese aansien (maar met teoreties moers baie, maar dikwels nie-realiseerbare, akademiese potensiaal) as dosente aan te stel. ‘n Kritiese ontleding van die US se navorsingsuitsette bevestig hierdie bewering.

Hoe onrealisties Van Niekerk se siening van die US is, blyk uit sy volgende sin, wat beoordeel moet word in die lig van die Wim-US se jongste vergryp, op 12 deser, teen Afrikaans. “Die verbeeldingryke pogings van die huidige bestuur, senaat en raad om aan Afrikaans ‘n mededingende plek aan die US te verskaf, sal dalk nie alle mense dadelik oortuig nie.” Inderdaad! Sekerlik nie vir my nie.

Van Niekerk wil Afrikaans nog dieper in die grond boor. Daarom kom hy met hierdie sin: “Om egter van ‘n universiteit as instelling te verwag om sigself eksplisiet daartoe te verbind om ‘n taal te beskerm, is onbillik, omdat dit van die instelling sou verwag om van sy missie, wat akademiese uitmuntendheid is, af te wyk.” In werklikheid is dit Open Stellenbosch wat geëis het dat Afrikaans nie beskerm mag word nie en die US-raad het gedienstig hieraan toegegee. Ek hoop ek het daarin geslaag om aan te toon dat ‘n Afrikaanse universiteit, soos talle nie-Engelse universiteite én die US van weleer, akademies uitmuntend kan wees. Ook dat die US met sy huidige toelatingsbeleid vir studente en sy huidige aanstellings- en bevorderingsbeleid vir dosente nooit werklik akademies uitmuntend sal word nie. ‘n Universiteit kan alleenlik akademies slaag as hy hom kompromisloos deur akademiese oorwegings laat lei. Dit beteken onder meer dat hy nie na die ANC-regering se pype moet dans nie.

Aan die US verloop transformasie in drie fases. Die universiteit is tans entoesiasties in die midde van fase 1 maar het reeds begin om fase 2 te betree.

● Die eerste fase is die opneukfase. Ras en geslag is die faktore wat ‘n deurslaggewende rol by die toelating en beurstoekennings van studente en die aanstelling en bevordering van dosente speel. Ras- en geslagsteikens word meedoënloos nagejaag om van swartes die meerderheid en van vroue die al hoe meer oorweldigende meerderheid te maak.

● In die tweede fase word die akademiese skemer betree. Afrikaans as onderigtaal is dan kwalik meer as ‘n mooi herinnering aan ‘n voortreflike akademiese verlede. Diegene wat om nie-akademiese redes as studente toegelaat is, word nou by voorkeur as dosente aangestel. Die akademiese gehalte van die onderrig daal verder.

● In die derde fase het die akademies nag aangebreek. Studente wat deur substandaarddosente onderrig is, word nou as dosente aangestel. Die akademiese gehalte val tot onder substandaard. Die gevolge van so ‘n onderrigsituasie word deur George Reisman die barbarisering van die samelewing genoem. Ek hoop om volgende naweek oor Reisman se idees te skryf, mits die tragiese gebeure aan die US my nie noop om weer oor die US te skryf nie.

Wanneer fase drie aanbreek, slaap Van Niekerk in die rus van die eeue gesus. Maar anders as met Jannie Marais se wense sal mense soos Wim de Villiers en Anton van Niekerk se transformasie-nalatenskap aan die US voortleef.