Rubrieke – Bladsy 24

Leon Lemmer: Kruipsug by die hoëpriesters van Afrikaans

CJ Langenhoven (1873-1932) het ‘n deurslaggewende rol in die 1925-erkenning van Afrikaans as amptelike taal gespeel. Deesdae sou hy as ‘n taalbul bekend gestaan het. Oor Afrikaans het Langenhoven geskryf: “Hij is die enigste witmanstaal wat nie onmiddellik oor die see kom nie” (JC Kannemeyer, Langenhoven: ‘n Lewe, Kaapstad: Tafelberg, 1995, p 269). Let op die “hij” – nie “sij” nie. Afrikaans is “ons kostelikste roem, ons hoogste besitting: die één enigste witmanstaal wat in Suid-Afrika gemaak is en nie oor die seewater klaar gekom het nie, wat die spore van lief en leed dra van alles wat ons vadere hier deurleef en deurworstel en deurtriomfeer het; die één band wat ons as nasie aanmekaar heg; die uitgedrukte siel van ons volk” (331-332). Vir vollediger inligting kyk: “CJ Langenhoven oor Afrikaans: ‘My pêrel van grote waarde'” (Praag 16.05.2015).

Deesdae word Langenhoven verguis omdat hy Afrikaans ‘n witmanstaal (of witmenstaal) genoem het. Dit is egter ‘n feit dat Afrikaans die taal van blanke Afrikaanssprekendes is en nie soos bv Engels klaargemaak oor die see gekom het nie. Langenhoven het nie gesê Afrikaans is uitsluitlik die taal van wit mense nie, al is dit die waarheid dat hoofsaaklik blankes aan Afrikaans beslag gegee het. ‘n Hedendaagse neiging is dat sodra blankes en veral Afrikaners op prestasies of eiendomsreg aanspraak maak, ‘n koor van protes opklink, bv dat die toekoms van Afrikaans om kwantitatiewe redes by bruin sprekers berus. Daar is selfs taalkundiges wat die ontstaan van Afrikaans aan Khoi-beïnvloeding toeskryf eerder as aan die natuurlike vervorming wat Nederlands waarskynlik mettertyd plaaslik grootliks vry van beïnvloeding deur inheemse tale sou ondergaan het. In die huidige politieke klimaat moet daar blykbaar goeie (en net goeie) invloed aan die inheemses en die slawe toegeskryf en hulle benadeling deur blankes beklemtoon word.

Dit is bekend dat Langenhoven rede gehad het om nie baie beïndruk met sy enigste kind, Engela (1901-1975), te wees nie. Anders as Langenhoven was Engela “‘n vrou sonder ‘n missie” (217-218). Engela en haar gesin wou nie in die skaduwee van hulle Langenhoven-verbintenis loop en deel van bv Sarah Goldblatt (1889-1975) se “Langenhoven-industrie” wees nie (43). Willemien Brümmer (gebore in 1974) is Engela se enigste kleindogter (672). Brümmer is ‘n joernalis wat bekend is vir haar politieke byderwetsheid, wat dikwels in smartvraatberigte uiting vind. Dit is dalk die onvanpaste nagloed van Langenhoven wat aanleiding tot haar bespreking van die jongste uitgawe van die Afrikaanse woordelys en spelreëls (Kaapstad: Pharos, 2017, xxxiv, 757p, R450) gegee het (Die Burger, 5 Augustus, p 11). In hierdie proses bevorder sy agterkleinkind kwalik ‘n positiewe beeld van Langenhoven se nalatenskap.

Brümmer begin haar bespreking op ‘n feministiese noot: “Vir die eerste keer in ‘n 100 jaar het Afrikaans haar borstrok uitgetrek en word sy nou amptelik in al haar kleurryke en verleidelike variëteite opgeneem in die bybel van Standaardafrikaans, die Afrikaanse woordelys en spelreëls (AWS).” Dit is myns insiens ongewens om ‘n artikel oor Afrikaans met verwysing na vroue-onderklere te begin, des te meer omdat Afrikaans nie vroulik is nie. Met die woord “borstrok” gee Brümmer valslik te kenne dat Afrikaans ‘n eeu lank ingeperk is; dat die “kleurryke en verleidelike” variëteite van Afrikaans nou vir die eerste keer in Standaardafrikaans toegelaat word. Onderliggend is daar die gewilde maar valse insinuasie dat Standaardafrikaans, soos Afrikaners, (minstens) ‘n eeu lank benepe was. Volgens die HAT beteken “benepe”: benoud, beklemd, bekrompe, kleinsielig. Vergelyk bv Brümmer se ongunstige uitbeelding van Afrikaners in haar drama, Braai (2014).

Die waarheid is dat Standaardafrikaans, soos enige ander standaardtaal, nog altyd uit sy variëteite saamgestel is. ‘n Standaardtaal kom nie van nêrens nie. Wat uit die jongste AWS blyk, is dat die lede van die Taalkommissie van die Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns polities byderwets in groter mate as voorheen woorde uit bv Namibiese Afrikaans en Oranjerivierafrikaans in Standaardafrikaans opgeneem het. Ooreenkomstig haar linkse politieke ingesteldheid noem Brümmer hierdie variëteite “susters” van Standaardafrikaans. Eintlik is hulle maar net voedingsbronne. Daar is nog ‘n “suster,” by uitstek ‘n bruin suster, want Brümmer voeg by: “en natuurlik Kaaps.”

Soos talle van die huidige hoëpriesters van Afrikaans stel Brümmer Kaaps sonder meer gunstig voor. Dit is glo een van Afrikaans se “kleurryke en verleidelike variëteite.” Kaaps kan Afrikaanssprekers egter tot die onnodige en oorvloedige gebruik van bv Engelse woorde verlei. Taalsuiwerheid is blykbaar deel van die borstrok waarvan maar ontslae geraak kan word. Waarom het die Afrikaans-indoenas nie die elementêre moed om te sê dat die Engelsbesoedeling van Kaaps verwerplik is nie? Omdat die voortbestaan van Afrikaans van bruin mense afhanklik is? Dan soveel te meer moet Afrikaans so duidelik moontlik van Engels onderskei word.

“Die AWS was baie jare lank die domein van wit mans.” Brümmer noem dit ‘n “slang in die gras,” sonder om te erken dat daardie mans uitstekende werk gedoen het. ‘n Ander slang is glo die term “Standaardafrikaans.” Die polities byderwetse voorsitter van die Taalkommissie, Gerhard van Huyssteen, verkies die term “Algemene Afrikaans,” ‘n frase wat in vaagheid uitmunt, maar dit voldoen aan sy politiek-gemotiveerde vereiste van inklusiwiteit. Sowel algemeenheid as inklusiwiteit druis egter in teen die tradisionele en noodsaaklike normerende rol van die AWS. Maar ons lewe in ‘n tyd waarin norme misken word en wanorde toeneem. Die benaming “Standaardafrikaans” sê presies wat bedoel word. Die beswaar daarteen is polities gemotiveerd. Norme bevorder ordelikheid maar doen glo inbreuk op vryheid. Norme, eintlik enige vorm van gesag, mag deesdae nie meer deur blankes uitgeoefen word nie. Maar dwarsoor die wêreld stel blankes navolgingswaardige voorbeelde op talle terreine en in baie opsigte.

Dit was feitelik korrek toe voorheen van Algemeen-beskaafde Afrikaans gepraat is, juis omdat die spreektaal van die opperklas wêreldwyd grootliks die standaardtaal bepaal. Maar in die nuwe Suid-Afrika is dit deesdae taboe omdat blankes en veral Afrikaners polities byderwets nie as maatstaf aanvaarbaar is nie. Deesdae word teen die feite in gepoog om almal feitlik in alle opsigte gelyk en eenders te verklaar. Hiërargieë is uit. Voorheen het Christo van Rensburg tereg geskryf: “Standaardafrikaans [is] eintlik ‘n dialek wat bokant Afrikaans se dialekte [of variëteite] staan” (So kry ons Afrikaans, Pretoria: Lapa Uitgewers, 2012, p 117) en “‘n bodialektiese standaardtaal … dwing … dialekte altyd meer en meer na die standaardtaal” (125). Maar dit sal nie gebeur as bv Kaaps pleks van Standaardafrikaans deurlopend en ongekwalifiseerd verheerlik word nie.

Deesdae munt Van Rensburg uit in die toepassing van politieke oorverligtheid op Afrikaans. Volgens hom het Afrikaans al voor 1652 aan die Kaap ontstaan, danksy die omgang van die vindingryke Khoi-Khoin met Seemansnederlands. En Ernst Kotzé beweer dat Kaaps die bakermatvorm van Afrikaans is (Praag 11 Februarie). Sommige Afrikaanstaalkundiges dring aan op die herstandaardisering van Afrikaans. Daar word beweer dat die soort Afrikaans wat nie-wittes praat tradisioneel dermate uit Standaardafrikaans geweer is dat (ingrypende) herstandaardisering moet plaasvind.

Ons het in 1990/94 ‘n roem- en mandaatlose politieke revolusie beleef. Nou moet blykbaar op ‘n soortgelyke ingrypende manier met Standaardafrikaans gehandel word. Voorheen het blankes besluit oor wat eerbare of ordentlike Afrikaans is. Nou is dit die beurt van die nie-wittes om die kitaar te slaan. Die blanke De Klerk-kornuite kruip agterna, buig agteroor om eerder linkse politiek as die heil van Afrikaans ter wille te wees. Brümmer haal aan wat Van Rensburg oor die doel van hierdie herstandaardisering van Afrikaans te sê het: “sodat sy dialekte – die manier van praat in die Kaap, die manier van praat van die Griekwas, die manier van praat in die Karoo – ook in beginsel weerspieël word en nie vanweë politieke oorwegings uitgehou word nie.” Die teenoorgestelde is nou waar: Politieke oorwegings pleks van taaloorwegings gee deesdae (deurslaggewend) aanleiding tot insluiting in Standaardafrikaans; én uitsluiting – dink aan die talle “rassistiese” Afrikaanse woorde wat deurlopend geïdentifiseer en in die ban gedoen word. Dit verarm die seggingskrag van Afrikaans.

By die allernoodsaaklikste voorbehoud oor Kaaps kom die Afrikaans-indoenas nie uit nie. Woorde en uitdrukkings in Kaaps kan waar nodig of wenslik in Standaardafrikaans opgeneem word, maar myns insiens slegs as hulle met die taaleie versoenbaar is; dus (verkieslik net) in soverre hulle nie Engels is nie. Wat hard en duidelik gesê moet word – en ek wag reeds lank en skynbaar tevergeefs dat een of verkieslik meer van die Afrikaanshoëpriesters dit doen – is dat Kaaps in soverre dit Engels is suiwer taalkundig (dus nie-polities) vir Afrikaansgetroues verwerplik is; dat die gebruik en voortbestaan van Kaaps in sy huidige Engelsbesoedelde toestand nie bevorderlik vir die toekoms van Afrikaans is nie. Polities byderwets klink geen sodanige beswaar teen Kaaps op nie.

Die gevolg is dat instansies soos die Afrikaanse Taalraad (ATR), die Afrikaanse Taal- en Kultuurvereniging (ATKV) en die Afrikaanse Taalmuseum en -monument (ATM) voortgaan om by uitstek Kaaps te bevorder en nie Standaardafrikaans nie. Wat Afrikaans betref word die kwessie van taalsuiwerheid soos gif vermy. Daarmee dra die ATR, ATKV en ATM met oorgawe by tot die sabotering van die toekoms van Afrikaans as ‘n taal wat duidelik van Engels onderskeibaar is. Die gesindheid by hierdie drie instansies is sodanig dat die lojaalste ondersteuners van Afrikaans, te wete die regse of nie-verloopte Afrikaners, vervreem word.

‘n Vollediger weergawe van Brümmer se teks is op Netwerk24 (4 Augustus) gepubliseer. Daaruit blyk dat van haar politiek-geïnspireerde gif uit die berig in Die Burger gelaat is, bv “‘n eeu waarin veral die donkerder dialekte van Afrikaans vir ‘n lang tyd in ballingskap was.” “Ballingskap” is ‘n toespeling op bv ANC-kamerade wat tydens apartheid in die buiteland vertoef het. “‘n Groot keerpunt in die geskiedenis van die AWS het in 1991 gekom met die onkeerbare vernuwing wat in Suid-Afrika en wêreldwyd voortgestu het.” Dus, die oneerlike omverwerping van die blanke bewind in Suid-Afrika is blykbaar ongekwalifiseerd goed, maar daar word by implikasie darem erken dat die AWS deur politiek op sleeptou geneem is. Langenhoven was ongekwalifiseerd ten gunste van die blanke bewind en ‘n groot ondersteuner van Barry Hertzog. Brümmer, daarenteen, wek die indruk dat sy (ongekwalifiseerd) ten gunste van swart oorheersing en die (slaafse) navolging van internasionale neigings is.

Die feministiese Brümmer skryf: “Die achilleshiel van die AWS was dat dit baie jare lank die domein van die spreekwoordelike grysskoen-wit mans was.” Ingesluit by hierdie mans, wat skynbaar deur Brümmer geminag word, is haar oupagrootjie, JC Langenhoven. “Die ander slang in die klitsgras was natuurlik die woordjie ‘Standaardafrikaans’ wat vir baie in ons wye en droewe land ‘n vloekwoord geword het.” Dit is uitsluitlik in nie-Afrikanergeledere, waarby Brümmer haar klaarblyklik skaar, dat Standaardafrikaans ‘n vloekwoord kan wees. “Vloekwoord” is myns insiens in elk geval ‘n hoogs oordrewe etikettering. Brümmer verwys ook (smalend) na die “taalbulle” en “heilige koeie wat bly bulk.” Die voortreflike voorbeeld wat Langenhoven as een van die eerste Afrikaanse taalbulle gestel het, dien myns insiens steeds as inspirasie vir diegene wat die moed het om hulle vir die heil van Afrikaans te beywer en wat ‘n gesonde afkeer het van diegene wat weens vlakheid en opportunistiese linksheid die teenoorgestelde doen.

Die leuse, “Eendrag maak mag,” het ontstaan toe Nederlandse gebiede eeue gelede staatkundig saamgevoeg is. Hierdie frase is voor in die Statebybel gepubliseer en het op hierdie manier algemene inslag in Suid-Afrika gevind. Anders as in die geval van Engels word die variëteite van Afrikaans in die nuwe Suid-Afrika voortdurend beklemtoon pleks van uit te gaan van die standpunt dat eendrag ook wat Afrikaans betref bemagtigend kan wees. Vir diegene wat erns met die voortbestaan van Afrikaans maak, behoort Standaardafrikaans die enigste vorm van Afrikaans te wees wat aktief bevorder word. In sodanige saamstaan sal daar optimale krag wees. Die Afrikaans-indoenas besing egter nie net die voortreflikheid van Afrikaansvariëteite – Brümmer se “kleurryke en verleidelike variëteite” – nie; hulle verswak selfs die fokus op Afrikaans in sy geheel deur eerder die wenslikheid van meertaligheid te bepleit pleks van die ononderhandelbare noodsaaklikheid van Afrikaans.

Wat hierdie mense gerus moet besef, is dat meertaligheid Afrikaans kan uitsluit. Een van die besonge helde in (oor)verligte Afrikaansgeledere is die oud-Robbeneiland-prisonier, Neville Alexander (1936-2012), wat in sy persoonlike hoedanigheid Afrikaansdislojaal was. Hy het geskryf: “I have no doubt that the generations born in the 2020s and after will be completely trilingual, in that all children, besides being fluent in their home language, will – if this language is not English – also learn English and another important South African language, usually from the Nguni or the Sotho cluster” (Thoughts on the new South Africa, Auckland Park: Jacana, 2013, p 163). Afrikaans word nie eens genoem nie. Dit toon meertaligheid hoef nie Afrikaans in te sluit nie. Waarom volhard die hoëpriesters van Afrikaans dan met hulle pleidooie vir meertaligheid terwyl hulle hulle tyd en arbeid liewer aan die bevordering van Afrikaans behoort toe te wy?

‘n Ander bedenklike neiging by die Afrikaanshoës is om Afrikaans by voorkeur as ‘n Afrikataal voor te stel. Die Europese, bv Nederlandse, wortels van Afrikaans word dikwels verswyg en die Khoi- en slawe-invloed op Afrikaans word om opportunistiese politieke redes (oor)beklemtoon. Wat het dit vir diesulkes in die sak gebring? Onlangs het die ANC-regering dit onomwonde gestel dat hy “voorheen gemarginaliseerde amptelike Afrikatale” wil bevorder (Netwerk24, 7 Julie). Daardie bewoording is sorgvuldig gekies om Afrikaans doelbewus uit te sluit. Die ANC sal ongetwyfeld voortgaan om Afrikaans sover moontlik te benadeel. Geen kruipery deur Afrikaanshoëpriesters sal ‘n duit verskil hieraan maak nie. Waarom dan nie eerder wegbreek van politieke byderwetsheid en Afrikaans suiwer as voortreflike taal (dus nie-polities) bevorder nie?

Ek kyk nie televisie nie en op RSG luister ek feitlik net die nuusbulletins. Jare lank het ek die gehalte van Afrikaans op RSG probeer verbeter deur teksboodskappe oor taalfoute aan RSG te stuur, bv stappe neem pleks van doen, op komitees dien pleks van in, en die laakbare neiging om voorletters Engels pleks van Afrikaans uit te spreek. In Engels sal Van der Merwe se voorletters sekerlik nie Afrikaans uitgespreek word nie. Die neiging om voorletters Engels uit te spreek in Afrikaanse nuusbulletins dui op ‘n gebrekkige aanvoeling vir Afrikaans by sommige omroepers. My kommentaar is feitlik deurgaans deur RSG geïgnoreer, gevolglik het ek onlangs besluit om nie verder lugtyd en dus geld hierop te mors nie.

RSG se gesindheid jeens Afrikaans blyk duidelik uit die titel van die Sondagprogram, “Die tale wat ons praat.” Meertaligheid word geïmpliseer. RSG se voorliefde vir Afrikaansvariëteite blyk ook duidelik uit hierdie program. Die ATKV adverteer graag sy polities byderwetse benadering tot Afrikaans in ‘n advertensie wat hierdie program voorafgaan. Hierdie advertensie het al dermate geradbraakte Afrikaans ingesluit dat ek dit liewer nie wou hoor nie. Tans word gesê: “Dit maak nie saak hoe jou Afrikaans klink nie,” waarmee geradbraakte Kaaps weer eens by implikasie goedgepraat word. Dus, mors maar met Afrikaans, die ATKV hou in elk geval daarvan.

Diegene in die voorste gestoeltes van Afrikaans moet in belang van die heil van Afrikaans dringend besin oor die weg wat hulle ingeslaan het. Politiek-gemotiveerde oogmerke soos versoening en meertaligheid sal moet plek maak vir voorkeur aan Afrikaans. Wat Afrikaans betref behoort evolueerende Standaardafrikaans pleks van bv Kaaps ondersteun te word. Standaardafrikaans is die enigste vorm van Afrikaans wat doeltreffende verskansing teen verswelging deur Engels kan bied. Ek beskou Kaaps eerder as ‘n mengeltaal as ‘n Afrikaansvariant. Dit is ‘n erflating van pro-Britse en anti-Afrikanersentiment onder bruin mense. Kaaps stel aan Afrikaanssprekendes ‘n bedenklike voorbeeld van taalgebruik. Die verheerliking van Kaaps deur verskeie vooraanstaande taalkundiges dien as aanmoediging vir Afrikaanssprekers om ewe loslit, dus sonder borstrok, hulle taal met onnodige Engels te besoedel.

Die Afrikaans-indoenas sal ook dringend hulle aanvoeling vir taaleie-Afrikaans moet verbeter. In die jongste AWS word ‘n woord soos “kompleks” (p i, v) pleks van ingewikkeld en “konsep” (p x) pleks van begrip (p xix) redaksioneel gebruik. Ter wille van die behoud van Afrikaans moet hy op so ‘n manier gebruik word dat hy so duidelik moontlik van Engels onderskei word.

FW de Klerk en sy onderhandelaars het weens ‘n dwase strategie die politieke mag aan swartes oorgegee en wel op so ‘n manier dat nóg Afrikaans nóg die blankes afdoende beskerm word. Die strategie wat die hoëpriesters van Afrikaans sedertdien volg, gaan insgelyks katastrofiese gevolge vir Afrikaans hê as hulle voortgaan om vir meertaligheid pleks van Afrikaans en vir Kaaps pleks van Standaardafrikaans te veg. Hulle benadeel ook die regmatige aanspraak van Afrikaners op Afrikaansmediumonderrig deur paternalisties slegs van sodanige behoefte by bruin mense gewag te maak.

Ontwikkelde bruines het hulle in baie (selfs die meeste) gevalle as dislojaal teenoor Afrikaans bewys. In die Gelyke Kanse-hofsaak, wat handel oor die status van Afrikaans aan die Universiteit Stellenbosch, is aangevoer dat “slegs 37% van bruin studente aansoek gedoen het om in Afrikaans onderrig te ontvang” (Netwerk24, 17 Augustus). By Afrikaanssprekende blankes is daar in groter mate Afrikaansgetrouheid as by bruines. Afrikaners se behoefte aan en reg op Afrikaans behoort beklemtoon te word. As die hoëpriesters van Afrikaans hulle nie die verwyt op die hals wil haal dat hulle soos De Klerk die oorlewingskanse van Afrikaans beduiwel het nie, sal hulle dringend hulle huidige dwase strategie moet verander.

Jared Taylor: ‘Unite the right’: Wie was reg?

Die internasionaal bekende altregse leier en intellektueel, Jared Taylor, gaan Suid-Afrika binnekort besoek en ‘n konferensie in Pretoria toespreek (meer inligting binnekort hieroor op PRAAG). Hier volg sy kommentaar op die Unite the right-byeenkoms op 12 Augustus 2017 in Charlottesville, Virginië, waar geweld uitgebreek het tussen linkse groepe en die pro-blanke optoggangers wat ‘n standbeeld in dié stad wil red.

Jared Taylor skryf:

As u u nuus vanaf NBC (een van die groot Amerikaanse TV-netwerke) kry, is dit wat u oor die naweek se Unite the right-byeenkoms sou verneem:

“Charlottesville: wit-nasionalistiese byeenkoms se geweld noop noodtoestand.” Dis reg: Die probleem was wit-nasionalistiese geweld. Dis asof die betogers presies soos Black Lives Matter of gemaskerde antifa opgetree het: plundery, brandstigting, verkeersontwrigting, en die aanrand van omstanders. Natuurlik was die oorsaak van die geweld die vyandige teen-betogers, waarvan vele helms en skilde gedra het. As hulle nie daar was nie, sou daar geen geweld gewees het nie, en die byeenkoms sou volgens die plan voortgegaan het.

Van alle mense, was dit Donald Trump wat die naaste daaraan gekom het om die korrekte uitspraak te lewer, waarin hy “haat, rassisme en geweld aan vele kante” veroordeel het. Dit het natuurlik byna universele hoon ontlok. Soos die voormalige visepresident van die VSA, Joe Biden, verduidelik het: “Daar bestaan net een kant,” en die probleem is Unite the right. Dit het ‘n storm hertwiets en soortgelyke menings uitgelok. Virginië se prokureur-generaal, Mark Herring, het getwiet dat “geweld, chaos en klaarblyklike lewensverlies in Charlottesville nie die fout is van ‘vele kante’ nie. Dit is rassiste en wit heerssugtiges.”

Hier betoog een kant vreedsaam, hoewel uitdagend; die ander kant – die goeie kant — pleeg gewelddadige aggressie. (Swastikas was uiters raar in Charlottesville, maar hulle skep beter “antirassistiese” grafika as Konfederale vlae.) Aldus die morele wiskunde van Joe Biden, die Virginiese prokureur-generaal, asook die res van die linkses. Dit sou nie saak gemaak het indien elke hand wat deur Unite the right opgelig is streng uit selfverdediging was nie; die geweld is húlle skuld. Rasbewuste blankes verdien geweld bloot omdat hulle dink soos hulle dink.

Die goewerneur van Virginië, Terry McAuliffe, het slegs een kant raakgesien, in ‘n toespraak wat wyd geloof is, waarin hy aan Unite the right sê: “Julle het hierheen gekom om mense seer te maak, en julle hét mense seergemaak.” Kan Terry McAuliffe gedagtes lees? Sou hulle enigiets of enigiemand seergemaak het indien teenbetogers met skilde en knuppels nie hul opwagting gemaak het, wat geskree en rookbomme geslinger het, vasbeslote om die betoging te stuit – en om “Nazi’s” seer te maak nie?

Een jong man het met sy motor in die betogers vasgery, en sodoende een gedood. Ons weet nog nie wat sy motiewe was nie, maar selfs indien hy doelbewus mense wou seermaak, was daar net een van hom, en almal wat met Unite the right gemoeid is, het sy optrede veroordeel.

Wat van die polisie? Hulle was duidelik óf onbekwaam óf vasbeslote om die byeenkoms te verbied voordat dit kon voortgaan. Die swerms mans in uniforms op die toneel het byna niks gedoen om betogers en teenbetogers van mekaar te skei nie. Die televisie het een vuisgeveg na die ander uitgesaai, sonder ‘n polisieman in sig. Buiten die bestuurder van die motor – wat van tweedegraadse moord aangekla is – het daardie swerms polisie net drie mense in hegtenis geneem. Waarmee was hulle besig?

Die bakleiery, wat ‘n aanvang geneem het nog voordat die byeenkoms kans gehad het om te begin, was die verskoning vir die polisie om dit as ‘n “onwettige byeenkoms” te verklaar en dit te verbied. Jason Kessler, wat die byeenkoms gereël het, het tereg uitgewys dat dit beteken het dat die teenbetogers die “skoorsoekersveto” uitgeoefen het en daarmee diegene van wie hulle verskil die swye opgelê het. Pleks van uittreksels uit pro-blanke toesprake, was die enigste ding waarop mediaverbruikers getrakteer is Konfederale vlae en vuisslanery.

Maar Joe Biden vertel ons dat daar “net een kant” aan dié verhaal is. Inteendeel, daar is drie kante: Unite the right, wat vreedsaam bymekaargekom het maar wat hulself verdedig het; antirassiste wat hulle stilgemaak het; en die polisie wat dit toegelaat het.

Daar is ‘n duidelike patroon aan dié gebeure wat geen hoofstroommedium opgemerk het nie. Daar is konfrontasie slegs wanneer antiblankes pro-blanke byeenkomste teister en probeer ontwrig. Die teenoorgestelde gebeur nooit nie. Linkses en nie-blankes kan die mees openlike antiblanke byeenkomste reël, sonder om lastig geval te word en met volle mediagoedkeuring. Dit sou moeilik wees om jou ‘n duideliker voorbeeld van dié gebruik — en die vooroordele wat ons in die gesig staar — voor te stel as die naweek se gebeure op Charlottesville.

Jason Kessler sou Sondag om 2-uur namiddag ‘n persverklaring maak. Hy is ‘n slim en dapper man. Ek was seker ons sou op hom kon vertrou om ons kant van die saak uitstekend te stel.

Maar skaars het mnr. Kessler sy mikrofone voor die Charlottesville-stadsaal opgestel of die teenbetogers het soveel geraas gemaak dat dit vir die pers onmoontlik was om te hoor wat hy sê. Betogers het al nader gekom en mnr. Kessler toe begin aanval; die polisie het hom weggelei vir sy eie veiligheid. Weereens is ‘n pro-blanke boodskap deur antiblanke skurke gesmoor.

(Hier is die video daarvan – red.)

Hierdie rubriek is oorspronklik in Engels op American Renaissance gepubliseer.

Leon Lemmer: Karel Schoeman as Nederlander wat Afrikaans skryf

Karel Schoeman (26.10.1939-1.05.2017) se dood het heelwat publisiteit gekry en daar is toe ook oor sy literêre nalatenskap besin. Omdat hy by voorkeur in Afrikaans gepubliseer het, was daar oningeligtes wat hom ‘n Afrikaner genoem het. Ek bespreek sy twee jongste boeke deur veral op sy siening van Afrikaans en Afrikanerskap te fokus. Ek bied dus geen omvattende bespreking van hierdie boeke nie. Die oudsportredakteur, Gert van der Westhuizen, wat dink dat sportkwotas die beste uitvinding sedert die ontdekking van moedersmelk is, roem daarop dat hy hierdie twee boeke in ‘n sportbelaaide naweek kafgedraf het (Netwerk24, 25 Julie). Hy het dalk die talle aanhalings in bv Duits en Frans oorgeslaan. Dit is onwaarskynlik dat hy diepsinnig met die twee tekste omgegaan het.

Afskeid van Europa

In die herfs van 2011 en 2013 het Schoeman sy laaste besoeke aan Europa gebring. Hy doen verslag hieroor in Afskeid van Europa: Aantekeninge (Pretoria: Protea Boekhuis, 2017, 267p, R250). “Ek kan ervaring net hanteer … as ek dit in woorde kan uitdruk. Ek kon hierdie beplande besoek aan Europa nie anders sien nie as in die vorm van ‘n boek” (p 68). “Watter sin het die beleefde uiteindelik as dit nie tot kuns omgewerk kan word nie” (57). Schoeman hou as ‘t ware notule met die oog op “die instandhouding van die herinnering” (100). “Ek wil getuienis aflê tot die laaste” (118).

In Europa vind hy “dit moeilik om enige kerk, kafee of boekwinkel onbesoek te laat” (144). Daar word dikwels na verkleurde, vallende en dooie blare verwys, “de herfst van de eenzame” (151); ook na nie-Europeërs wat hulle veral sedert die Tweede Wêreldoorlog op groot skaal in Europa tuisgemaak het. “Dit is buitelandse bedelaars, indringers by die feesmaal, donker skadu’s in die sonskyn, swygende, verwytende swart gestaltes” (159). Aan die einde van sy voorwoord word Simone de Beauvoir (1908-1986) soos volg aangehaal: “Beskawing is wat oorbly wanneer alles verder vergete is” (10). Hierdie aanhaling kan deesdae kwalik met gemak op Suid-Afrika van toepassing gemaak word. Daar is selfs wydverspreide kommer oor die toekoms van die Europese beskawing en selfs van alle blankes.

Schoeman het jare lank in Europa gewoon en sy oriëntasie is sterk Europees. Naas Suid-Afrikaanse burgerskap was hy ook ‘n Nederlandse burger (42). Oor Nederland skryf hy: “Ek ken die land te goed om dit deur vreemde oë te kan betrag” (29). “Die verlede leef nog voort in harte en in geeste, soos ek in die nuwe en sogenaamd vernieude Suid-Afrika daagliks nog op talle gebiede ervaar … Ou vooroordele, griewe, wrok en onverdraagsaamheid word steeds gekoester, oorgedra, oorgeërf en bestendig” (45). Die oorverligte Van der Westhuizen gebruik hierdie aanhaling as ‘n stok om nie-verloopte Afrikaners mee by te kom. Ook by Schoeman is daar anti-Afrikanersentiment, bv: “Dit was eers toe ek op my oudag begin terugblik op my laaste besoeke aan Wene, op my ervaring van die stad en die implikasies daarvan, en oor die onderwerp begin lees, dat ek besef het hoe armlik die onversetlike Afrikanergemeenskap waarin ek self grootgeword het in vergelyking was” (180). Daarmee vind hy aansluiting by Van der Westhuizen.

“Die val van die Muur in Duitsland en die einde van die apartheidsbewind in Suid-Afrika is seker die twee grootste wonderwerke wat ek in my eie leeftyd mog meemaak; dog opnuut moet ek oorweeg dat nuwe wette en grondwette slegs ‘n ruimte kan skep waarin dit moontlik is vir verandering om plaas te vind, en hoogstens uiterlike konformisme kan afdwing. In baie harte en geeste leef die verlede nog en woeker verder, en ek vermoed dat dit in die oënskynlik herenigde Duitsland nie minder die geval is as in die reënboognasie van Suid-Afrikaanse propaganda nie” (108). Oor getuienis skryf Schoeman: “Dit is ‘n belangrike begrip wanneer mens met die middele tot jou beskikking, jou lewe, woorde of geskrifte, protes teen onreg wil aanteken: getúig” (118).

“In die negentiende eeu was huwelike tussen Hollandssprekende vroue en Engelssprekende mans, dikwels Skotte, sover ek weet nie ongebruiklik in Suid-Afrika nie. Ná die Boereoorlog het dit miskien om politieke redes verminder; en onthou ek nie uit die vyftigerjare ‘n vlaag paniek ten opsigte van Portugese immigrante nie, en tydskrifartikels met opskrifte soos ‘My dogter wil trou met ‘n Portugees’? Miskien was dit dus omtrent die middel van die twintigste eeu dat die agteruitgang op hierdie gebied plaasgevind het, danksy die toenemende rigiditeit van die blanke samelewing gedurende die apartheidsbewind met sy opgesweepte krete oor die ‘Afrikanervolk’, die ‘volkstradisie’, die ‘volkseie’ en die ‘volksvreemde'” (180-181).

“In ‘n situasie soortgelyk aan dié in ‘n meertalige en meerkulturele Europese en veral Sentraal-Europese opset sou my neiging om my by die Nederlandse of algemeen-Europese kultuur aan te sluit, en my onwlligheid of onvermoë om my met die politiek of godsdiens van die Afrikaanssprekende en toenemend ook met sy kultuur te identifiseer vanselfsprekend gewees het. Dit sou as ‘n kwessie van keuse of van omstandighede beskou gewees het en nouliks aandag getrek het; dog in Suid-Afrika en onder Afrikaners, moes ek vasstel, het dit algemene onbegrip, irritasie en by geleentheid vyandigheid opgeroep, en kon dit slegs hanteer word deur dit toe te skryf aan ‘n opsetlike poging aan mý kant om ‘ánders’ te wees. Waarskynlik is dit as ‘volksvreemd’ beskou, en selfs ‘volksvyandig'” (181).

“As gevolg van eksterne boikotte en kritiek, interne sensuur, onsekerheid, angs en vrees het die isolasie van die Afrikaner al hoe meer volstrek geraak, en die selfingenomenheid binne daardie klein, afgeslote wêreldjie al hoe intenser, ‘n ontwikkeling waarby die Afrikaanse kultuur en Afrikaanstalige letterkunde geensins gebaat het nie. Die kragdadige wyse waarop die kunsmatige skeidings in die Suid-Afrikaanse samelewing onlangs deurbreek is, en die feit dat Afrikaanssprekendes na alle dele van die aardryk versprei begin raak, het vermoedelik gehelp om die isolasie te beëindig” (181). “Sélf kan ek egter net dankbaar wees vir die jeug en agtergrond wat ek mog geniet” (182). Sekerlik ook ‘n geval van selfingenomenheid.

Schoeman verwys na twee soorte Jode: “Jode wat hulle skaam omdat hulle Jode is” en “dié wat daarop trots is en bang is dat mense sal dink dat hulle hul skaam” (193). By Afrikaners kan dieselfde twee soorte onderskei word. Sonder dat ek ooit skuldig gevoel of verskoning gevra het, kry ek dit moeiteloos en sonder ‘n plaende gewete reg om heeltemal skaamteloos ‘n Afrikaner te wees; maar met die bewustheid dat Afrikaners, soos enige ander etniese of kultuurgroep, nie volmaak is nie.

Dit is baie duidelik dat Schoeman hartstogtelik graag wil hê dat die tradisionele Europa behoue moet bly; dat Europa in hierdie opsig wal teen die “mondialisering van die onverskilligheid” moet gooi (111). Hy kon by blanke Europeërs ‘n “groter bewustheid van eie identiteit … vasstel, van die eie verlede en die eie prestasies, en ‘n neiging tot selfbevestiging in ‘n wêreld waar grense vervaag en afstande besig is om uitgewis te word; sonder chauvinisme, maar met ‘n groeiende gevoel van selfwaardering, as ‘t ware as verklaring teenoor die buitewêreld: hier is óns, dit is óns, dit is óns s’n. Of is dit eerder juis onder druk, dwang of bedreiging van hierdie uitwendige faktore dat hierdie verskynsel ontwikkel, in ‘n soort selfbehoud?” (89). My standpunt is dat ons as blankes ín Afrika maar nie ván Afrika is nie. Ons as Afrikaners en wesenlik as Europeërs moet ons veel meer geredelik en militant teen bv Afrikanisering verset en soos die Europeërs sê: Hier is óns, dit is óns, dit is óns s’n.

Schoeman was sy lewe lank eerder ‘n Nederlander as ‘n Afrikaanssprekende blanke; Afrikaner sal ek hom nie noem nie en hy sou self ook glad nie daartoe geneë gewees het nie. “Dit toenemend Nederlandse woorde is wat spontaan by my opkom wanneer ek Afrikaans praat of skryf” (90). “Die taal waarin ek hierdie aantekeninge opskryf, die enigste taal wat ek kán skryf [Afrikaans], is my tweede taal, en ek meen dat dit reg en goed is so, en het dit altyd slegs as voordeel ervaar” (91). “Ek is in Suid-Afrika gebore in ‘n gesin van Nederlandse herkoms en met Nederlands as my eerste taal, alhoewel Afrikaans en Engels ook op daaglikse basis gebruik is, en nog gedurende my kinderjare het passiewe kennis van Duits bygekom. Toe ek op hoërskool begin skryf, was dit op vanselfsprekende wyse eers in Nederlands en later Engels, en ek was op universiteit voordat ek effens verras ontdek dat die enigste taal waarin ek kán skryf Afrikaans is, my tweede taal” (180).

Wat Schoeman tydens sy laaste besoeke aan Europa gedoen het, noem hy “flaneren,” dus “rondslenteren” (98); afgelei van “flânerie” wat “toekyk” of “gadeslaan” beteken (98). “Flaneer” is “doelloos rondslenter” (100) maar by Schoeman dien dit ‘n doel: die dokumentering, dus konkretisering in woorde, van wat hy ervaar. “Nooit sedert my vroeë kinderjare, dink ek, het ek so suiwer in die oomblik geleef en so suiwer die huidige oomblik beleef soos met hierdie besoek toe ek soos ek gemeen het vir die laaste keer kyk en luister, en dit genoeg was en meer as genoeg om net te kyk en te luister en te beleef, sonder begeerte om dit wat beleef word aan die hand van herinnering of verwagting af te skaal of in die perspektief van vooraf of agterna te wil plaas. Genoeg, ten slotte, om net te wéés, om hiér te wees” (43). “Om daar te wéés … om die plek te sién, te erváár” (235).

Hierdie ingesteldheid van Schoeman word ontologies-eksistensialisties soos volg deur die filosoof, Simon Critchley (gebore in 1960), verwoord: “Wonder in the face of being, in the face of the very fact that there is being” (42). In hierdie konteks skryf Schoeman: “Die lewe is daar om beleef te word, ervaar te word. Die lewe is daar om aanvaar te word, en aanvaarding is die sin van die lewe, as mens dan ‘n sin moet soek” (103); of soos die eksistensialiste sou sê: Ons weet nie wat die sin van die lewe is nie. Elke mens behoort dus self sin aan sy lewe te gee. Dan word hierdie stelling van JC Bloem (1887-1966) bewaarheid: “Dat het een daaglijks wonder is, te leven” (246).

By Schoeman is daar ook nog ‘n ander soort flanering: “‘n ronddwaal in leesstof … ‘Flaneer op papier’ of ‘literêre flânerie'” (135). Dit is wat Schoeman feitlik sy hele lewe lank gedoen het. Byvoorbeeld, terwyl hy as bibliotekaris in die Suid-Afrikaanse Biblioteek in Kaapstad gewerk het, het hy veral in daardie biblioteek se historiese versamelings geflaneer. Piet Westra was toe die hoof van hierdie biblioteek. Hy het aan my genoem dat hy altyd ‘n stapel publiseerbare navorsingsbydraes van Schoeman gehad het. Met elke uitgawe van Die Kwartaalblad het Westra probeer om ‘n bietjie daarvan af te werk, maar daar het deurlopend nuwe bydraes op die hopie bygekom.

Schoeman vestig die aandag op ‘n wesenlike verskil tussen Europa en die nuwe Suid-Afrika: “Wié sou in ‘n hedendaagse Suid-Afrikaanse stad in veiligheid kán flaneer?” (100). “Die Europese stad bied die besoeker, soos gesê, die moontlikheid van flaneer, wat in Suid-Afrika ondoenlik is” (208). Schoeman het hom “opnuut oor die afstand, in alle betekennise van die woord, tussen Europa en Afrika verwonder” (234; ook 247). Myns insiens is daar so baie wat ons as blankes/Afrikaners deesdae moet ontbeer. Daar is so baie van ons weggeneem. Maar dan moet ons alewig aanhoor dat dit ons is wat die inheemses besteel het.

Ek onthou hoe ons in my jeug saans ongesteurd die winkelvensters in die middestad van Kaapstad of aan Voortrekkerweg van Goodwood tot Bellville gaan kyk het. Deesdae verseker bv bedelaars en misdadigers dat jy so ‘n projek nie sal aanpak nie; nie eens sal oorweeg nie. Ons omstandighede in Afrika werk beperkend in op blankes se ervarings- en ontwikkelingsmoontlikhede; dus op hulle lewenskwaliteit, maar niemand vra vir blankes om verskoning daaroor nie. Behalwe in die saligheid van jou eie tuiste (“ons almal was met tere gevoelens aan ons liewe woning geheg” – 134) is dit seker nog net in die ongerepte natuur wat ‘n mens die werklikheid vry van die nuwe Suid-Afrika kan ervaar; maar ook daar moet jy op jou pasoppens wees. Vir baie Suid-Afrikaanse blankes bestaan die “uitgaanslewe” (196) van weleer veral saans nie meer nie.

In hierdie konteks is daar aanhalings wat ek kan gebruik/misbruik. As Afrikaners soek ons vastigheid: “Van trapklip na trapklip moet mens deur die lewe spring” (105). In Suid-Afrika het die donker in 1994 op die blankes toegesak maar “ons staan en verheug oor die enkele ligstrepe op die vloer” (203). Die nuwe Suid-Afrika is ‘n vreemde werklikheid. Wat ons daagliks eerstehands ervaar, is “the physical destruction of the cultural stratum from which I come” (224). “Die werklikheid is so erg dat dit nie beskryf kan word nie” (224).

Schoeman sluit sy boek soos volg af: “Onlangs nog het ‘n Suid-Afrikaanse korrespondent wat vir ‘n vakansie Europa toe is spontaan vir my geskryf, ‘Dis lekker om terug te wees tussen my eie mense’ en het ek besef dat daar vir mý nie so ‘n gevoel bestaan nie. Ek is verlangend om weer in my eie huis te kom en in my eie bed te slaap, maar anders is daar niks nie: dit maak nie bly, dit maak nie seer nie. Die land is bekend, maar nie meer geliefd nie, die ruimte waarin my lewe hom vir sewentig jaar met onderbrekings afgespeel het, het onvermydelik bloot hierdeur vertroud geraak soos geen ander plek dit ooit kan wees nie, maar niks meer nie … Suid-Afrika, sy dit Unie of Republiek, was vir my egter nog altyd ‘n onwesenlike agglomeraat van vroeëre staatkundige entiteite en volksgroepe wat nooit die geleentheid of begeerte gehad het om werklik eenheid te probeer ontwikkel nie, en waarskynlik ook nie tot so iets in staat is nie” (247).

Om hierdie rede kan daar myns insiens (potensieel) ‘n Afrikanernasie bestaan maar nie ‘n Suid-Afrikaanse nasie nie. “Ewe min was Suid-Afrikanerskap vir my iets meer as ‘n begrip wat mens invul wanneer jou nasionaliteit in ‘n vorm verlang word … Ek kan in Amsterdam kom of Berlyn, ek kan by ‘n straat in Wene af stap waar ek nooit eerder was nie, en daar onmiddellik tuis voel op ‘n manier waarop ek dit in Suid-Afrika nie buite die mure van my eie huis is nie, en miskien ook nooit werklik wás nie” (248).

Slot van die dag

Schoeman se ander boek sou aanvanklik “Die einde van die dag” geheet het (247) maar die teks is gepubliseer onder die titel, Slot van die dag: Gedagtes (Pretoria: Protea Boekhuis, 2017, 184p, R250). Die titel is ontleen aan Uys Krige (1910-1987) se gedig “Tram-ode” (p 6). In die woorde van Boerneef (IW van der Merwe, 1897-1967) was dit in Schoeman se lewe ‘n geval van “die najaar is nou op sy herfsste” (p 5). In ‘n diepe persoonlike verband het Schoeman hom in sy laaste jare al hoe meer van Afrikaans gedistansieer, bv “begin Afrikaans vir my al hoe meer vreemd raak … dat mens met die ouderdom makliker in die taal van jou jeug verval” (7). “Vir my is dit asof mens (ek?) jou vlotter en vinniger in Nederlands kan uitdruk, en meer genuanseerd” (8).

Afrikaans word vir Schoeman al hoe meer onaanvaarbaar omdat hy Afrikaners en Afrikaans skynbaar met die agterlikheid van Afrika assosieer. Hy skryf dat die fout dalk by hom lê “wat die Afrikaanse letterkunde steeds volgens Westerse standaarde probeer beoordeel het … Moet mens nie maar die feit aanvaar dat Afrikaans ondanks sy herkoms ‘n Afrika-taal is nie, en sy letterkunde ‘n letterkunde van Afrika of Suider-Afrika …?” (107). Dit is die soort resultaat wat Afrikaanse taalkundiges behaal met hulle aandrang dat Afrikaans eerder ‘n Afrikataal as wesenlik ‘n taal van Europese oorsprong is.

Maar: “Ek sou nie in Nederlands oor Suid-Afrika kan skryf soos ek veral in my fiksie gedoen het nie; dit het ek meer as vyftig jaar gelede reeds proefondervindelik vasgestel. Maar oor myself miskien wel” (8). “Waar ek nou op my oudag nadink oor my moedertaal [Nederlands], noudat ek dit nooit meer hoor of praat nie, besef ek dat dit meer as ooit ‘n soort geheimtaal of persoonlike kode geword het, iets vir myself alleen, wat verweef is met my herinnerings, maar ondeelbaar met en ontoeganklik vir enigiemand anders, iets baie persoonlik wat vir my in die omstandighede as ‘t ware geborgenheid bied” (8-9). “Wanneer ek ‘n seldsame e-pos in Nederlands skryf of ontvang, ‘n Nederlandse boek lees sonder dat ek daaroor moet nadink of bewustelik na ‘n ander taal moet ‘oorskakel’, of op YouTube na Nederlands luister, is hierdie vanselfsprekende taal vir my soos ‘n kosbare sjibbolet, of soos die olyftakkie wat Noag se duif teruggebring het na die ark. Êrens is daar land” (9-10). Nederland is Schoeman se hartsland en Nederlands is sy hartstaal.

Waarom was Schoeman ‘n skrywer? “In laaste instansie soek ek net iets om te doen wat ten minste sinvol lýk … Skryf as terapie, as gewoontevormende of verslawende werksaamheid, as kompulsie” (11). “Om ‘n boek te skryf is nie, volgens my, genoeg om sin aan die lewe te gee nie, maar dit kan sin of ‘n skyn daarvan aan ‘n individuele bestaan verleen, of in elk geval ‘n voorlopige doel verskaf. Blindelings gaan jy dus aan, dankbaar, al is dit nie besonder geesdriftig nie, met die oë op die onmiddellike doel gevestig, en stel geen ongemaklike vrae oor dit waarmee jy besig is nie. So ploeter ek nog altyd in die wêreld van die VOC [Vereenighde Oostindische Compagnie] en Nederlandse kolonialisme aan die Kaap, omdat dit vertroud is en ek die situasie en die bronne ken en die werk dus geen onvervulbare eise aan my stel nie. Die sin van my lewe. Al daardie geskiedenisboeke wat ek oor die jare geskryf het sodat mense nie sal vergeet nie, nie kán, nie mág vergeet nie: ek het so pas getel en vasgestel dat daar 18 van hulle hier op my rakke staan, en dis maar net die werk van die laaste jare, want ek besit nie ál my boeke nie. Wie is daardeur geraak, wie het daaruit geleer? Wie lees dit? Wie wil herinner of gewaarsku word, wie wil leer? Beter miskien om maar te vergeet. Makliker om te vergeet” (96-97).

“Skryf en lees was altyd dit waarmee ek my besig gehou het, maar lees doen ek moeiliker, want tensy die onderwerp van die boek my werklik interesseer, vind ek dat my aandag maklik afdwaal en ek verveeld raak. Ten beste werk dit nog wanneer ek die waan kan volhou dat die leeswerk in feite navorsing is vir ‘n beplande boek waarvoor ek aantekeninge en fotokopieë maak en lêers saamstel, alhoewel ek weet dat die boek na alle waarskynlikheid nooit geskryf sal word nie” (13).

“Vroeër het die woorde in mý ervaring as ‘t ware vanself gekom, vanself uitgetuimel, al was die proses desondanks nooit moeiteloos, nooit pynloos nie. Deesdae wil hulle nie meer altyd kom nie, maar moet hulle as ‘t ware geháál word, en wil hulle nie meer reg lê nie, sodat daar eindeloos aan hulle rondgeskuif en andersins getorring moet word. En nie net dit nie, maar dikwels is dit ook nie eens meer die régte woorde nie, en moet dié doelbewus gesóék word, nie noodwendig met welslae nie … ek moet maar troos put uit die wete dat ek eens wél kon skrywe, die geknakte suile en verstrooide marmerblokke van die bouwerke van weleer omring my nog op my oudag” (13).

“Ek lees dus min, maar mis dit nie, nog minder die skryfwerk en navorsing van weleer … ten slotte het ek ook reeds genoeg geskryf, en te veel” (14). “Daar is niks meer om te begeer, geen opstaan, eet, werk, beplan meer nodig nie … [maar] Die Lewe op sigself blý ‘n wonder” (15). “Zingeving helpt je gezond oud worden” (29) maar Schoeman is verby daardie stadium: “Ek glo nie dat die lewe sin het nie” (145). “Verby is verby, en dit is nie my gewoonte om na my vroeëre boeke te kyk nie, veral nie die romans, wat teenswoordig soos die werk van ‘n vreemdeling oorkom” (32). Hy verskaf hierdie terugflits: “Betreklik gou het ek my … bevry van die begeerte om ‘n Skrywer te wees of deel van die kloustrofobiese Afrikaanse Letterkunde uit te maak” (50).

Schoeman het sy latere jare aan die skryf van nie-fiksie gewy, gegrond op veral historiese navorsing. Hierin het die era van die Hollandse bewind aan die Kaap ‘n groot rol gespeel. “Die VOC, Nederland en die Kaap in die sewentiende en agtiende eeu is vanweë die oorvloedige dokumentasie ‘n bykans onuitputlike tema, en alhoewel ek self nie meer my eerste geesdrif en belangstelling besit nie, was dit tot onlangs nog ‘n ontdekkingstog vol opwinding om dit nader te ondersoek” (44). Hy verkies om homself eerder as ‘n Nederlander te beskou en hy distansieer hom openlik van Afrikaners. Sy isolasie is vererger deur sy homoseksualiteit en sy lidmaatskap van die Rooms-Katolieke Kerk. Hy besit “geen Afrikaanstalige Bybelvertaling” nie (17).

Vir die Britse koloniale bewind plaaslik en elders, trouens vir die hele Engelssprekende wêreld, was daar by Schoeman skynbaar ook min aangetrokkenheid. Hy het bv ‘n tyd lank in Skotland gewoon maar hy wou “hierna nooit weer boeke oor Skotland … lees of selfs na foto’s van die land … kyk nie, en nou nog, veertig jaar later, skaars bereid voel om daaroor te skryf” (115). “Ek het van Suid-Afrika afskeid geneem om my vir die laaste jare by wyse van spreke in Boerneef se kroskerm terug te trek” (92). “My eie voorkeure en neigings is nou eenmaal antisosiaal van aard” (87).

Schoeman bly “hunkerend soos altyd na Europa” (21). Hy verwys na sy “haas kompulsiewe besoeke aan Europa” (47). Vir hom bly die afstand tussen Europa en Afrika letterlik en figuurlik groot. Hy verwys na “die verveelde jong swart studente … wat ‘n eie werklikheid bewoon waarvan blankes, en veral bejaarde blankes, klaarblyklik geen deel uitmaak nie” (20). Schoeman het in sy laaste jare in ‘n aftree-oord gewoon. Die geëlektrifiseerde heining “wat as veiligheidsmaatreël bedoel is” lyk vir hom “eerder soos ‘n angstige poging om die werklikhede van die Nuwe Suid-Afrika op ‘n afstand te hou” (23). Later laat hy hom meer realisties uit: “Daar kom ‘n keerpunt wanneer sekerheid belangriker is as elegansie” (25). Dit is vir hom “asof die fondamente van die ganse lánd en die lewe hier vrees geword het … Hierdie land, sou ek sinies wil byvoeg, waar die donker slegs deur die gloed van brandende universiteitsgeboue verlig word” (24). Die Suid-Afrikaanse werklikheid het myns insiens sedert 1990/94 radikaal verander eerder as verbeter, bv: “In Bloemfontein … het ek … agtereenvolgens gewerk in wat destyds die Verwoerdgebou en die CR Swartgebou geheet het, tans Oliver Tambo House en die Fidel Castro-gebou onderskeidelik” (103).

Besoeke aan Nederland het hom opnuut laat besef dat hy tydens apartheid kultureel skade gely het, omdat “ek so lank nie voeling gehad het met wat in die wêreld gebeur nie” (39). “In Suid-Afrika het Kultuur destyds nog van Londen gekom. Vandag kom dit van die VSA” (101). “In 1976 sou ek ewe goed na Nederland kon teruggekeer het, in plaas van na Suid-Afrika, juis besig om hom gewelddadig van die ou apartheidstaat, waar ek nie tuis gevoel het nie, in ‘n nuwe nasie te omskep, waar ek ewe min tuis sou voel” (95). “Hier sit ek dus in die aftakelende en ongeliefde land waar ek gebore is, in droogte en hitte, en hiér sal ek hopelik ook sterwe. Dit is goed so; bowenal die sterwe” (96).

“Ek eindig my lewe dus tussen die restante in ‘n ou Afrikaanse wêreld wat vir my persoonlik volkome vreemd is, in ‘n aftreeoord waar die inwoners byna uitsluitlik Afrikaans, en die menings, houdings, verhoudings en bestuurstyl ewe goed tradisioneel is. Sedert die tagtigerjare het hier min verander; en dit, my tydgenote, is trouens die generasie wat tot onlangs nog met volle oortuiging die apartheidsbewind in stand gehou het” (103). “Klein Apartheidsoord sou ek die enklave agter die geëlektrifiseerde heining waar ek my eie lewe slyt, soms met dieselfde wrangheid wil doop wanneer ek sekere uitsprake hoor, sekere houdings of instellings waarneem wat hier nog altyd gangbaar is, ondanks al die Skriflesing en gebed, die Bybelstudie, die ornamentele kruise teen die mure” (104). Ek vra my af: Waarom het Schoeman hom dan nie eerder gevestig in ‘n kudde waar hy meer tuis sou voel nie? Hy was blykbaar nêrens werklik tuis nie, behalwe miskien toe hy saam met sy ma gewoon het.

“Wat my hinder van die blanke wêreld wat ek in die loop van my beperkte kom en gaan rondom my waarneem, sy dit in aftreeoord of stad of op die platteland, is egter nie die feit dat ‘n ouer generasie beperkte bereidwilligheid tot verandering toon nie, want oor die algemene onaanpasbaarheid van ouer mense het ek reeds geskryf” (104). Dan kom ons by die ander teksgedeelte wat guns in Gert van der Westhuizen se oë gevind het: “Wat my verontrus, is wat vir my eerder lyk soos die onwil van ‘n beduidende deel van die blanke bevolking op breër vlak om aan te pas of die huidige werklikheid te aanvaar, en ‘n wydverspreide houding, vandag nog steeds, van wat ek slegs met die Engelse woord resentment kan aandui” (104).

Volgens Pharos se omvattende Engels-Afrikaanse woordeboek (2005, p 1302), beteken “resentment” onder meer: gegriefdheid, gekrenktheid, gebelgdheid, wrewel, teensin, weersin en afkeer. “Resentment” lyk vir my na ‘n bruikbare opsomming van hoe Afrikaners oor die nuwe Suid-Afrika voel en selfs behoort te voel. Hierdie weersin, ens, word nie deur Van der Westhuizen gedeel nie, vandaar sy lofsang vir bv sportkwotas. Maar Schoeman het, anders as Van der Westhuizen, ‘n gesonde afkeer van die nuwe Suid-Afrika gehad, soos hy hier bo uitdruklik erken het. Van ‘n toegewyde aanhanger van Europese beskawing kan ‘n mens kwalik entoesiasme vir die nuwe Suid-Afrika verwag. Waarom dan verontrus oor Afrikaners se houding wees? – hoewel ek moet toegee: daar kan graadverskille in houding wees.

Maar Schoeman probeer voorts om in sy verligte rat te bly en sy verkrampte rat te vergeet. Hy voel “die morele verpligting om my terugblikkend en opsommend nogmaals uitdruklik te distansieer van die hele verderflike apartheidsbeleid waaronder ek grootgeword het en waarby ek as blanke so dikwels self mog baat, dikwels ten koste van andere. En nie minder nie van die argaïese restante daarvan wat ek nog altyd van tyd tot tyd in my daaglikse omgewing aangetref het en steeds aantref. Ek wil my lewe nie in ‘n gees van verbittering eindig nie, dog dit is moeilik om sonder verbittering dít te sien en te hoor wat ek so gereeld te sien en te hore kry” (104-105).

“‘Waarom haten de Afrikaners de zwarten toch zo?’ het my moeder in later jare meermale retories uitgeroep. Dit was hier in dieselfde Bloemfontein, omstreeks 1980, in ‘n bestel wat lankal reeds ondergegaan het; maar ondanks die dramatiese veranderings in wetgewing moet mens jou dikwels afvra hoeveel daar intussen in die harte van individuele mense verander het. Wantroue, wrok, vrees – en ja, háát is na mý gevoel ook nie te sterk om dit uit te druk nie” (105). “Wrok” en “haat” is egter twee van die betekenisse van “resentment” wat ek hier bo doelbewus weggelaat het omdat ek hulle in hierdie konteks as meesal oordrewe beskou. Dink bv aan diegene wat ‘n gesonde standpunt oor immigrasie huldig. Hulle verlang dat slegs mense wat ‘n bate vir die land sal wees hulle hier mag vestig. Maar dan word hulle goedsmoeds van haat teen inkommers beskuldig.

Maar Schoeman kom nogeens in oordrewe trant terug na dieselfde tema. “Dit is die mees duiselingwekkende ervaring van alle wat nog vir my oorgebly het, die seldsame kere wanneer dit nog voorkom, in getemperde vorm. Verontwaardiging oor onreg, wat ek in hierdie nuwe Suid-Afrikaanse werklikheid nog gereeld teëkom, soos outoritêre optrede of bestuur byvoorbeeld, waar dit nog voorkom as oorblyfsel van ‘n uitgediende verlede; maar in hierdie konteks gaan dit gewoonlik nog altyd om veronregting van swart deur wit, en wel deur blanke Christene, die onbillike loon, die uitbuiting, die onbedagsaamheid, die sorgeloosheid, die onverantwoordelikheid; alles op klein, alledaagse, huislike skaal; maar om daardie rede nie minder onregverdig nie. Of die ingewortelde vooroordele: swart mense steel, hul tasse moet deursoek word; swart mense moenie bederf word of te veel betaal word nie. Nog altyd” (174-175). Schoeman wend egter geen poging aan om ewewigtigheidshalwe ‘n inventaris op te stel van onaanvaarbare gedrag by swartes nie. Sy kritiek is ook nie teen plaaslike blankes in die algemeen gerig nie maar spesifiek teen Afrikaners.

“In die konteks van die samehorigheid wat die Afrikaners in elk geval tot baie onlangs nog gekenmerk het, is dit skynbaar moeilik vir lede van die literêre establishment om te glo dat ek my wérklik en eerlik nie as ‘een van ons’ beskou nie, en dit trouens ook nie wil wees nie, en die feit dat ek doelgerig vir my ‘n eie ruimte afgebaken en die integriteit daarvan bewaar het, kan die maklikste as affektasie of aanstellery afgemaak word, ‘n doelbewuste poging om ánders te wees en interessant te lyk. Ek is oud, onaanpasbaar, onvergenoeg, nie meer in voeling, nie meer ontvanklik nie, en ek wil dit trouens ook nie wees nie. Ek het boeke geskryf in Afrikaans, niks meer nie, en ek voel my by die Afrikaanse letterkunde en sy voortbrengsels minder betrokke as by bepaalde landskappe waarvoor ek geneentheid voel” (53). Later verwys hy weer na sy geneentheid. “Dit is asof Suid-Afrika in alles, feitlik alles weerklink, hierdie land waar ek nie tuis voel en waarvoor ek geen geneentheid voel nie, veral nóú nie meer nie, maar waarmee ek tog onontkombaar verbonde bly” (169).

Afrikaners ly glo aan “kulturele kondisionering” (127) wat vir Schoeman onaanvaarbaar, moontlik selfs afstootlik, is. Afrikaners se waardestel is “miskien meer geskik … vir ‘n landelike samelewing in die negentiende eeu as ‘n moderne staat in die 21ste eeu” (128). Met ander woorde, synde in Afrika is Afrikaners agterlik. Alles in ag genome lyk dit vir my asof dit ‘n redelike vertolking van Schoeman se standpunt is. Later skryf hy “dat hierdie mense [Afrikaners] en ek net in die mees létterlike sin dieselfde taal praat” (166).

Leon Lemmer: Om die Afrikanervolk aan kant te maak

MER (Maria Elizabeth Rothmann, 28.08.1875-7.09.1975) is dikwels geloof vir haar eenvoud en opregtheid, sowel in haar skryfwerk as in haar lewe. Ek gaan nie haar lewensverhaal vertel nie maar eerder skryf oor haar politiek. Met die oog hierop verwys ek agtereenvolgend na drie bronne: haar outobiografie (1972), ‘n huldigingsbundel (1975) en Jaap Steyn se MER-biografie (2004).

My beskeie deel

Die teks van MER se boek, My beskeie deel: ‘n outobiografiese vertelling (Kaapstad: Tafelberg, 1972, 3de druk 1976, 305p), is hoofsaaklik in die jare vyftig geskryf. Daar word egter min besonderhede oor die periode ná 1938 verskaf. Sy werp heelwat lig op die laaste kwart van die 19de eeu en tot by die opkoms van Afrikanernasionalisme in die era van Barry Hertzog. Oor die DF Malan- en apartheidsera is daar min inligting omdat haar lewensbeskrywing eintlik onvoltooid is. Maar daar is baie gegewens wat as rigsnoer en aanmoediging vir Afrikaners in ons huidige bedenklike situasie kan dien.

Soos haar ma en MER se oudste broer, Frits, wat ‘n Transvaalse burger was en die volle drie jaar van die Anglo-Boere-oorlog (ABO, 1899-1902) geveg het, was MER republikeins en nie-Engelsgesind; dus sterk “Boergesind” (p 129, 132): “Ons wat so sterk simpatie had met die strewe van die republieke [Oranje-Vrystaat en Transvaal] na volle onafhanklikheid” (99). “Ek dink daar was nooit, wat onse volksgevoel betref, ‘n afvalligheid by ons van die beginsels wat Frits uitgeleef het en vir ons ingeprent het deur woord en daad nie” (93). “Ek dink my definisie van sonde het gegroei uit ‘n onbewuste betragting van Frits: ‘Sonde is om eie voordeel uit ander se nadeel te haal'” (94); soos myns insiens die geval is met bv die ANC-regering se regstellende aksie en swart ekonomiese bemagtiging.

Oor die Engelse predikante in haar tuisdorp, Swellendam, skryf sy: “Hulle het ook maar die Engelsman se kenmerk gehad: wat hy nie wil sien nie, dit sien hy nie” (22). Maar daar was ook die Skotse Murrays: “‘n Merkwaardige familie wat besonder bygedra het tot die vorming van ons volk” (52). Destyds het MER ‘n afkeer gehad van “die dubbele lewe wat die groot gros Engelse mense in ons land gevoer het: die ‘Society’-verkeer” met mede-Engelse en hulle anderste verkeer met ander mense. MER het “een leefwyse” verkies: “‘n mens is soos jy is” (34). ‘n Mens moet nie “doenig … met die skyn” wees nie (35). Dink bv aan die oorverligtheid wat so baie plaaslike blankes, insluitende oud-Broederbonders, deesdae uitstraal.

Op skool was daar “gedwonge Engels en strafbare moedertaal” (36). Sommige van die Engelse onderwysers was Afrikaners vyandig gesind, bv “Dit het toe dikwels gebeur dat sy [Ellen Middelton] met skerp minagting van die Afrikaners se gewoontes, geskiedenis en taal gepraat het, en daardeur het sy ons kwaad berokken” (59). Sommige Afrikaanssprekendes het Engels as huistaal gehad en hulle kinders het Engelse name gekry (36). “Ook het goeie ouers na goeie onderwys vir hulle kinders gesoek wat loopbane toeganklik sou maak. En daarvoor was Engels onmisbaar” (37). Deesdae word dieselfde argument steeds gehoor.

“As daar ooit naby-gekom is aan die sterwensuur van die ou Patriotse strewe, dan was dit in daardie jaar toe Jameson sy planne vir die oorrompeling van Transvaal saam met sy gelykes gesmee het” (92). Die Jameson-inval (1896) en die ABO het ‘n kentering gebring en Afrikanernasionalisme aangewakker (36). “Ons het … die gees van ons voorouers in ons gevoel roer” (91). Die Jameson-inval het vir MER gewys dat “ek as kind van my volk my plig moes sien en aanvaar” (95). “My huistaal was nooit anders as Afrikaans nie, uit eie bodem gevorm, in die dieptes voedend” (92). Haar familie en vriende se leefwyse is “op die ou Patriotpatroon gevorm, en die gevoel waarmee ek mens geword het, dat ek tog by hulle en nêrens anders tuishoort, het my nooit verlaat nie. Hoe mooi en aanloklik en interessant die Engelse aanknopings was, dit het altyd aanknopings gebly en nooit vereenselwigings nie” (92).

In Paul Kruger se Zuid-Afrikaansche Republiek het MER eerstehands waargeneem ‘n “voortdurende verset teen magte wat onse natuurlike volksvorming aan bande wou lê, ‘n verset wat diep ingewortel was in die Afrikaanse volk en deur onse geskiedenis geloop het lank voor daar ‘n Groot Trek was … die verset het ten spyte van die Engelse oorwinning in die Tweede Vryheidsoorlog [ABO]* nooit opgehou nie; dit leef vandag nog voort. So iets is dan, lyk dit my nou, deel van die normale geestelike toerusting van ‘n gesonde volk” (110). Wat het sedert 1990/94 van daardie verset en eens gesonde Afrikanervolk geword? Tans leef ons ongetwyfeld in abnormale omstandighede. Vorentoe sal daar hopelik ‘n kentering kom. [* MER het beswaar teen die benaming “Boer War” omdat dit impliseer “die Boere was dié wat oorlog gemaak het, nie die Engelse nie” (131). Die eertydse benaming “Vryheidsoorlog” vir die ABO word deesdae vermy omdat mense, weens ANC-propaganda, geneig is om aan die sabotasie en terrorisme van die ANC en PAC as ‘n bevrydingsoorlog te dink; dus bevryding van bv blanke politieke beheer.]

Tydens die ABO was daar krygswet in die Kaapkolonie. Let op die ooreenkomste met die nuwe Suid-Afrika. “Daarin was vernedering, die uitvoer van minderwaardiges se bevele, die verduur van alles wat sulke vreemde oorheersers … sou uithaal om hulle heerskappy te toon sonder vrees vir nadelige gevolge vir hulleself. Mense se perde en vervoermiddels [deesdae bv plase en maatskappye] is gekommandeer, pryse deur die kopers vasgestel … Bewyse van ‘oortredings’ was onnodig – aanklagte was genoeg* … Dit was vir ons swaar om die vernedering te verdra; ons het gesug daaronder. Maar ons het vandag niks waaroor ons ons moet skaam nie” (140-141). [* Soos in die geval van die hedendaagse Menseregtekommissie?]

Terugskouend skryf MER: “Wat met ons volk gebeur het, het vir my, soos vir elke normale Afrikaner, altyd diep aangegaan. As ek nou terugkyk op my eie lewe en op wat ek van die voorgeslag weet, dan sien ek dit kon en kan nie anders nie: dit is ‘n kwessie van selfbehoud, van dood of lewe. En lewensbehoud is ‘n gesonde en basiese strewe by alles wat bestaan. Ook leef ‘n mens nie alleen in die eie persoon nie, maar deur en met jou groep of volk. Word die volk se lewensfunksies gekeer, kwyn die indiwidu ook … skaars het ons die lendene omgord om die Kompanie uit te daag, toe was die Engelse daar. Vir hulle was onse volksgees net so tot ewige las … hierdie Engelse volk is met die oortuiging gebore dat ander volke, ander tale, ander tradisies, sedes, gewoontes nie eintlik daarop aankom nie, en dat die enigste werklike bestaansreg, dié van die Engelse volk, tog eindelik deur almal erken moet word. Hulle kon nie, en kan vandag nog nie (in 1952) verstaan dat ons die saak nie so insien nie” (166). Sedertdien het die situasie toenemend vererger tot: Afrika (by uitstek of selfs uitsluitlik) vir swart Afrikane.

MER skryf: “Wat het die Afrikaners tog nie al onder die betowering van die vryheidsdroom beleef en verduur nie! Slagtersnek. Die Trek. Vegkop. Bloedrivier. Majuba. Rhodes. Jameson. Die Tweede Vryheidsoorlog. Vereeniging. Milner. Die goud- en diamantbase. Die Konsiliasie-politiek” (167) – deesdae transformasie en versoening genoem.

Enkele jare na die ABO het die Oranje-Vrystaat selfregering gekry. As minister van onderwys het Barry Hertzog “gelyke verpligting van die twee landstale in die skole” deurgevoer. Toe klink die beskuldiging op: Hertzog “wou Hollands vir die stomme Engelse kind die keel indruk” (168). Later het dieselfde beswaar teen Afrikaans in Soweto, Stellenbosch en elders opgeklink. MER sê: “Ek kan nie verstaan dat ‘n mens die hart se gevoel in ‘n vreemde taal wil beskryf nie … Daarvoor is die eie taal die beste” (263). Hertzog het gesê: “Ons moet ons nie beskou as iets anders as ‘n vrye volk nie” (174). MER voeg by: “Vryheid [is] onontbeerlik … vir die ontwikkeling van wat gesond is in die mens” (265).

MER is in 1975, die jaar waarin die Afrikaanse Taalmonument in die Paarl onthul is, tydens die hoogbloei van Afrikanernasionalisme oorlede. Daarom kon sy skryf: “As ek, ou mens, nou oor my jare terugdink, dan is daar nie baie wat ek eintlik anders wens nie” (51). Onder nasionalisme het sy verstaan “liefde vir die eie volk en ‘n begeerte om daarvan ‘n gesonde, intelligente en eerbare volk te maak” (229). Sy sou onmoontlik kon voorsien dat ‘n skrale 15 jaar later ‘n klein groepie Afrikaanssprekende blankes van 1990 af sou begin om hulle mandaadloos aan te matig om die ondergang van die Afrikanervolk te probeer bewerkstellig. Tot op hede het die klippe nog nie eens werklik begin om oor so ‘n slawementaliteit uit te roep nie.

MER loof die Afrikanerleiers van weleer wat hulle nie by die konsiliasiepolitiek laat betrek het nie as “koershouers; en koershouers in ‘n verwarring is onmisbaar” (179). “So was dit met Kruger en Steyn en Hertzog, met De Wet en De la Rey, met Beyers, met Danie Theron en Scheepers” (247). MER het duidelik onderskei tussen diegene wat rigting-houdend is en dié wat rigting-afwykend is (288). “Die politieke stryd [is] ‘n stryd om onse voortbestaan” (225). Hierin het Die Burger, anders as deesdae, ‘n leidende rol gespeel. “Die koerant … moet die hele volkslewe voed” (225). Daar was by MER ‘n afgestemdheid op Afrikaners: “Die hoogste lewensgeluk … is die omgang met mense by wie jy innig pas” (202). “Lewensvreugde [is] die teelstof vir die geestelike groei” (274).

MER 100

Ter herdenking van haar 100ste verjaardag en ter huldiging van MER is ‘n bundel met 12 essays gepubliseer: MER 100 (Kaapstad: Tafelberg, 1975, 116p). In die flapteks staan: “So word daar dan weer ‘n venster oopgemaak op die literêre bydrae van ‘n skryfster wat ‘n besondere aksent aan die Afrikaanse taal en die letterkunde gegee het.”

Hennie Aucamp noem MER ‘n “aristokraat van die gees” (p 1) en ‘n “vrou wat haar mense ‘n lang lewe lank geleer het om hul eiegoed raak te sien en lief te hê” (7). Haar ideaal was dat haar en andere se werk “bouwaarde” moet hê” (5). In haar outobiografie noem sy diegene waarvoor sy waardering het telkens “gewers”. In 1950 is daar ook ‘n boek van haar met die titel, Die gewers, gepubliseer. MER se ideale staan in skrille kontras met die absurde status wat afbrekers en ontvangers in die nuwe Suid-Afrika verwerf het.

Audrey Blignault wys daarop dat MER “ootmoedige werklikheidsdiens” gelewer (14) en “verhelderende stukrag” verleen het (19). Haar ideaal was “om eenvoudiger, eerliker, meer onvervals jouself te wees” (19).

Elize Botha haal MER soos volg aan: “Ek maar altyd wil keer dat toekomstige geslagte, onkundig omtrent die stoffasie waaruit hulle ontstaan het, iets waardevols sal verloor om hulle rigting te gee” (25). Daar is geen moontlikheid dat Afrikaners tydens die ANC-bewind in die staatskole waarheidsgetrou oor hulle en andere (bv swartes) se geskiedenis ingelig sal word nie. Daar is al voorgestel dat ouers hulle kinders oor ons geskiedenis moet inlig, maar hoeveel ouers doen dit of is in staat om dit doeltreffend te doen? Die skade wat die dwase 1990/94-magsoorgawe aangerig het, is ook in hierdie opsig onberekenbaar en dikwels seker onherstelbaar.

Alba Bouwer verwys na MER se skryfwerk wat (in die woorde van MER) “uit onse mense en uit onse eie bodem” gekom het (31). Vir MER was die Afrikaners ‘n “baanbrekersvolk” (30).”Die groot opbou van die volk” moet sy “houkrag” behou (31). Ons moet ons “aksente van die onbelangrike na die belangrike verskuiwe” (33). Hierin moet die Kerk ‘n “koersbepaler” wees (35). MER sê: “Dit lyk my tog asof daar nêrens groei kan wees sonder ordelikheid nie” (34). Deesdae kom bitter min van MER se gesonde idealisme tereg. In die nuwe Suid-Afrika het die Afrikaanse kerkgenootskappe skouspelagtig aan aanhang, aansien, gesag en koers ingeboet, al verkeer baie van die ampsbekleërs in die waan dat hulle nou op die regte spoor is.

MER het oor “vanslewe se mense” geskryf. Van hulle “moed, van hartversterkende geloof, en sommer van goedheid. Moontlik was hulle aangewers” (49). Gerrit Dekker haal MER soos volg aan: “Bewus en onbewus breek Engeland aan onse persoonlikheid, omdat hy sterk genoeg is daartoe” maar ons moet “sy vernietigingsmag weerstaan” (41). Insgelyks behoort Afrikaners hulle deesdae teen swart mag te verset.

Tol de Villiers skryf “dat ‘n mens ná ‘n besoek aan haar altyd voel of die Here jou ook vir ‘n wyle gelei het na waters waar rus is” (53). MER het “in besonderhede vertel hoe die Engelse in haar jonger dae die Afrikaner se trots op alles wat sy eie is probeer doodsmoor het” (57). MER het waargeneem “hoe openbare figure se woorde van hul dade kan verskil” (56); iets wat ons tot ons skade in oortreffende mate sedert 1990 ervaar het.

Ek kan die volgende stelling van MER beaam: “‘n Mens skryf omdat jy graag daardeur iets wil verduidelik, grotendeels aan jouself verduidelik” (73). LW Hiemstra skryf: MER se “hoë etiese opvattings het deurgeskyn waar sy betoog het dat sondes van die liggaam, soos dronkenskap byvoorbeeld, vergeefliker is as die sondes van die gees” (66). Sy was in die jare twintig en dertig intiem gemoeid met die armblanke-vraagstuk en sou die herverarming van Afrikaners in die nuwe Suid-Afrika sterk veroordeel het. Maar haar skerpste kritiek sou myns insiens wees op die buitengewone moeite wat van owerheidsweë en in die hoofstroominligtingsmedia gedoen word om Afrikaners se gees en hulle kultuur, bv Afrikaans, te probeer vernietig.

Hendrien Lambrechts bevestig dat MER wou “help om ‘n volk op te bou wat gesond is na liggaam en gees” (75, 78).

WEG Louw beskou die volgende aanhaling uit sy broer, NP van Wyk Louw, se toneelstuk, Die pluimsaad waai ver (in 1966 geskryf, in 1976 gepubliseer, p 25), as toepaslik op MER se lewe en skryfwerk. ‘n Jong Kolonialer wat na die Oranje-Vrystaat gegaan het om in die ABO te veg en president MT Steyn as ‘n “nuwe soort Afrikaner” ervaar het, sê: “Ek het gevoel: hier het die Afrikaner wýsheid geword en intellek; gelyk of bo die Engelse se bestes, beskaafd; méér as hulle Milners en ander. Want ook nog goed van hart bý die wysheid en verstand … Dis ‘n vreemde, nuwe ding. En dis hiervoor wat ek moes gaan veg” (84). Van MER sê WEG Louw: “Daar is nog maar één soos sy” (90).

Oor Recht Malan se vader het MER in 1970 geskryf: Nie lank na die ABO nie was hy as predikant op Swellendam “so ‘n hartversterking vir ons wat deur daardie oorlog volksgetrouheid geleer het en vasgehou het” (93).

Erika Theron vertel van die eredoktorsgraad wat die Universiteit Stellenbosch in 1950 aan MER toegeken het. MER het daaroor soos volg geskryf: “Die enigste ding van hierdie aand wat ek ooit geniet het was die graad op Stellenbosch, so by my mense” (116). MER sou nie glo dat dieselfde universiteit deesdae alles in sy vermoë doen om ‘n nie-Afrikaner- en ‘n nie-Afrikaanse inrigting te wees nie. Kommuniste en terroriste kry spreekbeurte en word vereer; nie Afrikaners nie. Daar is Afrikanerbloed aan die eikeblare, bv van Johannes Henoch Marais (8.09.1850-30.05.1915).

Die 100 jaar van MER

Uit die pen van die Afrikaner en gerekende biograaf, JC Steyn, is die volgende omvattende biografie gepubliseer, Die 100 jaar van MER (Kaapstad: Tafelberg, 2004, 608p). Daaruit verskaf ek inligting wat nie hier bo verskyn nie.

President MT Steyn het na aanleiding van die ABO gesê: “De taal van de veroveraar is in de mond van de veroverde de taal van slaven” (101-102). In die nuwe Suid-Afrika is dit geensins die geval dat die blankes of Afrikaners verower is nie; hulle is bloot blatant deur ‘n groepie Afrikaanssprekende blankes (‘n gemeenskappie van onheiliges) bedrieg. MER het destyds al verwys na “onse leiers [wat] gedurig maar oorgaan na die verleiers” (324); des te erger as daardie verleiers kommunistiese terroriste is. MER het gesê: “Hoe ons die k…..kwessie met ‘n partystelsel gaan behartig, weet ek nie. En dit is onse groot taak” (426) – ‘n taak waarin die NP-onderhandelaars skoupelagtig gefaal het. Afrikaners is myns insiens deesdae enersyds onder geen verpligting om die nuwe heersers se voorkeurtaal, te wete koloniale Engels, te aanvaar nie en is andersyds etnies en moreel gebonde om hulle kultuur, insluitende Afrikaans, te bevorder.

Die Afrikaanse koerant, Die Burger, is in 1915 gestig met as “hartverwarmende” strewe: “Het zal erkennen het bestaan van ‘n Afrikaner nationaliteit” (110). In 1925 is Hollands/Afrikaans as ‘n amptelike taal naas Engels erken. Toe is gesê dat die doel en ideaal van Die Burger “die opbou van ‘n Afrikaanse volksbewustheid en volkstrots” is (191). In 1964 het MER geskryf: “Die Burger … is deel van wat ons hoog ag, iets waaraan ons geheg is; iets met ‘n tradisie” (480). Hennie Aucamp het by geleentheid gesê: “Die Burger het nog altyd aristokrate van die gees getrek” (497). Van al hierdie voortreflike eienskappe het (feitlik) niks oorgebly nie; nie eens die koestering van Afrikaans nie. Die ANC-aktivis, Henry Jeffreys, het as redakteur (2006-2010) besluit dat die koerant nie meer Afrikaans sal bevorder nie. Geen redakteur ná hom het erns met die heil van Afrikaans gemaak nie; ook nie die Universiteit Stellenbosch wat in dieselfde tyd in dieselfde dampkring as Die Burger ontstaan het nie. MER onderskei handhawers en versmaders van Afrikaans (183). “Die gevaarlikste versmaders van die Afrikaanse taal is Afrikaanssprekendes” (184), volgens ‘n hoofartikel in Die Burger. Dit was in 1924 toe die Smuts-regering, soos die ANC-regering, “nie die taalbepaling van die Grondwet uitgevoer het nie” (184). Toe ‘n ooreenkoms destyds oor ‘n vlag aangegaan is, “nie een woord Afrikaans gepraat is nie” (190); soos deesdae feitlik daagliks in die parlement gebeur.

“Vir haar, sê MER, lyk die beleid van vashou aan die eie taal en kultuur natuurlik, reg en gesond. ‘Elke nasie bring volgens sy aard sy bydrae aan die mensdom, en as hy sy aard los, en ‘n ander s’n oorneem, is hy letterlik as nasie niks werd nie.’ So ‘n ‘vashou-beleid’ hoef nie haat en nyd af te gee nie. ‘Dit is nie sy natuurlike vrug nie, want die vashouer is te besig met homself om ‘n ander te hinder of te haat. Dit is die afneem-beleid [bv regstellende aksie, swart ekonomiese bemagtiging] wat haat meebring. As ons dan die vashou-beleid voorstaan, kom ons weer terug na die vraag wat ek eerste gestel het: Wat is nou eintlik hierdie Afrikanerskap, dat ek so baie waarde daaraan heg? En sonder om ‘n definisie daarvan te kan gee, kan ‘n mens net antwoord: Dit is iets waarsonder ek nie meer myself sal wees nie” (357).

MER het gesê: “Iets dwing jou gedurig om met verkeerde toestande te veg net soos jy nie kan rus nie as jou huis deurmekaar is” (173). Haar werk oor die armblanke-vraagstuk vir die Carnegie-kommissie en as maatskaplike werkster vir die ACVV was daarop toegespits om die Afrikanervolk ná die ABO-verwoesting aan kant te maak, dus in orde te kry, omdat die “volk se huishouding” deurmekaar was – MER was ‘n “volksaankantmaker” (234). Die politiek “is ‘n aankantmakery. Die land, die volk, is deurmekaar; dit moet in orde gestel word” (310; ook 339). In 1926 het sy geskryf: “Verloor ons die goeie Afrikaner-eienskappe, dan is ons soos die sout wat sy soutigheid verloor het, en ons kan ons deel nie bydra by die werk van volkbou in hierdie deurmekaar-bevolkte land nie” (193). In Amerika het sy kennis gemaak met blankes wat gedink het dat die swartes “maar Amerikaners moet word … Maar dit lyk my maar darem ‘n plan wat tog nie op wieletjies gaan loop nie” (373).

In 1937 het MER geskryf “nog nooit het sy ‘n dorp teëgekom wat net deur ‘nemers’ bewoon word en nie ook deur ‘gewers’ nie” (225). Onder “gewers” het sy veral die kulturele leiers in die gemeenskap verstaan. Maar sy was ook suiwer materieel teen parasitering gekant. Van haar seun en skoondogter het MER gesê: “Hulle is ‘vatters’, niks in hulle van gewers nie” (276). In hierdie sin is daar deesdae dorpe wat deur vatters/ontvangers/bakhandstaners oorbewoon word terwyl die gewers, diegene wat inkomste- en munisipale belasting en vir dienste (soos water, elektrisiteit en televisie) betaal, dikwels ‘n krimpende minderheid is. Dit is ‘n nie-volhoubare opset wat in geen suksesvolle en voorspoedige land aangetref word nie. MER: “Ons kan nie saamsmelt [deesdae nasiebou genoem] met elemente wat verderf in die pot bring nie” (303).

Na aanleiding van ‘n besoek wat sy aan Europa gebring het, het MER geskryf (en dit kan goedskiks op ons huidige juk van swart mag van toepassing gemaak word): “Om op een nasie ‘n ander se aard af te dwing, dit werk uiters skadelik en verwarrend; ook is dit skadebringend wanneer een nasie so gesteld is op sy eie aard dat hy, wanneer daartoe in mag, daardie aard op ‘n ander nasie wil afdwing. Om dit duideliker te stel, so ‘n afdwingery bring skade beide aan die afdwinger en aan die nasie waarop die vreemde aard afgedwing word” (330).

Opsommend het PA Joubert gesê MER se “meelewing met en bemoeienis ten behoewe van die Afrikaners, van jongs af tot in haar grysheid, haar vereenselwiging met alles wat sy as behorende tot Afrikaner-wees beskou, en aan die ander kant haar heftige afkeuring van alles wat na haar mening nie daarmee te rym is nie; haar opregte, nederige deurskouing van haar eie gemoed – soms selfs met ‘n byna kinderlike naïwiteit; die neerslag van dit alles in haar helder prosa as letterkunde – hierdie eienskappe het haar ‘n enige plek in die Afrikaanse skrywerswêreld laat beklee. Dit is goed dat daar so iemand was – iemand so heel besonders – wat vir haar tyd die beeld van die ‘ideale Afrikaner’ so goed kon boetseer [vorm/voorstel] én verpersoonlik” (524).

Daar is die moontlikheid dat die volgende staatshoof van die nuwe Suid-Afrika ‘n vrou kan wees. MER/TaMiem sal dit nie wees nie; nie net omdat sy dood is nie, maar ook omdat sy blank is. Blankheid is ‘n onoorkomelike hindernis vanweë die ANC se eiesoortige idee van nie-rassigheid, waarin daar heelwat valsheid en ook doodgewone rassisme is. ‘n Blanke staatshoof is vir die ANC in beginsel onaanvaarbaar. Maar MER sou myns insiens in daardie amp beter as enige van die ANC-kandidate gevaar het, uitgaande van die idealistiese veronderstelling dat Suid-Afrika steeds ‘n beskaafde, Westers-georiënteerde land is.

Leon Lemmer: ‘n Nuwe soort diversiteit: Plakkers onder brûe

In die Suid-Afrika van weleer het ek in die Hoëveld soms gesien hoe motoriste tydens ‘n haelbui inderhaas hulle motors vir skuiling onder brûe parkeer. Andersins het die brûe uitsluitlik hulle doel as oorweë gedien. Deesdae word brûe op ‘n onooglike en onhigiëniese manier as woonplekke deur (onwettige) plakkers misbruik, selfs wanneer daardie brûe in ‘n stad of deel van hoofweë is. Sulke plakkery is maar net nog ‘n manier waarop Suid-Afrika sedert 1994 beskawingsgewys van ‘n hoë tot ‘n lae vlak neergehaal is.

Onder-die-brug-plakkers is ‘n afsigtelike verskynsel wat soos baie ander nie deur die selftevrede skeppers van die bevryde, demokratiese Suid-Afrika voorsien is nie. Sean Christie is ‘n joernalis wat in 1980 in Zimbabwe gebore is. “My grandfather had been frightened off his farm by a powerful politician” (Kindle 3434). Christie se belangstelling is deur Kaapstad se onder-die-brug-plakkers geprikkel. Hy het maats met hulle gemaak en ‘n boek oor die resultate van sy ondersoekende joernalistiek geskryf, Under Nelson Mandela Boulevard: Life among the stowaways (Johannesburg: Jonathan Ball, 2016, 240p, R240; Amazon Kindle $13,10).

Die verwysing na Mandela in die boektitel het advertensiewaarde. Hierdie pad was voorheen as Kaapstad se Oostelike Snelweg bekend, maar soos in die geval van so baie dinge kon dit nie hoër of laer nie, ook hierdie pad moes na Mandela vernoem word. Die plakkers wat hulle onder hierdie oorweg tuisgemaak het, is hoofsaaklik onwettige (“undocumented” – 57) Tanzaniese immigrante wat sedert die vroeë jare negentig hierheen gekom het (743); veral ná die einde van die burgeroorlog in Mosambiek in 1992 toe hulle makliker onwettige toegang tot Suid-Afrika kon verkry (750). “The xenophobia that happened in Johannesburg pushed a lot of Tanzanian boys down here” (761); sekerlik nie ‘n geval dat Johannesburg se verlies Kaapstad se wins was nie.

“They were cooking, washing their clothes, soaping their bodies, smoking, gambling – an intimate communal diorama in the unlikeliest of settings” (46). Hulle doen daar feitlik enigiets behalwe werk. “They live under the forbidding bridges and in the freeway culverts in small tents constructed from plastic and wood” (581). Hulle is sowel dwelmgebruikers (“junkies” – 63) as dwelmhandelaars. Hulle is meesal werkloos, leef van diefstal en probeer om as verstekelinge (“sea-tramps” – 2348) toegang tot skepe te verkry; vandaar hulle plakkery digby Tafelbaai-hawe. Hulle verkies Westerse skepe wat verstekelinge (oor)menslik behandel; nie Oosterse (bv Chinese) skepe wat verstekelinge sonder om te skroom in die see gooi nie (794).

Hulle word die Beachboys genoem en het ‘n kenmerkende subkultuur (28). “Beachboys are seen as hard cases and accorded a level of respect usually reserved for seasoned soldiers and gangsters” (33). Baie van hulle is veroordeelde misdadigers/tronkvoëls. “If all people were Beachboys, the world would be hell” (2604). Die getal Beachboys is op 150 tot 300 geskat (2082). “There had been several female Beachboys … female stowaways are ‘very rare’ and … they would have to be ‘pure ghetto’ to survive in the Beachboy areas” (2360).

Ons het hier met ‘n tipiese nuwe Suid-Afrika-verskynsel te make. Tanzanië het destyds huisvesting en opleiding aan ANC-terroriste verskaf. Tanzanië is dus een van die lande waaraan die nuwe Suid-Afrika, volgens die redenasie van Desmond Tutu en soortgelykes, ‘n ereskuld moet betaal. Daar word van ons verwag om dankbaar vir die gewelddadige, kommunistiese, ondoeltreffende, korrupte, ens, nuwe Suid-Afrika te wees. Hierdie onder-die-brug-plakkers is een van die sigbare winste van die “bevrydingstryd”; ‘n nuwe soort diversiteit, inklusiwiteit, multikulturaliteit, versoening en verdraagsaamheid. Kortom, ons het hier onmiskenbaar met ‘n verlaging van beskaafde standaarde te make.

Die outeur verwys na K Sello Duiker (1974-2005) se boek, Thirteen cents (Cape Town: David Philip, 2000, 200p; Amazon Kindle $17,92), wat omtrent die enigste leesstof oor “our pavement experiences” in Kaapstad is (69). Duiker se boek handel oor die laagste vlak in die samelewing – daar waar rotte letterlik saakmaak. Blanke Kapenaars word uitgebeeld as “pederasts, hard-hearts, hedonists or impotent do-gooders” (81). Filantropie en welsynsaksies voldoen nooit aan al die eise wat sulke werksku leeglêers stel nie: “Cape Town’s Foreshore has a historical reputation for being inhumane and anti-human” (568).

As jongmens het Christie naby aan hierdie kultuur gekom met sy eie “drink and drug problem.” “I was arrested and put behind bars a few times, and moved from digs to digs, leaving behind broken relationships and unpaid bills” (87). In 2011 het hy met een van die Beachboys, Adam Bashili, bevriend geraak en hulle wedervaringe het aanleiding tot die skryf van hierdie boek gegee. Maar dit het Christie derduisende rande in “bystand” aan die Beachboys gekos. Vir Afrika se blankes is vriendskap oor die kleurgrens dikwels slegs ten duurste verkrygbaar.

Die getatoeëerde Moslem Tanzaniërs wat as “schemers” (318) die tradisionele Kaapstadse kultuur “verryk”, kom uit die krotbuurte van Dar es Salaam (“Bongomen” genoem – 2643) en Tanga (228); “an underworld on the rise, complete with its own laws and codes and comprising mostly foreign-born Africans” (581). Die plekke waar hulle onder die brûe woon, kan uitgeken word aan die swart roet aan die pilare wat deur hulle vure veroorsaak is en die graffiti wat hulle aangebring het (240). Die omgewing het sonder veel weerstand tot ‘n krotbuurt verval: “‘Semi-derelict’ is how city planners describe the land here; the road does crumble away fantastically, overlooked by warehouse windows that are shattered, boarded up, or painted white” (247).

Die Beachboys het hulle selfs op die parkeereilande gevestig en daar geslaap. Later is (groot) koste aangegaan om dit te voorkom: “Large rocks had been cemented into the traffic islands, like gaint teeth in a fossilised jawbone. It’s formally known as defensive architecture” (1799). Water word deur die Beachboys uit die besproeiingstelsel gesteel (333). Hulle hang graag uit op die Kaapse Parade. “After serving as the city’s social heart for centuries, the Parade, like much of the CBD [Central Business District], had started to deteriorate by the late eighties. In the early nineties it was possibly the most dangerous block in the city” (358).

Voorheen was die permanente inwoners van Suid-Afrika by uitstek Suid-Afrikaners, dus wettige inwoners. Sedert 1994 het sake drasties verander. Volgens die Vryheidshandves van 1955, wat deur die ANC onderskryf word, behoort die land aan almal wat hier woon; die wettiges en die onwettiges. Broers en susters uit swart Afrika word om etniese redes as immigrante verwelkom; nie omdat hulle (potensieel) ‘n bate vir die land is nie. “Under apartheid, the Aliens Control Act had made it nearly impossible for foreign-born Africans to enter South Africa in any capacity other than as migrant labourers contracted to the mines. Perhaps the most powerful embodiment of the apartheid government’s attitude to black foreigners … was the three-hundred-odd kilometers of fencing it had erected along parts of South Africa’s border with Zimbabwe and Mozambique” (1485).

“When the voltage was cut in 1990,* holes began to appear. With the country’s leadership preoccupied with the transfer of political power from white to black hands, the holes widened until eventually entire sections of fence were being carted off by metal thieves. Drawn by the relative wealth of South Africa’s cities and pushed by war, repression and poverty, northerly Africans poured into the country in great numbers, some through the border posts on tourist visas, which they overstayed, with many more bypassing the entry points altogether” (1492). “Foreign nationals detained for not being in possession of the correct documentation found that they could bribe their way back onto the streets with ease. Those who were deported had little difficulty re-entering the country within days … Most of the undocumented migrants who have entered the country since the nineties have not qualified for asylum” (1497). [* Een van FW de Klerk se “inisiatiewe”, wat meegebring het dat terroriste en wapens, asook ander misdadigers, Suid-Afrika vryelik binnegekom het.]

Suid-Afrika word tans deur elemente geregeer wat geen begrip het van wat dit van die blanke inwoners geverg het om ‘n ontwikkelde en voorspoedige land in Afrika te vestig nie. Weens bv ondoeltreffendheid en korrupsie verval die land al hoe meer in die hande van misdadigers en vreemdelinge wat afbreek pleks van opbou. In die ou Suid-Afrika is slegs mense wat ‘n bate vir die land kon wees as immigrante toegelaat. Christie vertel hoe die Beachboys gesondheidsdienste, soos die plaaslike hospitaalgeriewe, misbruik terwyl hulle geen wetlike reg daarop het nie. Dit is ‘n tipiese voorbeeld van Afrikanisering. Onwettige immigrante parasiteer op die welsynsdienste, staatstoelaes, onderwys, ens, op so ‘n massiewe wyse dat dit glad nie volhoubaar kan wees nie. Afrika se wins word Suid-Afrika se verlies. Suid-Afrika word stelselmatig verarm. Die “speelveld” met die res van Afrika word op hierdie manier gelyk gemaak. Die ANC-regering het hom al meermale ten gunste van die algehele afskaffing van grensbeheer uitgespreek; dat al die swart broers en susters in Afrika een groot gelukkige familie kan word sonder dat die koloniale grense hulle skei.

Ek gee nog ‘n voorbeeld van Afrikanisering. In die boek word vertel dat tydens ‘n presidentsverkiesing in Zambië kopdoeke, rompe en selfs fietse, waarskynklik op regeringskoste, aan kiesers uitgedeel is om hulle stemme te werf (1358). Dit hinder my dat in die nuwe Suid-Afrika bv kos en T-hemde deur politieke partye aan kiesers geskenk word; ‘n verskynsel wat onbekend in die ou Suid-Afrika was. Myns insiens is dit ‘n vanselfsprekende etiese vereiste dat stemme in geen opsig gekoop mag word nie, maar in Afrika se ontvangkultuur word dit anders beoordeel. Ons moet seker dankbaar wees dat die ANC-regering net grond en huise gratis uitdeel en darem nog nie (openlik) ook (luukse) motors nie.

Christie het saam met die Beachboy, Adam Bashili, Tanzanië besoek. Dit blyk dat daar steeds aparte woongebiede vir blankes, Asiate en swartes is (3133). Puttoilette kom algemeen voor (3523). Anders as in die nuwe Suid-Afrika sal die inwoners tevergeefs spoeltoilette eis. Op die strand van Dar es Salaam word “the free and the paying parts of the shoreline” onderskei (3287). Van die krotbuurte het die status van “mature slums” (4045). Christie het Bashili se ma, ouma en van sy ander familie en vriende besoek. Bashili se pa was ‘n Griekse matroos wat weggekom het. Dit moes heelwat van Christie geverg het om in hierdie armoedige omstandighede te reis, woon, eet, ens. Wat deurgaans opval, is dat enigeen wat na of van Suid-Afrika wil reis of hom hier wil vestig, dit maklik sonder dokumentasie of formaliteite kan doen.

Die belewing van die onder-die-brug-subkultuur op Kaapstad se strandgebied het die outeur met baie swart inkommers uit talle Afrika-lande in aanraking gebring; mense wat hulle sedert die jare negentig na willekeur in die nuwe Suid-Afrika gevestig het. Daarmee saam het dwelmgebruik en misdaad eksponensieel toegeneem. Danksy die toepassing van verskerpte internasionale sekuriteitsmaatreëls is dit deesdae vir voornemende verstekelinge baie moeiliker om ongemerk op skepe te kom. Die eens hoogs sigbare Beachboy-kolonie op die Kaapstadse strandgebied is ook in groot mate suksesvol opgeruim. Byvoorbeeld: “The traffic islands around Hertzog Boulevard have been fenced off, and a large part of the Nelson Mandela Boulevard underpass has been turned into a boomed parking lot. The dock-facing perimeter of the Culemborg industrial park has also been re-fenced” (4549). “The Passenger Rail Agency of South Africa, which owns the rail yards, has come under significant pressure to clear out the tents and keep them from being re-established … the Beachboys are slowly being pushed northwards, out of the old city suburbs and away from the port … Away from the sea all you have is the streets” (4554).

Wat ons deesdae dikwels moet aanhoor, is dat ons spreekwoordelik brûe moet bou en simbolies hande moet vat. Daarenteen blyk brûe letterlik ‘n manier te wees om die woningnood te verlig; ook by onwettige inkommers. Dit is ‘n heeltemal ander benadering as die tradisionele waaraan ons so lank gewoond was. Dit dui op ‘n verskil tussen die ou en die nuwe Suid-Afrika. ‘n Fundamentele vraag is: Is dit vir enige rasionele mens moontlik om trots op die nuwe Suid-Afrika te wees?

Leon Lemmer: Jonathan Jansen se akademiese mistastings

Ek het reeds oor hoofsaaklik nie-akademiese aspekte van Jonathan Jansen se jongste boek, As by fire: The end of the South African university (Cape Town: Tafelberg, 2017, xxiii, 287p, R280; Amazon Kindle $23,34), geskryf (Praag 15 Julie). In hierdie rubriek gaan dit oor die akademiese kern van die boek. Charles van Onselen noem Jansen “easily the country’s leading expert on education at all levels” (p i). Don Pinnock verwys na Jansen as “a brilliant insider” (p i).

Na aanleiding van die plaaslike studente-onrus in die vorige twee jaar het Jansen onderhoude met 11 rektore van Suid-Afrikaanse universiteite gevoer. In die geval van die tradisioneel blanke Engelse universiteite ontbreek die Universiteit Natal. Wat betref tradisioneel blanke Afrikaanse universiteite ontbreek die Universiteit Stellenbosch. Aan die begin van die boek word statistiek oor die 2014-studente-getalle aan die betrokke 11 universiteite plus dié van Jansen se Universiteit Vrystaat (UV) verskaf (xviii). Opvallend is dat die eertydse Randse Afrikaanse universiteit, tans die Universiteit Johannesburg, slegs 10,8% blanke studente het. Swartes het hierdie universiteit verswelg en verengels.

Selfs meer skandalig is dat 42,9% van die Universiteit Pretoria se studente blank is, maar dat daar desnieteenstaande besluit is om Afrikaans as onderrigmedium af te skaf. Johann van der Westhuizen spog oor sy medepligtigheid aan hierdie ernstige vergryp (Netwerk24, 15 Julie). Aan die Universiteit Stellenbosch is ‘n minderheid studente swart, gevolglik word geredeneer dat hierdie universiteit moet verengels. Aan die Universiteit Pretoria is ‘n minderheid studente blank, gevolglik word geredeneer dat hierdie universiteit moet verengels. Swartheid bepaal wat moet wees. Blankheid bepaal wat nie moet wees nie.

Die kern van die saak is dat omdat die nuwe Suid-Afrika myns insiens ‘n gemors is, die universiteite nie anders is nie. “What is happening in our higher education system reflects what is happening in our society more broadly” (84, 225). Ek sou graag wou hê dat universiteite beter as die res van die land moet wees; vaandeldraers van (Westerse/Europese) beskawing met kampusse waar wet en orde gehandhaaf word; veral in die geval van die eens blanke universiteite. Jansen beskryf die ideale universiteitsopset as “to provide a high-quality education in a secure environment” (238). Die uitgelese etiekkolos, Anton van Niekerk, redeneer dat ‘n universiteit nie ‘n (blanke of Afrikaner-) enklave in die nuwe Suid-Afrika mag wees nie. Suid-Afrikaners voel egter veral saans onveilig en daardie onveiligheid heers deesdae ook op die kampusse. Universiteite kan glad nie meer normaal funksioneer met klasse, eksamens, biblioteekbesoeke en byeenkomste saans soos in die goeie ou dae nie. In ‘n groot mate is die wantoestand die gevolg van transformasie, dus verandering, wat dikwels nie verbetering is nie.

Die enigste resensie van Jansen se boek wat ek onder oë gehad het, is dié van die Mandela-aanbidder, Herman Wasserman (Rapport, Weekliks, 9 Julie, p 12-13). Soos dit sy uiterste linksheid betaam, verwys hy na die Reitz-gebeure as “walglike dade” en “rassistiese bullebakkery.” Wasserman beskou die Jansen-boek as eensydig omdat die gesprekke uitsluitlik met rektore gevoer is en nie ook met linkse akademici en die opstandige studente nie. Wasserman se invalshoek is dat die studente hulle tot opstand, ontwrigting en vernietiging wend omdat hulle “onderrig so belangrik ag.” Hy dink dat die studente-onrus as ‘n “positiewe ontwikkeling” beskou kan word; dat hierdie studente dalk “‘n moeilike maar belangrike stryd om fundamentele grondwetlike regte” stry. By implikasie praat hy die Afrika-benadering goed waarvolgens verandering en vernuwing deur afbreking en vernietiging bewerkstellig word; al gee hy sagkens voor dat hy bekommerd oor die gewelddadige taktiek is.

Jansen is die ANC goedgesind. Tog is die kern van sy redenasie dat die ANC-regering die subsidiëring van universiteite in reële terme drasties ingekort het, gevolglik was daar ‘n skerp styging in klasgeld (2). Dit het aanleiding tot studente-onrus en -protes gegee, waarby ander sake ingesleep is, soos die inkontraktering van werkers, dekolonisering en die afskaffing van Afrikaans. “The roots of the campus crises lie outside the university … the government had failed to deliver on the promises of the liberation struggle and on the values of the Constitution. The students did not feel the benefits of democracy, equality, and dignity in their daily lives. Further, they endured continuous experiences of struggle from home to school and community to campus, and it affected them deeply. Their lives were a constant struggle just to survive economically, to be recognised culturally, and to be respected racially. They had had enough, and they were now very, very angry” (84-85). Daar is heelwat retoriese twak in hierdie laaste aanhaling, wat in elk geval glad nie R1 miljard skade aan universiteitseiendom (80, 237) regverdig nie. Maar hierdie misdadigers redeneer dat hulle nie opgehel moet word nie: “You can’t replace human beings but you can replace buildings” (86). ‘n Herwaardering van die waarde van geboue kan wenslik wees, want hulle is veronderstel om langer as mense te bestaan.

Die geykte strategie van die oproerige studente is soos volg: “The students would march; the march would turn violent, with attacks on property, threats to staff, and disruptions of classes; the management would then bring on additional security or call in the police to protect lives and property; and the students would then claim that it was the security and police that caused the violence in the first place. This claim was illogical and untrue, but it was the narrative reported on every campus to the outside world” (86-87). Wat Jansen as ANC-kornuit nie sê nie, is dat hierdie drogredenasie soos dié van die ANC is: dat apartheid die oorsaak was van die gewelddadigheid wat die ANC dekades lank met soveel oorgawe gepleeg het; “it’s the violence of the system” (87). ‘n Student het gesê: “Our fight is with the state and the state funding of higher education, and the police represent that” (87). Daar was ‘n “constant creation of incidents and episodes in order to mobilise students” (96-97). “The creation of lies would form part of what has been called catastrophising, which turns ‘commonplace negative events into nightmarish monsters'” (97). “Catastrophise” beteken “grossly exaggerate events or possibilities as unbearable ‘realities'” (165). Ook dit is eie aan die ANC se “bevrydingstrategie”, bv die Boipatong-slagting in 1992, wat gekenmerk is deur die ANC se “bogus claims and outright falsehoods” (96).

Daar word soms beweer dat die nuwe Suid-Afrika vreedsaam tot stand gekom het, wat ‘n inflame leuen is. Ander kere roem die ANC op sy gewelddadige geskiedenis, sy ikoniese “struggle”. Om hierdie rede is dit uiters moeilik om wet en orde in die nuwe Suid-Afrika te handhaaf. Die skandalige voorbeeld wat die ANC met geweld gestel het, word steeds deur die massa nageboots. As ‘n rektor genoodsaak voel om die polisie op die kampus te kry, moet hy deesdae eers ‘n hofinterdik verkry (88). ‘n Mens sou dink die polisie is veronderstel om teen misdaad op te tree waar dit ook al gebeur, maar dit is glad nie meer so nie; ‘n hof moet hulle eers magtig. Teen daardie tyd is (groot) skade reeds aangerig. “The police chiefs had made it very clear that they did not take orders from the university management” (95).

Wat glad nie prominent in Jansen se boek is nie, is die ruime mate waarin universiteite skuldig aan geldvermorsing is. Omdat die ANC-regering ‘n slegte voorbeeld stel met buitensporige vergoeding vir die bekleërs van topposte, doen universiteite dieselfde. Byvoorbeeld, daar is in werklikheid geen afdoende regverdiging vir die vergoeding van miljoene rande per jaar aan ‘n rektor nie. Jansen verwys na die rektor as “this most valuable and often well-paid resource” (xv). ‘n Rektor behoort myns insiens hoogstens dubbel die salaris (en verkieslik slegs die helfte meer) as ‘n professor te ontvang. Daar sal steeds akademies uitstekende applikante vir so ‘n pos wees; dikwels beter as sommige van die huidige bekleërs wat om veral nie-akademiese redes aangestel is.

Jacob Zuma is berug vir sy spandabelheid, maar hy het net een adjunk. Aan universiteite is daar ritse viserektore. Die rektor hoef nie ‘n ampswoning te hê nie. Hy ontvang (eerder as verdien) genoeg geld om self ‘n huis te bekostig. Hy en sy talle viserektore hoef nie eie ampsmotors te hê nie. Die universiteit kan volgens werklike behoefte ampsmotors aanskaf, maar dit hoef nie luukse motors te wees nie; eerder bloot doelmatige vervoermiddels. Die universiteitshoës behoort net wanneer werklik nodig te vlieg en dan ekonomiese klas en wanneer hulle op reis is ekonomiese (bv drie- pleks van vyfster-) huisvesting te gebruik. In die nie-akademiese sektor van die universiteit is groot geldvermorsing aan die orde van die dag. ‘n Universiteit is veronderstel om op onderrig en navorsing te konsentreer. Gimnasium/oefen-, sport- en woongeriewe in bv koshuise, asook spyseniering, skoonmaakdienste, ens, kan aan private inisiatief oorgelaat word. Administrasie is bloot ‘n noodsaaklike euwel. Desnieteenstaande is die administratiewe sektor toenemend veel groter as die akademiese sektor. In sommige gevalle is daar ritse registrateurs en talle direkteure wat beter as professore vergoed word.

Jansen is die opruiende swart studente simpatiek gesind oor beweerde “cultural alienation” (xiii). Hy hou daarvan dat ‘n UV-koshuis nou die naam Beyers Naudé dra en nie meer dié van JBM Hertzog nie (x). So ‘n naamsverandering bevorder seker ‘n gevoel van insluiting by swartes maar dit vervreem die oorgrote meerderheid blankes. Aan die eens blanke universiteite is daar deesdae alewig die swartes se geweeklaag oor “not feeling at home” (66). Hulle kan maklik meer tuis voel deur eerder ‘n tradisioneel swart universiteit by te woon. Blanke studente het nie sodanige keuse nie. Aan die tradisioneel swart universiteite sal blankes kultureel hoogs ontuis voel. Aan die tradisioneel blanke universiteite, waar hulle histories hoort, word blankes weens transformasie doelbewus al hoe meer ontheem. ‘n Universiteit is in elk geval nie veronderstel om ‘n alternatiewe tuiste, dus soos ‘n ouerhuis, te wees nie. “A university is, after all, a place of exploration and growth – hence of turmoil and dislocation – rather than a place in which to feel ‘at home'” (69).

Jansen is polities links, pro-swart gesind en uiteraard so polities byderwets soos kan kom. “Some things were changed instantly when I started working there [as rector of Free State University] in 2009, such as the symbols in the university coat of arms, which represented the Boer Republic that birthed the University of the Orange Free State” (52-53). Watter reg het Jansen om hom aan te matig om die geskiedenis van die UV te misken? Hy het net so min reg daartoe as die misdadige studente wat Cecil Rhodes se rol aan die Universiteit Kaapstad misken.

Van die 12 rektore wie se menings in die boek weergegee word, is net twee blank. Oor die onderverteenwoordiging (merietegewys) van blanke rektore kla Jansen nie. Net een vrou is onder daardie 12 rektore en daaroor skryf Jansen ooreenkomstig die ANC se beleid: “There are too few women leaders of South African universities” (xvii).

Van die ontstellendste aspekte van die studente-onrus is die mate waarin nie net sommige dosente nie (141, 208) maar ook die universiteitsbestuur, insluitende die rektore (en ook die hoofstroominligtingsmedia) hulle polities byderwets aan die kant van die opruiende studente geskaar het, bv deur “legal and other material support” aan te bied (10). Dit kom neer op die beskerming van misdadigers en die aanmoediging van verdere oproer, wat sekerlik nie in die belang van universiteite is nie. Aan die Universiteit Pretoria “we gave them bottles of water and all of that” (61).

Wat die rektore deurgaans beklemtoon, is dat dit ‘n klein groepie studente is wat amok gemaak en skade aangerig het. Hulle is deur nie-studente ondersteun. Streng optrede deur die universiteitsbesture pleks van simpatie met die belhamels kon die orde baie gou herstel het. Soos van Jansen verwag kon word, beweer hy “right-wing whites from outside the university joined the fray” (11). In werklikheid het regse studente en ander regses geen groot rol in die onrus gespeel nie. In soverre hulle wel iets gedoen het, was dit om wet en orde te bepleit en die universiteite weer op dreef te probeer kry. Regses, anders as linkses, het ‘n positiewe bydrae gelewer en geen skade aangerig nie.

Swartes maak aanspraak op allerhande regte. Een daarvan is voltyse universiteitstudie. Die ANC-regering moedig hierdie dwaalleer aan deur daarop aan te dring dat die residensiële universiteite jaarliks eksponensieel meer studente moet toelaat. “University enrolments increased from 493 342 in 1994 to nearly 1 million (969 154) in 2014, with a targeted 1,6 million enrolments by 2030” (34). Die gevolg is dat al hoe meer studente druip teen groot koste vir die universiteit en die staat. “Almost half of the young people who enrol at our public higher education institutions leave the system without a qualification” (38-39). Strenger akademies gefundeerde keuring sal kostebesparings meebring en sodoende meer geld aan akademies verdienstelike studente beskikbaar maak.

Wat noodsaaklik is, is om met ‘n program van ingrypende skoolhervorming te begin om die akademiese gehalte van skoliere te verbeter. Dit moet oor dekades strek. Hoër toelatingsvereistes vir universitêre studie moet in elk geval ingestel word. Universiteite behoort slegs die akademies beste afgestudeerde skoliere toe te laat. Veel meer van hulle behoort verdere opleiding aan ander naskoolse inrigtings te ondergaan. Baie skoliere wat graad 12 geslaag het, is glad nie geskikte materiaal vir naskoolse onderrig nie; veral nie universitêre onderrig nie.

Daar moet nie impulsief volgens die begeertes van swartes gehandel word nie. Hulle maak verkeerdelik op “the right to be dominant” aanspraak (58, 64). Jansen skryf, “students … prefer universities” (36), maar daardie voorkeur behoort geïgnoreer te word. Wat in landsbelang is, moet eerder nagejaag word. In die Suid-Afrika van weleer was daar talle studente wat geskikte universiteitsmateriaal was maar dit nie kon bekostig om voltyds te studeer nie. In die vorige eeu het die Universiteit van Suid-Afrika (Unisa) aan hulle die geleentheid vir (deeltydse) afstandstudie tuis, dus in hulle woonplekke, aangebied. Toe was Unisa se opleiding van hoë akademiese gehalte en die studiegeld was hoogs bekostigbaar. Dit was so omdat die tradisionele Unisa-student op homself vir akademiese prestasie aangewese was. Hy het gedrukte lesings ontvang, moes voorgeskrewe boeke aankoop en kon aanvullende inligting van die universiteitsbiblioteek bestel. Mettertyd het Unisa se afstandsonderrig al hoe meer kontakonderrig geword omdat akademies swak studente toegelaat is en hulle, soos aan residensiële universiteite, nie die mas kon opkom nie

Aanvanklik was Unisa uitsluitlik in Pretoria gesetel. Die enigste mondelinge lesings wat aangebied is, was ‘n winterskool wat teen geen of min ekstra onkoste vir die universiteit in Pretoria beskikbaar was. Later is streekkantore gestig, lesings is in verskeie sentra aangebied en Unisa is al hoe meer geresidensialiseer. Byvoorbeeld, studente eis deesdae dat studieruimte op die hoofkampus en by die streekkantore aan hulle voorsien word. Akademies hulpbehoewende studente, dus diegene wat nooit tot universitêre studie toegelaat moes gewees het, het al hoe meer deurslaggewend die aard van Unisa bepaal. Dit het studie aan Unisa vir baie onbetaalbaar duur gemaak; ook omdat finansiële dissipline sedert 1994 verslap is. Transformasie het tot gevolg dat die akademiese gehalte van die onderrig en dus die akademiese aansien van die universiteit ernstig gekwyn het, bv Unisa “allowed students to write their examinations at home and without monitoring” (37). Administratiewe ondoeltreffendheid, die vrug van transformasie, bemoeilik ook studie aan Unisa. Kortom, Unisa-studente betaal deesdae baie meer vir akademies swakker kwalifikasies.

Twee dinge wat glad nie in Jansen se boek beklemtoon word nie, is die verbetering van skoolonderrig en die noodsaaklikheid van die hertransformasie van Unisa. Unisa moet weer ‘n egte nie-residensiële afstandsonderriguniversiteit word waar studentetoelating en -deurlating en die aanstelling en bevordering van dosente suiwer op grond van akademiese verdienste geskied. Tegnologiese uitvindings maak dit vir Unisa deesdae moontlik om baie makliker en goedkoper die afstand tussen dosent en student te oorbrug. Unisa se residensialisering is akademies (grootliks) ongewens en sekerlik koste-ondoeltreffend. Juis om sulke redes wend tradisioneel residensiële universiteite hulle toenemend tot afstandsonderrig. Op ‘n dwase manier het Unisa in die teenoorgestelde rigting ontwikkel.

‘n Mens staan verbaas oor die dom besluite wat soms aan universiteite geneem word wat die hele aard en aansien van so ‘n universiteit nadelig beïnvloed. Dink aan die besluit van die Afrikaanse Universiteit Stellenbosch om met klasse in Engels te begin, wat uitgeloop het op die onverkwiklike verengelsing van daardie universiteit. Insgelyks kon Unisa ‘n internasionaal gerekende akademiese sieraad gebly het as hy voortgegaan het om ‘n suiwere afstandsuniversiteit te bly. Destyds kon (feitlik) geen student beweer dat die voorreg van universitêre studie hom ontsê is nie. Dit was en is ‘n onvergeefbare fout om akademies gestremdes tot universitêre studie toe te laat, maar dit geskied in toenemende mate op aandrang van die ANC-regering. Dit is ‘n feit dat ‘n student te onnosel vir universitêre studie kan wees. Desnieteenstaande word toelating tot ‘n universiteit in die praktyk al hoe meer tot die status van ‘n onvervreembare mensereg verhef.

Let op hierdie eienaardige stelling van Jansen: “In the former white universities, independence and autonomy from external politics are fundamental commitments” (17). Dit is louter twak. In die ou Suid-Afrika het die Afrikaanse blanke universiteite hulle grootliks by die NP-regering geskaar. Die Engelse blanke universiteite was setels van weerstand teen die NP-regering en apartheid. In die nuwe Suid-Afrika is al die universiteite vloermatte of skoothondjies van die ANC-regering. Jansen spog met die verpligte 101-kursus in Jansenisme wat hy aan die UV ingestel het (43), maar dit is juis aanduidend van gedwonge ideologiese indoktrinasie, wat die teenoorgestelde van akademiese vryheid is. Op amptelike vlak word geen (noemenswaardige) weerstand teen toenemende regeringsinmenging in universitêre sake geopper nie, selfs nie toe Jacob Zuma wederegtelik aangekondig het dat klasgeld dieselfde vir 2016 sou bly en Blade Nzimande die verhoging vir 2017 tot 6% of 8% beperk het nie (xi, 46, 92).

Aan geen plaaslike universiteit word universitêre outonomie en akademiese vryheid daadwerklik gekoester nie. Dit is bv waarom die Universiteit Stellenbosch betreklik onlangs ingestem het dat regeringsverteenwoordigers in die US-raad van drie tot vyf vermeerder kon word. Kort daarna is die verengelsingsprogram van Wim de Villiers deur daardie Nzimande-gelaaide raad goedgekeur. Daarmee wil De Villiers die ANC verseker dat die US nie ‘n Afrikaanse universiteit is nie; dat dit ‘n polities byderwetse, bv Engelse, universiteit is. Die absurditeit is dat die staat persentasiegewys die universiteitsbegroting al hoe minder subsidieer terwyl die ANC nie net al hoe groter beheer oor universiteite wil uitoefen nie, maar die ANC oogluikend toegelaat word om dit te doen. In 1993/4, dus by die aanvang van die nuwe Suid-Afrika, het die staat 70% van Wits se uitgawes betaal. Teen 2013/4 is dit gehalveer tot 30% of 35% (29). Onderriggeld moes noodwendig skerp verhoog word. ‘n Mens kan redeneer dat die regering in die universiteitsraad teenwoordiging moet hê sodat hy bewus kan wees van hoe die owerheidsubsidie aangewend word. Maar dit beteken nie die regering moet stemgeregtigde verteenwoordigers daar hê nie; ‘n waarnemer of twee, sonder stemreg, is vir hierdie doel voldoende.

“The [black] students do not want to pay a fee increase; in fact, they want no fees at all” (23). Dit is wat gebeur as lede van ‘n bevolkingsgroep op alles geregtig voel. Die universiteite kan tans nie die toestroming van voornemende studente hanteer nie. Hoe chaoties sou dit nie wees as wat aangebied word gratis is nie? “Fee-free education … would have disastrous implications” (42). ‘n Rektor vra tereg: “Why would we want free university education [overall] when school education is not free?” (228). Die Nasionale Finansiële Hulpskema vir Studente is “massively funded” maar “poorly administered” (22). In minstens een geval het ‘n universiteit NSFAS- (National Student Financial Aid Scheme) fondse misbruik om sy personeel se salarisse te betaal (23, 179). “In 1991 the NSFAS funded 7 240 students to the tune of R21,4 million; by 2014 the scheme funded 409 475 students at a cost of R9 billion” (41).

Die rektore is dermate polities byderwets dat hulle met gemak sowel anti-blank as anti-Afrikaans en selfs openlik pro-ANC is. Prins Nevhutalu, die rektor van die Cape Peninsula University of Technology, het simpatie met ‘n mate van onderrig in Afrikaans op die Wellington-kampus: “Not for the Afrikaners, but for the very large coloured majority in the Western Cape who do not speak English … I’ve been a very fierce defender of Afrikaans at Wellington because we’re servicing the coloured community … I don’t like Afrikaans per se … I took a whole day to go and talk to SASCO [South African Students Congress], tried to tell them why these programmes are important. Not for Afrikaans’ sake, but for this country and for the ANC that cares about everybody [including whites?], not only about black Africans. We must also care for coloured people” (70-71). Oor die moontlike erkenning van die belange van blankes en veral Afrikaners swyg Nevhutalu.

Jansen is openlik pro-swart. “Strini Moodley was one of the heroes of my youth. A co-founder of the Black Consciousness Movement, alongside the legendary activist and intellectual Steve Biko, Moodley captured the mood of my generation when we were channelled as so-called coloured students towards our very own ethnic institution, the University of the Western Cape [UWC/UWK]” (78). Let op die byvoeglike naamwoorde waarmee Biko beskryf word. Wat Jansen hier kwytraak, is by nabaat. Toe hy in die jare sewentig ‘n UWK-student geword het, was hy sekerlik deeglik bewus van die verskil in etnisiteit en kultuur by bruines en swartes. Dit is eers later (bv in Amerika) dat Jansen, ‘n “so-called coloured,” weens wensdenkery en in ‘n poging tot selfbevoordeling sogenaamd swart geword het.

Vir my was seker die ontstellendste aspek van Jansen se boek die mate waarin die plaaslike universiteite nie-universiteite in die sin van welsynsinrigtings geword het. Dit is die soort ding wat te wagte is in ‘n land wat met ‘n sosialistiese regering sit wat hom in sommige opsigte ‘n haarbreedte van kommunisme bevind. Jansen verwys na “the growing welfarisation of the South African university” (172). Charles van Onselen het gewaarsku dat “government is in danger of confusing its welfare and educational responsibilities to the detriment of both” (172). Om hierdie rede is dit belangrik dat universiteite so onafhanklik moontlik van die ANC-regering moet funksioneer. Maar daar is geen beduidende teken dat enige plaaslike universiteit sy outonomie koester en hom daadwerklik teen die ANC se magsmisbruik en toenemende inmenging verset nie.

As rektor is Jansen uiters skuldig aan gedienstige kruipery by die ANC. Hy verskaf ‘n ellelange lys van die welsynspligte wat die UV vir sy studente verrig (180-181). Die meeste daarvan is nie-akademiese barmhartigheidsitems wat ‘n sterk basis kan vorm vir ‘n mosie van wantroue in enige rektor. Geen wonder dat universiteitsuitgawes eksponensieel styg nie. Maar dit bly selfs nie by barmhartigheidsdiens slegs aan studente nie. “Now disadvantaged communities are coming onto campus demanding services” (189). Welsynsprojekte, dus staatsverantwoordelikhede, tap die finansiële hulpbronne van universiteite leeg. Dit ry die bestaansrede van die universiteit in die wiele. Dit gaan by universiteite al hoe minder om die akademie (onderrig en navorsing) en al hoe meer om die “nutritional well-being” (193) van die studente, asook van hulle uitgebreide familie en selfs wyer as dit. “Welfarisation narrows the scope of the university’s ambitions for its academic project” (191). “The university’s ability to maintain a respectable academic standing is in jeopardy” (192).

Een van die sake wat feitlik nooit pertinent genoem word nie, is swart studente se verbondenheid aan hulle uitgebreide familie (173) wat hulle as studente kniehalter. Enersyds kom van hierdie studente as beliggaamde entiteite op die kampus aan en dan word daar van die universiteit verwag om in al hulle behoeftes te voorsien. Andersyds word wat sulke studente ontvang (bv geld) aan die uitgebreide familie gestuur om ellende tuis te verlig. Terselfdertyd word die akademiese funksionering van die student (bv om handboeke te koop) aan bande gelê. “It is not simply that students received bursaries and loans to enable them to study at university. It is no secret that some portion of this funding would be expatriated to the domestic economy to enable students’ family members to survive hardship at home” (190).

Suid-Afrika gaan gebuk onder ‘n “generous social welfare regime” (174) waarin daar toenemend baie meer ontvangers van staatstoelaes en stemgeregtigde kiesers as werkers en inkomstebelastingbetalers is. Hierdie “children of welfare families” beland op universiteitskampusse “expecting education [and] also a whole lot more” (174). Reeds op skool het hulle gewoond geword aan “being fed by the state [as] part and parcel of what those public institutions did” (175). “The ANC is regarded as the caring parent” (175). Die ANC hou hiervan want hy wil hierdie kiesers se steun behou en aan die politieke mag met sy buitensporige persoonlike voordele vir ANC-hoës vasklou. Let op watter bedenklike vertolking Jansen aan hierdie wantoestand gee: “Given the inequities resulting from the country’s racially segregated past, it is especially important to understand welfare as a matter of political rights [!] rather than acts of charity” (176). Met ander woorde, die blankes kry die skuld vir hierdie wantoestand. As Jansen werklik ‘n akademikus was, sou hy onderskei tussen spys- en drank- (SD-) studente en insig- en kennis- (IK-) studente. SD-studente hoort nie op universiteit nie. Hulle is by uitstek die molesmakers wat verhoed dat IK-studente ongesteurd kan studeer. Weens politieke byderwetsheid, oftewel ANC-kruipery, kry SD-studente in al hoe meer gevalle toelating bo IK-studente. Eufemisties word dit transformasie genoem.

Die ironie is dat sommige swart studente ‘n terugkeer na rassesegregasie verlang. “Residences were now under pressure to become exclusively black, thereby losing one of the most important [Jansenistic] functions of a residential education: bringing diverse students into the learning commons that a residence provides” (185). Aan die UV het Jansen met groot gedruis daarop geroem dat hy die koshuise vir blankes gedwing het om 50% swart te word. Daar is egter beweer dat hy nie rasse-integrasie aan twee swart koshuise opgedring het nie. Jansen regverdig soos volg sy gedienstige medewerking aan die transformasie van die universiteit as welsynsinrigting: “In the current climate, a demand of any kind that is not responded to could cue yet another potentially violent protest and continued campus shutdowns” (177). Dus, net soos die ANC met geweld en dreigemente van geweld sy sin gekry het deur die politieke mag te bekom, doen opruiende studente dieselfde om hulle wil op universiteite af te dwing.

“Why are students protesting, despite the hefty increase in social benefits and student aid?” (178). “It is not that funded students paid the fee increases themselves” (41). Studente se opgehoopte skuld wat miljoene rande bedra, word van tyd tot tyd summier deur die universiteite afgeskryf (111). Dit volg dikwels nadat eers uitstel en daarna afslag van skuld toegestaan is (118). Dit kom neer op diefstal. Die staat, dus die belastingbetalers, word ook op hierdie manier besteel: “The NSFAS has, in effect, given up on the crucial function of collecting loans made over the years, with the result that graduating students in general have simply stopped paying back the money” (179). Dit geskied in ‘n atmosfeer waarin by uitstek swartes hulle op alles geregtig voel; die vernietigende kultuur van “entitlement”. Pleks van betaal, het sulke studente onderrig en dalk ook huisvesting verniet gekry, terwyl dit van eerlike studente verwag word om meer op te dok om vir die versuim van hierdie misdadige studente te betaal.

“The university protests were often led by middle-class and fully funded students presuming to lead on behalf of their poorer classmates” (41). Dit was”an essentially black struggle” (61). Dit was “fundamentally a critique of post 1994 society” (45); dus nie uitsluitlik ontevredenheid met universiteite as sodanig nie. Daar is deurlopend met ontevrede studente onderhandel maar die resultaat was: “Reason is displaced by chaos” (127). “The protest movement had now entered a season of unreason” (127). “There was no intention to accept anything as a solution” (114). As daar ‘n kuur vir die studente se ontevredenheid sou wees, lê dit buite die rasionaliteit wat eie aan die Westerse of Europese tradisie is.

Moenie dink linkse elemente kan die probleme oplos nie. Xolela Mangcu en Christi van der Westhuizen, “two activist-intellectuals” (129), wil nie deur die protesteerders aangehoor word nie. Mangcu word daarvan beskuldig dat hy hom aan blankes uitverkoop het en aan Van der Westhuizen word gesê: “White people should be silent” (128). Volgens die uiters linkse Samantha Vice van Rhodes University moet die blankes nie net stil wees nie, hulle “should withdraw from the political space” (131). Dit lyk asof blankes daarvolgens glad nie aan die sentrale, provinsiale en plaaslike regering mag deelneem nie. Wat blankes glo in plaas daarvan moet doen, is “cultivate [their] guilt and shame” (131). Sizwe Mabizela, die rektor van Rhodes University, sê darem tereg stilte is “antithetical to what it means to be a university” (131).

Hoedanig is Jansen se “oplossing”? Hy bied dit in sy laaste hoofstuk aan. Daar is al gesê: Die kuns van regering is om van diegene wat het, te neem en dit te gee aan diegene wat nie het nie. Hierdie soort ubuntu is wat Jansen aanbied ter beëindiging van die studente-onrus. Diegene wat kan betaal, moet vir universitêre studie betaal en diegene wat nie kan betaal nie, hoef nie te betaal nie. Eintlik kom dit neer op ‘n voortsetting van die huidige onverkwiklike toestand. Dit is Jansen se soort leierskap (wat hyself so graag besing) in volle swang. Hy klou ook fanaties aan sy oortuiging dat die (swart) studente nie die skuld vir hulle skandelige gedrag moet kry nie. Ook nie die universiteite nie. Eintlik ook nie die ANC of ANC-regering nie. Die skuld moet in laaste instansie gepak word op waar dit deesdae meesal tot rus kom: apartheid en dus die blankes, veral die Afrikaners. “The great irony of this misguided violence is that the blame for the enduring and systemic effects of apartheid has been laid at the doors of the very institutions [the universities] that could have been harnessed to overcome them” (249).

In sy wysheid sonder Jansen eerder twee regte as twee verpligtinge uit: “The right to free higher education for the poor, and the right to education for everyone” (251). Ek sou eerder sê: Onderrig van hoë gehalte tot op die vlak van elkeen se vermoë. Die besonderhede van Jansen se voorgestelde befondsing is soos volg: “Government can and should instantly [!] provide fully funded education through grants for poor, first-degree, first generation students without any obligation to pay so that these graduates can contribute to lifting their families out of poverty without the burden of debt. It might be necessary even to enact laws that force the state to meet the standard of adequacy in such provision for all poor students. The rest of the financial arrangements for students should combine grants and loans for second-generation and second-degree students so that they do pay back a portion of their earnings to ensure a sustainable cycle of funding for successive generations of students in need of support. And the middle classes and wealthy must pay so as to relieve the burden on government coffers and enable the cross-subsidisation of students with financial need” (251-252).

Wat Jansen aanbied, is nog ‘n Afrika-“oplossing” vir ‘n Afrika-probleem. In werklikheid lê die kernoplossing nie in aangepaste subsidiëring nie. Die vereistes waaraan universiteite moet voldoen, is onderrig en navorsing van hoë gehalte. Daarvoor is studente en dosente van voortreflike akademiese gehalte nodig. Sodanige gehalte moet sonder inagname van ras en geslag bepaal word. Jansen hou hom blind vir al die -ismes wat die ANC beliggaam, bv kommunisme, sosialisme, rassisme en feminisme. Veral laasgenoemde twee vind uitdrukking in polities regverdigbare maar akademies onregverdigbare teikens en kwotas.

Naskrif: Die ego het geland. Jansen is terug in Suid-Afrika om die verkope van sy boek ‘n hupstoot te probeer gee. Leopold Scholtz skryf: “Jansen het hom al as ‘n ongeleide missiel met ‘n haat teen Afrikaans bewys. Ek was al by ‘n toespraak van hom waar hy iemand in die gehoor van die podium gevloek het toe dié op Afrikaans aangedring het. Ek dink nie hy hoef ernstig opgeneem te word nie” (Die Burger, 20 Julie, p 14). Wat ek nie begryp nie, is dat Scholtz redeneer dat daar ‘n veldtog teen Afrikaans gevoer word omdat daar so ‘n sterk gevoel teen rassediskriminasie is. Maar rassediskriminasie is skering en inslag van sowel plaaslike politieke byderwetsheid as die ANC se beleid. Jansen en sy mede-ANC-kornuite hou daarvan om teen blankes, veral Afrikaners, en Afrikaans te diskrimineer.

Suidpunt: Vyftien besware rondom die ongelóóflike klug van verpligte Afrikataalklasse

Nie so lank gelede nie (22 September 2015 en 11 Julie 2017) hoor ek ‘n gesprek oor RSG op Praat Saam omtrent die infasering van ‘n Afrikataal in die grondslagfase in Anno Domini 2018, veral in die Wes-Kaap wat al dekades so te sê net Engels en Afrikaans as taalkeuse aanbied (met Duits en Latyn as opsionele byvakke in die voormalige Kaapprovinsie).

Van die probleme wat toe uitgewys word, is (potgooi, 22 September 2015):

– In 2000 het die loodsprojek gevou.
– Beskikbaarheid van bekwame onderwysers (op taalkundige vlak), want die Afrikataaldepartemente aan universiteite het in die verlede toegemaak. Sedert 1994 was daar geen belangstelling nie.
– Geen tot weinig leermateriaal en hulpmiddele. Selfs die materiaal wat ontwikkel is vir tweedetaalonderrig, kon nooit die proses loop om goedgekeur en op katalogusse te kom nie: provinsiale en nasionale regering wys elkeen vingers na mekaar.
– Finansies is ‘n probleem.
– Dit gaan klaar swaar om leerlinge sover te kry om Wiskunde te doen, laat staan nog ‘n Afrikataal.
– Dis reeds twintig jaar te laat.
– Die onderwysstelsel is nie buigsaam genoeg vir die implementering van hierdie nuwe stelsel nie.
– Moedertaalonderrig word nog steeds nie op elke vlak in elke vak deurgevoer nie. (En Wiskunde en wetenskap is steeds goor.)
– Hoe wil jy nog ‘n tweedetaal aanbied as geletterdheid in jou moedertaal reeds so vrot is?
– Verplasing van ouers met kinders na verskillende provinsies gaan ‘n groot agterstand hê vir die leerling in Graad 5+, a.g.v. die verskillende afgedwonge Afrikatale van die betrokke streke. Dis vyf jaar wat die leerling dan agterstallig is.* [*HIERDIE UITERS BELANGRIKE VRAAG IS NIE OPGEVOLG NIE!]

Vir al hierdie probleme het Michael le Cordeur ‘n kitsoplossing: ons moet handevat.

Op die potgooi van 11 deser word die gesprek toe voortgesit (slegs nuwe probleme word gelys):

– Dit is nie meer ‘n beleid nie, maar afgegradeer na ‘n strategie. (Want dit is nie meer haalbaar nie? Vae woorde, vae woorde!)
– Daar is twee stelsels: ‘n kommunikasietaal (derdetaal) vs. vak (keusetaal, tweedetaal). Om hierdie verskille nou by aan te pas gaan verdere hoofbrekens voor sorg.
– Daar word net heeltyd ondeurdag deur die staat eksperimenteer, alles moet gou deurgevoer word en in die proses word die kinders se toekoms opgemors.
– As een taal bo ‘n ander verhef word, is die ander moerig daaroor.
– Puntetoekennings word geweldig aangepas op skool, dis glad nie te sê die standaard is hoog nie.
– Die onderwysdepartement verwag die lesse moet deur onderwysers dan in Engels voorgelê word, omdat hulle skynbaar net Engels kan verstaan.
– Daar is gespesialiseerde onderwysers wat lankal afgelê is (oorbodig beskou word) wat nou plek soek.
– [Die potgooi word toe onderbreek deur ‘n advertensieveldtog deur ‘n inbeller (Karien) werksaam by die ATKV. Dit handel glo oor die veeltalige projekte in Soweto].

Die onderwerp vier sy tiende verjaarsdag sover my geheue terugstrek na 2007/2008. Terwyl ek as hoërskoolleerling nog tien jaar gelede doodbenoud gevrees het die nuwe skoliere sal my een voor wees wat taal betref, aangesien ek slegs Engels en Afrikaans op daardie stadium kon lees en skryf, het ek tot nuwe insigte gekom. Trouens, ek is heeltemal houtperddoodgerus. In hierdie brief stook en distilleer ek hierdie uiteenlopende warboel argumente in die koperketel tot een gram suiwer, dodelike rasionaliteit.

Ten eerste stel ek voor ons lesers gaan bietjie inkopies doen. Haal gerus ‘n pakkie kitspap van die rak af en aanskou die doos in diepte. Buiten Bokomo wat nog probeer om alle Suid-Afrikaanse tale te akkommodeer (Afrikaans ingesluit), sal jy opmerk die meeste maatskappye druk in swart ink die inhoud in Engels, Frans, Portugees en Arabies op die pakkie. Dus, die elitetale van Afrika. Die aansienlikes. Dit bly nie alleen by kitspap nie: pizzas, hoender, kassies vrugte, sakke hondekos, braaie, elektroniese toerusting, selfs sekere geneesmiddels het eksklusief hierdie tale op. Hierdie produkte is waarskynlik bestem vir die Afrikalande, miskien Brasilië en heel waarskynlik die Midde-Ooste. As die maatskappye (geld praat altyd die hardste!) hierdie vier tale dan belangrik vind, waarom moet ek dus ‘n plaaslike Afrikataal aanleer?

Ten tweede. Reeds volgens die Staatskoerant van 2 September 1992, No. 14250, bl.18, word gestel omtrent ‘n matrieksertifikaat:

“Behoudens die bepalings van paragraaf 11 (2), reik die Komitee van Hoofde ‘n vrystellingsertifikaat uit aan iemand wat in die eksamen van die eksaminerende liggame vermeld in Aanhangsel I geslaag het:

Met dien verstande dat- (b) so iemand by die vier of vyf vakke ten minste een vak ingesluit het, gekies uit elk van die onderstaande groepe:” [Groep I tot III]

Hiervan was Engels in ‘n aparte groep ingedeel, naamlik “Groep I”. “Groep II” het Afrikaans, Duits, Frans, Grieks, *Hebreeus*, Italiaans, Latyn, Nederlands, ens. ingesluit. Engels was daarmee ‘n VERPLIGTE matriektaalvak INGEVOLGE DIE WET in Suid-Afrika onder die laaste blanke regering. Gevolglik volg mense die pad van die minste weerstand: my moedertaal en Engels. Ek kan glad nie sê hoe lank hierdie wet uitgeoefen is en wat Kader Asmal alles aangevang het nie. Naledi Pandor het in haar tydperk (dis nou in my hoërskooljare 2004-2008) hierdie reël moontlik laat verslap: nou kon jy Zoeloe en Xhosa neem; Tswana en Afrikaans; of Engels en Afrikaans, ens. Die ou wet was dus oorbodig. Feitlik enige twee landstale kon jy dus nou neem en op die oog af is heelwat vryheid nou gegun. Maar eintlik ook nie. Hoekom nie? Want die meerderheid sou tog van nature Engels (die internasionale taal) kies, plus, reg geraai, hul moedertaal. Was daar byvoorbeeld ‘n internasionale taal soos Frans, glo ek sou ‘n handjievol Afrikaners tog Afrikaans en Frans geneem het, ten koste van Engels. (In Duitsland is daar byvoorbeeld Russies, Latyn, Frans, Italiaans, ens. om van te kies naas jou moedertaal, hoewel Engels al hoe meer ‘n gewilde tweedetaal word. ‘n Wêreld sonder Engels is dus nie heeltemal so ondenkbaar soos wat voorgegee word nie.).
Selfs in Joodse privaatskole in die Kaap word Engels (moedertaal) en Afrikaans Tweede Taal hoofsaaklik geneem, aangesien *Hebreeus* in geen bevoorregte posisie nou meer is soos gedurende Apartheid nie, en ook geen amptelike landstaal in Suid-Afrika is nie.

Ten derde het ek in die verlede die Zoeloeweergawe van News24.com ( http://isizulu.news24.com/ ) besoek. As jy drie, vier of meer as vyf kommentaarplasings sou vind by die meestal uit-Engels-vertaalde-berigte, kon jy jou gelukkig ag. Die Engelse weergawe is die plek waar almal wou wees. Gaan dan asseblief na “Le Figaro” se webwerf en geniet die honderde uiteenlopende gesonde en goed beredeneerde kommentaar op die blad. Wil Zoeloes in Zoeloe bedien word? Wil Franse in Frans bedien word? Watter keuse oefen dit op my tweedetaalkeuse uit? So ook, volgens Franke se navorsing in 2008 onder Duitsers in Natal, getiteld ““We call it Springbok-German!”: Language Contact in the German Communities in South Africa”, wil Zoeloes eerder Engels met vreemdes, soos blankes, praat. Nou waarom dan die moeite doen?

Ten vierde, dink jouself die volgende scenario in. Sakeman Khumalo het pas by D.F. Malan (CPT) aangeland en kom agter van sy bagasie het op Jan Smuts (JNB) agterweë gebly. Dit is nie sy skuld nie, maar wel die plaaslike lugredery s’n. Ook maar goed hy het sy goue Rolex by die huis in Sandton gelos. Khumalo is kniediep in die moeilikheid (die angssweet drup langs sy slape en skouerblaaie af), want môre het hy ‘n belangrike voorlegging hier in die Kaap wat wag en van die dokumente het hy in sy sleepkoffer tussen die klere verpak. Wanneer hy inderhaas ‘n personeellid genaamd Bettina nader, skets hy blitsvinnig sy krisissituasie. Minder as ‘n minuut later kry hy die slaperige antwoord: “Akskies meneer, I don’t speak foreign, but do you speak English?” Bettie het slegs ‘n paar woorde Xhosa op skool in die Wes-Kaap geleer. Zoeloe sou nou heel goed te pas kon kom. Maar die staat weet mos van beter.

Ten vyfde loop die plaaslike boekwinkels nou nie juis van plaaslike Afrikatale oor nie. Dit skep ‘n geweldige probleem indien Suidpunt nog van plan was om Zoeloe aan te leer (na aanleiding van die vierde beswaar). Want Suidpunt het ‘n rasende honger na NUTTIGE inligting. Worldcat.org wys die meerderheid inligting waarna hy soek is beslis nie in ‘n Afrikataal nie. Diderot se brief aan Koningin Katharina II (die Grote) waarin hy die voorgestelde leerplan vir Rusland uiteensit kan vandag nog gelees word (in tydlose, formele Frans) by Wikisource. Middeleeuse manuskripte in bevrore Latyn en solder-Duits is openlik en gratis te kry op die web. Suidpunt hou daarvan om kronologies inligting onder mekaar te stip om die wendinge, verkeerde en regte besluite, asook verspeelde kanse te isoleer, met oranje potlood te omkring, te begryp en die saak af te handel. Daarteenoor is die vertaalde boeke (vernaamlik uit Engels) in Zoeloe verblydend, hoewel nie juis eweredig oor die land versprei nie. Steeds beter as Xhosa, waar daar so te sê niks aangaan nie. Radiodienste in die Wes-Kaap is natuurlik nie juis in Zoeloe beskikbaar nie. SABC 1 is maar die enkele luister- en kykgenot.

Ten sesde twyfel ek sterk of die Ontvanger van Inkomste en ander staatsdienste die openbaar oornag in 11 amptelike tale gaan begin bedien. So ook die howe. So ook ons universiteite. DIT WAS IMMERS TWEETALIG! So nou leer ‘n leerling dag en nag ‘n Afrikataal, om mee te wat? Om eendag vir die staat te gaan werk wat buitendien deur en deur Engels is? Sine qua non? Dis mos belaglik!

Ten sewende wonder ek of die Onderwysdepartement mens bonuspunte toeken vir moeilike suigklanke (die tongklap) en toontaal wat bemeester moet word tydens mondeling. Xhosa het beslis meer suigklanke as Zoeloe. Ook wonder mens hoe al die dialekte bemeester gaan word. Soos ek dit verstaan (in my onkunde) is daar in KwaZulu-Natal ‘n ander dialek wat op elke tweede heuwel gepraat word. Die brugkinders in Johannesburg praat ‘n ander dialek as die straatkinders in Soweto, wat almal verskil van die Standaardzoeloe wat op skool geleer word. Stel jou voor jy vra die koerantverkopertjie by die robot in verhewe Koningszoeloe die dagblad… Of op die sypaadjie: “Ek sou graag ‘n gebraaide mielie wil nuttig…” (!)

Ten agtste het ons ‘n probleem met die Afrikaans-Afrikataalwoordeboeke uit die Apartheidsera. ‘n Taal waarvan sy sprekers nie oor woordeboeke beskik nie, of dikwels nie almal eenvormig redelik hoog opgelei is nie (veral nie in daardie moedertaal wat styl, woordkeuse en sinsboufoute betref nie), het die neiging om blitssnel te verander. 27 jaar het verbygegaan waarvan so te sê slegs die tweetalige Xhosawoordeboeke ‘n matige ontwikkeling getoon het. Ons weet egter vertaling en taalaanleer handel rondom idees wat aangeleer en oorgedra word, nie oor-en-weer woordsoekery nie. Hierdie leksikografiese probleem is nou nog nie opgelos nie.

Ten negende het ek ‘n bietjie speurwerk gaan doen by ‘n paar ouer Transvalers op die Afrikaanse Wikipedia (almal ouer as 45 jaar). Ek het vir hulle spesifiek gevra of die Sotho- of Tswanaklasse van destyds (voor die rasionalisering van skoolvakke in 1992) hulle enigsins gehelp het om vir ‘n gebraaide mielie op die sypaadjie te vra om te koop. Die antwoord was elke keer nee. Hoekom? Want taal leer jy nie eintlik in die klaskamer of agter die lessenaar nie. Grammatika en geykte uitdrukkings (soos vir briewe) leer jy wel in woordeboeke en stylgidse en die klaskamer. Die woordeskat kry jy uit televisieprogramme, boeke en films. Die eintlike praatwerk, luisterwerk en skryfwerk ontwikkel eerstehands met MOEDERtaalsprekers in lewende lywe. Jy leer sodoende om op jou voete te dink, met genoeg druk. Dit was een van die grootste probleme met die Duitse klasse gedurende die 1970’s en vroeër in Suid-Afrika: die leerlinge is rypgedruk hoe om ‘n uiters ingewikkelde brief in Goethestyl (hoogs verouderd!) te skrywe, maar kon skaars vir iemand gelukwens met sy verjaarsdag. Hoekom? Want aan wie kon geskryf word? Met wie kon gedurende vakansies gepraat en geoefen word? Die enigste taal wat mens op jou eentjie in jou stowwe ou kamertjie kan leer, is natuurlik die afgestorwe tale: Latyn, Goties, Sanskrit en Oudgrieks. Dieselfde ou probleme wat ek by Wikipedia ( https://af.wikipedia.org/wiki/Duits_as_vreemde_taal#Suid-Afrika ) opgesom het, kan net weer herhaal word by die Afrikataalklasse.

Ten tiende is daar in Europa onweer aan die broei, wat lankal in Suid-Afrika met blou blitse en haelskade ‘n spoor van verwoesting saai. “Kulturele geletterdheid” – oftewel, die verskoning om taallesse en grammatika-oefeninge af te water. Die staatsverslag wat my nekhare laat regop staan is die Nederlandse “Het geheim van de blauwe broer”. Dit handel kortliks oor vertalings wat letterlik uit die Grieks en Latyn in die Nederlands vertaal word. Latyn en Grieks gebruik nou eenmaal uitdrukkings wat wildvreemd van die moderne wêreld s’n verskil. Hierdie woordgebruik verskil natuurlik in elke oorspronklike teks (en daar is duisende!). Pleks daarvan om langs elke versreël ‘n ordentlike verklarende voetnota te plaas (soos die Universiteit van Stellenbosch se “Tria Saecula”-reeks uit die 1980’s deur Smuts, Bruwer, Van Stekelenburg en Claassens), en die onderwyser by elke gedig en prosavers ORDENTLIK die agtergrond behandel, moet nou meer aandag aan “die antieke kultuur in die breë” afgestaan word. En Koning Alexander het die Tweede Kamer se besluit op meganiese wyse bekragtig.
Reeds in die 1970’s is daardie sakie by die Universiteit van Potchefstroom lankal uitsorteer wat Duits betref: as jy taal wil leer, is die hooffokus taal en letterkunde. En basta. As jy kultuur wil leer, leer jy kultuur (of gaan doen self naslaanwerk in die biblioteek in jou vrye tyd). Dink nou bietjie hoeveel tyd gaan nou afgestaan word om vir ‘n Westerse stedeling (dit sluit die Afrosaksers in) die Afrikakultuur te verduidelik, soos inisiasierituele (wat ‘n kultuurskok vir die Engelssprekende Afrosaksers!). Hierdie gebruike verskil van stam tot stam, dialek van dialek. Jy gaan van ‘n klomp gebruike leer, maar steeds nie ‘n woord kan praat nie. Erken dit nou maar – dit is waarop “tweede taal” en veral “derde taal” deesdae gewoonlik afstuur.

Ten elfde gaan hierdie taalaanleer deur vreemdelinge steeds nie die tekortkominge van tegniese begrippe en ander taalleemtes in die Afrikatale help nie. Aangesien die sprekers van Afrikatale hul eie tale nie kan red nie, word seker nou wag gemaak op redding elders. Le Cordeur praat in die potgooie immers van verantwoordelikheid teenoor ons landgenote(?). Nou die dag skryf ek aan ‘n Duits-/Franssprekende hoe ek sukkel om die regte Middeleeuse begrip in Afrikaans te kies. Moet ek nou die Latynse “judicium castri”, die Middelnederlandse “borchdinc” of die Duitse “Burgding” gebruik? Dit was eeue gelede ‘n regsitting wat in kastele gehou is. “Burgding” het gewen, omdat die woord die naaste aan moderne Afrikaans lyk. Wat die Afrikataal betref: sal meer leenwoorde soos hierdie uit Engels of Afrikaans eenvoudig oorgeneem moet word? Moet sprekers van kleiner Afrikatale nie eerder eers by magtiger Afrikatale soos Swahili gaan aanklop nie, soos Afrikaans en Nederlands nou nog by Engels en Duits gaan woorde leen nie? Dalk dink ek net te logies.

Ten twaalfde wonder ek eerlikwaar watter taalvoorbeelde geleer gaan word in die staatskole. In “Zoeloe vir Beginners” deur G.J. Griesel (1982, derde druk 1993) kry mens voorbeelde wat vandag absoluut polities inkorrek sou wees, aangesien die imperatief (gebiedende wyse) en ander taalgebruik in hierdie taalleerboekie uitsluitlik met tuinwerk en huiswerk verband hou:

Yimba umgodi (ngehalavu)! – Grawe ‘n gat (met ‘n graaf)!
Khipha ukhula! – Haal uit die onkruid!
Chelela izimbali! – Gooi die blomme nat!
Sika utshani! – Sny die gras!
Musa ukuayina ihembe lami! – Moenie my hemp stryk nie!
Uphi umshanelo? – Waar is die besem?

Nogal jammer, want die deurklokkie het in baie buurte nie ophou lui vir los werkies nie. Werk is steeds skaars. Aangesien die Afrikaners deesdae hul eie huiswerk en tuinwerk doen (en SASSA-geld die gonswoord in die media is), is vrae rondom liasseer- en afrolwerk eerder gepas teenoor hul kollegas, soos “Aphi amaphepha?” – “Waar is die papiere/koerante?”

Ten dertiende is daar soos by Afrikaans steeds géén standaardbewys soos wat mens by Europese tale kry nie; dit wil sê van A1 tot C2-sertifikate. Party mense leer sinsnedes Frans en Spaans net om by die lughawe vinnig ‘n roomys te koop, ander wil elke fyn nuanse tot op akademiese vlak ken. Hoe wil jy almal akkommodeer? En wie bepaal hoe sulke akademiese Zoeloe lyk, wie skryf die reëls voor vir akademiese Sotho, en presies waar kry mens ‘n ordentlike handboek in Xhosa? Is “tweedetaal Zoeloe” goed genoeg vir universiteit? Presies wat is “hoëvlak Setswana”? En steeds kan niemand my antwoord waar taalpraktisyns hulle opleiding vandaan kry nie.

Ten veertiende: ek is vas oortuig ons word al hoe meer van die buitewêreld afgesonder deur onverdunde en deurgedrukte Afrikanisering. Ek het self beleef hoe Spaans, Italiaans, Russies, Moderne Hebreeus en Duits aan Suid-Afrikaanse universiteite een na die ander toegeklap word. Uit prospektusse en vaktydskrifartikels kon ek self sien hoe ‘n universiteit soos Potch sedert 1980 begin verslap het: Duits en Frans en Latyn was skielik nie meer nodig om ‘n proefskrif te skryf nie. Alles ter wille van “Nasiebou” en “Samehorigheid” en “die vrede te bewaar”? Dit tel absoluut niks as daar geen gesonde veelsydige BUITELANDSE “kruisbestuiwing” en betrekkinge is om geld, kundigheid en kennis beskikbaar te stel om werk te kan verskaf nie.

Laastens, saam met baie luisteraars van RSG: Hoe gaan dit Afrikaans bevorder? AFRIKAANS EERSTE! Want beslis nie alle swart skole in byvoorbeeld die Wes-Kaap bied Afrikaans aan nie ( http://wcedemis.pgwc.gov.za/wced/findaschool.html ). Ek kan glad nie sien hoe hierdie strategie vir Afrikaans enige voordele inhou nie, aangesien, sover my kennis strek, Afrikaans nie as “voorheen benadeelde Afrikataal” gereken word nie. Of het die Departement nou skielik wel van plan verander?

Maar die vraag bly, steeds: WAAROM?

Hierdie paniekerige inwerkingstelling van Afrikatale sien ek met die eerste rede teen die lig van die Sensus 2011, toe daar ‘n daling van Afrikataalsprekers teenoor Afrikaans en Engels gestaan het. Volgens Statistiek Suid-Afrika se bevinding is Afrikaans en veral Engels as hoëfunksietale uitgesonder, waarvolgens heelwat swartes, bruines en blankes hul moedertaal sommer heeltemal afgeleer het om hul sosiale mobiliteit sodoende te verhoog. ‘Toekoms in eie taal: ‘n Risiko-ontleding van die Afrikaanse taalgemeenskap en vertrekpunte vir ’n taalstrategie’ (Jacobs, Langner & Steyn, Pretoria: FAK, 2013, 14p) kyk ook na die Afrikaanse taalgemeenskap se groei, wat alle rasse insluit. Nou wie so dom is om jou eie taal in te boet pleks van nog een of twee by te leer, gaan my verstand heeltemal te bowe. In Nederland moes jy voor 1968 sommer ses akademiese en buurlandstale leer: Frans, Duits, Latyn en Grieks, Engels, en Nederlands. Die kindertjies het gebars ja, maar dit het hul goed gedoen. En tog… Fries was in die meeste skole nie op die lys nie. Vandag nog nie. Net soos Wallies en Iers ook nie by elke skool in Londen is nie.

Die tweede rede is die wanpersepsie dat die ander Afrikatale in die verlede benadeel is en nou daarvoor moet vergoed word. O, nee, hierdie redenasie hou geen steek. Dit is louter twak. Elke tuisland kon sy eie taal na die beste van sy vermoë handhaaf, beslis uit skuldgevoel vol geld gepomp deur die Republiek van Suid-Afrika wat gedurig die muishond van die wêreld gemaak is. Hierdie tuislandregerings het egter uit pure “vermaak” juis Engels deurgevoer as tuislandstaal. En nou hou almal weer die bedelbak.

Die derde rede word elke keer opgehaal tydens 16 Junie met die Soweto-opstande. Ook hier het J.C. Steyn in sy boek “Tuiste in eie taal” (1981:288-300; 344-371) die saak volledig behandel. Daar was lankal ‘n golf opruiery reeds vanaf 1974 aan die gang wat momentum begin kry het, tesame met toenemende intimidasie selfs op skoolkinders. As jy ‘n hond wil slaan, soek jy maklik ‘n stok. 3 skoolvakke in Afrikaans in slegs die Noord-Transvaal in swart skole. Terwyl jy voor jou siel weet die Republiek van Suid-Afrika was buitendien streng tweetalig. Dis so goed ek trek Quebec toe en weier om Frans te leer. Genoeg rede tot gewelddadige opstand? Onsin.

Nee, hierdie aanval op Afrikaans strek veel langer terug. “Die Franse taal is in die kolonie nie “onderdruk” en “uitgeroei” nie, al is dié bewering ook dikwels gemaak deur mense wat ‘n regverdiging gesoek het vir die onderdrukking van Hollands vanaf kort na die tweede Engelse besetting in die Kaap.”, skryf Scholtz (1939, lees verder). Klink hierdie mite bekend? Die verengelsingsbeleid was daarom geregverdig deur die geskiedenis doelbewus te verdraai. Net soos hierdie Afrikaniseringsbeleid tans. Ek wil asseblief eers hierdie Franse mite weerlê, voordat ek afsluit.

Die waarheid kry ek in een boek uit Jan Rabie se boekeversameling wat ek hierdie jaar in Hermanus gekoop het (hy en Marjorie het vroeër ‘n klipgooi daarvandaan in Onrus gebly). Die boek is getiteld “Afrikaans uit die vroeë tyd” deur Prof. J. du P. Scholtz. Scholtz staan 9 bladsye af waar hy die saak uiteensit vanaf bl. 226 tot 234, geskryf vir “Die Burger” op 7 September 1939. Die artikel is getiteld: “Verdwyning van die Franse Taal in Suid-Afrika”.

1) Die Franse wou ten eerste apart bly van die Hollanders. Die Hugenote was veral in Drakenstein saamgekoek, want hulle wou ook nie uitmekaar woon nie. Die latere spyt om nie Nederlands te ken of meer leergeleenthede daartoe te hê nie was hul eie skuld. Dit was egter van die begin af onvermydelik om in die oorgrote meerderheid bevolking Nederlands- en Duitssprekendes op te los, veral in ag genome dat baie Hugenote reeds voor hul aankoms Nederlands geken het.
2) Die V.O.C. wou aanvanklik skoolmeesters onder die Franse instuur om die kinders in Hollands te laat skoolgaan. In die praktyk het daar niks van gekom nie (in potlood onderstreep deur Jan Rabie). Ons praat nou van die jaar 1691 en verder. Vergeleke met Stellenbosch wat met sy stigting eers tot 1700 moes wag vir ‘n Hollandse voorleser, kan mens moeilik praat van hardhandige behandeling van die Franse wat betref die voorsiening van ‘n Franssprekende dominee.
3) Selfs met ds. Pierre Simond wat terugkeer na Europa in 1702, het W.A. van der Stel die Here XVII gevra om ‘n predikant te stuur wat “die beijde in de duijtsche [d.w.s. Hollands] en France Taalen is ervaaren”. Herhaaldelik sou die Here XVII met elke versoek aanvanklik teëstribbel, maar dan tog die versoek toestaan. In die versoekskrif van die Drakensteinse kerkraad praat ons hier van 116 mense waarvan slegs 25 Hollands goed genoeg ken om die preke te verstaan. Of die getal doelbewus deur die Hugenote oordryf is, is onbekend.
4) In Drakenstein het dominee Paul Roux nog altyd voortgegaan om Franse dienste te hou. Op 8 Mei 1718 het die kerkraad nog gereël dat die Franse dienste elke Sondag net na die Hollandse een gehou moes word “al waar het ook voor een of twee menschen.” Op 7 Februarie 1723 was daar nog 25 of 26 Franse bejaardes oor wat Nederlands nie kon verstaan nie. Reeds op 10 Desember 1709 het die Politieke Raad die kerkraad van Drakenstein opgedra om voortaan geen stukke aan die regering meer in Frans te stuur nie, sodat die Franse taal na die dood van Paul Roux geen amptelike erkenning meer sal geniet nie. Niemand het beswaar daarteen gemaak nie.
5) “Teen 1725 was die Franse taal reeds op sterwe na dood. Die Franse sterrekundige De la Caille, wat in 1751 aan die Kaap was, vertel ons dat die oorspronklike vlugtelinge hul taal geleer het aan hul kinders, maar dié nie weer aan hul kinders nie, sodat hy niemand onder die veertig aangetref het wat nog Frans kon praat nie. Die Franssprekendes het hom verseker dat daar oor twintig jaar niemand sou wees wat nog Frans ken nie.” Die voorspelling is verkeerd bewys: “Toe die natuurondersoeker Le Vaillant in 1783 Franschhoek besoek, tref hy daar net een ou man aan wat nog Frans kon praat.”

Die vierde rede kan uit al bogenoemde redes saamgebind en saamgesnoer word. Die Departement van Onderwys het duidelik iemand in sy visier.

Dit is seker nie verkeerd om ‘n Afrikataal te wil leer uit suiwer belangstelling nie, maar…

gegewe die politiek wat daarmee gepaardgaan,

ten koste van ONS Europese tale aan ONS universiteite (wat ‘n eng, kleinsielige, bekrompe, kleinsteedse, verstandelik vertraagde, kleinlike, insulêre, krenterige, parogiale, kleinburgerlike, verstarde, bevooroordeelde, kleingeestige, verkrampte, benepe, bekveldse, takhaarse, hinterlandse en ingeteelde geweld word die begrip “universeel” nie aangedoen nie!),

ONS kosbare Europese erfenis in Grieks en Latyn wat veel meer te bied het as ‘n stuk afgekookte Pan-Afrika-Nasionalisme,

ONS TAAL wat benadeel en verketter word,

…gaan ek met leedvermaak op hierdie houtbankie kyk hoe dié raserige sirkusbus verbyjaag en met trompetgeskal om die volgende hoek wéér verongeluk. Ek sal selfs die bus se petrolgeld betaal om die “spectacle grandiose” te aanskou. Dis so vermaaklik! Nog ‘n keer! Nog ‘n keer!

Jy weet, die ou Franse elite het juis die spreekwoord gebruik: “descendre en moderne” (afsak na moderne). Dit was ‘n vreeslike skande om in die 1800’s Wiskunde en Wetenskap te neem ten koste van Latyn. As jy nie Latyn geneem het nie, was jy eenvoudig nie deel van die Franse room nie. Die ander sêding was: “monter en classique” (uitstyg na klassiek), wanneer ‘n begaafde kind van ‘n minder gegoede agtergrond die Latynse rigting ingeslaan het, weg van die moderne vakke af. Selfs vandag nog neem hoofsaaklik kinders uit “gegoede huise” nog Latyn in Frankryk. Dit laat my dus nou wonder: sou hierdie einste stywe en vername Franse hoëlui vandag agter geslote deure praat van “descendre en tribalisme”?

Leon Lemmer: Jonathan Jansen se anti-blanke retoriek

Jonathan Jansen het ‘n doktorale proefskrif oor Zimbabwe se skoolleerplanne aan die Universiteit Stanford voltooi. Ten spyte van sy beperkte ervaring van universitêre onderrig – hy was ‘n biologie-onderwyser – is hy ingevolge transformasie spoedig as dekaan van opvoedkunde aan die Universiteit Pretoria aangestel. Na enkele jare daar het hy die rektor van die Universiteit Vrystaat (UV) geword, nadat vooraf telkens die versekering gegee is dat ‘n blanke nie in hierdie pos aangestel sou word nie. Met Jansen se aankoms het die UV na bewering dadelik sy stadium van voortreflike innovering binnegegaan. In sy intreerede het Jansen die versekering gegee dat terwyl hy die UV-rektor is Afrikaans sy posisie sou behou. Voor Jansen verlede jaar uitgetree het, is aangekondig dat die universiteit ‘n eentalige Engelse inrigting gaan word. “Both the senate (representing the professors) and the council (representing all stakeholders) overwhelmingly supported the proposal for an English-medium university” (Jansen, 2017-bron hier onder, p 72). Wat na Jansen se vertrek opgeval het, is die groot mate van verligting wat daar in akademiese geledere was. Egte akademici aan veral die UV is dankbaar dat die Jansen-era met sy foefies en geite verby is. Hulle bly hoop dat die destydse akademiese ingesteldheid van die universiteit kan herleef.

My waarneming is dat daar by Jansen ‘n neiging tot loodswaai en opportunisme is. In die nuwe Suid-Afrika, waarin substansiële waardes versaak en gesonde tradisies omgedop word, was Jansen skynbaar suksesvol. Ek is nie so gunstig beïndruk met hom soos wat hy met homself is nie. Anders as wat die gewoonte by die ander Naspers/Media24-koerante is, het die Bloemfonteinse Afrikaanse koerant, Volksblad, kritiek op Jansen se manewales (hy verswyg besonderhede hieroor in sy boek) gepubliseer. Jansen beskuldig die koerant van “publishing extremely racist views of some Afrikaans alumni and community members” (201). Ek het sy destydse boek, Knowledge in the blood: Confronting race and the apartheid past (Lansdowne: UCT Press, 2009, 337p) gekoop, gelees en sy anti-blanke relaas weersinwekkend gevind.

Sy jongste boek is As by fire: The end of the South African university (Cape Town: Tafelberg, 2017, xxiii, 287p, R280; Amazon Kindle $23,34). Ek het nie een van sy talle ander boeke gekoop nie. Daar is twee redes waarom ek sy jongste boek gekoop en gelees het: Dit handel oor die huidige stand van Suid-Afrikaanse universiteite en dit gee ook die menings weer van elf ander rektore waarmee Jansen onderhoude gevoer het. Ek verskil met so baie van wat Jansen te sê het dat ek twee rubrieke daaraan wy. In hierdie rubriek beperk ek my aandag hoofsaaklik by politieke aspekte. Volgende keer sal ek oor veral akademiese sake skryf. Die boektitel verwys na die boek, The fire text time (1963), van die homoseksuele Amerikaanse aktivis vir veral swart regte, James Baldwin (1924-1987). Oor die onlangse plaaslike studente-onrus skryf Jansen: “We are being tested ‘as by fire’ … We have come through the fire before. We can do it again” (253). Daarmee erken Jansen per slot van sake die verwantskap tussen die onlangse opruiende, misdadige studentegedrag en die destydse gewelddadigheid van veral die ANC/UDF. Dit is ‘n destruktiewe erflating waarop ‘n beskaafde mens kwalik trots kan wees.

Jansen kom in die laaste hoofstuk met sy sterkste anti-blanke gif. Hy wys daarop dat universitêre onrus in die res van die wêreld, insluitende ander Afrika-lande, selde gewelddadig is. In Suid-Afrika, daarenteen, is daar die “institutionalisation” van geweld. Geweld is “routine, something repeatable, predictable, and sustainable” (243). Dan volg hierdie vraag: “How did this country at the foot of Africa come to be so violent in its social culture, institutional behaviours, and its student protests?” (243). Wat myns insiens beklemtoon moet word, is dat dit feitlik uitsluitlik swart studente en werkers is wat ons universiteite ontwrig en skade aanrig. Die gewelddadigheid behoort aan hierdie mense toegeskryf en veroordeel te word. Jansen beantwoord sy vraag egter op ‘n manier soortgelyk aan hoe swart aktiviste met die slawerny van twee en meer eeue gelede omgaan: Die skuld word op die blankes gepak.

“The violence of contemporary South Africa cannot be understood outside of the country’s history over the centuries … The violence … comes from somewhere in our past” (243-244). Met ander woorde Jansen verkies om huidige swartes nie (ten volle) vir hulle gewelddadigheid verantwoordelik te hou nie. Vir my is dit so helder soos daglig dat “bevrydingsbewegings” en by uitstek die ANC deur skandalige voorbeeldstelling die huidige geweldskultuur by die swart massa geskep het. Dit is die ANC wat getoon het dat geweld lonend is, dat geweld dié manier is om te kry wat ook al begeer word. Maar Jansen soek die fout by die blankes. Soos die mode is, begin hy by kolonialisme maar hy verklaar nie waarom ander vorige kolonies (met tradisionele rassesegregasie) nie so gewelddadig soos Suid-Afrika is nie, behalwe seker om implisiet apartheid die skuld te gee. Om die vinger na die aard van plaaslike swart mense te wys, sou polities inkorrek wees. Hy misbruik die vyeblaar van apartheid om veral Afrikaners by te kom.

Soos die ANC beskou Jansen die gewelddadige aksies van veral nie-wittes teen apartheid as moreel regverdigbaar. Maar ek gaan vir Jansen iets gee waaroor hy gerus kan nadink. In die destydse Driekamerparlement het die bruines en Asiate myns insiens groter politieke inspraak in hulle eie sake gehad as wat die blankes tans in die “demokratiese” parlement het. Die ANC ontken eenvoudig dat daar iets soos etniese eie sake in die Suid-Afrikaanse (myns insiens fiktiewe) “nasie” bestaan terwyl die ANC voortgaan om sy eie etniese troetelgroep, die swart meederheid, te bevoordeel. Nieteenstaande die beduidende politieke inspraak wat hulle in die Driekamerparlement gehad het, het baie bruines en Asiate hulle destyds onder die vaandel van die ANC/UDF by die gewelddadige swartes geskaar. Die blankes wat tans in ‘n polities swakker posisie is as die destydse bruines en Asiate wend hulle egter nie tot gewelddadige protes in die nuwe Suid-Afrika nie. Dit dui myns insiens daarop dat mense nie net individueel nie maar ook etnies-groepsgewys, dus kwalitatief, verskil. Dit kan wees dat die blankes uiteraard of van nature nie net minder gewelddadig as die swartes is nie, maar ook minder gewelddadig as die bruines en Asiate.

In sy boek stel Jansen egter die gewelddadigheid van apartheid en by implikasie van die blankes (veral die Afrikaners) voorop terwyl hy die uiterste gewelddadigheid van veral die swartes (grootliks) verswyg. Sover ek weet het die ANC nog nooit geweld amptelik afgesweer nie. Dit is heel moontlik, selfs waarskynlik, dat die ANC geweld weer op groot skaal sal mobiliseer as hy bv gevaar loop om ‘n algemene verkiesing te verloor. In so ‘n geval kan die oorverteenwoordiging van swartes in die weermag en polisiediens deur die ANC effektief misbruik word. In die ANC met sy sterk sentralisering van mag, gegrond nie net op marxisme nie maar tradisioneel ook op die stamhoofstelsel, is daar geen fundamentele gebondenheid aan demokrasie nie. Demokrasie is bloot die meganisme wat die ANC tans in staat stel om politieke mag uit te oefen. In die ANC is daar myns insiens geen wesenlike beswaar teen ‘n outoritêre eenpartystaat nie. Die ANC wil letterlik ten alle koste die politieke mag behou, soos wat hy voor 1994 ten alle koste die mag wou bekom. Dit maak nie vir die ANC saak as die land tot in die grond afgebreek word nie. Eiebelang word voorop gestel.

“What colonial intrusion did was to make violence normal, to impress violence into the systems of control and domination over African people … South Africa remained swamped in violent conflict through the years leading up to Union in 1910. The successive Union governments, as well as the apartheid governments after 1948, regularised violence in every state institution as a way of keeping black people – and the minority of white resisters – in subjugation to laws of political repression and economic exploitation” (244). Dit is suiwere, onoorspronklike retoriek.

“The long years of apartheid rule also served to entrench violence in the South Aftican psyche. The victims of apartheid – and those who struggled against it – are not relics of the past. They are living human beings bearing the scars of apartheid’s brutality … Many of them teach and lead us, even as the new generation of students contemptuously dismiss their life-and-death struggles for freedom. These embodiments of apartheid’s violence look normal, on the outside. But they, and all South Africans, have been traumatised directly and inter-generationally by the violence of apartheid” (244).

Let daarop dat Jansen deurgaans na apartheidsgeweld verwys, dus na blankes, sekerlik veral Afrikaners, as die geweldenaars. Geen woord word gerep oor die terroristiese geweld van bv die ANC en PAC nie. Let op hierdie formulering: “When ending apartheid looked impossible, ordinary people rose up against the might of the white nationalist state and brought a terrorising power to its knees” (251). Dít is iets wat Jansen in Amerika geleer het: om aan jou teenstanders iets toe te skryf waaraan jou geliefde groep skuldig is. Amerikaanse swartes is by verre die gewelddadigste groep onder die “voorheen benadeeldes,”.gevolglik keer swart aktiviste die bordjies om en beskuldig die blankes van (institusionele/ingewortelde) geweld. In die voorafgaande aanhaling doen Jansen dieselfde. Dit is die ANC wat by uitstek ‘n geskiedenis bevlek met terrorisme het, maar Jansen skryf terrorisme toe aan die “white nationalist state,” dus die blanke regering van ná 1948.

Nadat apartheid afgeskaf is, is meer mense gewelddadig gedood as tydens die anti-apartheidstryd omdat die ANC ten alle koste die 1994-verkiesing wou wen ten einde die politieke mag te bekom. Is dít ook die skuld van apartheid en die blankes of moet die fout eerder by bv die magslus en immoraliteit van ANC-kamerade gesoek word? Die frase (in die voorlaaste paragraaf hier bo) “many of them teach and lead us” verwys na bv terroriste en ander geweldenaars wat in die nuwe Suid-Afrika in topposte geprop is, insluitende ‘n beduidende aantal wat as rektore ontpop het. Jansen verwys na hierdie rektore wanneer hy skryf: “not a few activists from the anti-apartheid days” (15), dus “the appointment of cadres as vice-chancellors” (221).. Byvoorbeeld, Max Price word beskryf as “a good man, with struggle credentials” (135). ‘n Mens sou dink dat rektorskap ‘n belangrike opvoedkundige posisie is waarin misdadigers en kwaaddoeners per definisie nie aangestel word nie. In die nuwe Suid-Afrika dien dit egter op ‘n absurde manier as ‘n sterk aanbeveling. Die woord “inter-generationally” (in die voorlaaste paragraaf) het Jansen by Amerikaanse identiteitstudies gaan leen. Na eeue en talle geslagte ly swartes glo nog steeds aan die “pynlike” nagevolge van bv slawerny en word daar van hedendaagse blankes verwag om daarvoor om verskoning te vra en op te dok.

Om in te vryf hoe sleg blankes is, gaan haal Jansen die volgende ongetoetste bewerings uit die verslag van Desmond Tutu se sogenaamde Waarheids- en Versoeningskommissie: “It was the white policeman throttling a black activist, smothering a fellow citizen with a wet bag, raping a woman resister, burning black bodies while enjoying a braai, shooting youth from the inside of a police van, throwing activists from police buildings, or hanging them in their cells. This kind of intense interpersonal violence went on for decades” (244-245). Daar is nie ‘n woord oor wat hierdie “slagoffers van apartheid” gedoen het nie. Jansen wil klaarblyklik hê die lesers moet dink dat hulle onskuldige slagoffers van blanke gewelddadigheid is. Jansen kan gerus ‘n poging aanwend om suiwer objektief die volgende vraag te beantwoord: Wie maak hulle getals- en persentasiegewys, in die verlede en in die hede, in Amerika en in Suid-Afrika, die meeste aan geweld skuldig, die blankes of die swartes?

“What made the apartheid years different from the experience of our neighbouring countries was both the longevity and the intensity of state-sanctioned violence. We were the last of the African nations to experience the end of white rule [1994], following Zimbabwe (1980) and Namibia (1990), and right up to the end the violence escalated in a desperate attempt to prevent the inevitable” (245). Hier lieg Jansen doelbewus. Hy gee voor dat blankes wat die mag wou behou primêr vir die buitensporige geweld van 1990/94 verantwoordelik was en nie die magshonger ANC nie. En wie is verantwoordelik vir die buitensporige gewelddadigheid sedert ons “bevryding” in 1994? Myns insiens die bedenklike voorbeeld van ongebreidelde gewelddadigheid wat deur veral die ANC tydens die “bevrydingstryd” gestel is. Of sal Jansen “inter-generationally” eerder die skuld daarvoor aan apartheid en dus aan die blankes toedig? Laasgenoemde lei by implikasie tot die absurde beskuldiging dat blankes eintlik vir bv die huidige vlaag plaasmoorde op blankes verantwoordelik is. Geen wonder dat die ANC-regering nie voorkeur aan die bestryding van plaasmoorde wil verleen nie; dus, die Boere kry blykbaar volgens die ANC en Jansen se siening bloot hulle verdiende loon.

Dwarsdeur die boek gebruik Jansen byvoeglike naamwoorde om sy linkse politiek aan die lesers op te dring. Hy skryf van die “notorious” Verwoerd (x), die “racial ideologue” JBM Hertzog (x) en ook die “racist” Hertzog (53). CR Swart word verwyt vir “his contribution to the racial misery of black people” (53). Jansen wou die CR Swart-standbeeld op die UV-kampus met een van Ismail Mahomed (1931-2000) vervang, die Indiër ANC-aktivis met minimale regskwalifikasies en geen ondervinding as appelhofregter nie, wat deur Nelson Mandela as hoofregter in die Appelhof aangestel is bo ‘n ervare blanke appelhofregter met ‘n doktorsgraad. Jansen vind dit blykbaar in orde dat ‘n muurpaneel van Jan van Riebeeck in die Suid-Afrikaanse ambassade in Londen deesdae bedek word “with transparent glass panels bearing the names of slaves and indigenous people” (54). As Jansen se voorouers ook van die blanke kant gekom het, kan ‘n mens vra: Waarom net die blankes wegwens?

Jansen verwys na die “imperialist arrogance, capitalistic greed, and racial meanness” van Cecil Rhodes (50). Rhodes het die grond geskenk waarop die Universiteit Kaapstad (UK) gebou is (49). Maar beterweter Jansen skryf: “It was not his land to begin with … If anything, this was the land of the Khoisan that he had expropriated” (50). Die Khoisan moes seker sonder kaart en transport besluit het wat met hierdie grond gedoen moet word, “in a colonial backwater that was at once racist and homophobic … Rhodes had the audacity to claim he was bringing ‘civilisation’ to the Dark Continent” (50). Dus, volgens Jansen was daar selfs vir die Khoisan geen heil in die koms van die Westerse beskawing na Afrika nie. Maar as die terrein waarop die UK gebou is eintlik aan die Khoisan behoort, is dit sekerlik die blankes wat op die eienaarskap van al die verbeterings op daardie grond aanspraak kan maak. Desnieteenstaande aanvaar Jansen en diesulkes sonder meer dat swartes, indien nie ten volle nie dan ten minste deels, op eienaarskap van die UK aanspraak kan maak. Volgens hierdie redenasie behou nie-wittes eeue lank hulle aanspraak op eienaarskap van bv grond terwyl blankes vanselfsprekend afstand van hulle eienaarskap van infrastruktuur moet doen. Dit is sekerlik ‘n geval van rasgebaseerde dubbele standaarde.

Benewens sy afkeure skryf Jansen goedkeurend van die “struggle hero” Beyers Naudé (x, 53), die “erudite” Njabuklo Ndebele (68), die “respected journalist” Henry Jeffreys (127). die “energetic” Kader Asmal (156), die “respected academic” Mahmood Mamdani (156) en die “struggle hero” Chris Hani (245). ANC-kamerade soos Nelson Mandela en Govan Mbeki behoort glo aan “the greatest generation” van Fort Hare-studente (143), al het Mandela as moeilikheidmaker nie sy graadstudie daar voltooi nie. Jansen hou van Jakes Gerwel se “rethinking of Afrikaans,” André Brink se “anti-apartheid literature” (166) en Bill Nasson se “reinterpretation of the South African War” (167). Jansen bedoel die Anglo-Boere-oorlog, maar hy verkies om eerder die Britse benaming te gebruik, waarmee hy ook die term “Boer”, waarin hy ‘n renons het, vermy.

Xolela Mangcu en Christi van der Westhuizen word beskryf as “two activist-intellectuals” (129). Die uiters anti-blanke Mangcu skryf glo “thoughtful articles in the media” (235). Die Jansen-UV het dit sinvol geag om ‘n “progressive” beeldhouwerk, “resistance art”, blykbaar ‘n sameflansing van “scrap-metal waste”, van die bruin “struggle artist”, Willie Bester, te koop en op die kampus uit te stal (129). Dit is nog ‘n Jansen-foefie maar is die soort beeldhouwerk wat hy bo die volwaardige standbeeld van CR Swart op die kampus verkies. Jansen skryf ook van die “rich and inspiring struggle songs from the past” (80), “a proud tradition of anti-apartheid protest” (2) en “the heroic struggles of students against apartheid in the 1970s [Jansen’s UWC student era] and 1980s” (216).

Vir hulle bydrae tot sy boek gee Jansen in die voorwerk erkenning aan twee radikaal linkse elemente in die UV se Instituut vir Versoening en Sosiale Geregtigheid, die bruin direkteur, André Keet, en sy blanke adjunk, JC van der Merwe (xix). Hierdie Instituut het in die plek van die Reitz-koshuis gekom. Vier blanke studente het op ‘n video gemaak asof hulle op die kos van vyf swart werkers urineer (99). Die gebeure is opgeblaas tot die Reitz-insident. Jansen noem dit “the racist Reitz scandal” (199). “The Reitz incident of 2007/08 remains the event against which all subsequent racial incidents are bookmarked in all media forms” (214). Hoekom? Want dit “constituted the most serious human rights violation on a university campus in the post-apartheid period” (99). Net ‘n uiters bevooroordeelde mens sal so ‘n stelling maak. Niemand is gedood of beseer of selfs werklik skade aangedoen nie. Die blanke studente is geskors en die UV het skadevergoeding aan die werkers betaal al is hulle nie werklik benadeel nie. Is daar al ooit owerheidsvergoeding aan die blanke naasbestaandes van ‘n plaasmoord betaal? Moet blankes maar leer om dubbele standaarde te aanvaar al het die groot era van geregtigheid glo in 1994 aangebreek? ‘n Petrolbom is in die kantoor van die rektor van die Universiteit Kaapstad gegooi. Watter beswaar opper Jansen daarteen? “What if there had been in there a black woman cleaning” (137). Oor wit slagoffers van geweld bekommer Jansen hom skynbaar nie. Heel aan die begin van sy inleiding verwys Jansen reeds na “the long, dark days of apartheid” (1). Het dit nie in Suid-Afrika, insluitende sy universiteite, sedertdien akademies stikdonker nag geword nie?

Volgens Jansen is Afrikaans “not simply a language of instruction; it was a symbol of exclusion” (71). Afrikaans “remains deeply associated with the casual [gemaklike, ongeërgde, onverskillige?] violence, racism, and contempt against black people … Afrikaans will not endure as a language of instruction in any South African public university. Its powerful political symbolism through association with the apartheid past weighs far too heavily in the inherited memories of black students” (77). Jansen assosieer Afrikaans sonder meer met “racist whites” (137). Die rektor van die Noordwes-Universiteit, Dan Kgwadi, “appeared to be less enthusiastic about their [racist whites’] self-apportioned cultural asset, Afrikaans” (138). Uit hierdie formulerings spreek Jansen se weersin in sy moedertaal, Afrikaans, baie duidelik.

Hy verwys na die Universiteit Stellenbosch se berugte Luister-video waarin glo aangetoon word “how Afrikaans actually functions to humiliate and harass non-Afrikaans speakers and … ensure their failure on the campus, in the classroom, and in the dance halls, food outlets, and bars of the surrounding community” (72-73); asof dit die verantwoordelikheid van die universiteit is om die hele dorp te transformeer. Jansen se lagwekkendste opmerking ten koste van Afrikaans is dat hy net “rudimentary” Afrikaans geken het toe hy ‘n UWK-student geword het (104-105). Die waarheid is dat die UWK van 1960 tot 1987 ‘n tweetalige maar oorwegend Afrikaanse universiteit was omdat Afrikaans die moedertaal van die meeste studente, insluitende Jansen, was. Dit is eers tydens Jansen se studietyd in Amerika dat hy besluit het dat Engels sy eerste taal is. Maar hy kan gerus ernstige oorweging skenk aan die volgende frase van Ngugi wa Thiong’o wat hy aanhaal: “The colonial ‘language was the means of spiritual subjugation'” (160).

Oor die eens Afrikaanse universiteite beweer Jansen: “Openness in the culture of these campuses was never ingrained in their founding missions or operating ideologies. Instead they were, more than the liberal [white English] universities, direct offspring of the apartheid state with security built into their institutional DNA as a defense against perilous ideas from the outside” (89). Die waarheid is egter dat feitlik al die eens Afrikaanse universiteite voor 1948 gestig is en daar deurlopend stemme teen apartheid op daardie kampusse opgeklink het. Daar was toe ‘n veel groter uitwisseling van verskillende menings as tans omdat net linkse, bv marxistiese, idees deesdae as aanvaarbaar geag word. Enige uiting wat nie links is nie word as verregs geëtiketteer en nie deur die universiteitsowerhede geduld nie.

In 1960 het die Universiteit van Wes-Kaapland (UWK) met onderrig vir bruin studente begin. Die universiteit is teen groot koste met die geld van veral blanke belastingbetalers opgerig, uitgebou en onderhou. Die UWK het goeie tersiêre onderrig binne die bereik van talle bruines gebring wat andersins daar sonder sou moes klaarkom. Aan die UWK het bruin kultuur ‘n bloeityd beleef soos nooit voorheen nie. Dit was eers tydens die rektorskap van Jakes Gerwel (1987-1994) dat toegelaat is dat die universiteit met swart studente, self dié sonder universiteitstoelating, oorstroom word en die vrye uitlewing van bruin kultuur aan bande gelê is. Hierdie verswarting van die UWK het nie sonder teenstand uit bruin geledere verloop nie.

In die voor-Gerwel-era het die oorgrote meerderheid studente studiebeurse van die Departement Kleurlingsake ontvang. In die jare sewentig was Jansen ‘n UWK-student en hoogs waarskynlik ‘n beurshouer van die “apartheidsregime,” al het hy dit nog nooit erken nie. Daar is ook geen erkentlikheid by hom vir die akademiese vorming wat hy daar ontvang het nie. As die UWK nie bestaan het nie, sou Jansen nooit sy eerste graad verwerf het nie. Hy was ‘n ondankbare maar hoogs bevoorregte student terwyl hy nie op voltydse tersiêre studie geregtig was nie. Om politieke redes vind Jansen dit nou nodig om die akademiese gehalte van sy BSc-graad te diskrediteer.

Met die vorige twee paragrawe as agtergrond kan die volgende uitlatings van Jansen beoordeel word:

“Black institutions of higher learning were originally created as sites of inferior education … Like the other bush colleges [universities], the University of the Western Cape (UWC) was designed to fail. It was heavily staffed by second-rate Afrikaner academics who could not make the grade at the well-funded established universities, such as the nearby Stellenbosch. UWC was deliberately denied high-status disciplines such as medicine and engineering. Its original facilities were barely comparable to those of a white high school in the leafy suburbs. There were no spacious sporting grounds with high-quality atheletics tracks and state-of-the-art gym facilities. The library holdings were elementary, and luscious lawns and gardens that adorn the marketing brochures of most ambitious universities did not exist” (104).

Jansen het die vermetelheid om gratis op al hierdie dinge aanspraak te maak by ‘n universiteit wat ‘n dekade oud was. Alles wat Jansen van ‘n universiteit begeer het, is mettertyd teen groot koste deur die blanke regering bygevoeg. Aan die begin van die jare sewentig, dus voor Jansen sy opwagting as student gemaak het, het die UWK reeds oor ‘n indrukwekkende biblioteekversameling beskik wat uitstekend geadministreer is. Geen student is in hierdie opsig benadeel nie. Die stelling dat die UWK “was designed to fail” is ‘n inflame leuen. Die NP-regering het skool- en universitêre onderwys verskaf wat stukke beter was as die ANC-regering se latere pogings, ook wat onderwys aan nie-wittes betref. Maar Jansen skryf neerhalend van die “microwaved diet of Bantu Education” (231). Die UWK en Durban-Westville, die universiteit vir Asiate, het uitstekende dosente getrek omdat hierdie twee universiteite in groot stedelike gebiede geleë is. In talle gevalle het uitgelese akademici van blanke universiteite poste aan die UWK aanvaar.

Toe die UWK in 1960 begin het, het die Universiteit Stellenbosch maar pas daarin geslaag om ‘n mediese fakulteit te kry. Die regering was toe nie en is steeds nie finansieel daartoe in staat om die duur fasiliteite wat mediese en ingenieursonderrig verg aan iedere universiteit te vestig nie. Die afwesigheid daarvan aan die UWK kan dus nie aan apartheid toegeskryf word nie. Jansen swyg oor die Fakulteit Tandheelkunde wat in die jare sewentig aan die UWK gevestig is. Daar is besluit dat Asiatiese studente van Durban-Westville en bruin studente van die UWK om die helfte die beskikbare plekke sou deel omdat die regering nie terselfdertyd sulke fasiliteite ook by Durban-Westville kon bekostig nie. ‘n Uitstekende akademikus, Manie Breytenbach, is as die eerste hoof van tandheelkundige opleiding aangestel. Hy het aan my genoem dat nie ‘n enkele bruin student suiwer akademies vir toelating tot die beperkte aantal plekke in hierdie studierigting sou kwalifiseer nie omdat daar elke jaar genoeg akademies heelwat beter Asiatiese studente aansoek gedoen het. Die regeringsvoorskrif was egter dat Asiate en bruines die fasiliteite om die helfte sou deel, gevolglik is ooreenkomstig gehandel. Dit is bekend dat bruines die bevolkingsgroep is wat hulle persentasiegewys die minste op tersiêre vlak laat geld. Juis daarom kan die talle bruin rektore, insluitende Jansen, wat skielik in die nuwe Suid-Afrika ontpop het myns insiens onmoontlik suiwer akademies regverdig word. Is Jansen se insinuasie dat die UWK mediese en ingenieursopleiding moes verskaf het sinvol as daar nie ‘n beduidende getal bruin studente was wat daarin suksesvol kon studeer nie? Soos Jansen in ‘n ander konteks oor nie-wittes erken: Sulke bruin studente was “simply not there” (235).

Fort Hare, Zoeloeland en die Noorde (Turfloop/Limpopo) was die eerste drie universiteite vir etniese swartes. Omdat hulle in afgeleë nie-stedelike gebiede geleë is, het die “apartheidsregime” maandeliks ‘n gebiedstoelae bo en behalwe ‘n salaris aan iedere dosent betaal ten einde beter, verkieslik akademies goeie, dosente te trek. Die nuwe etniese universiteite (Fort Hare was die uitsondering – dit was ‘n bestaande universiteit wat deur die NP-regering oorgeneem is) het almal jaarliks ‘n ekstra vestigingstoelae van die NP-regering bo en behalwe die gewone owerheidsubsidie ontvang, juis om die geriewe te ontwikkel wat Jansen aan iedere universiteit verlang.

Die toestand waarin die eens etniese universiteite (trouens alle plaaslike universiteite) sedert 1990 akademies en andersins verval het, is nie ‘n betroubare weerspieëling van wat die etniese universiteite eens was nie. Hoe meer die eens etniese en ander universiteite deur ‘n oorwegend swart raad, rektor en bestuur, dosente en studente oorgeneem is, hoe verder het hulle akademiese aansien gedaal. Maar dan is dit Jansen wat skryf van “the darkest days of the apartheid state’s assault on universities … those dark decades” (126). Dit kan politieke duisternis wees waarvan Jansen uit sy oogpunt skryf, maar nie akademiese duisternis nie. Deel van Jansen se slegsêery is dat die eens etniese universiteite glo “ethnic birthmarks” dra (105). Dit is myns insiens net mense wat nie op hulle etnisiteit trots is nie wat ‘n weersin in etnisiteit as sodanig het. Die punt is dat Jansen ‘n onbetroubare skrywer oor die Suid-Afrikaanse universiteitswese is weens sy renons in apartheid, blankes (veral Afrikaners) en Afrikaans.

Ten slotte moet ek die aandag vestig op seker die irriterendste kenmerk van die boek: die buitensporige mate waarin Jansen vir homself lof het. Reeds in sy 2009-boek het hy sy voortreflike leierseienskappe hemelhoog geprys. In sy jongste boek sit hy hierdie betoog voort. “In writing this book, I have interspersed my own leadership experiences among those of my eleven colleagues” (xvi). “The leadership task is almost impossible” (21). Jansen “spent most of my working life teaching and leading young people” (27). “A university leader’s academic speciality … affects the way he or she leads” (18). Daar kan waarheid hierin wees. Hy verwys na ‘n rektor wat “a curriculum specialist” is en hier het hy ongetwyfeld homself op die oog.

Oor leerplanne haal Jansen die volgende op: “Those in power consciously select what is worth teaching and knowing and, in the process, assign value to what goes in and what is left out of the curriculum” (155). Dit beskryf seker die manier waarop skoolleerplanne deesdae in Suid-Afrika met sy ideologie-behepte ANC-regering saamgestel word. Alles hoef egter nie verpolitiseer te word nie. Op universiteitsvlak kan suiwer akademies, bv so ideologies neutraal moontlik, oor leerplanne besluit word. Sommige vakgebiede, bv wiskunde en van die natuurwetenskappe, leen hulle kwalik tot verideologisering. “Claims that science is ‘colonial’ and needs to be scrapped ‘as a whole’ … are, of course, ridiculous” (156). “For the pan-Africanist, the call for Africanisation in the curriculum is a nationalist imperative that asserts African identity and rejects the imitation of Europe in the quest for African knowledge, culture, and aspirations in the substance of what we teach and learn. For students, this means reading books by African authors, learning about artworks by African artists, rediscovering African greatness through scientific achievements by Africans [examples?], studying African cinematic works, and so on. Crudely put, the curriculum is and should be about Africa, not about Africa in relation to Europe and the distant West” (159-160).

Heimlik dink Jansen dat hy as opvoedkundige ‘n voorsprong bo ander rektore het. In werklikheid misluk opvoedkundiges wat, soos Jansen, voorheen skoolonderwysers was dikwels in die akademie omdat hulle wesenlik onderwysers bly en nie groei tot volwaardige akademici nie. Hy beweer rektore werk “eighteen hours a day and over weekends” (4). Later blyk dit dat hy eintlik na homself verwys het. Na sewe jaar as rektor van die UV het hy uitgetree: “Seven years of working eighteen hours a day” (13). Dit is ongetwyfeld ‘n erg oordrewe aanspraak. Jansen spog dat hy as ‘n Stanford-navorsingsgenoot, wat in Oktober 2016 begin het, vier boeke voltooi het (xix). Blykbaar spreek hy tot ‘n leërskare aanhangers: “more than 90 000 followers on my Twitter account and 5 000 followers on Facebook” (215).

My indruk is dat rektore in die nuwe Suid-Afrika dikwels deurslaggewend om nie-akademiese, veral politieke, redes aangestel word. Volgens Jansen, daarenteen, is rektore ‘n begaafde uitsoekgroepie met skaars talent. Jansen is uiteraard een van hulle. “Among them [vice-chancellors] are some of the best available scholars, leaders and managers of these vexed institutions called universities” (250). Hy lys die elemente van “the weight of scholarship” waarvoor hy klaarblyklik homself as model gebruik: “research publications, scholarly books, funding grants, students supervised and graduated, international esteem, and so on” (236). Jansen “raised more than R1 million” om UV-studenteleiers na Duitsland en Pole te stuur “to see how Jews and Germans dealt with memory and memorials from the great tragedy of the Holocaust” (54-55). Hoekom juis Duitsland en Pole besoek? Omdat Jansen die Holocaust met “the great tragedy” van apartheid assosieer en hy hierdie (grootliks fiktiewe) verband by daardie studente wil tuisbring.

As rektor het Jansen nie al daardie harde werk gratis gedoen en sy gewaande uitmuntende leiding kosteloos verskaf nie. Hy het ‘n buitensporige salaris plus rojale byvoordele ontvang. Maar die goeie Jansen het nie alles materialisties vir homself gehou nie. “I once again dipped into my personal banking account. But if my wife found out I would be dead meat; we were already supporting too many students from the family budget. And I could not bear my secretary coming into my office and once again giving me those big eyes that said, ‘Alweer’ (Not again). That would be infinitely worse than appearing before a long-suffering priest to confess that you had sinned again” (28). Ek wens Jansen kon byvoeg dat ras geen rol by sy goedertierenheid speel nie.

Leon Lemmer: Die geskiedenis van ons ondergang

Twee jaar gelede is die volgende boek van Niël Barnard gepubliseer, Geheime revolusie: Memoires van ‘n spioenbaas (Kaapstad: Tafelberg, 2015, 289p, R250; Amazon Kindle $23,75). In Junie vanjaar het Barnard se opvolgboek verskyn, Vreedsame revolusie: Uit die enjinkamer van die onderhandelinge (Kaapstad: Tafelberg, 2017, 328p, R280; Amazon Kindle $23,34). Albei is ook in Engels as gedrukte en as e-boeke beskikbaar. Die woord “revolusie” kom in albei boektitels voor; nie net om die sensasionele advertensiewaarde daarvan nie, maar ook om die radikaliteit van die veranderings, wat mandaatloos aan ons opgedring is, tuis te bring. Maar Barnard saboteer self hierdie titel wanneer hy beweer: “Suid-Afrika het sonder ‘n revolusie vrede bereik” (p 269). Meer gepas word dit ‘n onderhandelde (myns insiens eerder oorgawe-) revolusie genoem, bv in die titel van Allister Sparks se 1995-boek, terwyl vrede (in die sin van ‘n nie-gewelddadige samelewing) ons steeds ontwyk. Oor baie van die gevolge van die onderhandelinge is die publiek, weens die samespanning van die betrokke politici en die inligtingsmedia, maande en selfs jare lank in die duister gehou. Die woord “geheime” in die titel van die eerste boek is dus heel vanpas.

Die woord “vreedsame” in die titel van die tweede boek is egter heeltemal onvanpas. Dit is ‘n gewilde valsheid om die magsoorgawe vreedsaam te noem. In werklikheid het die ANC, omdat hy nie verplig is om geweld af te sweer nie, onderhandelinge gevoer terwyl hy deurlopend buitensporige geweld gepleeg het ten einde die een toegewing na die ander van die patetiese Nasionale Party-onderhandelaars af te dwing. Hierdie verraderlike tweestroomaksie is in 1990/94 onder die leiding van Nelson Mandela gevoer. Met die frase “vreedsame revolusie” onderskryf Barnard dus by implikasie die polities byderwetse siening dat Mandela eerder ‘n vredesikoon as ‘n geweldenaar is.

In werklikheid het Mandela begin om vrede en versoening te bepleit eers nadat die ANC in sy (bose) doel om die politieke mag te bekom, geslaag het. Maar Barnard spreek nogeens sy boektitel teë: “Vandag dink baie mense blykbaar dat die Suid-Afrikaanse skikkingsproses heel vreedsaam en ordelik verloop het. Niks is verder van die waarheid nie. ‘n Legio geweldsaanslae uit alle oorde het die land oor die ganse tydperk geteister. Volgens sommige berekeninge het sowat 14 000 mense sedert die middel van 1990, toe onderhandelinge begin het, tot [die verkiesing op 27] April 1994 in politieke geweld omgekom” (57).

Oor die verloorsituasie van Afrikaans in die nuwe opset het ek onlangs geskryf: “Hoe die Nasionale Party-Broeders Afrikaans verloën het” (Praag 13 Junie). Oor Barnard se eersgenoemde boek het ek destyds onder die volgende opskrif geskryf: “Die eienaardige ondergang van blanke politieke mag in Suid-Afrika” (Praag 2.05.2015). Daarvolgens was die referendum van 17 Maart 1992 ‘n slenter; dat De Klerk & kie toe reeds geweet het dat dit nie om effektiewe magsdeling gaan nie maar om magsoorgawe. Ek het laasgenoemde rubriek pas herlees om my geheue te verfris en beveel hoogs beskeie aan dat Praag-lesers dieselfde doen. Dit is ‘n verwikkelde bespreking wat ek nie hier bevredigend kan opsom nie.

Die res van hierdie rubriek handel oor Barnard se jongste boek. Ek skenk egter slegs aan enkele aspekte aandag en herhaal nie wat ek voorheen oor bv die breë konteks van ons 1990/94-ondergang geskryf het nie. Daar is ook die deurslaggewende rol wat die ANC se gelieg en bedrieg, met Mandela aan die spits, oor die Boipatong-slagting (17 Junie 1992) in die magsoorgawe gespeel het. Ek het onlangs hieroor geskryf, wat Barnard se kommentaar insluit (Praag 18 Junie), sodat dit ook nie herhaal word nie.

In die voorwoord skryf Albert Grundlingh, ‘n historikus wat daarvan hou om polities byderwets te wees, dat Barnard ‘n “onverbloemde binneblik” en ‘n “volronde beeld van komplekse verwikkelinge” bied, maar dat die outeur ook krities oor sy eie rol is (13). Myns insiens is Barnard in sy geheel hoogs ingenome met wat hy as hoof van die Nasionale Intelligensiediens (NID) en van 1992 af as direkteur-generaal van Staatkundige Ontwikkeling gedoen het. Hy skaar hom nogal uitgesproke aan die kant van die staatsamptenary wat die politici op die “regte” pad probeer hou het. Daarteenoor het FW de Klerk ‘n “obsessie [gehad] om amptenare op hul plek te hou en politici se soewereine gesag te handhaaf” (41). “Dit bly een van die groot skynheilighede van die politici dat hulle hul aangematig het om uit hul beskermde posisies oor die lot van amptenare te beslis wat hul opdragte uitgevoer het” (95).

Van die dinge wat my deurgaans tydens die lees van die boek gehinder het, is die verhewe voetstuk waarop Barnard die NID plaas en die luukses wat hierdie amptenare hulleself ten koste van die belastingbetalers veroorloof het. Byvoorbeeld, na sekerlik ‘n duur aandete en drank met ANC-kamerade in Switserland (een van die duurste lande ter wêreld) het Barnard “in die vroeë ure … ‘n bottel Chivas Royal Salute van ‘n gepaste 21 jaar na die hotelkamer bestel” (25). Hy noem dit ‘n “ligte spandabelheid” waarvoor die destydse regering opgedok het. Veel duurder was die luukse reise en verblyf en allerhande geheime vergaderplekke wat blykbaar voltyds tot die NID se beskikking was maar skynbaar selde benut is, bv ‘n woonstel in Somerset-Wes (21) en ‘n “luukse kamp” in die Kruger-wildtuin (267).

Willie Esterhuyse wek in sy boek, Eindstryd: Geheime gesprekke en die einde van apartheid (Kaapstad: Tafelberg, 2012, 365p; Amazon Kindle $23,75 – ook in Engels beskikbaar) die indruk dat ons aan hom baie dank vir die wonder van die nuwe Suid-Afrika verskuldig is. In sy vorige boek het Barnard egter in net ‘n enkele paragraaf na Esterhuyse verwys. In sy jongste boek skryf Barnard nie veel meer oor hierdie “gesiene” Stellenbosse filosoof nie (20). In die verkeerde geselskap het baie Suid-Afrikaners die afgelope dekades as gesiene mense ontpop.

De Klerk se aankondigings op 2 Februarie 1990, wat die ondergang van blanke politieke beheer ingelui het, word deur Barnard ‘n “epogmakende toespraak” genoem (22). De Klerk se uitlatings het selfs ‘n “ná-gloed” gehad (22). Waar ‘n mens met Barnard staan, word duidelik wanneer hy op dieselfde bladsy die woord “terroriste” tussen aanhalingstekens plaas (ook 97). Hieruit kan seker afgelei word dat die kamerade eerder om vryheid geveg het as om hulle aan terreurdade skuldig te maak. Dit behoort duidelik te wees dat ek ‘n wesenlike probleem met Barnard se politieke posisionering het. Hy was te intiem by die magsoorgawe betrokke om ‘n gesonde afkeer daarvan te hê. Ons en die kamerade het in ‘n sin ‘n “gemeenskaplike vaderland” (25) maar in die huidige politieke bedeling is dit die blankes wat (permanent) die ontheemdes is.

Let op hoe gunstig Barnard die katastrofiese magsoorgawe sien: “Gegewe die enorme uitdagings [ANC-terminologie] van beperkte tyd en politieke prima donnas was die bestuur van die oorgang van ‘n droewe [?] verlede na ‘n demokratiese republiek vir al [?] sy mense ‘n kompliment [eerder skande] vir die bestuursvermoë van Suid-Afrika” (254). Teen die einde van sy boek beweer Barnard selfs “ons is ‘n wenland” (297), sonder om ‘n enkele rede te verskaf. Te midde van daaglikse berigte van swart vernietigingsaksies skryf Barnard van “Suid-Afrika se voortgaande bouprogram” (312). Ek sou eerder sê ons wás ‘n wenland, die ontwikkeldste en voorspoedigste in Afrika, maar wat was is deesdae bloot ‘n mooi, nostalgiese herinnering.

Die weifelende houding van die NP-onderhandelaars het myns insiens ook by Barnard ingebed geraak. Byvoorbeeld: “Ek het my openlik teen regstellende optrede uitgespreek” (229). Dit klink na gesonde standpuntinname. Maar kyk hoe word dit dan afgewater: “Ek is wel gekant teen regstellende aksie tot elke prys” (286). Daarna volg verdere vermurwing: “Gaandeweg kon ons die ANC van die verdienste van ons standpunt oortuig dat regstellende optrede wel nodig is, maar nie op omgekeerde diskriminasie moet neerkom nie en op kragtige programme vir opheffing en die energieke bevordering van gelyke geleenthede moet berus” (229). Nog later berus Barnard soos volg in diskriminasie teen blankes: Daar sal “vir die afsienbare toekoms in gevalle waar die aanstellingsfaktore gelyk is, steeds bevoordeling van voorheen benadeeldes moet wees” (293).

Wat die blankes betref, het ons in die nuwe Suid-Afrika as standaardpraktyk sowel nie-gelyke geleenthede as rassediskriminasie; nie omgekeerde rassediskriminasie nie maar doodgewone, blatante, wraakgierige rassediskriminasie. Barnard erken: Daar is “die terugkeer van apartheid in die vorm van regstellende aksie” (231). Eintlik erger want dit word suiwer demografies bedryf sonder om verdienste/bekwaamheid werklik of genoegsaam in ag te neem. “Regstellende aksie het spoedig belangriker as die behoud van kundigheid geword” (239). Dit is moontlik dat baie swartes bekwaamheidsgewys met blankes kan meeding slegs as die “speelveld” in hulle guns doelbewus ongelyk gemaak word.

Hoofstuk 3 begin soos volg: “Van Nelson Mandela se vrylating op 11 Februarie 1990 tot met sy inhuldiging as president op 10 Mei 1994 het Suid-Afrikaners om tallose onderhandelingstafels die vreedsame [!] ontlonting van die wurggreep waarin hulle hul bevind het, uitgehamer. Dié meer as 1 500 dae was vol roemryke epog. Daar was helaas ook roemlose selfsug en blatante opportunisme, selfs ook manteldraaiery en magsgierigheid” (27). Vir die onderhandelaars was vrede glo ‘n “passie” (27). Ook vir die ANC? Barnard se onvleiende woorde is veral teen blankes gemik. Hy is lugtig om swartes te kritiseer en Mandela word as ‘n “wêreldikoon” opgehemel (28, 75). Die hoofkenmerk van daardie “epog” was nie die vreedsaamheid daarvan nie maar die feit dat dit meer gewelddadig was as seker enige ander periode in Suid-Afrika se geskiedenis. Barnard skryf: “Beheer oor die magte van veiligheid en geweld is die begin en die einde van enige beskaafde skikkingsproses” (96). Omdat geweld grootliks buite beheer was, was dit myns insiens geen beskaafde skikkingsproses nie en is die gewelddadige nuwe Suid-Afrika nie ‘n beskaafde samelewing nie.

Barnard erken darem dat wat die “Derde Mag” betref, “die ANC self knus agter die deur gestaan het” (28) – met Mandela van wie die leiding uitgegaan het. “Op die voetspoor van klassieke kommunistiese doktrine sou ondergrondse basisse gestig word wat tot die skepping van ‘n volksleër sou lei wat op sy beurt opgelei en van die nodige logistieke steun voorsien sou word om ‘n volksopstand te lei. Die opleiding van kaders, soortgelyk as [aan] wat MK-lede reeds in lande soos Angola, Tanzanië en Oos-Duitsland ondergaan het, het volgens dokumente reeds in Mei 1990 begin” (47). Dit is bekend dat ANC-terroriste van 1990 af ook in die Transkei opgelei is (125). Maar Mandela het “hoog en laag gesweer … dat hy nie van Operasie Vula bewus was nie” (48). In werklikheid het die ANC “die beëndiging van die gewapende stryd as die afswering van hul enigste wringkrag op die onderhandelinge” beskou (49).

“Die massas [was] daar om tot massa-aksie of geweld opgeroep te word indien die onderhandelinge vasval en die ANC nie hul sin daar kry nie” (31). “Mandela het massa-aksie as ‘n regmatige politieke aksie verdedig” (149). “Die ANC-leierskap was voorbokke om die etos en versoeningsgees van die akkoord flagrant en uitdagend te verbreek” (59). Geweld is deel van die historiese kern van die ANC. Geweld het vir die ANC die gewenste resultate gelewer. Tot op hede word hierdie geweldskultuur om dieselfde rede deur swartes voortgesit. In ‘n helder oomblik skryf Barnard in die afdeling oor Azapo iets wat ook op die ANC van toepassing gemaak kan word: “Helaas is fanatieke mense klaarblyklik geneties nie in staat om van hul geweldsweë af te sien nie” (190).

Die ANC se besluit om nie die gewapende stryd te beëindig nie maar dit na bewering op te skort, word deur Barnard as ‘n “wen-wen-situasie vir albei partye” beskryf (49). Eerstens is dit ‘n inflame leuen dat die ANC voor die 1994-verkiesings sy geweld beëindig het. Tweedens was dit juis die ANC se gewetenlose voortgesette gewelddadigheid wat toegewings afgedwing en aan hom die politieke mag besorg het; veral na die Boipatong-slagting (17 Junie 1992). Hierin het Mandela ‘n leidende aandeel gehad maar hy het doelbewus valslik vir De Klerk en die NP-regering van die geweld beskuldig. Hiermee het Mandela op sy immorele manier reeds voor die Boipatong-slagting begin. “Op ‘n buitelandse besoek in Mei 1992 het Mandela in Helsinki beweer dat pres De Klerk aandadig was aan die geweld waarin ‘meer as 1 000 mense’ in Suid-Afrika dood is. ‘n Paar dae later in Genève het hy die Regering se stappe om wet en orde te handhaaf met die Nazi’s se volksmoord op die Jode tydens die Tweede Wêreldoorlog vergelyk” (59). Op sy gemene manier het “Mandela in Swede verklaar dat die dooiepunt die NP se skuld was ‘wat tot elke prys aan die mag wil vasklou'” (119). “‘We will use mass action to break the government’s intransigence,’ was sy dreigement” (123). Barnard het toe tereg opgemerk: “Dit kom voor asof die ANC tans ‘n beleid van verskroeide aarde volg en so behep is met die politieke ideaal om die mag tot elke prys oor te neem dat hulle nie omgee hoeveel die land en sy inwoners in die proses skade ly nie” (123).

Barnard verwys tereg na “die ANC se verknogtheid aan MK … Die ANC-voorbokke het te kenne gegee dat die [Nasionale] Vredesakkoord [14 September 1991] ondergeskik is aan die DF Malan Akkoord [12 Februarie 1991] en gevolglik val Umkhonto en sy bedrywighede nie onder die verbiedinge van die vredesakkoord nie. Mandela het dié opsigtelike slenter ondersteun wat daarop neergekom het dat die ANC ‘n private ‘weermag’ kon behou, maar nie die ander ondertekenaars van die akkoord nie” (60). Maar in die Malan-akkoord “is kennis geneem van die feit dat MK met wapens en kaders die land geïnfiltreer het en ooreengekom ‘that it was vital that control over such cadres and arms be exercised to ensure that no armed actions or related activities occur'” (244). Dit was om dwaaslik van wolf skaapwagter te maak as van die ANC verwag is om daardie beheer uit te oefen.

Maar dit is presies wat die geslepe ANC wou hê: “Die ANC het op sy beurt verklaar dat omdat die land nog nie ‘n ‘demokratiese gemeenskap’ was nie, daar nie van die ANC verwag kon word om MK aan enige vorm van Regeringsbeheer te onderwerp nie” (245). Dit is ‘n tipiese drogredenasie wat net mikrogeeste sonder verweer sou laat. Voorts is geredeneer dat die ANC “nie ‘n politieke party is nie maar ‘n bevrydingsbeweging” (60). Regter Antonie Gildenhuys het bevind: “Geweld wat in die verlede kovert voorgekom het, word nou openlik bedryf” (61). Vir my is dit duidelik dat daar nooit met sulke immorele ANC-leiers in gesprek getree behoort te word nie. Kobie Coetsee “was reg toe hy later opgemerk het dat dit lyk of die vordering met die onderhandelinge die produk van geweld en massa-aksie was en dat die persepsie bestaan dat die Regering die wil en vermoë verloor het om by sy standpunte te hou” (91).

Desnieteenstaande is Barnard die ANC simpatiek gesind. Die leiers is “deur die alleroorheersende ideaal van bevryding saamgebind” (30). Bevryding van wat? Bloot van apartheid, wat reeds deur De Klerk afgeskaf is? Nee, dit het selfs nie eens gegaan om van ‘n uitsluitlik blanke regering ontslae te raak nie, wat sedert die Driekamerparlement in elk geval nie meer bestaan het nie. Indien dit die geval was, sou die ANC tevrede met verdere politieke magsdeling gewees het. Bevryding beteken vir die ANC (algehele) magsoorgawe, swart meerderheidsregering, dus swart mag wat swartes in staat stel om deur blatante rassediskriminasie blankes te benadeel, bv uit poste te weer, hulle eiendom te konfiskeer, hulle in ‘n staat van onveiligheid te plaas, hulle kultureel af te takel (bv Afrikaans te misken), hulle talente en positiewe nalatenskap te minag, hulle valslik te beskuldig en sonder ophou verskoning en skadevergoeding te eis, ens. Dit is die ANC se siening van geregtigheid en versoening.

In teenstelling met sy ANC-simpatie is daar by Barnard duidelike afkeer van enige politieke groepering wat regs is; “flentergatpartye” genoem (28), asof min steun by die kiesers op dwaasheid en meerderheidsteun op wysheid dui. Later skryf Barnard van ‘n “potpourri van regse organisasies” (176). Barnard hou daarvan om die (ver)regses met Eugène Terre’Blanche se Afrikaner-Weerstandsbeweging se assosieer: “Boeremusiek is gereeld gehoor en op die sypaadjies is lustig gebraai en heelwat ‘Klippies en Coke’ ingeneem” (56). “By NI [Nasionale Intelligensie] het ons egter geweet dat talle van die regses alte dikwels vol brandewyn-en-bier-bravade was” (201). Vir Barnard is dit nie genoeg om die patetiese Kobie Coetsee as onbeholpe uit te beeld nie – Coetsee het bv versuim om algemene amnestie vir bv lede van die veiligheidsmagte te beding. Coetsee word ook daarvan beskuldig dat daar “plek-plek regse ondertone” by hom uitgeslaan het (35).

Kyk hoe mislik stel Barnard die goeie reg van egte Afrikaners voor: “Die konserwatiewe Afrikaners moes ook aan boord gehou word. Hulle was nie noodwendig teen die onderhandelinge gekant nie maar het die heimlike droom gekoester dat die onderhandelinge só moes verloop dat hulle ‘n plekkie van hul eie onder die son behou” (36). Is hierdie Afrikanerstandpunt nie hoogs redelik nie? Is dit nie onder die leiding van blankes en veral Afrikaners dat Suid-Afrika die ontwikkeldste en voorspoedigste Afrika-land was nie? Hoe is Afrikaners aan boord gehou tydens en selfs na die onderhandelinge? Deur vir hulle te lieg en hulle te bedrieg met bv fiktiewe wigte en teenwigte. Barnard verwys bv na “verregse wit reaksionêre” se “staatsgreeppraatjies” wat “soms dik geloop het” (49).

Die volgende woorde moet met ‘n knippie sout geneem word, want van opregte simpatie met regse Afrikaners is daar in die boek weinig sprake. “Ek het baie begrip vir die sogenaamde regse konserwatiewes se vrese gehad. Hulle was kultureel my mense, maar ek het polities fundamenteel [!] met hulle verskil. Nogtans het ek geglo dat hulle nie verneder en verstoot moes word nie maar eerder met wysheid verstaan en begelei [! – erg neerbuigend] moes word. Van my kollegas – veral Meyer, [Leon] Wessels, [Sam] de Beer en Fanie van der Merwe – het klaarblyklik anders daaroor gevoel” (163). Dit is blykbaar hulle “wat geglo het die regses moet verguis en beswadder word” (171). Hoe radikaal links hierdie onderhandelaars is, blyk uit die volgende: “In die binnekringe van die Regering val harde woorde tussen my en veral Roelf Meyer en Fanie van der Merwe omdat ek kwansuis te inskiklik oor die regse eise is” (256).

Maar dit is Barnard wat na “die meeste [!] regses se nukkerige en verstokte koppigheid” verwys (163). Ook: “Histories was daar altyd [!] baie Afrikaners wat meer bek as binnegoed gehad het” (167). In gesprek met Ferdi Hartzenberg van die Konserwatiewe Party (KP) het Barnard regses van ‘n “Jannie Jammergat”-houding beskuldig; dat hulle bydrae eerder “konstruktief en inskiklik moes wees” (168) – so inskiklik soos die NP-onderhandelaars? Die KP het myns insiens billike, sinvolle vereistes gestel: selfbeskikking, eie grondgebied vir verskillende volke, ‘n konfederasie en vrywilige assosiasie (169-170).

Barnard gebruik allerhande hoogs ongepoetste woorde om die regses te beskryf; terminologie wat hy nooit teen swartes uithaal nie. ‘n Moontlike verklaring is die hulp wat Barnard van sy mede-outeur, die linkse joernalis Tobie Wiese, gekry het, maar dit is nie ‘n aanvaarbare verskoning nie. Wiese het ook Barnard se vorige boek in woorde geklee. Constand Viljoen, die leier van die Afrikaner-Volksfront (AVF), het tereg aangevoer dat “die onderhandelingsproses onbekwaam bestuur [en] dat te veel toegewings gemaak word” (177). Hierop het Barnard destyds gereageer “dat bewerings oor toegewings en ‘n oorgee-mentaliteit van die Regering ongegrond is” (178). Sedertdien het Barnard darem seker (in ‘n mate) tot beter insigte gekom.

Barnard vind die AVF se aandrang dat slegs “Afrikaner/Boere” burgers van die volkstaat kan wees “bykans komies rassisties” (256). Daarmee diskwalifiseer Barnard homself as potensiële burger van so ‘n volkstaat. Die kardinale vraag wat eerlik deur Barnard en sy “medebevryders” beantwoord moet word, is: Funksioneer die nuwe Suid-Afrika vry van regerings- en grondwetgesanksioneerde rassediskriminasie of is naakte anti-blanke en pro-swart rassisme skering en inslag van die ANC-bewind? Sonder die rasseklassifikasie van apartheid (blankes, bruines, Asiate en swartes) sou die regering sedert 1994 nie sy wraakbeleid kon uitvoer nie; wraak, nie weerwraak nie, want in die ou Suid-Afrika was daar geen wraakbeleid nie. Dit is dus louter twak dat die ANC teen “any solution with a racial or ethnic tendency” sou wees (260).

Oor FW de Klerk skryf Barnard: “Hy het graag kompromieë gesoek, en ek kan min geleenthede onthou waar hy onwrikbaar oor fundamentele vraagstukke standpunt ingeneem het” (34). Hy verwys na De Klerk se “gebrek aan strategiese insig” (134); “dat hy nie die oomblikke van groot strategiese belang na maat beoordeel het nie” (143). “Die grootste enkele fout wat pres De Klerk na my mening begaan het, was om nie ‘n span toegewyde ministers – ‘n ‘Onderhandelingskabinet’ – heeltyds aan die onderhandelinge af te staan nie” (275, ook 143). Dit was immers “lotsbepalende onderhandelinge” (275). Myns insiens was van die domste De Klerk-dinge om uitsluitlik NP-politici in die onderhandelinge te gebruik. Daar was talle ervare, bekwame blankes, insluitende Afrikaners, wat in bv die arbeidsektor gewoond aan onderhandelings met bv vakbonde was. Barnard is deels verantwoordelik vir hierdie fatale fout. “Dit was ‘n fout van my en ander om sulke sterk standpunte in te neem teen die gebruik van kundiges van buite” (191). In die kabinet was daar ‘n ervare onderhandelaar wat De Klerk nie gebruik het nie: “Pik Botha, wat ‘n bedrewe onderhandelaar was – veral ná die uitgerekte politieke en diplomatieke stryd vir die onafhanklikheid van Suidwes-Afrika (Namibië) – is deur De Klerk op ‘n syspoor gehou en nie as ‘n onderhandelaar ingespan nie” (271). Maar ek dink nie Pik Botha sou veel beter as sy kabinetskollegas gevaar het nie.

Reeds in Februarie 1993, dus binne ‘n jaar na die 17 Maart 1992-referendum, het De Klerk gesê “dat magsdeling nie op die lang termyn vasgeskryf sal kan word nie” (83). Van aanvanklike NP-standpunte soos federalisme, groepregte en ‘n blanke vetomag het niks tereg gekom nie omdat die weifelende De Kerk in ‘n “tipiese verbale rookskerm” (83) beweer het dat “die regering nooit getroud was met een spesifieke struktuur nie” (84). Ietwat later skryf Barnard “dat die De Klerk-regering toe reeds nie meer by magte was om die stang vas te byt en planne meedoënloos te implementeer nie” (138). “Ramaphosa en Maharaj [het] hulle verkneuter … in die feit dat hy [De Klerk] in hulle beoordeling so maklik toegegee en voor Mandela se dreigemente geswig het” (149-150).

De Klerk “was altyd ongemaklik met die realiteite van intelligensiewerk” (153). Die persoonlike grief wat Barnard teen De Klerk koester en wat sy ego steeds aantas, is De Klerk se “besluit om die intelligensiehoof [Barnard] nie langer aan die staatshoof [soos in PW Botha se tyd] te laat rapporteer nie, maar aan ‘n adjunkminister” (300). Volgens Barnard “het ‘n mens nooit agtergekom dat hy [De Klerk] dié uiters nuttige voorkennis in landsbelang aangewend het nie” (153).

De Klerk het ook ‘n “bewese afkeer van veiligheidsake” gehad (101). Sy ontslag van 23 senior Weermagoffisiere teen die einde van 1992 word as “uiters dwaas” bestempel omdat De Klerk “reg in die hande van die ANC gespeel” het (100). Die veiligheidsmagte is “afgekam en hul selfvertroue afgebreek” (100). Die ANC se strategie was “om die amptenare en veiligheidsmagte [eintlik alle blankes] berekend te verneder en te beswadder met die doel om hul selfrespek en beeld by die publiek af te breek” (107-108). “De Klerk se weersin in veiligheidsake en -mense is goed geïllustreer deur die skepping van allerlei komitees van wie se werksaamhede hy, indien dit nodig sou word, sy hande in onskuld kon was” (242).

Hermann Giliomee skryf: “Ek het die indruk gekry dat hy [De Klerk] doelbewus ‘n duidelike afstand geplaas het tussen hom en sy voorganger, en die veiligheidsmagte, wat baie invloed onder PW Botha geniet het. Dit was betekenisvol dat genl Magnus Malan, minister van verdediging, nie in die regering se span was nie wat ‘n ANC-afvaardiging vroeg in Mei 1990 by die ampswoning Groote Schuur ontmoet het. Dit het vir my gelyk of die kritieke besluite oor die onderhandelings onder De Klerk in ‘n klein kringetjie van ministers geneem sou word waarby adviseurs oor sekuriteit of onderhandelinge nie betrek sou word nie. Dit het gou bekend geword dat De Klerk die Staatsveiligheidsraad sowel as die Nasionale Intelligensiediens na die kantlyn geskuif het. Dit was vir my ‘n rede tot kommer” (Hermann Giliomee: Historikus; ‘n outobiografie, Kaapstad: Tafelberg, 2016, p 179).

Hierdie dwase strategie het myns insiens meegebring dat ANC-geweldpleging effektief tot algehele magsoorgawe gelei het.

“Op 16 September 1991 het Suid-Afrika die Kernsperverdrag [KSV] in Wene onderteken” (Barnard, p 214) waarvolgens Suid-Afrika sy kernbomme sou aftakel. By Barnard was daar “ongeloof dat ons so baie vir so min weggee” (214). Eintlik is dit waar van die hele 1990/94-era. “Toe FW de Klerk president word [1989], luister hy na niemand om sy onkundige en gedienstige kniebuigings voor Washington met die ondertekening van die KSV te laat vaar nie. En só het ons een van ons kragtigste diplomatieke hefbome vir die beïnvloeding van die wêreldmening met die oog op ons onderhandelinge sonder slag of stoot prysgegee” (217-218). Dit lyk vir my asof onbekwaamheid tot op die hoogste politieke vlak nie by Jacob Zuma begin het nie, maar reeds sedert die uittrede van PW Botha in volle swang is. “Geen [volk,] land, beskawing of wêreldryk het al ooit wanneer sy voortbestaan op die spel was, nie sy volle vermoë gebruik om homself te verdedig nie” (218).

Dit is in hierdie opsig wat De Klerk en Constand Viljoen radikaal verskil het. “De Klerk – wat altyd meer op sy gemak en baie skerp was wanneer hy met regses onderhandel het maar minder so met linkses – het Viljoen meegedeel dat hy (Viljoen) geloofwaardigheid aan die ‘regse opsie’ gee, maar dat daar nie morele gronde vir ‘n soewereine volkstaat vir die Afrikaners bestaan nie aangesien hulle nie vir hulself kan opeis wat nie vir ander volke geld nie” (261). Dit is ‘n drogredenasie. Dit is die ANC wat ‘n eenheidstaat geëis het. Die meeste blankes, insluitende Afrikaners, was myns insiens eerder ten gunste van ‘n volkstaat vir iedere etniese groep en het dit ingevolge afsonderlike ontwikkeling aan die swartes bewys. De Klerk het doelbewus ‘n opvallende valsheid verkondig met sy stelling dat ‘n volkstaat iets is wat blankes of Afrikaners opeis maar nie aan swartes gun nie. Die waarheid is dat die blankes volkstate aan die swartes gegun het maar dat hulle deesdae ‘n volkstaat aan blankes of Afrikaners misgun.

De Klerk het teenoor Viljoen beweer dat “die Zulu’s nie in ‘n volkstaat vir hulleself belang stel nie” (261), asof dit afdoende rede is waarom blankes of Afrikaners nie ‘n volkstaat kan eis of begeer nie. Maar toe kort voor die 1994-verkiesing pogings aangewend is om die Inkatha-Vryheidsparty tot deelname oor te haal, was “die eerste eis … onafhanklikheid vir die Zulu-koninkryk” (264). Inkatha was deurgaans ten gunste van ‘n federasie, of konfederasie soos die regses. Die NP was aanvanklik ook ten gunste van ‘n federasie. Maar ruggraatloosheid het De Klerk & kie oorgehaal tot die ANC se vereiste van ‘n eenheidstaat. “Geen groep in Suid-Afrika kon toegelaat word om hom van die res van die land af te skei nie” (266).

Daar was ‘n “gebrek aan duidelike rigting en besluitneming” by die De Klerk-regering (103). Die NP-politici wat onderhandel het, “het advies gesoek by junior amptenare en weinig leiding van De Klerk of Meyer gekry” (77). “Ons amptenare het meermale besluite geneem oor sake wat eintlik op politieke vlak gelê het. Dit was nodig omdat die tempo van die [oorgawe]proses dikwels onmiddellike besluite vereis het wat ons geweet het ons nie van die politici sou kry nie” (249). Amptenare is “al meer in die politiek ingetrek … om die NP se standpunte te formuleer en te verdedig” (274). “Dit was duidelik dat almal aan Regeringskant leiding gesoek het – ook die leiers” [!] (92). “De Klerk en sy kollegas [het] nie onwrikbaar op knelpunte vasgeskop nie” (150). “Die Regering [het] in eie geledere koersloos rondgedobber tot die verkiesing in April 1994” (122).

“Die feit is dat duidelike, beredeneerde en goed gekommunikeerde doelwitte by die Regering ontbreek het. Dit was deels te wyte aan die stryd binne die Regering tussen die verligtes en die verkramptes wat telkemale gebots het oor die koers wat ingeslaan moet word. Veral oor magsdeling, die afswering van geweld deur die ANC en die PAC, asook ‘n federale streeksbedeling was daar ingrypende verskille” (272). Eintlik was daar “geen doelgerigte politieke visie” nie, “oënskynlik geen onderhandelingstrategie nie,” of hoogstens ‘n “reaktiewe onderhandelingstrategie” (273). Die persepsie was dat die Regering ‘n benadering van “krisisbestuur” gevolg het (274). Barnard het by geleentheid gesê: Die persepsie bestaan dat die regering “konsekwent agteroorbuig om die ANC se eise te akkommodeer” (274). “Terwyl Mandela ‘n duidelike doelwit vir die ANC voor oë gehad het, het dit by De Klerk grotendeels ontbreek” (281). “As leier van die regerende party moet De Klerk die finale verantwoordelikgheid daarvoor aanvaar dat die Regering sonder ‘n duidelike visie en werkbare plan die onderhandelings tegemoet gegaan het … slim het spoedig sy baas gevang” (282).

Roelf Meyer, die NP se hoofonderhandelaar, se “louheid” het by sy politieke kollegas die indruk van ruggraatloosheid gewek. Hulle het “hom spoedig daarvan verdink … dat hy kop in een mus met die ANC was” (34), wat nie ver verkeerd is nie, want kort na die 1994-verkiesing het Meyer lid van die ANC geword. “Hy het kennelik eers met die ANC beraadslaag voor konsultasie met sy kollegas in die Regering” (105). “Meyer het die Regering se beplanning soms gesaboteer deur besluite nie daadwerklik en stiptelik uit te voer nie” (121). Regeringsopdragte is deur Meyer “hoe langer hoe meer verontagsaam” (146). Meyer en Fanie van der Merwe, ‘n staatkundige raadgewer van die regering, het “al meer in isolasie gewerk en hulle al minder gesteur aan die opdragte en riglyne wat hulle van die regering ontvang het” (240). Wanneer Meyer tuislandleiers gespreek het, was hy “vol bravade, wat normaalweg ontbreek het toe hy met die swaargewigte van die ANC kragte gemeet het” (37). In September 1992 het Barnard in ‘n nota aan Meyer tevergeefs op die volgende aangedring: “Dit is in ons belang dat daar nou ‘n bietjie vasgebyt moet word” (145).

“Die verskansing van ‘wigte en teenwigte’ in die Grondwet sou almal – veral natuurlik die Regeringsondersteuners – vir tyd en ewigheid teen magsvergrype, diskriminasie en outokratiese optrede deur die owerheid beskerm. Vanaf tallose politieke verhoë is dié gerusstellende [maar valse] boodskap verkondig” (277). Die bedoeling hiermee was om die blankes te sus en te voorkom dat die veiligheidsmagte (weermag en polisie) in opstand kom.

Teen die einde van sy boek kom Barnard by die ANC-kruipery wat al hoe meer in NP-geledere posgevat het. “Baie oë” was “reeds stewig gevestig op ‘n politieke possie in die nuwe Suid-Afrika” (277). Dit gaan toe nie meer oor wat in landsbelang is nie – die belange van blankes of Afrikaners het nooit sterk genoeg gefigureer nie – maar om persoonlike voordeel. “Ministers Roelf Meyer, Leon Wessels, Sam de Beer, Stoffel van der Merwe, George Bartlett en selfs [?] Dawie de Villiers was gewoon nie hiervoor [die onderhandelinge] opgewasse nie. Van hulle het heimlik en van meet af die oog op die toekoms gehou en só opgetree dat hulle nie onnodig hul kanse by ‘n toekomstige ANC-regering versuur nie” (271). “In die Kabinet was daar in die sogenaamde verligte hoek Pik Botha, Roelf Meyer, Leon Wessels, Dawie de Villiers en Sam de Beer” (272). Naas De Klerk is dit Botha, Meyer en De Villiers wat in 1994 kabinetsposte in die Regering van Nasionale Eenheid gekry het. Die ANC se gunsteling NP-onderhandelaar,* Wessels, het nie kans gesien om in ‘n ANC-oorheersde kabinet te dien waarvoor hy hom so sterk beywer het nie.

[* Cyril Ramaphosa is as die voorsitter van die Grondwetskrywende Vergadering gekies en Leon Wessels as ondervoorsitter. Uit ANC-geledere is daar aan Wessels genoem: “Enige ander nominasie uit julle [NP-] geledere sou nie suksesvol gewees het nie” (Leon Wessels, Vereeniging: Die onvoltooide vrede, Kaapstad: Umuzsi, 2010, p 269); ‘n aanbeveling waarop geen Afrikaner sou roem nie. Wessels is hierna verder vergoed met sy aanstelling as ‘n menseregtekommissaris.]

In Januarie 1993 het Frank Mdlalose van die Inkatha-Vryheidsparty gevra: “Where is Afrikaner integrity and National Party honour? Is there a selling of Afrikaner souls?” (161). Dit kan dui op die mandaadlose uitverkoping van die Afrikanerdom se siele; hulle diepste kulturele kern. Dit kan ook impliseer dat omkopery, bv deur die Amerikaanse Central Intelligence Agency (CIA) of George Soros, plaasgevind het want sowat van ‘n halsoorkop koersverandering (van magsdeling na magsoorgawe) kan kwalik rasioneel verklaar word. Daar was ook al dikwels die beskuldiging dat De Klerk met sy huweliksprobleme gepreokkupeer was, dus met sy persoonlike belange, en nie deurgaans die nodige aandag gegee het aan wat van deurslaggewende belang vir die land was nie.

Die onbekwaamheid van die NP-onderhandelaars, ook in vergelyking met dié van die ANC, word deesdae wyd as evangelie aanvaar. Die waarheid is dat wat eufemisties die onderhandelinge of die skikkingsproses genoem word nie ‘n toonbeeld van Afrikanerintegriteit of van NP-eerbaarheid is nie. Daarom het die NP kort daarna tot niet gegaan. In 1990/94 het heel moontlik die skandaligste magsoorgawe in die geskiedenis van die mensdom plaasgevind met katastrofiese gevolge vir die land en veral vir sy (myns insiens) verdienstelikste bevolkingsgroep, die blankes, veral die Afrikaners. Die bittere ironie is dat dit juis die NP was wat histories Afrikanerbelange gedien het. Bitterheid is regverdigbaar maar dit hef nie die dwase gevolge op nie.

Ek het na aanleiding van Niël Barnard se twee boeke die ongelooflike, allersotlikste geskiedenis van ons ondergang vertel. Die vraag is: Gaan ons as Afrikaners weer opstaan?

Dan Roodt: Ope brief aan elke christen in Suid-Afrika, deel 1

Die Hooggeregshof in Johannesburg het vandeesweek uitspraak gelewer en openbare skole verbied om “slegs een godsdiens” tydens saalopeninge of ander tradisionele aktiwiteite toe te laat. ‘n Skool mag ook nie meer ‘n christelike etos aanneem nie, maar moet iets anders in die plek daarvan stel, wat kan wissel van die mengkultuur (soos dit in Swede bekendstaan) tot Islam of marxisme-leninisme. Daarmee het die hof ten gunste van OGOD, oftewel Organisasie vir Godsdienste-Onderrig en Demokrasie, bevind, sodat aggressiewe ateïste soos Piet Croucamp van “God-is-breindood“-faam oorwinning gekraai het.

Tans word daar gepoog om die uitspraak so te plooi dat dit bloot daarop sou neerkom dat “alle godsdienste in skole gelyk verklaar is”. Soos ons al met “taalgelykheid” in ons land gesien het, is “alle diere gelyk, dog sommige meer gelyk as ander”, om nou George Orwell in sy beroemde Animal Farm aan te haal. Net soos wat Engels meer gelyk as Afrikaans is, sal linkse ateïsme en Islam meer regte as die christelike geloof op skool geniet. Daar word bespiegel dat ons skole soos in Saoedi-Arabië of ander Moslemlande voortaan geen blyk van ‘n kruis op hul skoolwapen mag vertoon nie, dat skoolliedere met christelike inhoud gewysig moet word en dat selfs gedigte deur Elisabeth Eybers of Van Wyk Louw met christelike of godsdienstige temas nie meer in die kurrikulum aanvaarbaar gaan wees nie. Die eerste strofe van Eybers se treffende Kersgedig, “Maria”, sou byvoorbeeld nie meer in ‘n openbare skool gelees of behandel mag word nie:

‘n Engel het dit self gebring,
die vreugde-boodskap – en jy het
‘n lofsang tot Gods eer gesing,
Maria, nooi uit Nasaret!

Ook die studie van skilderye in die kunsklas word hierdeur geraak, want soos almal weet is die hele Westerse skilderkuns deurtrek van christelike verwysings en simbole. Dit sou vervang moet word met nie-christelike of antichristelike kuns waarvan daar natuurlik in die twintigste eeu ‘n enorme hoeveelheid geproduseer is.

Dit ly geen twyfel dat dié aanval op veral die Afrikaanse skool — daar is geen Engelse skole as teenpartye gedagvaar nie — georkestreer is nie. Binne ‘n dag of wat ná die uitspraak is ‘n grootskaalse propagandaveldtog op RSG en die program “Praat saam” van stapel gestuur waarin Piet Croucamp, die godloënaar en djihadis, die onmiddellike implementering van die hofuitspraak bepleit het. Volgens Croucamp gaan dit oor “verdraagsaamheid”, ‘n begrip wat vir hom beteken dat ander hulle by sy verwronge en beledigende opvattinge moet aanpas.

Weereens is dit Orwelliaans, want onverdraagsaamheid en hatigheid teenoor die christelike geloof, waardes en kultuur, selfs onverbloemgde Boerehaat, word nou in die naam van “verdraagsaamheid” aangebied.

Oor die afgelope twee of drie eeue was dit slegs marxis-leniniste en islamitiese djihadiste wat die beoefening van die christelike godsdiens verbied of belemmer het. Sedert die begin van die huidige konflik in Sirië, waar van die vroegste christelike gemeenskappe ter wêreld in Romeinse tye ontstaan het, is daar vele kerke en kunswerke deur die Islamitiese Staat-groep vernietig. Duisende christene is ook voor die voet doodgeskiet of gemartel. In Wes-Europa oorhandig die ontkerstende bevolking hul kerke en katedrale aan inkomende Moslems om moskees daarvan te maak, dikwels met munisipale en staatsubsidies.

Internasionaal het ‘n soort alliansie tussen liberaal-marxiste en Islam ontstaan, en waarvan OGOD en sy hofaansoek bloot nog ‘n manifestasie is.

Die aanval op christelike Afrikaanse skole moet ook binne dié internasionale konteks gesien word. Die beweegrede van OGOD en wie ook al agter dié organisasie staan, is nie “godsdiensvryheid” of “diversiteit” of enige van die polities korrekte slagspreuke waarmee die aanslag verdoesel word nie, maar om beheer oor ons kinders uit te oefen. In die provinsie Ontario van Kanada bestaan daar reeds wette wat die owerheid in staat stel om jou kinders van jou af weg te neem indien jy hulle nie polities korrek opvoed deur hulle byvoorbeeld aan homoseksualiteit en “diverse geslagsidentiteite” blootstel nie.

Politieke korrektheid, ‘n term wat deur Mao Zedong gemunt is, is op sigself ‘n geloof en ‘n verskriklike dogma daarby. Die huidige hofuitspraak verteenwoordig daarom bloot die “dun ent van die wig” waarmee die staat en ekstremistiese groepe gaan poog om ons kinders te indoktrineer en te vervreem van hul kultuur, hul erfenis en hul identiteit. In die ou Sowjetunie was daar die verhaal van Pawlik Marosof wat meer lojaal teenoor die staat en die Kommunistiese Party as teenoor sy eie ouers was; hy was bly toe sy ouers deur die staat vir hul ideologiese “onsuiwerheid” tereggestel is.

Kort op die hakke van “Afrikaans must fall” volg dus nou: “Christ must fall.”

As Afrikaners en as christene word ons opgeroep om hierdie uitspraak, asook Piet Croucamp en die OGOD-beweging se marxistiese djihad teen ons en ons kinders te verwerp. Ons voorouers het teen die universele kerk, die Rooms-Katolieke Kerk, opgestaan; vandaar die benaming “Protestante”. Tydens die Bartolomeusnag van 1572 moes vele Franse Hugenote met hul lewens boet vir hul geloof. Ander is lewenslank tronk toe gestuur. Een van die Protestantse martelare, Marie Durand, is op die ouderdom van 15 in ‘n Franse kerker, die Tour de Constance opgesluit waar sy 38 jaar van haar lewe (1730 tot 1768) moes deurbring. Op die muur van haar sel het sy die woord “weerstaan” in Oksitaans uitgekrap.

Marie Durand se woorde in die klip: “weerstaan”.

Al word ons ook 38 jaar toegesluit omdat ons nie bereid is om die oorheersing van OGOD, Islam, politieke korrektheid en marxisme-leninisme te aanvaar nie, moet ons ons daarteen verset.

Die jong Franse parlementslid wat intussen die politiek vaarwel gesê het, Marion Maréchal-Le Pen, het onlangs gesê: “Frankryk is geen Islamgebied nie.” Net so moet ons herbevestig dat Suid-Afrika christengebied is waar ons mag bid of Bybel lees net waar ons wil en wanneer ons wil, dat ons en ons kinders na willekeur gedigte of boeke met christelike verwysings mag lees of bestudeer, asook na al die klassieke Westerse skilderye met hul dikwels diep christelike betekenis mag kyk, Händel se Messias of ander musiek mag luister, ongeag die staat, OGOD, of vloekende antichris-djihadiste soos Piet Croucamp.

Weerstaan!

Ns. In ‘n tweede deel van dié ope brief, sal ek poog om dieper in te gaan op presies waarom die soort opvoeding wat ons as Afrikaners en as Westerlinge in ons skole beoefen, onlosmaaklik christelik is, asook na die verskillende tipes ateïsme verwys.

Leon Lemmer: Is die Reitz-familie Boere-adel?

Wanneer die naam Reitz deesdae genoem word, word gewoonlik aan die dorp Reitz in die Oos-Vrystaat of aan die Reitz-voorval aan die Universiteit Vrystaat (UV) gedink. Die dorp is vernoem na Francis William Reitz jr wat die president van die Oranje-Vrystaat was (1889-1895). Die Reitz-voorval het in 2007 plaasgevind (maar eers later opslae gemaak) toe blanke studente in die Reitz-koshuis voorgegee het dat hulle op die kos van swart skoonmakers geürineer het. In ‘n normale samelewing sou so ‘n beuselagtigheid geen noemenswaardige aandag gekry het nie. Jonathan Jansen, wat kort na die gebeure die UV-rektor geword het (2009-2016), het hierdie voorval egter tot die uiterste ten koste van blankes uitgebuit. In sy jongste boek, As by fire: The end of the South African university (Cape Town: Tafelberg, 2017, 287p, R280; Amazon Kindle $23,34) beweer Jansen op sy kenmerkende oordrewe manier “the racist Reitz scandal” (p 199) “constituted the most serious human rights violation on a university campus in the post-apartheid period” (99) en “The Reitz incident of 2007/08 remains the event against which all subsequent racial incidents are bookmarked in all media forms” (214). Ek hoop om later in besonderhede oor Jansen se boek te skryf.

Ek het op skool met FW Reitz jr se Afrikaanse gedigte en rympies kennis gemaak. “His liedjies – or rympies, as he called them – were peppered with genial humour and homespun wisdom and won him a popular following” (Meredith, bron hier onder, p 17). Soos CJ Langenhoven (1873-1932) wou Reitz leeslus aanwakker en die gebruik en erkenning van die Afrikaanse taal bevorder. Later het ek meer inligting oor hierdie Reitz bekom en gedink hy is ‘n sprekende voorbeeld van Boere-adel. Om lid van die Boere-adel te wees, beteken om onmiskenbaar Afrikaner en boonop kultureel verhewe te wees, bv Afrikaans so suiwer moontlik te gebruik. Om hierdie rede het ek die publikasie van Martin Meredith se boek verwelkom, Afrikaner odyssey; The life and times of the Reitz family (Johannesburg: Jonathan Ball, 2017, 215p, R250; Amazon Kindle $17,10). Die outeur beskryf die Reitze as “an aristocratic Afrikaner family caught up in the tide and turmoil of war” (p xv) en “Frank Reitz was born into an aristocracy of wealthy and distinguished Cape families” (13). Daar is ‘n gedenkteken vir die Reitz-familie te Mariepskop in die Drakensberg (xvi).

Die boek handel veral oor die geskiedenis van Suid-Afrika in die tweede helfte van die 19de eeu en die eerste dekades van die 20ste eeu en by uitstek oor die Anglo-Boere-oorlog (ABO, 1899-1902). In die boek is daar drie uitstekende kaarte wat lesers help om die verloop van die ABO te volg. Die outeur het ongelukkig nie diepgaande (bv argivale) navorsing oor die Reitz-familie gedoen nie. Daar word besonderhede oor veral drie mense verskaf: Francis William Reitz sr (1810-1881); sy seun, Francis William Reitz jr (1844-1934), gewoonlik FW genoem, maar Frank in die boek en voortaan ook in hierdie skrywe om hom van sy pa te onderskei; en Frank se seun, Deneys Reitz (1882-1944).

Die anti-Britse boek, A century of wrong (1900), waarvan Jan Smuts (1870-1950) die hoofouteur is, is onder Frank se naam, FW Reitz, gepubliseer (76). Deneys het drie outobiografiese boeke gepubliseer: Commando: A Boer journal of the Boer War (1929), Trekking on (1933) en No outspan (1943). Al drie is as e-boek by Amazon teen $1,13 elk beskikbaar.

Francis William Reitz

Francis William Reitz sr (1810-1881) “was the son of a Dutch naval officer who settled in Cape Town in 1794 and married into the Cape’s Afrikaner aristocracy” (xii). Francis het in veeartsenykunde in Edinburgh studeer en hom op die plaas Rhenosterfontein by Swellendam gevestig. “In 1833, he married Cornelia Magdalena Deneys, the daughter of a Swellendam official who was related to the Van Reenens, an eminent Cape family” (13); vandaar die naam van sy kleinseun, Deneys. In 1854 het Francis ‘n lid van die eerste Kaapse parlement geword. Dit is duidelik dat hy sosiale aansien geniet het. Uit sy en sy kinders se name is die invloed van verengelsing egter duidelik, bv Frank se suster se naam is Frances (47).

Frank Reitz

Frank Reitz (1844-1934) het in die regte in Londen studeer. Hy het dit moeilik gevind om as regsgeleerde ‘n bestaan in die Kaapkolonie te maak. “At home, Frank had been accustomed to conversing in English and Afrikaans, but not Dutch” (17). “In his spare time, he experimented with writing in Afrikaans, a colloquial language commonly used among Boer farming communities throughout southern Africa that had only just begun to appear in print form” (16). Louis Henri Meurant (1811-1893) se boek, Zamenspraak tusschen Klaas Waarzegger en Jan Twyfelaar (1861), was die eerste boek wat in Afrikaans gepubliseer is. Engels was die enigste amptelike taal in die Kaapkolonie (17). In 1873 het Frank die parlementslid vir Beaufort-Wes geword. In 1874 “he married Blanca Thesen, the 19-year-old daughter of an immigrant family from Norway” (18). Blanca se broer, Charles (1856-1940), het ‘n groot rol in die hout- en skeepvaartbedryf in Knysna gespeel.

Frank het op jeugdige leeftyd die hoofregter in die Oranje-Vrystaat geword (1874-1889). In die Vrystaat “Dutch was chosen as the official language of the Volksraad” (8). Frank het hierna die Vrystaatse president (1889-1895) geword. As president “[he] advocated much closer collaboration with the Transvaal. ‘We are sprung from the same blood and have the same language and religion, the same love of freedom'” (46). In 1899 het Frank met Paul Kruger (1825-1904), die Transvaalse president (1883-1900), ‘n “‘defensive alliance’ against foreign aggression” gesluit (46). “A political treaty they signed spoke of their long-term aim of establishing a ‘federal union’ between the Free State and Transvaal. Reitz regarded a federal union between the two Boer republics as being part of the process of constructing an independent union of all states of southern Africa” (46-47).

Weens swak gesondheid het Frank as president uitgetree. Hy is opgevolg deur Marthinus Theunis Steyn (1857-1916). Steyn het die verdedigingsverdrag met Kruger hernu en hulle het die ideaal van ‘n federasie herbevestig. Steyn het gesê: “We have the same people, the same history, the same language, and the same form of government” (60). Hierdie ooreenkoms het ‘n deurslaggewende rol tydens die ABO gespeel. Jan Hendrik Hofmeyr (Onze Jan, 1845-1909), leier van die Afrikanerbond in die Kaapkolonie, het egter gesê: “You can rely on our sympathy, but do not expect any help from the Cape Afrikaners in case of war” (77).

Hierteenoor, tydens die ABO, “even British officials acknowledged that half of the Colony’s white population was ‘more-or-less’ pro-Boer and that the greater part of the colony was ‘in a half suppressed state of secret rebellion'” (152). In die praktyk was dit egter moeilik om Kaapse Afrikaners vir aktiewe diens aan Boerekant te werf. “Smuts admitted that it had been more difficult to recruit Cape rebels to the Boer cause than he had expected” (166). Volgens Smuts “the total number of colonial citizens who had joined the Boer cause was no more than 3 000. (In fact, the number was probably about 6 000, out of an Afrikaner population of 260 000)” (174). Na afloop van die oorlog die Kaapse rebelle “were disenfranchised for five years” (175).Van Duitsland en Frankryk sou geen amptelike hulp vir die Boere kom nie.

In 1898 het Frank die staatsekretaris van die Zuid-Afrikaansche Republiek/Transvaal geword. Hy was tweede in bevel, na die president, Paul Kruger. Dit was Reitz “who presented Britain with the ultimatum that led to the outbreak of war in October 1899. After the fall of Pretoria in 1900, when Kruger departed for exile in Europe, Reitz was left in charge of the Boer republic’s administration, relocating the seat of government 62 times, as British commanders tried to hunt him down” (xiii-xiv; ook 127).

Frank het sewe seuns en ‘n dogter by Blanca gehad, maar drie van hulle is vroeg dood. “Of the five surviving sons, Hjalmar, named after a Norwegian uncle, was born in 1877; Joubert, named after a renowned Transvaal general, was born in 1880; Deneys, in 1882; Arnt Leonard (Atie), in 1883; and Johannes (Jack), in 1887” (35-36). Jack was te jonk vir deelname aan die ABO, maar die ander vier het dwarsdeur die oorlog geveg of totdat hulle gevange geneem is. Byvoorbeeld, Joubert is as banneling na Bermuda gestuur. Al vier het die ABO oorleef. Daar is by Frank ‘n duidelike neiging weg van Engelse name vir sy kinders.

Frank se vrou, Blanca, het in 1887 gesterf. In 1889 het hy met Cornelia Mulder getrou, wat die lewe aan sewe kinders geskenk het. Sy en haar kinders het gedurende die ABO veiligheidshalwe in ballingskap in Nederland gewoon. “At home, the Reitz family spoke both English and Afrikaans. But Frank Reitz had become increasingly preoccupied with promoting the use of Afrikaans. He gave his support to Stephanus [SJ] du Toit’s (1847-1911) Genootskap van Regte Afrikaners [established in Paarl in 1875] and contributed enthusiastically to his newspaper” (37), Die Afrikaanse Patriot (1876-1904).

Frank was ‘n voorstander van die plan om die Witwatersrandse goudmyne met dinamiet op te blaas sodat hulle nie in Britse hande val nie, maar Paul Kruger “believed that the mere threat of destroying the mines would be enough to persuade shareholders in France, Germany and other European states to put pressure on their governments to assist the Transvaal in resisting a British invasion” (118). Louis Botha (1862-1919) was ook heftig teen die sabotering van die goudmyne gekant en het gedreig dat “he and his commandos would cease fighting and fall back on Johannesburg to protect it [the mines] themselves against such dastardly attempts” (119). Daar is toe van die sabotasieplan afgesien.

Lank voordat Vrystaters soos MT Steyn en Christiaan de Wet (1854-1922) bereid was om oor vrede te onderhandel, het Transvalers soos Louis Botha en Jan Smuts ‘n wapenstilstand begeer. “As state secretary, Reitz, although personally in favour of keeping up the fight to the bitter end, was deputed to send to President Steyn an official letter setting out proposals for an armistice. Smuts also sent Steyn a private letter stating that it might be advantageous to sue for peace now and rebel at a later stage when Britain was preoccupied elsewhere” (149).

Hierin lê die kiem van die Rebellie van 1914 toe De Wet en andere teen Britse gesag in opstand gekom het en Smuts en Botha hulle (nie sonder ironie nie) aan die Britse kant geskaar het. Steyn het tydens die ABO op die Transvaalse voorstelle geantwoord dat “the Free State would reject any proposals for an armistice and would fight on. If the Transvalers were to surrender, deserting the Free State, then it would deal a death blow to the whole of the Afrikaner nation. For the nation to survive, said Steyn, ‘we must demonstrate that now through our perseverance and strength to fight and suffer'” (149).

Frank wou glad nie sonder meer oorgee nie. In Vereeniging Frank “suggested a compromise. He proposed that, provided the republics could keep their independence, they should then be prepared to surrender control of foreign relations, agree to internal self-government under British auspices and give up the Witwatersrand and its goldfields” (174). Die Britte was nie hiervoor te vinde nie. Tydens die vredesonderhandelinge van die Boere met die Britte in Melrose House, Pretoria, in April 1902, “Frank was chosen to act as interpreter between the two sides” (170). Terug in Vereeniging op 31 Mei 1902 is gestem oor die Britse vredesvoorwaardes. “54 delegates agreed to surrender; six voted ‘no'” (177).

Oor die ondertekening van die vredesverdrag in Melrose House skryf Meredith: “Although he [Frank] signed the 1902 peace agreement in his official capacity as state secretary of the Transvaal, he refused to accept its terms as a private individual and went into exile” (xiv; ook 178). In Julie 1902 is hy na sy vrou en kinders in Nederland “rather than submit to British rule” (178). Van Nederland is hy na Amerika “to give lectures on the war” (183). Na 6 maande het hy na Nederland teruggekeer. “Encouraged by Smuts and Botha, Frank Reitz decided to return to South Africa in 1907 … he and his wife settled in Sea Point, in Cape Town” (190). Nadat Botha en Smuts se Suid-Afrikaanse Party met sy versoeningsbeleid die 1910-verkiesing gewen het, is Frank tot president van die Senaat verkies.

Deneys Reitz

Deneys Reitz (1882-1944) het pas ingenieurswese in Pretoria begin studeer toe hy in 1899 as 17-jarige by die Boeremagte aangesluit en tot die bittereinde geveg het. Hy het te midde van groot ontbering saam met Smuts guerrilla-oorlogvoering in die Kaapkolonie onderneem. Smuts het hom saamgeneem na die vredesonderhandelinge in Vereeniging in 1902. Deneys was verbaas om op te let hoe verwaarloos en uitgemergel die Boerekrygers was. “Their spirit was undaunted, but they had reached the limits of physical endurance” (172).

Oor die aanvaarding van die Britse voorwaardes op 31 Mei 1902 skryf Deneys: “When the final moment dawned, when it was announced that our land and freedom were lost, it was a bitter cup to drain. In the tents, grown men were sobbing like children. Weather-beaten faces which had looked undaunted on the greatest dangers, streamed with hot tears of sorrow. These men who had stood with dry eyes at the graves of friends and sons and fathers now wept bitterly at the grave of their freedom. In truth it was a bitter hour” (178).

Na die ABO is Deneys en Atie via Europa na Madagaskar. Albei het spoedig malaria opgedoen, gevolglik is Atie gou daar weg. Deneys het transport gery en sy herinneringe aan die ABO begin skryf. Maar “[he] longed for his homeland. A letter he received from Isie Smuts [1870-1954], the wife of Jan Smuts, urging him to return, quickened his resolve to leave. If General Smuts was prepared to live under British rule, wrote Isie, then he should be too” (186). Deneys het van die hoofstad, Antananarivo, tot by die kusdorp Tamatave geloop. Vandaar het hy per skip na Delagoabaai gereis terwyl hy as brandweerman diens gedoen het. Van Delagoabaai het hy per trein na Pretoria gereis. “Delirious with malaria, he promptly collapsed unconscious on the platform of the railway station. When he awoke, he found himself in the Sunnyside residence of General Smuts” (187). “He became an integral part of the Smuts household, staying with them in Sunnyside for three years” (191). Deneys het hom in die regte bekwaam en in 1906 ‘n praktyk in Heilbron begin. Die Vrystaatse dorp Deneysville is na Deneys Reitz vernoem.

Ná Uniewording in 1910

Meredith skryf oor die ABO: “The war … left Afrikanerdom and the Reitz family itself deeply divided over how to confront the reality of Britain’s imperial power” (xii). Ná die 1914-rebellie en die stigting van die Nasionale Party in 1915 het Afrikaners se politieke lojaliteit in pro-Brits en pro-Boer verdeel. Frank en sy oudste seun, Hjalmar, het by die Nasionale Party (Natte) aangesluit terwyl Deneys as Smuts-lojalis lid van die Suid-Afrikaanse Party (Sappe) gebly en gehelp het om die Rebellie te onderdruk. Daarna het Deneys in die buiteland in die Eerste Wêreldoorlog (1914-1918) diens gedoen.

In 1919 het Barry Hertzog (1866-1942) ‘n afvaardiging na die Paryse vredeskongres gelei met die oog op die propagering van ‘n republiek vir Suid-Afrika. Hjalmar was een van die afgevaardigdes. Aan Frank as president van die Senaat is gevolglik gevra waar sy simpatie lê. Hy het onomwonde geantwoord: “I am still a Republican at heart” (201). In 1920 is Frank nie herkies tot president van die Senaat nie. Met die steun van die Nasionale Party het hy egter tot 1929 as senator aangebly.

Deneys het in 1919 ‘n Sap-parlementslid geword en in 1921 ‘n minister in Smuts se kabinet. Sy veroordeling van Afrikanernasionalisme en selfs Afrikaans was veel hewiger as dié van Smuts. Deneys het met Leila Wright (1887-1959) getrou. In 1942 toe hy die adjunk van eerste minister Smuts was, het Deneys uit die politiek getree. Hierna het hy die Suid-Afrikaanse hoëkommissaris in Londen geword, waar hy twee jaar later gesterf het.

Slot

Meredith belig drie Reitz-geslagte. Francis het blykbaar tydens die Britse bewind (in ‘n mate) verengels. Frank, daarenteen, het vroeg ‘n pro-Afrikaanse en in die Boere-republieke ‘n sterk pro-Boer-gesindheid geopenbaar. Na die ABO het Deneys, veral vanweë sy vriendskap met Smuts, verkies om sterk pro-Brits te wees. In ‘n sin was al drie ‘n produk van hulle tyd en omstandighede.

Oor Hjalmar is te min aan my bekend om ‘n oordeel te vel. Wat die ander Reitze betref, lyk dit asof by uitstek Frank as ‘n lid van die Boere-adel beskou kan word. Hy het Afrikaans bevorder, die Boere probeer verenig, verseg om aan die Britte oor te gee en selfs uit eie beweging in ballingskap gegaan. Na 1910 het hy hom opnuut by die Afrikaners geskaar en die republikeinse ideaal bly koester.

Nadat die Boere alles in hulle vermoë gedoen het om te voorkom dat die ABO uitbreek, het Abraham Fischer [1850-1913], die Vrystaatse staatsekretaris, aan Onze Jan Hofmeyr geskryf: “We have honestly done our best, and can do no more: if we are to lose our independence … we did not sacrifice it dishonourably” (82-83). Dit is wáár van die Boere van weleer, veral van die ABO-bittereinders en die 1914-Rebelle. Van die gevolge van die ABO het die Afrikaners mettertyd herstel. Maar kan ‘n mens sê dat die roemlose oorgawe aan swart mag in 1990/94 naasteby eerbaar was? Kan ‘n mens beweer of realisties hoop dat die skade wat die blankedom en veral die Afrikanerdom deur FW de Klerk en sy meelopers aangedoen is ooit herstel gaan word? As Afrikanerrestourasie nie plaasvind nie is die letterlike waarheid dat hierdie groepie verlooptes Afrikanervolksmoord gepleeg het.

Onmiddelik nadat Frank die Vereeniging-vredesverdrag in sy amptelike hoedanigheid (maar nie in sy persoonlike hoedanigheid nie) onderteken het, het hy “na ‘n hoek geloop en in trane uitgebars” (JC Steyn, Afrikanerjoernaal, Pretoria: FAK, 2016, p 238). Dit is tekenend van hoe magsoorgawe aan die Britte in 1902 deur die Boere/Afrikanerleiers ervaar is. Hulle het diepe verantwoordelik vir die lot van hulle mede-Afrikaners gevoel. Vergelyk dit met die selftevrede gespog van die groepie Afrikaanssprekende blankes wat in 1990/94 die politieke mag mandaadloos aan die swartes oorgedra het. Myns insiens was en is hierdie individue toonbeelde van gewetenlose, ongegronde selfvoldaanheid.

Skynbaar bly hierdie groepie verloopte Afrikaners oortuig dat hulle só uitsonderlik gepresteer het dat hulle vereer moet word. Hulle het glo ‘n burgeroorlog voorkom. Daar is blykbaar geen werklike besef van die mate waarin hulle die onderhandelinge verbrou het nie. Die gelag moet deur die huidige en toekomstige geslagte blankes betaal word; dus diegene wat nie van die onverkwiklike situasie in die nuwe Suid-Afrika kan ontsnap nie.

Volgens Edmund Burke (1729-1797) het politici ‘n dure drieledige plig teenoor hulle samelewing en kultuur, naamlik teenoor die vorige, huidige en toekomstige geslagte. Wat sou Boere soos Frank Reitz en Christiaan de Wet gedink het van die “onderhandelaars” (eintlik instemmers/beamers/akkoordganers) wat so maklik en ongevraagd namens alle Afrikaners boedel oorgegee het? Wat behoort huidige egte Afrikaners na verloop van meer as twee dekades in die nuwe Suid-Afrika van hierdie verlooptes te dink? Wat gaan toekomstige Afrikaners wat hulle kulturele kern probeer behou terugskouend van daardie verlooptes dink?

Geleidelik het die omvang van die 1990/94-verraad duidelik geword. Hoe durf hierdie groepie verlooptes veronderstel dat Afrikaners vir die ondergang van ons eertydse vaderland dankbaar moet wees? Dit is heeltemal onrealisties om van Afrikaners te verwag dat hulle die ydele hoop moet bly koester dat hulle gelukkig en voorspoedig in die nuwe Suid-Afrika kan wees. Hulle regverdigbare bitterheid behoort hedendaagse Boere-adel aan te spoor om ‘n beter grondslag vir die toekoms van ons mede-Afrikaners en ons nageslagte te skep – as dit enigsins moontlik is.

Pierre Fouché: Oor leiers

Die V.S. Marine Corps se 1997-boek getiteld Warfighting, stel dit dat oorlog gekenmerk word deur die interaksie van fisiese, morele, en verstandelike kragte. “Moreel” in hierdie sin is nie beperk tot etiek nie, maar het betrekking op kragte wat sielkundig in plaas van tasbaar van aard is.
Dit stel verder dat morele kragte moeilik is om te begryp en onmoontlik is om te kwantifiseer. Kragte soos:

Nasionale en militêre voorneme (Volkswil)
Nasionale of individuele gewete, emosie, vrees, moed, moreel, leierskap, of esprit (geestigheid).

Hier kom ‘n mens weer “wil” en “moed” teë wat so alomteenwoordig is in regse kringe, en nog meer die geval is in Germaanse kringe. Die onmiskenbare belang van hierdie konsepte kan nie genoeg onderstreep word nie.

Die leser sal nou hopelik “leierskap” raak gelees het in die tweede punt hier bo genoem, en dit is waarom hierdie rubriek handel.

Voor ons verder beweeg wil ek interessantheidshalwe hierdie stukkie aanhaal:

“Although material factors are more easily quantified, the moral and mental forces exert a greater influence on the nature and outcome of war. This is not to lessen the importance of physical forces, for the physical forces in war can have a significant impact on the others. For example, the greatest effect of fires is generally not the amount of physical destruction they cause, but the effect of that physical destruction on the enemy’s moral strength (bl. 16).”

‘n Groep sonder leiers, moet in ‘n stryd teen ander groepe met leiers, altyd verloor. Soos ‘n mens se liggaam nie sonder sy kop kan veg nie, so kan ‘n onthoofde volk geen weerstand teen dié wat hom wil verkrag bied nie. In dieselfde sin moet ‘n man sonder moed altyd die neerlaag ly as hy teen ‘n man met moed opgaan. Dit is iets wat ons teenstanders goed verstaan, en dit is hoekom hulle altyd soveel moontlik doen om ons leiers hier en elders in die wêreld so gou moontlik te ontsenu, sowel as om hulle propaganda (op slinkse en ondermynende wyse) in te span om ons te demoraliseer.

Teen die demokratiese gebabbel, stel leiers die pas, en steur hulle nie aan wat hulle dink die volk wil hê nie. Met byna alle propagandamiddele in ander hande, sal die volkswil altyd nader en nader om die drein spoel. Afwaarts en nie opwaarts nie.

Xenofon van Athene (430? – 355? v.Chr.) het gesê:

“Wat die leiers is, dit, as ‘n reël, sal die mans onder hulle wees.” [bl. 59, The 33 Strategies of War, Robert Greene, Penguin Books – Joost Elffers, 2006]

Nou staan ons op ‘n punt waar ons ons volk met net ‘n handjie vol leiers betrag. Boonop woon ons almal wydversprei vanaf mekaar.

Djengis Khan het sy leër gedurende vredestyd in die winter die Groot Jag laat oefen, om hulle koördinasie en samehorigheidsgevoel te versterk. Die Groot Jag het in die grasvlaktes van Sentraal-Asië, teenswoordige Mongolië plaasgevind. Khan het sy leër in ‘n 80 myl lange lyn versprei, en honderde myle vanaf die leër ‘n vlag geplant. Die leër het dan na hierdie vlag toe voortbeweeg. Soos die leër nader aan die eindpunt gekom het, het die punte van die lyn begin buig sodat ‘n boog om die eindvlag begin vorm het, wat dan uiteindelik ‘n sirkel uitgemaak het. Die sirkel het dan nouer en nouer getrek om die eindpunt, en so al die diere wat binne gevang was beet gekry. (Soos wat al die wilde diere in die leër se weg voorentoe gejaag is, moes individuele soldate ook gevaarlike diere soos tiere teengaan, dit was deel van die doel om dapperheid in die mans te bewerk.) [Strategies of war, bll. 75-76, ibid.]

Ons posisie is soortgelyk en kan met die Groot Jag vergelyk word.
Ek dink dat die tydperk waarin ons nou verkeer bloot ‘n oefening vir die Afrikaners is, ter voorbereiding van iets groters. Die tyd sal my nog reg of verkeerd bewys. Die huidige stand van sake kan vergelyk word met ‘n klomp jagters wat wyd om ‘n sentrale punt verspreid is. Die sentrale punt is in ons geval oorlewing. Aangesien ons nie tans een saamhorige blok vorm nie, is ons min of meer soos enkele of klein groepies jagters in die vlakte.

Nou, ek vermoed dat amper almal van ons in ons harte al die klok gehoor lui het; en dat ons weet dat die tyd vir optrede aangebreek het. Selfs nou wag die buiteland in spanning om te sien wat ons gaan maak. Mens moet hom nie mislei oor die erns van hierdie tydvak nie. Iedereen moet nou besef dat hy sy weg moet inslaan na die sentrale vlag toe, hetsy alleen of saam met ander in ‘n groep. Vir dié wie nie ander mense vertrou nie, gaan dan alleen, maar besef dat jou pad ‘n moeiliker een gaan wees.

Dit is teen hierdie tyd te verwagte dat daar mense is wat soos ons lyk en soos ons praat, maar nie soos ons is nie. Hulle het verwronge harte en wil ander verlei om dieselfde vreeslike lot as hulle te deel. Sulke mense se fisionomie en hulle narcistiese persoonlikheid verraai hul gewoonlik; ons volk moet leer om hulle te identifiseer en te verwag.

In hierdie Wilde Jag sal daar natuurlik ook voëltjies wees wat “die nuus en feite” versprei om al die diere van die ryk “in te lig”. Vir nou kan ons niks aan dié saak doen nie, en moet die voëltjies maar los om hulle liedjies te versprei soos dit in hulle aard is.

Dié wat die eindvlag aan die einde van hierdie oefentydperk haal — en dit kan die meeste van ons wees, mits ons fokus — sal diegene wees wat die fondament vir ‘n nuwe wêreld gaan lê. Die leiers van vandag gaan die helde van môre wees.

Die Wilde Jag sluit almal van ons volk in, ongeag jou posisie in die lewe. Dus moet dié met onbuigbare moed, grootheid van siel, en opregte karakter vandag begin leiding neem by hulle werk, hul kerk, hul skool, of hul gemeenskap.

Dit is soos wat Ralph Waldo Emerson gesê het:

“If good men will not lead, they must be content if lesser men do.”[Ek kon nie hierdie aanhaling weer opspoor nie. Ek het dit ~2 jaar gelede gelees en is 80% seker dit kom van Emerson af.]

Soos wat “bekommerde” pasifisme aansteeklik is, net so is wilsgedrewe aktivisme aansteeklik.

Vir die wankelmoedige ou mans wat geskiedenis uit ‘n eskatologiese hoek bekyk: hou jou Semitiese waarsêery vir jouself. Moet nie die stand van die wêreld misgis vir die stand van jou eie lewensduur nie, naamlik naby aan die einde.

Ons staan nou aan die einde van hierdie, die mees skandelike tydperk in ons volk se geskiedenis. Laat die toekomstige gedreun van ons tromme en die gesing van ons volk vir ons elkeen ‘n besielende vooruitsig wees.

Skoppensboer: Ons kort ‘n nuwe idee soos… apartheid

By die onlangse Jeugdagvieringe het president Jacob Zuma gesê dat die jeug “radikaal en revolusionêr moet dink”. As ‘n louwarm aanhanger van die president — by gebrek aan enige ander leierskap in ons land — het hierdie gedagte Skoppensboer nou spreekwoordelik “aan die dink gesit”.

Op die oog af lyk dit moeilik om enigiets uit te dink wat meer radikaal is as die daaglikse uitsprake van politici, predikante en joernaliste in ons land. “Vat al die grond!” sê Malema. Om nie te vergeet van die ANC-lid en munisipale amptenaar, Velaphi Khumalo, wat op Facebook gesê het nie: “Ons moet die land van alle witmense reinig. Ons moet maak soos Hitler met die Jode gemaak het.”

Selfs die voormalige rektor van die Potchefstroomse universiteit en huidige direkteur van die FW de Klerk-stigting, Theuns Eloff, het al bely: “Ek is ‘n revolusionêr.” Komende van iemand wat blykbaar as ‘n Dopperteoloog opgelei is, is dit, ja, nogal radikaal.

Nou die dag was daar blykbaar ‘n persoon van Black Land First op RSG wat teen blanke boere uitgevaar het en waarom sy nou haar “gesteelde grond” sonder betaling wil terughê. Black Land First onder die bekwame leierskap van Andile Mngxitama wat openlik ‘n antiwit revolusie aanblaas, is dus nou hoofstroom.

Blykbaar gaan die voormalige Randse Afrikaanse Universiteit (deesdae UJ) ‘n handleiding publiseer waarmee kursusse “gedekoloniseer” kan word. Dit kom so op die hakke van die UJ-ouditorium wat in ‘n daad van dekolonisering afgebrand is en voor die Bloemfonteinstadsaal onlangs tydens dieselfde tipe “bevrydingsgebaar” verbrand is.

Dus, Suid-Afrika is reeds ‘n radikale samelewing wat oorloop van revolusionêre, stadsaalafbranders, grondgrypers, en natuurlik misdadigers. O ja, en minibustaxibestuurders wat nie meer stilhou vir rooiligte nie; dis nog ‘n koloniale item op ons paaie wat deesdae net vir versiering tussen groen, geel en rooi flikker.

Die sinoniem vir “revolusie” in ons land is mos “transformasie”. Terloops, Skoppensboer sien die Hollanders praat deesdae van “omvolking”, waarmee die beoogde vervanging van Nederlanders deur Moslems bedoel word. Dis eintlik net ‘n ander woord vir “transformasie” hier by ons, want daarmee word ook die omvolking van instellings van wit na swart bedoel. Suid-Afrika is reeds volledig geomvolk, of dalk omgevolk. Die intelligente leser sal woordspel hier raaksien.

Vandaar dus Skoppensboer se nuwe, radikale idee: Bring apartheid terug. Daar is mense wat sê dat kommunisme nie mooi gewerk het nie, want dit is “net verkeerd toegepas”. Daarom is Suid-Afrika ook nou goed op pad na onverdunde kommunisme toe, met kollektiewe landbou en die aanhoudende jag op “fasciste” en “rassiste”. Stalin sou baie tuis voel hier in 2017; dis net 1917 met selfone.

Dog ook apartheid is nooit ‘n behoorlike kans gegun nie, toe word dit afgeskaf. Hoe meer Skoppensboer Verwoerd se toesprake lees, hoe meer kan hy insien dat die hele ding nie so vergesog was nie. Behalwe, Verwoerd was heeltemal te liberaal, waarskynlik omdat hy in Nederland gebore is en te lank in die ou Rhodesië tussen Engelse skoolgegaan het. Een fout van apartheid was: Ons moes nooit onafhanklike tuislande (wat die Engelse pers as “Bantoestans” bespot het) geskep het nie. Vir Skopppensboer is die antwoord eenvoudig: Waarom ten duurste groot dele van ons land weggee vir Bantoestans wat niemand wil erken nie, as daar ‘n stuk of vyftig Bantoestans dwarsdeur Afrika bestaan en waarvan die onafhanklikheid reeds universeel deur ander state en die VN erken word? Dink maar aan die drie Engelse Bantoestans hier in ons midde: Lesotho, Swaziland en Botswana, wat oorspronklik “Britse protektorate” genoem is. Dis mos ook apartheid, maar omdat Brittanje dit geskep het, is hulle Bantoestans dooddollies.

Volgens Africa Check, jou gunsteling- George-Soros-ondersteunde nie-regeringsorganisasie, bestaan daar 55 state in Afrika, dus aan Bantoestans is daar geen tekort nie.

Vandaar nou Skoppensboer se nieu-apartheid: Kom ons transformeer die land weer terug na ‘n Afrikanerland toe en stuur ‘n klomp Bantoes terug Bantoestans toe. Sonder passe, want die passtelsel was net ‘n klomp moeite en het niks gehelp nie. Jy kort ‘n fisieke grens met ‘n hoogspanningsdraadheining wat enige voornemende onwettige immigrant net daar tot houtskool reduseer.

In elk geval is dit net ‘n kwessie van tyd voor die EFF en Black Land First ‘n volskaalse Bantoe-kommunistiese revolusie in ons land gaan ontplooi. Ons sal óf doodgemaak óf soos die blanke Rhodesiërs en Portugese met die klere aan ons lywe iewers heen moet vlug. Veg of vlug is eintlik al opsies wat oorbly, met meeste mense wat reeds vir die vlug-opsie Australië toe of waar ook al gekies het.

Maar gestel ‘n paar Skoppens- en ander boere veg terug? Tot ons stomme verbasing verower ons dalk Voortrekkerhoogte en Tempe in ‘n vroeë fase van die stryd, want volgens gerugte is Umkhonto we Sizwe sonder Oos-Duitse instrukteurs nie meer so op en wakker soos wat hulle was nie.

Dan gaan dit behoorlik ‘n geval wees van die hond wat die bus gevang het, en nie mooi weet wat om daarmee te maak nie!

Eerste kan ons die naam verander na die Afrikaanse Republiek, om geen twyfel te laat oor waar ons lojaliteit lê nie. Stryk die onderbroek en hys die oranje-blanje-blou! Maar watter staatsvorm sal ons kies, behalwe nou om apartheid terug te bring?

Kom ons wees eerlik: Demokrasie het in ons land misluk. Iemand het gesê dat demokrasie bloot die ompad na kommunisme is. In ‘n verdeelde land soos Suid-Afrika loop enige verkiesing in elk geval op ‘n rasse- en etniese sensus uit waarin ons weens ‘n gebrek aan getalle de facto ontkieser is. Erger: die Afrikanerbevolking is ná 23 jaar van konstante breinspoeling en intimidasie in so ‘n toestand van verwarring en Stockholm-sindroom dat nie eens ons eie mense vertrou kan word om by die stembus “reg te stem” nie. Ons het al oor en oor gesien hoe hulle, soos kalkoene vir Kersfees, téén hul eie en die volksbelang stem. Hulle sal eerder vir Jacob Zuma of Musi Mmaimane stem as ‘n stoere Afrikanerleier wat Afrikaans, eie skole en die behoud van ons kultuur voorstaan.

Dus: op die kort en selfs langer termyn, sal ‘n volkseie militêre junta die land moet regeer. In elk geval kos verkiesings net geld wat op baie beter dinge bestee kan word as ‘n klomp narre wat twak praat en mekaar persoonlike verwyte of beledigings toeslinger.

Vele mense droom al jare lank daarvan om die verraaiers soos FW de Klerk, Roelf Meyer, Leon Wessels en kie. voor die vuurpeleton te sit. En natuurlik sal dit die eerste ding wees wat die volkseie militêre junta sal laat geskied. Krygsrade sal dié mense summier verhoor, vonnis uitspreek en agterna kan daar lootjies getrek word oor wie ‘n beurt kry om dié aangename takie te verrig. Let wel, dis bloot ‘n voorspelling van Skoppensboer en geen oproep om dié eerbiedwaardige politici van kant te maak nie, anders byvoorbeeld as Johnny Depp se onlangse oproep om ‘n sluipmoord op president Donald Trump uit te voer.

Nie net voormalige NP-politici nie, maar alle sigbare meelopers met die huidige terroristeregime behoort verhoor te word. Ook die media en van die joernaliste wat ons al jare lank met hul linkse, volksvyandige propaganda teister, moet voor die krygsraad verskyn. Uiteraard sal Max du Preez en Adriaan Basson die doodstraf vir hoogverraad kry. Sommige ander ampsdraers by Naspers soos Esmaré Weideman mag dalk net vyf of tien jaar Kroonstad toe gaan om oor haar sondes en verraad na te dink. Sy sal wens vir ‘n koppie tee van Steve.

In die links-liberale Wes-Europa is daar deesdae interessante idees oor burgerskap in omloop. Sommige lande bespreek die gedagte dat indien jy byvoorbeeld as radikale Islamis jou haat en afsku teen sê nou maar Frankryk as Westerse samelewing uitspreek, dan mag jy van jou burgerskap ontneem word en die land uitgesit word.

Ek veronderstel ons volkskeie militêre junte sal by wyse van dekrete regeer. Een van die eerste dekrete moet wees dat waar iemand hom skuldig maak aan Boerehaat, die sing van liedere soos “Kill the Boer”, die skree of verf van slagspreuke soos “Afrikaans must fall”, dan stel hy of sy hul bloot aan ‘n summiere regsprosedure waarvolgens hulle onmiddellik hul burgerskap verloor en na hul vorige land van herkoms gedeporteer word. Indien daar geen vorige land van herkoms vasgestel kan word nie, dan word dit by verstek as Zimbabwe gereken.

Dieselfde moet geld openbare geweldpleging, soos die afbrand van die Pretoriastasie, die Bloemfonteinstadsaal, die RAU-ouditorium of selfs minder erge gevalle van brandstigting en saakbeskadiging. Vang hulle, neem hulle foto’s en vingerafdrukke en deporteer hulle. Teen die tyd dat ‘n paar honderd duisend onlusmakers uit die land gesit is, sal hulle twee keer aan onluste as ‘n loopbaan begin dink.

Uiteraard sal die polisie en die weermag binne enkele weke terug getransformeer word tot twee trotse, korrupsievrye instellings onder volkseie bevel. Die onluseenheid moet ook nie huiwer om skerppuntammunisie te gebruik nie. Veels te min belhamels is destyds by Sharpeville of in Soweto doodgeskiet; ons moet ‘n les leer by die Chinese en hul Tianenmeinplein. So ‘n duisend op ‘n slag sal as afskrikmiddel teen openbare geweld dien, tesame met die uitsettings en burgerskapontnemings.

Soos onder apartheid van ouds, sal die land heel rustig wees. Buitelandse joernaliste wat ons probeer beswadder, van rassisme en verdrukking beskuldig, ens., moet binne 24 uur uit die land gesit word en op die lys van verbode immigrante geplaas word.

En so gepraat van media: Sedert die 1890’s en selfs daarvoor, sit ons met ‘n baie groot probleem in die vorm van die Johannesburgse media wat die buiteland, veral Brittanje, dien en konstant enige plaaslike regering ondermyn. Hulle ondermyn selfs die huidige Zoeloeregering, wat nog te sê ‘n Afrikanerregering. Daarom moet hulle deeglik in die bek geruk word.

Die Wet op geaffekteerde organisasies van 1974 moet terug op die wetboek, sy dit dan in aangepaste vorm. Waar ‘n organisasie of koerant, webblad of wat ook al, hom aan Boerehaat, anti-Afrikaanse propaganda, die propagering van hoogverraad en dergelike meer skuldig maak, moet hy onmiddellik van alle finansiële bronne ontneem word. Geen adverteerder of borg mag so ‘n medium ondersteun nie. Dit sal die hele marxistiese propagandamasjien van sy suurstof ontneem.

Dan, wat Naspers betref. Nadat die ampsdraers van dié organisasie verhoor en gevonnis is — met verskeie doodsvonnisse, dit spreek vanself — moet dit genasionaliseer word en tesame met die SAUK onder volkseie bestuur geplaas word.

Die universiteite, veral die Engelse universiteite, was nog altyd ‘n groot bron van ergernis. In die sewentigerjare het die hele land die NP ondersteun. Vergeet maar vir ‘n oomblik van Vorster se voorliefde vir brandewyn en gholf, en dat hy nie baie slim was nie. Feit is dat 80% van die blanke kiesers vir hom gestem het. Selfs The Star in Johannesburg het die behoud van die blanke beskawing en die stryd teen kommunisme ondersteun, tesame met al die ander media in die land. Dit was net The Rand Daily Mail wat heftige kritiek teen die regering uitgespreek het, tesame met ‘n klein groepie Boerehaat-marxiste op die Engelse kampusse. Uiteindelik het dié koerant weens sy linkse standpunte onder Alister Sparks en Helen Zille weens ‘n gebrek aan advertensies ondergegaan.

Ons moet leer uit die verlede, daarom moet sowel die Engelse media as hul kampusse genadeloos aangevat word. In die eerste weke ná hul bewindsoorname, sal die volkseie junta die Afrikaanse kampusse tot hul eertydse glorie herstel. Ons sal deur al hul publikasies werk; die akademici wat hulle aan marxisme, feminisme, Boerehaat, antiblanke propaganda, en dies meer, skuldig gemaak het, sal summier afgedank word sonder enige vergoeding of pensioenuitbetalings en op ‘n swartlys kom. Enigeen op die swartlys mag nooit weer ‘n pos aan enige opvoedkundige instelling of in die media beklee nie.

Laat ons ons nie om die bos lei nie: Daar bestaan reeds ‘n swartlys van “regse” akademici, skrywers en denkers in die huidige Suid-Afrika. As jy nie gal braak teen “witheid”, kolonialisme, apartheid en Afrikaners nie, sal jy nêrens aan ‘n universiteit of selfs in die hoofstroommedia aangestel word nie. Dus sal Links net in eie munt terugbetaal word.

Die Afrikaanse universiteite sal weer Afrikaans wees, dit spreek vanself. Enige onlusmakers wat dit nie aanvaar nie, sal op die trein Beitbrug toe gesit word.

‘n Vraag wat Skoppensboer nogal boei, is wat om met die Engelse kampusse te maak? Dit is nou nadat Max Price, tesame met Pierre de Vos en die hele gespuis aan die Universiteit van Kaapstad afgedank en ‘n goeie klompie gedeporteer is. Adam Habib van Wits sal terug wees in Indië of Pakistan of waar hy ook al vandaan kom. Aanvanklik het Skoppensboer gedink dat die vier Engelse kampusse (Wits, UK, Rhodes en Natal) summier gesluit en platgestoot moes word, gegewe hul geskiedenis van Boerehaat, propaganda vir volksmoord teen die Afrikaner, marxisme, feminisme en antiblanke ideologie, maar dalk kan hulle in ‘n soort hulpbron vir ons omskep word.

Ná alles is Engels ‘n internasionale taal wat deur vele mense oorsee ook verstaan word. Daarom, terwyl alle universiteitstudie voortaan in Afrikaans sal geskied, kan die vier Engelse universiteite getransformeer word tot internasionale regse universiteite. Jared Taylor kan as rektor van Kaapstad aangestel word en Kevin McDonald as rektor by Wits. Richard Spencer van Altregs-faam kan as hoof van die staatsleerdepartement by Wits benoem word. Beurse kan aan regse Amerikaanse en Europese jongmense beskikbaar gestel word om in ons land te kom studeer — in Engels. Maar: Afrikaans sal ook ‘n verpligte vak wees en vanselfsprekend sal alle studente baie gretig wees om dit aan te leer en te deel in die konserwatiewe revolusie wat in ons land onder die bekwame leiding van ons volkseie junta ontvou.

Transformasie beteken tans om die land tot ‘n swart Afrikaland te omvolk. Blankes moet hul werk verloor, uitgesluit word, les bes aangeval, beroof en doodgemaak word. Hierdie proses sal natuurlik omgekeer moet word. Deur volgehoue uitsettings van radikale, onlusmakers en Boerehaters na al 55 Bantoestans in Afrika, asook behoorlike grensbeheer wat buitelanders betref, sal ‘n bevolkingsbalans herstel word.

Ons moet ‘n weldeurdagte immigrasiebeleid hê. Hordes immigrante uit Nederland, Vlaandere, Duitsland, Skandinawië, Pole, Frankryk en vele ander lande sal belangstel om hierheen te kom, Afrikaans aan te leer en deel te word van hierdie grootse avontuur wat hom nou al byna vier eeue lank hier afspeel. Maar die volkseie junta sal ook maatreëls moet afkondig om groter gesinne onder ons volksgenote aan te moedig. Mense wat nie ná ouderdom dertig reeds drie kinders het nie — uitgesonder weens mediese redes of onvrugbaarheid — moet beboet word of hoër belastings betaal.

Skoppensboer lees nou die dag van ‘n Duitse immigrant in die vyftigerjare wat iewers op die platteland by ‘n Indiërmeisie begin “kuier” het. Die plaaslike SAP het dit opgemerk en hom daaroor gewaarsku. Toe hy die tweede keer by haar kuier, word hy in hegtenis geneem en summier gedeporteer. Skoppensboer twyfel of voornemende immigrante na die Afrikaanse Republiek nie reeds op hoogte sal wees van die plaaslike etos nie, maar ons het al dié rigsnoere uit die verlede om ons en ons immigrante op die regte pad te hou.

Verder sal daar ‘n kultuur wees wat sal put uit antieke Sparta, Duitsland tussen die twee wêreldoorloë en die Afrikaner-Gouetyd tussen 1948 en 1980: patriotisme, universele militêre opleiding en paraatheid, fiksheid, gesondheid, luisterryke Republiekdagfeeste, verpligte lidmaatskap van die Voortrekkers vir alle Afrikaanse kinders, en so meer.

Die ou streekskunsterade (TRUK, KRUIK, SUKOVS, ens.) sal terugkom, met Wagner-operas in die Staatsteater, asook opbouende toneelproduksies, onder andere. Ná dekades van uiterste dekadensie en verval, sal ons weer opstaan en ons kultuur en leefwyse met trots beoefen. Diepsinnige boeke sal geskryf word wat nie meer handel oor geslagsverhoudings tussen rasse soos by die Dopper-Don-Juan, André P. Brink nie, maar oor die sin van die lewe, van ons geskiedenis en volkskap hier in ons mooi land aan die suidpunt van Afrika.

Enige minibustaxi wat oor ‘n rooi lig ry, sal daar en dan gekonfiskeer word en die bestuurder ná twaalf houe met ‘n rottang op die trein Zimbabwe toe gestuur word. Ons moet ook nie ons geld mors op die tronke nie; moordenaars en verkragters moet gehang of ingespuit word, en vir geringe oortredings lyfstraf ontvang, tesame met uitsetting na ‘n Bantoestan.

Wat die verdere staatkunde betref, voorsien Skoppensboer dat die Pedi’s onder generaal Malema verslaan sal word en dan oor die Limpopo verdryf sal word. DIe Zoeloes sal aangemoedig word om almal terug te keer Zoeloeland toe. Gegewe die skade wat die Xhosas ons oor eeue berokken het, en steeds berokken, sal ons ‘n geskikte aflaaipunt iewers in Afrika vir hulle vind. Die DRK is meer as twee keer so groot soos Suid-Afrika, en beskik oor meer water as enige ander land in Afrika, met ongerepte tropiese woude waar selfs ‘n Xhosa sou kon oorleef. Dit sal die taak van ons vindingryke, revolusionêre regering wees om te sorg dat al tien miljoen Xhosas daar uitkom. Agterna sal die Oos-Kaap as ‘n toeristebestemming ontwikkel word, terwyl die motorfabrieke van Oos-Londen en Uitenhage deur uitsluitlik blanke werkers en robotte behartig sal word. In die BMW-fabriek in München werk sulke mooi, jong, blonde Duitse meisies wat net ‘n paar knoppies druk om te sorg dat die robotte en die geoutomatiseerde monteerbaan glad loop. Hoekom nie ook hier by ons nie? Ons het swart arbeid nie nodig nie.

Om verdere veediefstal te bekamp, moet Lesotho insgelyks met ‘n goeie elektriese heining omring word. Die meeste Sotho’s is in elk geval migrante van daar af en kan gerus teruggestuur word, veral dié wat hulle aan geweldpleging, Boerehaat of anti-Afrikaanse gedrag skuldig maak. Die Tswanas het reeds ‘n Bantoestan in die vorm van Botswana en voor hulle nog huise in Coligny afbrand, moet hulle aangemoedig word om soontoe te migreer.

Wat die bruines van die Wes- en Noord-Kaap betref, gun ons hulle demokrasie. Hulle kan leiers verkies vir ‘n Verteenwoordigende Kleurlingraad wat die junta in Pretoria van advies en aanbevelings aangaande hul gemeenskap sal bedien.

Ons hoef dit ook nie apartheid, wat in die buiteland ‘n gelade woord is, te noem nie. Ons kan dit bloot sien as die volgende fase van “transformasie”. Eers transformeer die land hom in die afgrond in, dan transformeer hy weer na sukses. Dit kan as ‘n natuurlike proses beskou word.

Of, soos Carel Boshoff junior van Orania op ‘n keer geskryf het: “Een revolusie roep ‘n ander op.”

Leon Lemmer: John Kane-Berman-biografie vertoon liberale teenstrydighede

‘n Mens kan oor jou lewensloop skryf bv om self sin daarvan te probeer maak of omdat jy dink die inligting is die moeite werd om aan andere mee te deel. Soms is die teikengroep van die manuskrip slegs die familie. As die outeur self sorg dat sy outobiografie gepubliseer word, beteken dit meesal dat hy tevrede is met wat hy vermag het. John Kane-Berman se boek, Between two fires: Holding the liberal centre in South African politics (Johannesburg: Jonathan Ball, 2017, 338p, R275; Amazon Kindle $13,67), loop oor van selftevredenheid, gebaseer op ‘n goeie selfbeeld. “I had been accurate about what was going to happen in South Africa” (Kindle 5901) – ‘n nogal wydlopige aanspraak. In die boektitel word na die outeur se sentristiese liberalisme verwys, maar ek was verbaas oor hoe radikaal links en uitermate aktivisties hy in die apartheidsera was. Geweld was toe omtrent al wat hy afgekeur het en dit eers nadat sy ouers hom daartoe oorgehaal het (1423). Wat hy in die openbaar gesê en geskryf het, het destyds op die Tutu-manier heel moontlik geweld aangemoedig.

John Kane-Berman (gebore in 1946 – voortaan afgekort as JKB) het bekendheid verwerf as die uitvoerende hoof van die Suid-Afrikaanse Instituut vir Rasseverhoudinge (1983-2014 – voortaan afgekort as die Instituut). Die teks steun in groot mate op wat JKB voorheen gepubliseer het. By nabaat is dit maklik om te besluit wat in ‘n outobiografie ingesluit en wat liefs weggelaat word. Hier en daar erken hy foute maar meesal blaas hy sy eie beuel. Dwarsdeur sy loopbaan het JKB blykbaar die komplimente wat hy ontvang het sorgvuldig bewaar en in hierdie boek gereproduseer. Wat afbreuk aan sy geloofwaardigheid doen, is dat hy daarin spesialiseer om apartheid deurgaans so belaglik en absurd moontlik voor te stel. Hy kry dit reg deur graag ekstreme uitsonderings, bv eenmalige gebeurtenisse, op te haal en dan die NP-regering daaroor te verdoem. Met hierdie anti-apartheidsfondament wen hy in sekere kringe sekerlik aan geloofwaardigheid; nie net in tradisioneel liberalistiese geledere nie maar ook by ander mense wat verkies om polities byderwets te wees. Die Instituut se “track record of opposition to apartheid … was a priceless asset … It gave us a legitimacy for our work in the post-apartheid era ” (4744).

Ek moet aan die begin noem dat ek as konserwatiewe, behoudende mens in talle opsigte nie daarin slaag om by die hede aan te pas nie. Dit is dus vir my moeilik om my te versoen met die huislike opset wat JKB vir homself geskep het. Hy het reeds dekades lank ‘n man as lewensmaat. “Pierre worked at the SABC as a lighting designer and for two years at South African Airways as a cabin steward” (1523). Hulle het in 1971 ontmoet en in 2013 ‘n burgerlike verbintenis aangegaan; dus “getrou”. Hierdie huweliksband is deur die gayregte-aktivis en vigslyer, Edwin Cameron, gelê (1518). Pierre funksioneer as die tuisteskepper wat onder meer die tuin versorg. “Pierre established a magnificent garden in our home” (2993). Hy is blykbaar ook verantwoordelik vir die spyseniering. “When she [Helen Suzman] first came to dinner at our house, Pierre was terrified that something might go wrong” (4764). Die boek is opgedra aan Pierre uit dank vir “providing me with a wonderful home life” (173).

Die JKB-egpaar (“Pierre and I”) het die land en die wêreld deurreis. Die plekke wat hulle besoek het en die onderwerpe waarin hulle belangstel, getuig van kulturele en geestelike diepte. Daarom is hulle nie televisiekykers nie. Van die groot gebeurtenisse wat hulle bygewoon het, is die herdenking na verloop van ‘n eeu van Gustav Mahler (1860-1911) se sterfte in 2011 van 17 tot 29 Mei in Leipzig. Die tien simfonieë en Das Lied von der Erde is deur elf verskillende orkeste uitgevoer (2121). In die konteks van klassieke musiek sal dit seker as een van die grootste gebeurtenisse van die 21ste eeu bekend bly staan. Later vertel JKB hoe hy tydens ‘n besoek aan die Kruger-wildtuin die vroegoggend-ontwaking van die natuurlewe soos ‘n grootse Mahler-simfonie ervaar het waarin die een reeks instrumente na die ander hulle intrede maak en pragtige melodieë voortbring. “Sometimes when we go out early to watch the sun slowly light up the landscape, I’m reminded of an orchestra coming to life instrument by instrument in a Mahler symphony … Finally, as the whole landscape lights up, the entire orchestra comes to life” (5166).

JKB het ses jaar as joernalis by die Financial Mail gewerk en daarna vier jaar lank vryskutwerk as joernalis gedoen voordat hy die uitvoerende hoof van die Suid-Afrikaanse Instituut vir Rasse-aangeleenthede geword het. Die Instituut is in 1929 met ‘n uitdruklik liberale grondslag gestig. Dit was “the first national multiracial organisation specifically established to promote interracial goodwill and conduct investigations bearing upon race relations” (3600). Die Instituut is “an organisation committed to using research and ideas to bring about reconciliation and change” (3695). In 1952 is bygevoeg dat die Instituut “has been permeated by the principles of Christian living and the values basic to Western civilisation” (3617). Die Instituut is daartoe verbind om bv sowel die Nasionale Party as die ANC te kritiseer. “The ANC, like earlier manifestations of the National Party (NP), is not a pragmatic party but an ideological one” (122). Na Jacob Zuma word daar treffend verwys as ‘n “one-man wrecking ball” (6051).

JKB se pa, wat ‘n prokureur en voorsitter van die Torch Commando was, het die NP verguis. JKB se ma was aan die Black Sash verbonde. Albei sy ouers was lid van die Liberale Party. Reeds in 1960 “the party embraced universal adult suffrage” (1184). JKB merk tereg op: “[South African] whites would never support a universal franchise” (1207) want “to share political power” beteken “[to] abandon control over their own destiny irrevocably” (2906). Desnieteenstaande het FW de Klerk in 1994 ongekwalifiseerde, algemene stemreg in ‘n eenheidstaat mandaatloos aan blankes opgedring. JKB maak gewag van die volgende (tradisionele) waarheid: “Democracy had ‘seldom, if ever, been applied [successfully] in a multiracial society with peoples of varying cultures and different stages of development'” (3622). Maar dan verwag FW de Klerk dat ons vir lief moet neem met ‘n uiterste vorm van demokrasie waarin daar geen groep- of minderheidsregte bestaan nie en etniese tuislande taboe is.

Hoewel hy deels van Joodse oorsprong is (465), het JKB ‘n Anglikaanse skool bygewoon. In 1965 het JKB ‘n Wits-student geword en dikwels die leiding in linkse politiek geneem. “I thought the rise of Black Consciousness was a healthy and necessary development” (907). Hy het hom darem ook vir myns insiens lofwaardige sake, soos universitêre outonomie en akademiese vryheid, beywer. JKB kom met hierdie onverwagte kompliment: “Throughout the apartheid era, South Africa remained an open society. This helped to undermine apartheid” (3810). Deesdae word vrye meningsuiting nie meer op bv universiteitskampusse toegelaat nie.

In breër verband is daar die Menseregtekommissie (MRK), iets wat (afgesien van ‘n sensuurraad) onbekend in die apartheidsera was. Die MRK wil (toenemend) beheer uitoefen oor wat blankes sê en doen. Byvoorbeeld, geykte, alledaagse woorde met besondere seggingskrag mag skielik nie meer gebruik word nie. Onlangs is ‘n blanke vrou met R100 000 deur ‘n “gelykheidshof” beboet oor ‘n enkele woord wat sy geuiter het toe sy hoogs ontsteld oor ‘n grypdiefstal was. Die “slagoffer” ontvang die volle R100 000, waarmee hy darem tevrede is. Dit is hoe ‘n enkele woord van ‘n blanke ‘n swarte in staat stel om bv ‘n motor te koop. Sy moet onvoorwaardelik om verskoning vra en haar boonop aan opleiding in sensitiwiteit onderwerp (Die Burger, 9 Junie, p 5). Anders as in die goeie ou dae hoef geen skade bewys te word nie. Die MRK het hierdie verregaande uitspraak verwelkom. “Die kommissie meen daar is geen omstandighede waarin die k-woord toepaslik kan wees nie” (Die Burger, 10 Junie, p 2). Dit is ongelooflik drakonies en myns insiens loop net blankes gevaar om slagoffers hiervan te wees. In die hoofstroominligtingsmedia is daar geen verontwaardiging oor hierdie soort geregtigheid uitgespreek nie.

Danksy ‘n Rhodes-studiebeurs is JKB van Wits na Oxford University vir ‘n PPE-graad (“philosophy, politics, and economics”). Aan Oxford het hy die wapenverbod en die sportboikot teen Suid-Afrika ondersteun (1413) maar mettertyd darem ekonomiese sanksies teengestaan (2916). In die nuwe Suid-Afrika vervul die Instituut ‘n belangrike rol, bv om te probeer verseker dat die regspleging onafhanklik van die ANC funksioneer. “I made sure that we sprang to the defence of the judiciary, whose ‘collective mindset’ the ANC said it wished to change, while also making judges more accountable to ‘the masses'” (4959). In die ou Suid-Afrika het regsgeleerdes in die akademie hulle bekke vol gehad oor die NP-regering. Kontrasteer dit met wat uiters opvallend in die nuwe Suid-Afrika is: “Legal academia had been silent” (4969). “Although a number of lawyers were picked off by the NP government, the independence of the profession as a whole was not attacked as the ANC was now attacking it” (4989).

Daar is minstens twee politieke opsigte waarin JKB teen my grein gaan. Veral toe hy vryskutwerk gedoen het, is van sy anti-apartheid- en anti-NP-geskrifte in radikaal linkse publikasies soos die Britse koerant, The Guardian, gepubliseer. Hierdie smeerveldtog is dus nie uitsluitlik deur buitelandse joernaliste gevoer nie. Tweedens verwys JKB graag na aspekte van die apartheidsbeleid, bv die verskuiwing van mense van een gebied na ‘n ander (iets wat die ANC-regering ook doen), as “ethnic cleansing” (313, 2194, 2389, 3279, 5486, 5490), wat skandalig oordrewe is. Hy verkies die volgende maklike oppervlakkigheid: “I could see parallels between Nazi Germany and South Africa. The most striking parallel was that of how people could become conditioned over time to accept what they might not immediately be prepared to accept” (1523). “White South Africans had been corrupted by conditioning. Apartheid was the beginning of it” (1539). Waarom nie eerder die begin van apartheid soek by die Britse koloniale beleid van rassesegregasie nie? Die heersende politieke byderwetsheid kan ook as kondisionering beskou word, sodat JKB dan net sowel hierdie ooreenkoms tussen die ANC en die Nazi’s kan uitwys.

Deesdae is die Demokratiese Alliansie (DA) in ‘n sin die opvolger van die Liberale Party (1953-1968). “Although ideologically rather a mess, it [the DA] is the closest thing South Africa has to a liberal voice in Parliament” (1165). Dit val op dat JKB selde na die DA verwys. “The Institute … was always free of alignment to any political party” (3650). “We were one of a few anti-apartheid organisations that never joined the UDF” (3736). “The accusations intensified as we began criticising anti-apartheid organisations for stoking violence in black townships” (3744). Vir JKB is vryheid dié sentrale politieke begrip. Dit lyk asof hy liberalisme in die klassieke sin, soos geformuleer deur bv John Locke (1632-1704), aanhang. “We therefore sometimes described ourselves as ‘classical liberals’ or even as ‘libertarians'” (5644). “Classical liberals … were in the middle: they cherished individual liberty over state power” (5648) – vandaar die titel van die boek. Maar dan was JKB aanvanklik ook hoogs onrealisties idealisties: “There was every reason to suppose that race would simply disappear in the ‘new’ South Africa” (5234). Die ANC se passie het geblyk te wees “retaining race classification under the guise of ‘transformation'” (5249). Met regstellende aksie word dieselfde gedoen (5254).

By geleentheid het JKB so ver gegaan om misdaadverdagtes te help om uit ‘n polisievangwa te ontsnap (2258). Pindile Mfeti het in die argief van die Instituut gewerk. Hy het soms na buurlande gegaan om verbanne organisasies te ontmoet. “He never volunteered any information about these trips and I never questioned him” (2479). JKB se strategie was dus soos dié van Helen Zille. Maar hoekom mag liberaliste sê hulle het nie geweet nie terwyl as NP-ondersteuners dieselfde sê, is dit onaanvaarbaar? Oliver Tambo word dikwels voorgehou as so onskuldig aan geweld soos ‘n ongebore baba, onder meer omdat hy glo voor ete altyd ‘n tafelgebed gedoen het. Toe Tambo oor die barbaarse halsnoermoorde gekonfronteer is, was sy verweer: “The police had started burning people before the ANC did. ‘The ANC disapproves of this but understands how it came about. We will try to dissuade people but the police have been doing it to smear the ANC. I hope it will someday be something of the past, but when it goes the regime will have lost a very powerful weapon against the ANC'” (2897). Dit is soortgelyk aan Thabo Mbeki se vergesogte verweer dat geweld nie ANC beleid is nie. Thabo Mbeki “denied that the ANC was orchestrating violence” (4411). Tambo sal egter nie halssnoermoorde ondubbelsinning veroordeel nie, net soos Mbeki hom nie summier van gewelddadigheid sal distansieer nie. “Alfred Nzo, then general secretary of the ANC, endorsed necklace executions” (4402). Geweld is myns insiens onuitroeibaar deel van die ANC se DNS. “Oliver Tambo, Thabo Mbeki, and others called for violent attacks on local councillors, policemen, homeland ‘puppets’, and so on” (3995). “A party unscrupulous enough to use violence to gain power is likely to be unscrupulous in trying to retain it” (6114).

Kenmerkend van sowel die ou as die nuwe Suid-Afrika is dat die pers nie genoegsaam die fundamentele boosheid van die ANC aan die kaak gestel het nie. “Although under-reported, and the context often omitted, many of the events on the ground followed what the ANC was urging on Radio Freedom and no doubt also through various underground networks. In May 1985 Thabo Mbeki called for the enemy to be attacked on all fronts and for underground units to spread to every factory, mine, and farm, every school, and every village. Oliver Tambo called for the ‘Pretoria puppets’ in the homelands to be destroyed. A broadcast from Addis Ababa in September that same year called for the people’s war ‘to engulf the entire country’. A broadcast in December 1986 urged the ‘masses’ to use Molotov cocktails, spears, sticks, petrol bombs, and small arms seized from whites. The struggle should embrace rent strikes, bus boycotts, the overthrow of township councils, and the creation of people’s courts. Youth – described as ‘young lions’ – were urged to bring education to a standstill” (4389). Kortom, die ANC was bereid om die land tot in die grond af te breek ten einde die politieke mag te bekom. Kan so ‘n instansie ooit geskik geag word om Suid-Afrika suksesvol te regeer? “The UDF, launched in 1983 with prominent clerics such as Desmond Tutu [and Allan Boesak] among its patrons, had all along assisted the ANC in helping to render black areas ungovernable” (4402).”Liberation theology had helped to sow the whirlwind of violence in the townships” (4588).

Toegewings deur die NP-regering het tot nuwe eise gelei en die regering se posisie en gesag is deurlopend verswak. “It was precisely when a government relaxed oppressive rule that people took up arms against it” (3331). “The Right were not idiots. In fact, they had a clearer understanding of policy than did the mainstream NP. The NP thought they could have everything both ways. The Right knew this was impossible” (3337). Maar regses word deesdae in groter mate as die destydse NP-ondersteuners verdoem omdat die NP aan die ANC die guns bewys het om die land op ‘n skinkbord aan swart mag toe te vertrou.

JKB skryf “many people would oppose enforcing desegregation” (4144). Gedwonge rasse-integrasie is egter sedert 1994 oral aan die orde van die dag. Teen swartes mag nie gediskrimineer word nie; teen wittes wel. Waarom veg JKB nie net so hard teen verpligte rasse-integrasie as teen rasseskeiding/apartheid nie? Albei tas immers die vryheid aan wat hy as liberalis koester. “We … suspected that affirmative action would become a euphemism for racial quotas” (4749). Dit is ‘n baie mak formulering. Regstellende aksie is gewoon ‘n dekmantel vir omgekeerde rassediskriminasie. In die huidige rondte word rassediskriminasie ten koste van blankes en ter bevoordeling van swart swartes (eerder as Asiate en bruines) gepleeg. Ironies was een van FW de Klerk se ideale ‘n nuwe Suid-Afrika wat vry van rassediskriminasie sou wees. JKB skryf: “I never anticipated the extent to which racial policy would come to dominate the post-apartheid South Africa” (5098). Ander De Klerk-ideale wat in skerwe lê, is dat die nuwe Suid-Afrika vry van geweld en kommunisme sou wees.

De Klerk se toespraak op 2 Februarie 1990 word deur JKB as ‘n “great leap forward” beskryf (4365); nie as ‘n “kwantumsprong” (De Klerk se woord) oor die afgrond nie. “Despite the risks of going the way of Africa, FW de Klerk was right to take the steps he did in February 1990” (6084), waarmee nie noodwendig onderskryf word wat De Klerk na daardie datum gedoen het of nagelaat het om te doen nie. “Although the ANC began talks with the government in 1990 there was no let-up in the people’s war … mass action had to be intensified” (4439). Die vredesikoon (maar eintlik geweldenaar), Nelson Mandela, het immers in sy eerste toespraak na sy vrylating op die Kaapstadse Parade ‘n beroep gedoen om ‘n “intensification of the struggle on all fronts” (4360). In sy dwaasheid het De Klerk nie die ANC verplig om geweld af te sweer voordat onderhandelings begin nie. Die ANC het gevolglik gelyktydig sowel onderhandelings gevoer as geweld beoefen. “Although security forces, along with Inkatha, were involved in violence, Umkhonto was the primary perpetrator” (4449). “Although the ANC accused both De Klerk and Buthelezi of having double agendas in that they were negotiating but also stoking violence, this was true not of them but of the ANC itself” (4637). “The ANC wanted the police out of the townships in order to take control of them … the ANC told the media the police were perpetrating violence” (4498).

Die 1990/94-era was ‘n periode van revolusionêre verandering. Maar dit was bloot die begin van die sogenaamde Nasionale Demokratiese Revolusie (NDR) wat al hoe groter afmetings aanneem. “Although they differ on other issues, this (NDR) is one on which the ANC, Cosatu and the SACP agree … The first component of the National Democratic Revolution is to deploy loyal cadres and party apparatchicks to capture control of as many ‘centres of power’ as possible. The second is to use affirmative action to bring about demographic proportionality in the racial make-up of both public and private institutions. The third is to bring about radical redistribution of wealth, income, and land from white to black on the grounds that all white assets are the proceeds of colonial exploitation and apartheid. The fourth is to win the ‘battle of ideas’ against ‘ultra-leftism’ and ‘neo-liberalism’. The ultimate objectives are to turn South Africa into a socialist and then a communist state. The SACP adopted the National Democratic Revolution in 1962, and the ANC adopted it in 1969” (4994). Die tweede punt hier bo het as bedoeling nie “merely redress for the past, but to impose an entirely new doctrine of demographic proportionality on the country. Cyril Ramaphosa … has said that ‘race will remain an issue until all echelons of our society are demographically representative'” (5258). Daarmee word nie bedoel dat dit net horisontaal moet geld nie maar ook vertikaal: “full demographic representation across all levels” (5305). Byvoorbeeld, die Springbok-rugbyspan sal minstens 80% swart moet wees. Daar is geen maksimum vir swart verteenwoordiging nie en geen minimum vir blanke verteenwoordiging nie. Dit is hoe geregtigheid omvorm/getransformeer is.

Wat JKB deurgaans beklemtoon, myns insiens tereg, is hoe die hoofstroom-inligtingmedia die ANC gehelp het om aan die bewind te kom en hoe daardie media in groot mate steeds versuim om die ANC na behore te kritiseer. “Beeld, for example, had become the most politically correct newspaper in the country” (5623). “The National Democratic Revolution receives scant media attention. This despite the fact that cadre deployment and affirmative action have been implemented throughout the civil service and state-owned enterprises, despite the increasing interventionist powers the state has been assuming for itself, and despite the blurring of the distinction between party and state. When the ANC and the government adopted the National Development Plan at the end of 2012, I suggested that this was the perfect smokescreen under which the organisation’s real agenda, the National Democratic Revolution, could be implemented” (5007). Wat Suid-Afrika alweer dringend nodig het, is “fundamental change” (6092).

Ons het hier by implikasie toenemend met ‘n kommunistiese oorname te make. “Not only has the ANC committed itself to a strategy devised by the SACP, but many members of the SACP are in key positions in the ANC, in the Cabinet, and in Parliament. According to research done for the Institute, possibly as many as 40 per cent of the current three dozen Cabinet ministers and deputy ministers are SACP members” (5020) terwyl baie van die res vatbaar vir kommunisme kan wees.

Waarom het Helen Zille se onlangse opmerkings oor kolonialisme sulke groot opslae gemaak? Onder meer omdat die blanke (insluitende die apartheids-) bewind deur die ANC met ‘n drogredenasie as “colonialism of a special type” beskou word (5020). “This meant that whites became the equivalent of the imperial power and blacks the colony. ‘On this analysis, white wealth is never the result of enterprise but always of exploitation and is therefore illegitimate'” (5030).

Ek verwelkom die Instituut se voortgesette “opposition to affirmative action and black economic empowerment” (5106). “Given the Institute’s history and who we were, the decision to oppose affirmative action and other racial legislation was the most important taken while I was running the organisation” (5258). “Right from the start we took the view that racial discrimination, even if now supposedly designed to promote equality rather than maintain white supremacy, was still wrong in principle” (5289). “A person appointed on merit tends to see a new occupation as an opportunity to perform, whereas a person who enjoys an allocated appointment more easily sees the job as a privilege to be enjoyed” (5418). “If you appoint people on grounds of race and political loyalty and then fail to hold them accountable for failure, there is little incentive for them to do their jobs properly. The critical links between performance and pay, performance and promotion, and performance and pride in your work are broken” (5482).

Swart ekonomiese bemagtiging (SEB) behels drakoniese maatreëls gemik teen blankes ter bevoordeling van swartes, sonder dat swartes teenprestasies hoef te lewer. Soos in die geval van regstellende aksie word swart individue op grond van ras bevoordeel, dus omdat hulle lid van daardie rasgroep is; nie omdat hulle (noodwendig) oor meriete beskik nie. “BEE required white companies to do things for blacks. What was being measured was not black success but white success. This was a strange form of liberation” (5324). “White-owned companies are given ratings for doing things for blacks” (5341). “What are the government’s priorities: making blacks independent or whites compliant?” (5345). Weens SEB die ANC “perpetuate the victim mentality and discourage an enterprising spirit. They also encourage a debilitating sense of entitlement” (5349). Toe die NP-regering van 1948 af Afrikanersakemanne aangemoedig het, het dit nie ten koste van Engelse en Joodse ondernemings geskied nie. In die geval van SEB kan boetes en selfs tronkstraf opgelê word as sake-ondernemings nie voorgeskrewe voordele aan swartes verkwansel nie (5367). Die doelpale van daardie voordele word periodiek verskuif ten einde blankes toenemend te verarm en swartes (dikwels prestasieloos) al hoe meer te verryk.

JKB kan nie daarvan beskuldig word dat hy polities byderwets by die nuwe politieke bedeling ingeval het nie. In sy kritiek op die ANC mis ek egter die venyn wat sy aanvalle op apartheid en die NP gekenmerk het. Ná 1990 doen hy ook nie in dieselfde mate as destyds moeite om in die buiteland Suid-Afrikaanse wantoestande aan die kaak te stel nie. Uiteraard is die buitelandse belangstelling in Suid-Afrika tans veel minder as voorheen. Polities byderwets word wit vergrype meesal erger as swart vergrype beskou.

Anthea Jeffery, ‘n navorser by die Instituut, het in 1999 bekendheid verwerf met haar uitstekende boek, The truth about the Truth Commission. Benewens daardie boek sal ek die Instituut altyd dankbaar bly vir die publikasie van twee boeke deur Jeffery wat twee onderwerpe myns insiens beter as enige ander bronne toelig. Ek verwys na haar boeke, People’s War: New light on the struggle for South Africa (Johannesburg: Jonathan Ball, 2009, 634p; Amazon Kindle $11,39) en BEE: Helping or hurting? (Cape Town: Tafelberg, 2014, 507p; Amazon Kindle $19,94). Jeffery se boeke het my van die fundamentele boosheid van die ANC oortuig.