Leon Lemmer – Bladsy 9

Leon Lemmer: Blankheid, Afrikaans, Afrikaners

Daar is ‘n Institute for Strategic Reflection genaamd Mapungubwe, vernoem na ‘n voor-koloniale erfenisterrein vir swartes. Hierdie instituut se uitgewersnaam is Mistra. In 2015 het die instituut ‘n byeenkoms gereël in “the Women’s Gaol on Constitution Hill.” Hiermee is seker oorgenoeg oor die oriëntasie van hierdie instansie gesê. Eers in Augustus vanjaar is die voordragte gepubliseer, gevolglik is van die inligting verouderd: Whiteness, Afrikaans, Afrikaners: Addressing post-apartheid legacies, privileges and burdens (Johannesburg: Mistra, 2018, 153p, R220). Hierdie byeenkoms was ‘n uitvloeisel van ‘n navorsingsprojek waarin onder meer verantwoording gesoek is vir die volgende vraag: “Do the erstwhile colonial settlers … deserve equal recognition as members of the emergent nation?” (p xix). My standpunt is dat daar ‘n herwaardering behoort te wees van die bydrae wat die blankes en veral die Afrikaners tot die ontwikkeling van Suid-Afrika gelewer het. Pleks van blankes as tweedeklasburgers te behandel, soos tans ongetwyfeld die geval is, behoort hulle nie net dieselfde as ander inwoners behandel te word nie, maar veel eerder beter omdat blankes onteenseglik die waardevolste en onontbeerlikste bevolkingsgroep was en is. Ek moet byvoeg dat die drietal onderwerpe in die boektitel (blankheid, Afrikaans en Afrikaner) in sommige van die voordragte nie direk aangespreek word nie.

Vanweë “the absence of the white South Africans” in die genoemde navorsingsprojek is besluit om hierdie opvolgbyeenkoms te hou (xix). Die ironie is dat van die 16 voordragte net die helfte deur blankes gelewer is en daarby onder andere deur blankes soos Melissa Steyn en Christi van der Westhuizen; twee mense vir wie dit ‘n passie is dat die spreekwoordelike skaakbord net swart blokkies mag hê. Heelwat besonderhede word oor elkeen van die deelnemers verstrek (vii-xvii). Die voorwoord is deur ‘n ANC-kameraad en die uitvoerende hoof van Mistra, Joel Netshitenzhe, geskryf. Naspers is een van Mistra se borge (xxii). Wat ek by uitstek doen, is om die menings wat uitgespreek is, te belig. Ek probeer om my te weerhou van voor die hand liggende kritiek. Die 16 voordragte word in dieselfde volgorde as in die boek bespreek.

Kgalema Motlanthe, die kommunis en tussentydse ANC-president (2008-2009), het die inleidende voordrag gelewer. “Whiteness … has historically privileged a particular racially defined social group by dint of skin colour” (1-2). Dit is ‘n gewilde leuen. Blankes was eeue lank in politieke beheer van die land, nie vanweë velkleur nie maar danksy hulle vermoëns. “Racial discrimination is neither permissible in our legislative framework nor allowed in the public domain” (2). Dit is nog ‘n leuen. Die 1996-grondwet verbied nie rassediskriminasie nie, maar laat dit ooglopend toe en die ANC-regering maak ruimskoots hiervan gebruik deur suiwer rassisties teen blankes te diskrimineer, bv by die vulling van poste en bevorderings in die staatsdiens.

Desnieteenstaande kom Motlanthe met hierdie beskuldiging: “South Africa is a colonial construct, meaning the notion of racism, or racialism, is rooted in its historical framework” (2). In werklikheid is daar rassisme in sowel die verlede as die hede. Hy verwys na “whiteness as a social construct” (2). ‘n Gewilde hedendaagse neiging, bv in die sosiologie, is om alles waarvan nie gehou word nie, ‘n konstruksie te noem. By begrippe vind daar noodwendig intellektuele konstruksie plaas, maar dit word op grond van waargenome kenmerke gedoen. In soverre daardie kenmerke bestaan, is hulle werklik en die boustene waarmee gekonstrueer word.

Motlanthe skryf die blankes se bevoorregte posisie toe aan die industriële revolusie. “The dawn of industrialism disproportionately empowered Europeans in comparison to the rest of the world” (3). Waarom het die Afrikane nie die Europeërs voorgespring nie? “[The] narrative of human history was Europeanised … all conscious efforts have to be made to decentre whiteness, through the creation of spaces for marginalised narratives, all of which have an equally [!] justifiable claim to the centre of historical consciousness” (3). Hy sê egter nie op grond waarvan bv Afrikane op gelykheid met Europeërs aanspraak kan maak wat bv prestasies betref nie. Waarvan hy nie hou nie, is dat blankes die norm is waaraan ander groepe hulle meet. Sy ideaal is “dislodging whiteness from its perch of normativity” (4).

Hy probeer sy uitvlug in “the commonality of humanity” vind; dus “that the pool of human knowledge has incrementally benefitted from all humanity” (4). Maar alle rasgroepe het seker nie in dieselfde mate tot kennis bygedra nie. Om die voor die hand liggende gevolgtrekking hier te ontduik – “the reigning toxic culture of ‘whiteness'” (5) – is sy raad “to reconstruct our world in line with non-racial principles” (5). Volgens Motlanthe is ons primêre identiteit dat ons mense is (5), gevolglik is “debunking whiteness … a shared moral duty” (6). En swartheid? Ten slotte haal hy uit die Grondwet aan: “All citizens are equally entitled to the rights, privileges and benefits of citizenship” (6), maar dit is presies wat die ANC-regering vir blankes misgun.

Melissa Steyn, wat aan die Universiteit van die Witwatersrand met “Diversity Studies” gemoeid is, is een van die radikaalste kritici van tradisionele blanke standpunte oor ras en geslag. Vóór 1994 was daar glo “the violent subjugation of the majority by a white minority in every dimension of national life” (9). “Racial injustice has been the organising logic of our social formation over generations” (12); dus sekerlik ook vóór die begin van apartheid in 1948. Afrikaners “were most overtly implicated in institutionalising and supporting apartheid … [they] could not deny their culpability, unlike [!] English South Africans who, despite being beneficiaries of the ‘racial contract’, were able to claim not to have been signatories to it during the apartheid period” (10). Blankes en veral Afrikaners reageer glo op ‘n drievoudige manier op hulle aandadigheid aan apartheid: “innocence, withdrawing, and claiming victim status” (10). “Withdrawal has been achieved through retreating into private spaces, such as ‘semigration’ to elite neighbourhoods” (11).

“Accusations of genocide, as in the right-wing rhetoric of farm murders … show a commitment to ignorance about how black South Africans have been, and continue to be, affected by the pervasive white preference of the system” (11). Sy verwys dan na “black pain” en beveel aan blankes “[should] educate themselves” (13). Sy noem nooit swart gewelddadigheid nie, maar wel “the burden of colonial and apartheid economic and social violence” (14). Wat volgens haar nodig is, is “a radical rearrangement of society” (14).

Andries Nel het as die kind van ‘n Suid-Afrikaanse diplomaat in Brasilië skoolgegaan, daar polities verlig geraak en ‘n adjunk-minister in die ANC-regering geword. Hy haal Rick Turner (1941-1978), ‘n aanhanger van Steve Biko, aan oor “inequalities … being largely the result of exploitation and of inequality of opportunity” (19). Wat klaarblyklik veronderstel word, is eendersheid in talente. Maar Turner erken darem: “The maintenance of their cultural identity by white South Africans is a reasonable wish” (19). Nel maak twee opmerkings waarmee ek saamstem: “Obscenely generous executive renumeration” en “Leadership is required to ensure that unions share responsibility for the quality of services delivered, for improving the performance of government, and for fighting corruption and inefficiency” (22). Nel is gevra om oor “Where are the Suzmans, Slovo’s, Fischers and Naudés of today?” te praat, maar hiervan het min tereg gekom.
Mary Burton is in Argentinië gebore, het ‘n leidende rol in die Black Sash gespeel en was ‘n kommissaris van die Waarheids- en Versoeningskommissie (WVK). Soos die WVK beveel sy aan: “a scheme be put into place to enable those who benefitted from apartheid policies to contribute towards the alleviation of poverty” (25). Oor die WVK noem sy ook “that findings made against the ANC remained a bitter source of resentment” (26). “It is apparent that, among those who choose to isolate themselves from the lives of the majority of South Africans, there are some who harbour racist and ignorant views about the state of present-day society, who criticise corruption and inefficiency as if these were racially defined characteristics” (29). “The white person’s burden today is not guilt, not leadership, but acknowledgement of past and on-going privilege; and the resultant responsibility to accept radical change and to participate in developing a more inclusive society” (32) – alles oorbekende politieke retoriek.
Christi van der Westhuizen, ‘n dosent in sosiologie aan die Universiteit Pretoria, val weg met: “It is absolutely necessary work to disturb whiteness by making it seen, as it derives its power from operating invisibly as an unspoken regime of oppressive norms. Whiteness is therefore not skin pigmentation, but the meaning attached to pinkish, white-ish skin … The symbolic naturalisation of white superiority has a material effect, in the form of white privilege and black deprivation” (35). Apartheid word “an effective affirmative action scheme” genoem (36). Sy onderskei drie soorte Afrikaners: [1] “The Afrikaans African nationalists, [2] the neo-Afrikaner or Afrikaans enclave nationalists, and [3] the Afrikaans South Africans” (37). [2] is “the” Afrikaners (37), wat tot “inward migration” geneig is (38). Vir diesulkes “die taal is central” (39). “Afrikanerness … is a claim to effect separateness” (39).

Wat Van der Westhuizen se voordrag van die ander onderskei, is haar gebruiklike voorspraak vir homoseksualiteit; dus haar grief teen “heteronormality” (40). “The enclave version of Afrikaans whiteness draws the lessons of reinventing racism as culture, and heterosexism as family values … the family was centrally placed in colonial racisms” (39). Dit is juis die huisgesin en familieverband wat deur ‘n kulturele marxis soos Van der Westhuizen ondermyn word as een van haar bydraes tot die afbreking van Westerse kultuur en beskawing. “Racism and sexism [are] inherent in Afrikaner nationalism” (40). Haar ideaal is “an inclusive humanity based on social justice” (41).

Lynette Steenveld, ‘n joernalis, begin deur blankheid as “a constructed social identity” te beskryf (45). Volgens die marxis, Antonio Gramsci (1891-1937), “the state … can be understood as a system of trenches which contain and organize the struggles among and within classes in ways that do not threaten the capitalist order” (46). Sy oorvereenvoudig en oorveralgemeen daarna met hierdie stelling: “The history of South Africa from colonial times is an anti-colonial struggle of the indigenous population against European economic expansionism” (46). Sy haal outeurs aan wat soortgelyke hoogs omstrede stellings maak, soos: “Black workers began building the modern labor movement, organizing on a formally non-racial [!] class basis, and soon displaced the racist unions as the institutional center of South African labor” (48). “We cannot theorise ‘whiteness as a position of advantage’ in South Africa without locating it in relation to the history of capitalist development and the struggles of working people against it, and the forms of state it engendered” (49).
Bobby Godsell is ‘n bekende persoon in sake-, veral mynbou-, geledere. Hy erken die werklikheid van ras: “Race clearly is and will continue to be a powerful shaper of social identities, and an agent in the exercise of power and wealth in South Africa” (51). Godsell beweer: “This pattern of race-defined access to both power and wealth is not only a stain on our history, it remains a dynamic force shaping both our present and future” (52). Maar hy dateer hierdie skandvlek terug tot vóór 1994. Sy beskuldiging is teen die blankes gerig, terwyl dieselfde beswaar teen die ANC-regering geopper behoort te word. ‘n Historiese wanklank is sy verwysing na “Van Riebeeck’s hedge” as voorbeeld waarvolgens “land was increasingly reserved for the economic use and benefit of whites” (52). Lees in hierdie verband gerus die deurwinterde historikus, Dan Sleigh, se uitmuntend nagevorste artikel: “Politieke versinsels rakende die amandelheining” (LitNet 29.08.2018).

Godsell verwys na “our country’s legacy of a racist past” (55), maar hy versuim om die rassistiese hede, wat doelbewus deur die swartes geskep is, te veroordeel. Hy begeer “a fair society and a sustainable democracy” (56). “Fortunately, South Africa is not alone in its concern about social cohesion and social justice. In the wake of the 2006 financial collapse, leaders from all sectors of society and in many countries are looking for growth that is more inclusive and fair” (56). Godsell weet hoe om mooi broodjies te bak.

Dirk Hermann is die hoofuitvoerende beampte van Solidariteit. Hy het sy voordrag aangebied in die vorm van ‘n brief wat hy aan Moeder Afrika skryf. Dit was sekerlik ‘n goed bedoelde poging om die saak van die Afrikaner en Afrikaans aan ‘n oorwegend vyandige gehoor te stel. Maar ek dink die inkleding van sy lesing het meegebring dat hy kwalik in sy doel kon slaag. “I was born of you, Mother Africa, a child of Africa” (57). “Our brothers, like the Sotho’s, the Matebeles and the Tswanas … But Mother, why do you build statues to honour the Mfecane of my other brothers, but I, I am the exploiter? Why is Shaka a freedom hero, but Piet Retief, the murdered one and other Voortrekkers are the ones who offend? Why is that which was done to my other black brothers by black brothers not called a crime against humanity? … Why are you so patient when it comes to black on black violence?” (58). “By your silence you are normalising violence” (61).

“Mother, I didn’t want to be subservient to European colonialists” (58). “I fought the First Anglo-Boer War or First War of Freedom as an African tribe, and I became the first African tribe to defeat a colonial power” (59). Afrikaans word sonder kwalifisering ‘n “African language” genoem (59). Hermann kry ‘n goeie hou in wanneer hy sê: “What astonishes me most is that you have made someone else’s language your language of aspiration. You gave up on our own language … In this way, you are going to lose your children; this makes them colonialists of a special type” (62). “White children … are experiencing discrimination by a system” (61). “I do not have a colonial motherland … [but] you don’t include me in the definition of African; your narrative is a simple good/bad narrative. White is bad and black is good. You are saying all problems started the day I arrived. You marginalise me and are upset when I keep myself aside. The racism of your other children is seen as legitimate demands; but my legitimate demands are racism. You refer to me as ‘them’ and your other children you call ‘us’. That makes me vulnerable for I am a visibly discredited minority” (62). “Mother Africa, are you a racist mother? (63).

Ernst Roets is die adjunk-hoof van AfriForum. In sy voordrag vertel hy die linkses die waarheid. Sy lesing is myns insiens die hoogtepunt in die bundel. “I regard my cultural identity as an Afrikaner as an inseparable part of who I am. I regard my geographical identity as an Afrikaner as non-negotiable” (66). “White people … are currently being exploited … the story of post-apartheid South Africa [is] a story of double standards” (66). “If we discuss blackness we are only allowed to discuss how black people have been exploited in the past and not how black people need to change their way of thinking. Because the latter would be racist” (66).

“The Population Registration Act … was repealed because of its racist nature. Ironically, the laws that have been implemented since then continue to discriminate on the basis of race … ‘White’ is not defined in the Employment Equity Act, nor in the Broad-Based Black Economic Empowerment Act, nor in the Promotion of Equality and Prevention of Unfair Discrimination Act. ‘Black’, however, is defined as ‘a generic term referring to Africans, coloureds and Indians” (67) – in die ANC se orde van voorkeur. “According to our Constitution, every citizen has the right to freedom of association and unfair discrimination is prohibited” (67). Maar vryheid van assosiasie word oral in die openbare lewe (skool, universiteit, werkplek, sportveld, woonbuurt, ens) deur opgedringde rasse-integrasie ondermyn. Rasse-diskriminasie as sodanig (die hoofbeswaar teen apartheid) word nie in die Grondwet verbied nie, net onregverdige/”unfair” diskriminasie. Die ANC as ‘n nie-onbetrokke instansie en sy/die howe besluit wat as onregverdige diskriminasie beskou word.

Shaka en Mzilikazi het volksmoord gepleeg maar word as helde beskou. “Where black people killed each other, took each other’s land and even committed genocide, it doesn’t matter, because they were black” (68). Die Vlakplaas-misdrywe word dikwels in herinnering geroep eerder as dié in die Quatro- en ander ANC-strafkampe. In Amanzimtoti is Kingsway tot Andrew Zondo-straat hernoem, ter ere van ‘n bomplanter wat skuldig is aan “murdering a baby, a little girl and three women” (68). Roets verwys vervolgens na gevalle van dubbele standaarde ten koste van die blankes aan die Universiteit Pretoria, Stellenbosch, Vrystaat en Noordwes. Sodanige dubbele standaarde “can also be labelled black privilege. Black privilege is the privilege to implement racist policies and then call it transformation” (70). “Black privilege is the privilege to believe and argue that your race is so superior that you are excluded from the very definition of racism and that you can never be racist, simply because you are black. That, ladies and gentlemen, is the ultimate form of racism” (71).

Xhanti Payi is ‘n ekonoom en kommentator oor die sakewêreld. Oordrewe geluk het die ANC-regering in 1994 te beurt geval: “It found a highly developed economy with a strong complement of infrastructure” (73-74). In dieselfde asem skryf hy egter van “the legacy of the dismal period prior to 1994” (75). Soms is sy opmerkings in die kol: “So restrictive is the rise in wages of the previously exploited that analysts blame this phenomenon for the stalling of economic advance. Thus, it is argued, the South African economy is not growing because it has become globally uncompetitive as wages in the country increase” (79). Dus, oorkompensasie van werkers vind plaas terwyl daar ‘n oorskot werkloses is wat lone laer behoort te dwing. Terselfdertyd word nie genoeg klem op die betroubaarheid, toewyding, doeltreffendheid en produktiwiteit van werkers gelê nie. “Rising wages and land prices constrain the repeat of wealth creation as achieved before 1994” (82).

Die bodemlose put-sindroom word aan die nalatenskap van apartheid en kolonialisme toegedig: “The majority of black young people in South Africa start on a negative footing since they spend their intitial years of work plugging the hole of unearned incomes by their forebears … The deficits or loss of income and wealth from apartheid and colonial exploitation of parents or families has to be repaid in this new era” (80). Dit is ‘n sotlike situasie. Niemand behoort in die hede oorvergoed te word vir die beweerde vorige ondervergoeding van ander mense nie. Deel van die probleem is dat van baie swart werkers verwag word om nie net na die behoeftes van hulle gesinne om te sien nie, maar van ‘n onrealisties uitgebreide familie terwyl van owerheidsweë nooit voorbrand vir geboortebeperking gedoen word nie. Veral swartes wend hulle tot lenings teen hoë rentekoerse wat hulle nie (kan) terugbetaal nie. Die ANC-regering moedig hierdie wanpraktyk aan deur die name van sommige wanbetalers periodiek van swartlyste te verwyder. Die ekonomiese las hiervan word op die meer gegoede inwoners afgeskuif: “The burdens of debt accumulated through the centuries of exploitation and exclusion are on the shoulders of the free and emerging middle and aspiring capitalist class” (83).

Mathatha Tsedu is ‘n militante, linkse joernalis wat blykbaar geen goeie woord vir Afrikaans en Afrikaners het nie. Hy het sy skoolopleiding danksy Bantoe-onderwys gratis ontvang, maar daar is geen teken van dankbaarheid hiervoor by hom nie. Afrikaans was deel van sy skoolloopbaan: “It was, also, of course, an instrument of oppression” (87). Meer as een keer maak hy melding van die beweerde verwaandheid/aanmatiging/”arrogance” van blanke Afrikaanssprekendes (87, 88). As Afrikaners hulle saak stel, raak hy die moer in: Afrikaans “is still being used to sustain a legacy that shouldn’t be here with us today. And, for me, I was sad to hear Dirk [Hermann] and Ernst [Roets] here. I was angry, ja. I was angry” (89).
Pieter Duvenhage is ‘n filosofiedosent aan die Universiteit Vrystaat. Sy voordrag oor “Afrikaner intellectual history” is gebaseer op ‘n artikel wat hy in 2014 gepubliseer het. Hy maak gebruik van Isaiah Berlin (1909-1997) se onderskeid tussen negatiewe vryheid (“freedom from external interference”) en positiewe vryheid (“freedom to live a specific life – or being able to live a free life”) (99). Anders as voorheen, geniet Afrikaners glad nie meer (in dieselfde mate) hierdie twee soorte vryheid nie. Afrikaners het hulle vryheidstryd teen die Britse bewind aanvanklik in die Kaapkolonie en daarna in die Vrystaat en Transvaal gestry. Dit was terselfdertyd ‘n stryd van Afrikaans teen verdringing deur Engels en ook van Afrikanerkultuur teen oorheersing deur Britse kultuur. By Afrikaners het daar gevolglik ‘n sterk gevoel van “lotsverbondenheid” ontwikkel (98).

Die outeur het hom vir die vroeë geskiedenis in groot mate op AH Murray se 1947-opstel, “Die Afrikaner se wysgerige denke,” verlaat. Van onlangse of hedendaagse belang, is dat uitgewys word dat die Afrikaner in sy oorlewingstryd histories voorkeur aan federalisme gegee het (100). Federalisme is bv grondliggend aan Hendrik Verwoerd se beleid van afsonderlike ontwikkeling, bv die tuislande (107). Die groepie dwase wat in 1990/94 namens die blankes met die ANC onderhandel het, het feitlik sonder slag of stoot van federalisme afgesien en terselfdertyd in groot mate sowel die negatiewe as positiewe vryheid van Afrikaners vernietig. Hermann Giliomee skryf: Die liberaliste “have been very naïve in believing the ANC talk that it is a non-racial movement. I have always argued that it is a nationalist movement, using non-racialism only in winning and consolidating power” (111). Alexis de Tocqueville (1805-1859) het na aanleiding van sy besoek aan Amerika in 1831 tot die volgende gevolgtekking gekom: “Minorities can only become part of the majority if they abandon the things that are really important to them” (111). Dus, Afrikaners kan Afrikane word en hulle met die ANC se nasiebouprogram vereenselwig, maar dit geskied ten koste van Afrikanerkultuur, insluitende Afrikaans.

Duvenage sluit sy opstel soos volg af: “This contribution has attempted to show how Afrikaners, in a variety of ways, have tried – and continue to try – to meet the central challenge of South African society, namely how to live with diversity. To do so has led to an intellectual tradition that is positioned between the two extremes that always tempt those who hold power in South Africa; that is, to overemphasise either difference or similarity” (112).

Hein Willemse is ‘n ANC-aktivis en Afrikaansdosent aan die Universiteit Pretoria. Soos hy dikwels graag doen, beklemtoon Willemse dat 60% van die Afrikaanssprekers nie-wit is en dat Afrikaans “a creole language” is (115). Daarmee gee hy te kenne dat hy die deurslaggewende belangrikheid van die Afrikaans (in sowel die verlede as die hede en toekoms) van blanke Afrikaanssprekendes, oftewel Afrikaners, misken, asook dat hy die geringe bydrae wat nie-wittes tot Afrikaans gelewer het, heeltemal oorskat. Willemse erken sy spesialisering in eensydigheid: “I focus mostly on the black history of Afrikaans rather than the known hegemonic history inculcated by Afrikaner nationalist education, propaganda and the media. In the debate on language and culture we often hear only the Afrikaner Christian National version of the story of Afrikaans, but its history is a multi-faceted one to which many South Africans of every hue have contributed. While our recent socio-political history often casts Afrikaans as the language of racists, oppressors and unreconstructed nationalism, the language also bears the imprint of a fierce tradition of anti-imperialism, anti-colonialism, and of an all-embracing humanism and anti-apartheid activism” (115-116).

Standaardafrikaans is in werklikheid nie ‘n kreoolse taal nie. Die Nederlander, DC Hesseling, het Afrikaans in 1899 tot ‘n gemengde taal verklaar, maar DB Bosman het hom in 1916 teengespreek (121). Die nie-blankes se bydrae is te gering om Afrikaans ‘n kreoolse taal te noem. Maar Willemse skryf (wensdenkend): “The creole language theory is in the ascendancy” (122). In die HAT word “kreools” gedefinieer as: “taal wat ontstaan uit langdurige kontak tussen twee taalgemeenskappe, een gewoonlik Europees en die ander inheems, wat eienskappe van elkeen behels en wat mettertyd die moedertaal van die gemeenskap word.” Wat Willemse doen, is om ingevolge sy politieke agenda ‘n Nederlandse taalkundige soos Hans den Besten (122) slaafs na te volg deur voor te gee dat die Khoi- (ensovoorts) stroom die hoofontstaanstroom van Afrikaans was en waarby die plaaslike blanke Hollandssprekers as die systroom later aangesluit het.

Die blankes aan die Kaap was polities en kultureel in beheer. Hierdie blankes se omvorming van Hollands was van deurslaggewende belang; nie dié van mense wat deesdae as benadeeldes geparadeer word nie. In watter mate Den Besten die spoor kwyt is, blyk uit sy volgende stelling: “Were it not for the agency of the ‘indigenous Khoekhoen and imported African and Asian slave labor … there would be no Afrikaans'” (122). Hier word mense wat dalk in geen ander opsig skeppingsvermoë geopenbaar het nie, voorgestel as diegene wat ‘n taal geskep het. Dit is ook belangrik om duidelik te onderskei tussen die ontstaan van Afrikaans, waarin nie-wittes ‘n (geringe) rol gespeel het, en die ontwikkeling, uitbouing en amptelike erkenning van Afrikaans, wat feitlik uitsluitlik aan die blankes, dus Afrikaners, te danke is.

“Mainly” in die volgende sin behoort net op Hollands/Nederlands betrekking te hê: “the simplified, creolised speech, with its roots mainly in Dutch, the seafarer variants of Malay, Portuguese, Indonesian and the indigenous Khoekhoen and San languages” (118). “The ‘first [Afrikaans] language movement’ (1874-1890) strenuously denied the creole nature of the language” (119). Die Afrikanernasionaliste van die Genootskap van Regte Afrikaners (GRA) was deel van hierdie beweging. Die GRA het ‘n deurslaggewende bydrae tot die opkoms van Afrikaans gelewer. Maar mense soos Willemse en sy geesgenote verkies om die GRA (as “ethnic entrepreneurs”) met politieke retoriek soos die volgende te diskrediteer: “The nationalists of the GRA, sought to actively demarcate their language to the point of diminishing and stigmatising other speakers’ claim to it, declaring their own version of Cape Dutch as prestige Burger Afrikaans, the distinct ‘white man’s language'” (120). ‘n Opsig waarin die GRA volgens Willemse en diesulkes gesondig het, is “using written Dutch as the basis for its [Afrikaans’] codification” (120); iets wat Willemse se kreoliseringsmanie verwater. Moedswilligheidshalwe oordryf hy dan: “Afrikaans was constructed as a white language, with a white history and white faces” (121).

Oor die gesonde beginsel van moedertaalonderwys, wat tydens die politieke bewind van die Afrikaner (eerder as onder die Brit of Engelsman) voorkeur geniet het, skryf Willemse: “Under apartheid rule language was deployed as a tool of tribalism in the service of the divide-and-rule policy, and, instead of a sign of empowerment, it became a marker of under- and mis-education. One of the unintended consequences of the apartheid policy and Bantu Education was the level of self-loathing that speakers developed around indigenous languages, which they perceived as having little or no value in a contemporary business or educational environment” (123). As Willemse se uitgangspunt taal en kultuur was en nie politiek nie, sou hy waardering gehad het vir die beleid van afsonderlike ontwikkeling, wat gepoog het om iedere groep se taal en kultuur te bewaar en uit te bou. Dit is weens die ANC se sug na absolute mag in ‘n eenheidstaat dat gepoog word om taal- en kultuurverskille uit te wis, moedertaalonderrig aan al hoe meer kinders en studente te ontsê en patetiese onderwysresultate te behaal. Alle tale behalwe die koloniale taal Engels ly skade, maar dit hinder Willemse klaarblyklik nie, wat nogal eienaardig is by iemand wat veronderstel is om ampshalwe Afrikaans te bevorder.

Willemse is geen voorstander van Standaardafrikaans nie, al word dit deurlopend angepas, omdat hy Standaardafrikaans as blankes se Afrikaans beskou. Vandaar hierdie wensdenkery: “Black speakers are demanding the re-standardisation of their [!] language [Afrikaans], the recognition of regional varieties” (124). Waarheen Willemse eintlik mik, is die vervanging van Standaardafrikaans met geradbraakte Afrikaans, spesifiek die brouseltaal Kaaps. Daarom skryf hy: “Ons moet onthou dat die bruisende toekoms van Afrikaans … reeds in ons veeltalige [!] stedelike strate soos dié van Kaapstad en sy townships vorm aanneem” (Frank Hendricks en Charlyn Dyers, reds, Kaaps in fokus, Stellenbosch: Sun Media, 2016, p 75). Willemse vier sy militante politieke aktivisme deur op vandalistiese gebeure soos die volgende, waarvan hy deel was, te roem: “In 1976, UWC [University of the Western Cape] became the hub of the student uprising in the Western Cape” (Mistra 125). In die UWK se Departement Afrikaans is vervolgens begin met “reshaping academic thinking around Afrikaans” (126). Willemse se hoogs afkeurenswaardige houding teenoor Afrikaans is ‘n lewende bewys van wat hierdie UWK-strategie behels. Standaardafrikaans word verwring tot “Apartaans” (126), soos die polities misleide André P Brink dit genoem het.

Willemse sluit sy voordrag soos volg af: “Today Afrikaner nationalism has been severely diminished and, along with it, the standing of Afrikaans in the public sector. Nonetheless, in the private spheres of culture, private education, the media and subscription television, Afrikaans has seen an exponential growth. As suggested earlier, the very nature of contemporary Afrikaans, the white-speaker bias of its media products and dominant institutions, remain under constant discussion, and we still have to recognise the multi-faceted nature of the Afrikaans-speaking community, the numerical dominance of its black speakers, and the need to advance Afrikaans in a multilingual, all-inclusive, antiracist* environment, as an example and as part of the development and intellectualisation of African languages. We also have to recognise that Afrikaans is at the core of many fellow South Africans’ sense of identity, and that they are not necessarily white” (126-127). Let daarop dat Willemse geen kritiek uitspreek teen die afskaling van Afrikaans in die openbare sektor nie. Hy rep ook geen woord oor die bedenklike gehalte van Afrikaans in die private sektor nie. Pleks daarvan loof hy die groei van Afrikaans in teruggesnoeide geledere. Soos te wagte, word Afrikaans sonder meer as ‘n Afrikataal geklassifiseer pleks van sy Europese herkoms en wese te erken. Afrikaans behoort sekerlik tot die kern van Afrikaners se kultuur. Dit geld nie in dieselfde mate vir nie-Afrikaners nie; veral nie vir die bruin elite waarvan Willemse deel is nie. [* Asof Willemse tot so iets in staat is.]

Om Willemse se blatante dislojaliteit teenoor Afrikaans se illustreer, kan lesers gerus na die webwerf van Tydskrif vir Letterkunde op die internet gaan. Willemse se gesindheid jeens Afrikaans blyk nie net uit wat hy sê en skryf nie, maar ook uit wat hy as redakteur van daardie vaktydskrif doen; ‘n tydskrif was eens naas Standpunte die mees gerekende Akrikaanse letter- en taalkundige publikasie was. Op die “Afrikaanse weergawe” van die tuisblad, wat uitsluitlik in Engels is, staan dat hierdie tydskrif “articles on theoretical, applied or comparative aspects of African literatures and cultural practices” publiseer. Die inhoudsopgawe van die jongste uitgawe toon 12 artikels waarvan nie ‘n enkele een in Afrikaans is nie, en twee huldeblyke geskryf deur Willemse. Dáár word genoem Willemse is die “eeste bekleër van die Leerstoel Zuid-Afrika: talen, literaturen, cultuur en maatschappij aan die Universiteit Gent, België.” Willemse se aanstelling is geloof, onder meer op LitNet, as wonderlike erkenning van Afrikaans in die buiteland. Myns insiens is Willemse se aanstelling deur linkse politiek* gemotiveer eerder as iets wat spesifiek in belang van Afrikaans is. Willemse as die eerste bekleër van daardie leerstoel sal nie Standaardafrikaans nie en allermins Afrikanerkultuur bevorder; net so min as wat Nelson Mandela se voorlesing van Ingrid Jonker se gedig, “Die Kind”, tydens sy inhuldiging as president in 1994, ‘n blyk van erkenning van Afrikaans was. Albei gevalle is wesenlik manifestasies van linkse politiek. [* Die Belgiese regering het 30 miljoen euro aan die ANC-regering ter ondersteuning van onteiening sonder vergoeding belowe (Netwerk24, 10.09.2018).]

Nico Koopman is ‘n teoloog en is as vise-rektor van die Universiteit Stellenbosch (US) daar om pluraliteit, diversiteit en multikulturaliteit op die bestuursvlak te verwerklik. Hy is ‘n voorbok by die verengelsing van die fakulteit teologie en die universiteit in sy geheel. Die huidige topbestuur besef klaarblyklik nie dat hulle lippediens aan pluraliteit, diversiteit en multikulturaliteit onversoenbaar met die gedwonge, gelykmakende, monokulturele verengelsing van die US is nie. Ten spyte van sy voorkeur vir Engels, is Koopman deur bv die Afrikaanse Taalmuseun en -monument genooi om ‘n toespraak oor Afrikaans te lewer. Soos by Hein Willemse trek Koopman die streep van sy hibridiese biologiese oorsprong deur tot by die wenslikheid dat Afrikaans (maar nie Engels nie) ook maar hibridies, dus ‘n heksebrousel van Afrikaans en Engels, mag wees.

Koopman bak mooi broodjies soos: “We have beautiful stories to tell about our liberation from racism and of our victory over racism” (134). ‘n Uitlating soos die volgende drup van naïewe heuning: “Forgiving love … is embodied in the life and person of Nelson Mandela. This absurd, forgiving love was experienced at the hearings of the TRC [Truth and Reconciliation Commission]. Manifestations of this love granted South Africa the wonder of a transition to democracy” (136). Lê die absurditeit nie veel eerder daarin dat vergewende liefde toegeskryf word aan die stigter van die gewelddadige MK nie, asook aan die ongebalanseerde, bevooroordeelde WVK? Koopman swyg oor die skandes, misdade en onbeskaafdheid wat tydens die “bevrydingstryd” plaasgevind het, asook die voortgesette owerheidsgesteunde en -toegepaste rassisme.

Hy erken darem: “There are still bad things happening in South Africa” (134), maar hy sal slegte dinge eerder by die blankes as die swartes soek, of as hulle by die swartes te vinde is, sal dit aan die nalatenskap van apartheid toegeskryf word. Ons moet glo kleurblind wees, behalwe as ons kleur ten koste van die blankes kan bysleep: “Do we need to refer to each other in colour categories? Yes, we need to do this for the sake of trying to make some reparations for wrongs that were done along colour lines for centuries” (134-135). Hier dink Koopman aan rassediskriminasie vóór 1994; nie aan die huidige diskriminasie teen blankes nie. Laasgenoemde soort diskriminasie behoort volgens hom ‘n “interim arrangement” te wees (135). Het hy al ooit van ‘n enkele ANC-kameraad gehoor dat rassediskriminasie teen blankes in die afsienbare toekoms, indien ooit, afgeskaf gaan word? Gaan onteiening sonder vergoeding kleurblind toegepas word? Nee, dit sal sekerlik by uitstek en selfs uitsluitlik ten koste van die blankes geskied.

“It is not possible to claim excellence in a diversified society if you do not show hospitality to a diversity of persons, contexts, perspectives and ideas” (135). Die Wim de Villiers-US gee hoog op oor sy strewe na akademiese uitnemendheid. Is Afrikaans as diversiteitsfaktor net so welkom soos Engels in die US- klaskamers, op sy verhoë en in sy administrasie? ‘n Kenmerk van ‘n universiteit van hoë akademiese gehalte is dat ‘n diversiteit van idees nie net toegelaat word nie, maar deurlopend aktief aangemoedig word. Hierdie toets vir akademiese uitnemendheid dop die huidige US skouspelagtig. Die De Villiers-US duld geen regse of selfs bloot tradisionele, polities-behoudende aktiwiteite of openbare toesprake op sy kampusse nie. Die “ander kant” van ‘n linkse saak word onderdruk en nie gestel nie. Geen regse of selfs bloot nie-linkse politikus of Afrikaanse blanke skrywer of rasegte Afrikaner sal deur die huidige US met ‘n eredoktoraat vereer word nie.

Al druip die huidige US die toets van veral ideesdiversiteit skouspelagtig, beweer Koopman waaragtig: “The type of university that enhances life together in diversity is plausible. It is a moral imperative … A truly South African university is therefore a university that strives to make a transformative and healing social impact” (137). Hierteenoor stel ek ‘n waarheid soos ‘n koei: Die ongetransformeerde US van weleer was suiwer akademies-wetenskaplik in vele belangrike opsigte ‘n voortrefliker opvoedkundige inrigting as die huidige een.

Teen die einde van sy toespraak kom Koopman onvermydelik by sy “ethos of

hybridity”, dus ongebreidelde deurmekaarboerdery, uit en draai hy al sy politieke en ander ideologiese krane oop: “where boundaries are not rigid but porous so that osmosis can take place, where people get rid of defensive and anxiety-filled minimalist identities, where they develop playful and liberating, cosmopolitan maximalist identities that make us say: yes, I am a Mandelian coloured, but through my hybridic living, my life in proximity and osmosis with my black/white/Indian brothers and sisters I am also more than coloured; yes, I am a Christian, but through my hybridic living with other religious and secular faiths I am more than Christian; yes, I am a South African, but through my osmotic living with brothers and sisters of other African countries I am more than South African; I am African, but through my life in interpathy with people from other continents I am more than African; I am heterosexual but through my hybridic living with people from LGBITQA+ communities I am more than heterosexual; I am male, but through my hybridic living with women I am more than male” (137). ‘n Mens kan seker sê hier is ‘n “heterosexual+” en ‘n “male+” aan die woord.

Achille Mbembe is ‘n Kameroener wat oor Afrika-geskiedenis en politiek skryf. Sommige van die dinge wat hy sê, klink vir my meer aanvaarbaar as die uitlatings van sommige plaaslike swartes; moontlik omdat hy meer objektief kan oordeel. Hy sê bv: “There’s a huge need to take the immaterial wealth very seriously” (145), bv Afrikanerkultuur, insluitende Afrikaans. Hy dink byeenkomste soos hierdie een “are indispensable if we want to detoxify our public sphere” (141). Ek dink nie ontgifting is moontlik terwyl die ANC aan die bewind is nie. Idealisties praat Mbembe van “reopening the future for all” (141) en dan verduidelik hy: “Only those who are recognised have a chance to be heard” (142). Hopelik dink hy hier met deernis aan die blankes: “They have the feeling of being subjected to permanent misrecognition” (141). “What is going on is that a new cultural temperament is emerging, is in the making. We see it in a number of signals, the most important of which is the recent student movement. We see this new cultural temperament in events such as the decolonisation movement, ‘Rhodes Must Fall’, ‘Fees Must Fall’, the shift to a vocabularly of almost everything has to fall” (143). Dan vra hy die voor die hand liggende vraag: “What has to replace it? We talk about destroying that which exists rather than inventing or imagining what it is that we have to put in its place” (143).

Hy het die sin om van “the suffering of yesterdag, and of today” te praat (144). “There’s a ‘politics of time’ that is shifting. The ‘politics of waiting’ is being replaced by the ‘politics of impatience’. People are willing to sharpen the contradictions; force them into the open and bring them to a point of hopeful resolution and, if necessary, through violence” (144). Hy noem dat hy baie mense teëkom wat die voorliefde vir geweld openbaar wat deur Frantz Fenon (1925-1961) verkondig is. In daardie opsig kan die nalatenskap van die “bevrydingstryd” nog hel vir die ANC en die land veroorsaak. Mbembe sê: “We [cannot] build a decent society if we do not address the question of indebtedness” (144-145); dus nie net besinning oor die nalatenskap van apartheid nie, maar ook besinning oor die nalatenskap van die onbeskaafde, gewelddadige “bevrydingstryd” en bowenal besinning oor en dankbaarheid vir wat al die inwoners van hierdie land aan die prestasies, kundigheid, toewyding, ens, van blankes, veral Afrikaners, te danke het.

“The politics of difference and identity … is everywhere these days as opposed to the politics of commonality. I think that we thought that, with the end of apartheid, we could transcend the politics of identity and difference, that we could conflate nationalism with what is called ‘celebration of difference’. But the celebration of difference cannot be solid ground upon which to build a nation, especially in an era when nationalism is besieged by the forces of capitalist globalisation. And, insofar as capitalist globalisation is about denationalisation and deterritorialisation, we have to find a different way of dealing with the question of identity by highlighting not difference but commonality. We cannot be celebrating our differences: that’s what apartheid wanted us to do. What we have to celebrate is what it is that we share and what we share is our common humanity” (145). Dit is bloot ‘n herhaling van die geykte “oplossing” waarvolgens almal in dieselfde keurslyf gedwing word. Dit bied geen realistiese oplossing vir ‘n land soos Suid-Afrika nie omdat die groot kultuurverskille wat in die bevolkingsgroepe aangetref word, nie goedsmoeds met ‘n nasieboumanie oorbrug kan word nie.

Mathews Phosa, ‘n vorige premier van Mpumalanga, was die laaste spreker. Hy was ‘n MK-kameraad wat in Mosambiek Afrikaansonderrig aan terroriste verskaf het sodat hulle meer doeltreffend dood en verwoesting kon saai. As vergoeding het Naspers ‘n bundel van Phosa se Afrikaanse rympies gepubliseer asof hulle gedigte is. Wat hy in sy voordrag sê, is egter nie sonder verdienste nie, bv “We are all migrants … We must not burden ourselves with the past but … build a future that is admirable and deserving” (147). “It is often convenient to pitch our tents in the past – that way it is easy for us to blame everything that is not working on everyone else – rather than to build our own home of the future with due cognisance of the shortcomings and good things of the past” (149). “A successful and cohesive nation engages in practices where everyone is treated equally, without favour” (153). Ook: “We must welcome critical debate and thinking that does not necessarily reflect our own” (148-149) – ‘n les van die US-bestuur nog moet leer.

Hy val egter uit die minibus met die geykte opmerking dat Nelson Mandela “the father of our nation” is (147). Myns insiens is daar geen omvattende Suid-Afrikaanse nasie nie. In soverre daar plaaslik ‘n swart nasie is, kan kwalik van Afrikaners verwag word om kultureel deel daarvan te voel. Hy beweer ook dat mense soos Nelson Mandela en Desmond Tutu “positively influenced world events” (149) terwyl dit nie eens sonder teenspraak van Suid-Afrikaanse gebeure gesê kan word nie. Aan die positiewe kant sê Phosa: “The Afrikaner has a role to play in the future of our country. I hear that some of the Afrikaners feel that they are threatened by the government’s policies on issues of empowerment, land and quotas in sport … this is undeniably true” (150).

Hy verwys na “our underperforming economy” en skryf dit tereg toe aan “our consistent disregard for sound economic growth principles” (149). “Our economy is ambling along at a substandard level as a result of our inability to gather and direct the skills and expertise that are available, as well as from interference by government in employment policies and practices. Successful nations are built on education, skills development and the harnessing of experience” (150). “Let’s open the doors and welcome those skilled and experienced Afrikaners and other whites who abandoned their beloved country in search of security and stability; and acknowledge their skills in our economy. Let’s make it easy for them to return and to stay” (151).

Oor die gebrek aan wet en orde sê Phosa: “Often, government is nowhere to be found, arriving on the scene only when the smoke is thick and the security forces are tested to their limits … we must define the foundations of a new dispensation before further militant action equivalent to that of the 1980s is forced upon us” (151). “The exciting [?] road we chose in 1994 is long gone. Deep potholes and divisions are now threatening the very order on which our democracy is built. Populist calls for unfair land alienation and other suicidal economic policies threaten South Africa and its place in Africa and the world … prosperity can only become the norm if we abandon the idea that we are a revolutionary state” (151).

Leon Lemmer: Die SAUK/SABC: Onafhanklik van die regering of lakei?

Wynand Harmse was die uitvoerende hoof van die Suid-Afrikaanse Uitsaaikorporasie (SAUK) van Mei 1988 tot September 1994, dus toe Suid-Afrika getransformeer is van ‘n Europees-Westerse land tot nog ‘n Afrika-land. Harmse het in 1963, toe hy 23 jaar oud was, met ‘n B.Com-graad by die SAUK in diens getree, was op 29-jarige ouderdom die hoof van die finansiële afdeling en het daarna deur die range tot bo gevorder. Die volgende boek van hom is onlangs gepubliseer: SAUK, 1936-1995: Steeds sleutelspeler of bedreigde spesie? (Tygervallei: Naledi, 2018, xx + 446p, R350). Die outeur het uitmuntende navorsing gedoen en die resultaat het in ‘n goed geformuleerde en deeglik gesistematiseerde teks neerslag gevind. Ek was aan die begin skepties oor Harmse se politieke aanslag omdat hy deurgaans van die “vryheidsverkiesing van 1994” (bv p xiii) praat, terwyl blankes daardie gebeurtenis eerder as onderploeging of verslawing ervaar. Hy het myns insiens met te groot oorgawe aan transformasie meegewerk, onder meer omdat hy aanvanklik nie die omvang van die 1990/94-ramp besef het nie: “Dit was transformasie in groter maat as wat voorsien kon word” (406) en “Ek het die omvang van veranderinge wat sou plaasvind ver onderskat” (432). Ter versagting moet genoem word dat die tsoenamie van swart mag die SAUK gouer as die res van die land getref het. Sedert Junie 1993 sit die SABC met ‘n raad wat deur ANC-kornuite oorheers word.

Wat ook ‘n verligte aanslag aan die boek verleen, is die voorwoord deur Ton Vosloo. Hy wou die manuskrip ter insae hê voordat hy tot die skryf van die voorwoord ingewillig het. Dit is verstaanbaar omdat Naspers met sy M-Net subskripsiediens in 1985 in direkte mededinging met die SAUK getree het. Vosloo skryf: “Ek het in die tagtigs die bedreiging van ‘n [swart/ANC-] oorname sien kom en vir die destydse minister en latere staatspresident, FW de Klerk, ernstig versoek dat die regering die SAUK dringend moet laat privatiseer. My pleidooi het op dowe ore geval, want ek vermoed FW en sy span het toe nog geglo hulle kan polities die hef in die hande hou en die SAUK sou hulle ter wille wees” (xviii). Dit is nog ‘n voorbeeld van ernstige onbegrip by De Klerk. In 1996 is ses radiostreekdienste (Hoëveld, Goeie Hoop, Port Natal, Oranje, Jakaranda en Algoa) geprivatiseer. Harmse skryf: “Vir my was dit jammer en ‘n skok dat die staat [die ANC-regering] die reuse-opbrengs van ‘n paar honderd miljoen rand (in vandag se geld gelyk aan miljarde) met die verkoop van die streekradiostasies vir homself toegeëien het” (166). Dit is kenmerkend van die ANC: Hy maai graag waar hy nie gesaai het nie.

Harmse vestig die aandag daarop dat “SAUK” ingevolge die 1999-uitsaaiwet steeds ‘n geldige benaming is. Slegs die drie televisiekanale dra die naam SABC1, SABC2 en SABC3 (xix). Maar die getransformeerde SABC-raad het besluit dat daar net ‘n enkele gebruiksnaam vir hierdie organisasie sal wees, naamlik SABC (405), soortgelyk aan die Poskantoor wat deesdae uitsluitlik “Post Office” heet. Sedert die aanvang van transformasie verkies ek en baie ander behoudende mense om van die SABC te praat om uitdrukking aan die grondige (ideologiese) verskil tussen die ou en die nuwe instansie te gee, al word daar tans voor iedere nuusbulletin beweer dat die korporasie onafhanklik en onpartydig is. Soos in die geval van die Afrikaner-Broederbond vind ons by die SAUK aanvanklik onderskrywing van apartheid/afsonderlike ontwikkeling en in die jare tagtig en negentig medewerking aan grondwetlike verandering: “Die SAUK verander sy deuntjie wat apartheid betref en in lyn met verligte politieke sieninge van sekere NP-leiers word hervorming in terme van diskriminerende wette asook een of ander vorm van magsdeling as onvermydelik verkondig” (126-127). Harmse skryf: “Ek kan hierdie verhaal eerstehands vertel – as laaste verteenwoordiger van die ou bedeling en as iemand wat sentraal gestaan het in die proses van verandering” (4).

Ek skryf saaklik oor die algemene geskiedenis van die SAUK en by uitstek oor politieke aangeleenthede. Radiodienste het in 1924 in Suid-Afrika met drie stasies begin: agtereenvolgend in Johannesburg, Kaapstad en Durban. By radio-uitsendings gaan dit om die verspreiding van inligting, onder meer ter opvoeding, kennisverryking en vermaak van die luisteraars. In 1936 het die SAUK as openbare uitsaaier met die Uitsaaiwet tot stand gekom en is die African Broadcasting Company se infrastruktuur oorgeneem. Die SAUK is volledig deur sy raad beheer en was veronderstel om onafhanklik en vry van partypolitieke beheer te funksioneer. Die eerste 25 jaar was daar geen verhoging van luisteraars se lisensiegeld nie (42). In daardie kwarteeu het die SAUK nooit ‘n verlies getoon nie en ook geen finansieringshulp van die regering ontvang nie (61).

Die Afrikaanse diens het op 27 Oktober 1937 begin (40) en daarna is aparte dienste vir Engels en Afrikaans ingestel. Harmse noem hulle die SAUK se twee kultuurdienste. “Oor al die dekades was die SAUK fyn daarop ingestel om Afrikaans op gelyke vlak met Engels te behandel. Taalgebruik en uitspraak is beskou as van kardinale belang” (49). In 1950 is weens finansiële nood met Springbokradio, ‘n tweetalige handelsdiens (dus inkomste gegenereer uit advertensies) begin. Mediumgolf is vir stedelike en kortgolf vir plattelandse gebiede gebruik, wat sedert 1950 ook Suidwes-Afrika/Namibië ingesluit het. Gedurende die Tweede Wêreldoorlog was die SAUK sterk op die heruitsending van buitelandse berigte, veral dié van die British Broadcasting Corporation (BBC), aangewese. In 1949 het ‘n verbintenis met Radio Nederland begin (57). Gedurende die Tweede Wêreldoorlog kon veral weens BBC-dekking kwalik van politieke neutraliteit gepraat word omdat blanke Suid-Afrikaners sterk verdeeld oor deelname aan die oorlog was. “Duitse musiek is gou-gou oor die lug verban” (45). “Met ‘n terugblik op die gebeure blyk dit dat die SAUK agteroor gebuig het om generaal Smuts ter wille te wees” (47). Plaaslike inhoud het hierna sterk gegroei, insluitende die instelling van volwaardige eie nuusdienste in 1950. Dit is “opgevolg deur ‘n eie parlementêre nuusdiens in 1952 en instelling van ‘n daaglikse verslag … oor gebeure/debatte in die parlement. Die volgende jaar, 1953, is die ‘politiek tromp-op aangedurf’ met politieke debatte, op SAUK-inisiatief, voor die algemene verkiesing van daardie jaar” (303). Gideon Roos het dit “‘n moediger beleid” genoem. “Maar steeds het die SAUK neutraliteit met ‘n passie nagejaag” (303).

Tot 1980 was daar ‘n redelik gelykop verteenwoordiging van Afrikaans- en Engelssprekendes in die SAUK-raad, maar daarna was die raadslede tot 1993 oorwegend Afrikaanssprekend (224). Van 1936 tot 1948 was René Caprara die uitvoerende hoof maar daarna neem Afrikaners die leisels oor, bv Gideon Roos (1948-1961). Roos het gepleit vir “standaardisering van beskaafde uitspraak en taalgebruik” (50). “Sy Engels en Afrikaans het albei na sy moedertaal geklink” (62). Ek onthou sy welluidende stem: dié ideale radiostem. Een van Roos se opvolgers, Douglas Fuchs (1966-1975), “was deur en deur ‘n taal- en kultuurmens en onverbiddelik wat taalsuiwerheid en uitspraak betref” (232). Harmse skryf: “Die hedendaagse taalgebruik sou destyds onaanvaarbaar gewees het” (50). ‘n Belangrike kulturele mylpaal in die Roos-era was die stigting van die Nasionale Simfonie-orkes in 1954 (42). Die Suid-Afrikaanse Musiekregte-Organisasie (SAMRO) het in 1961 tot stand gekom met Roos as die eerste voorsitter (219).

“In 1960 verskyn BHF-FM (Baie hoë frekwensie-frekwensie modulasie) op die toneel en vernuwe die radiomedium in Suid-Afrika tot in sy kern” (66). Voor FM-radio was daar nie frekwensie vir uitsendings in swart tale beskikbaar nie (61). In 1952 is ‘n redifusiediens per kabel na swart woongebiede in Johannesburg ingestel (59). In 1960 begin Radio Zulu, Xhosa, Sesotho en Lebowa met FM-uitsendings, wat spoedig deur ander swart tale gevolg is (81-82). Naas FM het die beskikbaarwording van transistor-, draagbare, batterykrag-radios teen die einde van die jare vyftig hierdie deurbraak moontlik gemaak (77). Die Johannesburgse redifusiediens is in 1967 gestaak (82). Die radiodienste aan swartes het dertig jaar lank onder die bestuur van blanke amptenare gefunksioneer (82). “Die regering het vir ses jaar bygedra tot die finansiering van bedryfsverliese [van radiodienste aan swartes] … Ná 1967 was dié dienste – as groep – finansieel selfversorgend” (85). Sedert 1964 het die skoolradiodiens ‘n belangrike rol in veral swart onderwys gespeel (83). In 1969 het Suidwes-Afrika FM-radiodienste in sy inheemse tale gekry, “bykomend tot die bestaande een-kanaal kortgolfdiens in Afrikaans en Engels” (68). Dit is op versoek van die Suid-Afrikaanse regering gedoen (89). “Die verhoogde lisensiegeld betaal … nie net vir die nuwe FM-skema en die instelling van talle nuwe programdienste nie, maar ook vir die verhoging van plaaslike inhoud in die algemeen” (71). “Die SAUK kon al die uitbreidings gedurende die sestigerjare doen en al die nuwe dienste instel sonder om een enkele jaar ‘n bedryfsverlies te toon” (76). “Suid-Afrika (lees die SAUK) was die eerste ter wêreld wat ‘n FM-netwerk op landswye grondslag ingestel het” (77).

“Teen 1965 word – op versoek van die regering en vir hul rekening – ‘n volwaardige, uitgebreide buitelandse radiodiens oor kragtige kortgolfsenders na Afrika en sekere ander lande, veral in Europa, ingestel (67). Die staat het vir hierdie buitelandse beeldbou betaal, want “die SAUK-mandaat maak slegs vir binnelandse dienste voorsiening” (88). “Bykomend tot nuus en die vergoeiliking van Suid-Afrika se politiek, word die mooi van ons land en sy mense in verskeie Afrika- en Europese tale aan miljoene mense buite ons land se grense vertel” (67). In sommige kringe is die SAUK beskou as ‘n “lakei van die regerende NP en stut vir apartheid” (73). Kontrasteer hierdie “vergoeiliking” van apartheid/afsonderlike ontwikkeling met die 1990/94-oorgangsjare toe die uitsaaikorporasie alles moontlik gedoen het om rustigheid in die land te bewerkstellig en staatkundige verandering ondersteun het. Byvoorbeeld, halssnoermoorde is nie toegelaat vir uitsending nie (342). Daar is dermate agteroor geleun dat die kontras tussen wat FW de Klerk valslik aan die blankes belowe het (magsdeling en nie magsoorgawe nie, eie woongebiede, eie skole, niemand sal sy werk verloor nie, ens) en wat hulle uiteindelik ontvang het, opsetlik en hoogs oneties verswyg is: “Die groot ongelukkigheid met die SAUK is dat beloftes, versekeringe en waarborge wat die NP en die staatspresident by name aan die kiesers gegee het, nie deur die SAUK aan die groot klok gehang word nie” (374). Tydens die grondwetlike onderhandelinge is daar van toegewing tot toegewing na magsoorgawe gestrompel, maar ons is ‘n dieet van NP-skyndeurbrake deur die SAUK en die koerante gevoer. Ter wille van die vrede mag ons nie toe al besef het dat ons as blankes uit ons toekoms verneuk word nie. Voor dit, in die jare sewentig tydens die oorlog in Angola, is ons op ‘n soortgelyke manier deur die SAUK en die koerante grootliks in die duister gehou oor die militêre bedrywighede van die Suid-Afrikaanse weermag. Beperkende wetgewing word graag voorgehou as rede vir die onvermoë van die massa-media om ons oor sulke belangrike aangeleenthede in te lig.

“Die amptelike instellingsdatum van televisie in Suid-Afrika is 5 Januarie 1976 nadat die eerste toetsuitsending op 5 Mei 1975 begin het” (95). Naas ouditiewe word oudio-visuele inligting voortaan deur die SAUK versprei. Hoewel monochroom-televisie voor die Tweede Wêreldoorlog op beperkte skaal in enkele Westerse lande ingestel is, het kleurtelevisie eers in die jare vyftig sy beslag gekry. Die Amerikaanse NTSC-stelsel het egter gebreke gehad en die Franse Secam-stelsel het ongunstig met die Duitse PAL-stelsel vergelyk. Daar is tereg op laasgenoemde vir Suid-Afrika besluit. Onwikkelingswerk aan die PAL-stelsel was egter nog aan die gang toe die NP-regering in 1971 goedkeuring vir die plaaslike instelling van televisie gegee het. Daar was bedenkinge oor die negatiewe invloed wat televisie op bv kykers se waardes, Afrikaanse koerante en Afrikanerkultuur kon hê. Maar sulke oorwegings het geen groot vertraging by die instelling van televisie veroorsaak nie. Harmse dink dat die ietwat laat instelling van televisie in Suid-Afrika eerder ten goede was. Hy reken dat, veral tegnies gesproke, dit “uiters twee jaar vroeër” suksesvol kon gebeur het (103, 105). Dieselfde sendernetwerk as vir die FM-radiosenders is na aanpassing vir televisie gebruik (109).

Ter beskerming van die gedrukte en ouditiewe inligtingsmedia is geen advertensies in die eerste twee jaar op televisie toegelaat nie Die regering het die SAUK vir hierdie verlies aan inkomste vergoed (116). Hierna kon advertensie aanvanklik 5,75% van die inhoud beslaan. In 1983 is dit tot 6,5% verhoog en in 1986 tot 8% (117). Radiolisensies is teen die einde van die jare sewentig afgeskaf, of eintlik geïntegreer met televisie-lisensiegeld. “Die rasionaal daaragter was dat daar weinig nie-televisie huishoudings was wat wel hul radiolisensiegeld betaal het” (202). Dit is veral swartes wat nagelaat het om vir radio- en televisielisensies te betaal. Harmse verwys na die “absurde vlak van roofkyk en die lae vlak van lisensiegeld … Dit is só erg dat herbesinning oor die praktiese en morele [!] regverdiging van lisensiegeld in Suid-Afrika nodig is” (203). Dit is ‘n geykte verskynsel: veral nie-swartes het vir radio- en televisiediens betaal terwyl veral swartes dit gratis ontvang. Is dit nie ‘n geval van swartes wat veral blankes uitbuit nie? Behoort dit nie gesê te word nie? ‘n Mens vra jou ook af: Waarom word die televisiestelle van roofkykers, dus misdadigers, nie summier gekonfiskeer nie?

In die jare tagtig is uitsaaidienste danksy deurbrake in digitale en satelliettegnologie – van 1986 af (132), met ‘n verdere kontrak vir 10 jaar in 1992 (154) – aansienlik verbeter. Ylbevolkte plattelandse gebiede het by uitstek hierby gebaat. Die koste van infrastruktuur het skerp verminder (201). Rekenarisering het ook drastiese verbeterings meegebring (132). “Die SAUK se monopolie kom tot ‘n einde met die koms van M-Net en Radio 702” (141). Radio 702 “het sedert 1980 vanaf Botswana uitgesaai, kon die digbewoonde Gauteng bereik en was ‘n handige medium vir die verbanne ANC” (140). TV2 (vir die Ngunitale) en TV3 (vir die Sothotale) word in 1982 ingestel. Wat radio betref, het nuwe streekdienste (Algoa, Jakaranda en Oranje) beslag gekry, asook Radio Lotus vir Indiërs in 1983 en Radio Metro vir jong stedelike swartes in 1986 (130). Radio 2000 vervang Springbokradio in 1985 (131).

In 1987 word “voor geldnood geswig” deur “advertensies ook op die twee kultuurradiodienste in Afrikaans en Engels te plaas” (133; ook 196). “Daar is selfs vir die eerste keer in die geskiedenis van die SAUK bedryfsverliese vir vier agtereenvolgende jare getoon, grotendeels die gevolg van kapitaaluitbreidings en ‘n skerp inkrimping in advertensiebesteding in die land weens ekonomiese omstandighede” (130). Oor die koms van M-Net in 1985 skryf Harmse: “Daar was veral drie terreine wat vroeg reeds verraai het watter mededingingstryd sou voorlê: die koste van uitsaairegte vir sport; die beskikbaarheid van films (in welke geval subskripsiekanale voorrang geniet) en derdens die aankoop van populêre programreekse in die buiteland” (139). “Die nuusbeleid aan die einde van die tagtigs: ‘geen lugtyd aan rewolusionêres en terroriste nie’ en ‘debatte slegs tussen partye wat in die parlement verteenwoordig is.’ (Daardeur is die verteenwoordigers van die meerderheid se monde gesnoer.)” (140).

Oor die jare negentig, ná FW de Klerk se rampspoedige toespraak op 2 Februarie 1990, skryf Harmse: “Skielik word terroriste en rewolusionêres gewone Suid-Afrikaanse burgers en die SAUK hanteer hulle daarvolgens” (146). Die misdade van die ANC-kamerade word hulle nie toegereken nie. Desnieteenstaande is daar diegene wat skynbaar steeds nie verstaan waarom Suid-Afrika sedertdien uitmunt in misdadigheid en gewelddadigheid nie. Harmse verwys na “vandag se manier van eise stel,” waarvolgens daar “getoi-toi, gestaak en gebrand” word (161). “Die vyf jaar vanaf 1990 tot 1995 het omstandighede meegebring wat die wese van die SAUK verander het. Skielik het die NP-regering nie meer die volle sê in die land nie; ook nie oor die SAUK nie, al is die raad oorheersend NP” (146). “Die ANC erken nie die NP-aangestelde raad nie en die SAUK is heel bo op die ANC se prioriteitslys” (147). Skielik is daar sprake van allerhande “uitdagings” waarvoor die SAUK te staan gekom het. “Politiek was die grootste buite-invloed op die SAUK [in die jare negentig] en het die organisasie nie net in sy wese verander nie – ‘n nuwe organisasie [die SABC] is oor ‘n tydperk van ‘n paar jaar geskep” (176). Daar word ingestel “‘n ANC-beheerde raad terwyl die NP-regering nog aan bewind is” en “Afrikaans verloor sy gelyke status met Engels en word inderwaarheid skerp afgeskaal” (176).

“Die verhoudinge tussen die regering en SAUK was, om die minste te sê, uiters stram” (151; ook 358). “Die verhouding met die Nasionale Party versleg drasties gedurende die jare 1991 tot 1993/4. Ek dink dat die regering op die SAUK gereken het as bondgenoot” (373-374). Hierin het Harmse met sy transformasie- (om nie te sê nie: ANC-) gedienstigheid heel moontlik ‘n (groot) rol gespeel, bv die linkse CNN word uitgekies vir seinherleiding snags (154). Gelukkig bied die internet en sosiale media deesdae ‘n teenvoeter hiervoor (163). Harmse het sedert 1993 met ‘n raad gesit wat deur ANC-kornuite oorheers is. “‘n Mens kan nie weghardloop van werklikhede van die lewe nie en in die proses bly terug verlang na die ou dae nie” (174). Maar ‘n mens kan ook te veel deur sulke omstandighede gekondisioneer word. Oor kykNET vra Harmse: “Is hierdie programkanaal nie die vergestalting van ‘n puik en verantwoordelike televisiediens wat waarde toevoeg tot geestelike groei en kennisuitbreiding, van taal- en kultuurverryking in die gemeenskap wat bedien word nie?” (175). Wat taal betref, behoort iedere behoudende Afrikaner myns insiens te besef dat die geradbraakte Afrikaans wat op Afrikaanse televisie en radio geduld word, baie ver verwyderd is van Gideon Roos se Afrikaans.

Naas die christelike religie word lugtyd aan ander godsdienste toegestaan (157). Van 1991 af word die buitelandse radiodienste “‘n suiwer Afrikadiens” wat in sewe tale uitsaai (157). “Die programaanslag, veral wat die politiek betref, word verander in lyn met hervormingsbeleid en ‘n nuwe gesindheid. Die diens se naam verander na Channel Africa” (157). In 1994 is dit die swanesang van die Nasionale Simfonie-orkes (157). In plaas van Westerse klassieke musiek word inheemse musiek bevorder (158). In 1990 is die SAUK as assosiaatlid tot die European Broadcasting Union hertoegelaat en in 1992 word die korporasie deel van wat sedert 2006 as die African Broadcasting Union (158, 220) bekend staan. In 1993 het Okosa (Onafhanklike Kommunikasie-Owerheid van Suid-Afrika) tot stand gekom, wat standaarde neerlê en lisensies onderhewig aan voorwaardes toeken (165). Van 1995 af ressorteer seinverspreiding onder ‘n onafhanklike instansie, Sentech (167). Tabak- en rookadvertensies word kort na die ANC-bewindsoorname verbied (159). In 1998 kom ‘n “privaat oop TV-kanaal”, e.tv, tot stand (166). In die jare negentig begin talle private gemeenskapradiostasies uitsaai (166).

Die SAUK-voorsitterskap van twee akademici, Wynand Mouton (1980-1985) en Christo Viljoen (1989-1993), word uitgebeeld as minder suksesvol. In die geval van Mouton omdat hy nie sterk ideologies ingestel was nie en dit saamgeval het met Steve de Villiers as uitvoerende hoof (1981-1983), wat “nie die sterkste leier op topvlak” was nie (127). “Ek dink dat beide Mouton en De Villiers nie werklik ingepas het in wat die hoë-druk politieke omgewing gevra het nie” (326). Die aanvanklike probleem met Viljoen was dat daar blykbaar aan hom belowe is dat hy die uitvoerende voorsitter sou word, maar dit is nie gestand gedoen nie (356). Volgens Harmse se vertelling was Riaan (Koedoe) Eksteen as uitvoerende hoof heel suksesvol (1984-1988). Dit het deels saamgeval met die voorsitterskap van Brand Fourie (1985-1989). Ek onthou nog hoe teleurgesteld ek was met Eksteen en Fourie, twee oud-amptenare van die Departement van Buitelandse sake, se aanstelling deur die minister van buitelandse sake, Pik Botha. Daarmee is selfs die skyn van politieke neutraliteit nie meer by die SAUK gehandhaaf nie: “Die SAUK moes self inligting uit sy eie nuusbronne asook al die nuusbulletins daagliks aanstuur na die betrokke eenheid by die president se kantoor. Riaan Eksteen skep intern ‘n eenheid by sy kantoor hiervoor” (337).

Ná Eksteen het Harmse die uitvoerende hoof geword. Onder sy leiding is die SAUK geherstruktureer tot sake-eenhede (148). Soos die ANC is Harmse ‘n ondersteuner van feminisme, in die sin dat vroue oral en op elke vlak teenwoordig behoort te wees. By die ANC spruit hierdie manie heel moontlik uit die tradisionele opset in landelike swart geledere dat vroue die werk doen. Toe die instelling van televisie in 1971, ná ondersoek deur ‘n kommissie, deur die regering goedgekeur is, kursiveer Harmse die volgende sin: “En nie een vrou nie” (94). “Dit [is] jammer dat die vrouegeslag vir so lank misken is” (226). Een van Harmse se eerste skuiwe was “om swart mense in beheer te stel van hul eie programkanale; dus om wit programhoofde te vervang. Dit was Mei 1988 en ek het dit gedoen sonder om die raad te konsulteer … Opleiding en ‘n mentorprogram het gevolg” (134) – tipies nuwe Suid-Afrika maar by die SAUK reeds in 1988. “Wat die posisie van swart mense betref, was die algemene siening, selfs gedurende die middel tagtigerjare, dat hulle nog nie geskik was vir bestuursposte nie; eintlik nie die DNS daarvoor gehad het nie. Dit het ná my aanstelling as DG [direkteur-generaal] verander” (227). “Bevorderings is infaseer” (154), dus die aanstelling en bevordering van swartes in plaas van blankes. “Die regering se hulp met kapitaal en aanvanklike verliese” is gevra (135).

Soos hier bo aangetoon: Elke keer as uitsaaidienste aan swartes ter sprake kom, is daar die kwessie van betaling en dan subsidieer die regering hierdie parasitering. By die instelling van televisiediens is gevra: “Hoeveel swart huishoudings gaan TV-stelle koop?” (135). Ook hier is daar ‘n alternatiewe roete. Waar ek woon, is daar ‘n tak van seker die bekendste meubelwinkel. Keer op keer word ingebreek en al die televisiestelle (en net die televisiestelle) word gesteel. “TV2 en 3 was van die begin af ‘n groot sukses” (137), onder meer omdat elektrisiteitsvoorsiening in swart woonbuurtes versnel is. Dit is bekend dat ook vir elektrisiteit dikwels nie betaal word nie – die betalers subsidieer die nie-betalers. Hoeveel besitters van televisiestelle betaal jaarliks vir televisielisensies? Onlangs is berig dat 1,8 miljoen mense vir hulle lisensies betaal terwyl na raming 12,2 miljoen dit nie doen nie. Niemand vra verskoning vir hierdie skandalige, immorele toedrag van sake nie. “Ná Februarie 1990 was dit [televisie] die belangrikste medium waardeur swart mense hul vryheidshelde kon leer ken” (138).

“Adverteerders het die nuwe medium aangegryp en die dienste [vir swartes] was, gouer as verwag, finansieel selfversorgend in terme van direkte koste (dws sonder senderkoste en oorhoofse koste). Ongelukkig was roofkyk onder swart mense astronomies hoog weens veral twee redes: bekostigbaarheid en aktiewe aanmoediging uit politieke kringe [spesifiek die ANC/UDF] om nie lisensiegeld te betaal nie; nes die opstokery om nie vir munisipale dienste te betaal nie. Sodoende het daar ‘n klimaat ontwikkel dat sekere dienste ‘n reg is wat gratis voorsien moes word. Vandag pluk ons land [veral die nie-swartes] nog die [bitter] vrugte daarvan” (138). Nie ‘n enkele roofkyk-misdadiger word vervolg nie. In die geval van die nie-betalers vir munisipale dienste (insluitende elektrisiteit) is daar nie ‘n absolute verbod op betogings, geweldpleging en vandalisme nie. Om nie vir gerief (bv water en elektrisiteit) en vermaak (televisiediens) te betaal nie, het in ‘n onvervreembare mensreg ontaard – mits jy swart is. Dit kom neer op die uitbuiting van die ander bevolkingsgroepe deur die swartes.

Die geskiedenis van die getransformeerde SABC-raad is een van rampspoed. Blankes, bv tegniese kundiges, en selfs swartes wat uitstekende diens aan die SAUK gelewer het, is uit die diens gedryf (115, 406). Eie televisie-produksies kan tot 20 keer meer kos as aangekoopte oorsese materiaal (117). Televisieprogramme kan op sy beurt 20 keer meer as radioprogramme kos (121). Vir televisie is aanvanklik van oorklanking van buitelandse programme gebruik gemaak, maar dit is ná 1994 gestaak (112). Die doeltreffende sake-eenhede binne die SABC is ontbind: “Die nuwe bewindhebbers [het] nie die konsep [van sake-eenhede] aanvaarbaar vir ‘n openbare uitsaaier gevind … nie. Hul hoop was immers gevestig of finansiering uit die staatskas ter vervanging van ‘n groot deel van advertensie-inkomste” (173, 405). In werklikheid is staatsfinansiering “‘n groter onding as advertensies” (182). Daar is teruggekeer “tot naasteby die ou argaïese stukture en bestuurswyse” wat “om dit so sag as moontlik te stel, nie van die SAUK ‘n wenner gemaak [het] nie” (173). Die eerste swart voorsitter van die SABC-raad het die transformasie-milieu soos volg gekarakteriseer: “Ons [swartes] kyk deur ander lense [as blankes]. Ons vertrekpunt is anders” (404). By baie swartes is daar ‘n tradisie van grootskaalse finansiële afhanklikheid van die staat. Parasitering het in te baie gevalle ‘n leefwyse geword terwyl die SAUK, daarenteen, tradisioneel en trots finansieel onafhanklik van die staat bedryf is. Blankes en swartes dink verskillend en doen verskillend. Dit beteken dat blankes en swartes kultureel verskil. Velkleur is nie die deurslaggewende verskil nie maar kan ‘n aanduiding van kulturele verskille wees.

“Radio en televisie, oftewel die elektroniese media … [is] in werklikheid die enigste effektiewe wyse om swart verbruikers op massaskaal te bereik” (182). Desnieteenstaande hou die ANC-oorheersde SABC-raad nie van advertensie-afhanklikheid vir ‘n openbare uitsaaier nie. Die Britse openbare uitsaaier, die BBC, laat geen advertensies toe nie (197). Sowel drank- as tabakadvertensies is met wetgewing deur die ANC-regering verbied (195). Anders as in die geval van die BBC en soortgelyke instansies in Europa (212) sit die SABC opgesaal met die oorgrote meerderheid kykers wat nie televisielisensies betaal nie. Die kloutjie kan nie by die oor gebring word sonder finansiële bystand van die staat nie. Daarmee word die SABC uitgelewer aan ANC-politiek, maar hierteen is hierdie ANC-gedomineerde raad nie gekant nie omdat dit die enigste manier van oorlewing is en nie as polities riskant beskou word nie. Kontrasteer dit met: “Oor die periode van sestig jaar, van 1936 tot 1995/’96, was daar relatief geringe verliese oor net vier jaar gedurende die middel tagtigs” (200).

Die SABC-raadlede word, soos voorheen, deur die regering aangewys. Maar voorheen, anders as deesdae, is kundige en bekwame mense aangestel (213-214). Voor aanstelling behoort daar myns insiens van iedere raadslid vereis te word dat hy bewys lewer dat hy elke jaar sy televisielisensie betaal het; dat hy ‘n betaaltradisie het vir wat hy ontvang. Tydens die blanke politieke bewind het Afrikaans en Engels gelyke status by uitsendings gehad. Dit was ook op advertensies van toepassing (192). Die advertensies was dus in die taal van die betrokke diens (193). Die SAUK het toe baie moeite gedoen om adverteerders met hulle advertensies te help, veral in die geval van die swart tale (193). “Vandag is advertensies oorheersend in Engels, ongeag die taal van die kanaal. Dit is gewis kostebeparend vir adverteerders. Inheemse tale, insluitend Afrikaans, bly egter in die slag” (193). “Die SAUK het, na my oordeel baie meer as vandag, die vele tale en kulture van ons land uitgebou en versterk; en het mense trots gemaak op dit wat eie aan hul onderskeie kulture is” (253).

“Die SAUK [het] oor die eerste byna sestig jaar, tot 1993, onder Afrikanerbeheer gestaan” (221). René Caprara (1888-1977) was die eerste uitvoerende hoof (1936-1948) (227). Die Afrikanerdominansie dateer eintlik van 1 September 1948 af met Gideon Roos as Caprara se opvolger. Die top honderd SAUK-amptenare in die middel van die jare tagtig was 82% wit Afrikaanssprekendes, insluitende drie vroue (251). “Die SAUK het … vir twintig jaar lank onder voorsitterskap van die AB- [Afrikaner-Broederbond-] voorsitter gefunksioneer” (252), te wete PJ (Piet) Meyer (1959-1980). “Die meeste Afrikaanssprekendes in senior geledere was, na my wete, lede van die AB” (306). Nêrens erken of ontken Harmse sy AB-lidmaatskap nie. Die Afrikaner-gedomineerde SAUK en die NP bewind het dus feitlik gelyktydig begin en is omtrent saam beëindig.

[Die geskiedenis van ‘n ander belangrike instansie, die Universiteit van Suid-Afrika (Unisa), se bloeityd val saam met dié van die NP en SAUK. Die eerste voltydse Unisa-dosente is in 1946 aangestel. In 1947 is die eerste lesings versend, maar afstandstudie het eers in 1948 werklik op dreef gekom. Van die begin af was die dosente oorwegend Afrikaanssprekend en die interne administratiewe taal was Afrikaans. Van 1994 af, met die diensaanvaarding van Marinus Wiechers as rektor, word Unisa getransformeer. Van die dekane is verwag om om die beurt in Afrikaans en Engels sake in die senaat voor te dra. Voorheen was fakulteits-, senaats- en ander vergaderings feitlik uitsluitlik in Afrikaans. Besluite is van 1994 af dikwels eerder deur politieke as akademiese oorwegings gemotiveer. Die dosentekorps en administratiewe personeel het spoedig oorwegend swart en Engelssprekend geword. Akademiese standaarde en administratiewe doeltreffendheid is ingeboet. Onderrig het onbetaalbaar duur geword omdat finansiële dissipline verslap is. Onlangs is Afrikaans as onderrigmedium sonder meer afgeskaf.]

“Hoe kon ‘n klein minderheid hoop om op langtermyn ‘n dominante meerderheid onder ‘sy duim te hou’ en in die proses boonop hierdie meerderheid aan die agterspeen te laat suig[?]” (260). “Dit was spesifiek Afrikaner-nasionalisme wat ‘n wesenlike verskil gemaak het want dit het bygedra tot ‘n geloof dat wit mense die reg tot alleen-regeer het” (274). Harmse haal vir Willem de Klerk soos volg aan”oor die Afrikaner se oordrewe beheptheid met die reg tot alleen regeer:” “Dit is naïwiteit, ‘n vorm van onnoselheid, onrealisme en blindheid vir die werklikheid” (282). Dan vra Harmse: “Is daar iets om by te voeg?” (282). Ja, daar is. Dit is myns insiens ‘n wanvoorstelling omdat die einddoel van afsonderlike ontwikkeling juis was dat elke bevolkings- of kultuurgroep, ten minste wat eie sake betref, oor homself sou regeer in bv ‘n federasie of konfederasie van state. Die elementêre onnoselheid wat begaan is, is dat die Nasionale Party tuislande vir die swartes geskep het, maar nie vir die nie-swartes, veral die Afrikaners, nie. Dit is ook nie sonder meer evangelie dat die meerderheid oor minderhede moet regeer nie. Kwaliteit kan van groter belang as kwantiteit wees.

LF (Louis) Stofberg, ‘n KP-parlementslid, het destyds die aandag gevestig “op die ANC se gebrek aan gedrukte media … ‘Hulle wil die kassie hê en daarmee die land regeer.’ Nou-ja, hy was toe reg” (386). “De Klerk [het] ingewillig tot ‘n onderhandelde oorgangsraad” (386). “Die SAUK kry dus te doen met die nuwe Suid-Afrika lank voor die res van die land” (387). Die SAUK “is die eerste instansie in die land wat transformeer” (392). Daaroor skryf Harmse waaragtig: “Die SAUK was egter gelukkig om eerste te kon wees wat die nuwe Suid-Afrika se baadjie moes aantrek: Top mense uit die ANC en swart geledere was beskikbaar” (390). Hy het sy opvolger self gekies: die joernalis Zwelakhe Sisulu (392). Hy was voor sy aanstelling as uitvoerende hoof Harmse se “spesiale assistent”. Sisulu het dus eintlik ‘n jaarlange mentorprogram deurloop. Harmse het te ver “blackwards” geleun. Harmse se opvolger hoef nie ingevolge die ANC se ras- en geslagsgebaseerde beleid aangestel te word nie. Meriete behoort veel eerder deurslaggewend te wees.

Op ‘n sluwe wyse is “die groot veranderinge” teruggehou tot “ná my uittrede” (404). Die koloniale taal Engels het die taal van interne kommunikasie geword en ook die dominante uitsaaitaal. Harmse stel tereg die vraag: “Mik ons op een algemene kultuur met eie groepskultuur bloot as randsteen?” (439) – seker eerder randeier. “‘n Nuwe denkpatroon is gevestig: ‘n strewe na staatsubsidie” (405). Die finansiële afhanklikheid word spoedig “staatskas-sonder grense” (410). Die boekjaar 2016/17 is beskryf as “financial mismanagement of terrifying magnitudes … irregular expenditure continued unabated” (434). “Die golf van transformasie het … eenvoudig sy pad oopgeloop. En dit tot groot nadeel van die organisasie” (406). “Kaderontplooiing word gedoen ten koste van kundigheid” (406). “Afrikaners en hul taal was die groot verloorders in die politieke transformasieproses” (428). “Susann Kok van Johannesburg [het] in ‘n oogwink 80 000 handtekeninge vir ‘n versoekskrif versamel” in ‘n poging om te verseker dat Afrikaans gelyke status met Engels behou (395), maar tevergeefs. Het enige Afrikaansinstansie haar ooit hiervoor vereer? Sal Wim de Villiers se Universiteit Stellenbosch ‘n eredoktorsgraad aan Kok toeken uit erkentlikheid vir haar positiewe gesindheid jeens Afrikaans?

Omdat die SAUK die kragtigste meningsvormer in die land is, is dit tydens die grondwetlike onderhandelinge as ‘n vereiste gestel dat ‘n verteenwoordigende raad aangestel moet word “alvorens ‘n verkiesingsdatum gefinaliseer sou kon word” (396). Die onderhandelde oorgangsraad (Mei 1993) “het bestaan uit tien [spoedig nege] wit verteenwoordigers, twee bruin lede, een Indiër en twaalf swart verteenwoordigers” (225), met Ivy Matsepe-Casaburri as voorsitter vanaf Junie 1993 (222). Daar was agt vroue in die raad (226). “Geen swart persoon en geen vrou het ooit die voorreg gehad om tot 1993 lid van die topbestuur te wees nie” (231). Die SAUK was “op verre na die grootste kommunikasiemedium en meningsvormer in die land” (249). “Dit is die enigste medium waardeur ‘n boodskap in alle landstale en tot oral in die land kan uitkom” (300). Dit was vir die ANC gevolglik van die uiterste belang om so lank moontlik vóór die 1994-verkiesing beheer oor die SAUK te verkry. Weens toegewings het die ANC daarin geslaag.

Harmse wek soms ‘n uiters misleide indruk, bv wanneer hy oorgrens-aanvalle as vergrype klassifiseer (281). Wat was die alternatief? Om te wag totdat die terroriste die land binnedring en dood en verwoesting saai? Dit was verkieslik dat voorspringaksies uitgevoer word in die lande waarin die terroriste verblyf gekry het en hulle opgelei is. Harmse het lof vir FW de Klerk se fatale afskaling en spoedige ontbinding van die Staatsveiligheidsraad (282). Maar Harmse erken dat hy/die SAUK net so min soos De Klerk en sy groepie onderhandelaars “die einde van die pad” van transformasie geken het (322), wat geblyk het die verswelging van blankes deur swart mag te wees. “Politieke uitkomste is meesal nie voorspelbaar nie” (336), maar in hierdie geval dalk wel. Ander kere toon Harmse beter insig, bv: “Presteer en strewe het … deel van die Afrikaner se DNS geword … Maar vandag tel dit teen Afrikaners – en het uitgekring tot feitlik alle wit mense. Hul kundigheid (en ook hul werkywer) word in die buiteland letterlik opgeslurp, maar in hul eie land, gestrem deur gebrek aan kundigheid op talle terreine, word dit met passie waar ook al moontlik vermy; tot nadeel van alle Suid-Afrikaners” (285).

Harmse beskou Nelson Mandela sonder meer as ‘n ikoon (365, 400). Hy belig egter hoe hardkoppig en arrogant Mandela was. FW de Klerk wou Mandela in Gauteng vrylaat, maar Mandela het daarop aangedring “dat hy uit die Victor Verster gevangenis naby die Paarl … vrygelaat word” (365). Mandela het ook nie die gevangenis op die voorgestelde tyd verlaat nie, omdat hy besluit het “hy gaan saam met sy vrou Winnie uitstap” (366). Hy het ook nie tot by die regering se ampsmotor gestap en daarin vertrek nie. “Hy sou … verder stap totdat hy sal besluit wanneer hy in ‘n voertuig van sy eie mense sal klim. En sy bestemming is sy eie saak” (367). Die uitstappery het uiteindelik aangebreek: “Op daardie presiese oomblik het die toekoms van Suid-Afrika onherroeplik verander. En op daardie oomblik is die houvas wat die Nasionale Party op die SAUK gehad het, nie-amptelik en emosioneel verbreek” (367).

Kort voor Mandela se vrylating was Niël Barnard se raad aan hom: “Hou asseblief net die eerste paar toesprake beheersd” (Geheime revolusie, Kaapstad: Tafelberg, 2015, p 248). Op die Kaapstadse Parade op die dag van sy vrylating in sy eerste toespraak sê Mandela egter: “Now is the time to intensify the struggle on all fronts” (252). Willie Esterhuyse vertel hoe die arrogrante Mandela vir FW de Klerk geskakel het en geëis het om hom te spreek: “nie eers môre nie” (Eindstryd, Kaapstad: Tafelberg, 2012, p 346). De Kerk gee soos gebruiklik toe aan Mandela se versoek. “De Klerk vra my: ‘Dink jy PW sou gedoen het wat ek bereid is om te doen?’ Ek sê: ‘Nee, maar jy is gelukkig nie PW nie'” (346) – pleks van te sê: “Jy is ongelukkig nie PW nie.”

Die punt is: Van die begin af was dit sekerlik vir Mandela duidelik dat De Klerk ‘n swakkeling is wat gemanipuleer kon word. Daarom het Mandela en die ANC besluit dat De Klerk iemand is met wie onderhandelinge gevoer kon word – tot nadeel van die blankedom en Suid-Afrika. Harmse skryf: “Geoordeel aan die reaksie uit NP-regeringskringe (soos ek dit ervaar het), was dit waarskynlik NP-politici vir wie dit die grootste ontnugtering van almal moes gewees het oor wat besig was om te gebeur” (372).

In hierdie droewe land het die SAUK in die SABC ontaard en reeds sedert 1993 dieselfde weg gegaan as Eskom, die Suid-Afrikaanse Lugdiens, die regering, die staat en talle ander instansies waarop Afrikaners eens met reg trots was.

Leon Lemmer: Afrikaner-Broederbond/Afrikanerbond: Leiding of misleiding?

Dit is nie ‘n maklike taak om na verloop van ‘n eeu oor die Afrikaner-Broederbond (gestig in 1918) – sedert 1994 bekend as die Afrikanerbond – te skryf nie. Die afkorting AB word gebruik om na een van hulle of albei te verwys. In 1918 was ‘n instansie soos die AB absoluut nodig. Na die Anglo-Boere-oorlog (ABO, 1899-1902) en die Rebellie (1914) was die Afrikaner in ellende gedompel en op moedverloor se vlakte. Vandag, ‘n eeu later, kan kwalik beweer word dat die Afrikaner en Suid-Afrika in ‘n beter situasie is. Materieel gaan dit skynbaar voorspoediger met die meeste Afrikaners. Maar kultureel, indien nie ook fisiek nie, verkeer hulle voortbestaan in gevaar. Die magte wat tans dreig om die Afrikaner te verswelg, is kultuur- en beskawingsgewys selfs meer toksies as oorheersing deur die Britte, wat darem in ‘n mate Europees en ten minste Westers was en is.

In hierdie sin was en is die AB nodig. Maar ek skryf dit met huiwering. ‘n Mens kan redeneer dat die AB mede-verantwoordelik is vir die situasie waarin die Afrikaner hom tans bevind; dat die aanvanklike pro-Afrikanerleiding wat daar van die AB uitgegaan het, mettertyd in misleiding ter bevoordeling van swart mag ontaard het. Ek was nooit ‘n lid van die AB nie. Ek wou nie by die AB aansluit nie, onder meer omdat ek nie ‘n groepsmens is nie. Dit is een van die (moontlike) verskille tussen Afrikane, wat (tradisioneel) stam- of groepsmense is, en Afrikaners, wat as (of soos) Europeërs in groter mate tot die uitlewing van hulle individualiteit geneig is. My lewe lank kon ek vryelik ‘n liefde/haat-verhouding met die AB koester. My bespreking van die AB geskied met verwysing na twee boeke; een wat ‘n dekade gelede verskyn het en een wat onlangs gepubliseer is.

Nico Smith

Op die verso van die titelbladsy van sy boek, Die Afrikaner-Broederbond (Pretoria: Lapa, 2009, 262p), beskryf die teoloog, Nico Smith (1929-2010), die inhoud soos volg: “Belewinge van die binnekant van die Afrikaner-Broederbond oor ‘n tydperk van tien jaar – van my toetrede [1963] tot my uittrede [1973] as lid van die organisasie.” Daar is ‘n afdeling, geskryf deur Keith Clarkson, waarin ‘n oorsig van die AB se geskiedenis gegee word (p 19-33). Daaruit blyk bv die AB se voorkeur vir moedertaalonderrig in skole (25). Op universiteit het Smith kennis met MSB Kritzinger se standpunt gemaak: “Taal is ‘n sielsuiting wat inhoud aan jou menswees verleen” (50). Smith verwys na regter Kowie Marais wat voorbeelde van foutiewe Afrikaans tydens AB-vergaderings uitgewys het (121). In sy jeug het Smith Afrikaans-Nederlands as hoofvak vir sy BA-graad gekies omdat sy Afrikaansonderwyser “by my ‘n liefde vir die Afrikaanse letterkunde laat ontwaak het” (47). Nêrens elders in Smith se boek skemer daar egter voortgesette liefde vir of besorgdheid oor Afrikaans deur nie. Myns insiens dui dit op die mate waarin Smith hom in sy latere lewe van Afrikaners gedistansieer het.

Smith beskryf die milieu van Afrikaner-nasionalisme waarin hy opgegroei het en hoe hy mettertyd sy weg tot in die Ruiterwag, Rapportryers en AB gevind het. Hy is onder die indruk gebring dat die AB ‘n kultuurorganisasie is, maar dit het geblyk glad nie vry van partypolitiek te wees nie, Die Nasionale Party (NP), AB en die Afrikaanse Protestantse Kerke (veral die NG Kerk – p 181) het in groot mate ‘n drie-eenheid gevorm (127). Die AB was die dinkskrum van die NP-regering (93, 146). “Geen party, hoe goed georganiseerd ook al, sou ooit daarin kon slaag om so ‘n uitgebreide gratis netwerk van propaganda en politieke manipulering op te bou soos wat die NP in die AB gehad het nie” (134).

“Ek het besef dat nasionalisme in wese ten doel het om mag te verkry en sodoende die belange van die eie groep te bevorder … dat mag groot verantwoordelikheid in die gebruik daarvan vereis. Ek het besef dat mag en regverdigheid geen goeie bedmaats is nie” (95). Smith kom tot hierdie gevolgtrekking oor die NP-regering, maar dit geld onveranderd of heel moontlik in groter mate vir die huidige politieke bedeling. In die (akademiese) praktyk het Smith die AB ervaar op ‘n manier soortgelyk aan hoe ek dit leer ken het: “Daar was altyd ‘n soort onafgesproke verstandhouding tussen die Broers om mekaar in hulle voorstelle in die [universiteits-]senaatsvergaderings te steun” (160). Dit was nie ‘n uitvloeisel van ‘n AB-opdrag nie, maar van die AB-klimaat (133); die “konformerende mag van AB-denke” (146). Hieraan skryf Smith sy eie aanstelling as dosent aan die Universiteit Stellenbosch toe (108, 200). Ek hou van sy beskeidenheid oor sy vermoëns (211, 213) en sy verwysing na homself as “‘n mindere lig” (164).

Smith verwys na die gevoel by Afrikaners dat hulle na die ABO “tweedeklasburgers in hulle eie land was” (20). Sedert 1994 is dit weer die geval. Die NP-regering is destyds van politieke aanstellings (24) en nepotisme (25) in bv die staatsdiens beskuldig. Tans is dit weer en dalk in groter mate die geval met ANC-kamerade wat in poste ontplooi en dikwels sonder sigbare prestasie (en selfs met sigbare wanprestasie) tot in hoë poste vorder. Smith noem dat “lede van die AB mekaar identifiseer deur die hand stewig na regs te draai wanneer jy iemand groet” (82) – gelukkig nie na links nie. Smith is in sy skik met die standpunte wat hy geformuleer het in ‘n konsepbrief (236-241) wat hy in 1981 opgestel het, bv dat afsonderlike ontwikkeling verwerp word, aan almal ‘n menswaardige bestaan gegun moet word, kerklidmaatskap oop vir enigeen moet wees en geregtigheid bo selfbehoud gestel moet word. “Alleen op dié wyse sal al die inwoners van die land in geregtigheid kan voortbestaan en sal almal ‘n rustige lewe kan lei” (241). Ervaar Afrikaners sedert 1994 geregtigheid by bv die vulling van poste en onteiening sonder vergoeding en het rustigheid op die land neergedaal, of is Suid-Afrika een van die moord- en gewelddadigste lande in die wêreld? Maar dan is dit Smith wat skryf dat hy “‘n permanente weersin in enige vorm van geweld” gehad het (42).

Smith en Beyers Naudé (1915-2004) was ‘n kort tyd mede-leraars van dieselfde gemeente en albei het mettertyd kant vir die sogenaamde bevrydingsbewegings gekies. Soos die ander bevrydingsteoloë word God se aandag by voorkeur ingeperk tot bystand aan nie-wit verdruktes en veronregtes. Maar ek het nog nie uit daardie oord iemand hoor sê dat Afrikaners deesdae vir bonatuurlike voorkeur-aandag kwalifiseer nie. Teen die einde van sy lewe het Naudé die bestaansreg van die AB erken, terwyl Smith ‘n radikaler standpunt gehuldig het, naamlik dat ‘n organisasie soos die AB nie moet bestaan nie (191, 193, 195). Dit toon in watter uiterste mate hy in ‘n verloopte Afrikaner ontaard het. Smith noem dit sy “reis van Europeër tot Euro-Afrikaan” (8). As die AB wel voortbestaan, moet die lede “hulleself vir die Suid-Afrikaanse bevolking in die geheel kan nuttig maak” (255). Dit moet vir die Afrikaners en die AB nie om selfbestaan gaan nie, maar om saambestaan (259). “Dit sal teweegbring dat hulle gewillig sal wees om hulle met die grootste lojaliteit in diens van Suid-Afrika in die geheel te stel” (255). Dit is presies wat die AB sedert 1994 probeer doen, maar dit het hierdie instansie terselfdertyd grootliks rigtingloos, invloedloos en opsioneel laat word.

OJO Ferreira

In 1935 het JBM Hertzog aangevoer dat AB-lede nie beter Afrikaners as die res van die volk is nie (Smith 24; Ferreira 127); iets wat veral ná 1994 baie duidelik geblyk het. Soos by sommige ander volke en instansies het die AB-leiding veral van die elite uitgegaan, maar vooraanstaande Afrikaners word sowel binne as buite die AB aangetref. Dit blyk ook duidelik uit die kultuurhistorikus, OJO Ferreira, se boek, Broederskap: Eeufeesgeskiedenis van die Afrikaner-Broederbond en die Afrikanerbond, 1918-2018 (Randburg: Die Afrikanerbond, 2018, 457p, R380). Daarin staan: “Geleidelik het die AB ‘n Afrikaner elite-organisasie geword” (p 37; ook 61, 78), maar baie vooraanstaande Afrikaners was nooit lid daarvan nie. Ferreira was tot 1986 elf jaar lank lid van die AB (9). Hy is waarskynlik as navorser vir hierdie studie aangestel omdat hy die outeur van die volgende publikasie is: FAK-75: Geskiedenis van die derde kwarteeu in die bestaan van die Federasie van Afrikaanse Kultuurvereniginge, 1979-2004 (Pretoria: FAK, 2004) (431). Die FAK is as “‘n belangrike openbare arm van die AB beskou” (64). Ferreira noem die Afrikanerbond die “omvormde [oftewel getransformeerde] opvolger” van die Afrikaner-Broederbond (10). Hy verwys na Smith se boek, wat nie gunstig in AB-geledere ontvang is nie (266).

In die voorwoord skryf Jaco Schoeman, die voorsitter van die AB, dat dit vir die AB gaan om die Afrikanersaak te dien (1). Die AB was betrokke by “vertroulike vergaderings … waar die einde van apartheid in diepte bespreek en bevorder is” (2). Volgens FW de Klerk het “die AB gehelp om die weg te baan vir ‘n onderhandelde oplossing; ‘n oplossing wat die regte en vryhede van alle [!] Suid-Afrikaners kan beskerm” (4) – “kan beskerm” maar in die praktyk gebeur dit nie. Die AB moet dus medeverantwoordelikheid aanvaar vir die onbekwaamheid en ondoeltreffendheid van die regering wat sedert 1994 aan die bewind is en vir die chaotiese en gewelddadige toestande wat sedertdien heers. Schoeman erken darem: “Vandag vervang ons mislukkings [bv apartheid] met nog groter mislukkings. Suid-Afrika en sy mense verdien beter” (5). By die AB is daar “die vaste verbintenis met die Suid-Afrikaanse grondwet” (3). Die AB “wil Afrikaners nie isoleer van Suid-Afrika nie” (4) – op die gevaar af dat Afrikaners as identifiseerbare groep/volk asook Afrikanerkultuur verswelg word en mettertyd verdwyn. Schoeman sluit soos volg af: “Broers, ons kan ons koppe hoog hou … Met ‘n duur gekoopte vryheid leef ons liefde, ons bedink innoverende oplossings en strewe na uitnemendheid” (7). Watter soort vryheid? Vryheid in onderdanigheid? Watter soort liefde? Is daar sprake van algemene wedersydse ons/hulle liefde?

Die boek bestaan uit drie dele. Die eerste deel handel oor die Afrikaner-Broederbond (1918-1994) en is feitlik uitsluitlik op ELP Stals se eintlik ongepubliseerde teks, “Geskiedenis van die Afrikaner-Broederbond, 1918-1994” (1998), gebaseer (13), wat in opdrag van die AB nagevors en geskryf is (105, 432, 263 – 763 bladsye!). In die tweede deel van die boek vind Ferreira se eie navorsing neerslag. Dit handel oor die Afrikanerbond (1994-2018). Die derde deel het as titel: “Nawoord, ‘n kritiese waardering,” met Piérre Theron as die samesteller. Daar is onder meer interessante weergawes van onderhoude wat die historikus, Jan-Ad Stemmet, in 2013 en 2014 met 13 “vooraanstaande Suid-Afrikaners gevoer [het] om hulle menings oor en gevoelens jeens die Afrikaner-Broederbond, die Afrikanerbond en die Afrikaner vas te stel” (352).

“Uit die dringende nood van ‘n volk is die Afrikaner-Broederbond gebore” (16). Dit was in 1918 ongetwyfeld die geval. “Volgens die [AB-]grondwet sou Afrikanereenheid nagestreef word en sou die Afrikaner ontwikkel word en liefde vir sy taal, geskiedenis, tradisies, land en volk by hom ingeskerp word … Bo alles sou die handhawing en uitbouing van Christelike beginsels egter die grondslag wees waarop die Bond berus … Dit is feitlik onmoontlik om die doelstellings van die AB in woorde uit te druk en daarom is ook na die AB as die ‘gewete van die Afrikaner’ verwys” (19). In die jare tagtig en negentig het die AB myns insiens die spoor byster geraak en as’t ware gewetenloos anti-Afrikaner-uitkomste bevorder. Wat die AB toe gedoen het, is teenstrydig met wat in sy 1983-grondwet staan: Die AB beywer hom vir “die bewerkstelliging van ‘n gesonde en vooruitstrewende eensgesindheid onder alle Afrikaners wat die welsyn van die Afrikanervolk nastreef, die opwekking van ‘n nasionale selfbewussyn by die Afrikaner en die inboeseming van liefde vir sy taal, godsdiens, tradisies, land en volk; die bevordering van alle belange van die Afrikanervolk” (20).

Die AB het sy seile mettertyd na die politieke wind gespan: “Dit is interessant dat lidmaatskap van die AB in sommige gevalle in die sestigerjare weens liberale standpunte beëindig is, terwyl dit in die sewentigerjare op grond van regse standpunte geskied het” (39). In 1988 is daar bv nie net oor Afrikanerskap besin nie, maar ook oor Suid-Afrikanerskap, wat op ‘n klemverskuiwing (kan) dui (43). In hierdie vermurwing het die opvoedkundige, Pieter de Lange, die AB-voorsitter (1983-1993), ‘n leidende rol gespeel. De Lange het in 1985 “die vraag geopper of daar nie aan direkte skakeling met die ANC en ‘n deegliker oorweging van die Freedom Charter van 1955 gedink moes word nie” (118). Met die ondersteuning van veral Johan Heyns (1928-1994) het De Lange die AB entoesiasties op die noodlottige dwaalspoor van oorgawe aan swart mag gelei. Die AB het “‘n klimaat vir verandering” bevorder (138).

FW de Klerk se toespraak op 2 Februarie 1990 het “oorweldigende positiewe kommentaar [in AB-geledere] uitgelok, maar daar was ook afdelings wat die dokument [wat aan die AB-lede hieroor gesirkuleer is] as idealisties en onprakties beskou het en dat die verlies van Afrikaneridentiteit en -selfbeskikking daarvolgens ‘n voldonge feit was” (139). In 1990 het die AB tydens ‘n onderhoud met De Klerk sy “steun aan sy denkrigting verklaar” (107). De Lange het in 1992 by AB-lede aanbeveel dat hulle “Ja” in die blanke kiesers se referendum oor onderhandelde magsdeling moet stem (140). Die daaropvolgende magsoorgawe weerspreek wat in die AB se lied staan: “Want Broer alleen is hy wat moedig stry” (46).

Reeds voor die mandaatlose 1994-magsoorgawe het die AB oor omvorming begin besin. De Lange het hom aangematig om die AB te bestempel as “‘n organisasie wat mank gaan aan gebrekkige taakingesteldheid, onder benutting van sy openbare arms en dooie hout onder sy lede. Volgens hom het die AB hom met ‘skyngevare’ besig gehou en het afdelings nog nie die werklikheid van verandering begryp nie” (142). Die nuwe AB-missie wat in 1992 geformuleer is, lui: “Die AB, uitgaande van sy Bybelse grondslag aanvaar vrywilig die verantwoordelikheid om alle belange van die Afrikaner tot voordeel van die land en sy mense te bevorder” (143). “Die woord ‘Bybelse’ is later na ‘Protestantse’ verander. Dit is opvallend dat die Afrikaner se deelgenootskap aan ‘n groter geheel duidelik na vore gekom het. In 1993, in seker sy laaste AB-toespraak, het De Lange “verklaar dat die Afrikaner dinamies aan sy toekoms moes werk en nie lam moes word nie” (147-148). Op 27 November 1993 het De Lange as AB-voorsitter uitgetree (149). Hy het die sinkende AB-skip dus betyds verlaat, dus kort voordat die swart politieke bewind die mag oorgeneem het.

Die strategiese doelstelling van die omvormde AB het onder meer klem gelê op die versterking van geestelike waardes, uitbouing van die Afrikaner se kultuur, eensgesindheid en hulpverlening en uitreiking na diegene wat dieselfde waardes gedeel het. Verder moes ‘n wyse gevind word om die Bond vry te maak van die beeld van geheimhouding sonder om lede se name bekend te maak” (143). Johan Heyns het in hierdie konteks geredeneer dat die begrip “‘Afrikaner’ nie net wit Afrikaanssprekendes insluit nie, maar ook bruin en selfs swart persone wat die tradisionele wit Afrikaner se taal, geloof en geskiedenis met hom gedeel het” (143-144). Die woord “blanke” moes uit die AB-grondwet weggelaat word. Elkeen wat hom met Afrikanerskap wou vereenselwig sou as ‘n Afrikaner beskou moes word (144). Deur die begrip “ras” met “waardes” te vervang, het die AB al hoe meer sy karakter en koers verloën en verloor. Dit was onder meer die gevolg van FW de Klerk se versoek in 1992 “dat die Bond lidmaatskap moes oopstel en die begrip ‘Afrikaner’ weer gedefinieer moes word” (145). “Die oopstel van die Afrikaner-Broederbond in 1994 was teen die wil en wens van 97% van sy lede” (203). Die AB se omvorming was uit pas met die oorgrote meerderheid van sy lede; soortgelyk aan die klein De Klerk-groepie in die NP wat mandaatloos aan die ANC oorgegee het.

Die AB se rol in die tweede helfte van die 20ste eeu het dus ontaard in politieke besinning en (mis)leiding, terwyl die AB die klem aanvanklik op kulturele sake geplaas het (51). “Artikel 88 van die reglement van die AB het bepaal dat die Bond hom nie met ‘n bepaalde politieke party sou vereenselwig nie” (130). Die AB se “ideaal om polities neutraal te staan” (129) het mettertyd egter vergete geraak. Veral die republikeinse gedagte het die AB van 1951 af by politieke en staatkundige sake betrokke laat raak (130). Die doel was om “politieke verdeeldheid onder Afrikaners te besweer” (130). “Op praktiese vlak het die AB [voor republiekwording in 1961] gepoog om uiterlike tekens van Suid-Afrika se Britse verbintenis ongedaan te maak … maar sonder om die Engelssprekende landgenote te vervreem, omdat hulle steun nodig was om ‘n meerderheidstem ten gunste van republiekwording te verkry” (130-131). Namate “die AB se belangstelling in rasseverhoudinge en polities-staatkundige aangeleenthede toegeneem het, het die betrokkenheid by kultuur en kulturele aktiwiteite afgeneem en feitlik ‘n roetine of selfs bysaak geword” (53). Ná die 1994-ramp het die AB probeer om weer aandag aan kultuursake te skenk maar met weinig sukses, onder meer omdat talle ander Afrikaans-instansies op daardie terrein bedrywig is.

“Omdat die Afrikaanse taal die draer van die Afrikaanse gedagte is, het die AB altyd in die handhawing en uitbouing van die Afrikaanse taal belanggestel. Die suiwere gebruik van Afrikaans is aangemoedig, die bevordering as handelstaal is beklemtoon en die bevordering van die Afrikaanse boek en lied het spesiale aandag geniet … [Daar was] waardige maar ferme handhawing van Afrikaans” (51). Sedert 1990, dus tydens die grondwetlike onderhandelinge en daarna, het feitlik niks hiervan meer tereg gekom nie. Tans lewe ons in ‘n era waarin nie ‘n enkele Afrikaansinstansie op suiwer(der) Afrikaans aandring nie. Taaloorwegings word om politieke redes versaak ten einde bruin Afrikaanssprekendes, spesifiek Kaapssprekers, nie aanstoot te gee nie. Die tragiese gevolg is dat nie net bruines nie maar toenemend ook blankes sonder daadwerklike teenkanting geradbraakte Afrikaans praat en selfs skryf.

Wat nie algemeen besef word nie, is die mate waarin John Vorster se bewind (1966-1978) die Afrikaner en die land se toekoms beduiwel het. In 1974 het Vorster “aangedui dat die inwoners van Suidwes-Afrika toegelaat sou word om self oor hulle toekoms te besluit” (122). Vorster het daarna Ian Smith se blanke bewind in Rhodesië vir die wolwe gegooi, wat in 1980 in sowel Zimbabwe as Namibië tot swart meerderheidsregering gelei het. Die AB het hierdie gebeure as die “pynlike werklikheid aanvaar” (122). Daar was bitter verwyte oor Suid-Afrika se “verraad” (123), maar veel groter verraad sou in 1990/94 volg. Reeds 1973 het Vorster selfs Van Riebeeck-dag (6 April) as openbare vakansiedag afgeskaf (54). Suid-Afrika het in 1961 tydens Hendrik Verwoerd se bewind ‘n republiek geword (76). “‘n Week voor sy dood in 1966, het dr HF Verwoerd aan die AB-voorsitter, dr PJ Meyer, verlof gegee om met ‘n veldtog vir ‘n nuwe Republikeinse vlag te begin, maar weens politieke oorwegings het die Vorster-regering later van die voorneme afgesien” (57). In 1967 het Vorster aangekondig “dat Suid-Afrika nie aan ander lande sou voorskryf wie hulle in [sport]spanne kon insluit nie” (98). Eers tien jaar later het die AB hom “van die Nasionale Party se sportbeleid gedistansieer” (98).

Die historikus, HB (Quintus) Thom (1905-1983), die rektor van die Universiteit Stellenbosch (1954-1969), was van 1952 tot 1960 die voorsitter van die AB. Toe het die AB min aandag aan universitêre aangeleenthede gegee omdat Thom die gesonde standpunt gehuldig het dat “universiteite outonome instellings was in wie se sake nie ingemeng moes word nie” (89). Dit is ‘n standpunt wat deesdae deur geen plaaslike universiteit uitgeleef word nie; almal transformeer ooreenkomstig die wense van die ANC. In die geval van die Universiteit Stellenbosch is die getal regeringsverteenwoordigers in sy raad vermeerder ten einde te verseker dat die regering die universiteit in selfs groter mate as voorheen kon beïnvloed. Onlangs is aangekondig dat die naam van die US se HB Thom-teater na Adam Small-teater verander word. Ek wonder wat die Wim de Villiers-US nog gaan doen in sy veldtog teen Afrikaners en Afrikaans. Deel van De Villiers se aksie spruit moontlik uit die studie wat Thom in 1950 oor die stigtingskenker van die US, Jan Marais, voltooi het. Marais het die voorwaarde gestel dat Hollands/Afrikaans nie ‘n mindere plek as Engels aan die US mag beklee nie; ‘n voorwaarde wat De Villiers op ‘n hoogs onetiese manier ignoreer.

In 1994 is die Afrikaner-Broederbond omvorm tot die Afrikanerbond. Die weglating van “broeder” uit die benaming, het die weg vir “susters” se lidmaatskap gebaan, soortgelyk aan vroue wat deesdae as kerkraadslede kan dien omdat die mans in die poel te min geword het. Ná 1990 het baie lede uit die AB bedank omdat “die organisasie met die ou bedeling vereenselwig word” (147). Dit is hoogs onwaarskynlik dat die meeste wat hulle AB-lidmaatskap opgesê het, dit gedoen het vanweë ‘n Damaskus-ervaring. Daar was heel moontlik baie opportuniste wat by die AB aangesluit het in die hoop op selfbevoordeling. Sedert 1994 kan AB-lidmaatskap, anders as voorheen, selfbenadeling wees. In hierdie nuwe era word daar nie meer na (blanke) Afrikaners verwys nie, maar na Afrikaanssprekendes, selfs Afrikaanses. Die AB het “‘n radikale koersverandering” ondervind (152). Min het behoue gebly van die AB-ideaal: “Die selfstandige en volwaardige voortbestaan van die Afrikaner” (155).

“Die Afrikanerbond beskou homself as deel van die gematigde groep Suid-Afrikaners wat die pre-1994-onderhandelinge en grondwet onvoorwaardelik [!] gesteun het” (289). Deesdae besef die AB “dat die Grondwet soms ondergeskik staan aan die ANC se beleid” (296). “Dat die Grondwet vir president Zuma ‘n struikelblok is en dat ‘die ANC belangriker as die Grondwet’ is, het hy reeds in November 1996 in Durban gesê” (303), “Die groot fout wat die ANC maak, is, aldus die Afrikanerbond, om aan te neem dat die inhoud en vertolking van die Grondwet die alleenreg van die ANC is” (315). “Die Suid-Afrikaanse Grondwet is nie ondergeskik aan die Vryheidsmanifes nie en kan ook nie in samehang daarmee gelees word nie” (322). “Die verwagting dat die beginsels waarop die nuwe [1996-]Grondwet gebaseer is vir Afrikaners sekuriteit sou bied, veral ten opsigte van taal- en kultuurregte, is helaas nie bewaarheid nie” (344).

Ontnugtering met die ANC het ná 1994 spoedig in AB-geledere ingetree, bv weens die “onbevoegdheid en onbekwaamheid” van die ANC-bewind (156). “Die gebrekkige dienslewering, die verval van infrastruktuur, verswakking in onderwysstandaarde, korrupsie, onvermoë om misdaad vas te vat, xenofobie, kragonderbrekings en vele meer is die direkte gevolg van regeringsbeleid wat swak uitgevoer word as gevolg van onbevoegdheid en grootskaalse verlies aan kundigheid. Daar kan nie van ‘n inklusiewe Suid-Afrika gepraat word indien ‘n rasgebaseerde beleid die samelewing nog steeds verdeel nie” (279). Die AB het besluit dat sy aktiwiteite op drie areas sou fokus: “Afrikanerbelange, staatkundige belange en minderheidsbelange” met as onderliggende motivering om “‘n positiewe en konstruktiewe bydrae [te] lewer tot Suid-Afrika en al sy mense” (156).

“Die skerp fokus op die bedreigde belange van die Afrikaner [het] versag. In die huidige [AB-]Grondwet gaan dit onder meer oor die mobilisering van talent en leierskap wat veronderstel word te bestaan. Verder gaan dit oor die beskerming van die Afrikaanse [nie net Afrikaner- nie] gemeenskap se belange en om dit oor die algemeen te help bevorder. Die onuitgesproke veronderstelling wat uit die bewoording van die Grondwet afgelei kan word, is eerder instandhouding van die Afrikaner se belange as die vestiging daarvan” (157). Die net word so wyd gespan dat die koers vervaag: “Die strewe van die Afrikanerbond, uitgaande van sy Bybelse grondslag, is om diensbaar te wees aan en by te dra tot die ontwikkeling van die Afrikaanse [!] gemeenskap tot uitnemendheid op elke terrein van die lewe, ook in belang van alle Suid-Afrikaners” (157-158). Die AB het, soos vroeër, weer “a-polities” geword (159). “In 2002 is ooreengekom dat die Vryheidsfront Afrikanerbelange op die politieke terrein sal dien, terwyl die Afrikanerbond die belange van die Afrikaner op die nie-politieke terrein sal behartig” (275-276).

Daar is “‘n behoefte aan duidelikheid oor presies wat die Afrikanerbond se rol en werkswyse is” (179). “In 2005 is berig dat die byeenkomste van die Afrikanerbond al swakker bygewoon word” (197). “In 2007 het kommer oor die funksionering van die grondvlakstrukture van die Afrikanerbond geheers. Daar was ‘n gebrek aan omgee, gemeenskapsdiens en gemeenskapsbetrokkenheid” (193). In 2007 en 2008 “is gemeld dat die tendens van ‘n kwynende lidmaatskap van die Afrikanerbond verder mag toeneem … hoofsaaklik omdat die organisasie sy invloed verloor het” (198). “Lede [het] hulle belangstelling in die Afrikanerbond verloor” (199). “Die oorgang na die nuwe bedeling het ‘n groot onrustigheid by lede ingeskerp en tot ‘n konstante stroom bedankings gelei” (200). In 1991 was daar 19 709 lede (35). “In 2017 was die ledetal ongeveer 3 400 ere- en aktiewe lede” (199). Die finansiële vermoë van die AB het as gevolg van die krimpende ledetal drasties verswak.

Die AB dobber voort. In 1998 wou die AB hoop bring “vir uitsiglose Afrikaners” (163). Die Vlamprogram van 2002 wou Afrikaners moreel versterk (172). In 2008 is die volgende AB-visie aanvaar: “As Afrikaners bou ons saam aan die toekoms vir die Afrikaner” (161) of “As Afrikaners bou ons saam aan die toekoms van Suid-Afrika” (339). In 2015 was die AB-missie onder meer om “die Afrikaner se toekoms te verseker … om Afrikaner-belange te handhaaf en uit te bou” (161). Die AB wil “‘n aktiewe en dinamiese rol in die gemeenskap speel … [en] ‘n sterk gesagsliggaam vir die Afrikaner” wees (220). Hy het hom tereg vir “die rasionalisering van “Afrikaanse kultuurorganisasies” beywer (220), maar dalk op die gevaar af dat die AB oorbodig verklaar kon word.

Soms is daar wrywing tussen Afrikaansinstansies waar ‘n mens nie wrywing verwag nie: “In 2001 wou die Afrikanerbond ‘n bedrag van R20 000 bydra tot die fonds waaruit die Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns jaarliks die Hertzogprys toeken. Die Akademie het die Afrikanerbond se skenking vir die Hertzogprys afgewys” (264). Hierdie Akademie het polities erg links geneig toe Jacques van der Elst die uitvoerende hoof was. Ek het gehoop dit sou beter gaan nadat Dioné Prinsloo (Piet Meyer van SAUK-faam se dogter) hom opgevolg het. Johannes Comestor het sy teks getiteld, “Twee Afrikaansinstansies ondermyn Afrikaans” (Praag 24.08.2018), aan sowel Prinsloo as Conrad Steenkamp van die Afrikaanse Taalraad gestuur, maar nie eens die beleefdheid van ‘n ontvangserkenning uit een van hierdie twee oorde ontvang nie. Albei instansies gee voor dat hulle Afrikaans bevorder.

In die boek staan: “Die verhouding tussen die Afrikanerbond en AgriSA was ietwat stram” (312), wat verstaanbaar is omdat AgriSA, anders as streekslandbou-instansies soos die Transvaalse Landbou Unie (TLU), glad te geneig is om die ANC te vertrou, soortgelyk aan die vertroue wat FW de Klerk en sy groepie onderhandelaars in ANC-integriteit gestel het. Dan Kriek, die president van AgriSA, het by geleentheid ‘n “striemende aanval op die Afrikanerbond geloods” (320). In 2011 het ‘n Ad hoc-groep, insluitende die AB en die TLU, misdaad en landelike veiligheid bespreek. “AgriSA, die grootste landbouorganisasie, het hulself van die Ad hoc-groep gedistansieer omdat die Afrikanerbond daarby betrokke was” (315). Die ANC het die “‘skeefgetrekte’ geskiedenisbeskouing dat alle witmense grond onregmatig bekom het en dat dit histories aan swart mense behoort het” (316). Die AB wil eerder van “grondverdeling” as “grondhervorming” praat (318). Eiendomsreg is vir die AB “ononderhandelbaar” (318). Die AB het dit heeltemal tereg teen “onverantwoordelike uitsprake soos ‘gesteelde grond’ en ‘ons land'” (322) wat deur ANC-kornuite en hulle meelopers gemaak word.

Daar word verkeerdelik genoem dat Michael le Cordeur in 2008 die eerste voorsitter van die Afrikaanse Taalraad (ATR) was (223-224). Wannie Carstens was die eerste en Le Cordeur die tweede ATR-voorsitter. Dit was vir my verblydend dat die AB die ATR om dieselfde fundamentele redes as ek gekritiseer het: Kommer is “uitgespreek oor die feit dat die Afrikaanse Taalraad nie altyd die voorvegter vir Afrikaans is nie … dat van die standpunte soms polities korrek is, sonder dat die belang van Afrikaans bevorder word” (224). Die AB is “besonder besorgd … oor die voortgesette verlies aan status van Afrikaans” (224). In 2017 het die AB R50 000 aan #GelykeKanse geskenk vir sy hofstryd ter behoud van Afrikaans aan die US.

Oor die Afrikaners se volkslied is die AB veels te versigtig of huiwerig: “Die Afrikanerbond is van mening dat daar in die huidige tydsgewrig met groot omsigtigheid gehandel moet word in die aanwending en gebruik van Die Stem van Suid-Afrika (225). “Die Afrikanerbond se standpunt was dat [Steve] Hofmeyr en die 45 000 mense wat [in 2014] saam Die Stem gesing het, die grondwetlike reg gehad het om die lied te sing en daardie reg moet gerespekteer word. Die Stem propageer nie geweld of verkondig nie haat wat op ras, etnisiteit, geslag of godsdiens gebaseer is nie, maar spoor in werklikheid lojaliteit en patriotisme aan” (226).

Oor plek- en ander naamsveranderinge word tereg gesê dat daar soms “‘n uitdagende moedswilligheid” te bespeur is (229); “dat veral Afrikaanse name gestoomroller word en dat name eensydig verander word” (230). “Afrikaanssprekendes [word] met ondeurdagte naamsveranderinge, afskaling van Afrikaans en vandalisme van hulle monumente gekonfronteer” (233), bv die “doelbewuste vernietiging van die Groot Trek-gedenksteen in Standerton” (238). “Die geskiedenis kan nie deur die vernietiging van beelde uitgewis word nie … almal se geskiedenis [moet] gerespekteer” word (241). Oor Menseregtedag is die AB se gesonde standpunt “dat Suid-Afrika niks het om te vier op dié dag nie omdat basiese menseregte na die demokratiese oorgang nog steeds vertrap word. Die ongelukkige waarheid is dat minderhede aan die ontvangkant van omgekeerde rassisme is” (235). Die reg op lewe, ook vir Afrikaner-boere, is immers die voorveronderstelling vir die benutting en genieting van al die ander menseregte. Oor Jacob Zuma word gesê: “Om in ‘n toespraak Jan van Riebeeck se aankoms op 6 April 1652 aan die Kaap as die begin van Suid-Afrika se moeilikheid te beskryf, is om die Afrikaners se geskiedenis te demoniseer” (236).

In 2007 het die AB die onvergeefbare flater begaan om vir Jonathan Jansen as lid van die Nasionale Raad vir Onderwys en Opleiding te nomineer (245). In dieselfde jaar het Jansen “verklaar dat Afrikaans altyd een van die ankertale van die Vrystaatse universiteit sal bly. Later het dit geblyk leë woorde te wees, want in 2013 lui van sy standpunte, soos in Beeld vervat, soos volg: ‘Eksklusief Afrikaanse wit skole en universiteite hou ‘n ernstige gevaar in vir rasseverhoudinge in Suid-Afrika. Engels, eerder as Afrikaans, sal die taal van versoening in hierdie land moet wees'” (247). Die AB het Jansen as ‘n “speler vir die groot paviljoen opgesom” (247). Oor die US word tereg gesê daar is “‘n oneerlike poging deur die Universiteitsbestuur, en veral prof [Russel] Botman, om die verengelsing van die Universiteit te verdoesel” (248).

Wanneer ek as leser van hierdie boek ‘n mate van piëteit of simpatie vir die AB begin voel, word ek daarna egtger teleurgestel met dinge soos die volgende. Ná PW se dood in 2006 het die AB verklaar dat Botha “‘n onontbeerlike bydrae gemaak het om Suid-Afrika op ‘n koers te plaas wat ‘n beter lewe vir al [!] sy mense moontlik kan maak” (259). “Die Afrikanerbond onderskryf nie meer apartheid nie” (269). “Met leidende figure in die ANC is reeds vroeg geskakel,” bv ‘n AB-afvaardiging het met Nelson Mandela gesprek gevoer (274). Op sy negentigste verjaardag het die AB nie net erkenning aan Mandela as ‘n ikoon van versoening gegee nie maar selfs aanbeveel dat sy waardes bevorder moet word (342). Myns insiens is die geweldskultuur wat Suid-Afrika steeds kenmerk ongetwyfeld deel van Mandela se nalatenskap. In 2015 is FW de Klerk deur die AB “as Afrikaner en staatsman vereer vir sy buitengewone bydrae tot die daarstelling en bevordering van demokrasie in Suid-Afrika” (342), asof demokrasie in die sin van algemene, gelyke stemreg in ‘n eenheidstaat ‘n geskikte staatsvorm vir Suid-Afrika is met sy groot groep ongeletterde, oningeligte en maklik intimideerbare kiesers.

“Die Afrikanerbond het die wettigheid van die WVK aanvaar, maar die leemtes in die funksionering daarvan raakgesien” (275). Die Menseregtekommissie het ook “‘n politieke instrument geword” (282). Die sogenaamde Onafhanklike Verkiesingskommissie gebruik uitsluitlik Engels as taal (286). “Hoewel die Afrikanerbond nie die noodsaak vir regverdige en gebalanseerde regstellende aksie ontken nie, is die toepassing daarvan gebaseer op blatante diskriminasie en strydig met artikel 9 van die Grondwet van 1996. Regstellende aksie as beleid weerhou talentvolle jongmense, ongeag hulle kwalifikasies of ervaring, om ‘n bydrae te lewer. Meriete wat ‘n [dié] maatstaf moet wees, is vervang met ras as die allesoorheersende kriteria [kriterium] vir aanstelling in die openbare sowel as die private sektor” (280).

Hoe benard die Afrikaners se situasie in die nuwe Suid-Afrika is en hoe ver van onafhanklik die regspraak deesdae is (iets wat Hermann Giliomee beklemtoon) het in 2016 uit die Konstitusionele Hof se uitspraak oor die verandering van 25 straatname in Pretoria geblyk. In die meerderheidsuitspraak van hoofregter Mogoeng Mogoeng “is die insinuasie dat Afrikaners nie aanspraak kan maak op grondwetlike regte vir die uitlewing van hulle kultuur nie aangesien dit deur onderdrukking [dwars]deur die geskiedenis beslag gekry het” (309). Dít is die gevolgtrekking waartoe twee blanke regters in hulle minderheidsuitspraak oor die meerderheidsuitspraak gekom het. “In ‘n tweede minderheidsuitspraak van regter J Jafta kritiseer hy die twee [blanke] regters se siening en bevestig dan dat Afrikaners in werklikheid geen aanspraak op enige grondwetlike regte het nie” (309).

Die enigste verwysing in die boek na Praag (wat nie eens in die indeks gelys word nie) is: “Die Pro-Afrikaanse Aksiegroep (Praag) het in 2002 die deelname van die Afrikanerbond aan ‘n Afrikanerreferendum versoek, maar die Bond het geoordeel dat so ‘n referendum weer die ou debat sal oopkloof oor wie die Afrikaner is. Dit kon tot nuwe twis en tweedrag onder Afrikaners lei. In plaas van konfrontasie is die Afrikanerbond se styl eerder dié van kommunikasie” (336). Tydens kommunikasie moet daar iets gekommunikeer word. Die AB is klaarblyklik lugtig om sy standpunt dat die Afrikanerdom nie-blankes insluit, te regverdig.

Ten slotte kom ek by die 13 onderhoude in die derde en laaste afdeling in die boek. Volgens Niël Barnard, voorheen die hoof van Nasionale Intelligensie, word “die rol van die AB in die skikkingsproses heeltemal oorskat … Dit is ‘n ding wat Pieter de Lange homself omgehang het” (354). Daar was “voor en tydens die onderhandelinge baie kortbroekknape … mense vir wie dit meer oor die eie belang gegaan het as om die saak waarvoor hulle daar was” (356). Ook: “ek nie ‘n ‘groot fan’ van De Klerk was nie” (357).

Pieter Bingle, ‘n predikant van die Gereformeerde kerk, verwys na ‘n toespraak van FW de Klerk waarin “hy vertel het dat die AB die terrein vir verandering, wat moes kom, voorberei het. Dit was nie die koukus van die Nasionale Party gewees nie, maar … die AB [wat] die NP-koukus voor was” (359). Dit lyk asof Bingle graag De Klerk se doppertunisme onderskryf.

André P Brink vertel dat sy pa ‘n AB-lid was (363) en dat sy oupa die ABO eerstehands ervaar het (364). Brink was “nooit ‘n baie groot aanhanger van De Klerk nie” (366). “Die huidige Afrikaner voel nog verward en selfs minderwaardig in die nuwe bedeling – uitgestoot en met ‘n wrewelrige gevoel! Hy weet nie mooi waarheen hy moet gaan nie en weet ook nie mooi hoe om dit te hanteer nie, en selfs die wat dit skynbaar hanteer, dink en doen dit op ‘n baie teleurstellende manier” (367). Brink dink nie Afrikaners sou vandag weer ‘n organisasie soos die AB stig nie: “Die verbrokkeling binne die volk, in die mate wat ‘n mens nog daarvan kan praat, het te ver gegaan. Dit is al so ver, dat die indruk of selfs die behoefte daaraan om eenheid te skep, nie meer sterk genoeg is nie” (367).

Mangosuthu Buthelezi beskou “die storie van die Afrikaner [as] een van die mees inspirerende verhale” (368). Oor die AB sê hy: “My perception was that it was an exclusive club of Afrikaners, that it was a self-upliftment instrument only” (369).

Tom de Beer, die voorsitter van die AB (1993-2000), sê die stelling dat Pieter de Lange “soms dominerend kon wees, het ‘n element van waarheid, maar ek sal eerder sê dat hy meer oortuig was as [dat?] hy reg was” (374) – ‘n karaktertrek wat ook by Johan Heyns opgeval het. “Ek [het] in FW geglo … Die gevoel het selfs by mense bestaan dat hy te lig in die broek was … Ek het hom egter vorentoe baie positief ervaar en instemming gehad dat hy die pad goed geloop het” (375). “Die Afrikanerbond was in den brede tevrede met die uitkomste wat die onderhandelinge daargestel het” (376).

Willie Esterhuyse beweer daar is “geen verskil tussen broerskap en ‘comradeship’ nie” (381). Oor Nico Smith se boek sê hy: “My ervarings van die AB was totaal anders as syne” (382).

Tony Leon karakteriseer die AB as “‘n soort van ‘n dinkskrum of ‘n ondersteuningsgroepering vir die Nasionale Party-regering” (385). “My indruk was dat die Afrikanerbond in ‘n sekere sin die amptelike regeringsbeleid van daardie tyd ver vooruit was en tog sekere invloede daarop gehad het” (386). “Baie van die Afrikaanssprekende ondersteuners [van die DA] was om begryplike redes lid van die Afrikanerbond en het onskatbare waarde tot die DA toegevoeg” (386). “Die Bond [het] ook maar ‘n gemarginaliseerde organisasie geword” (387). “Ek sien dit [die AB] meer as ‘n organisasie wat na sy eie mense omgesien het” (387). “De Klerk … het ‘n hele nuwe paradigma geopen wat hy gehoop het om te kontroleer [beheer], maar baie gou het dié skepping sy skepper begin kontroleer [oorheers]” (388). De Klerk het glo “by geslote geleenthede … gesê … dat hy die verkiesing kon wen, [maar dit] is ‘wishful thinking and faulty analysis'” (388). “Ek sal nie verbaas wees as Pik Botha die narratief gevoed het nie” (389). “Ek het persoonlik waargeneem hoedat die Nasionale Party sy houvas tydens die onderhandelinge verloor het deur hulle kaarte verkeerd te speel en omdat hulle nie ‘n strategie gehad het nie, of ‘n verkeerde strategie gevolg het. Verder was daar sekere persoonlike faktore. Cyril Ramaphosa was ‘n beter onderhandelaar as Roelf Meyer … Roelf … was ‘n baie aangename persoon, maar ek het nie geweet wat sy agenda anders was as om mag oor te gee nie” (389). “Ek dink nie dat die Broederbond vandag nog enige noemenswaardige rol speel nie” (390).

Georg Meiring, ‘n vorige hoof van die Weermag, kom oor as ‘n Afrikaner met ruggraat.* “Ek dink dat daar ‘n gebrek aan leierskap in Afrikanerorganisasies op talle vlakke was omdat niemand die pad ná ’94 kon visualiseer nie” (392-393). “FW de Klerk het nie sterk op die kundigheid van die Weermag ag geslaan nie” (393). “Ek is ernstig daaroor as ek vir jou sê dat FW nie ten volle op die hoogte was van wat by Kodesa aangegaan het nie. Hy het een keer of elke tweede week daar aangekom en met Roelf Meyer gepraat. Roelf het gedink hy kan vir Ramaphosa ore aansit, maar die teendeel is uitgewys. Madiba, Ramaphosa en andere het gereeld ingekom, by mekaar gesit en gekoukus oor wat nodig is … Die swakste regering wat ons ooit gehad het, was die Nasionale Party-regering net voor 1994 … Die verhaal van die chaos waarin die land in die tydperk tussen 1991 en 1994 was, is nog nooit in sy volle werklikheid vertel nie, maar ek sê vir jou as dit nie vir die Weermag was nie, het ons nie in 1994 by die oorgangsfase uitgekom nie” (394). “Ek [is] van mening dat Mandela te gou uit die tronk vrygelaat is. Ek dink die ontbanning – veral van die Kommunisteparty – is te vinnig gedoen … Ons kon ‘n beter skikking by Kodesa gekry het as die onderhandelaars/regering meer eerlik was … daar was besliste wanvoorstellings en [of] noem dit ondervoorstellings. Ek dink dat De Klerk en sy groep sekere feite teruggehou het … Daar was ‘n groot oorskatting van hulle eie mag … Ek dink nie die Regering by die onderhandelingstafel het die vermoë waaroor die land beskik het, kostedoeltreffend en effektief aangewend om die onderhandelinge suksesvol te doen nie” (395). Roelf Meyer was “‘n ‘kindjie’ wat nie geweet het hoe om dinge te hanteer nie – hy het nie regtig die vermoë gehad nie” (396).

[* Volgens my kennis het FW de Klerk bitter min steun in eie geledere gehad toe hy op 2 Februarie 1990 sy toespraak gelewer en daarna die grondwetlike onderhandelinge deurgevoer het. De Klerk beweer die teenoorgestelde. In ‘n toespraak in 2000 naby Hermanus het De Klerk gesê: “Eerstens het ek seker gemaak dat my party, my mense en die staat agter my staan. Toe het ek seker gemaak dat die meerderheid van die wit mense agter my staan. En toe kon ek Mandela vrylaat en die risiko van onderhandelinge aandurf” (Frederik van Zyl Slabbert, Duskant die geskiedenis, Kaapstad: Tafelberg, 2006, p 22). Georg Meiring se reaksie was: “Hel, hy vat ‘n bietjie kortpad met die waarheid” (22). By ‘n ander geleentheid het De Klerk aan Meiring gesê: “Ons hoef regtig nie so maklik in te gegee het nie” (36). Meiring het soos volg gereageer: “Maar jy het nooit jou sterk basis gebruik om vanuit mag te onderhandel nie, jy het nooit die militêre magte gebruik as ‘n magsbasis wat jy tot jou beskikking gehad het nie, jy wou dit nooit gebruik nie” (36).]

Roelf Meyer was agtereenvolgend president van die Afrikaanse Studentebond, voorsitter van die Junior Rapportryers, president van die Ruiterwag en lid van die AB. “As dinge gebly het soos dit was … sou ek waarskynlik president van die land geword het” (398). Tussen die AB en die NP was “daar ‘n sekere verweefdheid” (399). “Die Nasionale Party [het] die Broederbond gebruik … om standpunte te toets” (399). “Pieter de Lange en Johan Heyns [was] die Nasionale Party … voor in hulle denke en dade … die AB vinniger wou beweeg” (399). Hy verwys na “die invloedryke rol wat die Broederbond onder die leiding van Pieter de Lange gespeel het om die klimaat voor te berei vir verandering” (399-400). Johan Heyns en andere ]het] ‘n baie groot invloed uitgeoefen … op die verandering van begrip by mense” (400). “Was daar ‘n meesterplan toe die Regering ná Februarie 1990 tot die onderhandelinge toegetree het? ‘Nee, ons het nie ‘n plan gehad nie. Ons het vir twee en ‘n half jaar voortgeploeter met dieselfde paradigma van hoe jy groepsregte en minderheidsregte in Suid-Afrika kan beskerm'” (400). “In die tydperk wat die Referendum in 1992 voorafgegaan het, kan ek met redelike sekerheid sê dat die Afrikaner-Broederbond ‘n groot rol gespeel het om mense rustig te maak oor die vraag waarom daar verandering moet kom … Nadat die KP’s en ander regsgesindes uit die AB is, het mense soos Pieter de Lange, maar selfs ouens op grondvlak … ‘n positiewe rol gespeel” (401). Die NP-kabinet was nie eensgesind oor die 1992-referendum nie – dit was De Klerk se “kampanje” en sy besluit (401).

Francois Retief, ‘n vorige rektor van Medunsa, sê: “Toe die AB aan die begin van die negentigerjare besluit het om geheimhouding af te skaf, het ek gedink dat dit ‘n fout is, omdat ons toe ‘n tydperk ingegaan het waar dit juis nodig was” (404). Pieter de Lange “wou van die AB-las om sy nek ontslae raak … terwyl ek gedink het ons moet ons skuiwe so maak dat ons met die AB deur moeilike tye kon loop” (405). “Ek is oortuig daarvan dat dinge vir die Afrikaner in ‘n verkeerde rigting loop” (405). Die AB “het hom grootliks op [in] die semi-politieke sfeer laat geld” (405). Iemand het van Roelf Meyer gesê: “Jy moet sien dat daardie mannetjie gaan klim vir ‘n belangrike pos, maar hy is nie ‘n groot gees nie!” (406). Dít het in Retief se “agterkop bly hamer en veral deur die onderhandelinge en die uitkoms daarvan gestalte gekry” (406).

Johann Rupert se onderhoud is vir my teleurstellend. Hy was nooit ‘n AB-lid nie en was glo altyd teen apartheid gekant. “Die HNP (Herstigte Nasionale Party), dr [Albert] Hertzog en Jaap Marais was nie mense met wie ek enigsins iets gemeen gehad het nie … Ek is baie nader aan Russel Botman wat Afrikaans praat en ‘n bruin man is. Nou, is hy ‘n Afrikaner of nie? Nie volgens die logika van die Broederbond en regsgesindes, glad nie. Ek is baie nader aan die Kaapse Kleurling as aan mense wat in Beeld en Rapport uitkom vir hulle kranksinnige regse gesindhede … Ons sou nie meer vandag voortbestaan het as dit nie vir die drastiese stappe in 1990 was nie” (407). “Apartheid was ‘n tragedie vir die Afrikaner … Ek is bly dat dit ‘n Afrikaner (FW) was wat daarvan ontslae geraak het … FW het ons gered … Daar is egter flaters begaan, waaronder die toegif tot ‘n verkiesingsdatum nog voordat die onderhandelinge of die Grondwet gefinaliseer is … Die Nasionale Party was goedgelowig en naïef tydens die onderhandelinge – hulle het kinders by die onderhandelinge gehad” (408). “As die Afrikaners vandag almal loop, val hierdie land in sy maai” (409).

Chris Stals, ‘n vorige president van die Reserwe Bank, openbaar ‘n mislike distansiëring van Afrikaners. “Ek was … nie ‘n lid van die AB omdat ek ‘n Afrikaner is, of omdat die AB Afrikaners was nie. Ek was lid van die AB omdat ek ‘n ekonoom is” (410). “Ek het ‘n sakebenadering tot die AB gehad … Dit het by my glad nie gegaan oor Afrikanerskap of Afrikanerwees of enigiets van daardie aard nie … Ek is baie meer ‘n kosmopolitiese mens en ek is baie meer internasionaal en so aan, as om te voel dat ek streng by ‘n klein groepie mense betrokke is wat hulself Afrikaners noem” (411). Stals is blykbaar iemand wat in die waan verkeer dat hy ‘n te groot vis vir die klein dammetjie van die Afrikanerdom is. “Ek het respek vir verskeidenheid – en daaroor het ek nie ‘n vreeslike sterk gevoel oor Afrikanerwees nie … Ek wil hê ons moet almal deel wees van ‘n groter gemeenskap en so aan” (412). “Ek vereenselwig my nie [met Afrikaneridentiteit] nie … ek dink dis onvolwassenheid … ek nie meer daardie eng gevoel kan hê nie – ek leef nie daarmee saam nie … na hulle grootwordjare het hulle nie die moeite gedoen of die wil gehad om daarvan weg te breek nie. Nie die studies gedoen en die intellektuele selfondersoek gedoen om weg te breek van daardie eng, bekrompe, afgebakende, klein definisie van wie en wat ek is nie. Ek is deel van die kosmopolitiese bestaan” (412) – ‘n ekonoom en wêreldburger wat klaarblyklik in sy skik met sy kulturele identiteitloosheid is. Daar is ‘n enkele toegewing: “Ek wil egter deel wees van Afrikanerskap, deur deel te wees van Afrikaans, ek wil Afrikaans praat, ek wil dit bevorder, maar ek wil dit nie in ‘n groepie definieer nie” (413). Soos te wagte, het Stals net lof vir Pieter de Lange (413-414).

DFM (Danie) Strauss was ‘n filosofie-dosent aan die Universiteit Vrystaat. Hy is positief oor die transformasie van Suid-Afrika ondergaan het en die rol wat die AB daarin gespeel het. Hy is een van diegene wat in die nuwe politieke bedeling uit die AB getree het. “Dit was die kulturele bedreiging van die Afrikaner se lewensruimte wat hulle laat soek het na ‘n uitlewing van die eie” (418). By Kodesa het die ANC “baie meer gekry … as waarvoor hulle gehoop het … Dat die wit onderhandelaars in dié konteks ore aangesit is, is te wyte aan hulle onervarenheid” (421). “Die AB het sy relevansie grootliks verloor, terwyl hy homself nie voldoende krediet gegee het dat hy die mees sinvolle en konstruktiewe staatkundige uitkoms help bemiddel het nie” (421; ook 426).

Slot: Eintlik praat feitlik niemand daaroor nie maar Afrikaners het sedert 1994 in groot mate uit die kerk geëmigreer, hoewel glad nie in dieselfde mate uit hulle geloof nie. Gemeentes het gekrimp met hoofsaaklik bejaardes wat nog daarin ‘n tuiste vind. Ouetehuise is nou dikwels die hoofwartiere van evangeliebediening. Die kerkklokke het stil geword. Op ‘n soortgelyke manier het die AB deurlopend agteruit geboer. Die AB het onmiskenbaar ‘n “broederskap van bejaardes” geword (94); “‘n handvol hoofsaaklik wit bejaarde mans” (267) wat te oud is om kinders te kry wat gewillig is om die AB aan die gang te hou. Die sterwensuur van die AB kruip al hoe nader. Weens ‘n gebrek aan aanvraag, behou die AB grootliks sy eksklusiwiteit. Die lede kan terugkyk op baie goeie én minder goeie dinge wat die AB oor ‘n eeu heen vermag het. Terwyl dit in die vorige politieke bedeling vir my dikwels moeilik was om met die doen en late van die AB te vereenselwig, het ek deesdae groter waardering vir diegene wat steeds met die AB assosieer en hulle openlik vir die belange van veral die Afrikaner beywer.

Leon Lemmer: Julian Langness oor massa-immigrasie en JK Rowling

By ‘n vorige geleentheid het ek oor Julian Langness se boek, Fistfights with Muslims in Europe: One man’s journey through modernity (2016) geskryf (Praag 17.04.2016). Dieselfde rubriek handel ook oor ‘n boek van Bruce Bawer. Wat hierdie twee outeurs, afgesien van Amerikaanse burgerskap, gemeen het, is ‘n verwantskap met Noorweë. Langness het Noorse voorouers terwyl Bawer in Noorweë woon. Maar ‘n ander ooreenkoms is hier van belang: Albei het boeke gepubliseer oor die kulturele aftakeling wat veral Moslem immigrante in Europa veroorsaak.

Volgens Langness stel die Moslem-immigrante hulle religie bo alles. Hulle beoog die Islamisering van Europa, dus “to restore the caliphate” (Kindle 491). Histories is dit gedoen deur “to either kill or convert” nie-Moslems (491). Langness verwys na “large populations of immigrants displaying a combination of very high birthrates and very low labor participation rates” (528). Volgens hulle moet van “white supremacists” ontslae geraak word (2343). In laaste instansie is die doel “the abolition of whiteness” (2334). In Moslem-lande het nie-Moslems tweedeklas-burgerskap, Dhimmitude genoem, wat herinner aan die tweedeklas-burgerskap wat blankes in die nuwe Suid-Afrika het. In ons geval is die diskriminasie nie op religie gebaseer nie, maar op ras, wat dit ‘n erger vergryp behoort te maak. “Newspapers ‘were expressly forbidden to mention a person’s ethnic or immigrant background in reports on criminal cases lest a bad image be projected’ … If Norwegians were given the facts, it ‘might trigger racist responses'” (861). In Suid-Afrika is dit sedert 1994 algemene praktyk dat die ras/kleur/vreemde nasionaliteit van misdadigers nie genoem word nie.* Langness skryf tereg “The longing for tribe and heritage is one of the most innate drives that we as humans possess” (73). Ten spyte van giftige propaganda moet blankes hulle selfrespek behou (765). Sy pessimistiese gevolgtrekking oor Europa is: “A culture that is unwilling to fight for its survival does not deserve to survive” (1346). Dit kan ook op Afrikanerkultuur van toepassing wees. [* In die Weste is linkse elemente ferm in beheer van “the academy, the entertainment industry and the press” (Boek in volgende paragraaf, Kindle 2069) – ook in Suid-Afrika.]

Identity rising

Die voorafgaande paragraaf is op my genoemde vorige rubriek gebaseer omdat Langness in sy twee latere boeke, wat ek hier onder bespreek, hierdie standpunte herhaal. In Identity rising: How Nationalist Millennials will re-take Europe, save America, and become the new ‘Greatest Generation’ (St Paul: ES Linden, 2017, 337p; Amazon Kindle $1,14) is Langness skynbaar optimisties. Namate die getal en persentasie van Europa se nie-blanke bevolking toeneem, kom die syns insiens onvermydelike burgeroorlog nader, wat volgens hom deur die tradisionele Europeërs gewen kan/gaan word. Hy veronderstel die tradisionele Europeërs beskou hulleself “as a distinct singular group – an ‘us’ – worthy of fighting and dying for” (Kindle 808). Met die oog hierop bepleit hy ‘n terugkeer na manlikheid. Soos Friedrich Nietzche (1844-1900) het hy dit teen “men without chests” (971), oftewel mans sonder die spreekwoordelike knaters. Die kulturele marxiste, daarenteen, “declared masculinity ‘toxic’, and claims that gender differentiation should be abolished” (2352).

Francis Fukuyama het in sy boek, The end of history and the last man (1992), geskryf oor “the end point of mankind’s ideological evolution and the universalization of Western liberal democracy as the final form of human government” (962). Na die Moslem-geïnspireerde 9/11-aanvalle het George Will opgemerk, “history had returned from vacation” en Fareed Zakaria het dit beskryf as “the end of the end of history” (979). Die “law of the jungle” het met die 9/11-gebeure in Amerika, die voorste Westerse land, toegeslaan (989, 1007). Daar het hierna klaarblyklik heelwat werk voorgelê om die fondamente van Westerse beskawing te verstewig. “‘Cultural-nationalism’ … opposes the third-worldization of the West and the purposeful destruction of Western culture” (2326).

Die stryd teen Kritiese Teorie, oftewel kulturele marxisme (bv in die gedaante van politieke korrektheid en regstellende aksie), is sedert 9/11 (2001) met hernude ywer hervat. “In this system of belief, blacks must take black power and wield it over whites, women must do the same over men, gays over straights, and so on. Obviously such examples point to the depths of insanity that modern progressivism has reached” (1025). “Progressivism at its core is nothing more than a nihilistic form of cultural suicide” (1034). “Indeed many have called progressivism nothing more than a new and perverted form of turn-the-other-cheek Christianity, where white racism has replaced original sin, and the suicide of the West as atonement for that original sin has replaced the rapture and ascendance to heaven” (1043). Kulturele marxiste noem “disloyalty toward family … faith … race … [and] nation” (1043) as voorbeelde van “open mindedness” (1052).

Langness se “obsession with Europe” (27) lei hom tot die gevolgtrekking dat dit die moeite werd is om vir die oorlewing van Europese kultuur te veg. Wat hy voorsien, is dus anders as wat plaaslik op so ‘n skandalige wyse plaasgevind het, naamlik dat FW de Klerk weens die wanhantering van die onderhandelinge sonder slag of stoot oorgegee het. Selfs die veel geprese Grondwet laat blykbaar die owerheidsdiefstal van blankes se eiendom toe. Wat my in ‘n sin met droefheid vervul, is dat die multikulturalisme in Europa te laat gekom het. Europese lande het deur die bank apartheid verdoem omdat daar in daardie destydse grootliks monokulturele samelewings geen begrip was vir die diepgaande kulturele verskille tussen Europeërs en nie-Europeërs nie.

Die huidige situasie in Europa toon ook dat die assimilasie en rasse-integrasie van nie-blankes in blanke samelewings in groot mate nie plaasvind nie; dat die dogma van rasse-integrasie as iets natuurliks ‘n mite van die kulturele marxiste is. “This was especially apparent to anyone who actually spent time in majority non-white areas, where blacks, Hispanics, and Muslims (especially in Europe) almost universally self-selected into homogenous communities, and treated passersby of other races with suspicion and often aggression” (1744). In Suid-Afrika maak die ANC en sy kornuite, soos Jonathan Jansen, hulle egter skuldig aan militante gedwonge rasse-integrasie. Greg Johnson stel die teenoorgestelde standpunt, ook namens Afrikaners, pragtig: “It [is] natural, normal, and right for us to love our own and to be concerned with the future of our people” (2435). Tussen die Weste (bv Amerika en Europa) en Suid-Afrika is die groot verskil dat die blankes daar nog in die meerderheid en polities in beheer is terwyl die demografiese winter (2714) reeds lank sy verbete greep op Suid-Afrika het.

Blank Europa se jong en middeljarige mense raak al hoe meer gatvol vir die situasie waarin hulle hulle bevind. “Being born in the 1980’s and early 90’s, they were the first generation that had known what was popularly called ‘multiculturalism’ since birth. While celebrated across the West as the ultimate fulfillment of liberal-democracy, this ‘diversity’ had been anything but rosy for them … they were … taught that they were ‘privileged’ as white Europeans, and that they had been born into a history of racism and oppression, and countries still steeped in each, which it was their duty to make up for” (86). Al hoe meer Europese blankes beskou hulleself as lede van “Generation Identitaire” “staging provocative public protests against what they viewed as the evils being perpetrated upon Europe” (95). In die hoofstroom-inligtingsmedia word hulle gedemoniseer as “Neo-Nazi’s” en veral in Duitsland is daar drakoniese wette teen “haatspraak” om sulke bedrywighede aan bande te lê (103). Dít is die lot van mense wat hulle vir vanselfsprekendhede soos “secure borders, secure future” beywer (111).

Soos ander behoudende skrywers noem Langness veral Wes-Europa “Middle-Earth” (270). Dit verwys na JRR Tolkien (1892-1973) se benaming vir die fiktiewe sentrale kontinent in die noorde in sy boeke The Hobbitt (1937) en The Lord of the Rings (1954/5). In die suide is “Dark Land.” Tolkien is in Bloemfontein gebore, gevolglik het hy seker geweet waarvan hy praat. Dit is die voortbestaan van die tradisionele inwoners van hierdie kernkontinent, Europa (en Wes-Europa in veel groter mate as Oos-Europa), wat tans deur massa-immigrasie bedreig word. Ek moet byvoeg dat Langness na my mening te veel verskillende soorte generasies probeer onderskei en beskryf en dat hy, ook deur te veel herhaling, neig om ‘n oorpropagandistiese indruk te wek.

Daar is frases wat treffend is en ‘n mens bybly, bv “Homosexuality was not just tolerated but sentimentalized and celebrated” (414) en Harold Rosenberg se “herd of the independent minds” (356). Die pro-massa-immigrasie dwase “saw – or wished to see – their own generosity and ‘humanitarianism’ reflected back at them” (448). “They blamed the immigrant violence [including terrorism – 602] on ‘European racism'” (555) en is vervul met self-haat (565). Guillaume Faye noem hierdie verskynsel “ethno-masochism” (565) – masochisme is die “abnormale geestesgesteldheid waarby liggamlike mishandeling of vernedering van die self ‘n noodsaaklike middel vir … bevrediging en geluk … is” (HAT). Die Arabiese woord “asabiya” word gebruik vir “the concept of collective solidarity … the ability of its [a group’s] members to stick together, to cooperate; it allows a group to protect itself against the enemies, and to impose its will on others … aggressive and defensive strength is obtained only through … the mutual affection and willingness to fight and die for each other” (808).

Oor saamstaan/solidariteit is daar by Afrikaners groot ruimte vir verbetering. Enoch Powell het reeds in 1968 in Brittanje teen massa-immigrasie gewaarsku en met verwysing na die Britse kiesers genoem:”They were never consulted, they found themselves made strangers in their own country” (491). “They were now the unwanted. They now learn that a one-way privilege is to be established by an act of parliament” (499), soortgelyk aan die benadeling van blankes en die eensydige bevoordeling van swartes sedert 1994 in Suid-Afrika. In Brittanje en Wes-Europa is daar volgens Langness “the spectacle of mass-immigration … carried out against the wishes and best interests of the native citizenry” (519).

Volgens Langness is kulturele rehabilitasie in sommige Wes-Europese lande nie meer moontlik nie. “Germany, Sweden, the Netherlands, Belgium, France, and the UK are too far gone” (3003). Daarmee erken Langness eintlik dat die Westerse hart uit Wes-Europa geruk is; dat Westerse kultuur eerder, of langer, in Oos-Europa sal oorleef. Hy probeer egter moedig om optimisties te wees, mits ‘n ommekeer spoedig kom. “The transformation of society can begin with a small dedicated minority” (3164) – ‘n gideonsbende; ook in die geval van die Afrikanerdom? Dit kan/moet “metapolitical ‘meme warfare’ insluit (3184); iets waarmee Praag reeds sedert 2000 besig is. “Without such a turnaround it will be too late, and by the time my 5 year old son is my age, hugh swaths of the West will have been destroyed, or at least changed into something that can no longer be called the same” (3044).

Langness voorsien dat Amerika in nasiestate/tuislande kan opbreek. “There might be a Hispanic nation in the southwest, a nation purely for African-Americans somewhere in the south, a European-American nation somewhere else, and multiple other small states, which could choose the direction they best saw fit” (3318). “I would view such a future breakup positively, specially if it prevented worse outcomes” (3335), soos nie-blanke oorheersing. “The worst-case scenario for America is that progressivism is triumphant … America would likely devolve into an even more pronounced high-crime, low-trust society. Mass-immigration would continue, eroding the asabiya of the nation until nothing is left. Everyday life would likely be like Brazil or South Africa … there would be massive crime, massive suffering, and little-to-no way to turn things around” (3335).

Daar het ons dit: Suid-Afrika as die slegste moontlike scenario vir Amerika, “soulless darkness” (3590), en dit is geskryf voor die aankondiging van die beoogde owerheidsdiefstal van blankes se eiendom. Wat ek moeilik vind om te verstaan, is dat daar volwasse blankes met (‘n mate van) skynbare verstand is wat op die ANC se beoogde onteiening sonder vergoeding reageer deur te sê hulle moet eers oor die besonderhede ingelig word voordat hulle weet wat om daarvan te dink; maw hulle is nie op beginsel teen misdaad, by name diefstal, gekant nie. Ander sê Cyril Ramaphosa se aankondiging moet deeglik gelees word. Dan blyk dit glo dat die gevolge nie so erg gaan wees nie.

Die fatale fout wat gemaak word, is dat veronderstel word dat die ANC ‘n betroubare entiteit is, dat wat die ANC sê en wat hy doen identies is. Die ANC het bv gesê hy sou geweldpleging tydens die 1990/94-onderhandelinge opskort, maar het sy geweldpleging onverminderd voortgesit. Die ANC is ‘n hoogs immorele instansie wat homself loof as hoogs moreel maar hom in werklikheid opportunisties as nie-onderhewig aan Westerse waardes soos integriteit ag en met niks vertrou behoort te word nie; veral nie met die belange van blankes nie. Die amptelike loslating in die Suid-Afrikaanse samelewing van die beginsel van die “regmatige” toe-eiening van iets in ruil vir niks gaan die land (verder) vernietig.

The coming war in Europe

‘n Bundel met 18 van Langness se opstelle is gepubliseer en is gratis beskikbaar: The coming war in Europe: Essays on Europe’s coming destabilization and internal confrontation with Islam (St Paul: ES Linden, 2017, 153p; Amazon Kindle $0). Sy hooftema is weer massa-immigrasie. Sommige van sy statistiek en stellings mag oordrewe voorkom, maar hulle toon ‘n neiging wat voltrek word, al sou dit dalk langer duur as wat hy voorspel. Langness noem dat 30% van die Sweedse bevolking van nie-Sweedse oorsprong is (68) en dat die meeste tradisionele Swede 60+ jaar oud is, terwyl die nie-Swede meesal jonk is (75). “The Swedes will become a minority in their own country within 2041” (97). “In Sweden, ‘politically correct’ is an obsession worthy of demonic possession” (527).

“German 20-35 year-old’s will be a minority in that country by, at the latest, 2020” (113). Anders as in Frankryk, is daar in Brittanje groter verdraagsaamheid oor Moslemdrag: “:The UK police will now [2016] employ Burka-clad female officers in their ranks” (1074). David Cameron, die Britse Konserwatiewe eerste minister (2010-2016), het dit reggekry om die volgende stommiteit kwyt te raak: “It is mainstream Britain which needs to integrate more with the British Asian way of life, not the other way around” (1483). Interessant is die feit dat van Wes-Europese lande verwag word om sogenaamde vlugtelinge as immigrante te aanvaar, terwyl nie ‘n enkele van die Golfstate in die Midde-Ooste dit vir hulle mede-Moslems doen nie (486).

Langness verwys na Guillaume Faye se boek, The colonisation of Europe (2016), bv sy begrip van “ethno-masochism” wat “white self-hatred” beteken en die leerstelling van “miscegenation as Supreme Value” tot gevolg het (197). Die Moslems in Frankryk “are very well aware of the fact that they are conducting an ethnic civil war and that their goal is to aggress against the indigenous peoples” (203). Baie blanke Franse se “limitless self-hatred and ideologically-driven guilt mean that any action by immigrants, no matter how horrible, can be explained by them as being caused by white racism” (203). Die progressiewes redeneer: “Immigrants struggle only because of structural inequality and racism, they commit crimes and become terrorists because they are excluded, once they feel as though they belong they will become fully integrated” (210). Sulke redenasies word geopper ten spyte van die feit dat “terrorism is now a part of life in Europe” (1427).

Faye dink nie enige van die “oplossings” wat vir die massa-immigrasie vraagstuk voorgestel word, sal slaag nie. “They include everything from a continuation of the status quo, to the utopian notion of the successful assimilation, to peacefully co-existing parallel societies within the same nation, to the idea of paying migrants to return home (as Norway has attempted to a small extent)” (223). “Only by inserting an additional variable into it can it [the problem] be solved. To Faye, that variable is civil war” (230), dus die herowering van hulle kontinent deur die Europeërs. Burgeroorlog sal uitbreek “when there was a confluence of three events: (1) when security forces are no longer able to contain Muslim criminality and aggression; (2) when the Muslims become powerful enough that they start demanding and imposing concessions upon society and the goverment; and (3) when the economy begins to fall apart (likely under the weight of mass immigration/multiculturalism)” (256). Langness voeg by: “Surely Faye’s civil war will come at some point no matter what. By the time Muslims make up 80% of the population, can any of us imagine native Europeans living with them free and unmolested?” (282). Die tragedie is dat swart oorheersing in Suid-Afrika [“the state as evil/Goliathesque” – 1408) reeds daardie 80%-merk verbygesteek het. Die plaaslike blankes lewe sekerlik nie “free and unmolested” nie.

Viktor Orban, die eerste minister van Hongarye, het die situasie in Europa raak opgesom: “For us today, what is at stake is Europe, the lifestyle of European citizens, European values, the survival or disappearance of European nations, and more precisely formulated, their transformation beyond recognition. Today, the question is not merely in what kind of a Europe we would like to live, but whether everything we understand as Europe will exist at all” (562).

Samuel Francis het soos volg oor die situasie in Amerika geskryf, wat in verskeie opsigte aan die nuwe Suid-Afrika herinner: “What we have in this country today … is both anarchy (the failure of the state to enforce the laws), and, at the same time, tyranny – the enforcement of laws by the state for oppressive purposes; the criminalization of the law-abiding and innocent through exorbitant taxation, bureaucratic regulation, the invasion of privacy, and the engineering of social institutions, such as the family and local schools; the imposition of thought control through ‘sensitivity training’ and multiculturalist curricula, ‘hate crime’ laws, gun-control laws that punish or disarm otherwise law-abiding citizens but have no impact on violent criminals who get guns illegally, and a vast labyrinth of other measures. In a word, anarcho-tyranny” (843). Langness meen omstandighede in Europa is soortgelyk aan dié in Amerika en die aanwesigheid van “no-go zones”, waarin die owerheid, bv die polisie, dit nie kan waag nie, “is a sign of a failed state” (915).

Mathieu von Rohr kom met ‘n interessant Twitter-aanhaling vorendag: “I’m tired of living in interesting times” (613). Daar word verwys na “the White Preservation movement” (1360) en ek het voorheen gewag gemaak van die wenslikheid, eintlik noodsaaklikheid, van die herwaardering van blankes, bv hulle oor die algemeen voortreflike moraliteit en hulle ongeëwenaarde prestasies in onder meer Afrika.

Wat Afrikaners vorentoe meer as ooit nodig het, is sisu. “Sisu is a Finnish word that cannot be translated metaphrastically into the English language, loosely translated to mean stoic determination, grit, bravery, guts, resilience, perseverance and hardiness, expressing the historic self-identified Finnish national character” (2072). Dit is die teenoorgestelde van sommige blankes wat “ethno-suicidalists” is (1565), dus wat met hulle gedrag die ondergang van hulle etniese groep bevorder. Wat ons as blankes moet begeer, is “eucatastrophe” wat die teenoorgestelde van “catastrophe”, soos die nuwe Suid-Afrika, is (2086).

In sy 10de opstel slaan Langness ‘n ietwat ander blaadjie om en skryf hy oor JK Rowling se Harry Potter-boeke.

JK Rowling

JK Rowling (gebore in 1965) is ‘n Britse skryfster wat onder die skuilnaam Robert Galbraith ook misdaadromans skryf. Onder haar eie naam het sy wêreldwye bekendheid met die reeks van sewe Harry Potter-kinderboeke (1997-2007, 4195p) verwerf. Die eerste Potter-boek is deur 12 uitgewers verwerp voordat Bloomsbury ingewillig het om ‘n klein oplaag te druk. Deesdae is Rowling skatryk met reuse, luukse huise in Skotland en Engeland. Die vraag kan gestel word: Waaraan dank die Potter-boeke hulle gewildheid? Die antwoord is: Deels aan politieke byderwetsheid.

Die fantasie-element in die Potter-boeke kan in ‘n mate teruggelei word na die werke van JRR Tolkien. ‘n Deurlopende invloed op Rowling is Jessica (Decca) (1917-1996), die kommunistiese vyfde Mitford-suster, die rooi skaap in die familie. Die ander vyf Mitford-susters (Nancy, Pamela, Diana, Unity en Deborah) het nie kommunistiese neigings gehad nie; in twee gevalle (Diana en Unity) eerder simpatie met fascisme. Oor Rowling se linkse politiek is daar geen twyfel nie. Sy is ‘n ondersteuner van die Britse Arbeidersparty en die Amerikaanse Demokratiese Party. Sy is teen Skotse politieke onafhanklikheid gekant en ook teen Brexit.

Oor die Potter-boeke skryf Langness: “It proved impossible to miss their blatantly purposeful reflection of Progressive SJW-orthodoxy” (1040). SJW: Social Justice Warrior. “It was abundantly clear for all who read the books that JK Rowling wanted them to reflect the ‘progress’ of multicultural Britain that she and her ilk were so proud of, as well as serve as a warning to impressionable yound children of the evils that come from focusing on race/tribe/heritage/culture. In this regard they sought to serve as the perfect artistic metaphor or mascot for late 20th century liberal humanism … in the United Kingdom’s drive to banish all vestiges of racism, traditionalism, fascism, and homogeneity from its society during those years, its government and intelligentsia created horrors far surpassing the fictitious ones that Rowling portrayed in her books” (1052).

“Through their blind and unquestioning devotion to the religion of ‘multiculturalism’ and ‘diversity’, Rowling’s contemporaries in the UK government and media have ushered in a society more frightening than anything she wrote about in her books. This is the horrible and tragic irony of JK Rowling’s great success. Only time will tell if the people of the UK realize what has happened, and reject this real-life dark wizardry. In the world of Harry Potter, it took seven long books for evil to be defeated. Does the UK have that much time?” (1095). Langness het hierdie vraag al in 2016 gestel.

Dit is algemeen bekend dat die Potter-boeke oor bv toordery en heksery handel. Maar Rowling spreek ook haar seën uit oor bv multikulturaliteit, veelrassigheid, rasvermenging, homoseksualiteit, feminisme en internasionalisme. Dit blyk dat sy gekant is teen die uitoefening van gesag, slawerny, ras- en kulturele meerderwaardigheid, rassisme, onderdrukking, ens. Sy het beweer dat sy geen beswaar teen massa-immigrasie het nie; dat Brittanje sy grense moet oopstel en meer immigrante/”vlugtelinge” moet inneem. Sy het spesifiek teen Donald Trump se immigrasiebeleid uitgevaar. In 2017 is Rowling deur skeptici uitgedaag om van hierdie inkommers in haar ruim wonings te huisves. Daar is glo 18 ekstra kamers in haar huis in Londen beskikbaar en baie ruimte vir die oprigting van skuilings vir vlugtelinge op haar landgoed. ‘n Versoekskrif met meer as 50 000 handtekeninge is opgestel. Daar word steeds op Rowling se instemmende antwoord gewag. Sy predik oorverligte idees maar is nie bereid om op te offer en self ‘n voorbeeld te stel nie. Dit is ander mense wat die “vlugtelinge” moet koester.

Leon Lemmer: Danny Danon se verset teen terrorisme en kompromieë

Op 22 Maart was dit Wêreldwaterdag. Danny Danon, Israel se ambassadeur by die Verenigde Nasies, het toe in ‘n toespraak genoem dat Israel voortreflike kundigheid in en uitgebreide ondervinding van ekonomiese waterverbruik asook van daadwerklike droogtebestryding het. Omdat Israel ‘n dor land is, het hy uitstekende tegnologie vir optimale waterbestuur ontwikkel waarby meer as ‘n honderd lande reeds baat gevind het. Danon het ongetwyfeld kennis geneem van die waterkrisis waarin groot dele van Suid-Afrika verkeer, want hy het toe spesifiek verwys na die (kenmerkende) dwaasheid van die ANC-regering: Die ANC-regering weier om in hierdie lewensnoodsaaklike opsig by Israel se kundigheid te baat omdat die ANC hom polities by die Palestyne skaar.

In konserwatiewe of regse geledere oor die wêreld heen is daar groot verdeeldheid oor die Jode. Sowel pro- as anti-semitisme kom algemeen voor. My houding oor hierdie netelige kwessie is min of meer soos dié van die Britse diplomaat, politikus en skrywer, Harold Nicolson (1886-1968), wat met die skryfster Vita Sackville-West (1892-1962) getroud was. In my beroepsloopbaan was ek verdraagsaam genoeg om nie anti-semities te wees nie. Ek het die beginsel eerbiedig dat die akademies beste persone in akademiese poste aangestel moet word; ‘n beginsel wat sedert 1994 aan al die plaaslike universiteite versaak word. Wanneer dit gekom het by samewerking met ‘n Jood of Jodin was dit in die praktyk vir my soms bitter moeilik. Daar was altyd iets (wat moeilik spesifiseerbaar was) wat in die weg van salige harmonie gestaan het.

Nicolson was ‘n amptenaar in die departement buitelandse sake toe die Balfour-verklaring in 1917 uitgereik is. Daarvolgens het die Britse regering hom ten gunste van ‘n tuisland vir die Jode in Palestina verklaar. Nicolson se gesindheid was pro-Sionisme. “Sionisme: Oorspronklik, strewe van, beweging onder die Jode om hul eie staat in Palestina te stig, en tans om hierdie staat te ontwikkel” (HAT). Nicolson het sy standpunt soos volg verwoord: “Although I loathe anti-Semitism, I do dislike Jews” (Norman Rose, Harold Nicolson, London: Pimlico, 2006, 400p; Amazon Kindle $11.49, 1512). “This was a subtle difference,* as one thing could so easily lead to another. For all that, a trace of anti-Semitism also fuelled his Zionism – as it did with so many other Gentile Zionists. Zionism, they claimed, would repair perceived defects in the Jewish character. It would restore to the Jews their dignity, that corporate national confidence and self-respect they so clearly lacked: it would, so to speak, stiffen the backbone of the Jewish people” (1517).

[* In hierdie opsig was Nicolson buitengewoon begaaf, bv hy het George Curzon (1859-1925) as Britse minister van buitelandse sake beskryf as “a shit, but a decent one” (2714). Nog voorbeelde: “I loathe success … how far better to be a noble failure” (3863). “He had the mind of a super-criminal and the character of a saint” (4095). “It is strange that the Americans, who have such a passion for talking, should have no idea of conversation” (4102). Vita, Nicolson se lesbiese vrou, het met soortgelyke formulerings vorendag gekom. Oor Virginia Woolf (1882-1941) het sy geskryf: “I love her, but couldn’t fall ‘in love’ with her” (2774). Insgelyks skryf Nicolson: “Viti has bought her Jaguar, which is an insane thing to have done, but wise” ( Diaries and letters, 1945-1962, London: Collins, 1968, p 284). “The English do not appreciate subtlety unless it is underlined” (177). Die subtiele onderskeide wat Nicolson gemaak het, het blykbaar sy biograaf beïnvloed. Oor Nicolson skryf Rose: “Although not conventionally handsome, he was an attractive man” (4142). Nicolson word “a minor aristocrat” genoem (4294), wat my laat dink aan die meisie wat universiteit toe is om ‘n graad te verwerf en in plaas daarvan met ‘n baba by haar ouerhuis opgedaag het en haar verontskuldig het deur te sê dit is maar ‘n kleintjie.]

Om dieselfde rede bepleit ek ‘n tuisland vir Afrikaners, sodat ons ons eie heil kan bepaal, dus met selfbeskikking tot ons reg kan kom. Ek is egter glad nie so seker daarvan dat Jode selfvertroue kortkom nie. Dikwels is daar ‘n oormaat daarvan by hulle te bespeur. Rose skryf: “Once given a National Home, they would no longer misuse their considerable gifts for mischievous ends. It ‘would be a nice place,’ Harold reflected, ‘in which to collect all the Jews of the world, as Butlin’s collects the noisy holidaymakers” (1517). Butlin’s “is a chain of large holiday camps in the United Kingdom” (Wikipedia). Wat Nicolson van die Jode bewonder, is “maintaining continuity of religion and racial tradition” (1523), dus hulle behoud van identiteit, oor eeue heen. Om dieselfde rede het ek waardering vir die Jode en in die geval van die Israeli’s ook vir die manier waarop hulle hulle tuisland Israel sedert 1948 koester, ontwikkel en verdedig. In hierdie opsigte stel hulle ‘n navolgenswaardige voorbeeld aan Afrikaners.

Daar is ‘n neiging om die Suid-Afrika van weleer vanweë sy apartheidsbeleid met Nazi-Duitsland te vergelyk. Daarmee word destydse fundamentele verskille tussen hierdie twee lande geïgnoreer. Waaraan eintlik uitdrukking gegee word, is anti-blanke sentiment. Enigiets waarvan bv linkses en progressiewes nie hou nie, word rassisties, fascisties, Naziïsties, ens, genoem. Sedert die ondergang van die blanke bewind en apartheid in Suid-Afrika word Israel dikwels van apartheid beskuldig – lees bv “Israel and the apartheid analogy” (Wikipedia).

In 1948 het die Nasionale Party in Suid-Afrika aan die bewind gekom en sy apartheidsbeleid ingestel. In dieselfde jaar het Israel die internasionaal erkende tuisland vir Jode geword. Aanvanklik was daar goeie samewerking tussen hierdie twee lande omdat daar talle ooreenkomste tussen hulle was. Byvoorbeeld, in albei is die regering se voortbestaan deur verswelgengde, gewelddadige elemente bedreig; swartes in die geval van Suid-Afrika en Arabiere en ander Moslems (bv Turke, Irannese) in die geval van Israel. In albei gevalle is dit geografies ‘n lewensgevaarlike buurt om in te wees. Wat sedertdien gebeur het, is dat die blanke bewind in Suid-Afrika op verraderlike wyse ondergegaan het terwyl Israeliese Jode steeds in beheer van hulle land is.

Die vraag wat gevra kan word, is: Waarom het Afrikaners, anders as die Jode, nie meer ‘n tuisland nie? Die saaklike antwoord is: Weens die onnoselheid van ‘n klein groepie Afrikaanssprekende blankes (sekerlik nie-Afrikaners), spesifiek FW de Klerk, Roelf Meyer, Leon Wessels en Dawie de Villiers (bv Praag 17.03.2018). Israel word in die retoriek van dieselfde “euwels” as die Suid-Afrika van weleer beskuldig, bv Europese/Westerse beskawing, kolonialisme, rassisme, die onwettigheid van die regering, wreedheid en onderdrukking. Die toepassing van dubbele standaarde, asook stereotipering, demonisering en boikotte, het aanvaarde praktyk geword. Ook Israel ervaar dat terroriste verafgod (“idolized”) word en ikoniese status verwerf.

Die voortreflikste eienskap van baie Jode, afgesien van in watter land en hoe lank hulle diaspora daar is, is seker dat hulle hulle identiteit (hulle kultuur, moedertaal, godsdiens) behou. In hoeverre en vir hoe lank kan dit van Afrikaners wat hulle in die buiteland vestig, gesê word? Selfs Afrikaners wat hier aangebly het, het in baie gevalle dermate hulle trots en selfrespek verloor dat hulle bv (toenemend) geradbraakte Afrikaans praat en geen poging aanwend om blanke of Afrikanerbelange te bevorder nie.

In 1947 het die Verenigde Nasies besluit om die gebied omring deur die Middellandse See (in die weste), Libanon en Sirië (in die noorde), Jordanië (in die ooste) en Egipte (in die suide) in twee te verdeel; een deel vir die Palestynse/Arabiese Moslems en die ander deel vir die Israeliese Judaïste (historiese Israel en Juda). Jerusalem is tot internasionale gebied verklaar. Hierdie grondverdeling is op sowel etnisiteit as religie gebaseer, op ‘n tydstip toe sulke verskille nog van deurslaggewende belang geag is en nie, soos dikwels tans, goedsmoeds geïgnoreer of selfs ontken is nie. Die Israeli’s het die verdeling aanvaar en hulle landjie in 1948 onafhanklik verklaar. Die Palestyne het die bestaansreg én die grense van Israel ontken. Die Palestyne wou die hele gebied met hulle getalsoorwig beheer en het sedertdien met behulp van ander Arabiere en Moslems talle oorloë teen Israel gevoer.

Reeds met die 1948-oorlog het Israel sy grondgebied verdubbel. In die 1967-oorlog het Israel beheer oor Gaza (in die suide), die Golan-hoogland (aan die Siriese grens in die noorde) en die Wesoewer (Judea en Samaria aan die Jordaniese grens in die ooste) verkry en sy gesag oor die hele Jerusalem uitgebrei. Elke keer nadat die Arabiere tydens ‘n oorlog slae gekry het, het hulle die uitslag gevier asof hulle die oorwinning behaal het en dadelik hulle onrusstoking en geweldpleging hervat.

Danny Danon (gebore in 1971) is ‘n lid van die sekulêre, konserwatiewe Likud-party in Israel. Die Hebreeuse woord “likud” beteken konsolidasie of solidariteit. Danon was ‘n minister voordat hy in 2015 as Israel se ambassadeur by die Verenigde Nasies aangestel is. Hy het die volgende boek gepubliseer: Israel: The will to prevail (New York: Palgrave Macmillan, 2012, 241p; Amazon Kindle $7,74). Dit blyk dat hy goed ingelig is oor bv die geskiedenis van Israel en daardie land se verhouding met veral Amerika. Hy formuleer ‘n heldere en ontoegeeflike standpunt, onder meer omdat hy en sy familie (bv sy pa) baie weens Palestynse terrorisme gely en opgeoffer het.

Terwyl ek sy teks gelees het, het ek gewonder hoeveel beter die uitslag van die Suid-Afrikaanse grondwetlike onderhandelings kon gewees het as die hoofrolspelers in die NP se onderhandelingspan persoonlike verliese gely het weens die dood en verwoesting wat die ANC se terrorisme gesaai het. Die ANC se onderhandelaars is deurgaans verkeerdelik benader asof hulle voortreflike menslike mense is – iets wat terroriste nie kan wees nie – dus asof hulle in woord en daad eerlike en hoogs morele bedoelings het. By Danon is daar die onwrikbare oortuiging dat Israel as ‘n Joodse tuisland moet en sal oorleef. By De Klerk & kie, daarenteen, was daar ruggraatlose toegeeflikheid. Die wil om te sorg dat die blankes hulle selfbeskikking behou, het ontbreek. Die behoud van Westerse beskawing, die blankes en die land se belange, asook Afrikaner- en Afrikaansgetrouheid, het glad nie by die NP-onderhandelaars voorkeur geniet nie. Pleks van sulke positiewe oorwegings is daar eerder voorkeur gegee aan ‘n spekulatiewe, negatiewe illusie, te wete die vermyding van bloedvergieting in ‘n gewaande burgeroorlog.

‘n Deurslaggewende faktor in die volgehoue voortbestaan van Israel is dat driekwart van sy bevolking van bykans 9 miljoen Jode is, terwyl Suid-Afrika ‘n swart meerderheid van meer as 80% het. In die voor-De Klerk-era is gepoog om die bevolkingswanbalans te verbeter deur voorsiening vir talle tuislande vir swartes te maak. Tydens die grondwetlike onderhandelinge het die Nasionale Party aanvanklik flouweg voorbrand vir federalisme gemaak. Die ANC wou egter op grond van die oorweldigende getal swartes beheer oor die hele Suid-Afrika hê, insluitende die tuislande vir swartes. Hiertoe het De Klerk & kie ingestem, asook algemene, ongekwalifiseerde stemreg vir almal; dus ‘n onfeilbare resep vir die ondergang van blanke politieke mag. De Klerk het verder gegaan en hom by die ANC geskaar teen tuislande vir nie-swartes, bv blankes, insluitende Afrikaners.

In die Midde-Ooste het sake anders verloop. Daar is minstens drie grondwetlike opsies. (1) Die eenstaat-oplossing (dus die De Klerk-opsie) waarvolgens die Palestyne en Israeli’s in een staat saamgevoeg word, met die Palestyne getalsgewys by verre in die meerderheid, onder meer omdat miljoene Palestyne in buurstate en elders wag om na hulle tuisland terug te keer (al sou dit vir die oorgrote meerderheid geen terugkeer wees nie omdat hulle in die buiteland gebore is). Die Joodse Israeli’s is nie so onnosel om “die wonderwerk van die nuwe Suid-Afrika” as voorbeeld na te streef en hulleself polities en andersins te ontman nie. (2) Die tweestaat-oplossing soos in 1947 deur die Verenigde Nasies in die vooruitsig gestel; dus twee polities onafhanklike state, een vir hoofsaaklik Palestynse en een vir hoofsaaklik Jode. Die probleem is dat tensy die bestaan van Israel én sy grense deur die Palestynse staat erken word (wat die Palestynse owerhede tot dusver geweier het om te doen) dit ‘n resep vir voortgesette geweldpleging en oorlogvoering is. (3) Die driestaat-oplossing soos voorgestel deur Danon: Gaza word by Egipte ingelyf en die Wesoewer by Jordanië, wat histories in elk geval deel van Palestina was. Israeliese grondgebied skei hierdie twee Palestynse gebiede, wat moontlik ‘n resep vir vrede of ten minste minder bloedvergieting kan wees.

Danon wil nie die hele Wesoewer aan die Arabiere en Jordanië toevertrou nie, maar slegs daardie dele met substansiële Arabiese bevokings. “Our goal is to have the majority of the land in Judea and Samaria [ie West Bank] with a minimum number of Palestinians, which includes Jewish communities and the vacant land” (Kindle 2569). Die dele van die Wesoewer waar Jode in die meerderheid is of onbewoon is, moet dus by Israel ingelyf word. Dit is immers gebiede wat in 1967 deur Israel in ‘n defensiewe oorlog verower is. Op hierdie manier word meer lewensruimte vir Israeli’s geskep sonder dat die Jode demografies ‘n minderheid in Israel word. “Just under 3 percent of the land in Judea and Samaria [ie West Bank] is ‘occupied’ by Jewish homes. I wish it was 90 percent” (872).

Vergelyk die patetiese rekord van die onderhandelaars van die Nasionale Party in 1990/94 met wat hier volg. In sy boek beklemtoon Danon dat as ‘n land onafhanklik is, jy nie daardie outonomie prysgee nie. As parlementslid was sy benadering: “My goal is to protect the people I serve and the land I love” (83). Hy vereis dat Israeli’s altyd in die beste belang van Israel moet optree; dat nie toegelaat moet word dat bv Amerika hom verplig om in die belang van Amerika op te tree nie. “Israel fares best when she makes decisions based on her own best interests, and not on the wants and needs of the US government” (1382). Hy gee talle voorbeelde van hoe sulke toegewings Israel duur te staan gekom het. “Israel must take firm hold of its own destiny with a ready willingness to act decisively on its own behalf” (114). “We need to take control of our own destiny and dictate our own history” (123, ook 1382). “We must be confident to take matters, when necessary, into our own hands despite world or US opinion” (899). “Israel must be willing to make decisions that are unpopular around the globe and be willing to be condermned in the short term for such decisions in order to secure the wellbeing of our people” (2026).

Wat noodsaaklik vir voortbestaan is, is “to develop the ability to take a stand” (144). Politici moenie slapgat en ruggraatloos wees nie. Politiek is ‘n harde en ongenaakbare spel. “Only after Israel shows strength and the ability to manage the conflict can we gradually move on to longer-term solutions” (2556). “A secure Israel … should enjoy certain inalienable rights – the right to exist, the right to security, and the right to defend itself” (170). “When you see something evil, you should not trivialize it; you should deal with it before it reaches your shores with more organized power” (385), bv die basisse van terroriste in buurlande moet meedoënloos in voorspring-oorgrensoperasies uitgewis word (1879). “This is basic, Israel cannot even begin to negotiate with a terror organization” (226, ook 1269). Israel sal nie toelaat dat daar ‘n tweede Holocaust is nie (283). ‘n Elementêre vraag: “Why create a safe haven for terrorism in your backyard?” (746), maar dit is presies wat FW de Klerk in 1990/94 toegelaat het, toe terroriste en wapens weens gebrekkige grensbeheer die land op groot skaal ingestroom het en rekrute in bv die Transkei in terrorisme opgelei is.

Deesdae word politiek in die sogenaamde nie-rassige Suid-Afrika kwantitatief, dus volgens rasgetalle, oftewel ingevolge die demografie, bedryf. Aleksei Kosygin, die Sowjetunie se eerste minister (1964-1980), “couldn’t understand why the Americans would want to support the Jews – three million people when there are a hunderd million Arabs. [Lyndon] Johnson’s reply to his Soviet counterpart was blunt: ‘I told him that numbers do not determine what was right. We tried to do what was right regardless of the numbers'” (1830). Suid-Afrika sou baie beter daaraan toe gewees het as ‘n soortgelyke morele en kwalitatiewe benadering in 1990/94 geseëvier het.

“The Arabs hate Israel because it represents the West, a bastion of freedom and democracy in a sea of dictatorships, backwardness and repression” (2552). Is die haat teen blankes, bv anti-apartheid en anti-kolonialisme genoem, nie soortgelyk nie? Is daar grondliggend nie jaloesie vir wat blankes vermag het en swartes nie kan ewenaar nie, om van oortref nie te praat nie? Die Arabiere se plan was “to extract concessions from Israel in the guise of negotiations until all of Israel had been compromised away” (2517). Is dit nie presies die strategie waarmee die ANC in 1990/94 in Suid-Afrika suksesvol was nie?

Winston Churchill het Brittanje in die Tweede Wêreldoorlog tot oorwinning gelei. In sy beroemdste toespraak het hy onder meer gesê: “We shall fight on the beaches, we shall fight on the landing grounds, we shall fight in the fields and in the streets, we shall fight in the hills; we shall never surrender” (Thomas E Ricks, Churchill and Orwell: The fight for freedom, London: Duckworth, 2017, 370p; Amazon Kindle $12.64, 1441). By ‘n ander geleentheid het Churchill twee riglyne vir sukses geïdentifiseer: “Never give in … Never yield to force” (1505). Die NP-onderhandelaars het nooit enige blyke van Churchill se gesonde benadering gegee nie.

Weens die droogmakery van die 1994-NP-neo-hensoppers moet ons as Afrikaners nou in ‘n baie slegter, eintlik bedenklike, situasie nuwe strategieë, middele en weë bedink en vind om uit die moeras te kom wat dreig om ons en alles wat vir ons waardevol is, te verswelg. Hoeveel beter sou die nuwe Suid-Afrika nie gewees het as die NP-onderhandelaars dieselfde benadering as Danon gevolg het nie? Blank Suid-Afrika moes nooit ‘n verstrykingsdatum gehad het nie.

Leon Lemmer: Ton Vosloo: Lof der Zotheid?

Desiderius Erasmus (1466-1536) het in sy boek, Lof der Zotheid (1511), die najaging van eie belang (insluitende die ek-sindroom/selfliefde) en die kortsigtigheid van sy tydgenote aan die kaak gestel. Volgens hom sal die mens Dwaasheid nooit afskud nie omdat hy meer deur hartstog as deur die rede beheer word. Dwaasheid veroorsaak dat mense die foute of voortreflikhede van ander mense selektief raaksien of miskyk. Dit is Dwaasheid wat veroorsaak dat die menigte nagevolg word. Die mees misleide mense is diegene wat vreugde put uit die verkondiging van leuens. Dwaasheid veroorsaak dat die mens sy ware natuur verloën deur die dood te verkies. Dalk ook die vernietiging van etniese groepe.

Ongelukkig het ek toegang tot slegs ‘n Engelse weergawe van Erasmus se boek: The praise of Folly (128p; Amazon Kindle $0), vertaal deur John Wilson in 1668. Die volgende aanhalings uit hierdie lughartige boek kan (in ‘n mate) op wat hier onder volg toegepas word. Veral twee Dwaashede is in hierdie rubriek ter sake: “Philantia/Self-love” en “Kolakia/Flattery” (Kindle 108). Daar word verwys na ‘n man “that commits no errors himself, but has a lynx’s eyes upon others … the only wise” (411). “He may lawfully praise himself that lives far from neighbors” (60). “The more foolish a man is, the more he pleases himself and is admired by others” (641). Cicero: “All things are full of fools” (1139). “The greatest part of mankind are fools” (260). Prediker: “The number of fools is infinite” (1139). “Age, which is wont to render other men wiser, makes them the greater fools” (180). “All things sacred and profane are turned topsy-turvy” (92). Byvoorbeeld, Karel Schoeman het na ons “omgedopte land” verwys. “None but one of their own tribe can understand them” (893). Oor kulturele verwording en transformasie: “As if there were any difference between perishing and being another thing” (172).

Ton Vosloo (gebore in 1937) se boek, Oor grense: ‘n Lewe in die media in ‘n tyd van verandering (Jeppestown: Jonathan Ball, 2018, 427p, R275; Amazon Kindle $13,59), wat op 24 Augustus op Amazon vrygestel is, het my tydens die lees daarvan spoedig aan Erasmus se boek herinner. ‘n Engelse vertaling van Vosloo se boek is terselfdertyd gepubliseer. Die outeur was aanvanklik ‘n joernalis, van 1984 af die uitvoerende hoof en van 1997 tot 2015 die voorsitter van Nasionale Pers (Naspers van 1998 af). Vosloo stel homself en die Nasperskoerante, veral vanaf die ontstaan van Beeld in 1974 – hy was die redakteur vanaf 1977 – voor as invloedryke bevorderaars van die “inklusiewe demokrasie” waarin ons ons sedert 1994 bevind. Dit is soortgelyk aan wat mede-joernalis Harald Pakendorf in sy gepubliseerde herinneringe gedoen het, maar in sy geval by Perskor, spesifiek by Die Vaderland (Praag 14.04.2018). Vosloo verwys na Pakendorf se “versigtig verligte toon” (Kindle 2680). Ondersteuners van apartheid asook Broederbonders het ná 1994 uiters skaars geword. Dit is te wyte aan die weerhaan-sindroom. Mense is geneig om hulle te skaar by wat in die mode is. Die kragdadigheid van die blanke politieke bewind is vervang met die waagmoedige ondersteuning van swart mag.

Aan die begin wek die boek die indruk van ‘n sistematies, selfs chronologies, geskrewe teks. Daarna verval die boek egter in fragmente waarin baie herhaling voorkom. Vosloo probeer om lesers se belangstelling te behou deur skinderstorietjies aan te bied. Ek gaan nie veel uitwei oor die outeur se lewensgeskiedenis nie. Die meetsnoere het vir hom in lieflike plekke geval. Hy en Koos Bekker, wat Vosloo as uitvoerende hoof en daarna as voorsitter van Naspers opgevolg het, is voorbeelde van hoe buitensporige welgesteldheid mense nie net gaaf en selftevrede maak nie, maar hulle ook positief oor die nuwe Suid-Afrika stem. Die land wat in chaos en agteruitgang verval het, ontstel hulle nie danig nie, want Vosloo het ‘n uitvlugplekkie in Frankryk terwyl Bekker syne in Engeland aangeskaf het. Wanneer ek blanke bedelaars by straatkruisings sien, wonder ek onwillekeurig hoe diegene wat die voorbokke vir verandering was, hierdie verskynsel met hulle gewetens versoen. In baie gevalle is sulke bedelaars en verarmdes die slagoffers van rassediskriminasie.

Vosloo erken dit nie direk nie, maar hy kom, soos Willie Esterhuyse, uit ‘n Sap-gesin. “Ek kom nie uit ‘n stoer Afrikaner-nasionalistiese agtergrond nie” (4662). Namate die blanke bewind gekwyn het, het albei hulle al hoe meer van die tradisionele Afrikaners gedistansieer. Vosloo dateer sy oorverligtheid heel moontlik verder terug as wat werklik die geval was. Oor sy jeug skryf hy: “My Afrikanergevoelens was maar redelik lou” (210). Hy hou van wat Giuseppe Mazzini gesê het: “Sluimer nie in die tente van jul vadere nie” (2495). “Die kultuur van eng, eksklusiewe [blanke/Afrikaner] nasionalisme moes nek-om gebuig word. Ons moes ‘n meer inklusiewe Suid-Afrikaansheid begin kultiveer” (2484). “Ons moes dus ingestel wees op vernuwing, vorentoe kyk, en waagmoed aan die dag lê” (2484).

Vosloo is nie spaarsaam met lof vir homself nie. Hy het ‘n “veelsydige skoolloopbaan” gehad (161). Dit is egter nie opgevolg met enige formele naskoolse kwalifikasie nie. Desnieteenstaande: “My algemene kennis, insig, opvattinge en vaardigheid as politieke kommentator en redakteur het sterk ontwikkel” (479). Reeds voor hy by Nasionale Pers in diens getree het, is sy “joernalistieke vaardighede onmeetlik uitgebou” (1523). Vosloo verwys na homself en Alf Ries se joernalistieke ondervinding en samewerking wanneer hy skryf: “Dit het grootliks bygedra tot die reikwydte van ons albei se kennis en tot die betroubaarheid van die inligting wat ons in politieke berigte kon oordra” (4122). “My obsessie was deels politiek gedrewe: Onder my leiding het Beeld die Noorde vir ons verligte standpunt verower. Ek het in politieke rubrieke en kommentaar die pad voorberei vir ‘n groot politieke verandering: Die aanvaarding van ons swart landgenote as deelgenote” (508) – in werklikheid as oorheersers/base. Reeds in 1981 het Vosloo geskryf: “Die dag sou kom dat die NP met die ANC moet onderhandel” (527).

In 1984 het Koos Bekker, met sy “vingerpuntgevoel vir belowende nuwighede” (1196), met Vosloo in verbinding getree, wat meegebring het dat Nasionale Pers hom toenemend op elektronies-digitale bedrywighede toegespits het. Vosloo het hoë lof vir sy eie uitsonderlike kennis: “Ek het danksy my kennis van HBO [Home Box Office] dadelik geweet wat hy [Bekker] in gedagte het. Later het ek besef dat as iemand anders in my stoel [van uitvoerende hoof van Nasionale Pers] was in 1984, Koos se voorstel waarskynlik op dorre grond sou geval het vanweë die gebrek aan die soort kennis wat ek toevallig gehad het” (563). “Ek het sy [Bekker se] potensiaal vroegtydig besef” (1214). Vosloo het ook die regte ingesteldheid gehad: Die direksie “wil nie ‘n leier sonder waagmoed aan die spits hê nie” (573). “Ek het geweet wat om te doen” (582). “Die stigting van M-Net was die radikaalste en grootste inisiatief in die geskiedenis van Nasionale Pers tot in daardie stadium” (628). Dit was ‘n “kwantumsprong” (628). FW de Klerk gebruik dieselfde term vir sy oorgawe aan swart mag.

Soos in die geval van Allister Sparks, wat ook geen formele naskoolse kwalifikasie gehad het nie, oorbeklemtoon Vosloo die deurslaggewende invloed wat die akademiese jaar 1970/1 op hom as Nieman-genoot aan die Universiteit Harvard in Amerika gehad het (1523). Daarna het hy sy joernalistieke werk “met vars [linkse] perspektiewe op ons land se situasie benader” (2747). Wat hy nie noem nie, is dat die Suid-Afrikaanse joernalis aan wie hierdie genootskap jaarliks toegeken word, hom/haar as polities links moes bewys het of ten minste links beïnvloedbaar moet wees. Die genoot kan kies watter en hoeveel klasse hy wil bywoon en geen graad word aan die einde van die akademiese jaar aan hom toegeken nie. Vosloo beklee tans (2016 tot 2018) ‘n ereprofessoraat in joernalistiek aan die Universiteit Stellenbosch (US). Hy moet vier lesings per jaar lewer (4496). Toe hy aangestel is, het die departementshoof, Lizette Rabe, beweer dat dieselfde vereistes vir die aanstelling van ‘n ereprofessor as vir ander professore geld. As dit so is, word formele naskoolse kwalifikasies nie van US-professore vereis nie. Vosloo het wel drie akademies waardelose eredoktorsgrade ontvang.

As oorverligte verduidelik Vosloo verligtheid soos volg: “‘n Verligte was oop vir oortuiging, en bereid tot hervorming. Die begrip verligtheid het ook ‘n ruimer betekenis aangeneem, naamlik ‘n neiging tot minder dwang en sensuur, tot groter kulturele vryheid en moderniteit, en tot rasionaliteit wat die Afrikaner-nasionalistiese impuls moes temper. Dit is geassosieer met ‘n minder patriagale ingesteldheid, met begrip vir die stryd om groter vroueregte, en groter toleransie vir homoseksuele mense … Gewilligheid tot verandering. Dit is miskien die kortste definisie wat ‘n mens van verligtheid onder die destydse Afrikaanse kiesers kan gee” (518). Verandering impliseer egter nie noodwendig verbetering nie.

“Verligtheid as ingesteldheid het die een-mens-een-stem-bedeling nietemin moontlik help maak deur die oorwinning van die Ja-stem in die referendum van 1992 te verseker” (527). Wat Vosloo verswyg, is dat daar in die NP-propaganda van 1992 geen sprake van die moontlike toekenning van ongekwalifiseerde algemene stemreg was nie. Daar is gepraat van magsdeling, nooit van magsoorgawe nie. Die oorgrote meerderheid Ja-stemmers was in die waan dat die blankes die helfte of meer van die politieke mag sou behou; vandaar FW de Klerk se beloftes van bv eie woongebiede en eie skole. Aan die blanke kiesers is belowe dat die grondwet, waarop tydens die onderhandelinge ooreengekom is, aan hulle vir goed- of afkeuring voorgelê sou word. Dit is nie gedoen nie. Die blankes is gewoon in groot mate uit hulle toekoms verneuk. Hierdie immorele grondslag waarop die nuwe Suid-Afrika gebou is, word selde erken.

Binne Naspers het verligtheid onder meer in die vorm van blatante rassediskriminasie – regstelling of bemagtiging genoem – neerslag gevind, bv by die aanstelling en bevordering van personeellede, asook by die Welkom-bemagtigingskema (vir gedrukte media, die grafosfeer – 1214) en dié van Phutuma Nathi (vir elektroniese media, die videosfeer – 1214). Blankes is verbied om hierdie Naspers-aandele te koop. Nie-wittes kon R50-aandele teen R10 bekom, terwyl die R40-lening mettertyd uit dividende afgelos sou word (820, 2558). Die aandele in elektroniese media het buitengewoon goeie resultate opgelewer. Die aandele in gedrukte media het teleurstellend gevaar. Een van Naspers se paternalistiese bedoelings was om nie-wittes in aandele-belegging op te voed. Dit beteken dat so ‘n belegger die risiko loop om geld op sy belegging te wen of verloor. Maar daar kan mos nie toegelaat word dat nie-wittes geld by ‘n eens blanke maatskappy verloor nie. Die gevolg was dat Naspers telkens paternalisties miljoene rande ten bate van hierdie aandeelhouers in die Welkom-skema gepomp het. Vosloo swyg hieroor. Maar hy skryf: “Naspers doen … stewige bemagtigingsaksies tot voordeel van die totale gemeenskap” (839). Soos in die ANC se beweerde bevoordeling van “al Suid-Afrika se mense” word blankes nie altyd by Naspers se “totale gemeenskap” ingesluit nie.

In die boek word skindernuus geil versprei, al is baie daarvan oorbekend, bv Schalk Pienaar wat eers “‘n paar goeie doppe brandewyn gedrink het” voordat hy sy berigte getik het (387). Hendrik Verwoerd word ‘n “nie-kerklike” genoem (1611). Jimmy Kruger was nie ‘n gebore Afrikaner nie, want hy het Walliese ouers en aanvanklik die naam James Thomas gehad (1631). Izak de Villiers is as redakteur van Rapport ontslaan omdat hy regsgesind was (2513, 2736); “‘n verbitterde mens nadat hy Rapport in kritieke tye van die land in ‘n heeltemal verkeerde rigting gestuur het” (2521). Willem de Klerk is as redakteur van Die Transvaler ontslaan (3866) en daarna ook as redakteur van Rapport (2521), asook Dene Smuts as redaktrise van Fair Lady (2521, 2961). Smuts se voorganger, Jane Raphaely, het Smuts se ontslag onderskryf: “She has done you and Nasionale Pers a lot of damage” (3000).

Lang David de Villiers het ‘n buite-egtelike verhouding met ‘n Jodin, Rae Golding, gehad en later met haar getrou (2829). Toe het sy ‘n geleentheid gebruik om kosjer-koekies aan lede van die Afrikaner-Broederbond voor te sit (2839). Kobie Coetsee het Adrienne Koch as minnares gehad (4149). Die tweeling wat Piet Koornhof by die bruin Marcelle Adams verwek het (2849), is darem seker ounuus. Adreas Wassenaar, lank die uitvoerende hoof van Sanlam, word ‘n “oud-Ossewa-Brandwag-kameraad” genoem (3449). Lang Hendrik van den Bergh, die hoof van die Buro vir Staatsveiligheid, word as ‘n “flambojante publisiteitsoeker” gekarakteriseer (3724). Oor Niël Barnard, die hoof van die Nasionale Intelligensiediens, skryf Vosloo: “Ek het hom leer ken as ‘n sterk individu met ‘n nog sterker ego” (4131).

Piet Cillié het ‘n eiesoortige siening gehad oor sommige van die personeellede wat Nasionale Pers deur die jare verloor het: “Ons gaan van ons beste mense verloor, want dit is altyd die afwykende man wat brein het. Of liewer: Hy sal nie slim wees as hy nie ‘n bietjie bedonnerd is nie. Ons soek bedonnerde mense, ons moet hulle inbind. Hulle móét anders wees. Ons wil nie almal dieselfde wees nie, want dan word ons stagnant” (2990; ook 4581).

“Die woord apartheid is reeds in 1919 deur Jan Smuts in ‘n toespraak gebruik” (1916). Hans Strijdom word soos volg aangehaal: “Either the White man dominates or the Black takes over” (1761). Dit is profetiese woorde. Mense het glo gedink Hendrik Verwoerd “loop op water” (1650). Geld dit nie eerder in oortreffende mate vir Nelson Mandela wat deur Vosloo St Nelson (hoofstuk 17) genoem word nie? Die hoogs intelligente Verwoerd het sy toesprake sonder notas gelewer (3934). Met verwysing na die tuislandbeleid: “Verwoerd wou wit baasskap herdefinieer as wit baasskap oor wit mense in hul eie land” (2634). “Verwoerd [het] … nooit sy humeur verloor nie” (3558).

Oor John Vorster, “‘n gedugte kommunistejagter” (1944), skryf Vosloo: “In sy siel was hy verkramp” (1761). Vorster het glo ‘n “polisiestaat” met sy “drakoniese” beveiligingsmaatreëls geskep (1954). Die gevolg was “die inkerkering van verdagtes” (1954). Moes Vorster die bevolking eerder aan die bedrywighede van die terreurbendes van die ANC en ander “bevrydingsbewegings” blootgestel het? “Dit klink vandag totaal belaglik dat ‘n kommunis, gesien as ‘n soort duiwel, deur die destydse veiligheidsdiens agter elke bos uitgekrap is” (2273). Dan voeg Vosloo darem by: “Mens moet egter ter versagting in ag neem dat die kommunistiese Sowjet-Unie en Kuba besig was om groot steun aan die grensoorloë teen Suid-Afrika te verleen” (2273). “Vorster kon kla, soms op ‘n kleinserige manier. Maar hy het nooit tot ‘n onwaardige uitbarsting oorgegaan nie” (3558). Dit val op “hoe selfversekerd en arrogant Vorster was, en hoe neerhalend hy mense van kleur binne ons politieke bestel bejeën het” (4283).

Robert “Mugabe het die tydgees en die groot lande se hantering van Suider-Afrika in die komende jare korrek gelees. John Vorster, en ook PW Botha ná hom, was te verknog aan die bestaande orde van wit magsbehoud en die onderdrukking van verset daarteen om Suid-Afrika ‘n kans op ‘n goeie toekoms te bied” (4315). “Dit was die dorre jare van Afrikanernasionalisme geassosieer met onbeskaamde rasse-oorheersing” (1925). Dit is glo ‘n “star mentaliteit” (1925). Is die huidige bestel van swart nasionalisme en swart oorheersing beter? Indien beter: Beter vir wie? Sekerlik nie vir die blankes en veral vir die Afrikaners nie. Vorster se hervormings was glo bloot “van kosmetiese aard” (2002).

Al die genoemde Afrikaner-staatshoofde word afgekam. Die ergste slegsê kom PW Botha toe, al was hy hervormingsgesind, soos blyk uit die totstandkoming van die Driekamer-parlement. “Dit is gelees as toegewings wat toon dat die regime verswak” (2068). Botha word met woorde soos die volgende beskryf: “hooghartige en arrogante leierskap”(2068), “bakleierig en neerhalend teenoor sy kabinetskollegas … hy ‘n verleentheid vir die Nasionale Party en die regering geword het” (2109), “die sluheid van PW” (2117), “met watter argwaan en barsheid hy sy kabinetslede behandel” (2166), “sy liggeraaktheid en onbeheerste uitbarstings” (3420), “sy humeur toetentaal verloor. Hy het almal oor die kole gehaal en verskree … Sy opvlieënde humeur kon dalk selfs gelei het tot die beroerte wat sy loopbaan tot ‘n einde sou bring … die skade wat sy ontploffings van woede kon aanrig” (3430; ook 3548), “PW was nie net teenoor politieke opponente hooghartig nie” (3449).

“PW Botha was berug vir sy uitbarstings. Hy was opvlieënd en bombasties en kon mense sonder aansiens des persoons met ‘n venynige tong bykom. Sy sogenaamd goedgesinde nasionale koerantmense is in die openbaar uitgeskel as lunsrieme” (2521). “As ‘n mens terugdink oor presidensiële humeure wat jy in Suid-Afrika beleef het, dan staan PW Botha loshande bo-aan die lys – voor met die spreekwoordelike myl” (3420). “PW tier egter onbeheers teen Lang David en ons persmense … met sy plofbare humeur” (3488), “Botha skryf grommend terug” (3499), “gaan PW gal af oor artikels wat ons koerante oor staatsamptenare se vergoeding publiseer” (3509), “PW se bevliegings en uitbarstings van woede kon oorwaai” (3517), “Nog ‘n voorbeeld van PW se opvlieëndheid. Sy woede was soms vervlietend en kon bedaar, maar dikwels eers nadat die skade gedaan was” (3527), “weer beledigingstyd … beskuldigings en beledigings” (3537).

“By al sy ongemanierde nukke was PW Botha verantwoordelik vir die eerste barste in die dyk van harde apartheid. Die kritiek van die verregse[s] … naamlik dat PW Botha se beleid die dun end van die wig was wat tot swart oorheersing sou lei, was korrek” (2601). In soverre Botha gehelp het om die land aan swart mag oor te dra, behoort die oorverligte Vosloo hom mos te loof pleks van hom ongebreideld sleg te sê. Maar Botha sou nie so gewillig soos FW de Klerk oorgegee het nie. “Dit is ‘n ope vraag of ons ‘n skikking sou bereik het indien Botha die regering ná 1989 gelei het. Die interessante faktor hier is dat PW Botha se opvlieënde geaardheid te staan sou gekom het voor Mandela se ontwapenende vermoë om vriende te maak en mense te beïnvloed. PW sou waarskynlik wou vasskop teen die afgee van mag aan ‘n meerderheidsregering gebaseer op universele stemreg. Maar was Mandela nie dalk die één mens wat PW sou kon vermurwe het nie?” (4140).

Ek vra my af: Is dit goeie joernalistiek of goeie gewone skryfwerk as Vosloo met so baie herhaling iemand en daarby ‘n staatshoof slegsê? Sou hy dieselfde in die geval van enige nie-wit mens gedoen het? Die plekverwysings hier bo toon dat Vosloo se verguising van Botha verspreid deur die boek voorkom. Dit in sigself weerspieël die gebrekkige sistematiek van die teks. Wat ons hier mee te make het, is ‘n katarsis, ‘n hoogs oordrewe ontlading van die outeur se gevoelens jeens Botha. Dit strek Vosloo nie tot eer nie.

“My kontakte met De Klerk was altyd hoflik en beskaafd. Dit is die soort mens wat hy is. Omdat ons koerante sy verligte politieke koers gesteun het, was daar nooit onsmaaklike botsings nie … Pres Mandela was net so beleefd en waardig in sy omgang met ons” (3577). Vosloo noem Mandela “die groot man” (3597) en”‘n onvergeetlike man” (4113). “Ek salueer ‘n merkwaardige mens” (3617). Mandela is darem nie altyd heeltemal volmaak nie. Dink aan “hoe Mandela hom tydens Kodesa vererg het vir FW en hom tromop geloop het oor die NP se agterdog dat die ANC in kwade trou onderhandel” (4075). Thabo Mbeki “was altyd hoflik en ‘n uitstekende luisteraar” (3617). Oor Jacob Zuma skryf Vosloo min, behalwe dat ‘n beloofde opvolgaksie nie plaasgevind het nie (3639). Die punt is dat Vosloo nie kritiek op De Klerk en die ANC-staatshoofde lewer nie; heel anders as in die geval van die vorige Afrikanerstaatshoofde en veral PW Botha.

Vosloo vertel hoe hy en “die groot onderwysman Franklin Sonn” (4042) saam met Mandela besoek aan die inwoners van nie-wit woonbuurte in Calitzdorp en Carnavon gebring het. Tydens hierdie vlugte het Mandela baie oor mense soos PW Botha en FW de Klerk te sê gehad, maar Vosloo eerbiedig die vertroulike aard van daardie mededelings. “Hoewel Mandela van stories oorborrel, hy nie regtig nydig is of skinder nie” (4054). Mandela sê min aan die skares wat op sy koms gewag het. “Jy kon sien en voel hier is nou ‘n politikus, ‘n man in totale harmonie met sy mense” (4093). Mandela stoot ‘n heeltemal onvoorbereide Vosloo voor sodat hy kan sê wat hy as weldoener alles uit sy eie sak vir hierdie agtergeblewenes gaan doen. “St Nelson het my lekker onkant gevang” (4064). “Dit is my mense hierdie … mense wat so lank deur wit mense uitgestoot en verneder is” (4064).

Dit gaan my verstand te bowe dat Vosloo nie Mandela se bymotiewe gesnap het toe hy uitgenooi is om saam met hom rond te jakker nie. As oorverligte verkwalik Vosloo uiteraard nie vir Mandela nie. “Op Carnavon kon ek die Madiba magic op volle toere sien. Dié betowering skryf ek aan verskillende aspekte van sy persoonlikheid toe … Hy is ongekunsteld, maar so slim soos min … Hy straal outydse warmte en spontaneïteit uit. Hy is eg … Die martelaarstatus wat sy inkerkering aan sy buitengewoon innemende persoonlikheid toegevoeg het, het van hom inderdaad ‘n soort heilige gemaak” (4093). “Mandela het nie alleen stamina gehad nie, maar ook staal in sy pype. Die ou Boere-uitdrukking vir ‘n goeie en ware man, ‘n man ‘met ‘n hart van goud en ‘n wil van staal’ kom by ‘n mens op” (4103). Stroperiger naïwiteit is kwalik denkbaar.

Terwyl hy op Robbeneiland ‘n gevangene was, het Mandela Afrikaanse digbundels suksesvol by Nasionale Pers gebedel. Mandela het ‘n brief geskryf om dankie vir hierdie aalmoese te sê. Hierdie brief word deur Naspers vertroetel: “Een kleinood wat in die gang van Naspers se hoofkantoor hang, is ‘n geraamde brief van Mandela” (3597). In een van die digbundels is Ingrid Jonker se gedig, “Die kind”, wat Mandela in 1994 in sy inhuldigingstoespraak as president in die parlement voorgelees het. Die gedig handel oor ‘n (blanke) soldaat wat ‘n swart kind doodgeskiet het. Myns insiens was dit ‘n gemene, lae hou wat Mandela teen blankes geplant het. In die pers is dit egter destyds aangeprys as wonderlike erkenning wat Mandela aan Afrikaans verleen is. Soos ek, vermoed Vosloo (3608) dat Jakes Gerwel die aandag van Mandela gevestig het op die potensiaal wat die gedig vir politieke misbruik het.

Vosloo vertel dat hy Gerwel destyds dikwels op lughawens in die buiteland raakgeloop het. “Eers baie later sou ek uitvind Jakes was so in die stilligheid ‘n koerier van die ANC, met boodskappe na kamerade in die buiteland” (3608).”Jakes sluit later op my uitnodiging by Naspers se direksie aan. Hy was ‘n voortreflike direkteur en later voorsitter van Media24″ (3608). Wat Vosloo verswyg, is dat Jaap Durand, as vise-rektor van die Universiteit van Wes-Kaapland (UWK), grootliks Gerwel se take as rektor vervul het. Gerwel het hom by voorkeur met ondermynende politieke bedrywighede besig gehou. Onder die leiding van Gerwel en Durand het die oorwegend Afrikaanse UWK ‘n uitsluitlik Engelse universiteit geword. Gerwel het na Media24 se Suidoosterfees as ‘n “soomlose” Afrikaanse fees verwys (4468). Heel aan die einde van sy lewe het hy besef dat hy ‘n naatlose fees bedoel het. ‘n Geldige vraag is: In hoeverre het die UWK en by implikasie die “apartheidsregime” vir Gerwel se reis- en verblyfskoste as ANC-koerier betaal? Gerwel en Durand het saam minstens een ANC-byeenkoms in die buiteland bygewoon. Dieselfde vraag kan oor die finansiering van daardie besoek gestel word (Praag 14.01.2017).

Vosloo sal nie en het nie teen enige swart staatshoof so tekere gegaan soos teen hulle blanke eweknieë nie. Hy haal met smaak aan wat Nelson Mandela oor hom geskryf het (2361). Dit is mos per definisie hoë lof, al het iemand anders dit dalk namens Mandela geformuleer. Ewe onbeskeie haal Vosloo ook aan wat mede-joernalis Rykie van Reenen oor hom geskryf het: “Mnr Sukses … die prins van nuusredakteurs” (4652). Wat ontstellend is, is dat Vosloo beweer dat FW de Klerk weens uitlatings in ‘n Dawie-rubriek in 1989 in Die Burger goedsmoeds enige aandrang op groepregte laat vaar het. Wiets Beukes het in daardie rubriek die wens uitgespreek dat die nuwe grondwet “kleurblind” moet wees; iets wat die 1996-grondwet allermins is. “Mandela het [in 1997] aan ons [Nasionale Pers-]groep gesê sy uitgangspunt in onderhandelinge was dat groepvorming bevry moet word om spontaan plaas te vind. In een van hulle eerste ontmoetings het Mandela FW de Klerk se aandag op die Dawie-rubriek uit 1989 gevestig. Volgens hom het pres De Klerk onmiddellik gereageer met: ‘Nou ja, as Dawie só sê, sal ek vir my mense sê ons kan daardie groepwette maar los'” (2371; ook 3597). Kan dit wees dat De Klerk op so ‘n lukrake wyse oor belangrike sake besluite geneem het en skynbaar nie geweet het dat verskillende joernaliste die Dawie-rubriek skryf nie, sodat almal nie ewe gesaghebbend kan wees nie? Vind groepvorming deesdae spontaan plaas of is dit doodeenvoudig die geval dat die swart meerderheidsgroep sy wil ten koste van die minderheidsgroepe kan afdwing?

Hierna haal Vosloo die lof aan wat Piet Cillié vir hom gehad het (2390). Maar dan skryf Vosloo: “Leierskap beteken selfbevraagtekening, maar nie vertwyfeling nie. Oor die jare het ek dit my vaste voorneme gemaak om nooit selftevrede te wees nie … Ek het my as bestuurshoof nie maklik aan selfvoldaanheid oorgegee nie” (2401). En as afgetredene? Hy vervolg: “My leierskap is in my joernalistieke jare gevorm … jy kon … ‘n helikopterblik kry op die landsake soos hulle ontvou het” (2411).

Volgens Vosloo is daar in verkramptheid en verregsheid geen heil nie. Hy lys die aanhangers van “harde apartheid” (406). Daarteenoor stel hy “denkende mense wat verder as die naakte rassisme van die NP gekyk het” (406). Sy Sap-gesindheid slaan deur in sy verwysing na die “katlagters” se “hoon vir [Helen] Suzman en minagting vir sir De Villiers Graaff en sy Verenigde Party”(396). Vir die Potchefstroomse Doppers wat die apartheidsbeleid gekritiseer het, het Vosloo hoë lof: “Hierdie keurbende … kan beskou word as van die eerste ware jukskeibrekers teen apartheid. Dis juis uit hul geselskap wat Willem de Klerk [FW se ouer broer] gekom het” (1400). Vosloo noem hulle idees “vooruitdenke” (1429) of “voorposdenke” (1448, 1523). Hierteenoor word die “droomwêreld” (1556) of “ontvlugtingsdenke” (1469) van die NP-regering gestel. Dit was glo “eenrigtingdenke” (1668). Is diegene wat die ondergang van die blanke bewind en swart oorheersing begeer het, nie veel eerder skuldig aan eenrigting- of afgrondsdenke nie?

Vosloo onderskryf die volgende geykte beskouing oor die 1990/94-ramp: “Hierdie politieke wonderwerk is wyd in die wêreld toegejuig” (1882). Vir die Afrikanerdom, daarenteen, het dit histories en hoogs regverdigbaar om oorlewing gegaan. Die Afrikaners het “hulle gedurende die Engelse koloniale bewind en veral sedert die Anglo-Boereoorlog in ‘n oorlewingstryd bevind … Die oorlewing van hul taal, kultuur, godsdienstige waardes en feitelike voortbestaan as etniese groep binne ‘n Afrika-land was op die spel wanneer hulle oor die politieke bestel vir Suid-Afrika nagedink het. Boonop moes hulle ‘n lank gekoesterde nasionalistiese ideaal, uiteindelik verwesenlik deur die Nasionale Party, finaal prysgee” (1890). Daarom is dit myns insiens glashelder dat die meeste blankes en veral Afrikaners wat in die 1992-referendum Ja gestem het, mislei is.

Desnieteenstaande loof Vosloo die rol wat die Nasionale Pers-koerante in hierdie verneukspul gespeel het. Wat glo beoog is, is “‘n moreel regverdige, inklusiewe bestel waarmee die hele [!] bevolking gelukkig kon wees … ondanks die risiko’s wat sodanige transformasie vir hulle kon inhou” (1899). Vosloo verkondig die gewilde leuen dat die blanke kiesers vrywillig van hulle politieke mag afstand gedoen het; dat hulle die oormag aanvaar het “van die etniese groepe wat hulle voorheen van politieke mag ontsê het” (1899). “Die invloed wat Nasionale Pers op sy lesers uitgeoefen het om op ‘n verligte manier te dink en Ja in hierdie [1992-]referendum te stem, het grootliks tot die oprigting van ‘n demokratiese Suid-Afrika bygedra” (1899). “Ons optrede het gehelp om FW de Klerk uiteindelik in die leiersrol te plaas wat aan hom die Nobelprys sou besorg” (2077).

Die blanke bewind word met oorgawe gekritiseer, bv: “Onder senior joernaliste was daar soms kwalik bedekte irritasie oor die hardhandige segregasie van rasse en die dom besluite wat die NP-regering dikwels in sy onbuigsaamheid geneem het, tot skade en skande van Suid-Afrika” (1350). Sulke kritiek word nie teen die ANC-regering uitgespreek nie. “Met die aanbreek van die nuwe, volledig demokratiese Suid-Afrika …[het] Naspers … van die begin van die nuwe bewind konstruktief aan ons nuwe samelewing help bou” (2558). Baie selde slaan Vosloo se teleurstelling met die nuwe Suid-Afrika deur. “Ná 1994 het ek ná een besoek aan die nuwe demokratiese parlement nie weer die plek besoek nie. Dit het na my mening ontaard in ‘n politieke sirkus met geen stewige debatvoering of geslypte argument teen geslypte argument nie. Wat [Julius] Malema en sy bende [!] die laaste tyd met die verrigtinge van die parlement aangevang het, is benede peil en tekenend van ons land se agteruitgang wat die openbare lewe betref” (424). Dit moet vir Vosloo sekerlik nie lekker wees om konkrete bewyse te sien van waarvoor hy hom beywer het nie. Die nuwe bedeling het myns insiens geblyk ‘n volslae mislukking te wees.

Naspers het tot ‘n groot, gediversiveerde, internasionale maatskappy ontwikkel. “Dit is lank nie meer die Nasionale Pers van ouds met sy Afrikaanse inslag nie! Die direksie se voertaal is in 2014 op my aanbeveling na Engels verander” (1231). “In die sakewêreld is daar nie plek vir oorwegings of sentimente wat jou sukses kan belemmer nie” (1239). Die Naspers-filiaal, M-Net, was aanvanklik in gelyke mate Afrikaans en Engels (1239), maar het spoedig heeltemal verengels. kykNET en VIA het die Afrikaanse televisiekanale geword (1249), maar daar is skynbaar min besorgdheid oor die gehalte van die Afrikaans wat gebeeldsend word. Dit wil voorkom asof daardie “Afrikaans” al hoe meer verengels.

Die houding van Naspers teenoor Afrikaans is kommerwekkend. In 1976 het Afrikaans ná die georkestreerde Soweto-opstand weens ANC- en soortgelyke propaganda “die taal van die onderdrukker” geword (2253). “By Beeld en Rapport het die redaksies sterk standpunt ingeneem teen die afdwing van Afrikaans in die skole van Soweto … Rapport het kragtig kommentaar gelewer: ‘Kry end! Ons wil nie bloed aan ons taal hê nie.’ Dié opmerking illustreer die reguit kritiek op maatreëls van die NP-regering wat koerante van Nasionale Pers hulle teen dié tyd veroorloof het” (2253). In werklikheid was die taalvereiste nie onbillik nie. Engels en Afrikaans was die enigste amptelike tale en die skoliere sou werksgewys baat as hulle kennis van albei gehad het. Skoliere behoort onderrig te ontvang in wat hulle nodig het; nie in wat hulle gemakshalwe verkies nie.

As deel van die verligtheid/openheid van Nasionale Pers, blykbaar veral in die aanvangsdekades, beweer Vosloo: “Die koerante van die Pers het in hul briewe-kolomme en forum-artikels … altyd geleentheid aan dissidente stemme gebied” (1333). Dit moet met ‘n knippie of groot skeut sout geneem word. Daar was altyd ‘n ideologiese, spesifiek politieke, voorkeur by hierdie koerante, eers pro-blank (veral pro-Afrikaner) en pro-NP en later pro-hervorming/transformasie en pro-swart. Tans is die Naspers-voorkeur sterk polities byderwets gelaai. Kyk maar gerus na hierdie koerante se eienaardige keuse van rubriekskrywers. Toets die objektiwiteit van die briewekolomme. Behoudende of regse menings word selde gepubliseer. Die standaardverskoning is “gebrek aan ruimte.”

Kyk ook na die reaksie/kommentaar van lesers onderaan die berigte op Netwerk24. Dit is duidelik dat daar ‘n reuse gaping bestaan tussen wat in die artikel staan en die politieke mening van die oorgrote meerderheid lesers. Maar dit weerspieël steeds nie die volle sterkte van die verset/weersin van die lesers nie. Polities onaanvaarbare reaksies, veral as hulle duidelik geformuleer is sodat hulle ‘n impak kan hê, word glad nie gepubliseer nie. Ek volstaan met ‘n enkele voorbeeld. Netwerk24 is nie bereid om kommentaar te publiseer wat die klaarblyklike verband tussen enersyds Nelson Mandela se doelbewuste keuse van geweld en die stigting van die MK-terreurbendes en andersyds die huidige ingeburgerde geweldskultuur uitwys nie. In sy eerste en enigste onderhoud met PW Botha het Mandela gesê: “As daar ‘n skikking moet kom, sal afgesien moet word van die stel van voorwaardes vir onderhandeling. Hy het spesifiek verwys na die voorwaarde dat geweld afgesweer moet word” (4140). Die koerante van die Naspers-filiaal, Media24, het baie blanke lesers, nie omdat die meerderheid van hulle met die byderwetse politiek wat opgedis word gediend is nie, maar omdat Naspers oor die monopolie van Afrikaanse hoofstroomkoerante beskik.

Die naam van JP (Pieter) de Lange, ‘n opvoedkundige en rektor van die Randse Afrikaanse Universiteit (1979-1987), duik telkens in die literatuur op as een van die radikaal oorverligtes vir wie swart oorheersing ‘n passie was. Hy kan as die vader van die huidige enkele skoolonderwysdepartement in Suid-Afrika beskou word; asof die verskillende ras- of etniese groepe nie verskillende kulturele en onderwysbehoeftes het nie. In Vosloo se boek word dikwels positief na De Lange, wat ook in die Naspers-direksie gedien het, verwys (690, 1502, 2381, 2549, 2811, 2829). In ‘n nuwe boek oor die Afrikaner-Broederbond/Afrikanerbond deur OJO Ferreira, wat ek nog wil bespreek, word De Lange saam met JA (Johan) Heyns uitgewys as die vernaamste aanstigters van verandering in daardie organisasie en die land. Wat die ANC en swartes alles aan De Lange te danke het en wat die Afrikanerdom alles aan hom te wyte het, is blykbaar nog nêrens verhelderend gedokumenteer nie. Hy kan hopelik met genoegdoening die kontras tussen die eertydse Randse Afrikaanse Universiteit en die huidige Johannesburg University as die vrug op sy linkse aktiwiteite beskou.

Die openbarendste deel in Vosloo se boek handel oor hoe daar gekonkel is om van PW Botha as staatshoof ontslae te raak en die verloorder FW de Klerk in sy plek aangestel te kry. Aan die begin van 1989 het Vosloo “aan FW de Klerk en sy kollegas advies gegee dat hulle as groep ‘n gesprek met PW moes voer” (2078). Piet Cillié, die voorsitter van Nasionale Pers, het aan Vosloo, die uitvoerende hoof van Nasionale Pers, te kenne gegee dat Botha na sy beroerte nie voldoende herstel het om as staatshoof te funksioneer nie. Vosloo het Wiets Beukes, die redakteur van Die Burger, Willem Wepener, die redakteur van Beeld, en Bob van Walsem, die redakteur van Rapport, aangehits om iets aan die saak te doen. Volksblad is ook betrek. Die resultaat was “politieke dinamiet van die ergste graad” (2098). Cillié het een van hierdie berigte geskryf.

Vosloo se standpunt was: “Daar kom ‘n tyd waar ons groep ‘n deurslaggewende rol kan speel en dit is nou weer so ‘n oomblik” (2098). “Nasionale Pers het PW se uittrede probeer fasiliteer en was dus diep betrokke by die saak” (2117). Vosloo het ook ‘n boodskap aan De Klerk gestuur “oor die absolute dringendheid dat FW sake moet doodvat. FW het later sy waardering vir ons optrede laat weet” (2098). De Klerk wou klaarblyklik graag Botha se pos beklee, afgesien daarvan of hy geskik vir so ‘n taak is. Vosloo het ook ander mense gebel en onder meer hierdie raad gekry: “Mense soos Magnus (Malan) en Barend (du Plessis) sou gat omgooi” (2109); dus dat hierdie twee lojaal teenoor Botha is. Kan hierin moontlik ‘n rede gelees word waarom juis hierdie twee oud-ministers nou in die Bird Island-sage beswadder word?

Ná die (smeer)berigte verskyn het: “Ek kry oproepe van Dawie de Villiers, minister van mineraal- en energiesake, en Kobie Coetsee, minister van justisie” (2117) – twee De Klerk-dissipels. “Dawie sê FW de Klerk moet optree. Hy bespreek die opsies wat hy aan FW gaan voorlê met my. Hy sal FW … twaalfuur by die vleisbraai van die Stellenbosse NP-sportdag sien. Dawie wys op die sluheid van PW se werksbesoek aan die Kaap, ná ‘n gesondheidsverklaring uitgereik deur homself, en vervolgens ‘n aanval op sy kabinet … Dawie voorsien dat hy self met Chris Heunis, minister van grondwetlike hervorming, gaan bots” (2117). “Kobie Coetsee bel my van sy Vrystaatse plaas. Hy is ontsteld oor PW se onderhoud wat in Volksblad te lese was … Hy sal sy besoek aan sy plaas kortknip en die Saterdagmiddag terugvlieg Kaap toe. Kobie wou kontak met my hou en ons bespreek die drie opsies wat hy aan FW wil noem” (2128).

Vosloo probeer ook om Jack Viviers, Botha se pers-attaché, oor te haal tot dislojaliteit jeens Botha. Viviers sê egter (tereg, soos later sou blyk): “FW en die jonges kan nie die land regeer nie” (2136). Vosloo sê hierna: “FW is ‘n man van integriteit [!]” (2146). “Ek raai Jack aan om hom in sy eie belang van PW los te maak. Hy kan in die kruisvuur beland en seerkry” (2146). Tot sy eer het Viviers hom nie laat imtimideer of bangpraat nie. “Hy sê hy bly lojaal … aan PW” (2146). Ná die Stellenbosse vleisbraai word Vosloo deur ‘n joernalis ingelig dat Heunis se toespraak daar “onsmaaklik” was (2146). Heunis het glo ‘n hou teen FW ingekry.

De Klerk het Vosloo gebel. “Die persverklaring wat FW wou maak, het gestrook met ‘n konsepverklaring wat ek vroeër oor die foon aan hom voorgelees het” (2155); dus, De Klerk het hom toe reeds aan die neus laat lei. Vosloo gee die teks van hierdie konsepverklaring weer. “FW het ons warm ondersteuning en vriendskap baie waardeer” (2166). Vosloo verskaf ‘n rekord van die woordewisseling wat tussen Botha en De Klerk plaasgevind het en wat deur “‘n vertroulike bron” aan hom voorsien is (2166). Botha het glo beweer dat die kabinet, toe hy siek was, sonder hom “sag geword het oor die ANC” (2175). Was dit nie profetiese woorde nie? Botha het gesê hy is gesond en gevra: “Hoeveel van julle sit hier met pille in julle sakke?” (2175). Botha het ook vir De Klerk gesê: “U is meer taktloos as wat ek gedink het u is” (2187).

De Klerk wou hê Botha moet bedank en sy gesondheidsprobleme as rede voorhou. Hier toon Botha sy staal: “Ek moet met ander woorde lieg, om julle te red. Nee, dit spyt my kollega, ek is nie bereid om die soort van goed op te stel wat julle op die Federale Kongres met huigelary aanvaar gekry het nie” (2210). Vosloo bewoord die afloop van hierdie gesprek soos volg: “FW de Klerk se voorstelle vir die hervorming van Suid-Afrika se politieke bestel was vir PW onaanvaarbaar en op 6 Mei 1990 bedank hy [Botha] ook uit die Nasionale Party” (2210). Sy termyn as staatspresident het reeds op 15 Augustus 1989 met sy bedanking ten einde geloop.

Dawie de Villiers se ondermyning van die man wat hom as minister aangestel het, het verder gestrek as wat hier bo aangedui is. “Op 3 Julie 1989 vertel Dawie de Villiers, Kaaplandse leier van die NP, my van ‘n gesprek wat die NP se vier provinsiale leiers op 16 Junie met PW Botha in die Wildernis [waar Botha se huis was] gevoer het. Daar was drie leiers: FW de Klerk, Kobie Coetsee en Dawie self. Die Natalse leier, Stoffel Botha was oorsee. Toe PW verneem dat die provinsiale leiers hom wil spreek, vra hy dat van sy ondersteuners ook kom. Hy wou Pik Botha, minister van buitelandse sake, Magnus Malan, minister van verdediging, en Barend du Plessis, minister van finansies, graag daar hê. Pik en Magnus het verskoning gevra weens werkdrukte sodat slegs Barend as ondersteuner aanwesig was. Dawie sê PW was goed voorberei met ‘n legger vol bewyse. Hy het die besoekers oor die kole gehaal en die federale raad van die NP van ontrouheid beskuldig. Sy primêre steen des aanstoots was egter Nasionale Pers en veral Die Burger. ‘Daardie redakteur’ het hy na die goeie Wiets Beukes verwys, sonder om sy naam ooit te noem, het hom in sy siekte ondermyn. Volgens Dawie de Villiers het PW ‘n veel groter wrok teen FW gekoester. Maar hy kon sy verbittering ontlaai deur Nasionale Pers tot sondebok te verhef” (2225) – asof Nasionale Pers en spesifiek Vosloo nie ‘n leidende aandeel in hierdie komplot gehad het nie. Die rol wat sowel Vosloo as De Villiers in hierdie sage gespeel het, strek hulle myns insiens glad nie tot eer nie; des te meer as die rampspoedige gevolge van De Klerk se rol as staatshoof in ag geneem word.

Vosloo gaan egter voort met lofredes vir Nasionale Pers en by implikasie vir homself: “Die groot koersverandering in Suid-Afrika is onder meer deur die aanvoorwerk van Nasionale Pers se koerante moontlik gemaak, beslis wat die aanvaarding van die nuwe Suid-Afrika deur die Afrikaanssprekende mense betref” (2234). ‘n Mens kan moeilik glo dat Vosloo hom in so ‘n mate aangematig het dat hy sy pos misbruik het om ‘n verandering in die staatshoofskap te bewerkstellig. Let op hierdie uitlating, wat op oorskatting behoort te dui, maar vir Vosloo aanvaarbaar is: Daar is “soms berigte in koerante wat die hoogste politieke gesag in die land op jou laat neerdaal” (2521). Kan die toekoms van ‘n land in die hande van ‘n joernalis geplaas word en die uitkoms daarvan dan ‘n voorspoedige, suksesvolle, korrupsievrye land wees waarin die inwoners vreedsaam en gelukkig saamwoon? Die Nasionale Party “was vir publisiteit van die Pers afhanklik en laasgenoemde kon dus subtiele of indirekte, maar soms ook direkte druk op die hefbome van die mag in Suid-Afrika uitoefen” (2591). In die nuwe Suid-Afrika versuim Naspers/Media24 egter in baie opsigte en op ‘n opsigtelike manier om druk op die ANC-regering oor uiters belangrike kwessies uit te oefen; tans bv plaasmoorde en onteiening sonder vergoeding. “Naspers se maatskappyfilosofie onderskraag en dien vandag ‘n inklusiewe demokrasie. Dit moet sy rigsnoer in die toekoms bly” (3193).

Die oud-predikant, Izak de Villiers, het navraag gedoen oor Nasionale Pers se siel. Vosloo verwys na Jan Marais (4521) wat eers baie geld op die myne gemaak het en toe kon begin om goed te doen, dus ‘n filantroop te wees. ‘n Mens sou verwag dat Vosloo hier twee sake sou aanpak. Een is dat die Universiteit Stellenbosch (US) sy stigtingsvoorwaarde met sy verengelsingsbeleid verkrag, maar Vosloo skryf glad nie hieroor nie. Die ander is dat Naspers sy welvarendheid vir filantropiese projekte kon aanwend wat sy oorsprong weerspieël; dus dat hy moeite sou doen om die Afrikanerdom en ordentlike Afrikaans, oftewel Standaardafrikaans, finansieel ruim te ondersteun. Ook dit doen Vosloo nie.

Die US het eens “‘n idee” en Nasionale Pers het eens “die saak” (4570) bevorder, maar hulle doen dit nie meer nie. In albei gevalle is die kernrede hiervoor politieke byderwetsheid wat vergestalting vind in ANC-gedienstigheid en swart bevoordeling en by implikasie blanke benadeling, vandaar Naspers se eksklusief swart aandele-skemas. Dit is ook waarom Vosloo die wanpraktyk goedpraat dat swart misdadigers nie as swart in koerantberigte geïdentifiseer mag word nie (2443). Geldmaak kry by Naspers dermate voorkeur dat ‘n prestige Afrikaanse vaktydskrif soos Standpunte as onlonend gestaak is, sonder om die waarde wat dit vir Afrikaans het, te verreken.

In Media24 se nuuskantore is daar feitlik geen ervare, substansiële joernaliste meer oor nie. Vosloo noem dit die “verdunning van die redaksies van gedrukte media” (4713). Van senior joernaliste word ontslae geraak en hulle plek word deur “regstellings” ingeneem wat in baie gevalle nie ‘n joernalistieke bydrae kan lewer wat die moeite werd is nie. Die koerante het vir kopie van buitestanders, bv vryskutjoenaliste, afhanklik geword. Die situasie is soortgelyk aan dié in die staatsdiens: die poste word deur onbekwames beset en buite konsultante moet aangestel word om die werk wat vaardighede vereis, te doen. Soos Vosloo dit tereg stel: Naspers “is nou ‘n produk van ons kontemporêre tyd” (4643). “Sy ‘siel’ is verplaas” (4652).

“Liefde vir Afrikaans maak dit pynlik vir my om te sien hoe die funksies en gebruik van Afrikaans vandag toenemend ingeperk en afgeskaal word” (4679). “As kultuurtaal het dit … nog oneindige potensiële waarde” (4679). Dit is die soort benadering waarmee polities korrektes vorendag kom. Afrikaans het, soos Engels, naas kulturele funksie in werklikheid talle ander funksies. In die praktyk vind ons egter “die verskraling van Afrikaans in talle fasette van die openbare lewe” (4782). Afrikaans kan dwarsoor Suid-Afrika in groter mate as Engels gebruik en verstaan word. In daardie sin is Afrikaans en nie Engels nie die land se primêre nasionale taal. Al voordeel wat Engels bo Afrikaans het, afgesien van ANC-ondersteuning, is dat dit ‘n internasionale taal is. Vosloo redeneer egter soos die ANC: “Engels … [is] die voordeligste taal vir die opkomende geslag jong mense” (4688). Sy benadering tot Afrikaans wek nie vertroue nie. Oor die viering van die Wonder van Afrikaans in 1959 skryf Vosloo: “Die verwaandheid was mateloos,” blykbaar omdat dit “onder die vaandel van die Afrikaans-nasionale bewind” plaasgevind het (4713).

Soos Wim de Villiers het Vosloo ‘n kultureel ontwortelde, geglobaliseerde oud-Afrikaner geword. Hy erken dat die pro-Afrikaansgesindheid van die NP-regering vervang is “met die apatie, eintlik die teensin [weersin], van die nuwe bewind” (4696). “‘n Taal wat nie amptelik gebruik word nie, sal ‘n kreeftegang gaan” (4705). Waarom span Naspers nie sy finansiële vermoë ter bevordering van die Afrikanerdom en Standaardafrikaans in nie? Omdat sentiment glo nie ‘n plek in die sakewêreld het nie (1239). Maar pro-swart sentiment het wel ‘n prominente plek in die Naspers-stal. Dit is ‘n kwessie van keuses wat uitgeoefen word. In hierdie sin het Naspers inderdaad sy siel verloën en verloor en vir ‘n ander een verruil. “Wat help dit ‘n mens as hy die hele wêreld as wins verkry, maar homself verloor of te gronde gaan?” (Lukas 9:25).

Vosloo herhaal wat deesdae op ‘n geykte en polities byderwetse manier oor Afrikaans kwytgeraak word: “Bruin Afrikaanssprekende mense dra nou grootliks by tot die gebruik en behoud van Afrikaans” (4705). Die “groei van Afrikaans” is glo van die bruin mense afhanklik (4827). Hy verwys dan na die “uiters kleurryke variasies van Afrikaans, waaraan absoluut geen ideologiese gewig hang nie. Hulle red Afrikaans met hul talent” (4705). Daar is sekerlik ideologiese gewig in hierdie soort “Afrikaans”. Geradbraakte, Engels-besoedelde Afrikaans word doelbewus misbruik om behoudende Afrikaners die moer in te maak. Die gehalte van Afrikaans, veral in die sin van Engels-vrye Afrikaans, is van deurslaggewende belang vir die sinvolle oorlewing van Afrikaans. Vosloo sien hierdie probleem raak, maar polities korrek lewer hy geen kritiek daarop nie: “Weens ons politieke geskiedenis voel baie bruin woordkunstenaars nie die aandrif om hulle moedertaal teen Engels te verskans soos die ouer geslag Afrikaanssprekers nie” (4705).

Wat by Vosloo voorkeur geniet, is nie die taal Afrikaans nie, maar politieke oorwegings: “Om Afrikaans van die taal van apartheid na die taal van versoening om te buig” (4741). Dit is waarom Vosloo die inisiatief met bv die stigting van die Afrikaanse Taalraad (ATR) geneem het. In die praktyk laat die ATR hom deur mode-politiek lei en bevorder gevolglik eerder die brouseltaal Kaaps as Standaardafrikaans. Myns insiens is ‘n Afrikaansinstansie wat nie die moed het om suiwer(der) Afrikaans te bevorder nie, nie die moeite werd nie.

Leon Lemmer: Melanie Phillips: Van progessief tot behoudend

Melanie Phillips (gebore in 1951) is ‘n Britse joernalis wat uit ‘n ouerhuis kom waarin dit vanselfsprekend was dat die Arbeidersparty ondersteun word. Sy het Engelse letterkunde aan St Anne’s College, Oxford University, bestudeer en daarna joernalistiek in Cardiff. As joernalis was sy agtereenvolgend verbonde aan leidende Britse koerante: The Guardian, The Observer, The Sunday Times en Daily Mail. Hierdie lys weerspieël hoe haar mening geleidelik van progressief na behoudend verander het; ‘n aanvanklik linkse “that has been mugged by reality.” Dieselfde kan gesê word van haar tydskrifartikels wat voorheen in New Society, New Statesman en later in die meer konserwatiewe The Spectator gepubliseer is. Tans lewer sy weekliks ‘n artikel in The Times.

Die van Phillips klink Brits maar is in werklikheid ‘n verengelsing van haar oupa se Poolse van. “My father’s father – who, according to family mythology, was given the name Phillips because the immigration officer couldn’t pronounce his Polish name” (2018-boek hier onder, Kindle 189). Dit herinner aan Joseph Conrad (1857-1924), maar anders as Conrad, vir wie Engels sy derde taal was, is Phillips in Londen gebore en is haar beheersing van Engels idiomaties en uitmuntend. Sy het verskeie boeke gepubliseer, bv All must have prizes (1996), waarin die polities byderwetse gelykverklaring van mense, die relativering van waardes en die ondermyning van gesag aan bod kom.

Die boektitel is ontleen aan ‘n frase in Lewis Carroll se Alice in Wonderland: “everybody has won, and all must have prizes” – soos wat graag oor die nuwe Suid-Afrika beweer word (‘n wen-wen-situasie) terwyl dit veel eerder die geval is dat almal verloor (‘n verloor-verloor-situasie). “In this book, I wrote that education standards had not only plummeted but education itself had been redefined. It was no longer the transmission of knowledge and culture, but a process of self-discovery by ‘autonomous meaning-makers’ – once known as pupils” (2018-boek, 1389). In die nuwe Suid-Afrika, waar minder as ooit op skool geleer word, het skoliere (“verouderd” – HAT) oornag leerders geword.

Phillips se teks is op die Britse skoolstelsel toegespits, maar dit herinner aan die Afrika-benadering waarvolgens alle swartes in dieselfde mate bevoordeel moet word, bv die jaarlikse toekenning van bonusse aan alle werkers en nie slegs aan diegene wat uitsonderlik produktief was nie. Dink ook aan swart skoliere en studente wat mbt eksamens eis: “Pass one, pass all.” “I could see for myself that teaching had been hijacked by left-wing ideology. Instead of being taught to read and write, children were being left to play in various states of anarchy on the grounds that any exercise of adult authority was oppressive and would destroy the innate creativity of the child” (2018-boek, 838).

In The world turned upside down: The global battle over God, truth and power (2010), spreek Phillips haar kommer uit oor die irrasionaliteit wat die hedendaagse wêreld oorspoel. Sy lewer ‘n pleidooi vir die terugkeer na rasionaliteit en religieuse tradisies. Phillips se eerste roman is onlangs gepubliseer: The legacy (2018). Phillips het veral bekendheid verwerf met die boek, Londonistan: How Britain has created a terror state within (2006), waarin sy aantoon in watter groot mate veral die Britse hoofstad, maar ook talle ander gebiede in veral Engeland, vermoslem het. Tien jaar later, in 2016, het Londen sy eerste Moslem burgemeester gekry. Kindle-weergawes van die laasgenoemde drie boeke is beskikbaar.

Ek het Londonistan in ‘n vorige rubriek bespreek (Praag 15.05.2016). Bv: “Londonistan verwys nie slegs na die Britse hoofstad nie, maar ook na vermoslemde areas in Britse nywerheidstede, wat die tradisionele aard van die Britse samelewing nie net verander het nie maar op die lange duur selfs kan vernietig … Weens kultuurverskille, dus nie-wittes se vreemde leefwyse, kon hulle nie so maklik soos blankes in die Britse samelewing geassimileer word nie. Die nie-blanke immigrante was geneig om eie monokulturele gebiede in Brittanje te vestig, wat veral in stede aangetref word en dikwels die aanskyn van krotbuurte aangeneem het … ‘the deadly fusion of an aggressive ideology [Islamism] and a society that thas lost its way [Britain] has led to the emergence of Londonistan.'”

Ek het pas Phillips se outobiografie gelees: Guardian angel: My journey from leftism to sanity (New York: Bombardier Books, 2018, 256p; Amazon Kindle $9,19). Daarin word sy beskryf as “Britian’s most controversial champion of national and cultural identity” (Kindle 2080). Die boektitel sinspeel op die bekendheid wat sy as joernalis by The Guardian verwerf het. Wat ek eienaardig vind, is haar lojaliteit aan die Verenigde Koninkryk in sy geheel, dermate dat sy ‘n eie Ierse en Skotse nasionalisme en kulturele identiteit ontken of ten minste as onaanvaarbaar beskou. Ek gaan nie oor haar familiegeskiedenis geskryf nie maar eerder oor ‘n aantal sake wat sy opper.

Op 23 Junie 2016 het 51,9% van die Britse kiesers in ‘n referendum die wens uitgespreek dat die Verenigde Koninkryk uit die Europese Unie (EU) moet tree. Daar was en is hewige meningsverskille tussen die Brexiteers en die Remainers. Die laasgenoemdes beweer massa-immigrasie het die uitslag deurslaggewend bepaal. Dit was ‘n groot terugslag vir “liberal, tolerant, outward-looking Remain” (66). “This view was rooted in the belief that the Western nation was the source of global oppression, bigotry and war. It therefore needed to be constrained by transnational institutions such as the EU and the United Nations, and by ‘universal’ laws such as human rights. Because transnationalism embodied the brotherhood of man, these institutions would necessarily supercede national parliaments and their laws” (79).

Die Brexiteers meen egter dat die hoofoorweging nie ontevredenheid met massa-immigrasie was nie maar “the desire for Britain to control its own policies and laws” (66). “On June 23, 2016, the British people found the courage to assert once again the rightfulness and desirablity of an independent Western democratic nation giving expression to its own historic culture, beliefs and laws” (86). Die referendumuitslag “represented the defeat of a progressive worldview that had been actively reshaping British and Western culture for more than half a century” (73).

Die verkiesing op 8 November 2016 van Donald Trump as Amerikaanse president word in dieselfde konteks as Brexit beskou. “He was brought to power by a revolt against a political and intellectual establishment which had long sought to erode America’s values at home and emasculate its power abroad” (92). “Both in voting for Brexit and for Donald Trump, the people were demanding the upholding of their core culture, the defense of their nation and the restoration of the democratic compact of citizenship with their country’s government” (98). Hier is daar duidelike verset teen die linkse siening “that the nation state was an oppressive western construct that was innately racist and inescapably created nationalism, conflict and war” (1504).

The Guardian was in Suid-Afrika berug vir wat hy oor apartheid gepubliseer het. Phillips was van 1977 tot 1998 aan hierdie koerant verbonde. Nadat sy bedank het, het hierdie koerant stemming teen Phillips gemaak deur haar as ‘n “human cactus” te beskryf (2013). Terugskouend skryf Phillips: “The defining feature of Guardian journalists [is] a narcissistic self-regard based upon a fixed belief in their own superiority and righteousness, nurtured by indulgence and privilege” (464). “We also admired what we told ourselves was the paper’s historically noble and principled stand in defence of liberty and justice and against oppression. We were proud of its nonconformist origins as the Manchester Guardian and proud of its legendary former editor CP Scott who coined the dictum, ‘comment is free but facts are sacred.’ It was only later that I realized there was more than a shred of truth in the old joke that Guardian news stories freely spun the facts while its editorial comment columns treated opinion as sacred. No one ever mentioned the paper’s unfortunate support in the 1930s for Stalinism, when it sacked its Moscow correspondent Malcolm Muggeridge [1903-1990] after he had tried to report the effects of the bureaucrat-induced famine in the Ukraine and Caucasus in which some six million people starved to death” (478).

Die destydse siening van die linkses/progressiewes het intussen nie verander nie: “Whereas the right seemed to believe the worst of people, we believed the best. They embodied darkness; we embodied light. They were about the past; we were always looking to the future” (492). “Whatever we said was, by definition, morally correct” (498). Dink aan “die donker tyd van apartheid” waaraan ons feitlik daagliks herinner word en die “moreel hoë grond” wat die ANC beklee, so hoog dat geen kwaad in die beoogde owerheidsdiefstal van blankes se eiendom gesien word nie.

“I always thought of myself as a liberal, in the classical English meaning of the word, which to me was another way of saying I believed in progress and the capacity of human beings to create a better world” (498). “Only much later did I realize that the left is fundamentally illiberal … everything not on the left was politically extreme” (505). In die Naspers/Media24-koerante word enige iemand wat regs van die sentrum is, verregs genoem. Wat vermoë tot wêreldverbetering betref, kan ons gerus erken dat alle mense nie eenders is nie. Ons kan daagliks waarneem dat net sommige mense/groepe die vermoë het om ‘n beter wêreld te skep. ‘n Ander gevolgtrekking waartoe Phillips gekom het, is: “The left didn’t like ordinary people and in particular the lower middle class, the striving class who believed in things like self-discipline and personal responsibility” (999). Regte eerder as verpligtinge word beklemtoon.

In die jare sestig het die swart burgerregtebeweging die Amerikaanse samelewing onherroeplik opgedonder; nie dat gelyke regte noodwendig verkeerd is nie, hoewel ‘n mens sou verkies dat sulke regte (in bv Amerika en Suid-Afrika) verdien en nie gewelddadig opgeëis word nie. Waarteen ek dit het, is dat swartes suiwer rassisties en dikwels sonder teenprestasie deesdae in buitensporige mate bo blankes bevoordeel word. In die jare sestig was daar in Brittanje ook ‘n kulturele revolusie, die “swinging sixties,” wat deur die beskikbaarstelling van die geboortebeperkingspil en die seksuele revolusie wat daarop gevolg het, moontlik gemaak is. ‘n Militante soort feminisme het sy kop uitgesteek.

“It was during the seventies and eighties when those ideas actually became embedded in British society, when the students and young agitators of the sixties became lawyers, teachers, university lecturers, civil servants, campaigners, thinktankers, and politicians – and thus captured the citadels of British culture, where they proceeded to undermine core values of education, family, law, and other cultural building blocks of society … There was virtually no questioning of the iron assumption that the poor and socially disadvantaged were inevitably the victims of circumstances rather than accountable for their own behavior” (538). Hoeveel groter en meer tragies is die Suid-Afrikaanse revolusie van 1990/94 nie? Apartheid, dus blankes, word die skuld vir iedere swart agterstand gegee.

Die uitgangspunt is dat almal gelyk/wesenlik eenders, bv (potensieel) ewe bekwaam, is. “‘Mindless egalitarianism’ … was leaving children ignorant and untaught” (1195). As in die praktyk blyk dat mense nie eenders is nie, word die swartes as die benadeelde slagoffers beskou en die blankes as die skuldiges wat moet opdok. “The left … had replaced truth with ideology and [their] weapon of choice against all dissent was vilification and demonization” (565). Byvoorbeeld, enigeen wat ‘n geluid maak wat polities nie korrek genoeg is nie, word sonder meer ‘n rassis genoem. Dit is nie vryheid nie; veel eerder ideologiese verslawing.

“Respect for authority both in and outside the classroom had collapsed. Knowledge had given away to creativity and spontaneity. Literacy had been redefined as un-reading. The essay had been supplanted by the imaginative story, replacing teaching children to think by allowing them to imagine. Teaching the rules of grammar or maths was frowned upon for stifling a child’s innate creativity. Right and wrong answers were no longer distinguished from each other; relativism reigned instead, and children were told to make it up as they went along” (1397). “Correcting children’s mistakes was an illegitimate exercise of power” (1403).

Kinders wat akademies beter as ander presteer, mag nie geloof word nie omdat dit die selfbeeld van minder talentvolle kinders ondermyn. Dit kan egter eerder ‘n geval wees van mindere toewyding as mindere talente. Die aandag van agtergeblewenes mag nie daarop gevestig word dat hulle agter raak en bly nie. ‘n Blanke mag nie spreekwoordelik van ‘n lid van ‘n ander ras/etnisiteit sê hy ‘n aap of bobbejaan nie. Die objek mag hierdie karakterisering hoogs nodig hê, maar volgens die HAT is albei neerhalende terme. “The outcome was a Lewis Carroll world in which failure of a child to learn to read was glorified as evidence of success. The result was mass functional illiteracy among school leavers, and associated behavioral problems by pupils excluded from classroom life through their inability to read. Even universities were forced to provide remedial courses for undergraduates to compensate for the gross inadequacies of the education system” (1403). Dit is ook waar van Suid-Afrika waar nie net funksionele tekstuele ongeletterdheid kenmerkend van sommige/baie skoolverlaters is nie maar ook/veral funksionele numerêre ongeletterdheid.

“My writing during the 1980s and 1990s reflected the fact that Britain was undergoing a cultural revolution … Fundamental assumptions and values were being challenged, attacked and undermined. The homogeneity of British society was being eroded by mass immigration, which was changing the face of the country. As socialism withered and the free market dominated, identity politics replaced economics” (1006). “This was not merely to transform family life, but also turn the understanding of what was normal and what transgressive* inside out” (1012). “The left was rejecting all external authority and embrasing instead moral and cultural relativism, the idea that ‘what is right’ is ‘what is right for me,’ and declaring any hierarchy of values illegitimate. But to me, this was a recipe for an amoral free-for-all in which freedom would die” (1012). Op ‘n soortgelyke manier word hiërargie by individue en groepe mense ontken; almal is bv ewe bekwaam en moreel goed. In werklikheid is daar mense wat werksgewys nie die mas opkom nie en moreel sodanig is dat hulle nie in die samelewing geduld behoort te word nie. [* “Transgressive {oortredend/oorskrydend}: involving a violation of moral or social boundaries.”]

As ondersoekende joernalis het Phillips “benadeelde” armes in hulle huise besoek. Te midde van die vullis was daar luukse goedere soos video-opnemers, vrieskaste en duur fietse. “What I saw was a spiritual poverty that could not be explained away by material deprivation” (585). ‘n Feitlik onontbeerlike item in ‘n arm huishouding is ‘n televisiestel. Die SABC het onlangs genoem dat hy nie sokkeruitsendings op radio kon bekostig nie omdat hy nie geld vir duur sportuitsendings het nie. Die SABC het hierdie versoek simpatiek oorweeg omdat dit hoofsaaklik swartes is wat sokkeruitsendings begeer. Wat polities korrek nie genoem is nie, is dat indien die oorgrote meerderheid swartes vir televisie-uitsendings betaal, sou die SABC oorgenoeg geld hê vir die uitsending van sokkerwedstryde op radio én televisie. Voorspelbaar het die SABC sedertdien geld gevind om sokkerwedstryde op radio uit te saai.

Dit is hierdie nie-betaalkultuur wat veroorsaak dat diegene wat wel televisielisensies het, eersdaags vir dekodeerders sal moet opdok terwyl die nie-betalers op groot skaal van gratis dekodeerders voorsien gaan word. Die huidige bevoordeeldes gaan dus verder bevoordeel word. Die huidige benadeeldes gaan verder benadeel word. Normaalweg kyk ek nie televisie nie. Dit was ‘n riem onder die hart om te lees: “I knew that having the TV on in the middle of the day was a sign of moral weakness” (293). Die bekendste lewende, konserwatiewe Britse filosoof, Roger Scruton, het nie ‘n televisiestel nie, maar hy het sy twee kinders soms toegelaat om by die bure te gaan kyk. Omdat so baie mense in hulle vryetyd as afleiding eerder televisie kyk as om hulleself geestelik te verryk deur bv te lees, het die “sportsterre” multimiljoenêrs geword. Baie van hulle het skynbaar nie tyd om te skeer nie maar hulle vind tyd om op die veld te spoeg, hulle hare te kleur en hulle op ander maniere te mismaak, bv om hulle (oormatig) te laat tatoeëer.

Diskriminasie teen blankes word nie rassediskriminasie genoem nie, maar regstelling. Owerheidsdiefstal van blankes se eiendom word nie nasionalisering genoem nie maar teruggawe, asof die huidige swartes, anders as die huidige blankes, ooit wettige aanspraak op bv daardie plase gehad het. Die staatsdepartement wat met die owerheidsdiefstal van veral blankes se eiendom gemoeid is, word Landelike Ontwikkeling genoem. Swart bevoordeeldes word benadeeldes genoem. “This is the core of what we now know today as ‘political correctness’ through which concepts are turned into their polar opposite in order to give miscreants a free pass if they belong to certain groups designated by the left as ‘victims.’ They are thus deemed to be incapable of doing anything wrong, while groups designated as ‘oppressors’ can do no right” (696). “This twisted thinking is what now passes for ‘progressive’ thinking in Britain and America” (703).

Iets anders wat Phillips as ondersoekende joernalis vasgestel en oor geskryf het, is “the refusal to teach Standard English on the grounds that this was ‘elitist'” (889). “Teachers wrote to me in despair at the pressure not to impose Standard English on children on the grounds that this was discriminatory. They knew that, on the contrary, this was to abandon those children to permanent servitude and ignorance” (895). “The problem was the number of bad teachers who were turning good teachers into a beleaguered minority” (902). “Dissent was being silenced, and those who ran against the orthodoxy were being forced to operate in secret; worse still, the very meaning of concepts such as education, teaching and knowledge was being unilaterally altered, and thousands of children, particularly those at the bottom of the social heap, were being abandoned to ignorance and institutionalized disadvantage” (915).

In Amerika is daar ‘n soortgelyke verskynsel. Pleks van onderrig in Standard American English aan swartes te verskaf, word druk uitgeoefen dat swartes in Black English onderig moet word omdat dit hulle moedertaal is. Soms, veral in die Suide, word dit Ebonics genoem, wat glo die taal was waarin die swart slawe probeer het om met hulle (wrede) wit eienaars te kommunikeer; soortgelyk aan die manier waarop Afrikaans na bewering ontstaan het. Dat daar baie fiksie/mites in die ontstaan van Ebonics is, blyk uit die feit dat daar min woorde van Afrika-oorsprong in die Engels van swart Amerikaners is. Daar is heelwat meer wat oor hierdie onderwerp gesê kan word: “Die ebonisering van Kaaps” (Praag 16.02.2014). Insgelyks is daar min woorde in Afrikaans wat aan bv die Khoi-San en die Maleis van die destydse slawe toegeskryf kan word. Maar die handvol Afrikaanse woorde van nie-wit oorsprong word deesdae tot vervelens toe gelys terwyl die olifant in die taalkamer, die Afrikaanse woorde wat uit bv Nederlands en Duits oorgeneem is, verswyg word; om nie te praat van die groot aantal Afrikaanse woorde wat vindingryke Afrikaners geskep het en steeds skep nie.

Phillips keer telkens terug na maatskaplike kwessies. “By far my biggest break with the left … was over the breakdown of the family. In the late 1980s, I noticed that the institution of the family was suffering a ‘chronic crisis of identity and self-confidence.’ There were more and more divorces and single parents; at the same time parents were becoming less confident in managing their children” (1045). “Fatherless families [were] at least partly responsible for a national breakdown in authority and rising levels of crime” (1052). Let op hierdie skewe (feministiese) siening: Distansiëring vind plaas “from the bad old days when simply everyone was miserable because marriage chained women to men who, as everone with the correct view knew for a fact, were basically feckless wife-beaters and child abusers as well as being irrationally prejudiced against the opposite sex” (1085).

Dit is bekend dat die meeste swart kinders in Suid-Afrika vaderloos grootgeword het en dat die buitensporig hoë voorkoms van misdaad (veral) hieraan toegeskryf word. Die tragedie is dat hierdie slegte voorbeeld van vaderlose gesinne al hoe meer in die Weste nagevolg word. “During the 1990s, the ultra-feminist agenda behind the willed breakdown of the traditional family became even boulder in attacking its real target: men. It seemed to me to be driven by women who were declaring, offensively and stupidly, that men were a waste of space and that no sensible woman ‘would take one home'” (1455). Dink aan wat mense soos Amanda Gouws en Christi van der Westhuizen aangemoedig/toegelaat word om in die hoofstroomkoerante kwyt te raak; mans as suurstofdiewe. Sulke uitlatings kan as “emotional incontinence” (emosionele swakblasigheid) beskou word (1559).

“The left had become the sum of various interest groups all out for their own particular causes such as single parenthood, homosexuality, or animal rights” (1202). Phillips se gevolgtrekking is: “The destruction of the traditional family had as its real target the destruction of Biblical morality” (1118). “What I saw so clearly in the areas of education or family … was in essence the displacement of truth by ideology” (1138). Dít het sy vroeër soos volg geformuleer: “Truth was being sacrificed to expediency. Evidence would be denied if the consequences were too inconvenient” (1079). Hierin lê, in ‘n neutedop, ‘n verduideliking van die onverkwiklike situasie waarin die Weste, insluitende blank Suid-Afrika, hom bevind. Die ideologie wat besig is om Westerse beskawing te vernietig, is kulturele marxisme, dikwels politieke korrektheid genoem (1277). Een van die kernmaniere waarop gepoog word om die Weste kultureel te verslaan, is om die gesin af te breek. Sogenaamde selfdegeslaghuwelike is een van die maniere waarop dit gedoen word. Namate al hoe meer gesinne disfunksioneel word, word dit al hoe moeiliker om ‘n funksionele, vreedsame, voorspoedige, gelukkige samelewing in stand te hou.

“Truth was being sacrificed to expediency” kan as ‘n “cultural nervous breakdown” beskou word (1559). Ek volstaan met twee plaaslike voorbeelde. Eerstens, in die Universiteit Stellenbosch (US) se Eeufeesjaar (2018) kies Wim de Villiers openlik en sonder dat hy daadwerklike teenstand ondervind om eerder Nelson Mandela as Jan Marais te huldig. Mandela sou De Villiers se verengelsing van die US geloof het terwyl dit teen die grein van Marais se stigtingsvoorwaarde ingaan. In die nuwe Suid-Afrika kan De Villiers mos nie verkeerd wees as hy hom eerder by ‘n swarte as ‘n blanke skaar nie.

Tweedens, sedert 1994 is die agteruitgang van die gehalte van Afrikaans onrusbarend opvallend. Hierdie kreeftegang verkry al hoe meer momentum. Dit is die enkele kenmerk van die Afrikaans van ná 1994 wat nie misgekyk kan word nie. Desnieteenstaande voer Afrikaansinstansies en Afrikaansdosente nie ‘n veldtog om suiwerder Afrikaans te bevorder nie. Die rede hiervoor is dat die sprekers van Kaaps, dus van geradbraakte Afrikaans, polities korrek nie aanstoot gegee mag word nie. Dit is ‘n sprekende voorbeeld van misplaaste voorkeur: dat onderdanigheid aan politieke korrektheid belangriker as die heil van Afrikaans geag word. Diegene wat so lou/halfhartig oor Afrikaans is, laat my dink aan: “Maar nou, omdat hulle lou is, nie warm en ook nie koud nie, gaan Ek julle uit my mond uitspoeg” (Openbaring 3:16).

Leon Lemmer: Is die Afrikaanse Taalmuseum en -monument ‘apartheidsondes’?

Michael Jonas, die bruin direkteur van die Afrikaanse Taalmuseum en -monument (ATM) in die Paarl, het onlangs geskryf: “Die ATM is deels in apartheidsonde gebore” Die ATM het glo “politieke bagasie” (LitNet 31.07.2018). Die monument eerder as die museum word deur hom betrek. In hierdie artikel ontleed ek hierdie “politieke bagasie.” Die lesers kan dan besluit of die tradisionele ATM (1975-1994) of die getransformeerde ATM die swaarste aan politieke bagasie dra. Jonas se uitlatings toon dat hy geen werklike begrip het van die redes waarom hierdie museum en monument sedert 1975 in die Paarl is nie. Albei instansies is nie uitsluitlik nie maar by uitstek Afrikanerheiligdomme. Hulle is deur die Afrikanerdom geskep omdat hierdie etniese groep die lojaalste en onvervreembaarste ondersteuners van Afrikaans is.

Die ATM behoort myns insiens eerder ‘n uitvoerende hoof te hê wat deeglik in Afrikaans (en veral in Afrikanerkultuur) onderleg is, dus in geestesgoedere, as ‘n museumkundige, soos Jonas, wat moontlik eerder tegniese vaardighede het. Die vereiste van ‘n onstilbare liefde vir ordentlike Afrikaans, oftewel Standaardafrikaans, behoort ononderhandelbaar te wees. “Regstelling/transformasie,” dus diskriminasie teen die blanke kandidate, het heel moontlik ‘n deurslaggewende rol by Jonas se aanstelling gespeel, met katastrofiese gevolge vir Afrikaners en hulle taal. Soos so dikwels in die nuwe Suid-Afrika, lê die eintlike probleem by die ANC-regering.

Aan die begin van sy artikel spreek Jonas sy bewondering uit vir die “anti-apartheid aktivisme, ook in Afrikaans” van sy broer. Jonas gee klaarblyklik nie om as sy uitlating hom die gramskap van die Afrikaners op die hals haal nie. Hy kies anti-wit en pro-swart kant. Hy behoort die elementêre besef te hê dat hy ampshalwe nie so onsensitief durf omgaan met diegene wat die bestaan en die voortbestaan van die ATM tydens hierdie twee instansies se eerste twee dekades moontlik gemaak het nie. Jonas beskik klaarblyklik nie oor die finesse wat tereg van die uitvoerende hoof van die ATM in sy amptelike hoedanigheid verwag kan word nie.

Vervolgens verwys hy na die “misbruik van taal” waarmee hy myns insiens, soos die gewoonte geword het, weer eens die blankes, spesifiek die Afrikaners, in die beskuldigingsbank plaas en nie iemand soos sy aktivistiese broer nie. Volgens Jonas is daar “nog baie werk nodig om negatiewe narratiewe te besweer,” maar ek is oortuig daarvan dat hy terroristiese bedrywighede wat bv in Afrikaans gepleeg is nie as negatiewe narratiewe beskou nie.

Die huidige ATM-opset is sodanig dat Afrikaans en Afrikanerbelange (bv -kultuur) nie tot hulle reg kom nie. Eerstens lê die fout by Jonas, soos duidelik uit die res van hierdie skrywe blyk. Tweedens lê die fout by die ATM-raad, soos ek hier onder verduidelik. Derdens lê die fout by die ANC-regering, wat van (feitlik) alles waarby hy betrokke is, ‘n gemors maak, insluitende die ATM. Die ontstaan van die ATM is deur “privaat inisiatiewe” moontlik gemaak, soos Jonas erken. Nadat die hele land onverdiend en verraderlik in die skoot van die ANC geval het, het die ATM ‘n agenskap van die Departement Kuns en Kultuur geword, wat 70% van sy begroting befonds. Die ATM se finansiële afhanklikheid bring mee dat hy (heeltemal) aan die wil van die ANC-regering uitgelewer is.

Die samestelling van die huidige ATM-raad toon duidelik die deurslaggewende negatiewe invloed wat die ANC-regering het. Naas Jonas is daar vyf bruin lede, een swarte, een Indiër en een blanke. Bruin mense oorheers die raad teen ‘n koers van ses uit nege. Hierdie samestelling weerspieël glad nie die demografie van Afrikaanssprekendes nie; veral nie die demografie van Afrikaanslojaliste nie. Onder die bruin raadslede is daar een verteenwoordiger vir die Griekwas en een vir die Khoi-San. Hulle geniet dus dieselfde mate van verteenwoordiging as die blankes. Wat ook eienaardig is, is dat twee van die raadslede die van van Saal het. Dit lyk asof hulle familie/broers kan wees. Een van hulle, Elvis, is die voorsitter. Hy het blykbaar geen beginselbeswaar teen geradbraakte Afrikaans nie – dit is sy spesialiteit (LitNet 10.05.2017).

Die enigste blanke raadslid is Janis Grobbelaar, ‘n sosioloog (dus nie ‘n Afrikaansdosent nie) wat as ‘n militante ANC-aktivis bekend is en bv twee jaar lank aan die berugte Waarheids- en Versoeningskommissie verbonde was. Sy sou bv geen poging aanwend om Afrikaans as onderrigtaal aan die Universiteit van Wes-Kaapland, die Universiteit van Suid-Afrika en die Universiteit Pretoria (die drie instansies waar sy ‘n dosent was/is) heringestel te kry nie. Me Grobbelaar is soos haar kollega, me Christi van der Westhuizen, deel van die UP–Mefia. Geen blanke man dien in die ATM-raad nie.

Jonas skryf: “Die samestelling van die ATM se personeel en raad weerspieël die diverse realiteit van die sprekers,” maar proporsioneel is dit sekerlik nie die geval nie. Sowat 40% van die Afrikaanssprekende bevolking is blank. Die blanke teenwoordigheid in die raad is doelbewus maksimaal afgeskaal om blanke invloed te minimaliseer. “Maksimaal” omdat die enigste blanke raadslid veel eerder die belange van die ANC dien as dié van Afrikaans en veral Afrikaners. Afrikaanssprekende blankes is ook nie 40% van die ATM-personeel nie. Wanneer ek die ATM besoek, val die oorverteenwoordiging van bruin personeellede op.

Dit is glad nie duidelik of die ATM-raad se verrigtinge nou weer in Afrikaans plaasvind nie. Voorheen is Engels as voertaal gebruik omdat die ANC-regering in sy wysheid/gemeenheid ‘n swart Engelsdosent as voorsitter aangestel het (Praag 8.03.2015). Na twee jaar in die pos as uitvoerende hoof, kry Jonas al hoe meer militante politieke vere. Daar is geen moontlikheid dat die nuwe raad of die ANC-regering hom tot orde sal roep nie.

Jonas poog om die doelbewuste marginalisering van blankes/Afrikaners in ATM-bedrywighede soos volg te regverdig: “Die monument se fokus is tans op die miskende variëteite en geskiedenisse van Afrikaans” (Rapport, Weekliks, 28.01.2018, p 10). Dit dien as verskoning vir die huidige nie-huldiging van die groot Afrikaansgeeste, te wete Afrikaners. Maar dan is dit Jonas wat skryf: “Museums as kulturele landskappe is openbare ruimtes wat as ‘kontaksones’ beskou word waar uiteenlopende opponerende idees, opvattings en perspektiewe tot uiting kom.” As dit só is, stel die ATM deesdae ‘n bedenklike voorbeeld met sy selferkende eensydige fokus op nie-wittes en die marginalisering van blankes.

Geen poging word aangewend om Afrikaners by die Taalmonument tuis te laat voel nie. Veel eerder die teenoorgestelde. Ek gaan daarheen om die argitek, Jan van Wijk (1926-2005), se pragtige skepping, die Taalmonument, te geniet en my waardering vir Afrikaans te betuig (Praag 31.08.2014). Van Wijk het die oprigting van die Taalmonument as “‘n diep volkstaak of ‘n taalsaak of dieper nog, ‘n geestestaak” beskou (Jan van Wijk, Taalmonument, Tokai: Historical Media, 2014, p 90). Maar die ATM het ontaard in net nog ‘n plek waar Afrikaners voel dat hulle plek hulle nie meer ken nie. Die ATM omvat twee heilige en by uitstek Afrikanerinstansies, waaroor die ANC en Jonas geen invloed behoort uit te oefen nie. Gegewe die bruin elite se Afrikaansdislojaliteit is daar nie ‘n kat se kans dat bruin mense (en nog minder swartes) ‘n museum en ‘n monument ter huldiging van Afrikaans tot stand sou gebring het nie. Net Afrikaners sou so iets gedoen het en hét dit op ‘n voortreflike manier gedoen. Desnieteenstaande het die magte van die bose sedert 1994 ongebreidelde beheer van hierdie Afrikanerkleinode oorgeneem.

Die ATM-webwerf toon dat Nelson Mandela op 18 Julie deur die ATM gehuldig is terwyl daar geen geldige taalrede is waarom die ATM so iets behoort te doen nie. Die motivering is suiwer polities. Op 26 Mei het die ATM Museumdag in die bruin enklave Genadendal gevier. Op 16 Augustus (ter herdenking van 14 Augustus 1875 toe die Genootskap van Regte Afrikaners gestig is, dus Afrikaansdag) gaan ‘n byeenkoms oor Afrikaans se “komvandaan” gehou word. Die woord “komvandaan” is heel moontlik ontleen aan die oud-MK-terroris, Jeremy Vearey, se onlangs gepubliseerde boek (Praag 26.05.2018). Daar gaan, soos reeds telkens tevore, gepraat word oor die ontstaan en diverse wortels van Afrikaans met die aktivis Willa Boezak, ‘n broer van Allan Boesak, as een van die sprekers. Dít openbaar die soort byeenkoms wat deesdae keer op keer deur die ATM aangebied word. Die aanslag is sodanig dat kwalik van Afrikaners verwag kan word om sulke byeenkomste by te woon. Die bydrae van nie-wittes tot Afrikaans word telkens oorbeklemtoon en die veel groter en belangriker bydrae van Afrikaners word geïgnoreer. ‘n Valse beeld van die geskiedenis word doelbewus geskep en versprei.

Jonas skryf: “Ons herdenk verskeie nasionale en openbare dae, soos 16 Junie [die herdenking van die 1976-vernietigingsveldtogte aangevuur deur anti-Afrikaans-propaganda] en vanjaar het ons op Afrikadag [25 Mei – die herdenking van die stigting van die anti-blanke Organisasie vir Afrika-eenheid/Afrika-Unie in 1963] gratis toegang aan alle buitelandse Afrikane in Suid-Afrika gebied” – dus sowel dié wat wettig as dié wat onwettig in die land is. Dae met ‘n pro-swart/ANC-klank word dus deur die ATM herdenk, selfs al is dit in eersgenoemde geval uitdruklik anti-Afrikaans en het dit in laasgenoemde geval niks met Afrikaans te make nie. Maar ‘n dag van deurslaggewende belang vir Afrikaans, die aankoms van Jan van Riebeeck op 6 April 1652, dus die aanvang van die permanente teenwoordigheid van ‘n Euro-Germaanse taal in Suidelike Afrika en al die voordele wat dit tot gevolg gehad het en steeds het, word nie gedenk nie.

Soos aan die nuwe Universiteit Stellenbosch (US) word die ATM-gedenkdae (behalwe Afrikaansdag in die geval van die ATM) deur linkse politiek en nie deur taal nie bepaal. Jonas probeer hom soos volg loswikkel uit hierdie skandalige toedrag van sake: “Sedert die vroeë 2000’s fokus die museum egter op ‘n narratief van ‘n gedeelde taalherkoms en viering van talige diversiteit” – bygesê, mits min of geen prominensie aan Afrikaners verleen word nie. Jonas wil die ATM “uitbou tot ‘n dinamiese en inklusiewe instelling wat die talige diversiteit van Afrikaans bevorder in die konteks van ‘n veeltalige gemeenskap.” Daarmee word die fokus op Afrikaans verwater, wat neerkom op halfhartige toewyding aan Afrikaans. Hoe meer Afrikaners uitgesluit word, hoe meer inklusief word die ATM glo, soortgelyk aan die US wat ten koste van Afrikaans na bewering al hoe meer inklusief word deur te verengels.

Jonas beskou die ATM van weleer as verwerplik terwyl die huidige verwatering van die Afrikaans- en veral Afrikanerfokus geloof word. “Ons kan nie die verlede verander nie, maar ons kan fokus op wat Afrikaans en die ATM nog altyd [!] veronderstel was om te wees.” Dít is ‘n sprekende voorbeeld van wat ek in my vorige rubriek ‘n eienaardige soort “etniese logika” genoem het (Praag 4.08.2018). Dit is glo “hoe Afrikaans ‘n integrale, opbouende deel van ons land se toekoms is” – asof Afrikaans nie voorheen ‘n meer opbouende en groter rol gespeel het nie en die land nie toe ‘n belowender toekoms gehad het nie. Die ATM is deesdae allermins wat dit “nog altyd veronderstel was om te wees,” naamlik primêr Afrikanerheiligdomme.

Die jongste Jonas-artikel val weg met die modewoord “diversiteit” en beweer dat “die ATM nie net ‘n baken van hoop vir Afrikaans is nie, maar vir álle Afrikatale.” Later word “inklusiwiteit” bygevoeg. Dit is die soort onverteerde retoriek wat die hele Jonas deursuur. Aan die US is daar deesdae dieselfde linkse voorliefde vir woorde soos “diversiteit,” “inklusiwiteit” en “hoop” (na aanleiding van Paulo Freire se marxistiese pedagogie van hoop) met ‘n gepaardgaande Afrika-manie waarin Afrikaans ondergeploeg word. Die punt is dat Afrikaans glad nie in dieselfde mate as Bantoetale ‘n Afrikataal is nie. Soos Bantoetale is Afrikaans in Afrika, maar anders as Bantoetale is Afrikaans ‘n Euro-Germaanse taal en in daardie wesenlike sin nie van Afrika nie. Jonas sleep Afrikatale by omdat hy “ons koloniale mantel,” bedoelende die blanke mantel, wil afskud. Hy bestempel taaldiversiteit as “‘n absolute aanwins … wat gevier en ondersteun moet word” – seker ook as taaldiversiteit (Afrikaans én Engels) neerslag in dieselfde taal vind, soos oorvloediglik in die geval van Kaaps.

Die opskrif van Jonas se artikel is: Die ATM:”‘n simbool van hoop, nasiebou en sosiale samehorigheid.” Jonas beskou die ATM as “‘n kulturele fasiliteerder” wat ‘n bydrae tot “die daarstelling van ‘n volhoubare samelewing” wil lewer. Kortom, Jonas gebruik/misbruik die ATM ter ondersteuning van die ANC-regering. Dit toon baie duidelik Jonas se fundamentele nie-Afrikaans-oriëntasie. Die argitek het die Taalmonument as ‘n simbool van Afrikaans geskep. Jonas transformeer die Taalmonument tot ‘n simbool van politieke elemente soos hoop, nasiebou en samehorigheid. Laasgenoemde drie begrippe openbaar in werklikheid geen noodsaaklike verwantskap met Afrikaans nie.

Jonas se linkse politiek oorheers sy benadering tot Afrikaans. Let op die radikale skeefheid wat uit die volgende sin spreek en die bodemlose onkunde wat onderliggend aan sy siening is: “Afrikaans is immers [!] ook ‘n slagoffer [spesiaal deur Jonas gekursiveer] van dié nasionalisme, ‘n nasionalisme wat die taal vir korttermyn politieke gewin gekaap het en ter wille van mobilisering misbruik het.” Afrikaners het ongetwyfeld die leeue-aandeel in bv die skepping, uitbouing en amptelike erkenning van Afrikaans gehad. Desnieteenstaande is tydens die hoogbloei van apartheid, in 1975 met die daarstelling van die ATM, sowel konkrete as afdoende erkenning aan die mindere bydraes van nie-wit etniese groepe tot Afrikaans in die struktuur van die Taalmonument gegee, soos Jonas behoort te weet. Die woord “gekaap” is oordrewe politieke retoriek.

Afrikaners het in dieselfde mate as swartes die onvervreembare reg op die uitlewing van hulle nasionalisme en ook om na goeddunke te mobiliseer. Anders as tans het Afrikaans tydens die blanke politieke bewind – “die apartheidsregime” volgens Jonas – nooit slagofferstatus gehad nie. Wat Afrikaans betref het dit tydens apartheid ook nie uitsluitlik om politieke gewin gegaan nie maar veral om Afrikaans uit te bou tot ‘n volwaardige en nie-geradbraakte Euro-Germaanse taal. Tydens die blanke bewind is doelbewus weggestuur van enige poging om Afrikaans met onnodige Engels te vermurwe, soos wat baie bruin mense om politieke redes doelbewus en uittartend gedoen het en voortgaan om te doen. Die destydse gesonde drang na taalsuiwerheid is sedert 1994 in toenemende mate versaak.

In die struktuur van die Taalmonument word erkenning gegee aan die geringe mate waarin Afrikaans deur Maleis, Khoi-San en Bantoetale beïnvloed is. Wat heeltemal tereg nie uitgebeeld word nie, is die invloed van Engels, wat in die aanloop tot 1975 en in die daaropvolgende twee dekades sover moontlik uit Afrikaans geweer is. Dit volg dat ‘n groot deel van Kaaps, in soverre dit Engels is, heeltemal tereg nie deur die Afrikaanse Taalmonument gesimboliseer word nie. Dit is ironies en skandalig dat veel eerder Kaaps as Standaardafrikaans deesdae tydens ATM-byeenkomste verheerlik word.

Die toestand waarin Afrikaans verval het, behoort ‘n bron van “hartseer” en “pyn” (gewilde woorde in linkse politieke geledere) te wees vir enigeen wat ‘n opregte liefde vir Afrikaans koester. Dit behoort vanselfsprekend die uitvoerende hoof van die ATM in te sluit. Maar Jonas skaar hom doelbewus aan die kant van die verminkers van Standaardafrikaans. “‘n Houding om slegs die gestandaardiseerde gesproke en geskrewe variëteit as aanvaarbaar voor te hou, dien as instrument vir die doelbewuste uitsluiting van seker die grootste groep Afrikaanssprekendes se unieke omgang met Afrikaans” – bedoelende bruin mense se brouseltaal, Kaaps. Soos die ANC gee Jonas voorkeur aan kwantitatiewe bo kwalitatiewe oorwegings.

Jonas se insig is dat die situasie van Afrikaans sedert 1994 verbeter het, dat “voorheen gemarginaliseerde Afrikaanssprekers … die taal opeis; ‘n energie wat die ATM ondersteun … Die totaliteit van Afrikaanssprekendes is besig om die taal te eien, tot almal [!] en veral die taal se voordeel. Sedert die taal se bevryding in 1994 is daar ‘n geskiedkundige opwelling van Afrikaanse literatuur, musiek en rolprente … Wat wel opval, is dat variëteite van Afrikaans … nou ‘n bloeitydperk beleef.” Waarvan is Afrikaans in 1994 bevry? By uitstek van sy tradisionele suiwerheid; dus van sy wesenlike nie-Engelsheid. In Jonas se ANC-gunstige perspektief is daar geen besef dat Afrikaans sedert 1994 drasties ontaard en agteruitgegaan het nie. Behoort die ATM-leiding enigsins aan iemand soos Jonas toevertrou te word?

Daar is volgens Jonas net “een werklikheid – ‘n progressiewe … – by die monument en die museum te siene.” Omdat dit volgens hom so goed met Afrikaans gaan, uiter hy negatiewe opmerkings oor diegene wat besorg oor Afrikaans is en iets daaromtrent probeer doen. Hy flans geykte retoriek soos volg saam. “Die debat oor die toekoms van Afrikaans [word] steeds ten dele oorheers deur tradisionele (wit) Afrikaner- en burgerlike organisasies wat boonop soms namens alle taalgenote oor kultuursake wil onderhandel. ‘n Houding van meerderwaardigheid en opeis van die taal as eiebesit deur sekere sektore binne die Afrikaanssprekende landskap, die ‘loopgraafbenadering’ om vir die taal te veg, asook onaanvaarbare ‘tradisies’ word in die postapartheid samelewing voortgesit.” As iemand polities byderwetse geluide maak, word die gesaghebbendheid van die uitsprake nie bevraagteken nie. As iets egter gesê word wat nie kruipsugtig genoeg is nie, word gevra namens wie gepraat word. Die ideaal is blykbaar dat geen standpunt buite polities korrekte monoloë geduld moet word nie.

Jonas verpolitiseer omtrent alles; ook Afrikaans. Maar dan is dit hy wat beweer dat die “apartheidsregime” Afrikaans as “n speelbal misbruik” het. Onmiddellik hierna skryf hy egter – let op hoe Jonas dit inklee: “Die monument het egter van meet af historiese taalfeite erken, veral omdat Afrikaanse skrywers en anti-apartheid aktiviste hul stem dik gemaak het. Die ikoniese beeldhouwerk op die Paarlberg lê sterk klem op Afrikaans se Afrika-herkoms en die simboliek is klokhelder dat die toekoms van Afrikaans in Afrika is, met ander Afrikane.” Jonas gee voor dat “die apartheidsregime” tydens die inwyding van die momument in 1975 die nie-wittes in groter mate wou uitsluit. Die destydse voorlesing van ‘n Adam Small-gedig vind guns in sy oë/ore. “Aan die ander kant is die amptelike toespraak deur die destydse apartheidspremier, BJ Vorster, behartig.” Klaarblyklik sou Jonas Nelson Mandela as hoofspreker verkies het, al was Mandela se betrokkenheid by Afrikaans minimaal.

Daar is iets waaroor daar na dese geen onsekerheid hoef te wees nie. Jonas dokumenteer ondubbelsinnig die feit dat die ATM ‘n lakei van die ANC-regering is. “Vanweë die afhanklikheid van staatsbesteding wat nagenoeg 70% van die ATM se begroting beloop, word daar van dié openbare entiteit verwag om uiting te gee aan die nasionale strategiese doelwitte soos uiteengesit in hoofstuk 15 van die Nasionale Ontwikkelingsplan 2030. Dit het ons gedoen deur ons visie, missie en aksies op een lyn te bring met die Departement [Kuns en Kultuur] s’n.” Hiervolgens vervul die ATM-raad, wat deur die betrokke minster aangestel word, bloot ‘n oorsigrol. Dit is dus ‘n nie-uitvoerende raad, wat die aanstelling van ‘n geskikte uitvoerende ATM-hoof des te meer van deurslaggewende belang maak. Oor alles moet verantwoording aan die ANC-regering gedoen word.

“Die ATM se visie is om dit tot ‘n dinamiese en inklusiewe instelling uit te brei wat die talige diversiteit van Afrikaans bevorder binne die konteks van ‘n multikulturele samelewing.” In die artikel word nêrens by name melding gemaak van die ATM se (dure) verantwoordelikhede teenoor Afrikaners en Standaardafrikaans nie.

Deel van die ATM-missie is om “wedersydse respek en verdraagsaamheid tussen lede van die Afrikaanse taalgemeenskap te bevorder,” maar wat Afrikaners betref is daar weinig blyke van respek en verdraagsaamheid in die Jonas-artikel – eerder die teenoorgestelde. Let op hierdie ATM-missie: “‘Miskende’ of verplaaste geskiedenisse van Afrikaans na te vors en ‘n verskerpte fokus op Afrika-epistemologieë en [!] -kennisleerstelsels te plaas as deel van ‘n groter dekoloniseringsproses.” Die arme drommel weet nie dat “epistemologie” (wat geen meervoudsvorm het nie) en “kennisleer” sinonieme is nie. Dit bevestig Jonas se gebrekkige onderlegdheid in ideologie terwyl hy hom oorgraag maar hoogs onbedrewe in politieke vaarwater begewe.

Die eerste ATM-waarde wat genoem word, is: “Die nastreef van hoë vlakke van integriteit, betroubaarheid, deursigtigheid en professionaliteit in wat ons doen.” Ná my voorafgaande betoog, verkies ek om liewer nie verder hierop kommentaar te lewer nie.

Een van my laaste wense was dat my as by die Afrikaanse Taalmonument gestrooi moet word. Dit word egter al hoe duideliker dat my ongetransformeerde gees geen rus sal vind waar die ANC en sy gesalfde, Michael Jonas, met hulle verwronge logika heers nie. In die lewe én in die dood is daar geen plek meer vir Afrikaners waar hulle self hulle heil kan bepaal en tot rus kan kom nie. Die voortreflikste stam wat in Afrika sy verskyning gemaak het, is op ‘n bedrieglike manier van sy vaderland beroof. In my leeftyd sal daardie vaderland en Afrikanerheiligdomme, soos die Taalmuseum en -monument, helaas nie herower word nie.

Leon Lemmer: Oor etniese logika, ter huldiging van Andries

Ek het ‘n vriend, Andries (1930-1999), gehad. Hy was die edelste mens wat ek geken het. In ‘n outobiografie wat in 2016 gepubliseer is, word hy ‘n “baie konserwatiewe” mens genoem. Hy het ‘n probleem sorgvuldig oordink en dan tot in die fynste besonderhede met ‘n oplossing voor ‘n dag gekom. Andries het uitstekende insig gehad, al het hy beweer dat hy “uit ‘n baie onnosel familie kom.” Een van die grootste probleme in sy lewe was sy skoonma. Ek het hom probeer bemoedig deur te sê dat alle getroudes probleme met hulle skoonma’s het. Maar hy het teengewerp dat hy dit “buitengewoon ongelukkig” getref het. Tydens tee- en middagpouses het Andries sy toebroodjies geëet en ‘n sigaret gerook. As nie-roker het ek soms gesê dat rook sy einde gaan verhaas (en dit het). Hy het dan na sy sigaret gekyk en gesê: “Hierdie outjie sal nie moeilikheid maak nie.”

Andries het oor ‘n besonder fyn waarnemingsvermoë beskik. Wanneer daar onrus op die kampus was, kon hy raak voorspel wat volgende gaan gebeur. Byvoorbeeld, op ‘n dag was daar ‘n groot massavergadering van studente en is besluit oor wat alles die volgende dag ontwrig en gevandaliseer gaan word. Die volgende oggend was dit bitter koud en reënerig. Andries het met genoegdoening oor die vreedsame kampus gekyk en gesê: “Vanoggend toe ek geskeer het, het ek al geweet vandag gaan daar geen onrus wees nie.” Dié studente was mense wat gou koud gekry het maar hitte het hulle nie gehinder nie. Andries het hulle individueel en groepsgewys tot in hulle diepste wese, hulle siele, geken. Die weer moet mooi wees en baie studente moet opdaag voordat hulle die moed gehad het om klippe te gooi. Hy het ‘n fyn aanvoeling vir hulle eienaardige soort etniese logika gehad.

In drie onlangse geskrifte het daardie kenmerkende logika my opnuut opgeval. Twee hiervan handel oor Jeremy Vearey se boek, Jeremy vannie Elsies, wat ek in besonderhede bespreek het (Praag 26.05.2018). Ná Willemien Brümmer se onderhoud met Vearey het Hanlie Retief dit ook reggekry om uitsluitlik bewonderend verslag oor Vearey en sy boek te doen (Rapport 15.07.2018). Dit is wat Naspers/Media24 begeer, maar sou Brümmer en Retief dit kon doen as Vearey as MK-terroris van hulle familielede uitgewis het?

Michael le Cordeur

Michael le Cordeur het ‘n onkritiese artikel oor die Kurrikulum- en Assesseringsbeleidsverklaring (KABV) van die ANC-onderwysdepartement geskryf (LitNet 21.06.2018). Hy is “die hoof van die Departement Kurrikulumstudie in die Fakulteit Opvoedkunde aan die Universiteit Stellenbosch.” Le Cordeur beweer “dat die geskiedenis wat tot dusver in skole gepredik[!] is, problematies is. Dit was meestal geskryf vanuit ‘n Christelik-Nasionalistiese perspektief waar groot klem op die Afrikaner en sy prestasies geplaas is. Dit moes verander, veral na 1994 toe die eerste demokratiese regering aan bewind gekom het. Die nuwe kurrikulum moes daardie demokrasie ondersteun en versterk. Gevolglik is groter klem geplaas om [op] kwessies soos gelykheid, menseregte en inklusiwiteit ten einde ‘n nuwe nasie te bou wat sou inpas binne die raamwerk van ‘n demokrasie.” Daarna noem Le Cordeur dat die nuwe kurrikulum sedert 2012 gevolg word, wat sy bogenoemde “tot dusver” teenspreek. Myns insiens gaan dit wesenlik om ‘n kultureel-marxistiese benadering waarin die tradisionele waardes van die Westerse beskawing en kulture afgebreek en verwerp word.

Die KABV is op die volgende beginsels gebaseer: “Sosiale transformasie, kritiese leer, hoë kennis en hoë vaardighede, menseregte, inklusiwiteit, omgewings- en sosiale geregtigheid, sensitief [sensitiwiteit] vir kwessies van diversiteit.” “Die huidige debat oor geskiedenis, wat ‘n verligte [! verpligte] vak sal word sodat sekere kwessies van menseregte aangespreek kan word, is na my mening nie ‘n goeie argument nie juis omdat menseregte in elke vak aan bod moet kom.” Le Cordeur is ongetwyfeld ‘n ANC-gesinde menseregte-aktivis. Geskiedenis moet myns insiens as geskiedenis, dus as ‘n objektiewe vertolking van wat voorheen gebeur het, aangebied word. Dit moet nie verpligtend gemaak word om (spesifiek) menseregte, wat eers ná die Tweede Wêreldoorlog op die voorgrond getree het, aan te spreek nie. Hoe gaan menseregte in iedere vak aan bod kom? Byvoorbeeld in Wiskunde: dat elke mens die reg het om verkeerd of reg te tel?

Le Cordeur noem Nelson Mandela “die vryheidsvegter wat geveg het vir die vryheid van sy mense.” Mandela moet volgens Le Cordeur nie net in Geskiedenis aandag kry nie, maar ook in ander vakke, bv in Afrikaans. In Lewensoriëntering kan bv gevra word: “Waarom was meneer Mandela so ‘n goeie leier?” En as gedink word hy was nie ‘n goeie leier nie? As Mandela in bv sowel Afrikaans as Lewensoriëntering ingebring word, kan menseregte volgens Le Cordeur terselfdertyd aangespreek word, dus as ‘t ware twee vlieë met een klap. Seker ook in Wiskunde: een Mandela plus nog ‘n Mandela is drie Mandelas.

Die bogenoemde “omgewingsgeregtigheid” water Le Cordeur later af tot “omgewingsbewustheid,” wat in Lewensoriëntering en ander vakke behandel kan word. Leerders kan bv gevra word om met voorstelle vir waterbesparing vorendag te kom. Ek sou graag wou hê dat almal verplig word om vir water te betaal. Dit sou enorme waterbesparings tot gevolg hê. ‘n Mens waardeer waarvoor jy werk of betaal; nie vir wat jy verniet en sonder inspanning ten koste van ander mense ontvang nie.

Oor sosiale transformasie skryf Le Cordeur: “Die KABV is ontwerp om jongmense bewus te maak van ons verdeelde verlede [en hede?] en hoe belangrike mense hard gewerk het om ‘n demokratiese bestel te verseker. Dit sluit mense in soos Nelson Mandela en Govan Mbeki van die ANC, maar ook leiers van die vorige regering wat bereid was om die Rubikon [rubikon] oor te steek: mense soos FW de Klerk en Pik Botha.” Geskiedenis sal volgens Le Cordeur ‘n “belangrike rol speel om aan leerders ons land se volledige geskiedenis te leer. Daarteenoor kan die vak Lewensoriëntering die lesse wat uit die geskiedenis geleer word vir jongmense aanleer sodat hulle nie dieselfde foute herhaal nie.” Daar kan geen sprake wees dat “ons land se volledige geskiedenis” op skool geleer word nie, want dan sal daar niks van Suid-Afrikaanse geskiedenis oorbly wat op universiteit geleer kan word nie. Wat nodig is, is om leerders in breë trekke en so waarheidsgetrou moontlik aan ons geskiedenis bloot te stel, sonder om ‘n ideologie, soos dié van die ANC of Karl Marx, te dien.

“In die Aardrykskundeklas behoort die onderwyser die leerder te wys op historiese plekke soos mnr Mandela se geboorteplek, Robbeneiland en die geskiedenis agter die eiland as ‘n plek van gevangenis, waar presies is die plaas Rivonia geleë, asook waar die vorige tuislande van swartmense geleë was wat ná 1994 tot niet gemaak is.” Daar kan seker darem ook aangetoon word waar Jan van Riebeeck geland het. Na die Kasteel kan verwys word om te bewys dat dit goed is om iets stewig te bou en sodoende ‘n dak oor jou kop te hê.

Volgens Le Cordeur kan Adam Small se gedig, “Die Here het gaskommel,” in die Afrikaansklas gebruik word. Small sinspeel daarin “op ons verdeelde verlede en die onderskeid wat gemaak is tussen die verskillende kinders (mense) van Suid-Afrika.” Bestaan sulke onderskeide sedert 1994 nie meer nie? “Die tema apartheid word baie treffend in Small se drama Goree bespreek. Die drama beskryf die verset van ‘n jong bruin man wat ‘n tuisgemaakte bom in ‘n supermark plant waarin ‘n vrou en ‘n dogtertjie ‘van so ses, sewe’ die slagoffers is. Hierdie daad is volgens die bruin man ‘n daad van verset teen ‘n regering wat hom en sy familie male sonder tal verneder het. Maar in die oë van die vorige regering het hy moord gepleeg en daarvoor moet hy tronk toe. Dit is stof vir baie goeie debatvoering in die mondelingklas en onderwerpe vir menige kreatiewe, redenerende [beredeneerde] opstel.” Dalk eerder: “baie goeie stof vir debatvoering.” Le Cordeur soek doelbewus onderwerpe uit waarmee hy blankes in ‘n slegte lig kan stel. Is hy ewewigtigheids- en opvoedingshalwe bereid om dieselfde met ander bevolkingsgroepe te doen, bv bendegeweld, drank- en dwelmsug by bruin mense?

Diversiteit sluit in kwessies soos “armoede, ongelykheid, ras, geslag, taal, ouderdom, gestremdhede en ons inheemse kennissisteem.” Le Cordeur beperk sy aandag hier meesal tot Afrikaans. Hy verwys na Anoescka von Meck se Vaselinetjie. “Die roman raak verskeie kwessies van diversiteit aan waarmee die moderne kind en veral die weeskind moet tred hou. Dit sluit in ras: sy is ‘n wit meisie wat by ‘n bruin oupa en ouma grootword en dan deur die welsyn weggevat word omdat apartheid dit in die ou dae verbied het. Die ongelykheid onder apartheid word effektief weerspieël as die meisie in die weeshuis gekonfonteer word met kwessies soos taal: ‘Jy praat soos ‘n bruin mens.'”

“In die roman Philida deur André P Brink val die fokus of ‘n slaaf op die plaas Zandvliet … Die geskiedenisonderwyser kan sy klas ‘n kwartaal [!] lank besig hou met die geskiedenis van die slawe en die wet op aparte ontwikkeling. Daarteenoor sal die Afrikaansonderwyser leerders kan wys op die invloed wat die slawe op die ontwikkeling van Afrikaans gehad het … Die vertelling begin in 1832 as Philida van Zandvliet Stellenbosch toe loop om ‘n klag by die slawebeskermer in te dien teen Frans Brink, seun van die plaaseienaar, saam met wie sy kinders gehad het en wat toe nie sy belofte om haar vry te koop, nagekom het nie. Dis ‘n kragtige herinnering aan die verdeelde verlede waaruit ons kom en die Lewensoriënteringsonderwyser wat sy sout werd is, sal leerders begelei [so]dat die foute van die verlede nie herhaal moet word nie.”

“In Adam Small se drama Krismis vir Map Jacobs kom veral armoede onder die bruin mense onder die loep, asook die gedwonge verskuiwing van bruin en swart mense uit gebiede soos onder andere Distrik Ses ná die instelling van die groepsgebiedewet. Die breër ruimte wat in Map Jacobs bespreek word, is die Kaapse Vlakte; ‘n uitgestrekte, sanderige gebied ver van die Kaapse middestad en sy geriewe, wat die mense dwing om baie kostes aan te gaan om by hul werk en skole uit te kom. Dit lei tot grootskaalse armoede. Ook hierin sal die vak Geskiedenis diep kan delf en die leerders kan in Aardrykskunde navorsing doen oor watter ander gebiede behalwe Distrik Ses so geraak is. Die drama raak nog ‘n beginsel van die KABV aan, naamlik om sensitief te wees vir vroue-regte en vroue-mishandeling.” Die armoede van sommige bruin mense word hier sonder meer aan blankes toegedig. Op die Kaapse vlakte kan dit vir baie inwoners nader aan hulle werkplekke en skole as in Distrik Ses by die middestad wees.

“In Bettina Wyngaard se roman Slaafs word nog ‘n baie belangrike beginsel aangeraak: om sensitief vir mense se seksuele oriëntasie te wees. Eers moet die leser gewoond raak daaraan [dat] die baasspeurder van hierdie speurverhaal ‘n vrou is en dan moet hulle boonop die kwessie verwerk dat die baasspeurder in ‘n verhouding is met ‘n ander vrou wat boonop die pastoor van die gemeente is. Die uitdaging aan die Lewensoriëntering- en die Afrikaansonderwyser is om die leerders so te begelei dat hulle verstaan dat baie mense veilig en beskermd voel binne ‘n gay-verhouding en dat dit die rede is waarom ons Grondwet nie teen sulke paartjies diskrimineer nie. Dit is deel van die veranderde wêreld waarin die jeug van vandag opgroei.” Vir die onderwyser is daar myns insiens hier heerlike uitdagings waarmee hy die leerders kan begelei. Hoe verskil gewone seksualiteit van biseksualiteit? Is daar net twee geslagte, soos tydens die donker tyd van apartheid, of is daar talle lofwaardige skakerings tussenin? Wat dink die leerders van ‘n nuwe leuse vir die skool, soos (ten bate van “omgewingsgeregtigheid”): Ons gun elke diertjie sy plesiertjie? Wat maak ‘n selfdegeslagverhouding anders as ‘n tradisionele geslagsverhouding maar tog baie lekker? Waarom lewer selfdegeslagverhoudings nie kindertjies op nie? Dit kan tog nie wees dat Moeder Natuur so onmenslik is, soos apartheid was, deur sulke verhoudings nie te seën en te koester nie.

‘n Goeie skoolhoof moet hierdie kurrikulum glo “oopkop en kreatief benader.” My geheel indruk is dat wat Le Cordeur hier onkrities voorhou absoluut en fundamenteel verwerplik is. Die kurrikulum munt uit in ‘n skewe siening van die werklikheid. Daar word konsenteer op uitsonderings, op randeiers, veral ten koste van die blankes. Weens die ANC se KABV kan skoolgaan vir normale, ordentlike kinders onuitstaanbaar word. Meer as ooit dien Le Cordeur se artikel ter bevestiging van die feit dat die ANC-regering nie met skoolonderwys of enigiets anders vertrou kan word nie. Dit gaan vir die ANC nie om onderwys, om opvoeding, nie maar om indoktrinasie.

Wat Le Cordeur onbedoeld aantoon, is dat die onderwysbehoeftes van etniese groepe hemelsbreed verskil. Sy talle Small-verwysings toon dat hy hom nie los kan maak van die behoeftes wat in onderwys vir bruines bestaan nie. Maar dit verskil van die onderwysbehoeftes van blanke kinders. Blankes wil nie en behoort nie aan sulke besoedelende prulonderwys blootgestel te word nie. In “apartheidsonderwys” is mense soos Hendrik Verwoerd en PW Botha nie as ikone aan leerders opgedring nie. Le Cordeur wek die indruk dat skoolonderwys gebrekkig is as Mandela nie in iedere vak en op iedere vlak so gunstig moontlik aan iedere leerder opgedring word nie. Le Cordeur se held is nie en behoort nie almal se held te wees nie.

Valda Jansen

Valda Jansen was as joernalis in diens van Naspers en die SABC. Sy het Jeremy Vearey se boek in Rapport (24.06.2018) geresenseer. Dit is gou duidelik dat Jansen sowel die outeur as die boek buitensporig verheerlik. Van Vearey word gesê: “Hy praat beskaaf. Hy praat Kaaps.” Jansen se formele studie was in groter mate in Duits as in Afrikaans. Sy verwys (dalk moedswillig) na Afrikaans wanneer sy Kaaps bedoel: “Vir my is Jeremy vannie Elsies veral ‘n boek oor Afrikaans, ‘n taal wat ontken is omdat dit gepraat is deur gemeenskappe wat nie belangrik was nie. Die taal word nou stadig maar seker bevry. Nathan Trantraal doen dit. Die tydskrif Kuier doen dit. En Jeremy vannie Elsies doen dit. Sy noem nie dat die koerant Son dit ook doen nie. ‘n Duidelike onderskeid tussen Afrikaans (as nie-Engels) en Kaaps (as Engels-deurtrek) is noodsaaklik – kyk hier onder.

Hierdie taalbevryding lyk vir my net so ongewens en katastrofaal soos die “bevryding” van die land/inwoners in 1994. Volgens Vearey is Kaaps “ons taal van ‘n bevryde toekoms.” Bevry van wat? Al wat Kaaps ons van kan bevry, is ‘n toekoms waarin ordentlike Afrikaans gedy. Die wesenlike gevaar bestaan dat eerbare Afrikaans geen toekoms het nie tensy die Afrikaans-indoenas spoedig pleidooie vir suiwer(der) Afrikaans begin lewer. Stilswye en versuim van ‘n kwarteeu was meer as lank genoeg.

“Vearey noem dit Afrikaaps. En of dit jou nou teen die bors stuit of nie, dit is ‘n opmars. Hierdie skrywers skryf so, want hulle praat so – in ‘n taal wat nou kop omhoog sy stem laat geld.” Daar is ‘n nuwe hardegatheid in die lug. “Of dit jou nou teen die bors stuit of nie,” klink soos Cyril Ramaphosa se “of julle daarvan hou of nie,” waarmee hy blankes verseker dat die ANC vasbeslote is om hulle eiendom sonder vergoeding te konfiskeer, dus te steel, maar sodanige misdaad is gewettig deur die meerderheid kiesers wat ingevolge die wonder van demokrasie glo nie verkeerd kan wees nie. Hulle “skryf so, want hulle praat so,” is nie ‘n nuwigheid nie. Die Genootskap van Regte Afrikaners (GRA) het reeds in 1875 van hierdie standpunt uitgegaan. Hulle het die fondament van Afrikaans suksesvol gelê. Afrikaans het ontwikkel tot ‘n taal uit eie reg. Daar is myns insiens nie ‘n kat se kans dat Kaaps tot ‘n taal uit eie reg kan ontwikkel nie, want dit is van huis uit ‘n brousel wat kennis van veral twee ander tale, Afrikaans en Engels, veronderstel.

Jansen praat Vearey se foutiewe en myns insiens irriterende gebruik van “wie” pleks van “wat” goed. Ons moet glo maar daaraan gewoond raak eerder as wat Vearey of enige ander Kaapsspreker aangespreek word oor hulle morsige gebruik/misbruik van Afrikaans. Hier onder keer ek terug na “wie” en “wat”.

Volgens Jansen gee Vearey en Trantraal ‘n blik “op hoe die Afrikaans van die toekoms gaan lyk.” Dit is een van die dinge waaroor ons glo “oopkop” moet wees. Ook dit is ‘n nuwe mode: dat euwels aangeprys word en ons dan opdrag kry om “oopkop” daaroor te wees. As daardie “oopkoppe” letterlik fisiek oop sou wees, sou dit moontlik wees om te sien hoe min grysstof daar is. Wat Jansen oor die toekoms van Afrikaans kwytraak, is nie nuut nie. Die bruin elite se geykte ideaal vir Afrikaans is dat dit moet verkaaps, dus dat dit al hoe meer deur Engels besoedel moet word. Die ANC-aktivis Hein Willense skryf: “Ons moet onthou dat die bruisende [!] toekoms van Afrikaans nie in die raadsale lê nie, maar reeds in ons veeltalige [!] stedelike strate soos dié van Kaapstad en sy townships vorm aanneem” (Frank Hendricks en Charlyn Dyers, reds, Kaaps in fokus, Stellenbosch: Sun Media, 2016, p 75). Hierdie aanhaling is voldoende om die fundamentele dwaasheid van die Afrikaanse Taalraad (ATR) se veldtog ter bevordering van meertaligheid pleks van Standaardafrikaans aan die kaak te stel.

Crito (LitNet 26.06.2018) lewer uit ‘n ander hoek kommentaar op Jansen se resensie. Hy noem haar tereg ‘n onkritiese “reklamemaker”. Op Netwerk24, onderaan die resensie in Rappport, skryf Gerhard van Huyssteen dat hy Vearey se boek gaan koop. Ek het die boek gekoop om dit, soos enige ander boek, krities te lees. Van Huyssteen is bekend as ‘n polities oorverligte en doen alles in sy vermoë om daardie beeld te bestendig. Dit is moontlik/waarskynlik dat hy die boek eeder met instemmende oorgawe as krities sal lees. Dit is seker enige leser se goeie reg, te meer omdat ons in ‘n era lewe waarin regte eerder as verpligtinge beklemtoon word. Die probleem is egter dat Van Huyssteen sedert 2013 die voorsitter van die Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns se Taalkommissie is. In daardie hoedanigheid het hy groot invloed op wat as Afrikaans in die Afrikaanse Woordelys en Spelreëls (AWS) erken word.

Anastasia de Vries

Anastasia de Vries is ‘n oud-Naspers-joernalis en tans ‘n Afrikaansdosent aan die Universiteit van Wes-Kaapland (UWK). In gesprek met die outeur het sy op 31 Mei in The Book Lounge in Kaapstad Jeremy Vearey se boek bekend gestel. Sy het die boek ook geresenseer; eintlik ongekwalifiseerd aangeprys (LitNet 27.06.2018). “Dit gryp jou aan die keel, die onderspeelde pyn.” Die Boere met hulle “gruwels en vergrype van apartheid” is die skurke en die MK-terroris Vearey is die held, “steeds getrou aan die grondbeginsels van sy ‘dieper reg.'”

Ek volstaan met wat hierdie Afrikaansdosent na aanleiding van Vearey se Afrikaans skryf. “So lustig soos wat die ru[i]mtes in Jeremy vannie Elsies saampraat, so ook die taal. Sy taalbewussyn, veral van die rykheid van Afrikaans se verskillende skakerings, word soos sy menswees deur verskillende mense gevorm, onder wie sy oudste neef, Louis, wat praat van ‘Ôs Afrikaans is original. Djulle moet wys raak dat hulle force allie tyd hulle valse Afrikaans byrie skool’. Sy ma het ‘ons manier van Afrikaans en Engels praat as ‘n vorm van rebellie teen hierdie apartheidsafrikaans beskou.'” Die “rykheid van Afrikaans” blyk hier armoede te wees omdat daar skynbaar nie Afrikaanse woorde vir “original” en “force” is nie.

Wat uiters belangrik is, is dat hier, soos dikwels elders, erken word dat bruin mense om politieke redes doelbewus Engels misbruik om met (suiwer) Afrikaans/Standaardafrikaans te mors. Die resultaat is die brouseltaal Kaaps. Daarmee tart hulle my en ander Afrikaners. Maar dan is daar kruipsugtige Afrikaansdosente, insluitende “taalkundiges”, en “Afrikaansinstansies” (ATR, Afrikaanse Taal- en Kultuurvereniging/ATKV en Afrikaanse Taalmuseum en -monument/ATM) wat Kaaps as ‘n voortreflike variant van Afrikaans ophemel; selfs (by implikasie) dat Kaaps ‘n (wonderlike) toekoms vir Afrikaans verseker omdat die meerderheid “Afrikaanssprekers/Afrikaanses” bruin is. My standpunt is dat Afrikaans so duidelik moontlik van Engels onderskeibaar moet wees as ons as Afrikaanssprekendes wil verseker dat ons moedertaal uit eie reg as ‘n ordentlike, eerbare taal naas Engels voortbestaan.

“Maar dis wyle Jakes Gerwel wat hom [Vearey] aangespoor het om ‘hierdie boek in die Kaaps/Afrikaans van my lewenswêreld te verbeeld.'” Wat onvermeld bly, is dat die marxis Gerwel as Afrikaansdosent aan die UWK wyd en syd verkondig het dat hy nie Afrikaans doseer nie maar “literatuursosiologie”; dus dat sy doseerwerk op ondermynende politiek – en nie op Afrikaans as sodanig nie – ingestel was. As rektor van die UWK het Gerwel matrikulasievrystelling as toelatingsvereiste vir universitêre studie geïgnoreer. Die gevolg was dat die UWK met akademies onbekwame (veral swart) studente oorstroom is. Gerwel se politieke motief was om die eksklusief bruin etniese karakter van die UWK te beëindig. In hierdie proses het Gerwel en sy adjunk, Jaap Durand, Afrikaans, wat die hoofonderrigtaal aan die UWK was, daar vernietig. Die UWK het ‘n eentalig Engelse universiteit geword omdat ANC-gedienstigheid vir Gerwel en Durand baie belangriker as Afrikaans was. Desnieteenstaande word Gerwel se naam steeds graag bygesleep deur mense wat voorgee om Afrikaans te bevorder maar in werklikheid die teenoorgestelde doen.

“In Jeremy vannie Elsies is Vearey se denke en onthoue opgeberg in sy eie skuur, in ‘n Afrikaans wat van oral kom, daar waar daar misdaad is, van die manne en vroue in blou wat saam met hom veg vir ‘n land waar die kinders kan lag en speel, die Afrikaans van die veles met wie hy daagliks te doen kry. Wat hy vervolgens in sy boek met al die Afrikaans doen, is presies dit wat al in menige akademiese geskrif geskryf is oor die saambestaan van Afrikaans se verskillende manifestasies: hy maak Kaaps en die verskillende variasies van die algemene omgangstaal staan langs en tussen gestandaardiseerde Afrikaans deur.” Die huidige hoogs ondoeltreffende polisiemag word hier gunstig voorgestel, anders as wat meesal met die vorige doeltreffende polisiemag gedoen word. Kan kinders in die misdaadgeteisterde nuwe Suid-Afrika werklik in groter mate “lag en speel” as in die oue?

De Vries is as Afrikaansdosent aan die UWK uitstekend geplaas om haar daarvoor te beywer dat bruin mense se Afrikaans van onnodige Engels gesuiwer word. Pleks van bruin mense se Afrikaans te rehabiliteer, praat sy die brouseltaal Kaaps goed. Die tragedie is dat sy staat kan maak op die steun van “Afrikaansinstansies” soos die ATR, ATKV en ATM, wat polities korrek geen poging aanwend om taalsuiwerheid by Afrikaanssprekers te bevorder nie. Jy mag glo nie die meerderheid “Afrikaanses”, die bruines, aanstoot gee nie. Die ander “Afrikaanses”, die wittes, kan mos maar die voorbeeld van die bruines volg en met Afrikaans mors. Dit is ‘n duidelik teken dat sommige blanke Afrikaanssprekendes, veral weens ANC-propagada, hulle selfrespek en daarom ook hulle respek vir hulle moedertaal verloor het.

“Die resultaat is ‘n Afrikaans waarin Kaapse verbuigingsvorme, wat trekke van Nederlands vertoon, soos ‘ouere man’, saam met die gebruik van selfstandige naamwoorde soos ‘slaaf’ en ‘bandiet’ as werkwoorde teruggevind word. Waarskuwing: ‘n Konstruksie wat al hoe meer in die omgangstaal gehoor word, naamlik ‘die man, vrou of kind wie’, pleks van ‘wat’ kan dié van ons wat in taalreëls dink, in ons spore laat vassteek. Dalk is dit die idee: ‘n Afrikaans met ‘n stadiger ritme, asof ook die taal moet meewerk om die leser ‘soe in die verby’ te laat besin oor ‘kaantie, wies djy’?” – kaantie: “kyk nou, al die tyd” (Vearey, Kindle 2556).

Ek het met verwysing na Vearey se boek geskryf: “Die gebruik van ‘wie’ pleks van ‘wat’ is een van die irriterendste kenmerke van hierdie publikasie” (Praag 26.05.2018). De Vries verwerp blykbaar my beswaar en gee voor dat “wie” nie op vrot Afrikaans dui nie maar om ‘n duistere rede eerder iets met ‘n “stadiger ritme” te make het. In my resensie het ek verwys na Vearey wat as ‘n Engelsonderwyser taalsuiwerheid in Engels nastreef maar andersins die “Elsies-spreektaal”, dus geradbraakte Afrikaans oftewel Kaaps, “verken” (Kindle 290). Dit dui op dubbele standaarde. Vearey (en De Vries) respekteer korrekte/suiwer Engels maar nie korrekte/suiwer Afrikaans/Standaardafrikaans nie. Dit is ‘n bedenklike/afkeuringswaardige tradisie in die Departement Afrikaans aan die UWK.

Slot

In sommige kringe word ontken dat daar kultuurverskille tussen wit en bruin mense is. Afrikaans, die kulturele kern van die Afrikaner, kan egter as lakmoestoets gebruik word. Sover ek weet, het geen bruin mens al daarop aangedring dat Jakes Gerwel se brouwerk reggestel en Afrikaans weer ‘n/dié onderrigtaal aan die UWK moet word nie. Adam Small het hom ten gunste van die verengelsing van die Universiteit Stellenbosch en die Universiteit Pretoria uitgespreek. Michael le Cordeur, die tweede voorsitter van die ATR, het hom in daardie hoedanigheid vir meertaligheid beywer, maar hom later ten gunste van Wim de Villiers se verengelsingsbeleid aan die US uitgespreek. Uit sy jongste uitlatings lei ek af dat sy kinders in ‘n Engelse skool is (Die Burger, By, 14.07.2018, p 8). Le Cordeur is ‘n valse profeet van Afrikaans. Anders as vir Afrikaners is Afrikaans vir die bruin elite opsioneel.

“Dit is die probleem met die Kleurlinge: hulle is nie ‘n volk nie; daarom het hulle nóg selfrespek nóg respek vir ander” (Wilhelm Verwoerd, Bloedbande: ‘n Dokder tuiskoms, p 47 – Praag 28.07.2018). Hierdie sin kom uit die opvoeding wat Wilhelm III ontvang het. Ek wil twee sake hier uitlig: bruin mense is nie ‘n volk nie (en is dus nie nasionalisties soos die Afrikaners en die swartes nie) en hulle het nie respek vir Afrikaans nie, vandaar Kaaps as brouseltaal. Die rede vir hierdie situasie is dat bruin mense ‘n tussengroep is, dus mense wat sowel nie-wit as nie-swart is. Soos Marike de Klerk dit gestel het: “They are the people that were left after the nations were sorted out. They are the rest” (Jonathan Jansen, Making love in a war zone, p 46). Anders as Jansen beskou ek dit as ‘n feitelike stelling en nie as “expressing racial disgust towards coloured people” nie.

Die punt is dat die nie-nasionalistiese aard van bruin mense en die dislojaliteit wat deur veral die bruin elite teenoor Afrikaans openbaar word, ‘n gapende kulturele kloof tussen blankes en bruin mense daarstel. Hierdie fundamentele waarheid word harsstarrig deur bv die ATR en ATKV ontken, gevolglik volhard hulle in hulle dwase ingeslane weg, naamlik dat blankes, veral Afrikaners, en bruin mense dieselfde kultuur deel en Afrikaans gevolglik inklusief moet wees; dus dat die Kaaps-brousel aanvaarbare Afrikaans is en bevorder moet word. Die toekoms van Afrikaners en Afrikaans kan myns insiens nie aan bruin mense toevertrou word nie.

Bruin mense is ‘n tussengroep, nóg blank nóg swart. Op ‘n soortgelyke manier is Kaaps ‘n tussentaal, ‘n mengeltaal, wat nóg Afrikaans nóg Engels is. Bruin mense se Kaaps bevind hom êrens tussen die taal van Afrikaners en dié van blanke Engelssprekendes. Afrikaans is wesenlik nie-Engels. Engels is wesenlik nie-Afrikaans. Kaaps is gevolglik nie ‘n variant van Afrikaans of Engels nie, maar wesenlik iets anders, ‘n mengel- of brouseltaal. Dit is dus fundamenteel verkeerd en katastrofies as Kaaps deur Afrikaansinstansies as ‘n aanvaarbare vorm van Afrikaans bevorder word. As die voortbestaan van Afrikaans vir hulle erns is, is daar hierdie rubikon wat Afrikaanstaal- en -letterkundiges moet oorsteek: Kaaps as nie-Afrikaans en dus as nie-aanvaarbaar as oorlewingsvorm van Afrikaans. Dit impliseer dat daadwerklik erns gemaak moet word met die suiwering van Afrikaans van die invloed van Engels, in omgangs- én formele Afrikaans.

By bruin mense is daar ‘n anderste logika, wat soms tot absurditeit neig. “Wat sal djy maak as djou ma vir djou pap in ‘n bakkie skep en die bakkie ry weg?”

Naskrif: Ek het pas my tagtigste jaar betree. Dit word al hoe moeiliker om weekliks met hierdie rubriek vol te hou. Dit het ‘n korttermynonderneming geword. Ek doen ‘n beroep op mede-Afrikaners om in groter mate op Praag en elders ook stemme roepende in die woestyn vir Afrikaners en Afrikaans te word.

Leon Lemmer: Wilhelm Verwoerd III, ‘n erg verloopte Afrikaner

As ‘n mens ‘n boek lees wat jy graag wil lees en dit boonop goed geskryf is, is lees ‘n wonderlike, ontspannende, geestesverrykende ervaring. As ‘n mens ‘n boek teëkom wat jy dink jy moet lees, bv om kennis van “die ander kant van ‘n saak” te bekom, kan die leesproses in ‘n uitgerekte, onbarmhartige stryd ontaard. Wilhelm Verwoerd III (gebore in 1964) se boek het ek as sodanig ervaar: Bloedbande: ‘n donker tuiskoms (Kaapstad: Tafelberg, 2018, 304p, R290; Amazon Kindle $24,15). Met Naspers/Media24 as uitgewer en mense soos Annemarie Mischke, Tobie Wiese en Martie Retief Meiring wat die boek op die voor- en agterkant aanbeveel, kan ‘n mens weet wat om te verwag.

Die “bloedbande” in die boektitel verwys veral na die outeur se oupa, Hendrik Frensch Verwoerd (1901-1966, eerste minister 1958-1966), voortaan HF genoem. Die “tuiskoms” in die newetitel verwys na die outeur wat in 2012 na drie jaar in Engeland en twaalf jaar in Ierland en Noord-Ierland na “die nie meer so nuwe Suid-Afrika” (p 129) teruggekeer het. Oor die ANC-regering was hy toe nie meer so ongekwalifiseerd oorentoesiaties soos in 1992 toe hy “tot die geloofsoortuiging gekom” het (119) om daarby aan te sluit nie. Hy skryf oor “die intensiteit van my gevoel van politieke dakloosheid weens my vervreemding van die huidige [Zuma-]ANC” (132). Hy bly “verbind tot die visie en waardes” van mense soos Albert Luthuli en Nelson Mandela (132). Wesenlik bly hy dus ‘n “verloopte Boer” (153). Dit grens aan heiligskennis wanneer Wilhelm III die hoop uitspreek dat HF nou saam met Luthuli en Mandela in ‘n sirkel sit: “My wens is dat hulle hom [HF] ook help om sy blindheid te erken … Mag hy ook genees” (231). Die outeur veronderstel dat hierdie ANC-kamerade reg het; dus dat HF die een is wat siekte onder lede het.

Die boek is opgedra aan die outeur se familie, wat hom as “die verlore seun” (120, 301) en swartskaap beskou. Hy het gepoog om op allerhande maniere polities aansluiting by spreekwoordelik swakkere vate, soos die weduwee van sy oupa, Betsie (1901-2000), en by sy ma, Elise, te vind. Sy oupa is oorlede toe hy twee en ‘n half jaar oud was sodat hy HF se behoudende Afrikanerpolitiek nie met sy radikaal linkse identiteitsverwaterings kon konfronteer nie. Die outeur se pa, Wilhelm II, staan “rotsvas” (119) as Afrikaner en verweer hom uitmuntend teen sy Afrikaneronterende kind. Vir Wilhelm II “was die ANC steeds ‘n ‘kommunistiese terroristeorganisasie’ wie se ‘swartmagoorheersing’ op die ou end ‘noodwendig tot die Afrikaner se ondergang’ sou lei” (119). Hy hou nie van sy seun se “gebalde kameraadvuis” nie (120 – foto op p 124), maar in irrasionele ANC-geledere word hierdie aanstootlike Mandela-saluut deesdae as verenigbaarbaar met vrede en versoening beskou. Wilhelm III sien “die hartklop van pyn agter die gebalde vuiste” (236, 301). Die outeur is (tereg) bekommerd oor sy pa se “reaksie wanneer hy hierdie boek sou lees” (298). Die hoogs bejaarde Wilhelm II (gebore in 1929 – p 191) het onlangs as redakteur ‘n heruitgawe van sy boek, ter huldiging van sy pa, HF, versorg: Verwoerd: Só onthou ons hom (Pretoria: Protea Boekhuis, 2016), Wilhelm I het as stamvader van die Suid-Afrikaanse Verwoerds in 1903 uit Nederland in Kaapstad aangekom. Hy het hom van die begin af by die Afrikaners geskaar.

Wilhelm III het in 1987 met Melanie van Niekerk (gebore in 1967) getrou. In 1994 het sy ‘n ANC-parlementslid geword en daarna die Suid-Afrikaanse ambassadeur in Ierland (2001-2005). Toe hierdie Verwoerd-egpaar Ierland toe gegaan het, was Wilhelm III ‘n dosent in die wysbegeerte aan die Universiteit Stellenbosch (US). Soos van die nuwe US verwag kon word, is aanvanklik onderneem om Wilhelm III se pos vir hom beskikbaar te hou. In 2005 het Melanie en Wilhelm III geskei maar albei het aanvanklik in die buiteland bly woon. Wilhelm III was ‘n “koördineerder van die Glencree Sentrum vir Versoening se Survivors and Former Combatants Programme” (29). Hierdie sentrum, sy vredesoekers, asook deelnemers aan die Beyond Dehumanisation-projek (232), bemoei hulle nie net met Ierland en Noord-Ierland nie, maar ook met Israel en die Palestyne, asook met Suid-Afrika (229). Wilhelm III swyg oor wie hierdie aksies befonds. Sedert hulle egskeiding het Melanie, soos Wilhelm III, na Suid-Afrika teruggekeer. In 2009 is Wilhelm III getroud met ‘n Australiër, Sharon, wat ‘n magistergraad in “vredestudies” voltooi het (131).

Op 1 April 2015 het die blanke Wim de Villiers diens as die US-rektor aanvaar. Hy het die bruin Russel Botman se plek ingeneem. In die nuwe Suid-Afrika word dit as ongewens geag as ‘n nie-witte in ‘n pos deur ‘n blanke opgevolg word. Polities byderwets word dit as ‘n terugwaartse stap beskou. De Villiers het dus dadelik alles in sy vermoë gedoen om te bewys dat hy meer verlig is as wat die ANC-aktivis Botman ooit was. Reeds in sy intreerede op 29 April 2015 (Praag 10.05.2015) het De Villiers gesê: “Stellenbosch is nie ‘n Afrikaanse universiteit nie” en hierdie stelling sedertdien dikwels herhaal. Spoedig is De Villiers toegelaat om van die US ‘n oorwegend Engelse universiteit te maak. Aan die begin van sy ampstermyn was dit vir De Villiers belangrik om nie net Afrikaans te diskrediteer nie, maar spesifiek ook die Afrikaner. Met die oog hierop het De Villiers reeds in sy intreerede aangekondig dat hy die HF-gedenkplaat in die voorportaal van die Rekeningkunde-gebou, wat voorheen as die HF Verwoerd-gebou bekend gestaan het, gaan verwyder. Die Nelson Mandela-aanhaling in die voorportaal van die Opvoedkunde-gebou, “Education is the most powerful weapon which you can use to change the world,” word uiteraard deur De Villiers behou en gekoester, te meer omdat dit in Engels is.

Pleks van die situasie met omsigtige sensitiwiteit te hanteer, het De Villiers besluit om ‘n openbare skouspel van die verwydering van die HF-gedenkplaat te maak (Praag 31.05.2015). Ten einde die maksimum anti-Afrikanersentiment te probeer opwek, is die spektakel op 27 Mei 2015 direk op die US-webtuiste uitgesaai (238). Vir hierdie doel het De Villiers op ‘n slinkse manier vir Wilhelm III “nader getrek” (soos in rugbygeledere gesê word). Hy het ‘n Moslem, Mohammad Karaan, wat ‘n US-dekaan was, gestuur om Wilhelm III oor te haal om aan die beoogde ontering van sy oupa deel te neem. Wilhelm III verontskuldig hom met die siening “dat dié simboliese handeling deel vorm van die universiteit se daadwerklike verbintenis tot groter inklusiwiteit” (235). Dus, deur die Afrikanernalatenskap aan die US te vernietig, word die US nie meer eksklusief (swart en Engels) nie maar glo meer inklusief vir almal. Wilhelm III hou hiervan deur te verwys na sy “groeiende verbintenis tot radikale [!], vermenslikende inklusiwiteit” (236). Hy het die verwydering van die HF-gedenkplaat in sy toespraak as ‘n “oorwinning vir transformasie” geloof (237). Sy pa, Wilhelm II, het hierna ‘n goeie hou teen sy verlore seun geplant: “Jy het weer kant gekies, wat jy nie as versoenaar in Noord-Ierland gedoen het nie. Hoekom doen jy dit hier? Jy is steeds dislojaal teenoor jou mense!” (240). Wilhelm II sit ongetwyfeld met ‘n “seun wat met die vyand heul” (242).

Die indruk wat die boek by my gewek het, is dat die outeur inligting uit die Verwoerd-binnekring (soos die gepubliseerde foto’s en Betsie Verwoerd se dagboek) en toegang tot eksklusiewe Verwoerd-gebiede (bv die HF Verwoerd-strandhuis, Blaas ‘n Bietjie, in Bettysbaai en die HF Verwoerd-gedenkhuis in Orania) misbruik om sy eie ANC-gedienstige politieke agenda te bedryf. Plek-plek was die boek so weersinwekkend dat ek “obseen” in die kantlyn geskryf het. My aanvoeling is dat “familieverraad” (die opskrif van hoofstuk 8) hier gepleeg word. Wilhelm III ontheilig dinge wat vir sy ouers, ander familielede en behoudende Afrikaners heilig is. Met die oog hierop eet hy vir soetkoek op die mites wat deur sy huidige bure, militante aktiviste, oor apartheid opgedis word. Om sy politieke doel, naamlik die ondergrawing van tradisionele Afrikanerwaardes, te bereik, maak hy van pretensieuse foefies gebruik, soos nadoodse briewe aan sy oupa (11, 171, 273), ouma (194), asook oupa en ouma (173), Kortom, daar is elemente in die boek wat geforseerd is en ‘n onegte klank het, ten spyte van die outeur se “voorneme om so oop moontlik te bly” (150). Hy beskou sy pogings as ‘n “eerlike, nederige soeke” (14).

Die doel met die boek word soos volg gemotiveer: “Ek herinner my dat ek nie besig is met ‘n politieke biografie of ‘n akademiese studie nie. Ek is op soek na tekens van oupa en ouma Verwoerd se menslikheid – ter wille van versoening met my familie, ter wille van myself as hul kleinkind” (153). Sy uitgangspunt is heel moontlik foutief. Sy oupa en ouma was mense en dus noodwendig (of per definisie) menslik. Die gesoekte onmenslike dimensie word deur ‘n grootliks skewe siening van die beweerde onmenslikheid van apartheid aangevuur. Dit is Wilhelm III se vooringenomenheid, sy vooroordeel, wat hom laat skryf oor die “onverwagte [!] diep menslike tekens” wat hy in Betsie Verwoerd se dagboek teëkom (195). Daar is ook ‘n harde waarheid spesifiek vir Wilhelm III in die volgende sin in Betsie se dagboek: “‘n Mens is so huiwerig om enigsins intieme dinge neer te skrywe, jy weet nooit hoe dit later misbruik kan word nie” (195). Ja, selfs deur ‘n kleinkind.

Bettysbaai is vernoem na ‘n werklike Betty. Wilhelm III spel hierdie pleknaam deurgaans verkeerd as Bettiesbaai. Die enigste keer wat Bettysbaai in die boek reg gespel word, is wanneer Wilhelm III die bewoording aanhaal van die gedenkplaat wat naby die HF Verwoerd-strandhuis in Bettysbaai opgerig is. Hy noem tereg dat dit “een van die min oorblywende openbare vererings van Oupa” is (274). Gelukkig het hy en/of Wim de Villiers (nog) nie hierdie Verwoerd-gedenkplaat gesaboteer en verwyder nie.

Wihelm III verwys soos volg na Bettysbaai se buurdorp: “Kleinmond se eenkant swart woonbuurt naby die munisipale vullishoop” (263). Dit impliseer gevoellose kritiek op veral die blanke inwoners; diegene wat die leeue-aandeel van die munisipale belasting en dienste betaal. Tradisioneel was Kleinmond vir blankes ‘n gesogte aftreedorp. Nadat hulle die grootste deel van hulle lewens nie leeggelê of misdade gepleeg het nie, maar gewerk en gespaar het, behoort hierdie blankes die onvervreembare reg te hê om die laaste jare van hulle lewens te geniet. Weens die instroming van swartes (bv uit die Oos-Kaap en swart Afrika) word huise vir hierdie mense teen groot koste gebou; dermate dat daar nie geld vir infrastruktuurontwikkeling is nie. Hierdie “belegging” in huise lewer nie ‘n opbrengs nie en vir dienste wat aan hierdie meesal werkloses gelewer word, word dikwels/meesal nie betaal nie.

Die gevolg is dat die belastinglas vir die tradisionele inwoners ondraaglik geword het. Die blanke pensioenarisse vind dit toenemend moeilik om te oorleef in huise wat hulle nie gratis ontvang het nie maar gekoop en self betaal het. Diegene wat huise ontvang het, is meesal geen bate vir die blanke inwoners nie. Inteendeel, misdaad het sedert 1994 eksponensieel toegeneem. Daar word van die belastingbetalers sonder meer verwag om by implikasie die bestaan van hierdie misdadigers te subsidieer. Daar is geen dankbaarheid of erkentlikheid vir wat hierdie inkommers onverdiend ontvang nie. ‘n Aantal maande gelede het onrus uitgebreek en is besighede gevandaliseer, geplunder en leeg gestroop. Die teerpad is met brandende motorbande beskadig. Klippe en rommel is in die pad gestrooi. Voertuie is met klippe bestook.

Herstelwerk is op die koste van die belastingbetalers gedoen. Sover bekend is niemand weens hierdie misdade in ‘n hof veroordeel nie. Periodiek word daar byeenkomste in die stadsaal gehou wanneer aan die belhamels en ander “benadeeldes” verslag gedoen word oor die vordering wat met hulle eise gemaak word. Is Kleinmond ‘n toonbeeld van wat Wilhelm III dikwels “heling”, “vermensliking” en – teen die einde van sy boek – “herstellende geregtigheid” (291) noem? Is hierdie onverkwiklike opset werklik sy oupa se skuld of behoort die misdadigers veel eerder swaar vir hulle onsosiale gedrag gestraf te word? Die onmenslike waarheid is dat hierdie soort vermensliking nie volhoubaar is nie.

Wilhelm III begin sy boek deur te vertel van sy besoek aan die HF Verwoerd-gedenkhuis in Orania. Hy is vergesel deur Pumla Gobodo-Madikizela, ‘n “professor in sielkunde en spesialis in historiese politieke trauma”(15), wat in 1966 ‘n juiglied oor HF se moordenaar, Demetrio Tsafendas, gesing het (293). Sy dank haar aanstelling aan die US heel moontlik in deurslaggewende mate aan die werk wat sy in die berugte Waarheids- en Versoeningskommissie (WVK) se Komitee vir Menseregte gedoen het. PW Botha het tereg van die Wraak- en Vergeldingskommissie gepraat. Botha wou hê dat Afrikaners ophou om verskoning te vra; dat hulle eerder hulle selfrespek moet herwin (24). Gobodo-Madikizela is die hoof van die nuwe US se eenheid vir Historiese Trauma en Transformasie (297).

Na voltooiing van hierdie boek is Wilhelm III in die Beyers Naudé Sentrum vir Openbare Teologie aan die nuwe US aangestel, veral as die koördineerder van ‘n projek oor Versoening en Verantwoordelikheid (141, 297). Met sy deelname aan die ontering van HF in 2015 het Wilhelm III aan Wim de Villiers bewys dat hy vir die nuwe US bruikbaar is en voltyds “nader getrek” moet word. Soos te wagte het hy sy doktorale proefskrif oor die WVK geskryf. “Ek sal ook as fasiliteerder betrokke kan raak by die komplekse proses van transformasie binne die Universiteit Stellenbosch … As navorser wil ek egter steeds my Verwoerdwees as vergrootglas gebruik om oor veral die sondes [! – nie die prestasies nie] van my Afrikanervaders en -moeders te besin” (298). Hy is klaarblyklik vasbeslote om in sy eensydigheid te volhard: Hy wil “as navorser en fasiliteerder spesifiek aandag gee aan die inklusiewe spiritualiteit van politieke profete en anti-apartheidsaktiviste uit Afrikanergeledere” (299).

Gedurende my hele loopbaan as akademikus het ek dit verpes as ‘n eenheid, soos die pas genoemde een, en ‘n projek, soos die pas genoemde een, wat albei eerder die politiek van die oomblik as die akademie dien, aan ‘n universiteit ingestel word. Sulke demonstrasies slurp geld op wat eerder vir onderrig en ernstige fundamentele navorsing oor standhoudende kwessies gebruik behoort te word. Sowel hierdie eenheid as hierdie projek dra onmiskenbaar die stempel van die De Villiers-US se ANC-kruipsug. In dieselfde konteks is daar ook Leslie van Rooi se eenheid vir Sosiale Impak en Transformasie. Asof dit nie oorgenoeg is nie, is daar ook ‘n “kantoor vir morele leierskap” waarin Jeanette de Klerk-Luttig artikels oor ditjies en datjies skryf, wat graag deur Media24 gepubliseer word. Aan die De Villiers-US word hope geld getap ten behoewe van demonstratiewe ANC-gedienstigheid. Sodanige befondsing geskied ten koste van gesonde akademiese aktiwiteite.

As oorverligte het Wilhelm III “in die middel 1980’s” uit die NG Kerk bedank (299) omdat hy “polities en geestelik deur die NG Kerk ontnugter is” (23). In 1991 skryf hy: “Dit is lekker om vir die eerste keer in maande weer Bybel te lees” (110). Daarna, terwyl hy vir die WVK gewerk het – as een van letterlik honderde ANC-aktiviste wat deur Desmond Tuti ten koste van die belastingbetalers “nader getrek” is – het hy tuis in die Anglikaanse St George’s-katedraal in Kaapstad gevoel, ‘n plek wat berug vir anti-apartheidsaktivisme was. Dit is hier waar “vergifnis gevra [is] vir alles wat Europa [dus blankes] aan Afrika [dus swartes] gedoen het” (23). Wat geïmpliseer word, is dat blankes eerder sleg as goed met swartes gehandel het. Deesdae vind Wilhelm III sy geestelike tuiste in charismatiese Pinksterkerke.

“Om die donker reis deur my wit Afrikanerskap, my Christen-Verwoerdwees te verstaan, is dit nodig om by daardie gebeure te begin wat vir my die waterskeiding was tussen Verwoedwees en ‘n halsstarrige ‘ontwoerding'” (31). Daar is wesenlik geen fout te vind met die voortreflike opvoeding wat Wilhelm III in sy ouerhuis en op skool ontvang het nie, al noem hy dit ‘n “eensydige Christelik-nasionale opvoeding” (93). Hy verwys na “die laer van my groepsidentiteit” (44). Ek verpes linkses se hartelose verwysings na die Voortrekkerlaers, wat ter selfbeskerming getrek is; ook “Ons móét mos ons grense teen die terroriste beskerm” (45). Waarom selfbeskerming steeds noodsaaklik is, blyk uit die chaotiese, gewelddadige samelewing waarin ons sedert 1994 probeer oorleef en waarin inheemse misdadigers fluks deur inkommers bygestaan word. Wilhelm III verwys na “die Afrikaner met sy laermentaliteit” en “sy immoraliteit mbt politiek” (61). Is die swartmag-ideologie nie ook laermentaliteit nie? Is die huidige swart oorheersing nie minstens net so immoreel soos die destydse blanke oorheersing nie?

Daar is ook nie fout met wat Wilhelm III aan die “lelieblanke Universiteit Stellenbosch” (35) as “spierwit, Christelik-nasionale, Stellenbosse Verwoerd” (36) wys geword het nie. Ek verpes die gebruik van byvoeglike naamwoorde soos “lelieblank” en “spierwit” deur Wilhelm III omdat hy nooit swartes op dieselfde bedenklike manier behandel deur bv van roet- of steenkoolswart te praat nie. Hy het dit ook teen ‘n “lelieblank ‘liewe Jesus'” (105) maar opper gee beswaar teen ‘n skildery waarin Christus as swart uitgebeeld word nie (23). Waarteen hy dit wel het, is ‘n “wit gepleisterde god” (278). Blykbaar moet die wesenskenmerke van die christelike godsdiens as swart voorgestel word voordat dit vir hom aanvaarbaar is.

Die fout/waterskeiding met Wilhelm III se opvoeding het gekom toe hy in 1986 drie maande lank in Nederland was. Pleks van aan sy magisterverhandeling te werk (67), het hy hom eerder deur drie Afrikaanssprekende Suid-Afrikaners laat indoktrineer: ‘n bevrydingsteoloog, Johan; ‘n radikaal verloopte sosioloog, Amor; en ‘n skewe outjie, Rudolf. Hy noem dit sy “heropvoeding” in Nederland (81, 92), gevolg deur nog heropvoeding in Engeland (113). Hy verwys selfs daarna as sy “bekering” (95), seker omdat politiek vir hom baie swaarder as godsdiens weeg. Wat hy gedoen het, is om hom oop te stel vir “innerlike heling” (111), met as implikasie dat behoudende Afrikaners (geestelik) siek is. Soos ander linkse aktiviste loof hy “die radikalisme van die Christelike boodskap” (105), oftewel “hoe radikaal Jesus se deurleefde boodskap is” (300). Weens sy heropvoeding word Suid-Afrika en die Afrikaner se geskiedenis vir hom, soos vir ander linkse aktiviste, ‘n “hartseer geskiedenis” (94), wat glo sy “eie mense se skuld” is (104). Dit is ook ‘n “stukkende geskiedenis” (108), maar hy sê nie wie die land met bv bomme, landmyne en handgranate stukkend geskiet het nie.

Wilhelm III verlaat hom eerder op Rodney Davenport se weergawe van die geskiedenis (99, 137, 171, 302) as dié van die meer gematigde en ewewigtige Hermann Giliomee. Dit is Davenport wat geskryf het: “Ultimately it is irrelevant whether racism or apartheid sometimes produced good results. Because the tree was bad, the fruit was also bad” (Hermann Giliomee, historikus: ‘n outobiografie, Kaapstad: Tafelberg, 2016, p 217). Giliomee ontmasker Davenport as ‘n onbetroubare historikus: In sy boek, South Africa: A modern history (2000) beweer Davenport valslik dat Bantoe-onderwys uitdruklik ontwerp is om swartes vir ‘n minderwaardige plek in die samelewing voor te berei. “In die vorige uitgawe (1987) is daar geen verwysing na sulke veronderstellings of idees nie. Die 2000-uitgawe maak ‘n kniebuiging na die feit dat ‘n nuwe regering, behep met rassisme, aan bewind gekom het. Apartheid is nie meer as ‘n onreg of misleide beleid beskou nie, maar as die boosheid self” (Hermann Giliomee, Die laaste Afrikanerleiers, Kaapstad: Tafelberg, 2012, p 69-70). Aan die kruipsugtige Davenport het Wilhelm III sy heropvoeding in die geskiedenis toevertrou. Sy selfmisleiding is (redelik) volledig: Hy kom tot die besef “dat die toekoms nie meer in die hande van die blankes is nie, dat dit nooit [!] in hul hande was nie” (103). In werklikheid het verraad deur ‘n klein groepie Afrikaanssprekende blankes die toekoms van al die plaaslike blankes, veral die Afrikaners, opgedonder.

HF het met verwysing na swartes gesê: Daar is “geen plek vir hom in die blanke gemeenskap bo sekere vorms van arbeid nie” (Giliomee p 69). Maar linkse elemente laat opsetlik die kwalifiserende deel uit: “In sy eie gemeenskap is die deure egter vir hom oop” (69). Met die oog op die uitvoering van hierdie Bantoe-onderwysbeleid het HF, teen groot koste vir veral die blanke belastingbetalers, die getal skole vir swartes dramaties vermeerder en skoolonderrig verbeter. Voor HF se ingryping was swart onderwys grootliks in die hande van Engelse kerkgenootskappe en is min matrikulante gelewer. Bantoe-onderwys het die getal matrikulante spoedig dramaties vermeerder. Dit is aan HF te danke dat baie van die vorige en hedendaagse ANC-kamerade geletterd was of is.

Destyds het swartes in die tuislande tot op die hoogste vlakke gevorder, enersyds danksy die stroom matrikulante wat Bantoe-skoolonderwys gelewer het en andersyds danksy ‘n reeks universiteite wat spesiaal vir swartes gestig is. In 1960 is met onderrig begin aan die Universiteit van die Noorde/Turfloop (tans Limpopo) en die Universiteit van Zoeloeland terwyl die Universiteit van Fort Hare deur die regering van ‘n Skotse kerkgenootskap oorgeneem is. Hierna het die stigting van ‘n rits ander universiteite spesiaal vir swartes gevolg, insluitende ‘n mediese universiteit, Medunsa (Medical University of South Afrika), te Ga-Rankuwa, by Pretoria. Sedertdien is Medunsa se naam onherkenbaar getransformeer om die ANC se tweede president (1861-1951) te vereer: Sekako Makgotho Health Sciences University. In 1960 is ook met onderrig vir bruin studente aan die Universiteit van Wes-Kaapland in Bellville en vir Indiërstudente aan die Universiteit van Durban-Westville begin.

Daar is al hoe meer swartes wat erken dat Bantoe-onderwys beter was as wat ANC-onderwys is. Die konkrete bewyse van HF se Bantoe-onderwys op tersiêre vlak, die talle indrukwekkende geboue, is steeds daar vir almal om te sien wat wil sien. As linksgesinde glo Wilhelm III eerder sy buurvrou wat van Bantoe-onderwys sê dat die studente “lyk of daar ‘n laag op hul brein geplaas is … [HF] Verwoerd se rede was ‘moenie dat hulle opgevoed word nie, want as hulle opgevoed is, sal jy hulle nie kan onderdruk nie” (159). Wilhelm III behoort van beter te weet eerder as om sulke leuens te versprei. Die waarheid is dat HF die mening gehuldig het dat dit beter is om met ontwikkelde as met onontwikkelde swartes gesprek te voer en te onderhandel, vandaar sy groot verbetering van swart onderwys.

‘n “Linkse historikus”, Baruch Hirson, het reeds in 1992 probeer om waarhede by Wilhelm III tuis te bring: “Jy [het] by een politieke laer uit- en by ‘n ander ingeloop … Die nasionalisme wat jy eens aangehang het, is nou vervang deur ‘n ander nasionalisme (gegrond op velkleur)” (127). Hirson stel ‘n nuwe “tirannie van die minderheid” in die vooruitsig: “‘n Nuwe minderheid, sonder openlike kleuronderskeid, sal Suid-Afrika regeer met al die ou ongeregtighede ongeskonde. ‘n Swart polisiemag en weermag sal net so genadeloos onderdruk soos die wit polisie en weermag” (128). Hirson noem nie dat nuwe ongeregtighede, soos korrupsie, bygevoeg sal word nie; ook nie dat die swart polisiemag en weermag hoogs ondoeltreffend sal wees nie. Met verwysing na die onbeskaafde dade wat die ANC in sy strafkampe in Angola en elders gepleeg het, dink Hinson nie “die ANC het homself gereinig van die elemente wat hierdie soort gruweldade pleeg of sal pleeg nie” (128). Dus, die ANC behou sy misdadige kamerade; koester hulle selfs.

Soos Davenport is Wilhelm III nie van kruipsug vry te pleit nie. Op 18 Maart 1990 skryf hy as “agteros-kameraad” (85) soos volg in ‘n brief aan Nelson Mandela: Hy spreek sy dankbaarheid uit teenoor Mandela “vir u hoopgewende voorbeeld as ware staatsman [en] dat ek my ondersteuning wil herhaal vir u duurgekoopte ideaal van ‘n nierassige demokrasie in één Suid-Afrika” (103). “Natuurlik kan die geskiedenis – u 27 jaar lange onregverdige [!] tronkstraf en my oupa se aandeel daarin – nie deur ‘n paar woorde verander word nie. Maar as ‘n Afrikaner [?] wat ten koste van ander Suid-Afrikaners bevoordeel is deur apartheid, as die kleinseun van die argitek van afsonderlike ontwikkeling – die man wat by uitstek verantwoordelik was vir u en soveel ander mense se lyding – wil ek tog vir u sê: ek is baie, baie jammer oor wat gebeur het … Wat ek kan doen, is om u te verseker dat ek en my vrou ons lewe daaraan wil wy om woorde van jammerte in dade om te sit” (104). Naïewer kan dit nie. Toe besluit moes word of Wilhelm III of sy vrou met ‘n ambassadeurskap vergoed moet word, het die keuse, onder meer weens die ANC se irrasionele voorkeur vir vroue, op Melanie geval.

Die nuwe insig wat Rudolf in Nederland aan Wilhelm III verskaf het, is: Dan word “dit nie meer normaal om heteroseksueel en abnormaal om homoseksueel te wees nie” (60). In sy nuwe politiek, voortvloeiend uit sy heropvoeding, word die terroriste “vryheidsvegters” genoem (66). Ons moet glo “wegbeweeg van ‘n politieke beleid (en denke) wat gebaseer is op mense se velkleur” (74, 268). Die punt is dat tydens apartheid vier rasgroepe op grond van kultuurverskille onderskei is. Linksgesindes verkies egter om nie enige onderskeid op grond van kultuur te aanvaar nie. Volgens Jonathan Jansen is die klem op kultuurverskille bloot ‘n kamoeflering van blanke rassisme. Wilhelm III het “besef dat ek my Afrikaneridentiteit nie in die eerste plek in die een of ander kombinasie van unieke eienskappe soos taal, kulturele gebruike en geskiedbeskouing moet soek nie” (114). Vir hom gaan gaan dit eerder om “identifisering met ‘the people’ en hul probleme” (114); dus ‘n eienaardige soort relasionele identiteit, wat noodwendig sy distansiëring van Afrikaners meebring.

By Wilhelm III is daar in elk geval geen preokkupasie met die blankes, insluitende Afrikaners, en hulle probleme nie. Teoreties is almal nou sy eie mense maar met swartes is Wilhelm III meer eie as met blankes en veral Afrikaners. In ‘n oomblik van helderheid wonder hy darem waarvoor die A in ANC staan (114). Soos die ANC-vlag duidelik maak (van bo na onder in prioriteitsvolgorde: swart, groen, geel), is wit afwesig. Wilhelm III se ignorering van kultuurverskille en sy redusering daarvan tot pigmentasieverskille, asook sy omarming van homoseksuele, beskou hy as “kultuurontwikkeling” (77). Pleks van die benaming Anglo-Boere-oorlog verkies hy om van die Suid-Afrikaanse Oorlog te praat (79). Dit is ‘n meer inklusiewe benaming, want nie-wittes het ook aan hierdie oorlog deelgeneem. Blykbaar maak dit nie saak aan watter kant die meeste nie-wittes hulle geskaar het nie. ‘n Bonus is dat die woord “Boere” in die oorlogsbenaming vermy word. Later skryf die outeur oor sy “geleidelike herontwerp van ‘n oorgelewerde, hoogs eksklusiewe groepsidentiteit tot ‘n meer inklusiewe begrip van Afrikanerskap” (87), wat myns insiens grootliks die vernietiging van sy Afrikanerskap en ‘n omarming van ‘n identiteitsvreemde (dus nie-Europese, nie-Westerse) afrikanisering behels.

Wilhelm III predik die “radikale gelykheid van elke mens” (280). Ter ondersteuning gebruik hy polities geykte godsdienstige vertolkings: “Ons [is] almal skepsels van dieselfde God,” asook “geskapenheid na die ‘beeld van God'” (280), asof mense sedert die Skepping nie (hoogs) verskillende kultuurverskille ontwikkel het nie. Die “ons” in die “Onse Vader” word deur hom misbruik om (alle) verskille tussen “ons” en “hulle” op te hef (281). Soos die Afrikaanse kerkgenootskappe destyds met apartheid gedoen het, baseer Wilhelm III sy politiek op die Bybel en christelike godsdiens. Die hele mensdom word beskou as ‘n enkele groot (gelukkige/ongelukkige) familie (285); die “groot menslike familie” (287). Praat die voorbeeldige ANC-kamerade dan nie graag van hulle (swart) “broers en susters” nie?

Maar hoe gemaak met die verkrampte Afrikaners se “vrees vir verswelging”(281); dus “die vrese vir getalleoorwig”? (280). Wilhelm III antwoord soos volg: “Ons groot uitdaging is om nie in die eerste plek in terme van ras te dink nie” (280). Ons moet glo eerder die dinge in ag neem wat ons as mense saambind as om “so besorg oor die verskille” te wees (280). Verkramptes word “verblind deur kleur” (280). Dít is Wilhelm III se alternatief vir die “bose stelsel” van apartheid (284). Maar selfs al word al die blankes tot Wilhelm III se utopiese politiek bekeer, is daar hierdie tweeledige werklikheid: swartmag wat suiwer ingevolge kleur en ras funksioneer en hulle steeds groter wordende getalle-oorwig van 80%+

Die nuwe swart-oorheerste Suid-Afrika sou volgens Wilhelm III se verwagting soos volg lyk: “Dat blankes in dié wegbeweegproses [van velkleur/ras] miskien [!] minder voordele en strande gaan hê. Maar ek glo dat ons terselfdertyd veel meer gaan wen: aan menseverhoudings, aan kulturele interaksie en bevrugting, aan Christelike naasteliefde (liefde, nie bloot nie haat nie), en in terme van ‘n vreedsamer, regverdiger, mensliker toekoms vir die meerderheid mense [dus nie vir almal, bv die blankes, nie] in ons geliefde land” (74). Later skryf hy: “op pad na ‘n Suid-Afrika sonder onderdrukking in die huis, in die fabrieke en die myne, in die politiek” (124).

Is die nuwe Suid-Afrika werklik vreedsaam of moet ons daagliks luister watter paaie weens oproer gesluit is, watter infrastruktuur verwoes is, hoeveel (plaas)moorde gepleeg is, ens? Is die huidige rassediskriminasie teen blankes minder immoreel as destyds teen swartes, veral in ag genome wat blanke kundigheid gedoen het en steeds kan doen? Is ‘n land waarin (feitlik) almal, dag en nag, onveilig voel mensliker as die apartheidsbedeling, dus ‘n toonbeeld van naasteliefde? Volgens Wilhelm III is die ideaal waarna voor 1994 gestreef is “‘n vrye en nierassistiese Suid-Afrika … G’n wonder swart mense het ‘n behoefte aan ‘people’s education’ nie – die reg om in hul eie skole hulle eie geskiedenis te hoor” (83). Deesdae word eie skole en eie geskiedenis egter aan Afrikaners misgun. Die waarheid is dat die “apartheidsregering” veel meer ontvanklik vir die kultuureie van die verskillende bevolkingsgroepe was as wat die ANC-regime met sy gelykmakingsbeleid en ontkenning van kultuurverskille is.

Aan Oxford University het Wilhelm III ‘n anti-apartheidseminaar bygewoon om hom in sy politieke dwaling te sterk. Met Nelson Mandela aan die voorpunt, het die ANC glo nie doelbewus die geweldsopsie gekies nie. Hulle is “deur die ‘regime’ tot geweld gedryf” (83). Tydens die afgelope onkritiese en buitensporig eensydige Mandela 100-vierings, wat landswyd met talle voortsleppende gewelddadige betogings gepaard gegaan het, het ‘n leser in reaksie aan Netwerk24 geskryf: “‘n Land wat ‘n geweldenaar tot vredesikoon verhef, bring voortgesette geweldpleging oor homself.” ‘n Polities byderwetse mikroverstand by Media24 het besluit dat daardie mening nie gepubliseer mag word nie. Mandela se voorkeur vir geweld, sy stigting van MK en die dood en verwoesting wat daaruit gespruit het, mag volgens Naspers nie met die huidige geweldskultuur verbind en wyer bekend gemaak word nie.

Dit is nie erg genoeg as die ANC se sogenaamde Menseregtekommissie aan ‘n Afrikaanse skryfster, Gretha Wiid, voorgeskryf wat sy oor homoseksualiteit mag skryf nie. Kruipsugtiges by Naspers en die ander massa-inligtingsmedia pas selfsensuur toe om die publiek te mislei of oningelig te hou terwyl terselfdertyd geen beswaar geopper word teen die toenemende inkorting van uitdrukkingsvryheid deur die verderflike ANC nie. “Is niedemokratiese metodes werklik die enigste weg na ‘n nuwe demokrasie?” (90). Volgens Mandela is die antwoord: Ja. Onverminderde voortgesette ANC-geweldpleging het die grondwetlike onderhandelinge en die 1994-verkiesing gekenmerk, al het Mandela en die ANC valslik voorgegee dat hulle hulle geweldpleging sou opskort. Die ANC het bewys dat geweldpleging lonend is. Sommige/baie ANC-volgelinge wil hulleself steeds met dieselfde misdadige handelinge bevoordeel/bemagtig.

Wilhelm III is ‘n meesterlike verteller van halwe waarhede:

[1] “In Athlone, Kaapstad, het tien polisiemanne in Oktober 1985 hulle in kratte agterop ‘n vragmotor versteek en op betogende jeugdiges geskiet, met bloedige gevolge” (123). Toe voertuie, bv paneelwaens, is dáár herhaaldelik deur jeugdige misdadigers aangeval. Dit het die polisie genoop om op hierdie innoverende manier hierdie misdade stop te sit. Wilhelm III wek die indruk dat hierdie gebeurtenis geen voorgeskiedenis het nie; dat daar sonder meer op onskuldige betogers geskiet is. Klaarblyklik skaar hy hom aan die kant van die misdadigers.

[2] “Die paswette het beheermaatreëls verstewig wat reeds in die 19de eeu ingestel is” (163). Wat Wilhelm III nie sê nie, is dat paswette, soos statutêre rassesegregasie en -diskriminasie, Britse uitvindings is. Die eerste paswet is in 1797 tydens die eerste Britse bewind aan die Kaap deur graaf Macarty uitgevaardig.

[3] Nog ‘n halwe waarheid of hele onwaarheid wat Wilhelm III oor apartheid versprei, is die leuen wat een van sy bruin buurvroue, wat “die proses uitgedaag het” (200), vertel: “Ons is nie toegelaat om by ‘n winkel, ‘n supermark soos OK Bazaars, in te gaan nie” (199). Ek het die hele apartheidsera beleef. Daar was klein winkels, veral op die platteland, wat aparte ingangsdeure vir wit en swart mense gehad het of swartes deur ‘n venster bedien het. Groot winkels, soos die OK, het nooit aparte deure gehad nie en enigeen kon ongehinderd daar ingaan en koop.

[4] “Mense wat met petrolgevulde motorbande om hul nekke lewend verbrand is” (265). Dat dit die ANC is wat hierin uitgemunt het, bly onvermeld. Onmiddellik daarna: “mense wat deur die polisie geskiet en doodgemaak is” (265). Hier word die “skuldiges” wel vermeld. Kenmerkend van die boek is dat bloedvergieting aan die blankes toegedig word (bv “die brutale wit polisie” – p 286) maar dieselfde dade aan die kant van die swartes verswyg word. Wilhelm III se reaksie is: “Ek is jammer … [oor] wat deur wit Suid-Afrikaners gedoen is” (267). Blankes, veral Afrikaners, het oorwegend en ooreenkomstig die opdrag van die apostel Paulus nooit moeg geword om goed te doen nie (2 Tessalonisense 3:13); selfs nou nog nie.

Sedert sy terugkeer na Suid-Afrika woon Wilhelm III in Lynedoch, ‘n “gemengde woonbuurt” en “ekodorpie”, 12 kilometer buite Stellenbosch (133-134). Polities linkses, soos lede van groen partye, beklemtoon bv sosiale geregtigheid, nie-gewelddadigheid/pasifisme en diversiteit. Diesulkes is ook geneig om vegetaries te wees, soos Wilhelm III ‘n tyd lank was (157). Die eersgenoemde drie kenmerke is moeilik met die ANC se swartmag-aanslag versoenbaar. Dit verduidelik dalk deels Wilhelm III se louheid teenoor die Zuma-ANC. Die Lynedoch-ekodorpie se erwe is klein en omdat (demonstratiewe) saamwoon vir die inwoners ‘n passie is, is daar “geen muur of grensdraad” tussen die Verwoerd-egpaar se huis en dié van hulle bure nie (216). ‘n Moontlike bonus is wanneer Wilhelm III die onkruid om sy huis uitroei en sy “voorheen benadeelde” buurvrou dan sê: “Dankie dat jy ons kant ook skoongemaak het” (217). Lynedoch is nie hemel op aarde vir iemand wat eens ‘n Afrikaner was nie. Wilhelm III se frustrasie slaan deur: “Sonder om moed op te gee. Soos om in Lynedoch te bly woon” (228).

Betsie Verwoerd het hoë agting vir haar man gehad. Aan iedere Verwoerd-kleinkind was haar geskrewe boodskap oor HF: “Aanskou die rots waaruit julle gekap is” – Jesaja 51:1 (27). Wilhelm III is dié versande deel van daardie rots. Hy beweer dat hy, soos Betsie, waardering het vir “ons selfstandigheid” (36), waarvan daar weens demokrasie en verswelging egter bitter min oorgebly het. Betsie het “selfrespek, respek vir jou eie mense en vir jou land” uitgestraal (37). Wilhelm III het iets geskryf waarmee ek by hoë uitsondering saamstem: “By die jong mense van vandag word juis die gebrek aan trots meer dikwels te ver gevoer. Dan kry ‘n mens so die gevoel van ruggraatloosheid, ankerloosheid, rigtingloosheid” (37). Wat hy nie noem nie, is dat dit veral ANC-propaganda, gerugsteun deur die massa-inligtingsmedia, is wat Afrikanertrots ondermyn.

Betsie Verwoerd het die amptelike opening van die Randse Afrikaanse Universiteit (RAU) in 1968 bygewoon en dit simbolies as “die opkoms van die Afri[kaner] beleef” (193). “Ons sien nou eers regtig hoe groot [HF] was” (194). Deesdae is die RAU die eentalig Engelse Johannesburg University, die eerste tradisioneel Afrikaanse universiteit wat toegelaat het dat hy binne enkele jare oormatig verswart en verengels het. Wilhelm III se ma het in hierdie konteks ‘n groot waarheid by haar seun probeer tuisbring: “Wilhelm, daar was nie ‘n tussenopsie nie, want die oomblik as jy begin met vermenging sou die swart getalle oorgeneem het” (227).

Hendrik Verwoerd het so pragtig aan Afrikaners gesê: “Ons veg vir die lewe van ‘n volk” (16). Wat sou hy vandag gesê het as hy die leërskare verloopte Afrikaners kon waarneem? Sy oproep was “Skep u toekoms self” (26); iets wat moontlik is mits Afrikaners hulle selfbeskikking herwin. Tydens HF se begrafnis is daar hierdie oproep gedoen: “Laat ons sterk wees vir ons volk” (185). Is dit nog so? Douglas Fuchs het ná HF se dood gesê: “Iets onseglik moois het verbygegaan, SA sal vir my nooit weer dieselfde wees nie” (192). Daar is baie van HF en sy beleid wat ons nie aan die vergetelheid durf toevertrou nie. Vir Wilhelm III bly HF egter ‘n simbool van “verwonding” (231, 236).

Volgens eie erkenning is Wilhelm III hardkoppig (41, 277) en was hy ‘n “sensitiewe kind” (276). Sy ouma Betsie het in 1967 (toe hy 3 jaar oud was) geskryf: “Wilhelmpie koppig en onaangenaam … W haal ook al meer streke uit, botte weiering om te gehoorsaam, parmantig” (277). Volgens sy ma het Wilhelm III hierdie “beneuktheid” van die Verwoerd-kant van sy familie gekry (277). “Of ek nou daarvan hou of nie. Hierdie diepgewortelde aspekte van my kleinkindskap is onlosmaaklik deel van my huidige poging om my met my Verwoerd-wees te versoen” (277). Wilhelm III vra homself af: “Hoe eerlik is jy in jou poging om veral oupa Hendrik regtig grondig te verstaan?” (150). Nadat ek hierdie boek gelees het, bevraagteken ek die volgende stelling van Wilhelm III: “‘n Deel van versoening is vir my om ook te help om die demonisering van énige iemand, insluitende Oupa, te omvorm” (239). Gelukkig kwel sy gewete hom: “Waarom voel ek asof ek verraad pleeg as ek aanvaar dat daar bloed aan [HF] Verwoerd se hande is?” (244). “Ek sukkel om oupa Hendrik se reguit blik openhartig te ontmoet” (148).

Desperaat voel ‘n mens lus om te sê: Vergewe die naïewe Wilhelm III want hy weet nie wat hy doen nie. Hy ly dermate aan geïndoktrineerde en selfverwerfde skuldgevoelens dat hy seker nooit die (politieke) lig sal aanskou nie: “Selfs al aanvaar ek te veel verantwoordelikheid, sal dit steeds nie genoeg wees nie. Niks wat ek kan doen is voldoende verantwoording vir my aandeel aan ‘n sonde teen die mensdom [!] nie. ‘n Stuk van my gedeelde verantwoordelikheid is om met hierdie bodemloosheid te leer saamleef” (270). Daarna probeer hy om hom van sodanige lot te verlos: “Ek wil nie toelaat dat oupa Hendrik se sondes uit die verlede my kreatiewe bydrae in die hede versmoor nie. Hy moet self sy verantwoordelikheid dra. Ek wil nie van hom ‘n sondebok maak nie, maar ek kan ook nie die pyn vir sy dade dra nie” (270). Dit lyk asof Wilhelm III onbepaald op sy ingeslane weg sal voortgaan. Selfs die ANC is vir hom opnuut aanvaarbaar. Die aanstelling van Cyril Ramaphosa as ANC-president het glo ‘n “lang verwagte politieke lente” ingelui (297).

Kortom, die outeur van hierdie boek is ‘n seloot. Seloot: “oordrewe yweraar (en vervolger van andersdenkendes)” (HAT). In hierdie geval is dit Afrikaners wat vervolg of ontluister word. Hy sien sy rol as dié van ‘n “steekvlieg” (117) en myns insiens ook as ‘n gatvlieg, ‘n geroepe laspos, wat Afrikaners betref.

Leon Lemmer: Transformasie aan die Universiteit Vrystaat

“I enjoy travelling with him to the rural communities because in our close friendship the communities could bear witness to the strength of the ties between the young, white Afrikaans-speaking head of students and the older, black rector of the university. I was the godfather of his newly born son and our families had bonded immediately since our arrival on campus” (Jonathan Jansen, Leading for change: Race, intimacy and leadership on divided university campuses, London: Routledge, 2016, 227p, R365, p 153). Die blanke studentedekaan is Rudi Buys. Die swart rektor is die bruin Jonathan Jansen, toe (in 2014) die rektor van die Universiteit Vrystaat (UV). Soos gebruiklik is Jansen oorbewus van mense se pigmentasie, die pos wat hy (as regstelling) beklee en sy leierskap, waarna in die boektitel twee keer verwys word. Ooreenkomstig Jansen se aandrang word almal wat nie wit is nie vervolgens swart genoem.

Sedertdien het hierdie twee gesinne meer verstrengel geraak deurdat Jansen as mede- promotor van Buys se doktorale proefskrif opgetree het. Die titel is: “A phenomenological reading of the racial knowledge and identities of student leaders engaged in reconciliation” (UV, 2017). Die proefskriftitel het ‘n sterk Jansenistiese inslag: “racial knowledge,” “leaders” en “reconciliation.” “Reconciliation” is eintlik ‘n eufemisme vir die radikale manier waarop hierdie tweetal die UV deurmekaar gekrap het; transformasie of “omvorming” (Buys se voorkeurterm) genoem. Albei se moedertaal is Afrikaans. Hulle het heel moontlik Afrikaans gepraat toe hulle in die Vrystaatse platteland gereis en tuis oor en weer gekuier het. Maar in die openbaar gebruik albei by voorkeur die transformasietaal Engels. Die kerngebeurtenis wat Buys en Jansen saambind is die Reitz-sage. “Sage” is die sin van ‘n gebeurtenis “deur fantasie uitgebrei,” soos die HAT dit stel. Dit verhoed egter nie dat hulle boeke en selfs ‘n proefskrif daaroor skryf nie.

Ek het reeds die volgende Jansen-boeke bespreek: Knowledge in the blood: Confronting race and the apartheid past (2009, Praag 24 en 31.03.2018), As by fire: The end of the South African university (2017, Praag 15 en 22.07.2017) en Making love in a war zone: Interracial loving and learning after apartheid (2017, Praag 31.03.2018). In laasgenoemde boek wek Jansen die indruk dat hy met ‘n blanke vrou getrou het (p 9-10). In die Jansen-boek wat ek in die eerste paragraaf noem en wat ek nie voorheen bespreek het nie, noem Jansen egter dat sy “fair-skinned” vrou, wat “Scottish ancestors” het, as bruin geklassifiseer is, “while mine favoured our Khoi/Malay ancestry rather than my Dutch forebears” (p 9). Daarmee distansieer Jansen hom van Afrikaners. Hy assosieer sy vrou met Engelssprekende blankes, wat volgens hom beter as Afrikaanssprekende blankes is. Dit is seker onnodig om by te voeg dat Jansen se gekose huistaal Engels is.

Jansen verwerp “the narrow, positivist thinking that tries to apply an outdated notion of scientific objectivity to human studies” (2). Dit laat aan Jansen en sy dissipel Buys heelwat speelruimte in hulle siening van en verslagdoening oor die Reitz-sage. ‘n Mens moet nie daadwerklike pogings tot objektiwiteit van die ideologie-besoedelde Jansen verwag nie. Volgens sy insig is die “two great events of the 20th century, the Holocaust and Apartheid” (2009-boek, p 52). Oor die Reitz-sage openbaar Jansen ‘n soortgelyke gebrek aan ewewig en insig: “The Reitz incident of 2007/8 remains the event against which all subsequent racial incidents are bookmarked in all media forms” (As far fire, p 214). Hoekom? Want dit “constituted the most serious human rights violation on a university campus in the post-apartheid period” (99).

Oor sy boek, Making love in a war zone, het ek geskryf: “Die Reitz-voorval is ongetwyfeld die gebeurtenis waaruit Jansen die meeste slaankrag teen Afrikaners geput het. ‘There is now a growing research [!] literature on the subject of Reitz, the shorthand reference to the racial abuse [!] of black workers by white students. Reitz was the white male residence where the atrocity [!] occurred’ (60-61). In geen normale samelewing sou die veroordeling van wat heel moontlik onskuldige studentepret was sulke buitensporige afmetings aangeneem het nie. ‘Four white students racially [!] abused five black workers’ (52). Hoekom? Want dit is ‘n geval van ‘one of … the white boys appearing [!] to urinate into the food that they then gave to the unaware workers to ingest. When a video of this utterly reprehensible event leaked onto social media, the level of anger from all quarters was unprecedented in the history of South African universities [!]. How could young whites born after apartheid do such horrific [!] things to black people?’ (52)” (Praag 31.03.2018).

Maar die twee Jansen-boeke waaruit ek oor die Reitz-sage aangehaal het, is vir hoofsaaklik Suid-Afrikaanse lesers bedoel. Sy 2016-boek is in Engeland gepubliseer en vir veral oorsese lesers bedoel. Daarin handel die hele hoofstuk 2 oor: “Explaining the Reitz scandal.” Die Reitz-sage word hoogs oordrewe beskryf as “the single most horrific act of racism ever to be perpetrated on a university campus” (17). Dus, die rasgemotiveerde moorde en verkragtings wat op universiteitskampusse voorgekom het, is nie so erg soos die Reitz-voorval nie. Die Reitz-koshuis is vernoem na FW Reitz, die president van die Oranje-Vrystaat (1889-1895). “Reitz would become shorthand for a racist atrocity in a university student residence once named to honour him” (17).

Wat gebeur het word soos volg deur Jansen verwoord: “The four [white] boys would treat the senior black workers of the university as if they were first-year students” (17). “They made them drink strong liquor … They had the workers line up for athletic sprints … They made the workers dance to music, and even joined in, as the senior citizens [!] tried to stay upright. And then the act that turned stomachs all over the world [!] – they urinated into a pot of food, and gave this to the workers to ingest … Throughout this macabre event the white boys relaxed, laughing and clearly making fun of the black workers in the process and whom themselves appear to having a ball” (18).

Die geheel indruk is myns insiens die klaarblyklike goeie verhouding wat tussen hierdie blanke studente en die swart werkers bestaan het. Jansen erken: “There is an overriding sense of normality … a strange affection between workers and students” (33). Maar ook hier diep Jansen ‘n beswaar op: “Why are these older people called on their first names?” (23). In die nabetragting ter diskreditering van die blankes is groot klem op die ouderdomsverskil tussen die twee groepe gelê. Die swartes kon glo ouers gewees het. Jansen dik dit soos volg aan: “The measured role of the older woman, the nurturing mother, the giver of life” (30). Die werklike ouderdomme van die swartes is nie bekend gemaak nie, maar Jansen oordryf sekerlik doelbewus as hy hierdie werkers bejaardes (65+ jaar) noem.

Wat onbetwisbaar is, is dat dit lyk asof die werkers die gebeure geniet het; dat dit glad nie ‘n groot skandaal, ramp en onreg is wat besig is om op die video te ontvou nie. Maar wat Jansen teen die bors stuit, is dat jong blankes hier “bevele” aan swartes gee wat sonder meer deur hulle uitgevoer word; dus ‘n baas/klaas-verhouding: “black people being paraded for the fun of white people” (21), “an underlying racial contempt for black people” (22), “all-powerful white men lording [!] over vulnerable [!] bodies” (31). Met sulke oordrywings maak Jansen ‘n gek van homself. Die ergste is dat Jansen doelbewus lieg: “they urinated into a pot of food.”

Een van hierdie blanke studente het ‘n verslag van 112 bladsye oor die Reitz-gebeure aan Jansen besorg. Daarin staan (blykbaar vertaal uit Afrikaans): “The mixture contained water, bread, coffee, protein powder, raw garlic and milk – the impression could be created that someone had urinated into it, but it never happened” (19). Maar Jansen is vasbeslote om die blankes weens werklike urinering te verdoem. Sy kommentaar op hierdie uitdruklike ontkenning is: “It does not matter … The fact that one of you showed on video the action of urinating into the food conveys what you wanted the viewers to believe you actually did. What happened after that does not matter; here the symbolism is the reality [!]” (19). Dus, as jy ‘n moord simuleer (bv vir verfilming), het jy volgens Jansen werklik ‘n moord gepleeg. Wat Jansen tot lieg dryf is dat blankes (wat hy nie goedgesind is nie, om dit sag te stel) aan die moontlikheid gedink het om die kos van swartes (aan wie se kant hy hom sonder voorbehoud skaar) te besoedel.

Dat Jansen in sy 2016-boek doelbewus oor die urinering vir buitelandse lesers lieg, blyk uit sy 2017-boek waarin staan: “Back in 2007/8, a notorious student-made video capturing the act of urinating, or, more likely [!], pretending to urinate, on the food of five black workers” (As by fire, p 99). Ek vind dit gevolglik moeilik om agting vir Jansen as akademikus en as mens te hê. Pierre de Vos, wat sterk linksgesind is, bevestig dat Jansen se vertolking van die Reitz-insident hoogs oordrewe is: “I do believe that this situation was blown completely out of proportion. It was a media goldmine that probably rivalled the Waterkloof-4. The fact is that there were no signs of trauma until it became a public spectacle” (2016-boek, p 19). Desnieteenstaande skryf Buys, met Jansen as mede-promotor, ‘n doktorale proefskrif (dus iets wat veronderstel is om ‘n ernstige akademies-wetenskaplike onderneming te wees) wat die Reitz-sage uitbeeld as dié keerpunt in die transformasie/omvorming van die UV van ‘n blanke Afrikaanse universiteit na ‘n oorwegend swart Engelse universiteit.

In opvolging van sy proefskrif het Buys (gebore in 1974) die volgende boek gepubliseer: Brugbouers: Die Reitz-video en die pad na versoening (Kaapstad: Penguin Books, 2018, 179p, R250; Amazon Kindle $14,95). Anders as die proefskrif is die boek in Afrikaans. Na afloop van sy studentedekaanskap aan die UV (2010-2014) is Buys as ‘n navorsingsgenoot in die UV se Fakulteit Teologie aangestel. Sy doktorsgraad is blykbaar in teologie toegeken, ná sy vroeëre voltooiing van ‘n magistergraad in teologie aan die Universiteit Stellenbosch (US).

Teen die agtergrond van wat hier bo oor die beweerde urinering geskryf is, kan lesers op grond van die volgende sin besluit wat hulle van Buys dink: “In ‘n vroeëre toneel [in die video] word gewys hoe een van die studente, sonder die werkers se medewete, in die brousel urineer” (Kindle 83). Soos sy vriend Jansen wil Buys teen wil en dank die skyn van urinering tot werklike urinering transformeer. Sonder sodanige “omvorming” van die werklikheid sou die Reitz-sage inboet aan emosionele trefkrag, kan dit met minder stelligheid voorgehou word as dié deurslaggewende gebeurtenis in die transformasie van die UV en verloor Buys se proefskrif en boek baie van hulle sinvolheid, gevolglik is “die Reitz-voorval omarm en as kleinood aangegryp” (2988). Buys skryf: “Reitz [het] mý omvorm” (3108).

In die afwesigheid van werklike urinering sou Buys, soortgelyk aan Jansen, nie soos volg kon skryf nie: “Die skokkende beelde van die video het Suid-Afrika en die wêreld [!] met afgryse vervul … Hoe is dit moontlik dat, na bykans twee dekades van demokrasie in Suid-Afrika, so iets kon gebeur?” (90). Suid-Afrika se “demokrasie” dateer uit 1994. Die video is in 2007 gemaak en het in Februarie 2008 op die sosiale media verskyn. Buys se “bykans twee dekades” (20 jaar) is dus sowat 13 jaar lank. Sy Jansenistiese neiging tot oordrywing blyk ook uit die volgende sinne: “Die foltering [!] wat Reitz Kamerwonings vir Kovsies meegebring het, was ook ‘n loutering [!]* vir Suid-Afrika. Dit was duidelik dat ‘n katarsis [!]** vir Kovsies ook ‘n katarsis vir Suid-Afrika sou wees” (95). “Kovsies se goeie naam het aan skerwe gelê. ‘n Rasseoorlog het opnuut gedreig” (211). Soos een van die studenteleiers dit gestel het: “Hoe was dit moontlik dat die Reitz-studente die ondenkbare kon doen?” (1247). Buys kom met hierdie uiters vergesogte aanspraak: “Die video het ook die mite dat apartheid ‘n oplossing was vir konflik as abnormaal en immoreel ontbloot” (1885). [* Louter: “suiwer; reinig … sedelik verbeter” (HAT). ** Katarsis: “(sedelike) reiniging/loutering, bv deur ontlading van gevoel in ‘n drama” (HAT).]

Vir sy proefskrif het Buys navorsing aan die Paulo Freire-Instituut van die Universiteit van Kalifornië in Los Angeles gedoen. Paulo Freire (1921-1997), “die gerekende Brasiliaanse opvoedkundige” (2041), se verpolitiseerde pedagogie vind aansluiting by die kritiese teorie van die marxistiese Frankfurt-skool en dus by hedendaagse kulturele marxisme, asook by Frantz Fenon (1925-1961) se anti-blanke anti-kolonialisme. Steve Biko het inspirasie uit Freire se idees vir sy swartbewussynsbeweging geput. Russel Botman se pedagogie van hoop en sy Hoop-projek aan die US is ‘n direkte uitvloeisel van Freire se marxisme. Soos Jansen en Buys het Freire hom aan die kant van die “onderdruktes” (dus swartes) geskaar (3055) en “sosiale geregtigheid” bepleit. Freire wou die magshiërargie tussen wit en swart omkeer (3049). Dit is presies wat Jansen en Buys aan die UV vermag het. Buys maak positief gewag van Freire se “kritiese ingesteldheid” (3044, 3049) maar dit geskied binne ‘n marxistiese raamwerk. (Oor Jansen se marxistiese mentaliteit: Praag 24.03.2018). Jansen en Buys was, soos die vier studenteleiers (kyk hier onder), tussengangers maar nie vredemakers nie (3103). Jansen en Buys het die UV-koshuiskultuur “herontwerp” (2787), dus die bestaande orde, geskep deur blankes, vernietig. Buys noem dit “kultuurvernuwing” (2764).

Transformasie aan twee eens Afrikaanse universiteite, die US en UV, sluit dus ‘n groot skeut marxisme in. Voorheen het die teologiese fakulteite aan Afrikaanse universiteite sterk weerstand teen kommunisme gebied. Deesdae is baie van die dosente egter bevrydingsteoloë wat kulturele marxisme bevorder deur Westerse beskawing en kulture af te kraak. Wim de Villiers doen dieselfde deur die US telkens ‘n Afrika-universiteit te noem. Suid-Afrika word sedert 1994 deur die ANC regeer wat nie net sosialisties is nie, maar ook baie kenmerke van marxisme openbaar, gevolglik kraai daar by kruipsugtiges geen haan oor die weg wat die US en UV ingeslaan het nie. Op hierdie kampusse is geen idees te links nie terwyl regse idees glad nie geduld word nie. In hierdie sin bestaan daar geen akademiese vryheid meer aan enige Suid-Afrikaanse universiteit nie. Maar ek moet noem dat ek gunstig beïndruk is met die Afrikanerstudente aan die UV wat (aanvanklik) nie aan misleide ideologiese druk toegegee het nie. Aan die Universiteit Pretoria het Afrikanerstudente Nelson Mandela in 1991 van die kampus verjaag (Jansen 2009-boek, p 114).

In sy boek Making love in a war zone doen Jansen verslag oor onderhoude wat hy met tien interrassige paartjies op die UV-kampus gevoer het. Die Jasenistiese inslag van Buys se doktorale studie blyk uit die feit dat die “veldwerk” bestaan het uit onderhoude wat hy met vier UV-studenteleiers gevoer het: ‘n swart man, ‘n wit man, ‘n wit vrou en ‘n swart vrou. Buys beweer dat ‘n onderhoud of onderhoude met ‘n enkele student voldoende sou gewees het (1798) as hy nie met so ‘n erg verdeelde kampus en samelewing te make gehad het nie. Plaaslik verskil studente se ervarings volgens hom sowel ras- as geslagsgewys, vandaar die onderhoude met vier studenteleiers (1804), wat almal Damaskus-ervarings agter die blad het (1875).

Anders as in die verslag van Jansen se studie in Making love in a war zone, waarin selfs foto’s van die tien paartjies gepubliseer is (en waarteen ek etiese besware geopper het – Praag 31.03.2018), gebruik Buys skuilname vir sy respondente en hulle naasbestaandes, wat hulle in groot mate tot anonimiteit reduseer. Hy verwoord meesal wat hulle te sê gehad het eerder as om hulle woordeliks aan te haal. Dit laat die navorser met ‘n groot mate van vryheid in nuansering, maar hy noem dat elk van die viertal die finale teks oor sy/haar onderhoude, waarop hoofstuk 2 tot 5 gebaseer is, goedgekeur het (1815). Maar in latere hoofstukke improviseer Buys vryelik oor hierdie onderhoude. My indruk van die proefskrif, in soverre dit neerslag in sy boek gevind het, bv die sewe lesse oor verandering (hoofstuk 6) en die sewe insigte oor versoening (hoofstuk 10), is dat dit ‘n (tevergeefse) gesmag na akademies-wetenskaplike substansie en respektabelheid is.

Daar is veral een opsig waarin Buys iets nuuts staan probeer maak: die idee van ‘n tussenin identiteit. Buys en die vier studenteleiers word voorgehou as tussengangers tussen die blanke en die swart studente; dus versoeners, brugbouers, vandaar die boektitel. Soos die Reitz-sage word tussenin wees tot ‘n kleinood verhef (1875). Om werklik tussenin te wees, beteken dat jy jou ras- en geslagsidentiteit agterlaat en glo ‘n nuwe menswees betree (1764); dat jy anders wees koester (1930). Tussenin wees kan glo tot ‘n volwaardige identiteit omvorm word (3027), ‘n vaste en mondige identiteit (3032), ‘n nuwe opwindende identiteit (2076), bv om Afrikaner én Afrikaan te wees (2451). Apartheid kry die skuld vir die ontwrigting van tradisionele identiteite (2013), gevolglik is die skepping van ‘n nuwe soort identiteit glo nodig.

Die omarming van tussenin wees geskied egter op die gevaar af dat jy kies om nóg vis nóg vlees te wees, dus om tussen die boom en die bas te beland, bv sowel manlik as vroulik te wees. Buys beweer dat ‘n tussenin identiteit moontlik is sonder om jou uniekheid, agtergrond en kulturele herkoms te versaak (1399, 2076), dus sonder om verloopte status te verwerf (2025); dat tussenin wees ‘n aanvullende identiteit is (2030). Maar dit kan ‘n minder gevestigde kultuuridentiteit wees (1759). Tussenin wees kan sekerlik jou tradisionele identiteit ondergrawe. Dalk is dit noodwendig só omdat verandering/aanpassing veronderstel word. Soos een van die blanke Afrikaanssprekende studenteleiers dit stel: Sy “het nie gedink dat dit ‘n goeie ding is om ‘pro-Afrikaans’ te wees nie” (1382). Daarmee wórd sy ‘n verloopte Afrikaner.

Buys skryf: “In die nuwe Suid-Afrika het gevestigde wit kultuuridentiteite vervaag, in die mate dat jong wit Afrikaners byvoorbeeld dikwels eerder as Afrikaans of Suid-Afrikaans beskou wil word. Wat al die kosmopolitiese en nuwer identiteite gemeen het, is dat hulle as vermengings van twee of meer ander identiteite, of dan as ‘n afwatering van ‘n oorspronklike identiteit, beskou kan word” (2019). Maar wesenlik kom dit neer op ‘n wegbeweeg van kultuuridentiteite (2025) en dit word myns insiens in groter mate van blankes as van swartes verwag/vereis. Hoewel ek verstaan wat Buys probeer bereik, moet onderskei word tussen essensiële en versaakbare kultuurelemente. Byvoorbeeld, swartes (wat die bruin elite, soos Jansen, insluit) sien maklik af van hulle moedertaal maar vir my as Boer is Afrikaans die ononderhandelbare kern van my kultuur.

Soms kan Buys se vertolking van die geskiedenis bevraagteken word, bv: “Teen 1995 kon die universiteitsbestuur nie anders nie as om teësinnig [?] vir lief te neem met die ontstaan van aparte wit en swart koshuise op kampus – ‘n opsie wat nooit deur die universiteit as amptelike beleid aanvaar is nie. Aparte koshuise was toe vanself reeds aan die ontwikkel” (113). Buys druk hom dubbelsinnig uit. Aanvanklik is swart studente slegs vir studiedoeleindes toegelaat. Huisvesting op die kampus is nie aan hulle verskaf nie. Teen 1995 is begin om swart studente ook op die kampus te gehuisves maar in aparte koshuise. Dit is só gedoen ten einde rassewrywing te voorkom of dit ten minste te verminder. Om ‘n tradisioneel blanke kampus vir swart studente oop te stel, is ‘n radikale verandering. Om wit en swart studente toe eensklaps saam in ‘n koshuis te huisves sou verregaande gewees het.

Maar Jansen en Buys het verder gegaan. Dit is nie ontwrigtend en onbillik genoeg om toe te laat dat swartes ‘n eens blanke kampus toenemend oorneem nie. Wit studente is verplig om 50/50% saam met swartes in dieselfde koshuis te woon. As studentedekaan was dit Buys se hoofokkupasie en voorreg om sodanige integrasie af te dwing. Ook dit was nie radikaal genoeg nie: Wit en swart studente móét dieselfde slaapkamers deel. Dit is in ooreenstemming met Jansen se uitgesproke versugting dat wit en swart mense so intiem moontlik verstrengel moet wees, insluitende seksuele verhoudings. “Jansen beskou nabyheid tussen wit en swart as die belangrikste faktor wat versoening by Kovsies moontlik gemaak het” (2082). Die teenoorgestelde kan die waarheid wees: dat opgedringde nabyheid konflik tussen rasse (kan) veroorsaak. Die Jansenistiese UV-beleid het as grondslag veronderstelde wesenlike eendersheid van mense, bv dat rasverskille bloot velkleur- oftewel pigmentasie-verskille is (610, 1630). Fisieke ooreenkomste (bv dat alle mense asemhaal en rooi bloed het) is beklemtoon terwyl fundamentele geestelike verskille, bv van kulturele aard, geminag en geïgnoreer is. Almal is glo sommer net mense (667). Dit alles “danksy die nasionale beleid van rasse-integrasie” (775).

Dat daar werklike kultuurverskille tussen wit en swart studente bestaan, kon egter nie suksesvol deur Jansen en Buys ontken word nie. Die blanke studente was oorwegend Afrikaanssprekend en die swart studente (vir studiedoeleindes) oorwegend Engelssprekend. Hoe kon Jansen en Buys, wat taal betref, hulle ideaal van eendersheid bewerkstellig? Deur by voorkeur, selfs uitsluitlik (bv by koshuisvergaderings), Engels te praat. Wat was die uiteindelike en hoogs gekoesterde ideaal van hierdie tweetal? Eerder ‘n Engelse as ‘n Afrikaanse of tweetalige universiteit. Daardie taalgelykmaking is teen die einde van Jansen se termyn as rektor bereik, al het Jansen in sy intreerede in 2009 plegtig belowe dat Afrikaans tydens sy ampstermyn veilig sou wees. Jansen se belofte dra dieselfde gewig as dié van FW de Klerk, bv dat die finale grondwet aan die blanke kiesers vir goed- of afkeuring voorgelê sou word, dat blanke boere se eiendomsreg/kaart- en transport veilig sou wees, ens.

Daar is ‘n ander valse veronderstelling waarop Jansen en Buys se gedwonge rasse-integrasie berus: dat rasseskeiding onnatuurlik is terwyl rasse-integrasie so natuurlik soos water is. In Jansen se boeke oor toestande op die hoofkampus van die Universiteit Pretoria en dié van die UV hinder dit hom herhaaldelik dat ras- en kultuurgroepe geneig is om met hulle eie ras- en kultuurgenote te assosieer. Dink aan die goeie ou dae: “Verskillende wit en swart woonbuurtes was normaal. Aparte graadklasse vir Afrikaans en Engels was normaal. Aparte wit en swart vriendekringe was normaal” (1973). Blankes verkies die geselskap van mede-blankes en swartes verkies die geselskap van mede-swartes. Afrikaanssprekende blankes assosieer by voorkeur met ander Afrikaanssprekende blankes en Engelssprekende blankes assosieer by voorkeur met ander Engelssprekende blankes. In die geval van Indiërstudente het Jansen opgelet dat Moslems met Moslems en Hindoes met Hindoes assosieer.

Die veelgeprese 1996-grondwet lui: “Everyone has the right to freedom of association” (artikel 18). Maar dit is waarvan die ANC en ANC-kornuite soos Jansen en Buys nie hou nie, gevolglik is daar oral in die land, insluitende die UV, gedwonge rasse-integrasie. Die feit dat die proses onder dwang geskied, toon dat rasse-integrasie onnatuurlik is. Pleks van dit te erken, hou Jansen vol dat rasse-integrasie natuurlik is. Hy gee die nalatenskap van apartheid, dus blankes, die skuld vir die verwydering wat daar tussen rasse bestaan. Wanneer kultuurverskille as rede vir segregasie opgehaal word, word dit afgemaak as verskuilde rassisme.

Daar is by sowel Jansen as Buys dubbele standaarde. Rasse-integrasie is op ‘n 50/50%-grondslag aan histories blanke koshuise opgedring, maar nie (in naasteby dieselfde mate) aan die koshuise vir swartes nie.* Dit blyk baie duidelik uit Buys se boek. Die UV se strewe na diversiteit het “in wese rasse-integrasie in koshuise behels” (251). “Die beleid was … in wese op diversiteit in wit koshuise gefokus” (194). Militante dwang is die rede vir die suksesvolle en volslae integrasie van die tradisioneel blanke UV-koshuise. [* Daar word verwys na ‘n swart manskoshuis wat geen wit studente gehuisves het nie (1659). Een van die studenteleiers was die eerste blanke wat tot ‘n swart manskoshuis toelating verkry het (1002). ‘n Ander studenteleier was een van die eerste blankes wat in ‘n swart dameskoshuis gewoon het maar sy het net ‘n jaar daar uitgehou (1325).]

Die skuld vir die nie-integrasie van die koshuise vir swartes word op die blanke studente gepak. Blankes is meesal nie bereid om in die swart koshuise te woon nie. Die werklike rede vir die verskil in behandeling van wit en swart studente is myns insiens dat Jansen en Buys hulle mes vir die blankes ingehad het; dat hulle die blankes ‘n les wou leer. Die valse veronderstelling is dat blankes heling van die siekte van rassisme nodig het maar nie swartes nie. Anders as in die geval van blankes was Jansen en Buys die swartes goedgesind, des te meer omdat integrasiedwang by swart koshuise die swartes tot geweldpleging kon/sou aanspoor.

Die 50/50%-integrasie van die eens blanke koshuise bring mee dat al hoe minder blankes daar wil tuisgaan. Dit het spoedig gelei tot oorwegend swart koshuise en mettertyd tot koshuise wat (feitlik) uitsluitlik swart is. “In the English universities … all-white residences would eventually become all-black residences at institutions like Wits and UCT” (Making love in a war zone, p 53). “Residences were now under pressure to become exclusively black, thereby losing one of the most important [Jansenistic] functions of a residential education: bringing diverse students into the learning commons that a residence provides” (As by fire, p 185). Waarop dit neerkom, is dat swart studente owerheidsgesubsidieerde verblyf by die universiteit het terwyl blanke studente meesal duurder vir verblyf moet betaal wat ongerieflik ver van die universiteit kan wees, wat verdere onkostes vir hulle meebring. Wanneer die blanke studente afgestudeer het en werk soek, vind hulle dat ingevolge ANC-beleid voorkeur aan die aanstelling en bevordering van swartes gegee word. Sodanige rassediskriminasie word in die naam van regstelling en geregtigheid bedryf.

Maar selfs dit stel Jansen nie tevrede nie. Hy vertel met smaak dat as privaat instansies dit gewaag het om losiesgeriewe spesifiek vir ontheemde blanke studente te adverteer, hy sy neus daarin gesteek het en gepoog het om daardie pogings te saboteer deur bv in die pers beswaar teen sodanige rassediskriminasie aan te teken of selfs ‘n klag by die Menseregtekommissie aanhangig te maak. “The more black students coming into a residence, the more white students would leave … the racial integration on campus would spark the development of private white Afrikaans residences around campuses such as in Bloemfontein. I had exposed in the media a student accommodation advertisement in the local Afrikaans newspaper for ‘non-affirmative action Christian women’; the words ‘white women’ would have sufficed and yet those very words reflected the language of South Africa’s white-supremacist history” (Making love in a war zone, p 53). Is Jansen se gedrag nie dalk ‘n toonbeeld van swart heersugtigheid nie; dus dat alles moet voldoen aan die vereistes wat hy en die swart meerderheid ingevolge swartmag-ideologie stel?

(Voorgraadse) universiteitstudente is deesdae feitlik almal sogenaamde “vrygeborenes”, dus mense wat ná 1994 gebore is. ‘n Mens kan jou afvra: Is daar in hierdie groot era van vryheid nie dalk ‘n alternatief vir blatante, gedwonge rasse-integrasie nie? Waarom nie aan studente die keuse bied tussen enersyds ‘n geïntegreerde en andersyds ‘n kultuureie-koshuis nie? Dit is ‘n moontlikheid wat glad nie deur Buys geopper word nie. Jansen het wel daaraan gedink. “Why not simply allow these South African students to live in separate residences? (2016-boek, p 11). “There is, however, a grave danger in segregation” (12). Volgens Jansen het blankes, veral Afrikaners, valse (“fraudulent”) kennis in hulle bloed; kennis wat hulle saam met moedersmelk en daarna, tydens apartheid en selfs tot op hede, ingekry het. Daarenteen beskik Jansen, seker danksy sy Khoi-bloed, oor nuwe, korrekte kennis. Rasse-integrasie is volgens Jansen noodsaaklik vir die heropvoeding van blankes, veral Afrikaners (‘n “waarheid” wat ook deur Wilhelm Verwoerd III* eerstehands ervaar is: Bloedbande, Kaapstad: Tafelberg, 2018, 304p, R290). Jansen skryf: “Integration benefits white students … unlearning bad habits” (2016-boek, p 12). Jansen en Buys ag hulleself as geskikte opvoeders om hierdie heropvoeding te verskaf. [* Buys skryf: “Toe Wilhelm Verwoerd, die kleinseun van Hendrik Verwoerd … sy lidmaatskap van die ANC aankondig, [het] ek saam met lede van die ANC voor die saal gedreunsing en rondgedans” (2319).]

Buys se betrokkenheid by die UV het begin toe hy en ‘n horde ander “deskundiges” in transformasie en versoening op die kampus toegesak het om teen groot koste vir die UV die integrasie van swart studente te “fasiliteer”. “In 1994 there were 8 057 (84.28 per cent) white students on the original campus and only 1 503 (or 15.72 per cent) black students … in 2004, the white student numbers had increased to 8 707 but the proportion stood at 40.17 per cent – less than half the 1994 percentage – because the black student numbers had risen sharply to 12 971 (or 59.83 per cent)” (2016-boek, p 10). Dít is ware transformasie: die vinnige verswelging deur swartes van ‘n eens blanke kampus.

Uit Jansen se boeke en Buys se boek is dit duidelik dat hierdie transformasie groot trauma in blanke geledere (die studente en hulle ouers, asook die dosente en ander personeel) veroorsaak het. Vir die swartes was/is daar simpatie en baie geld is/word bestee om hulle tuis te laat voel. Vir die ontheemde blankes is daar nie ‘n soortgelyke reddingsboei nie. Die swartes is klaarblyklik bemagtig om te ontvang wat hulle na bewering toekom en selfs meer as dit. Die blankes ontvang glo hulle verdiende loon en moet sien hoe kom klaar. “Die algemene perspektief [is] dat transformasie die verlede moet regstel waarin swart studente benadeel en wit studente bevoordeel is” (1947). Weens onder meer verswelging word die blanke studente nou benadeel en die swart studente buitensporig bevoordeel. “Geregtigheid” het aan die UV geskied danksy mense soos Jansen en Buys.

Polities byderwets word veronderstel dat niks aan die blankes se huidige situasie verander hoef te word nie. Blankes is ‘n ignoreerbare, verkleinende minderheid op die UV-kampus (en in Suid-Afrika) wat hulle na die oorweldigende swart meerderheid moet skik. Die swartes is hiermee tevrede, gevolglik is dit ‘n oorwegend tevrede UV-studentekorps. Versoening tussen wit en swart is dus nie meer so noodsaaklik soos vroeër nie. Dit is tipiese Nuwe Suid-Afrika-geregtigheid. Die Jansen/Buys-kombinasie se taak is, wat hulle betref, bevredigend afgehandel. Maar waar is die veelgeprese diversiteit wat nagestreef is? Verswarting en verengelsing werk toenemende monokulturaliteit op kampusse in die hand, maar daaraan word nie enigiets gedoen nie. Buys skryf: “Versoening moet … oorgaan in omvorming” (2890). Die teenoorgestelde is eerder waar: transformasie sou glo versoening tot gevolg gehad het. Transformasie het die verswelging van die blankes deur die swartes meegebring maar nie beduidende versoening nie. Die Afrikanerstudente en -personeel neem bv nie vir lief met Engels as onderrigtaal nie. Kultureel is daar myns insiens geen afdoende rede waarom blankes hulle na die wense van die swart meerderheid moet skik nie.

Samevattend: Jansen is ‘n bruin mens wat verkies om swart te wees. Sy moedertaal is Afrikaans maar sy gekose huis- en eerste taal is Engels. Hy beskou sy transformasie van die UV – wesenlik suksesvolle verswarting en verengelsing – sekerlik as ‘n reuse sukses. Maar dit is strydig met ‘n beginsel wat aan die blanke UV voorgehou is: “‘n ongesonde kultuur … wat oorheersing voorstaan” (1069). Dus, wit oorheersing is sleg, soos tydens apartheid, maar swart oorheersing is goed, danksy “demokrasie”. Jansen het aan die Boere bewys dat ‘n universiteit binne enkele jare onherkenbaar kan verander, maar ongelukkig sonder om akademies te verbeter omdat politieke oorwegings belangriker as akademiese oorwegings geag word.

As blanke behoort dit vir Buys moeiliker te wees om sy gewete te stil, veronderstellend dat hy so iets het. Die koshuise is toenemend swart en sal eersdaags (feitlik) uitsluitlik swart wees. Die voorbeeld wat hy as Afrikaanssprekende met sy vooropstelling van Engels gestel het, het die norm aan ‘n eentalig Engelse UV geword. Wat Buys bereik het, is byderwets-polities reg maar akademies verkeerd. Maar die ANC is hoogs tevrede. In laaste instansie is dít wat vir hom en Jansen saak maak. Dít is die UV-nalatenskap van die Jansen/Buys-tweemanskap.

Buys-spore lê veral by die eens blanke koshuise. Dié bekroning van sy werk is dat die JBM Hertzog-koshuis, eens vernoem na ‘n voortreflike Afrikaner, nou die Beyers Naudé-koshuis heet, vernoem na ‘n verloopte Afrikaner wat terrorisme ondersteun het. ‘n Euwel het glo plek vir ‘n engel gemaak. Is dit nie hartversterkend nie? Eind goed, alles goed? Nee, dit is strydig met ‘n beswaar wat voorheen as geldig beskou is: “Die koshuis se eensydige assosiasie met historiese figure” (957).

Leon Lemmer: Oor die Australiese politiek

Vroeër vanjaar was Australië plaaslik polities in die nuus toe een van sy ministers die mening uitgespreek het dat daar voorkeur aan Suid-Afrikaanse boere as immigrante gegee behoort te word. Hierdie uitlating is in Afrikanergeledere verwelkom en voorspelbaar deur die ANC-regering verdoem. Uiteindelik was daar ‘n aanduiding dat in die buiteland amptelik kennis van die benarde situasie van Suid-Afrikaanse blankes geneem word. Wat ek my afgevra het, is: Waarom nou eers en waarom ‘n respons van net ‘n enkele land?* Waar is die reaksie van die baie ander lande wat luidrugtig en vol gewetenswroeging teen rassediskriminasie en apartheid te velde getrek het? Waarom nie die huidige (wraaksugtige) rassediskriminasie deur die ANC-regering veroordeel nie?

[* Hongarye bied dalk ook ‘n heenkome aan blanke Suid-Afrikaanse vlugtelinge. Die Visegrad-lande (Hongarye, Pole, Tsjeggië, Slowakye) verset hulle teen die massa-immigrasie uit die Midde-Ooste, Ooste en Afrika wat Europa oorspoel. Die Europese Unie (EU), onder die leiding van Duitsland en Frankryk, verwag dat alle EU-lande volgens kwotas hierdie “vlugtelinge” moet inneem. Die Hongaarse eerste minister, Viktor Orban, het in 2016 gesê: “Hungary would open its door to ‘true refugees’ – those from Western Europe fleeing the breakdown of their societies” (Julian Langness, Identity rising, St Paul: ES Linden, 2017, 337p; Amazon Kindle $1.14, 3003). As Europeërs kwalifiseer blanke Suid-Afrikaners moontlik ook. Maar om Hongaarse burgerskap te bekom, sal dit maar bars gaan om Hongaars, ‘n nie-Euro/Indo-Germaanse taal, baas te raak.]

Soos in Amerika en Brittanje is daar tradisioneel twee groot politieke partye in Australië. In die regering wissel die Arbeidersparty en die Liberale Party (in koalisie met die Nasionale Party) mekaar af. Die Arbeidersparty is links en die Liberale Party en Nasionale Party regs van die sentrum. Soos in Amerika en Brittanje het die tradisioneel duidelike onderskeid tussen die twee hoofpartye gedurende die afgelope dekades vervaag. “The Libs never gave a damn about ordinary people, while Labor have given up their blue-collar roots” (Royce Kurmelovs, Rogue nation: Dispatches from Australia’s populist uprisings and outsider politics, Sydney: Hachette, 2017, 272p; Amazon Kindle $14.02, 1789). “Labor has largely abandoned the bottom 30 per cent to pursue the aspirational middle ever since 1996” (3117). Daar is ook talle kleiner politieke partye* en “onafhanklikes” wat koalisievennote in die sentrale (of federale) regering of in die ses staatsregerings kan wees. Kurmelovs verwys na “the deeper sickness within the major parties” (3048).

[* Daar is bv die United Patriots Front (UPF): “Among the loose constellation of extreme groups which make up Reclaim Australia, the UPF were the most militant. They were fascist in the plainest sense of the word” (2305). Kurmelovs gebruik die term “fascis” glad te graag as hy iemand wil slegsê – kyk hier onder.]

Die kernprobleem wat die kiesers al hoe meer met die politiek het, is die politici. Die politici is dikwels kansvatters wat nie die mas in die openbare sektor kan opkom nie en hulle dan tot die politiek wend, wat buitensporige vergoeding en byvoordele bied, terwyl geen bewys van formele kwalifikasies of prestasie vereis word nie. Nigel Farage het as leier van die United Kingdom Independence Party (UKIP) bekendheid verwerf. Hy sê: “People are not disenchanted with politics. They are disconnected from the politically-correct carer class of politicians. Just look at them. It is like a game. They are all fighting desperately to hold the middle ground. They are made up of focus-groupies, triangulators, dog-whistlers, politicians who daren’t say what they really mean. And we [UKIP] are different from that. We stand up and tell it like it is and whether people agree with it or nor at least they know where we stand … and I’m proud of that” ( Matthew Lynn, Independently minded: The rise of Nigel Farage, Endeavor Press, 2014, 67p; Amazon Kindle $4.59, 73).

UKIP “is an uprising against a professional, managerial class of politicians, and against the alliance of big business and big government that is not only estranged from ordinary people, but increasingly doesn’t seem to care much about them either” (91). “Democracies had been hi-jacked by professional politicians, creating a network of parties, think-tanks, bureaucracies, lobbyists and political correspondents that talked mainly to each other and for whom politics was really just a career rather than a calling” (651). Die Europese Unie, volgens Farage, “has been captured by a bureaucracy, which has put its own survival above any other objective” (508). “UKIP became the protest party, the anti-system party” (690).

“Farage is well aware that campaigning as an anti-politician is a big part of his appeal” (708). YouTube word beskryf as “the single most important factor in the rise of [UKIP]” (381). Farage het 100 000 volgelinge op Twitter (385). Die naam Reclaim Australia is eintlik dieselfde as UKIP se slagspreuk: “We want our country back” (86). “Withdrawing from Europe [is] a way of re-claiming [British] sovereignty and the power to make decisions locally” (809). Al hoe meer Australiërs eis hulle land terug omdat hulle voel dat die blanke inwoners deur nie-wit immigrante uit Asië en Afrika verswelg word.

Die inkrimping van die tradisioneel groot politieke partye in Australië en die opkoms van kleiner partye en die verkiesing van onafhanklikes bring mee dat koalisies gevorm moet word voordat daar ‘n regering kan wees. In hierdie situasie “the country independents became kingmakers” (Kurmelovs 1576). In koalisie maak hulle dit vir die groter partye moontlik om ‘n regering te vorm, wat beteken “power is a cooperative relationship” (1616). “With the trend towards government by coalition and a persistently fractured Senate, populists are powerful. Each represents a regional blend on the same general theme, operates on the same basic principles, and will often work with each other at the expense of the major parties. They are, in a manner of speaking, a decentralised, emergent political party” (3031). As gevolg van die moontlikheid van koalisievorming “voting for a minor party or independent candidate is a lottery, as there’s no way of knowing where your vote will end up. This may be true, but then politics itself has never been a perfectly rational process” (3053).

In opvolging van my rubriek oor Chinese indringing in Australië en elders (Praag 16.06.2018) het ek Kurmelovs se boek gelees. Daarin word na “the Asian Invasion” van Australië verwys (1341). Dit gaan nie net om immigrante nie, maar ook om vlugtelinge, wat nie net om politieke redes gevlug het nie, maar dikwels eerder om ekonomiese redes. Die boek word geadverteer as “essential reading about Australian politics.” Die outeur is ‘n joernalis wat eerstehandse kennis van die Australiese politiek het. Sy invalshoek is die tans reeds geykte verbandlegging tussen drie verskynsels: die verkiesing van Donald Trump as Amerika se president in 2016,* die 2016-referendum-uitslag wat die uittrede van Brittanje uit die Europese Unie tot gevolg gaan hê (Brexit), asook politieke populisme,** wat die vorm van anti-elitisme kan aanneem. Hierdie drie verskynsels word as ‘n verskuiwing na regs vertolk. Die volgende is ‘n onmiskenbare hoewel versluierde anti-Trump-verwysing: “What had happened to us, and the rest of the world, when fear-mongers and conspiracy nuts were suddenly put in charge of nuclear codes and the national budget?” (91).

[* Trump se verkiesing is in Australië onder meer verwelkom as “the ‘beginning of the Western spring’, a reference to the Arab Spring that toppled autocratic regimes across the Middle East” (1465).

** “Populism … is radical democracy and a by-product of neglect or indifference by the status quo. It works by taking different interests and binding them together against a common enemy, a coalition of the underdogs united, despite the traditional antagonisms or apparent contradictions between them, along a clear overarching theme” (3015). “Populism in itself isn’t a bad thing, but it’s what you combine it with that makes it potent. Mixed with the left, it focuses on those with money and power. Blended with the right, it takes aim at immigrants, refugees and enemies of the nation. Keep it in the centre and everyone ends up unsatisfied. Put it in a coalition and its worst impulses are tempered, allowing it to do some good by pushing for reform in those area that sorely need it. Give it majority rule, things can turn ugly” (3020) – bv die ANC se mobilisering van anti-blanke sentiment.]

Kurmelovs se teks het by my van meet af dieselfde indruk as Gabriël Botma se boek, Polemieke (Praag 7.04.2018), gewek – dat Kurmelovs eerder links as regs neig en hy sy politieke oortuigings, soos Botma, grootliks terughou tot kort voor die einde van sy boek. Die leser word op ‘n rit op ‘n jollielorrie (“band wagon”) van aktualiteit geneem, wat veraangenaam word deur goed geformuleerde, vloeiende teks. Die outeur het baie van die inligting tydens veldwerk op die Australiese platteland versamel – nie in die stede waar die politici by voorkeur vertoef nie – wat uiteraard die waarde van die boek verhoog. Kurmelovs verwys na ‘n spesifieke politikus wat hy beskryf as “a walking stereotype, an embodiment of the way city folk see country people” (1506), wat by daardie politikus sekerlik ‘n skeut vooroordele en wanvoorstellings insluit. Die oorgrote meerderheid Australiërs is stadsbewoners.

Die saambindende faktor in die teks is Pauline Hanson (gebore in 1954), “an iconic Australian brand” (202) en die leier van die politieke party One Nation. Sedert 2016 is sy en drie van haar partygenote senatore in die federale parlement in Canberra. One Nation is soos volg gekarakteriseer: “We are a predominantly working-class nationalist party – what some may call a ‘right wing’ workers’ party” (1407) – dus nie aan dieselfde kant as die Arbeidersparty nie. “What makes us a ‘workers’ party’ is that the membership and support base of One Nation is made up of often poorly paid, hardworking Aussies whose basic decency, quiet patriotism, strong moral compass and fierce work ethic define them as the heart and soul of our nation” (1413). Wat hieruit afgelei kan word, is dat One Nation se ondersteuners blankes is. Een van hulle huldig die volgende menings: “I’m not against immigration, we’ve had good people come into this country before. They didn’t live on handouts. I’m here [at a One Nation meeting] to stand for Australian values our forefathers fought for and to see that the Australian lifestyle, culture and laws that we have always known, carry on into the future” (2276).

Kurmelovs skryf: “Once Trump had gone global, all it would take was one heartfelt lie in a post-fact universe [or “post-truth politics” – 468]* for One Nation to sweep through those areas of the country that were so cynical, so withdrawn, they would turn the whole system on its head” (180). “One Nation shared its name with the title of a speech Don Watson had written for Labor prime minister Paul Keating [1991-1996], and she barnstormed the country to spread the word” (240).

[* Trump “was just the biggest, loudest voice engaging in ‘post-fact’ or ‘post-truth’ politics” (1330). Naas die geykte etiket “racist” is “post-fact” en “post-truth” die nuwe terme waarmee konserwatiewes sleggesê word as daar nie van hulle regse politiek gehou word nie. Maar Trump is eerder nasionalisties as regs.]

In die Wikipedia-artikel oor Hanson (waarvan Kurmelovs ruimskoots gebruik maak, veral in hoofstuk 2) word genoem dat sy van rassisme beskuldig word omdat sy gekant teen Asiate en swart Afrikane as immigrate is. Sy het swart Afrikane met die toename in misdaad in Australië verbind. Sy verwerp multikulturalisme en het haar gevolglik die verwyt van xenofobie/vreemdelingehaat op die hals gehaal. Sy het dit veral teen Moslems as immigrante. “We are in danger of being swamped by Muslims who bear a culture and ideology that is incompatible with our own.” Hanson het die owerheidsbevoordeling van die inheemse Australiërs (“Aboriginals” en die “Torres Strait Islanders”)* bo ander Australiërs as die uitdrukking van politieke korrektheid gekarakteriseer en dit as omgekeerde rassediskriminasie veroordeel.

[* In die Amerikaanse idioom noem Kurmelovs hierdie twee groepe “First Nations” (2965). Wie eerste op ‘n plek was, word deesdae polities byderwets beklemtoon, bv die Khoi-San in Suidelike Afrika. Van groter belang, myns insiens, is wat die verskillende etniese groepe tot stand gebring het. Die Torres-seestraat is tussen Australië en Papoea-Nieu-Guinee. Soos die ANC het albei die genoemde Australiese inboorlinggroepe hulle eie vlae, wat in die Wikipedia besigtig kan word. In Suid-Afrika mag ons vorige landsvlag eintlik nie meer vertoon word nie en ons vorige volkslied verkieslik nie gesing word nie. Ek dink Afrikaners behoort (soos Steve Hofmeyr) ongeïntimideerd voort te gaan met die sing van die pragtige “Die Stem”, want daarop kan kwalik verbeter word. Die vorige landsvlag was egter ‘n kompromie waarop verbeter kan/moet word, bv deur die Britse vlag weg te laat. Ek dink die tyd is ryp vir die ontwerp, bekendstelling en daarna die deurlopende en wydverspreide openbare vertoon van ‘n Afrikanervlag. As ‘n Australiese inboorlinggroep ‘n eie vlag kan hê, dan sekerlik ook die Afrikaners. Dit kan (aanvanklik) as ‘n kulturele eerder as ‘n staatkundige vlag gebruik word, bv die VOC-vlag (my broer se voorstel) of die Prinsenvlag (Dan Roodt se voorstel). Afbeeldings van albei verskyn in die Wikipedia.]

Hanson beskou globalisering en ander polities byderwetse standpunte as ‘n bedreiging vir Australiërs se identiteit. In Australië is daar – soos (veral voorheen) in Brittanje en Europa – in politieke geledere wydverspreide onwilligheid om te erken dat bv immigrant-ingevoerde multikulturaliteit probleme veroorsaak. Maar dink aan Enoch Powell (1912-1998) wat in Brittanje ‘n vroeë stem roepende in ‘n woestyn van ontkenning was (Praag 30 April 2016). In die hoofstroom-inligtingsmedia in Australië is daar sterk teenkanting teen Hanson se idees; dermate dat sy en haar partygenote verplig voel om hierdie media te vermy en hulle eerder tot die sosiale media te wend.

“When people start to worry about their future, they start to look for alternatives” (163). Dit is sekerlik die stadium waarin Afrikaners behoort te wees. Aan die begin maak Kurmelovs dit duidelik dat sy boek nie oor die politieke hoofstroom handel nie maar oor alternatiewe (69). “I did not want to write it from the perspective of the major parties … Instead, my book would be told from the perspective of the rogues and the strays who are now sitting in parliament” (91) – vandaar die boektitel. Hy beskou sy boek as “a field report on the health of our democracy,* asking why politics seemed to be unable to see the barbarians coming until they were storming the gate” (79). Dié formulering is (dalk) doelbewus dubbelsinnig. Word met daardie “barbare” die hedendaagse multikulturele stroom immigrante bedoel wat regse politici tot verset motiveer of verwys “barbare” na die al hoe groter aanhang wat regse politieke partye, bv One Nation, by die kiesers geniet?

[* Democracy functions when the losing side of an election continues to see their quality of life get better, despite the result” (2993). In hierdie sin is daar in die nuwe Suid-Afrika nie ‘n funksionerende demokrasie nie.]

Die persepsie bestaan dat immigrante werksgeleenthede van Australiese burgers ontneem. Hanson “was someone who preyed on the hopes and frustrations of working-class and country people” (85). “Hanson drew her support from women, the elderly, those without university qualifications and those in trades – who were all angry at the government” (3004). Kurmelovs wou eerstehands kennis met regse politici en hulle ondersteuners maak. “If I wanted to understand something [! – not someone/somebody] like Pauline Hanson with any real clarity, if I wanted to know what the hell happened out there, I had to be out there with the rest of them” (101).

Die verwagting dat Hillary Clinton in 2016 tot Amerikaanse president verkies sou word, word ‘n “collective delusion” genoem (118). Trump het die frase “drain the swamp” effektief in sy verkiesingsveldtog gebruik (147, 455) om te illustreer hoe van ongewenste dinge ontslae geraak moet word, net soos ‘n moeras sonder water nie muskiete/peste kan huisves nie. Trump het dieselfde woorde as voorgangers soos Ronald Reagan en Pat Buchanan gebruik. Maar selfs in die Wikipedia-artikel is daar geen blyke dat Benito Mussolini dieselfde frase vir politieke doeleindes benut het deur na die Poltine-moeras in Italië te verwys nie. Die volgende uitlating het my aan die ANC-regering herinner wat veral blankes, maar eintlik almal wat nie swart Afrikane is nie, vervreem en nogtans van nasiebou praat: “These days, they’re on about ‘Nation Building’ … But it’s a pie chart, not people. It’s figures in a book, not people” (1838).

Hanson het verwag dat Australië dieselfde koersverandering sou ondergaan as wat deur Trump en Brexit gesimboliseer word (281). Sy bewonder ook Vladimir Poetin se leierskap (2872). Daar is myns insiens heelwat onderliggende distansiëring, selfs vyandigheid, van Kurmelovs in die volgende twee aanhalings oor One Nation: “This [2016] was a turning point. Until then, the party had been a small but fanatical movement of Australian nationalists, each chasing their own unique vision of an Australia that no longer existed.* Then, it was a protectionist party, of the ‘Buy Australian’ variety. Now, it was hard-wiring itself into international networks of climate-change deniers and obscure ideological driven think tanks. In other words, One Nation was now speaking with an American accent” (310). “After all, she [Hanson] had done it first, before Brexit, before Trump, all the way back in ’96. She had championed a bizarre [?] ethno-nationalism before the internet helped similar groups network their way across the planet, and it had made her one of the most recognisable Australians … No, she was no Trump, but they were cut from the same cloth” (337).

[* Kurmelovs verwys hierna as “the poisonous nostalgia that has helped Hanson rise again” (3004). In Suid-Afrika word polities byderwets van Afrikaners verwag om nie nostalgies oor die verlede te wees nie. Sodanige nostalgie sou misplaas wees slegs as die hede beter is as wat die verlede was.]

“One Nation’s rise or fall depended on their ability to ‘professionalise’ in the way Marine Le Pen, daughter of French fascist Jean-Marie Le Pen, had done for her father’s party when she forced him out and took control” (1106). Hanson, anders as Marine le Pen, “will never become prime minister” (3031) omdat Hanson nie van dieselfde stoffasie as Marine le Pen is nie. Hanson se opgang, ondergang en terugkeer in die politiek herinner eerder aan “the dotcom bubble in the late nineties” (1202). ‘n Ondersteuner sê: Hanson “said a lot of things he agreed with, a lot of things he thought other people were too afraid to say” (2699). Maar daar is blykbaar nie genoeg onderliggende substansie en sigbare finesse by Hanson nie. Die toespraak van Hanson wat Kurmelovs in besonderhede aanhaal (2799), klink goed beredeneerd, maar die vraag is of sy dit geskryf het. Dit is kommerwekkend dat daar in One Nation nie ‘n plaasvervanger vir Hanson te bespeur is nie. Haar partygenote word “Pauline Hanson-lite” genoem (1929). Hanson het aanvanklik te vroeg met haar goeie idees op die politieke terrein verskyn. Noudat daardie idees al hoe meer aanvaarding verwerf, lyk dit asof Hanson en One Nation nie oor die vaardighede beskik om werklik ‘n deurbraak te maak nie. Maar juis omdat daardie idees aanvanklik onbekend of ongewild was, is dit onaanvaarbaar om hulle sonder meer as populisties te etiketteer.

In die laaste hoofstuk wys Kurmelovs openlik sy ware politieke kleure. Hy besoek die vis- en skyfieswinkel wat Hanson voor haar loopbaan as politikus in Ipswich bedryf het, asof dit noodwendig ‘n ongunstige assosiasie moet wees. Die outeur verlekker hom oor die feit dat Viënamese nou die besigheid besit, dus Asiatiese immigrante waarteen Hanson gekant is: “I … soak in the glorious irony of a Vietnamese refugee family taking over a chip shop once owned by the woman who raised her voice over fears about ‘being swamped by Asians’ and hordes of boat people” (2941). Kurmelovs noem daardie sake-onderneming sonder meer “the birthplace of Australian fascism” (2941). Dít kom van Kurmelovs wat Marine le Pen se National Front-party (onlangs hernoem as Rassemblement National/National Rally) sommer ook as “fascism rebranded” karakteriseer (3111).

“Hanson worked this joint [the fish and chips shop], hers was an ant’s-eye view of the world, with all the limits and constraints and distortions that entails. Everything seems bigger with that perspective. Everything makes you afraid. The newpaper headlines seem louder, so too does the television” (2959). Die armoede, onsekerheid en onvergenoegdheid wat Kurmelovs op die Australiese platteland teëgekom het, bly egter ‘n werklikheid wat nie ontken kan word nie. In hierdie opsig het Hanson nie verkeerd nie. “Economic problems, after all, are felt as cultural problems. Class may frame an issue, but race contours or deepens it. Social media then transmits the result” (2976).

Hanson word beskryf as “a product of random chance that has rewritten the rule book” (3059). “Without her name, One Nation is nothing” (3105). “No amount of data … could have predicted that one racist letter to a Brisbane newspaper would have triggered a series of events that saw Pauline Hanson pushed onto the national stage, leading to a fundamental restructering of the right in Australian politics with long-term consequences for issues as diverse as Aboriginal land rights, refugee policy and even climate change” (3070). “She is a woman of broad strokes, with an aggressive, short-term, transactional approach to politics and an intuitive feel for exploiting people’s arrogrance, anger and hurt, all in the right place, at the write time” (3082). “The people who vote One Nation … may not believe half of what Hanson says, if they’re being honest, but that is not the point. All that matters is that she connects, on some level, with their frustration, their resentment, their need to be recognised as clued in to what’s ‘really going on’, and that she seems to scare the living hell out of the bastards. The louder the outrage, the sweeter the sound” (3093).

Oor die genoemde “racist letter” skryf Kurmelovs: “Hanson penned a letter to the editor of the Queensland Times on 6 January 1996, complaining that white deaths in custody were being overlooked and Indigenous people were being ‘showered with money'”(213). Sy was toe ‘n lid van die Liberale Party. Van 1994 tot 1995 was sy ‘n stadraadslid vir Ipswich. In 1996, toe haar brief gepubliseer is, was sy ‘n kandidaat in die federale verkiesing. Toe hy van die brief hoor “John Howard, as leader of the Liberal Party, dropped her from the ticket and banished her from the party” (218). Op die stembriewe het “Liberal Party” egter steeds teenoor haar naam gestaan. Sy is verkies en het as ‘n onafhanklike haar plek in die federale parlement in Canberra ingeneem (1996-1998).

Fascisme het ‘n verskeidenheid kenmerke sodat die term op sowel linkse as regse politieke verskynsels toegepas kan word. Madeleine Albright skryf: “‘Fascist’ was the most versatile of insults” en “To use the term ‘Fascist’ is to reveal oneself” (Praag 19.05.2018). Kurmelovs het sy politieke gesindheid geopenbaar deur Hanson met die teerkwas van rassisme en fascisme by te kom. Wat hy eintlik wou tuisbring, is dat hy nie van haar politiek hou nie. Kurmelovs is deel van Australië se stedelike politieke establishment. Sy veldwerk op die platteland het hom nie daartoe beweeg om sy politieke heil buite die hoofstroom te soek nie.

Leon Lemmer: Die waarde van ‘n lappie grond

Ons het plaaslik die era van owerheidsdiefstal van blankes se eiendom betree. Dit is deel van die ANC se Nasionale Demokratiese Revolusie. In 1990/94 het die ANC suksesvol onderhandel om die politieke mag te bekom. Dit was die eerste rondte van die revolusie. Sedertdien poog die ANC om sy onvervulde ideale te verwesenlik. Dit is die tweede rondte van die revolusie. Die Vryheidsmanifes van 1955, met sy sterk kommunistiese inslag, dien as rigsnoer. Die ideaal is dat alle grond staatsbesit moet word. Alle gesondheidsdienste moet onder die staat ressorteer. Private inrigtings moet ondergeploeg word. Private skole, universiteite, hospitale, mediese fondse, ens, is voorbeelde van instansies wat in hierdie oorgangstyd geduld word maar so gou moontlik uitgewis sal word – as toegelaat word dat die ANC die politieke mag behou.

Die ANC het alles in die stryd gewerp om die politieke mag te bekom. Myns insiens sal hy alles moontlik doen om daardie mag te behou. Tirannie is meer kenmerkend van die ANC as demokrasie. Ek skryf hierdie keer oor die deurslaggewende belangrikheid van iets wat al hoe minder deur die ANC aan blankes gegun word, naamlik grond. Hierdie rubriek dien as aanvulling van wat ek voorheen oor Joegoeslawië geskryf het (Kosovo, Praag 12.05.2018; Uskokke, Praag 1 Julie 2018).

Na die verbrokkeling van die Sowjetunie in 1989 het Joegoeslawië binne enkele jare in verskillende lande uiteengeval. Serwië, Kosovo en Masedonië is binnelandse state sonder seeverbinding. Montenegro het ‘n substansiële kuslyn van 294 km aan die Adriatiese See, met dorpe soos Hercegnovi, Budva, Petrovac, Bar en Ulcinj. Kroasië het ‘n baie langer kusgebied bekend as die Istrië-skiereiland en Dalmasië. In die noorde van Istrië het Slowenië ‘n kuslyn van net 47 kilometer met dorpe soos Piran, Izola en Koper, wat hierdie land se enigste handelshawe is. Wat minder bekend is, is dat Bosnië-Herzegovina ‘n seeverbinding van net 20 kilometer met ‘n enkele dorp, Neum, het. Die land het nie ‘n eie handelshawe nie en moet daarvoor veral van Polce in Kroasië gebruik maak. Die voorneme is egter om ‘n handelshawe by Neum aan te lê.

Die Neum-gebied was voorheen deel van die staat Dubrovnik maar is na die Habsburg-Ottoman-Oorlog (1683-1697) ingevolge die Karlowitz-verdrag van 1699 afgestaan. Dit is deur die Habsburgers gedoen ten einde goeie betrekkinge met Herzegovina en dus die Ottomaanse Ryk te bevorder. In werklikheid is hierdie gebied reeds voorheen deur Dubrovnik aan die Ottomaanse Ryk verkoop ten einde beskerming teen die gevaar van oorheersing deur die staat Venesië te bekom. Dubrovnik was die toegangspunt aan die Adriatiese See tot die lonende handelsroete na Konstantinopel (tans Istanboel) in Turkye. Die Habsburgse Ryk het ná 1699 sonder sukses probeer om die Neum-gebied van die Ottomans terug te koop. Die Habsburgers wou die skeiding tussen noordelike en suidelike Dalmasië, wat Dubrovnik insluit, ongedaan maak.

Die fragmentering van Dalmasië het in 2013 ‘n ernstige probleem geword toe Kroasië, ná ‘n proses wat ‘n dekade lank geduur het, uiteindelik tot lid van die Europese Unie (EU) toegelaat is. Een van die redes vir die vertraging was dat Slovenië, wat sedert 2004 ‘n EU-lid is, daarop aangedring het dat sy dispute met Kroasië oor grond- en seegebied, bv in die baai van Piran, eers opgelos moet word. ‘n Voorwaarde vir EU-lidmaatskap is dat ingevolge die Schengen-konvensie (wat sedert 1995 in werking is) daar streng toegangsbeheer aan die buitegrense van die EU moet wees. Die Neum-gebied veroorsaak dat die Kroasiese padnetwerk 20 kilometer lank onderbreek word en daar deur die EU vereis word dat aan albei kante streng paspoort- en visumbeheer uitgeoefen moet word. Bosnia-Herzegovina het nie EU-lidmaatskap nie. Hierdie beheermaatreëls is ‘n groot en duur lastigheid vir enigeen wat van noord na suid, of omgekeerd, in Dalmasië reis.

Aan die Dalmasiese kus is daar talle eilande en skiereilande. Naas die ongeluk van die 1699-ooreenkoms is daar die geluk dat ‘n brug op Kroasiese grond- en seegebied gebou kan word wat die Neum-gebied systap. Dan sal die genoemde twee beheerpunte nie meer nodig wees nie. Geld sal op hierdie manier bespaar en baie rompslomp uitgeskakel word. Maar so ‘n brug sal baie geld kos en Kroasië is nie ‘n groot, ryk land nie. Dit is onwaarskynlik dat Bosnië-Herzegovina, met sy oorwegend Moslem-bevolking, binne afsienbare tyd tot die EU toegelaat sal word. Turkye, met ‘n Moslem-bevolking van meer as 80%, kon na jare se probeerslae nog nie EU-lidmaatskap bekom nie. Dit kan ook betwyfel word of die meerderheid inwoners van Bosnië-Herzegovina EU-lidmaatskap verlang. Gelukkig het die EU ingewillig om 85% van die koste van die brug en ompad via die Peljesac-skiereiland te dra, nadat dit geblyk het dat alternatiewe, soos ‘n pontdiens of ‘n ondersee-tonnel, nie gewens is nie.

Konstruksiewerk aan die Peljesac-brug het in 2007 begin maar is telkems vertraag, enersyds vanweë aanvanklike finansiële probleme en andersyds weens besware wat Bosnië-Herzegovina geopper het. Die vryhoogte tussen die see-oppervlak en die brug is van 35 tot 55 meter verhoog sodat seevaart na Neum nie belemmer sal word nie. Die brug sal 2404 meter (1½ myl) lank wees en breed genoeg (21 meter) om 4 verkeersbane moontlik te maak. Die kontrak vir die oprigting van die brug is aan ‘n Chinese maatskappy toegeken. Werksaamhede sou na verwagting verlede maand hervat het en die projek se kontraktuele voltooiingsdatum is 2022. Vir verdere inligting en ‘n geografiese kaart raadpleeg die artikel “Peljesac Bridge” in die Wikipedia.

In Suid-Afrika noodsaak (potensiële) geweldpleging die gebruik van plaaslike arbeid, wat ondoeltreffendheid en vertragings (bv weens stakings) tot gevolg kan hê. Chinese kontrakteurs verkies en vereis selfs (bv in die geval van groot padkonstruksie-kontrakte in Kenia en Tanzanië) dat (uitsluitlik betroubare, ingevoerde) Chinese arbeid gebruik word. ‘n Moontlike bonus was dat baie honde uit die konstruksie-omgewing verdwyn het. Plakkerskampe in Afrika huisves dikwels ‘n oormaat honde terwyl die Chinese baie lief vir hondevleis is; te meer as dit gratis bekombaar is. Die toekenning van die hoofkontrak vir die Peljesac-brug aan ‘n Chinese maatskappy het nie sonder protes verloop nie. Dit word as ‘n voorbeeld van (potensieel) gevaarlike Chinese indringing in Europa beskou (Vir konteks lees: “Chinese indringing in Australië en elders,” Praag 16.06.2018).

Kroasië begeer aaneengeslote grondgebied terwyl Bosnië-Herzegovina eie toegang tot die see verlang. Vir albei is die Neum-gebied gesogte terrein. Dit toon hoe belangrik en waardevol ‘n lappie grond kan wees; dat grond nie iets is wat (maklik) verkoop of geskenk behoort te word nie. Dit het vir Kroasië onbetaalbaar duur geword om die 1699-vervreemding van die Neum-gebied te omseil. Dit sou selfs in groter mate onherstelbare skade gewees het as die EU onwillig was om ruim tot die koste van die Peljesac-brug by te dra. Ons het hier met 1699-onnoselheid oor ‘n klein stukkie grond te make. Onmeetlik groter is die dwaasheid van 1990/94 toe ‘n hele land, die Afrikaners se vaderland, mandaatloos verkwansel is. Die koste van die (permanente) ruïnering van Suid-Afrika sal nooit betroubaar bereken kan word nie.

Een van die hemelskryendste gevolge van die huidige grondwetlike bedeling is dat die ANC-regering beoog om die eiendomsreg van blankes sonder enige vergoeding op te sê. Om grond teen (redelike) vergoeding te konfiskeer is ‘n uiters drastiese stap. Vir enige owerheid om selfs nog radikaler te wees deur op ‘n grootliks rasgebaseerde grondslag aanspraak op grond sonder vergoeding te maak, is absoluut verregaande. Dit druis direk in teen elementêre ordentlikheid, beskaafde (Westerse) norme, die grondbeginsels van demokrasie, nie-rassigheid en doodgewone menslikheid. Voortaan sal die ANC nie meer met integriteit daarop aanspraak kan maak dat hy bv versoening en nasiebou bevorder nie. Wat grondgryp as amptelike beleid duidelik maak, is dat die ANC toelaat dat sy misdadige kern duidelik aan almal geopenbaar word; ook dat die ANC glad nie die vermoë het om tussen misdaad en wat reg is te onderskei nie. Dit is gevolglik ook ‘n ydele hoop dat daadwerklik teen bv plaasmoorde opgetree sal word. Die ANC se beleid is ‘n misdaad teen die blankedom en die Suid-Afrika van weleer – of Cyril Ramaphosa van my standpunt hou of nie.

Grond is iets wat ‘n mens nie bo-oor jou wil hê nie. Grond is iets wat jy onder jou voete wil hê. Niemand behoort toegelaat te word om grond teen jou wil van jou weg te neem nie.

Leon Lemmer: Die Uskokke en die Afrikaners

Christo van Rensburg het oornag die gewildste Afrikaanstaalkundige geword omdat hy beweer dat Afrikaans reeds in die 16de eeu, dus lank voor Jan van Riebeeck se tyd, bestaan het. Van Rensburg word wyd en syd uitgenooi om hierdie taalkundige stommiteit by byeenkomste soos dié van die Afrikaanse Taalraad (ATR) en die ATKV te verkondig. Die bedoeling is nie om Standaardafrikaans en taalsuiwerheid te bevorder nie, maar eerder om ‘n soort “inklusiewe Afrikaans”, bv Kaaps, wat oormatig met Engelse woorde besoedel is, te ondersteun. Daarom verkondig die ATKV elke Sondagoggend op RSG: “Dit maak nie saak hoe jou Afrikaans klink nie.” Van Rensburg se innoverende dwaasheid oor Afrikaans is hoogs spekulatief (eintlik wensdenkery) en is nie wetenskaplik-taalkundig in bronne gegrondves nie, maar word deur ‘n sug na politieke byderwetsheid gemotiveer.

Voor 1600 het min skepe om die Kaap gevaar en nog minder het in Tafelbaai anker gegooi. Enkele lede van hierdie bemannings het beperkte kontak met ‘n klein aantal inheemse inwoners gehad. Daar was onder meer ruilhandel, maar dit is waarskynlik by uitstek moontlik gemaak deur eerder die voorwerpe te wys en te beduie wat die een party met die ander party wil ruil as wat die Khoi-Khoin in skeppingsvermoë uitgemunt het deur ‘n nuwe taal, Afrikaans, te skep. ‘n Mens kan jouself afvra: Waarom het die Khoi-Khoin se beweerde skeppingsvermoë in (alle) ander opsigte ontbreek? Die bemannings van die skepe was ook nie almal Hollanders nie, selfs nie in die geval van die Hollandse skepe nie. Verder was daar bv Portugese en Spaanse skepe. Ook Engelse skepe met Engelse bemannings, maar ek noem dit met huiwering omdat dit aanleiding kan gee tot ‘n nuwe dogma, naamlik dat die brouseltaal Kaaps lank voor 1652 bestaan het.

Ek beskou Jan van Riebeeck se geselskap en ander Europeërs, wat hulle aan die Kaap gevestig het voor die Britse oorname in 1806, as Oer-Afrikaners. Wat Van Rensburg en diesulkes doen, is om Afrikaners se aandeel in die ontstaan en ontwikkeling van Afrikaans af te skaal en dit tydens hierdie byeenkomste selfs te verswyg, insluitende die onbetwisbare Nederlandse wortels van Afrikaans. Daarenteen word die aandeel van die Khoi-San buitensporig verheerlik. Van ‘n taalkundige muis word ‘n polities korrekte olifant gemaak. Jan van Riebeeck (1619-1677) was van 1652 tot 1662 die VOC-kommandeur aan die Kaap. Hy is dus heeltemal ‘n 17de eeuse verskynsel terwyl Van Rensburg van die ontstaan en bestaan van Afrikaans ‘n 16de eeuse verskynsel probeer maak terwyl daar toe seker(lik) nie eens (beduidende) proto-Afrikaans bestaan het nie. In hierdie rubriek skryf ek vervolgens oor die 16de eeu. Hierdie inleiding is nodig geag nie net om ‘n aantal pro-Afrikaanshoue te plant nie maar ook om wat volg in sy historiese konteks te plaas.

Rebecca West

In my rubriek oor Kosovo en Serwië (Praag 12.05.2018) verwys ek na Rebecca West (1892-1983) se beroemde reisboek, Black lamb and grey falcon: A journey through Yugoslavia (New York: Open Road, 1940/2010, 1326p; Amazon Kindle $17,24). In die hoofstuk oor Dalmasië is daar ‘n afdeling oor die dorp Senj aan die Adriatiese See. Daarin word die geskiedenis van die Uskokke* vertel; ‘n klein groepie mense van enkele duisende wat in die 16de eeu floreer het maar in die 17de eeu as diaspora grootliks van die aardbol verdwyn het. Wat my aangegryp het, is die talle ooreenkomste met die Afrikaners, maar daar is ook beduidende verskille. [* Die benaming “Uskok” is afgelei van ‘n woord in die Kroatiese taal wat letterlik om in te spring of in ‘n hinderlaag voor te lê (“ambush”), beteken. Ek het aanvanklik probeer om die spelling van hierdie Engelse benaming te verafrikaans, maar dit het tot te veel probleme aanleiding gegee.]

West beskryf Uskok-bedrywighede in die Adriatiese See, wat tussen Italië en Joegoeslawië is. In die 16de eeu was die staat Venesië in beheer van die talle eilande (Cres, Krk, Rab, Pag, ens) en die suidelike Dalmasiese kusgebied (Novigrad, Zadar, Sibenik, Split, ens); ook die Istrië-skiereiland, bv Pula, in die noorde. Die Habsburgse (of Oostenryk-Hongaarse) Ryk het in Triëst en in Rijeka/Fiume en ander noordelike kusdorpe van Dalmasië (Bakar, Vinodol, Senj, Karlobag, ens), asook in die binneland van Kroasië, gesag uitgeoefen. Die Ottoman-Turke/Moslems het die binneland van Joegoeslawië in die suide en ooste beset. Dubrovnik/Ragusa in die suide van Dalmasië was nominaal ‘n onafhanklike gebied maar onder die beskerming van die Ottomaanse Ryk, dus ‘n protektoraat, wat vryelik handel met Venesië gedryf het.

Dalmasië is om twee redes ‘n smal kusstrook: geografies omdat dit deur die Dinarides-bergreeks van die binneland geskei word en polities/kultureel omdat die inwoners in die binneland Ortodokse christene of Moslems is, terwyl Dalmasië Rooms-Katoliek is. In 395, toe die Romeinse Ryk in twee verdeel is, met Rome as die hoofstad van die westelike en Bisantium as die hoofstad van die oostelike deel (tot 1453, daarna Konstantinopel genoem), is Dalmasië by die weste en die res van Joegoeslawië (soos dit later genoem is) grootliks by die ooste ingedeel. Die geskiedenis van hierdie gebied dateer uit die antieke Griekse en Romeinse tyd. Van die suidelike kusdorpe en -stede (of items in hulle) is Unesco-verklaarde wêrelderfenisgebiede (bv Zadar, Sibenik, Trogir, Split, Dubrovnik). Daar word gewag gemaak van die invalle van barbare, bv die Hunne, soos wat voorgekom het in die geskiedenis van (feitlik) enige land. Wat ek eienaardig vind, is dat Suid-Afrika deesdae voorgehou word as ‘n land wat sedert oertye en sekerlik toe Jan van Riebeeck hier aangekom het, voortreflike inheemse mense gehad het wat idillies in rus, vrede en voorspoed as gelykes saamgeleef het.

Anders as in die geval van ander lande het barbare glo nie Suid-Afrikaanse grondgebied van elders af oor land binnegedring nie. Histories was die land glo vry van barbare en sy geluk duur voort deurdat hier deesdae geen mense is wat as onbeskaafdes geëtiketteer mag word nie. Suid-Afrika se probleme het na bewering in die 17de eeu begin toe blankes van oorsee hulle hier gevestig het. In ander lande het die aankoms van blankes (bv vanweë kolonialisme) ontwikkeling en voorspoed gebring. Dit het glo nie in Suid-Afrika gebeur nie. Hierdie land is blykbaar gedoem om anderster, ‘n unieke of abnormale samelewing, te wees. Deesdae word daar onderskei tussen die heiliges (die nie-rassiste) en die onheiliges (die rassiste), dus die room (die Khoi-San en die indringende swartes) en die skuim (die Europeërs). Die nuwe Suid-Afrika het baie Afrikane wat swart Afrika ter wille is, maar min Suid-Afrikaners wat die land se eertydse glorie kan herstel. Gelukkig is daar darem nog Afrikaners oor.

West skryf die christelike Uskokke “were originally Slavs of blameless character who fled before the Turks as they swept over Bulgaria and Serbia and Bosnia, and formed a strange domestic army, consisting of men, women and children” (2199). Dit het my laat dink aan die Voortrekkergesinne wat in 1838 by Bloedrivier suksesvol weerstand teen uitwissing gebied het. Baie Ortodokse christene het tot in Dalmasië gevlug. Die Turke het christene as “ongelowiges” om die lewe gebring, of hulle onder dwang tot Islam bekeer, of hulle swaarder as Moslems belas. Desmond Tutu het in Londen ‘n magistergraad met ‘n verhandeling oor Islam verwerf, hoewel sy kennis van Arabies uiters beperk is. Terug in Suid-Afrika het hy op sy kenmerkende onoorspronklike manier uiting aan sy anti-blanke gesindheid gegee deur voor te stel dat blankes teen ‘n hoër koers as nie-wittes belas moet word. In die Adriatiese See-gebied in die 16de eeu was die onderskeid tussen christen (hetsy Rooms-Katoliek of Ortodoks) en Moslem van deurslaggewende belang.

Die Uskokke het van 1532 tot 1537 ‘n bergpas by Klis, naby Split, suksesvol teen die Turke verdedig. “Then suddenly they were told by their Christian neighbours to abandon the position. Venice, which had just signed a pact with Turkey … convinced Austria that it would be wise to let Turkey have the pass as a measure of appeasement” (2204). Deesdae is ons plaaslik goed vertroud met die talle vorme wat versoening kan aanneem; selfs owerheidskonfiskering sonder vergoeding van blankes se eiendom word goedgepraat. “Then the Uskoks came down to the coast and settled in this little town of Senj, and performed a remarkable feat. Up till then they had displayed courage and resolution of an unsual order. But they now showed signs of genius” (2204). Dink aan wat onder die leiding van Afrikaners in die suide van Afrika, ver van Europa af, tot stand gebring is.

“Most of them were inland men … But in a short time they had raised themselves to the position of a naval power … The Uskoks has unusual talent for boat-building. They devised special craft to suit the special needs of the Dalmatian coast … light boats that could navigate the creeks and be drawn up on the beach where there was no habour” – soos die Voortrekkers wat as kundige wamakers ontpop het. “They chased the Turkish ships up and down the Adriatic, stripped them, and sank them; and year by year they grew cleverer at the game. This success was amazing, considering they numbered at most two thousand souls. If the Venetian fleet had been directed by men of the quality of the Uskoks the Turks might have been driven out of European waters, which would have meant out of Europe, in the middle of the sixteenth century” (2214). Dit kan vergelyk word met hoe die Afrikaners hulle van 6 April 1652 tot 2 Februarie1990 teen ‘n vyandige oormag gehandhaaf het. West tref ‘n kwalitatiewe onderskeid tussen twee groepe mense, die Venesiërs en Uskokke – die soort onderskeid wat deesdae dikwels as ‘n dwaling gediskrediteer word. In die 16de eeu was daar egter in hierdie geografies gebied ‘n sterk bewustheid van kulturele, veral religieuse, verskille.

Venesië se mag was besig om te taan. “She tried to placate Turkey … She stopped attacking her at sea. To the Uskoks this capitulation of the great Christian powers must have seemed the last word of treachery” (2219) – soortgelyk aan die onttrekking van die Europese koloniale moondhede aan Afrika. “They had, within the memory of all those among them who were middle-aged or over, been driven from their homes by the Truks in atrocious circumstances; and they had believed that in harrying the Turks they were not only avenging their wrongs but were serving God and his Son (2219). Dink aan die gelofte wat die Voortrekkers voor die Slag van Bloedrivier afgelê het.

Van 1571 tot 1573 was daar oorlog tussen Venesië en die Ottomaanse Ryk. Daarna word die Uskokke behandel “as enemies of Christendom, for no other crime than attacking its enemies … How were they to live? Till then they had provided for themselves, quite legitimately, since the Turks had dispossessed them of all their homes, by booty from Turkish ships … There was nothing for the Uskoks to do except defy Venice and Austria, and attack their ships and the Turks’ alike” (2225) – soos die Boere-republieke wat teen die inhalige Britte se diamant- en goudkoors oorlog gevoer het. “For nearly thirty years they lived in such a state of legitimate and disciplined warfare that they attacked only Turkish ships. It is not until 1566 that there is the first record of an Uskok attack on a Christian ship” (2230).

“The Austrians did little to restrain the Uskoks after they had become pirates … it is certain that Venetian officials often bought the Uskoks’ prizes from them and marketed them at a profit in Venice” (2235). “Murder had been a necessary part of such [pirate] expeditions” (2240). Ander lande, bv Brittanje, het gebaat uit handel met blank Suid-Afrika maar voorgegee dat hulle vreeslik begaan oor die welstand van die nie-blankes is. “Both Venice and Austria used the degradation of these men as extra aces in their cheating game. The Austrians pretended to want to suppress them, but rather liked to have them harrying Venice. Venice sacrificed them to her friendship with Turkey, but that friendship was a sham; she never really wept over those Turkish ships … The insincerity of both parties was proven by their refusal to grant the Uskoks’ demand, which was constantly presented during a period of fifty years, that they should be transported to some inland place and given a chance to maintain themselves” (2246). Baie skynheilige Engelse kiesers het destyds vir die Nasionale Party gestem maar voorgegee dat hulle teen apartheid was. Soos die Uskokke begeer baie Afrikaners deesdae selfbeskikking in ‘n eie tuisland.

“Again and again the poor wretches explained that they had no means of living except by piracy, and that they would abandon it at once if they were shown any other way of getting food … At the same time the Uskoks were not allowed to go to any country which was prepared to make room for them … They were shut up in piracy as in jail by powers that affected to feel horror at their crimes” (2251) – soortgelyk aan die afkeer van apartheid wat so graag uitgespreek word sonder om in ag te neem dat dit primêr om die selfbehoud van blankes gegaan het en nie om die benadeling van ander mense nie. Geen buitelandse regering doen werklik moeite om Afrikaners uit hulle huidige benarde posisie te red deur aan hulle ‘n toevlugsoord te bied nie. Dit wil voorkom asof die gewete en moraliteit van Westerse en ander lande op amptelike vlak buitengewoon sensitief is as nie-wittes en veral swartes na bewering benadeel word, maar dat daardie gevoeligheid ontbreek wanneer onreg, soos tans in Suid-Afrika, teen blankes gepleeg word.

Maar ook in Suid-Afrika word daar met twee mate gemeet. Weens religieuse onderdraagsaamheid het die Talibanse Moslems in 2001 twee reuse Boeddha-beelde van onderskeidelik 35 en 53 meter hoog, wat uit die 4de en 5de eeu dateer, in die Bamiyan-provinsie in Afganistan met plofstof vernietig. Hierdie vandalisme is wêreldwyd veroordeel. In Suid-Afrika word die een monument na die ander weens politieke onverdraagheid vernietig, na elders verskuif of buite sig geplaas. Hierdie aksies word deurgaans deur swartes bedryf en is uitsluitlik teen die belange van blankes en veral Afrikaners gemik. Dit is pogings om die historiese nalatenskap en herinneringe van hierdie etniese minderheidsgroepe uit te wis en hulle kultuureie te vernietig. Dít terwyl minderheidsgroepe in ander lande polities korrek beter eerder as slegter deur die meerderheid behandel word. Sover ek weet is wat met monumente in Suid-Afrika gebeur nog nooit met die genoemde Taliban-vadalisme in verband gebring nie, nie in die buiteland nie en ook nie binnelands nie, terwyl albei die gevolg van ideologiese onverdraagsaamheid is. Omdat daar van die blankes se kant nie (genoeg) daadwerklike regmatige verset is nie, word toegelaat dat die aktivistiese plaaslike swartes hiermee wegkom. Dit dien as aanmoediging om al hoe groter kanse te waag, al hoe meer astrant en uitdagend te word en die blankes dus al hoe meer te benadeel en veronreg.

“In the end their problem was settled in the course of an odd war between Austria and Venice … This war [also called the Uskok War]… lasted three years [1615-1618] … A good many [Uskoks] were hanged and beheaded and the rest were transported, as they themselves had requested for fifty years, to the interior” (2261). In Suid-Afrika bring die Afrikaners deesdae offers in die vorm van bv uitermatige blootstelling aan misdaad, insluitende moorde, die erns waarvan deurlopend deur die onsimpatieke owerheid misken en selfs ontken word. Vir die selfbeskikking van blankes of Afrikaners in ‘n eie tuisland is daar geen simpatie by die ANC nie.

“There were no stout fortresses built for them, or hopeful villages, for no certain trace of them can be found. Some say their descendants are to be found on the Alps at the very southern end of Austria; others have thought to recognise them on the slopes of a mountain in North Italy. It is to be feared that their seed was scattered on stoney ground. That is sad, for the seed was precious” (2266). West verwys hier na die gelykenis van die saaier (Matteus 13: 3-8; Lukas 8:5-8). Daarvolgens is daar voëls/misdadigers wat die saad/oes steel en onkruid wat dit verdring. Die gelykenis veronderstel dat grond nodig is om ‘n oes moontlik te maak. Maar dit is juis grond wat al hoe minder aan Afrikaners gegun word, of dalk glad nie meer nie.

Aan die ontwortelde Uskokke is nie huise toegeken nie. In die nuwe Suid-Afrika verwag nie-wittes dat hulle sonder teenprestasie gratis huisvesting en dienste moet ontvang. As daar nie gou genoeg aan hulle eise voldoen word nie, word gewelddadige optogte gehou en sabotasie gepleeg, wat meesal eerder gunstige as ongunstige gevolge vir hulle het. Onrusstokers het aan hulleself die reg toegeëien om enige pad, insluitende hoofweë, te blokkeer, dikwels sonder dat vooraf vertoë gerig is. Dan moet daar vasgestel word waaroor hulle gegrief is en beloftes aan hulle gemaak word. Intussen moet die motoriste teen eie ekstra koste en tyd “alternatiewe roetes” gebruik. Dit is onwaarskynlik dat so ‘n abnormale en ekonomies ontwrigtende situasie op so ‘n groot skaal al ooit in ‘n ander land voorgekom het en boonop skynbaar onbepaald deur die owerheid geduld word.

Ná 1902 en veral sedert 1994 is baie Afrikaners oor die aardbol versprei. In Argentinië, Angola, Kenia, Zimbabwe, ens, het bitter min van hulle oorgebly. Hoeveel tekens sal daar teen die einde van hierdie eeu oor wees van Afrikaners in Brittanje, Australië, Nieu-Seeland, ens? En in Suid-Afrika? Selfs hier sal hulle plek hulle nie meer ken nie, tensy daar gou erns met Afrikaner-rehabilitasie gemaak word. Daar sal daadwerklike verset teen vertrapping en veronregting moet kom en selfbeskikking sal kompromisloos nagestreef moet word. As Indiërs of Jode deur swartes van rassisme beskuldig word, volg daar dadelik fel reaksies van individuele Indiërs of Jode en hulle instansies. Wanneer Afrikaners vals beskuldig word, is daar meesal dawerende stilte. Sodanige apatie moedig verdere valse beskuldigings en veronregting aan.

Catherine Wendy Bracewell

Catherine Wendy Bracewell het in 1985 ‘n doktorale proefskrif oor die Uskokke aan Stanford University voltooi. Sy het dit opgevolg met die volgende boek: The uskoks of Senj: Piracy, banditry, and holy war in the sixteenth-century Adriatic (Ithaca: Cornell University Press, 1992, 352p; Amazon Kindle 2015, $16.10). Bracewell is ‘n dosent aan die School of Slavonic and East European Studies van University College London. Die uitgebreide agtergrondsinligting wat West in haar reisboek verstrek is verbasend omdat sy dit in die voor-internet-era vermag het. Bracewell kon met haar wetenskaplike studie noodwendig op West se poging verbeter maar die kerngegewens het dieselfde gebly. Bracewell oordryf haar taak met herhalings en die verskaffing van besonderhede oor onbenullighede, maar sy het klaarblyklik deeglike argivale navorsing in verskeie lande en tale gedoen. ‘n Moontlike tekortkoming is dat sy min aandag skenk aan die verskille tussen Ortodokse christene (veral Serwiërs wat uit die binneland na Dalmasië gevlug het) en die tradisionele Rooms-Katolieke inwoners (veral Kroate) aldaar. Sy beweer die integrasieproses het moeiteloos verloop, waarmee sy ‘n (potensieel) groot probleem dalk te maklik afmaak.

Bracewell gaan van die volgende standpunt uit: “The term uskok denotes not a nation but a profession” (Kindle 103). Soos in die geval van “cossack” skryf Bracewell “uskok” gevolglik met ‘n kleinletter. “Kosak: lid van ‘n Oos-Slaviese volk van veral die Oekraïne wat as ruiters beroemdheid verwerf het” (HAT 2015). Die benaming “Kosak” word met ruiters geassosieer en “Uskok” veral met seerowers. Die benaming “Boer” word histories veral met landbou/boerdery verbind. Bracewell onderskei tussen die etniese en sosiale betekenis van “Kosak” en “Uskok” en gee voorkeur aan die sosiale betekenis. Volgens haar is die “uskoks” dus “sea and land raiders who served as irregulars in die Habsburg border garrison in Senj for almost a century” (149). “The uskoks were never solely, nor even primarily, sea raiders. Their piracy was largely a matter of ransacking vessels they found in port, often while on an expedition to raid inland” (2532).

Dit is inderdaad so dat sowel die Kosakke as die Uskokke meerdere etniese groepe omvat het. Maar om die Uskokke en die Afrikaners in hierdie rubriek sinvol te vergelyk, is dit nodig om groepverwantskap by albei te beklemtoon, wat terseldertyd (in groot mate) etnisiteit/kultuur insluit. “The uskoks did form a self-conscious unit with a distinctive uskok identity” (4248), al was hulle nie ‘n nasie nie. Sowel die Uskokke as die Afrikaners word deur hulle dade gekenmerk en kan daarvolgens geprys of veroordeel word. In navolging van die HAT (bv Kosak, Boer), asook die meeste outeurs, skryf ek Uskok gevolglik met ‘n hoofletter.

Etniese groepe is geneig om aan die rante uit te rafel, soos die destydse amptelike klassifikasie van blankes en bruin mense, wat jaarliks aanleiding tot gevalle van herklassifikasie gegee het. Wat Afrikaners betref, het die Afrikanerdom sedert 1994 drasties verklein maar sy etniese kern is gesuiwer deur bv baie kruipsugtiges en hanskakies af te skud. Die HAT beskryf “Boer” as: “(wit) persoon (met ‘n sterk gevoel van nasietrots) wie se moeder- of huistaal (gewoonlik) Afrikaans is; Afrikaner.” Let op hoe essensiële Afrikaner-kenmerke deur die gebruik van hakies opsioneel verklaar word.

Daarna word die volgende “sensitiewe kwessie” (p xv) aangeroer: “Hoewel ‘n bepaalde, konserwatiewe groep (wit) Afrikaanssprekendes, lede van die taalgemeenskap wat na ‘n eie heimat soos die historiese Boererepublieke hunker, na hulle self as ‘Boere’ verwys en hierdie benaming verkies, teken ander (wit) Afrikaanssprekendes eksepsie aan as hulle so genoem word en kan hulle dit as kwetsend/neerhalend/rassisties aanvoel/beskou.” Deur eie toedoen is sulke nie-Boere myns insiens dan ook nie-Afrikaners. “Afrikaner” word beskryf as: “(veral wit) persoon (met ‘n sterk gevoel van nasietrots) wie se moeder- of huistaal Afrikaans is.”

Bracewell het heeltemal reg wanneer sy skryf: “The term ‘Turk’ has acquired an ethnic meaning, entirely inappropriate to this area [Yugoslavia], where so-called Turks were often recently converted Slavs. In the sixteenth century ‘Turk’ was used much more broadly, to refer to the Ottoman state, to Muslims, or even to Christian subjects of the Ottoman Empire” (103). Soos in die geval van “Turk” dui die term “Arabier” nie altyd op ‘n enkele etnisiteit nie. Byvoorbeeld, in Noord-Afrika, veral in Algerië en Marokko, word die Berber-Moslems dikwels sonder meer, maar etnies verkeerdelik, Arabiere genoem. Die Berbers se taal, (T)Amazigh, verskil drasties van Arabies. Verder word soms beweer dat die Berbers voorheen blank was.

“The Habsburg archdukes and the Emperor, with papal support, hailed the uskoks for their role as a bulwark of Christendom, crediting them with preserving Europe from the onslaught of the Turk” (154). Maar wanneer Venesië die Uskokke beveg het, bv om guns by die Turke te soek of omdat die Uskokke Venesiese skepe van Turkse goedere beroof het, was die Pous geneig om kant teen die Uskokke te kies. Maar dit het nie sonder ‘n mate van skynheiligheid geskied nie. Die Rooms-Katolieke Kerk het ‘n tiende van die Uskokke se buit ontvang (4334). Die Habsburgers, wat lisensies vir seerowery aan die Uskokke uitgereik het, het hulle in die steek gelaat wanneer hulle beter betrekkinge met Venesië begeer het en Venesië optrede teen die Uskokke se seerowery geëis het. Daar was “economic, political, and religious competition between the three empires that met in die Adriatic” (256).

Die Uskokke was ‘n klein groepie mense en ‘n speelbal wat fyngemaal is deur vier groter magte, wat elkeen voorkeur aan sy eie belange gegee het: Venesië, die Habsburgers, die Ottomaanse Ryk en die Pous as die hoof van die Rooms-Katolieke Kerk. Dit herinner aan die blanke bewind in Suid-Afrika waar die blankes in wêreldperspektief ‘n ignoreerbaar klein groepie mense is en wat deur Westerse regerings soos Amerika en Brittanje op elke moontlike manier ondergrawe is om die swart meerderheid in Suid-Afrika en in die res van Afrika ter wille te wees. Die argument dat die plaaslike blankes gesorg het dat Westerse beskawing, die christelike geloof, doeltreffende regering en ekonomiese voorspoed hier bewaar en bevorder word, het hierdie sterk Westerse en verswelgend groot Afrika-magte nie van hulle vernietigingsdrang laat afsien nie.

Die Uskokke was binne die Habsburgse Ryk en terselfdetyd op die grense van die Venesiese en Ottoman-gebiede in Senj gevestig. Hulle was nie formeel deel van die Habsburgse leër nie maar daar is van hulle verwag om met die verdediging te help. “The uskoks, most of whom received no pay, were largely dependent on plunder for their livelihood and the fact that they so suppported themselves without further draining the empty coffers of the Frontier authorities, and indeed paid a portion of their booty to their military commanders and to the Habsburgs themselves, made them particularly attractive as border troops” (186). Dat blank Suid-Afrika een van die min lande (indien nie die enigste nie) in Afrika was wat nie deel van die bedelorde was wat van buitelandse hulp afhanklik was nie, het hom nogtans geen gunsteling in Westerse geledere gemaak nie.

Die Uskokke se plundertogte kan aan die nie-betaalkultuur van die Habsburgse Ryk toegeskryf en in daardie sin geregverdig word. Die beleid van rasse-segregasie, wat plaaslik deur die Britte begin is en in 1948 apartheid geword het, is ingestel om die selfbehoud van die blankes en die ontwikkeling en voorspoed van die land te verseker. Maar hierdie kernoorwegings is nie deur buitelandse moondhede of deur magshonger, destruktiewe binnelandse en ander Afrika-elemente aanvaar ter regverdiging of aanvaarding van die beleid nie. Soos bv slawerny en kolonialisme is apartheid sonder meer as irrasioneel, immoreel en onregverdigbaar verdoem, dus asof net slegte en onnosel mense so iets kon uitdink en toepas.

Bracewell se gesonde benadering tot die Uskokke is: “Asking not only what they did, but [also] why they did it; asking not just what were their relations with their allies, their victims, and each other, but also how they perceived and justified these relations” (404). Die Uskokke was rowers, stropers of plunderaars omdat hulle nie grond gehad het om op te boer nie en hulle as grenswagte glad nie of selde deur die Habsburgse owerheid betaal is of in elk geval te min betaal is om van te lewe. Daarom het hulle as vlugtelinge uit die Ottomaanse Ryk hulle in weerwraak gewend tot die plundering van Moslem/Turkse eiendom. Daarmee het hulle gehoop om terselfdertyd die belange van hulle christelike godsdiens te bevorder. Insgelyks, in plaas van apartheid, wat skaars vier dekades lank in ‘n enkele land met ‘n relatief klein bevolking toegepas is, hoogs oordrewe as ‘n misdaad teen die mensdom te etiketteer, behoort daar eerder billikheidshalwe nie net besin te word oor wat en hoe apartheid was nie, maar ook waarom dit toegepas is, naamlik om die blankes se selfbehoud, te midde van die Swart Gevaar en die Rooi Gevaar, te verseker.

Die Uskokke het aanvanklik slegs op land rooftogte uitgevoer. “During raids lasting weeks or months, the uskoks lived off the land or what they could capture, ambushing merchant caravans or Ottoman border troops, plundering cattle and taking prisoners for ransom” (193). Enersyds herinner dit aan die kundige manier waarop die blanke bewind binnelands en in die buurlande terroriste uitgeroei het. Andersyds laat dit ‘n mens dink aan die diefstal van blanke boere se vee, wat op groot skaal tot op hede plaasvind, sonder dat die regering aanvaarbare vordering met die bekamping van hierdie en ander misdade maak. Die probleem is nie net die kenmerkende ondoeltreffendheid van die huidige owerheid nie. Daar is moontlik ook ‘n element van simpatie met die misdadigers, gegewe die misdadige verlede (bv vandalisme, sabotasie en terrorisme) en hede (bv politieke moorde en korrupsie) van die ANC. In die ANC se DNS is daar ‘n misdadige kern, wat ‘n klad op die naam van Suid-Afrika is.

Nadat die Uskokke seevaardig geword het, het hulle hulle ook op seerowery toegelê en veral hiervoor bekend en berug geword. Aanvanklik is Turkse skepe wat Turkse goedere aan boord gehad het, geplunder. Mettertyd “these goods were increasingly carried on Christian vessels and formed an important part of the Adriatic trade. They were often carried on Venetian ships … Claiming the right and the duty to plunder the goods of the infidel, uskok bands in their small light barks ambushed shipping in Dalmatia’s ports and coastal waters and ransacked cargoes for merchandise belonging to Turks and Jews … fear of them [the Uskoks] was a factor that led Venice to send its great galleys to guard the merchantmen that sailed north from Split” (198). Die Habsburg-hawens is deur Venesië geblokkeer om optrede teen die Uskokke af te dwing en hulle bedrywighede aan bande te lê.

“The Venetians and Turks labeled the uskoks pirates and brigands. To the Habsburgs they were part of the Military Frontier, referred to as soldiers and servicemen” (268). “There was a clear distinction in the sixteenth century between pirates and corsairs, and between irregular soldiers and brigands” (273). Dit is maklik om tussen ‘n “pirate” (seerower) en ‘n “brigand” (struikrower) te onderskei, want eersgenoemde steel op see en laasgenoemde op land. Die onderskeid wat Bracewell egter wil tref, is tussen wettige en onwettige roof. Wettige roof is volgens haar wanneer sulke dade deur die owerheid goedgekeur is – soos die terrorisme van die ANC, wat met die seën van die Verenigde Nasies bedryf is, en nou, as “demokratiese” regering, die beoogde konfiskering sonder vergoeding van blankes se eiendom. “Both the corsair and the border soldier were rewarded with their own plunder. Thus it was not personal profit that distinguished between the pirate and the corsair – both were motivated by the hope of booty – but the legitimacy conferred by a recognized authority” (278). Byvoorbeeld: “In the Ukraine and the Crimea … cossack bands raided … on behalf of the Christian princes of Poland-Lithuania or Muscovy” (356).

Daar kan aangevoer word dat die ANC nie ‘n wettige owerheid is nie omdat die blanke kiesers nooit tot die huidige grondwetlike bedeling ingestem het nie. Die meerderheid blanke kiesers het bloot goedkeuring verleen dat onderhandelinge gevoer mag word, maar onderhewig aan die uitdruklike FW de Klerk-belofte dat die grondwet waarop ooreengekom is aan hulle vir goed- of afkeuring voorgelê sou word. Dit is nooit gedoen nie. Dit is verraad in sy suiwerste vorm. As die ANC ingevolge hierdie redenasie nie ‘n wettige regering is nie, is die beoogde onteiening van blankes se eiendom, as dit – soos beoog word – sonder vergoeding geskied, owerheidsdiefstal. Die vraag is verder of daar werklik so iets soos wettige misdaad, bv roof of terrorisme, kan wees. Veralgemenend kan seker gesê word dat alles wat in Suid-Afrikaanse blankes se besit is, of dit nou grond of plase of huise of wat ook al is, gekoop is en van niemand gesteel is nie. Daar bestaan in hierdie konteks dus nie so iets soos regverdigbare terugsteel deur wie ook al nie.

Die Britse marxistiese historikus, Eric Hobsbawm (1917-2012), het ‘n soort misdadiger geïdentifiseer waarmee ons reeds goed bekend is: “An outlaw regarded as a criminal by the state but as a hero by the peasantry” (295). In die ou Suid-Afrika is diegene wat misdade gepleeg het ten einde ‘n swart regering aan die bewind te stel “terroriste” genoem. In die nuwe Suid-Afrika word hulle “vryheidsvegters” genoem en as helde, volksvaders en -moeders, ikone, ens, vereer. “There is some relation between a bandit’s real behavior and his subsequent myth” (487). Dit kan ook van terroriste gesê word.

Maar daar is ‘n ander hedendaagse terminologiese verskynsel wat my mateloos irriteer. Net soos die Uskokke dikwels/meesal sonder nuanse as misdadige seerowers gekarakteriseer word, word die blanke regering van ná 1948 deesdae sonder meer die “apartheidsregering” (of “apartheidsregime”) genoem. Weens propaganda, wat veral deur die ANC versprei is, het klein mensies in die hede, bv kabouters wat as politici en joernaliste funksioneer, gesorg dat die benaming “apartheidsregering” onkrities ingeburger is en in algemene gebruik gekom het. Daarmee word die veelkantigheid van die destydse Afrikanerregering tot ‘n enkele aspek gereduseer, naamlik daardie element, te wete apartheid, waarvan die ANC en ander swart mag aanhangers en hulle meelopers nie hou nie.

In werklikheid het die Afrikanerregering oor ‘n wye front gepresteer. Daar is doeltreffend en behoorlik geregeer en daarby grootliks sonder korrupsie. Paaie is geteer en behoorlik in stand gehou. Wet en orde is gehandhaaf, danksy ‘n uitstekende polisiediens en weermag. Suid-Afrika was toe ‘n veilige, voorspoedige land gekenmerk deur Westerse standaarde en beskawing. Derduisende skole, huise en talle klinieke, hospitale en universiteite is opgerig en die deeglik geboude strukture is behoorlik in stand gehou; grootliks danksy blanke belastingbetalers en die arbeid van bekwame blanke amptenare. Die sentrale, provinsiale en plaaslike regerings het deurgaans gunstige ouditeursverslae ontvang. Geen munisipaliteit was miljoene rande in die skuld soos tans algemeen voorkom nie. Die owerhede het geld by uitstek aan dienslewering en verbeterde infrastruktuur bestee; nie soos tans aan salarisse, bonusse, konsultante, byvoordele (soos ampsmotors), reise, onthale, ens, nie. Deur die term “apartheidsregering” te gebruik, word die voortreflikhede van die vorige bedeling misken en die ernstige gebreke van die huidige regering gekamoefleer. Geen regering is sonder gebreke nie. Ten spyte van die tekortkominge van blanke regerings het die woord “Afrikaner-regering” vir my, op grond van eerstehandse ervaring sedert 1948, ‘n veel gunstiger klank as swart of ANC-regering.

Die vernaamste opsig waarin Bracewell se uiteensetting met dié van West verskil, is dat die Uskokke nie so gou en so volledig verdwyn het nie. In 1617 het die Venesiërs en die Habsburgers die Verdrag van Madrid gesluit. Daarvolgens was die Habsburgers verplig om die Uskokke uit Senj te verwyder, weg van die Adriatiese See waar hulle seerowery so baie probleme vir veral die Venesiërs veroorsaak het. Hulle is dus in die binneland (bv te Brinje, Otocac en Brlog) hervestig maar oor ‘n lang tyd. Sommige het terug na Senj gedros en weer rooftogte uitgevoer. Gedurende die hele 17de eeu het Uskok-roofbedrywighede steeds voorgekom. Eers in die 18de eeu het hulle as ‘n faktor waarmee rekening gehou moet word, verdwyn.