Wilhelm Verwoerd

Leon Lemmer: Wilhelm Verwoerd III, ‘n erg verloopte Afrikaner

As ‘n mens ‘n boek lees wat jy graag wil lees en dit boonop goed geskryf is, is lees ‘n wonderlike, ontspannende, geestesverrykende ervaring. As ‘n mens ‘n boek teëkom wat jy dink jy moet lees, bv om kennis van “die ander kant van ‘n saak” te bekom, kan die leesproses in ‘n uitgerekte, onbarmhartige stryd ontaard. Wilhelm Verwoerd III (gebore in 1964) se boek het ek as sodanig ervaar: Bloedbande: ‘n donker tuiskoms (Kaapstad: Tafelberg, 2018, 304p, R290; Amazon Kindle $24,15). Met Naspers/Media24 as uitgewer en mense soos Annemarie Mischke, Tobie Wiese en Martie Retief Meiring wat die boek op die voor- en agterkant aanbeveel, kan ‘n mens weet wat om te verwag.

Die “bloedbande” in die boektitel verwys veral na die outeur se oupa, Hendrik Frensch Verwoerd (1901-1966, eerste minister 1958-1966), voortaan HF genoem. Die “tuiskoms” in die newetitel verwys na die outeur wat in 2012 na drie jaar in Engeland en twaalf jaar in Ierland en Noord-Ierland na “die nie meer so nuwe Suid-Afrika” (p 129) teruggekeer het. Oor die ANC-regering was hy toe nie meer so ongekwalifiseerd oorentoesiaties soos in 1992 toe hy “tot die geloofsoortuiging gekom” het (119) om daarby aan te sluit nie. Hy skryf oor “die intensiteit van my gevoel van politieke dakloosheid weens my vervreemding van die huidige [Zuma-]ANC” (132). Hy bly “verbind tot die visie en waardes” van mense soos Albert Luthuli en Nelson Mandela (132). Wesenlik bly hy dus ‘n “verloopte Boer” (153). Dit grens aan heiligskennis wanneer Wilhelm III die hoop uitspreek dat HF nou saam met Luthuli en Mandela in ‘n sirkel sit: “My wens is dat hulle hom [HF] ook help om sy blindheid te erken … Mag hy ook genees” (231). Die outeur veronderstel dat hierdie ANC-kamerade reg het; dus dat HF die een is wat siekte onder lede het.

Die boek is opgedra aan die outeur se familie, wat hom as “die verlore seun” (120, 301) en swartskaap beskou. Hy het gepoog om op allerhande maniere polities aansluiting by spreekwoordelik swakkere vate, soos die weduwee van sy oupa, Betsie (1901-2000), en by sy ma, Elise, te vind. Sy oupa is oorlede toe hy twee en ‘n half jaar oud was sodat hy HF se behoudende Afrikanerpolitiek nie met sy radikaal linkse identiteitsverwaterings kon konfronteer nie. Die outeur se pa, Wilhelm II, staan “rotsvas” (119) as Afrikaner en verweer hom uitmuntend teen sy Afrikaneronterende kind. Vir Wilhelm II “was die ANC steeds ‘n ‘kommunistiese terroristeorganisasie’ wie se ‘swartmagoorheersing’ op die ou end ‘noodwendig tot die Afrikaner se ondergang’ sou lei” (119). Hy hou nie van sy seun se “gebalde kameraadvuis” nie (120 – foto op p 124), maar in irrasionele ANC-geledere word hierdie aanstootlike Mandela-saluut deesdae as verenigbaarbaar met vrede en versoening beskou. Wilhelm III sien “die hartklop van pyn agter die gebalde vuiste” (236, 301). Die outeur is (tereg) bekommerd oor sy pa se “reaksie wanneer hy hierdie boek sou lees” (298). Die hoogs bejaarde Wilhelm II (gebore in 1929 – p 191) het onlangs as redakteur ‘n heruitgawe van sy boek, ter huldiging van sy pa, HF, versorg: Verwoerd: Só onthou ons hom (Pretoria: Protea Boekhuis, 2016), Wilhelm I het as stamvader van die Suid-Afrikaanse Verwoerds in 1903 uit Nederland in Kaapstad aangekom. Hy het hom van die begin af by die Afrikaners geskaar.

Wilhelm III het in 1987 met Melanie van Niekerk (gebore in 1967) getrou. In 1994 het sy ‘n ANC-parlementslid geword en daarna die Suid-Afrikaanse ambassadeur in Ierland (2001-2005). Toe hierdie Verwoerd-egpaar Ierland toe gegaan het, was Wilhelm III ‘n dosent in die wysbegeerte aan die Universiteit Stellenbosch (US). Soos van die nuwe US verwag kon word, is aanvanklik onderneem om Wilhelm III se pos vir hom beskikbaar te hou. In 2005 het Melanie en Wilhelm III geskei maar albei het aanvanklik in die buiteland bly woon. Wilhelm III was ‘n “koördineerder van die Glencree Sentrum vir Versoening se Survivors and Former Combatants Programme” (29). Hierdie sentrum, sy vredesoekers, asook deelnemers aan die Beyond Dehumanisation-projek (232), bemoei hulle nie net met Ierland en Noord-Ierland nie, maar ook met Israel en die Palestyne, asook met Suid-Afrika (229). Wilhelm III swyg oor wie hierdie aksies befonds. Sedert hulle egskeiding het Melanie, soos Wilhelm III, na Suid-Afrika teruggekeer. In 2009 is Wilhelm III getroud met ‘n Australiër, Sharon, wat ‘n magistergraad in “vredestudies” voltooi het (131).

Op 1 April 2015 het die blanke Wim de Villiers diens as die US-rektor aanvaar. Hy het die bruin Russel Botman se plek ingeneem. In die nuwe Suid-Afrika word dit as ongewens geag as ‘n nie-witte in ‘n pos deur ‘n blanke opgevolg word. Polities byderwets word dit as ‘n terugwaartse stap beskou. De Villiers het dus dadelik alles in sy vermoë gedoen om te bewys dat hy meer verlig is as wat die ANC-aktivis Botman ooit was. Reeds in sy intreerede op 29 April 2015 (Praag 10.05.2015) het De Villiers gesê: “Stellenbosch is nie ‘n Afrikaanse universiteit nie” en hierdie stelling sedertdien dikwels herhaal. Spoedig is De Villiers toegelaat om van die US ‘n oorwegend Engelse universiteit te maak. Aan die begin van sy ampstermyn was dit vir De Villiers belangrik om nie net Afrikaans te diskrediteer nie, maar spesifiek ook die Afrikaner. Met die oog hierop het De Villiers reeds in sy intreerede aangekondig dat hy die HF-gedenkplaat in die voorportaal van die Rekeningkunde-gebou, wat voorheen as die HF Verwoerd-gebou bekend gestaan het, gaan verwyder. Die Nelson Mandela-aanhaling in die voorportaal van die Opvoedkunde-gebou, “Education is the most powerful weapon which you can use to change the world,” word uiteraard deur De Villiers behou en gekoester, te meer omdat dit in Engels is.

Pleks van die situasie met omsigtige sensitiwiteit te hanteer, het De Villiers besluit om ‘n openbare skouspel van die verwydering van die HF-gedenkplaat te maak (Praag 31.05.2015). Ten einde die maksimum anti-Afrikanersentiment te probeer opwek, is die spektakel op 27 Mei 2015 direk op die US-webtuiste uitgesaai (238). Vir hierdie doel het De Villiers op ‘n slinkse manier vir Wilhelm III “nader getrek” (soos in rugbygeledere gesê word). Hy het ‘n Moslem, Mohammad Karaan, wat ‘n US-dekaan was, gestuur om Wilhelm III oor te haal om aan die beoogde ontering van sy oupa deel te neem. Wilhelm III verontskuldig hom met die siening “dat dié simboliese handeling deel vorm van die universiteit se daadwerklike verbintenis tot groter inklusiwiteit” (235). Dus, deur die Afrikanernalatenskap aan die US te vernietig, word die US nie meer eksklusief (swart en Engels) nie maar glo meer inklusief vir almal. Wilhelm III hou hiervan deur te verwys na sy “groeiende verbintenis tot radikale [!], vermenslikende inklusiwiteit” (236). Hy het die verwydering van die HF-gedenkplaat in sy toespraak as ‘n “oorwinning vir transformasie” geloof (237). Sy pa, Wilhelm II, het hierna ‘n goeie hou teen sy verlore seun geplant: “Jy het weer kant gekies, wat jy nie as versoenaar in Noord-Ierland gedoen het nie. Hoekom doen jy dit hier? Jy is steeds dislojaal teenoor jou mense!” (240). Wilhelm II sit ongetwyfeld met ‘n “seun wat met die vyand heul” (242).

Die indruk wat die boek by my gewek het, is dat die outeur inligting uit die Verwoerd-binnekring (soos die gepubliseerde foto’s en Betsie Verwoerd se dagboek) en toegang tot eksklusiewe Verwoerd-gebiede (bv die HF Verwoerd-strandhuis, Blaas ‘n Bietjie, in Bettysbaai en die HF Verwoerd-gedenkhuis in Orania) misbruik om sy eie ANC-gedienstige politieke agenda te bedryf. Plek-plek was die boek so weersinwekkend dat ek “obseen” in die kantlyn geskryf het. My aanvoeling is dat “familieverraad” (die opskrif van hoofstuk 8) hier gepleeg word. Wilhelm III ontheilig dinge wat vir sy ouers, ander familielede en behoudende Afrikaners heilig is. Met die oog hierop eet hy vir soetkoek op die mites wat deur sy huidige bure, militante aktiviste, oor apartheid opgedis word. Om sy politieke doel, naamlik die ondergrawing van tradisionele Afrikanerwaardes, te bereik, maak hy van pretensieuse foefies gebruik, soos nadoodse briewe aan sy oupa (11, 171, 273), ouma (194), asook oupa en ouma (173), Kortom, daar is elemente in die boek wat geforseerd is en ‘n onegte klank het, ten spyte van die outeur se “voorneme om so oop moontlik te bly” (150). Hy beskou sy pogings as ‘n “eerlike, nederige soeke” (14).

Die doel met die boek word soos volg gemotiveer: “Ek herinner my dat ek nie besig is met ‘n politieke biografie of ‘n akademiese studie nie. Ek is op soek na tekens van oupa en ouma Verwoerd se menslikheid – ter wille van versoening met my familie, ter wille van myself as hul kleinkind” (153). Sy uitgangspunt is heel moontlik foutief. Sy oupa en ouma was mense en dus noodwendig (of per definisie) menslik. Die gesoekte onmenslike dimensie word deur ‘n grootliks skewe siening van die beweerde onmenslikheid van apartheid aangevuur. Dit is Wilhelm III se vooringenomenheid, sy vooroordeel, wat hom laat skryf oor die “onverwagte [!] diep menslike tekens” wat hy in Betsie Verwoerd se dagboek teëkom (195). Daar is ook ‘n harde waarheid spesifiek vir Wilhelm III in die volgende sin in Betsie se dagboek: “‘n Mens is so huiwerig om enigsins intieme dinge neer te skrywe, jy weet nooit hoe dit later misbruik kan word nie” (195). Ja, selfs deur ‘n kleinkind.

Bettysbaai is vernoem na ‘n werklike Betty. Wilhelm III spel hierdie pleknaam deurgaans verkeerd as Bettiesbaai. Die enigste keer wat Bettysbaai in die boek reg gespel word, is wanneer Wilhelm III die bewoording aanhaal van die gedenkplaat wat naby die HF Verwoerd-strandhuis in Bettysbaai opgerig is. Hy noem tereg dat dit “een van die min oorblywende openbare vererings van Oupa” is (274). Gelukkig het hy en/of Wim de Villiers (nog) nie hierdie Verwoerd-gedenkplaat gesaboteer en verwyder nie.

Wihelm III verwys soos volg na Bettysbaai se buurdorp: “Kleinmond se eenkant swart woonbuurt naby die munisipale vullishoop” (263). Dit impliseer gevoellose kritiek op veral die blanke inwoners; diegene wat die leeue-aandeel van die munisipale belasting en dienste betaal. Tradisioneel was Kleinmond vir blankes ‘n gesogte aftreedorp. Nadat hulle die grootste deel van hulle lewens nie leeggelê of misdade gepleeg het nie, maar gewerk en gespaar het, behoort hierdie blankes die onvervreembare reg te hê om die laaste jare van hulle lewens te geniet. Weens die instroming van swartes (bv uit die Oos-Kaap en swart Afrika) word huise vir hierdie mense teen groot koste gebou; dermate dat daar nie geld vir infrastruktuurontwikkeling is nie. Hierdie “belegging” in huise lewer nie ‘n opbrengs nie en vir dienste wat aan hierdie meesal werkloses gelewer word, word dikwels/meesal nie betaal nie.

Die gevolg is dat die belastinglas vir die tradisionele inwoners ondraaglik geword het. Die blanke pensioenarisse vind dit toenemend moeilik om te oorleef in huise wat hulle nie gratis ontvang het nie maar gekoop en self betaal het. Diegene wat huise ontvang het, is meesal geen bate vir die blanke inwoners nie. Inteendeel, misdaad het sedert 1994 eksponensieel toegeneem. Daar word van die belastingbetalers sonder meer verwag om by implikasie die bestaan van hierdie misdadigers te subsidieer. Daar is geen dankbaarheid of erkentlikheid vir wat hierdie inkommers onverdiend ontvang nie. ‘n Aantal maande gelede het onrus uitgebreek en is besighede gevandaliseer, geplunder en leeg gestroop. Die teerpad is met brandende motorbande beskadig. Klippe en rommel is in die pad gestrooi. Voertuie is met klippe bestook.

Herstelwerk is op die koste van die belastingbetalers gedoen. Sover bekend is niemand weens hierdie misdade in ‘n hof veroordeel nie. Periodiek word daar byeenkomste in die stadsaal gehou wanneer aan die belhamels en ander “benadeeldes” verslag gedoen word oor die vordering wat met hulle eise gemaak word. Is Kleinmond ‘n toonbeeld van wat Wilhelm III dikwels “heling”, “vermensliking” en – teen die einde van sy boek – “herstellende geregtigheid” (291) noem? Is hierdie onverkwiklike opset werklik sy oupa se skuld of behoort die misdadigers veel eerder swaar vir hulle onsosiale gedrag gestraf te word? Die onmenslike waarheid is dat hierdie soort vermensliking nie volhoubaar is nie.

Wilhelm III begin sy boek deur te vertel van sy besoek aan die HF Verwoerd-gedenkhuis in Orania. Hy is vergesel deur Pumla Gobodo-Madikizela, ‘n “professor in sielkunde en spesialis in historiese politieke trauma”(15), wat in 1966 ‘n juiglied oor HF se moordenaar, Demetrio Tsafendas, gesing het (293). Sy dank haar aanstelling aan die US heel moontlik in deurslaggewende mate aan die werk wat sy in die berugte Waarheids- en Versoeningskommissie (WVK) se Komitee vir Menseregte gedoen het. PW Botha het tereg van die Wraak- en Vergeldingskommissie gepraat. Botha wou hê dat Afrikaners ophou om verskoning te vra; dat hulle eerder hulle selfrespek moet herwin (24). Gobodo-Madikizela is die hoof van die nuwe US se eenheid vir Historiese Trauma en Transformasie (297).

Na voltooiing van hierdie boek is Wilhelm III in die Beyers Naudé Sentrum vir Openbare Teologie aan die nuwe US aangestel, veral as die koördineerder van ‘n projek oor Versoening en Verantwoordelikheid (141, 297). Met sy deelname aan die ontering van HF in 2015 het Wilhelm III aan Wim de Villiers bewys dat hy vir die nuwe US bruikbaar is en voltyds “nader getrek” moet word. Soos te wagte het hy sy doktorale proefskrif oor die WVK geskryf. “Ek sal ook as fasiliteerder betrokke kan raak by die komplekse proses van transformasie binne die Universiteit Stellenbosch … As navorser wil ek egter steeds my Verwoerdwees as vergrootglas gebruik om oor veral die sondes [! – nie die prestasies nie] van my Afrikanervaders en -moeders te besin” (298). Hy is klaarblyklik vasbeslote om in sy eensydigheid te volhard: Hy wil “as navorser en fasiliteerder spesifiek aandag gee aan die inklusiewe spiritualiteit van politieke profete en anti-apartheidsaktiviste uit Afrikanergeledere” (299).

Gedurende my hele loopbaan as akademikus het ek dit verpes as ‘n eenheid, soos die pas genoemde een, en ‘n projek, soos die pas genoemde een, wat albei eerder die politiek van die oomblik as die akademie dien, aan ‘n universiteit ingestel word. Sulke demonstrasies slurp geld op wat eerder vir onderrig en ernstige fundamentele navorsing oor standhoudende kwessies gebruik behoort te word. Sowel hierdie eenheid as hierdie projek dra onmiskenbaar die stempel van die De Villiers-US se ANC-kruipsug. In dieselfde konteks is daar ook Leslie van Rooi se eenheid vir Sosiale Impak en Transformasie. Asof dit nie oorgenoeg is nie, is daar ook ‘n “kantoor vir morele leierskap” waarin Jeanette de Klerk-Luttig artikels oor ditjies en datjies skryf, wat graag deur Media24 gepubliseer word. Aan die De Villiers-US word hope geld getap ten behoewe van demonstratiewe ANC-gedienstigheid. Sodanige befondsing geskied ten koste van gesonde akademiese aktiwiteite.

As oorverligte het Wilhelm III “in die middel 1980’s” uit die NG Kerk bedank (299) omdat hy “polities en geestelik deur die NG Kerk ontnugter is” (23). In 1991 skryf hy: “Dit is lekker om vir die eerste keer in maande weer Bybel te lees” (110). Daarna, terwyl hy vir die WVK gewerk het – as een van letterlik honderde ANC-aktiviste wat deur Desmond Tuti ten koste van die belastingbetalers “nader getrek” is – het hy tuis in die Anglikaanse St George’s-katedraal in Kaapstad gevoel, ‘n plek wat berug vir anti-apartheidsaktivisme was. Dit is hier waar “vergifnis gevra [is] vir alles wat Europa [dus blankes] aan Afrika [dus swartes] gedoen het” (23). Wat geïmpliseer word, is dat blankes eerder sleg as goed met swartes gehandel het. Deesdae vind Wilhelm III sy geestelike tuiste in charismatiese Pinksterkerke.

“Om die donker reis deur my wit Afrikanerskap, my Christen-Verwoerdwees te verstaan, is dit nodig om by daardie gebeure te begin wat vir my die waterskeiding was tussen Verwoedwees en ‘n halsstarrige ‘ontwoerding'” (31). Daar is wesenlik geen fout te vind met die voortreflike opvoeding wat Wilhelm III in sy ouerhuis en op skool ontvang het nie, al noem hy dit ‘n “eensydige Christelik-nasionale opvoeding” (93). Hy verwys na “die laer van my groepsidentiteit” (44). Ek verpes linkses se hartelose verwysings na die Voortrekkerlaers, wat ter selfbeskerming getrek is; ook “Ons móét mos ons grense teen die terroriste beskerm” (45). Waarom selfbeskerming steeds noodsaaklik is, blyk uit die chaotiese, gewelddadige samelewing waarin ons sedert 1994 probeer oorleef en waarin inheemse misdadigers fluks deur inkommers bygestaan word. Wilhelm III verwys na “die Afrikaner met sy laermentaliteit” en “sy immoraliteit mbt politiek” (61). Is die swartmag-ideologie nie ook laermentaliteit nie? Is die huidige swart oorheersing nie minstens net so immoreel soos die destydse blanke oorheersing nie?

Daar is ook nie fout met wat Wilhelm III aan die “lelieblanke Universiteit Stellenbosch” (35) as “spierwit, Christelik-nasionale, Stellenbosse Verwoerd” (36) wys geword het nie. Ek verpes die gebruik van byvoeglike naamwoorde soos “lelieblank” en “spierwit” deur Wilhelm III omdat hy nooit swartes op dieselfde bedenklike manier behandel deur bv van roet- of steenkoolswart te praat nie. Hy het dit ook teen ‘n “lelieblank ‘liewe Jesus'” (105) maar opper gee beswaar teen ‘n skildery waarin Christus as swart uitgebeeld word nie (23). Waarteen hy dit wel het, is ‘n “wit gepleisterde god” (278). Blykbaar moet die wesenskenmerke van die christelike godsdiens as swart voorgestel word voordat dit vir hom aanvaarbaar is.

Die fout/waterskeiding met Wilhelm III se opvoeding het gekom toe hy in 1986 drie maande lank in Nederland was. Pleks van aan sy magisterverhandeling te werk (67), het hy hom eerder deur drie Afrikaanssprekende Suid-Afrikaners laat indoktrineer: ‘n bevrydingsteoloog, Johan; ‘n radikaal verloopte sosioloog, Amor; en ‘n skewe outjie, Rudolf. Hy noem dit sy “heropvoeding” in Nederland (81, 92), gevolg deur nog heropvoeding in Engeland (113). Hy verwys selfs daarna as sy “bekering” (95), seker omdat politiek vir hom baie swaarder as godsdiens weeg. Wat hy gedoen het, is om hom oop te stel vir “innerlike heling” (111), met as implikasie dat behoudende Afrikaners (geestelik) siek is. Soos ander linkse aktiviste loof hy “die radikalisme van die Christelike boodskap” (105), oftewel “hoe radikaal Jesus se deurleefde boodskap is” (300). Weens sy heropvoeding word Suid-Afrika en die Afrikaner se geskiedenis vir hom, soos vir ander linkse aktiviste, ‘n “hartseer geskiedenis” (94), wat glo sy “eie mense se skuld” is (104). Dit is ook ‘n “stukkende geskiedenis” (108), maar hy sê nie wie die land met bv bomme, landmyne en handgranate stukkend geskiet het nie.

Wilhelm III verlaat hom eerder op Rodney Davenport se weergawe van die geskiedenis (99, 137, 171, 302) as dié van die meer gematigde en ewewigtige Hermann Giliomee. Dit is Davenport wat geskryf het: “Ultimately it is irrelevant whether racism or apartheid sometimes produced good results. Because the tree was bad, the fruit was also bad” (Hermann Giliomee, historikus: ‘n outobiografie, Kaapstad: Tafelberg, 2016, p 217). Giliomee ontmasker Davenport as ‘n onbetroubare historikus: In sy boek, South Africa: A modern history (2000) beweer Davenport valslik dat Bantoe-onderwys uitdruklik ontwerp is om swartes vir ‘n minderwaardige plek in die samelewing voor te berei. “In die vorige uitgawe (1987) is daar geen verwysing na sulke veronderstellings of idees nie. Die 2000-uitgawe maak ‘n kniebuiging na die feit dat ‘n nuwe regering, behep met rassisme, aan bewind gekom het. Apartheid is nie meer as ‘n onreg of misleide beleid beskou nie, maar as die boosheid self” (Hermann Giliomee, Die laaste Afrikanerleiers, Kaapstad: Tafelberg, 2012, p 69-70). Aan die kruipsugtige Davenport het Wilhelm III sy heropvoeding in die geskiedenis toevertrou. Sy selfmisleiding is (redelik) volledig: Hy kom tot die besef “dat die toekoms nie meer in die hande van die blankes is nie, dat dit nooit [!] in hul hande was nie” (103). In werklikheid het verraad deur ‘n klein groepie Afrikaanssprekende blankes die toekoms van al die plaaslike blankes, veral die Afrikaners, opgedonder.

HF het met verwysing na swartes gesê: Daar is “geen plek vir hom in die blanke gemeenskap bo sekere vorms van arbeid nie” (Giliomee p 69). Maar linkse elemente laat opsetlik die kwalifiserende deel uit: “In sy eie gemeenskap is die deure egter vir hom oop” (69). Met die oog op die uitvoering van hierdie Bantoe-onderwysbeleid het HF, teen groot koste vir veral die blanke belastingbetalers, die getal skole vir swartes dramaties vermeerder en skoolonderrig verbeter. Voor HF se ingryping was swart onderwys grootliks in die hande van Engelse kerkgenootskappe en is min matrikulante gelewer. Bantoe-onderwys het die getal matrikulante spoedig dramaties vermeerder. Dit is aan HF te danke dat baie van die vorige en hedendaagse ANC-kamerade geletterd was of is.

Destyds het swartes in die tuislande tot op die hoogste vlakke gevorder, enersyds danksy die stroom matrikulante wat Bantoe-skoolonderwys gelewer het en andersyds danksy ‘n reeks universiteite wat spesiaal vir swartes gestig is. In 1960 is met onderrig begin aan die Universiteit van die Noorde/Turfloop (tans Limpopo) en die Universiteit van Zoeloeland terwyl die Universiteit van Fort Hare deur die regering van ‘n Skotse kerkgenootskap oorgeneem is. Hierna het die stigting van ‘n rits ander universiteite spesiaal vir swartes gevolg, insluitende ‘n mediese universiteit, Medunsa (Medical University of South Afrika), te Ga-Rankuwa, by Pretoria. Sedertdien is Medunsa se naam onherkenbaar getransformeer om die ANC se tweede president (1861-1951) te vereer: Sekako Makgotho Health Sciences University. In 1960 is ook met onderrig vir bruin studente aan die Universiteit van Wes-Kaapland in Bellville en vir Indiërstudente aan die Universiteit van Durban-Westville begin.

Daar is al hoe meer swartes wat erken dat Bantoe-onderwys beter was as wat ANC-onderwys is. Die konkrete bewyse van HF se Bantoe-onderwys op tersiêre vlak, die talle indrukwekkende geboue, is steeds daar vir almal om te sien wat wil sien. As linksgesinde glo Wilhelm III eerder sy buurvrou wat van Bantoe-onderwys sê dat die studente “lyk of daar ‘n laag op hul brein geplaas is … [HF] Verwoerd se rede was ‘moenie dat hulle opgevoed word nie, want as hulle opgevoed is, sal jy hulle nie kan onderdruk nie” (159). Wilhelm III behoort van beter te weet eerder as om sulke leuens te versprei. Die waarheid is dat HF die mening gehuldig het dat dit beter is om met ontwikkelde as met onontwikkelde swartes gesprek te voer en te onderhandel, vandaar sy groot verbetering van swart onderwys.

‘n “Linkse historikus”, Baruch Hirson, het reeds in 1992 probeer om waarhede by Wilhelm III tuis te bring: “Jy [het] by een politieke laer uit- en by ‘n ander ingeloop … Die nasionalisme wat jy eens aangehang het, is nou vervang deur ‘n ander nasionalisme (gegrond op velkleur)” (127). Hirson stel ‘n nuwe “tirannie van die minderheid” in die vooruitsig: “‘n Nuwe minderheid, sonder openlike kleuronderskeid, sal Suid-Afrika regeer met al die ou ongeregtighede ongeskonde. ‘n Swart polisiemag en weermag sal net so genadeloos onderdruk soos die wit polisie en weermag” (128). Hirson noem nie dat nuwe ongeregtighede, soos korrupsie, bygevoeg sal word nie; ook nie dat die swart polisiemag en weermag hoogs ondoeltreffend sal wees nie. Met verwysing na die onbeskaafde dade wat die ANC in sy strafkampe in Angola en elders gepleeg het, dink Hinson nie “die ANC het homself gereinig van die elemente wat hierdie soort gruweldade pleeg of sal pleeg nie” (128). Dus, die ANC behou sy misdadige kamerade; koester hulle selfs.

Soos Davenport is Wilhelm III nie van kruipsug vry te pleit nie. Op 18 Maart 1990 skryf hy as “agteros-kameraad” (85) soos volg in ‘n brief aan Nelson Mandela: Hy spreek sy dankbaarheid uit teenoor Mandela “vir u hoopgewende voorbeeld as ware staatsman [en] dat ek my ondersteuning wil herhaal vir u duurgekoopte ideaal van ‘n nierassige demokrasie in één Suid-Afrika” (103). “Natuurlik kan die geskiedenis – u 27 jaar lange onregverdige [!] tronkstraf en my oupa se aandeel daarin – nie deur ‘n paar woorde verander word nie. Maar as ‘n Afrikaner [?] wat ten koste van ander Suid-Afrikaners bevoordeel is deur apartheid, as die kleinseun van die argitek van afsonderlike ontwikkeling – die man wat by uitstek verantwoordelik was vir u en soveel ander mense se lyding – wil ek tog vir u sê: ek is baie, baie jammer oor wat gebeur het … Wat ek kan doen, is om u te verseker dat ek en my vrou ons lewe daaraan wil wy om woorde van jammerte in dade om te sit” (104). Naïewer kan dit nie. Toe besluit moes word of Wilhelm III of sy vrou met ‘n ambassadeurskap vergoed moet word, het die keuse, onder meer weens die ANC se irrasionele voorkeur vir vroue, op Melanie geval.

Die nuwe insig wat Rudolf in Nederland aan Wilhelm III verskaf het, is: Dan word “dit nie meer normaal om heteroseksueel en abnormaal om homoseksueel te wees nie” (60). In sy nuwe politiek, voortvloeiend uit sy heropvoeding, word die terroriste “vryheidsvegters” genoem (66). Ons moet glo “wegbeweeg van ‘n politieke beleid (en denke) wat gebaseer is op mense se velkleur” (74, 268). Die punt is dat tydens apartheid vier rasgroepe op grond van kultuurverskille onderskei is. Linksgesindes verkies egter om nie enige onderskeid op grond van kultuur te aanvaar nie. Volgens Jonathan Jansen is die klem op kultuurverskille bloot ‘n kamoeflering van blanke rassisme. Wilhelm III het “besef dat ek my Afrikaneridentiteit nie in die eerste plek in die een of ander kombinasie van unieke eienskappe soos taal, kulturele gebruike en geskiedbeskouing moet soek nie” (114). Vir hom gaan gaan dit eerder om “identifisering met ‘the people’ en hul probleme” (114); dus ‘n eienaardige soort relasionele identiteit, wat noodwendig sy distansiëring van Afrikaners meebring.

By Wilhelm III is daar in elk geval geen preokkupasie met die blankes, insluitende Afrikaners, en hulle probleme nie. Teoreties is almal nou sy eie mense maar met swartes is Wilhelm III meer eie as met blankes en veral Afrikaners. In ‘n oomblik van helderheid wonder hy darem waarvoor die A in ANC staan (114). Soos die ANC-vlag duidelik maak (van bo na onder in prioriteitsvolgorde: swart, groen, geel), is wit afwesig. Wilhelm III se ignorering van kultuurverskille en sy redusering daarvan tot pigmentasieverskille, asook sy omarming van homoseksuele, beskou hy as “kultuurontwikkeling” (77). Pleks van die benaming Anglo-Boere-oorlog verkies hy om van die Suid-Afrikaanse Oorlog te praat (79). Dit is ‘n meer inklusiewe benaming, want nie-wittes het ook aan hierdie oorlog deelgeneem. Blykbaar maak dit nie saak aan watter kant die meeste nie-wittes hulle geskaar het nie. ‘n Bonus is dat die woord “Boere” in die oorlogsbenaming vermy word. Later skryf die outeur oor sy “geleidelike herontwerp van ‘n oorgelewerde, hoogs eksklusiewe groepsidentiteit tot ‘n meer inklusiewe begrip van Afrikanerskap” (87), wat myns insiens grootliks die vernietiging van sy Afrikanerskap en ‘n omarming van ‘n identiteitsvreemde (dus nie-Europese, nie-Westerse) afrikanisering behels.

Wilhelm III predik die “radikale gelykheid van elke mens” (280). Ter ondersteuning gebruik hy polities geykte godsdienstige vertolkings: “Ons [is] almal skepsels van dieselfde God,” asook “geskapenheid na die ‘beeld van God'” (280), asof mense sedert die Skepping nie (hoogs) verskillende kultuurverskille ontwikkel het nie. Die “ons” in die “Onse Vader” word deur hom misbruik om (alle) verskille tussen “ons” en “hulle” op te hef (281). Soos die Afrikaanse kerkgenootskappe destyds met apartheid gedoen het, baseer Wilhelm III sy politiek op die Bybel en christelike godsdiens. Die hele mensdom word beskou as ‘n enkele groot (gelukkige/ongelukkige) familie (285); die “groot menslike familie” (287). Praat die voorbeeldige ANC-kamerade dan nie graag van hulle (swart) “broers en susters” nie?

Maar hoe gemaak met die verkrampte Afrikaners se “vrees vir verswelging”(281); dus “die vrese vir getalleoorwig”? (280). Wilhelm III antwoord soos volg: “Ons groot uitdaging is om nie in die eerste plek in terme van ras te dink nie” (280). Ons moet glo eerder die dinge in ag neem wat ons as mense saambind as om “so besorg oor die verskille” te wees (280). Verkramptes word “verblind deur kleur” (280). Dít is Wilhelm III se alternatief vir die “bose stelsel” van apartheid (284). Maar selfs al word al die blankes tot Wilhelm III se utopiese politiek bekeer, is daar hierdie tweeledige werklikheid: swartmag wat suiwer ingevolge kleur en ras funksioneer en hulle steeds groter wordende getalle-oorwig van 80%+

Die nuwe swart-oorheerste Suid-Afrika sou volgens Wilhelm III se verwagting soos volg lyk: “Dat blankes in dié wegbeweegproses [van velkleur/ras] miskien [!] minder voordele en strande gaan hê. Maar ek glo dat ons terselfdertyd veel meer gaan wen: aan menseverhoudings, aan kulturele interaksie en bevrugting, aan Christelike naasteliefde (liefde, nie bloot nie haat nie), en in terme van ‘n vreedsamer, regverdiger, mensliker toekoms vir die meerderheid mense [dus nie vir almal, bv die blankes, nie] in ons geliefde land” (74). Later skryf hy: “op pad na ‘n Suid-Afrika sonder onderdrukking in die huis, in die fabrieke en die myne, in die politiek” (124).

Is die nuwe Suid-Afrika werklik vreedsaam of moet ons daagliks luister watter paaie weens oproer gesluit is, watter infrastruktuur verwoes is, hoeveel (plaas)moorde gepleeg is, ens? Is die huidige rassediskriminasie teen blankes minder immoreel as destyds teen swartes, veral in ag genome wat blanke kundigheid gedoen het en steeds kan doen? Is ‘n land waarin (feitlik) almal, dag en nag, onveilig voel mensliker as die apartheidsbedeling, dus ‘n toonbeeld van naasteliefde? Volgens Wilhelm III is die ideaal waarna voor 1994 gestreef is “‘n vrye en nierassistiese Suid-Afrika … G’n wonder swart mense het ‘n behoefte aan ‘people’s education’ nie – die reg om in hul eie skole hulle eie geskiedenis te hoor” (83). Deesdae word eie skole en eie geskiedenis egter aan Afrikaners misgun. Die waarheid is dat die “apartheidsregering” veel meer ontvanklik vir die kultuureie van die verskillende bevolkingsgroepe was as wat die ANC-regime met sy gelykmakingsbeleid en ontkenning van kultuurverskille is.

Aan Oxford University het Wilhelm III ‘n anti-apartheidseminaar bygewoon om hom in sy politieke dwaling te sterk. Met Nelson Mandela aan die voorpunt, het die ANC glo nie doelbewus die geweldsopsie gekies nie. Hulle is “deur die ‘regime’ tot geweld gedryf” (83). Tydens die afgelope onkritiese en buitensporig eensydige Mandela 100-vierings, wat landswyd met talle voortsleppende gewelddadige betogings gepaard gegaan het, het ‘n leser in reaksie aan Netwerk24 geskryf: “‘n Land wat ‘n geweldenaar tot vredesikoon verhef, bring voortgesette geweldpleging oor homself.” ‘n Polities byderwetse mikroverstand by Media24 het besluit dat daardie mening nie gepubliseer mag word nie. Mandela se voorkeur vir geweld, sy stigting van MK en die dood en verwoesting wat daaruit gespruit het, mag volgens Naspers nie met die huidige geweldskultuur verbind en wyer bekend gemaak word nie.

Dit is nie erg genoeg as die ANC se sogenaamde Menseregtekommissie aan ‘n Afrikaanse skryfster, Gretha Wiid, voorgeskryf wat sy oor homoseksualiteit mag skryf nie. Kruipsugtiges by Naspers en die ander massa-inligtingsmedia pas selfsensuur toe om die publiek te mislei of oningelig te hou terwyl terselfdertyd geen beswaar geopper word teen die toenemende inkorting van uitdrukkingsvryheid deur die verderflike ANC nie. “Is niedemokratiese metodes werklik die enigste weg na ‘n nuwe demokrasie?” (90). Volgens Mandela is die antwoord: Ja. Onverminderde voortgesette ANC-geweldpleging het die grondwetlike onderhandelinge en die 1994-verkiesing gekenmerk, al het Mandela en die ANC valslik voorgegee dat hulle hulle geweldpleging sou opskort. Die ANC het bewys dat geweldpleging lonend is. Sommige/baie ANC-volgelinge wil hulleself steeds met dieselfde misdadige handelinge bevoordeel/bemagtig.

Wilhelm III is ‘n meesterlike verteller van halwe waarhede:

[1] “In Athlone, Kaapstad, het tien polisiemanne in Oktober 1985 hulle in kratte agterop ‘n vragmotor versteek en op betogende jeugdiges geskiet, met bloedige gevolge” (123). Toe voertuie, bv paneelwaens, is dáár herhaaldelik deur jeugdige misdadigers aangeval. Dit het die polisie genoop om op hierdie innoverende manier hierdie misdade stop te sit. Wilhelm III wek die indruk dat hierdie gebeurtenis geen voorgeskiedenis het nie; dat daar sonder meer op onskuldige betogers geskiet is. Klaarblyklik skaar hy hom aan die kant van die misdadigers.

[2] “Die paswette het beheermaatreëls verstewig wat reeds in die 19de eeu ingestel is” (163). Wat Wilhelm III nie sê nie, is dat paswette, soos statutêre rassesegregasie en -diskriminasie, Britse uitvindings is. Die eerste paswet is in 1797 tydens die eerste Britse bewind aan die Kaap deur graaf Macarty uitgevaardig.

[3] Nog ‘n halwe waarheid of hele onwaarheid wat Wilhelm III oor apartheid versprei, is die leuen wat een van sy bruin buurvroue, wat “die proses uitgedaag het” (200), vertel: “Ons is nie toegelaat om by ‘n winkel, ‘n supermark soos OK Bazaars, in te gaan nie” (199). Ek het die hele apartheidsera beleef. Daar was klein winkels, veral op die platteland, wat aparte ingangsdeure vir wit en swart mense gehad het of swartes deur ‘n venster bedien het. Groot winkels, soos die OK, het nooit aparte deure gehad nie en enigeen kon ongehinderd daar ingaan en koop.

[4] “Mense wat met petrolgevulde motorbande om hul nekke lewend verbrand is” (265). Dat dit die ANC is wat hierin uitgemunt het, bly onvermeld. Onmiddellik daarna: “mense wat deur die polisie geskiet en doodgemaak is” (265). Hier word die “skuldiges” wel vermeld. Kenmerkend van die boek is dat bloedvergieting aan die blankes toegedig word (bv “die brutale wit polisie” – p 286) maar dieselfde dade aan die kant van die swartes verswyg word. Wilhelm III se reaksie is: “Ek is jammer … [oor] wat deur wit Suid-Afrikaners gedoen is” (267). Blankes, veral Afrikaners, het oorwegend en ooreenkomstig die opdrag van die apostel Paulus nooit moeg geword om goed te doen nie (2 Tessalonisense 3:13); selfs nou nog nie.

Sedert sy terugkeer na Suid-Afrika woon Wilhelm III in Lynedoch, ‘n “gemengde woonbuurt” en “ekodorpie”, 12 kilometer buite Stellenbosch (133-134). Polities linkses, soos lede van groen partye, beklemtoon bv sosiale geregtigheid, nie-gewelddadigheid/pasifisme en diversiteit. Diesulkes is ook geneig om vegetaries te wees, soos Wilhelm III ‘n tyd lank was (157). Die eersgenoemde drie kenmerke is moeilik met die ANC se swartmag-aanslag versoenbaar. Dit verduidelik dalk deels Wilhelm III se louheid teenoor die Zuma-ANC. Die Lynedoch-ekodorpie se erwe is klein en omdat (demonstratiewe) saamwoon vir die inwoners ‘n passie is, is daar “geen muur of grensdraad” tussen die Verwoerd-egpaar se huis en dié van hulle bure nie (216). ‘n Moontlike bonus is wanneer Wilhelm III die onkruid om sy huis uitroei en sy “voorheen benadeelde” buurvrou dan sê: “Dankie dat jy ons kant ook skoongemaak het” (217). Lynedoch is nie hemel op aarde vir iemand wat eens ‘n Afrikaner was nie. Wilhelm III se frustrasie slaan deur: “Sonder om moed op te gee. Soos om in Lynedoch te bly woon” (228).

Betsie Verwoerd het hoë agting vir haar man gehad. Aan iedere Verwoerd-kleinkind was haar geskrewe boodskap oor HF: “Aanskou die rots waaruit julle gekap is” – Jesaja 51:1 (27). Wilhelm III is dié versande deel van daardie rots. Hy beweer dat hy, soos Betsie, waardering het vir “ons selfstandigheid” (36), waarvan daar weens demokrasie en verswelging egter bitter min oorgebly het. Betsie het “selfrespek, respek vir jou eie mense en vir jou land” uitgestraal (37). Wilhelm III het iets geskryf waarmee ek by hoë uitsondering saamstem: “By die jong mense van vandag word juis die gebrek aan trots meer dikwels te ver gevoer. Dan kry ‘n mens so die gevoel van ruggraatloosheid, ankerloosheid, rigtingloosheid” (37). Wat hy nie noem nie, is dat dit veral ANC-propaganda, gerugsteun deur die massa-inligtingsmedia, is wat Afrikanertrots ondermyn.

Betsie Verwoerd het die amptelike opening van die Randse Afrikaanse Universiteit (RAU) in 1968 bygewoon en dit simbolies as “die opkoms van die Afri[kaner] beleef” (193). “Ons sien nou eers regtig hoe groot [HF] was” (194). Deesdae is die RAU die eentalig Engelse Johannesburg University, die eerste tradisioneel Afrikaanse universiteit wat toegelaat het dat hy binne enkele jare oormatig verswart en verengels het. Wilhelm III se ma het in hierdie konteks ‘n groot waarheid by haar seun probeer tuisbring: “Wilhelm, daar was nie ‘n tussenopsie nie, want die oomblik as jy begin met vermenging sou die swart getalle oorgeneem het” (227).

Hendrik Verwoerd het so pragtig aan Afrikaners gesê: “Ons veg vir die lewe van ‘n volk” (16). Wat sou hy vandag gesê het as hy die leërskare verloopte Afrikaners kon waarneem? Sy oproep was “Skep u toekoms self” (26); iets wat moontlik is mits Afrikaners hulle selfbeskikking herwin. Tydens HF se begrafnis is daar hierdie oproep gedoen: “Laat ons sterk wees vir ons volk” (185). Is dit nog so? Douglas Fuchs het ná HF se dood gesê: “Iets onseglik moois het verbygegaan, SA sal vir my nooit weer dieselfde wees nie” (192). Daar is baie van HF en sy beleid wat ons nie aan die vergetelheid durf toevertrou nie. Vir Wilhelm III bly HF egter ‘n simbool van “verwonding” (231, 236).

Volgens eie erkenning is Wilhelm III hardkoppig (41, 277) en was hy ‘n “sensitiewe kind” (276). Sy ouma Betsie het in 1967 (toe hy 3 jaar oud was) geskryf: “Wilhelmpie koppig en onaangenaam … W haal ook al meer streke uit, botte weiering om te gehoorsaam, parmantig” (277). Volgens sy ma het Wilhelm III hierdie “beneuktheid” van die Verwoerd-kant van sy familie gekry (277). “Of ek nou daarvan hou of nie. Hierdie diepgewortelde aspekte van my kleinkindskap is onlosmaaklik deel van my huidige poging om my met my Verwoerd-wees te versoen” (277). Wilhelm III vra homself af: “Hoe eerlik is jy in jou poging om veral oupa Hendrik regtig grondig te verstaan?” (150). Nadat ek hierdie boek gelees het, bevraagteken ek die volgende stelling van Wilhelm III: “‘n Deel van versoening is vir my om ook te help om die demonisering van énige iemand, insluitende Oupa, te omvorm” (239). Gelukkig kwel sy gewete hom: “Waarom voel ek asof ek verraad pleeg as ek aanvaar dat daar bloed aan [HF] Verwoerd se hande is?” (244). “Ek sukkel om oupa Hendrik se reguit blik openhartig te ontmoet” (148).

Desperaat voel ‘n mens lus om te sê: Vergewe die naïewe Wilhelm III want hy weet nie wat hy doen nie. Hy ly dermate aan geïndoktrineerde en selfverwerfde skuldgevoelens dat hy seker nooit die (politieke) lig sal aanskou nie: “Selfs al aanvaar ek te veel verantwoordelikheid, sal dit steeds nie genoeg wees nie. Niks wat ek kan doen is voldoende verantwoording vir my aandeel aan ‘n sonde teen die mensdom [!] nie. ‘n Stuk van my gedeelde verantwoordelikheid is om met hierdie bodemloosheid te leer saamleef” (270). Daarna probeer hy om hom van sodanige lot te verlos: “Ek wil nie toelaat dat oupa Hendrik se sondes uit die verlede my kreatiewe bydrae in die hede versmoor nie. Hy moet self sy verantwoordelikheid dra. Ek wil nie van hom ‘n sondebok maak nie, maar ek kan ook nie die pyn vir sy dade dra nie” (270). Dit lyk asof Wilhelm III onbepaald op sy ingeslane weg sal voortgaan. Selfs die ANC is vir hom opnuut aanvaarbaar. Die aanstelling van Cyril Ramaphosa as ANC-president het glo ‘n “lang verwagte politieke lente” ingelui (297).

Kortom, die outeur van hierdie boek is ‘n seloot. Seloot: “oordrewe yweraar (en vervolger van andersdenkendes)” (HAT). In hierdie geval is dit Afrikaners wat vervolg of ontluister word. Hy sien sy rol as dié van ‘n “steekvlieg” (117) en myns insiens ook as ‘n gatvlieg, ‘n geroepe laspos, wat Afrikaners betref.

Leon Lemmer: Wilhelm Verwoerd, Hennie van Coller en Anton van Niekerk oor Hendrik Verwoerd

Sedert sy diensaanvaarding op 1 April het Wim de Villiers, die rektor van die Universiteit Stellenbosch (US), getoon dat hy vasbeslote is om die universiteit selfs vinniger as sy voorganger, Russel Botman, te verswart en verengels. Binne drie maande kan niemand met reg beweer dat sy aanstelling transformatories ‘n terugwaartse stap was nie. Die teendeel is onteenseglik waar. Dít word nie as ‘n kompliment bedoel nie. Een van De Villiers se weersinwekkendste skuiwe was om van die verwydering van ‘n gedenkplaat ter ere van Hendrik Verwoerd ‘n openbare demonstrasie te maak. Dit was volgens De Villiers se insig en gesindheid nie voldoende dat die betrokke gebou nie meer na Verwoerd genoem word nie. Die uitboender van die borsbeeld van DF Malan is dalk volgende op sy lys. Die US is moontlik reeds naarstiglik besig om ‘n agterkleinkind te probeer opspoor wat oorgehaal kan word om Malan by so ‘n geleentheid te beswadder. Of dalk volstaan die US met eie talent, soos Anton van Niekerk en Amanda Gouws, om die verlangde karaktermoord te pleeg. (Ek hoop maar dat ek hiermee nie nuttige wenke aan De Villiers gee nie.) Dit is ‘n politieke spel wat met oorgawe deur die US-bestuur gespeel word; nie ‘n poging om die US van akademiese verval te red nie.

In die geval van Hendrik Verwoerd het dit geen oorreding geverg om sy kleinkind, Wilhelm, te oortuig om die nagedagtenis van sy oupa in die openbaar te onteer nie. [Ek verwys voortaan na onderskeidelik (HF) Verwoerd en Wilhelm.] Vir Wilhelm is die uitlewing van sy politieke linksheid ‘n lewenswyse. Op hierdie manier kan hy as ANC-kameraad aandag trek. Op 27 Mei is die Verwoerd-plaket te midde van die toejuiging van veral swartes verwyder. In sy berig verwys Die Burger (28 Mei, p 4) na die “dreunsang” van studente. Lede van die Open Stellenbosch-beweging het “Mayibuye iAfrika” (Bring Afrika terug -bv die oerwoud?) uitgeroep en baniere in die lug gehou. Dit is die soort aktivisme wat De Villiers in woord en daad aanmoedig. Hy is te opportunisties, onkundig en naïef om te besef dat hy met vuur speel. ‘n Geredigeerde weergawe van die toespraak wat Wilhelm by hierdie geleentheid gelewer het, is in Die Burger (2 deser, p 15) gepubliseer. Die Burger sal so ‘n geleentheid, om te demonstreer in watter mate dié koerant sy mantel gedraai het, nie onbenut laat verbygaan nie.

As student in Nederland en Engeland het Wilhelm tot ander oortuigings as sy oupa gekom. Hy haal Albert Luthuli se karakterisering van Verwoerd goedkeurend aan: “The one person remembered as the author of our calamity.” Die sluipmoord op Verwoerd op 6 September 1966 is vir Wilhelm en sy geesgenote nie meer “‘n dag van rou nie, maar ‘n skokkende dag van blydskap en bevryding.” Hiervoor moet Wilhelm darem ‘n dik vel hê. Hy gooi dit egter gerieflikheidshalwe oor die boeg van sy soort christelikheid: “As ek myself steeds ‘n Christen wil noem, ek voorkeur moet gee aan die ervarings van diegene wat hom [Verwoerd] beskou as die verpersoonliking van ‘n vernederende, ontmenslikende politieke stelsel.” Wilhelm kies dus doelbewus kant teen die blankes en veral die Afrikaners deur eensydig net die negatiewe in die apartheidsbeleid in ag te neem. Later erken hy openlik: “Vandag probeer ek opreg voorkeur gee aan die pyn van die Ander.”

Wilhelm het, soos De Villiers, ‘n voorstander geword van die verwydering uit openbare ruimtes van die name van diegene wat “met die pyn van apartheid geassosieer word … Ek was oortuig dat dié verering belediging by verwonding voeg.” Die “grootste vraag” (eintlik twee vrae) wat by hom opkom, onderstreep weer sy eensydigheid: “Hoe hoor ek regtig die hartklop van pyn agter die gebalde vuiste en borrelende woede van hoofsaaklik swart landgenote; hoe kan ek ‘n positiewe rol speel ten opsigte van veral die diepgewortelde ongeneesde emosionele, morele en sielsverwonding uit die verlede?” Wilhelm gaan sonder meer van die veronderstelling uit dat swartes op woede, op ‘n gevoel van veronregting, geregtig is; dat hulle toestand geheel en al die maaksel van blankes is; dat swartes blykbaar nie uit eie inisiatief self moet probeer verbeter nie; dat blankes niks tot stand gebring het waardeur swartes in oortreffende mate bevoordeel word nie. Baie buitelandse besoekers kan nie glo dat die ontwikkeldste land in Afrika grootliks onverdiend in die skoot van ANC-kornuite geval het nie.

Hy bly hamer op pyn en sy opregtheid .”Ek hoop daarom opreg dat die seremoniële beëindiging van die verering van pynlike apartheidsimbole aan die US ‘n broodnodige boodskap van menslike erkentenis sal oordra, dat die verwydering van die Verwoerd-plaket sodoende ‘n klein maar beduidende salwende rol sal vervul binne die breër Suid-Afrikaanse gemeenskap.”

Wilhelm se neef, Wynand Boshoff, noem hierdie gebeure ‘n “simboliese aanranding” van Verwoerd en ‘n “demonisering”. Boshoff se artikel verskaf uitstekende agtergrondsinligting (Orania-webwerf 10 deser).

Hennie van Coller

ANC-gedienstiges, bv verloopte Afrikaners, wou sekerlik hê dat Wilhelm se uitlatings onkrities geabsorbeer word. Ek het egter die indruk dat Hennie van Coller se moermeter op rooi staan. Dan moet ‘n mens nie met ‘n Boer lol nie. Onlangs het hy ons gesaghebbend ingelig oor hoe hy die toestand aan die Universiteit Vrystaat ervaar (Praag 16 Mei). Daarna het hy op 8 deser in sy rubriek in Volksblad kommentaar op Wilhelm se toespraak gelewer. Van Coller se teks is in Die Burger (11 deser, p 15) hergepubliseer.

Van Coller verwys na “die verguisde” Verwoerd en na Wilhelm se toespraak as “vol van die sentimentele clichés wat ‘n mens by idealistiese wêreldverbeteraars sal aantref.” Die gesindheid wat Wilhelm (en sekerlik oor De Villiers) uitstraal, word soos volg verwoord: “Identifiseer die boosdoeners en eis van hulle om alles wat die teenparty mag ontstel, prys te gee.” Van Coller verkwalik Wilhelm omdat hy “die verwikkelde begrip versoening tot ‘n teenstelling tussen ‘sout’ en ‘soet’ reduseer.” Van Coller heg ‘n ander betekenis aan versoening: “Dit beteken letterlik weer tot vrede en vriendskap bring; die herstel van onderlinge verhoudings. Dit verreken altyd die geskiedenis; strewe na ‘n middeweg; verneder en vernietig nie.” Dit is myns insiens opvallend dat De Villiers, as iemand sonder enige (formele) geesteswetenskaplike agtergrond, skynbaar geen waarde aan die geskiedenis heg nie. Hy gee nie ‘n flenter om as hy die tradisionele US-studente en -personeel ontheem en aanstoot gee nie.

Van Coller gaan voort: “Te oordeel na heersende maatstawwe was Tsjaka ‘n oorlogsugtige tiran, Moshoeshoe ‘n barbaarse kannibaal, Rhodes ‘n wrede imperialis en Verwoerd ‘n kil onderdrukker. In die geskiedenis beoordeel én in diskursiewe formasies kom hulle heeltemal anders uit die verf. Versoening is óók die begrip vir verskillende diskoerse, al onderskryf jy dit nie.”

[Dit is heel moontlik hier waar Max du Preez die onderwerp vir nog een van sy rubrieke gekry het (Die Burger, 13 deser, p 11). Du Preez poog om geleerd te klink deur weg te val met terme soos “komplekse” (pleks van “ingewikkelde” of, soos Van Coller skryf, “verwikkelde”) en “konstruk” (‘n term wat Willie Esterhuyse as ‘n sinoniem gebruik vir dit waarvan hy nie hou nie). Du Preez verwys na die Difaqane of volksmoord onder die swartes in die eerste helfte van die 19de eeu. Hy verwyt Shaka (Van Coller se Tsjaka) en Mzilikazi hiervoor en sleep sommer “die gewelddadige pad van … die wit setlaars en Britse kolonialiste” hierby in. Moshoeshoe word deurgaans deur Du Preez geprys en by implikasie vrygespreek van volksmoord en gewelddadigheid; ook van kannibalisme, wat volgens Du Preez tot “klein groepe” beperk was. Hy loof Moshoeshoe omdat hy “mense uit ander taalgroepe en kulture” in die boesem van die Basotho verwelkom het: “Hulle is toegelaat om hul eie tale en tradisies te behou.” Op kenmerkende manier pas Du Preez dit nie op die hede toe deur die ANC-regering te verwyt omdat hy nie voldoende ruimte aan die Afrikaners vir die uitlewing van hulle geskiedenis, tradisies, kultuur en taal gun nie. Pleks daarvan sluit hy sy rubriek af met sy gebruiklike lof vir Nelson Mandela, wat hy hierdie keer “‘n grootse eerder as ‘n goeie staatsman en leier” noem; iemand wat “vergiffenis en versoening” nagestreef het. Die “gewelddadigheid” wat Du Preez by die blankes bespeur het, is by Mandela blykbaar heeltemal afwesig.]

Van Coller haal weer die onaptytlike situasie aan sy universiteit op: “Die Universiteit van die Vrystaat (UV) onderskryf skynbaar [Wilhelm] Verwoerd se redenasie, want in die laaste tyd het die CR Swart-gedenklesing ‘n stille dood gesterwe. Suutjies is dit begrawe, sonder konsultasie met alle belanghebbendes, omdat swart studente gedreig het om dit te ontwrig as dit gehandhaaf bly. Dreigemente en geweldpleging is suksesvol; só het ons ook aan die Universiteit van Kaapstad gesien. Hoe lank voordat Swart se standbeeld én sy naam, wat aan ‘n gebou gekoppel is, ook verwyder gaan word? ‘n Geringe prys om te betaal vir versoening, hoor ek mense sê. En op die oog af is dit ‘n geldige redenasie. Want was Swart nie lid van die Verwoerd-kabinet en boonop ‘n stoere Afrikaner-nasionalis nie? By implikasie ‘n boosdoener.”

“Maar Swart was nie net ‘n oud-Kovsie nie, maar ook die eerste kanselier van die Universiteit van die Oranje-Vrystaat, van 1950 tot 1976. Ander kanseliers, soos Winkie Direko (wat kwalik vier jaar in die amp was), se naam is ook aan geboue gegee. Beteken iemand se rol in die UV-geskiedenis dan niks nie? Gaan ook Afrikaners soos Wynand Mouton en Francois Retief die tol betaal?”

Daar is duidelike ooreenkomste tussen die situasie aan die UV en US. Raadpleging word gedoen om die wense van swartes vas te stel en dan daarvolgens te handel omdat geweld andersins ‘n groot moontlikheid is. Blankes se mening word nie ernstig opgeneem nie. Daarom is die CR Swart-gedenklesings stilletjies afgeskaf. Aan albei universiteite word Afrikanersimbole verwyder en met dié van swartes vervang, asof daar eenstemmigheid is dat blankes sleg en swartes goed is. Aan albei universiteite bepaal (potensiële) gewelddadigheid wat gedoen word. Dit geld tewens die hele nuwe Suid-Afrika. Dit is ‘n voortsetting van die suksesvolle voorbeeld wat die ANC tydens die “bevrydingstryd” gestel het.

Anton van Niekerk

Die Burger sal ‘n teks soos dié van Wilhelm sonder teenhanger publiseer omdat dit polities links is. ‘n Teks soos dié van Van Coller sal egter nie sonder teenspraak aangebied word nie omdat dit nie die linkse ideologie van die neo-Burger propageer nie. Vir my is dit baie duidelik dat Die Burger Van Coller se rubriek met voorbedagte rade hergepubliseer het, want op dieselfde bladsy verskyn Anton van Niekerk se kritiek daarop (Die Burger, 11 deser, p 15). Van Niekerk hou van publisiteit, vir homself en vir sy idees, vandaar die alewige fototjie van homself by sy bydraes. Dit is moontlik dat Van Niekerk Van Coller se teks gelees en aan Die Burger voorgestel het dat dit saam met sy kritiek gepubliseer word. Wat ewe moontlik is, is dat die koerant Van Niekerk gevra het om Van Coller se standpunt te kritiseer. Daar is immers geen twyfel aan watter kant Van Niekerk, met sy teologies-dogmatiese DNS, hom skaar nie.

Sowel Van Coller as Van Niekerk is hoogleraars, maar Van Niekerk staan sedert onlangs bekend as een van die US se uitgelese (“distinguished”) professore (US-webwerf 11.06.2014). Dit moet ‘n mens egter nie verhoed om kritiek op sy deurlugtige idees te lewer nie. Selfs Van Niekerk kan, met watter betiteling hy hom ook al laat welgeval, nie beter wees as wat hy is nie.

[Ton Vosloo het geen naskoolse formele kwalifikasie nie. Die akademiese jaar wat hy aan die Universiteit Harvard as ‘n Nieman-beurshouer deurgebring het, lei nie tot ‘n formele kwalifikasie nie. Desnieteenstaande is hy onlangs as ‘n ereprofessor in joernalistiek aan die US aangestel. Toe is daar beweer: “Kandidate vir ‘n ereprofessoraat word beoordeel op dieselfde kriteria wat geld wanneer professore aangestel word” (Die Burger, 25 April, p 3). Die implikasie is dat die US deesdae matriek as voldoende formele kwalifikasie vir ‘n professoraat beskou. Geen wonder dat Van Niekerk, wat ‘n doktorsgraad het, nou die gewigtiger titel van uitgelese professor het nie. Wanneer ek lees dat Vosloo dit of dat gedoen het, dan laat dit my onwillekeurig dink aan ‘n mossie wat saam met die arende wil vlieg.]

Hierdie rondte oortref Van Niekerk homself met onbekookte mislikheid. Hy beskryf Wilhelm se toespraak as “‘n ontroerende, verootmoedigende teks wat terselfdertyd grondige nadenke stimuleer. Dit verg ‘n waardiger openbare reaksie as die oppervlakkige en opportunistiese prul waarvan Hennie van Coller se reaksie … spreek.” Let op die onwaardige manier waarop Van Niekerk begin, die radikale manier waarop hy kant kies en die onwetenskaplike, emosie-gelaaide taal wat hy gebruik. Dit laat ‘n mens vermoed dat hy nie substansiële argumente in sy arsenaal het nie. Let op Van Niekerk se sarkastiese, lighartige trant: “Vir Van Coller is dinge darem alte eenvoudig. ‘Kom ons sê gou vir die swartes in Suid-Afrika – al 44 miljoen van hulle (meer as 80% van die bevolking) – jammer oor apartheid.’ Dis mos darem die minste wat ons kan doen. (Noudat ek daaraan dink: Ons het dit mos al gedoen!) As hulle redelike mense is, sal (moet?) hulle ons mos vergewe.” Die probleem is dat daar niks in Van Coller se teks is wat hierdie verbeeldingsvlug van Van Niekerk regverdig nie. Dit is Van Niekerk wat as ANC-gedienstige organisme behep is met verskoningvra en die getalsoorwig van die swartes.

Van Niekerk borduur voort in hierdie mislike, spottende rat: “Sommer so sito-sito. Ons het mos jammer gesê. Waaroor bly die lot so opgewerk? Hulle moet mos respekte hê. Veral teenoor die eerbiedwaardige CR Swart, wat immers kanselier van die UOVS was. Of gaan hulle dalk ook sy standbeeld afbreek? Waar gaan die wêreld dan heen?” Van Niekerk is een van daardie stommerike wat aan swartes die onregverdigbare luuksheid gun om van geslag tot geslag en tot in die oneindige die verwyt te koester dat die slegte blankes hulle met slawerny, kolonialisme, rassediskriminasie, imperialisme, ens, permanent benadeel, oftewel bedonder, het. Verskoningvra tot sewe maal sewe toe kan die skade nooit uitwis nie. Daarom skaar hierdie uitgelese professor hom ongekwalifieerd aan die kant van die swartes en teen die blankes, homself uitgesonderd. Van Niekerk sal nie erken dat daar verdienste in CR Swart of enige ander nie-verloopte Afrikaner is nie. Dit is tans ‘n voordelige standpunt om te huldig, gevolglik sal Van Niekerk in die openbaar nooit daarvan afwyk nie. Hy sal nie beswaar opper as ‘n Afrikaner se naam of standbeeld verwyder of Afrikaans vertrap word nie.

“Teenoor Van Coller staan [Wilhelm] Verwoerd wat, ten spyte van sy afkoms en agtergrond, die moeite gedoen het om hom – oor baie jare – te vergewis van wat apartheid werklik was – ‘die hartverskeurende lewensverhale van mede-Suid-Afrikaners … historiese en voortdurende [wit] bevoorregting …” Hier is ons terug by emosie-belaaide taal. Maar is daar nie ook “hartverskeurende lewensverhale van mede-Suid-Afrikaners” weens die ANC en PAC se tereurveldtogte nie? Die “bevrydingstryd” is egter verby. Aan die vergrype wat aan albei kante plaasgevind het, kan nie verander word nie. Maar die “hartverskeurende” plaas- en ander moorde gaan steeds voort en dit is feitlik uitsluitlik ‘n geval van swartes wat blankes uitmoor. Hieraan kan en moet iets gedoen word, want dit vind in die hede plaas. Het enige swarte al die blankes hiervoor en vir baie ander vergrype om verskoning gevra? Waarom word verskoningvra as verpligting net aan een deel van die spektrum van die reënboognasie opgedring? Het die ANC al verskoning gevra vir die gemors waartoe Eskom bestuur is? ens.

Na sy eerbiedige omgaan met Wilhelm se teks, verander Van Niekerk weer na sy lighartige, spottende rat: “Vir Van Coller se inligting: Apartheid was nie ‘n paar opstoppers wat sterkeres die swakkeres op die rugbyveld toegedien het, en wanneer die eindfluitjie blaas, skud ons almal gemoedelik blad, is al die moerigheid vergete en drink ons weer rustig saam ‘n bier nie. Apartheid was die sistematiese ontneming van mense se onderwysgeleenthede (tot op die punt waar miljoene vandag steeds ly aan onagterhaalbare agterstande), die onteiening van mense se wettige eiendom (veral op ‘n dorp soos Stellenbosch), die vernederende breuke in families omdat sommige as ‘wit’ geklassifiseer is en ander as ‘bruin’ (dikwels met ‘n ‘potloodtoets’ om haartekstuur te bepaal), die verbod op keuses van waar ‘n mens mag woon of swem of selfs in ‘n hysbak ry, en so, ad nauseam.” Dan weer hierdie speelse mislikheid: “Maar nee wat – geen probleem vir Van Coller nie. Wat apartheid ook al was, dit regverdig nie so ‘n ‘hoë prys vir versoening’ nie. ‘Kom ons vergewe en vergeet, kêrels. Die lewe is mos darem nie so ernstig nie, of hoe?'”

Van Niekerk pleit dus weer dat swartes se griewe en haat moet bly voortbestaan omdat dit volgens hom (tot in die oneindige) geregverdig kan word. Daar is seker nie veel mense wat waardering vir Van Niekerk se soort humorsin het nie. Ook kry ek nêrens in Van Coller se teks in Die Burger die frase “hoë prys vir versoening” wat Van Niekerk (oneerlik) as ‘n aanhaling aanbied nie. Die voortgesette gekerm deur bruines oor die opruiming van die krotbuurt en misdaadnes Distrik Ses beskou ek as oodrewe. As dit die ergste is waaroor hulle kan kla, het hulle eintlik min om oor te kla. Van Niekerk kom met die storie dat onteiening ingevolge die Wet op Groepsgebiede “veral op ‘n dorp soos Stellenbosch” voorgekom het; heel moontlik omdat Wim de Villiers weens sy linkse gesindheid dit nodig gevind het om op 29 April as rektor daarna in sy intreerede te verwys. In die geval van Distrik Ses was dit nie eens primêr ‘n geval van onteiening nie, omdat die oorgrote meerderheid inwoners huurders of plakkers was.

Apartheid was nie “die sistematiese ontneming van [swart] mense se onderwysgeleenthede” soos Van Niekerk valslik beweer nie. Die teenoorgestelde is waar. Uitgelese Van Niekerk kan gerus Hermann Giliomee se uiteensetting van Bantoe-onderwys in die Verwoerd-era lees (Die laaste Afrikanerleiers, Kaapstad: Tafelberg, 2012, p 66-74) – al is Giliomee ‘n Afrikaanssprekende, blanke man. Verwoerd was die minister vir naturelle-sake van 1950 af en staatshoof van 1958 tot 1966. ‘n Ingeligte of eerlike Van Niekerk sou ‘n ander onderwerp as swart onderwys vir sy hoof- of eerste beswaar teen apartheid gekies het. Selfs in swart geledere word daar deesdae beweer dat die destydse Bantoe-onderwys beter was as wat die deursnee onderwys vir swartes in die nuwe Suid-Afrika is.

Giliomee skryf dat die algemene indruk was “dat daar ‘n besliste verbetering in die voorsiening van massa-onderwys en die algemene standaard van geletterdheid was” (p 70). Verwoerd en Werner Eiselen te benadering was “nie rassisties in die sin dat hulle in rasseminderwaardigheid geglo het nie” (p 71). “Die plekke in skole vir swart leerlinge het van 800 000 in 1954 na 1,8 miljoen in 1963 gespring en daarna selfs nog vinniger uitgebrei … Die mikpunt in die Eiselen-verslag [wat tot die Wet op Bantoe-onderwys van 1953 gelei het] van ‘n verdubbeling binne tien jaar van leerlinge in sekondêre onderwys is in 1959 bereik toe die getal van 20 000 tot 43 496 gestyg het” (p 71). “Totale besteding aan swart onderwys het van 1952 tot 1957 met 14% in reële terme gestyg, met 2% in die volgende vyf jaar en met byna 50% van 1962 tot 1967” (p 73). JL Sadie het in 2004 oor die hele tydperk van Nasionale Party-regering gesê: “Die getal swart kinders op skool het teen ‘n gemiddelde koers van 5,5% per jaar gegroei [dus baie meer as die bevolkingsaanwas], wat die bywoningsyfer van 24,5% tot 84,5% laat styg het” (p 73). Die punt is: Is dit “die sistematiese ontneming van [swart] mense se onderwysgeleenthede”? Lieg Van Niekerk doelbewus, of is hy bloot oningelig? Dan is daar ook nog die talle nuwe universiteite wat in die apartheidsera teen groot koste spesifiek vir swart studente opgerig en bedryf is.

Van Niekerk stel die punt “dat ‘n groot klomp mense in hierdie land dr Verwoerd slaafs nagevolg het ten opsigte van die beleidsrigtings wat hy (laat) ontwikkel het. Verwoerd, so was die oortuiging van vele in ‘n klimaat van ekonomiese voorspoed, maar oorweldigende intellektuele luiheid, het mos klaar vir ons gedink.” Is Van Niekerk tans nie self ‘n toonbeeld van “oorweldigende intellektuele luiheid” nie? Waarom het hy nie die elementêre insig dat die grondwetlike grondslag waarop die nuwe Suid-Afrika funksioneer dwaas, rampspoedig en oneties (bv weens blatante rassediskriminasie teen blankes) is nie? Waarom kan hy nie insien dat die US op die pad van akademiese agteruitgang is nie? – om van die vernietiging van Afrikaans as onderrigtaal nie te praat nie. Pleks daarvan sluit Van Niekerk sy tirade af deur komplimente aan Wilhelm en De Villiers uit te deel. Wilhelm het glo met sy optrede “buitengewone waardigheid verleen aan ‘n riskante geleentheid wat die nuwe rektor met vergelykbare moedigheid gereël het.” Van Niekerk kan onmoontlik in die waan verkeer dat sy reaksie op Van Coller se skrywe (buitengewoon) waardig was.

In die gedrukte uitgawe van Die Burger het die volgende teksboodskapreaksie van Hardy verskyn: “Wilhelm moet seker wonder of Zuma hom nog as deel van die ‘ander’ beskou nadat hy gepleit het” (13 deser, p 11). ‘n Brief van Trebbals van Melkbosstrand is in dieselfde koerant (p 10) gepubliseer. Trebbals stel drie vrae aan die “baie slim” professor Van Niekerk: (1) “Met hoeveel of watter soort skuldgevoel moet ek hom [Trebbals se kleinseun] belaai”? (2) “Waar eindig die skuldlas van die kolonialiste, setlaars, slawehandelaars, wit entrepreneurs?” (3) “Waar begin die voorheen benadeeldes se verantwoordelikheid om hul eie lot te verbeter?” Trebbals skryf dat hy redelik wyd in Afrika gereis het, waar hy “dikwels ‘n versukkeldheid waargeneem [het] waar apartheid of kolonialisme nie voorheen was nie … Ek bemerk so ‘n bietjie bitsigheid by die slim prof; miskien sy ongeduld met ons wat eenvoudiger van gedagtes is. Hoe durf ons as Afrikaners die traliewerk van die skuldgevangenis nou al skud, of verstaan ek verkeerd?”

Van Niekerk het Trebbals net in een opsig geantwoord, te wete oor blankes se beweerde skuldlas (Die Burger, 16 deser, p 10), al reageer Van Niekerk “nie normaalweg op skuilnaam-skrywers nie”; asof dit veroorsaak dat Trebbals se opmerkings minder gewig dra. Dan kom Van Niekerk met die bekende maar hoogs gemene skuif om Suid-Afrikaanse blankes se skuldlas met dié van die Duitsers na die Tweede Wêreldoorlog te vergelyk terwyl enigeen wat iets van die geskiedenis verstaan, weet dat die apartheidsera en die Nazi-bewind glad nie in dieselfde liga is nie. Van Niekerk beweer genadiglik dat blankes wat na apartheid gebore is se skuldlas nie (noodwendig) “onophefbaar” is nie. Maar veel wil die oorverligte Van Niekerk nie toegee nie. Die teoloog in Van Niekerk hou klaarblyklik baie van die idee van kollektiewe erfsonde/erfskuld vir veral Afrikaners. Sy en Trebbals se geslag én nageslag is glo uitermate deur apartheid bevoordeel.

“Hoewel ons nie deur skuld oorweldig en ontmagtig hoef te word nie, moet ons – almal wat wit is – verantwoordelikheid vir apartheid aanvaar. Dit beteken om te erken dat ons (steeds) bevoordeel is en om onsself daarom onomwonde [! – seker ook onvoorwaardelik] beskikbaar te verklaar om diegene wat deur ons verontmenslik is, se nageslag te help om die agterstande te verklein.” Volgens Van Niekerk se insig word blankes dus steeds bevoordeel. By hom is daar blykbaar geen bewustheid van die benadeling wat deesdae teen blankes gepleeg word nie; bv daagliks op die US-kampus. Is mense werklik tydens apartheid “deur ons verontmenslik,” dus getransformeer tot iets anders as mense? Ek het sterk beswaar as Van Niekerk op sy oordrewe manier my by sy “ons” insluit. Is die agterstande van swartes uitsluitlik aan die boosheid van apartheid (en dus blankes) te wyte of is dit ‘n verskynsel wat oor eeue heen dwarsoor die wêreld aangetref is? Of weet hierdie uitgelese professor dat swartes oral (onherstelbaar deur blankes) benadeel is?

Piet le Roux van Welgelegen het op Van Niekerk se verweer gereageer (Die Burger, 18 deser, p 14). Le Roux verskaf prositiewe voorbeelde uit die Afrikaner-geskiedenis wat Van Niekerk kan gebruik om sy kleinseun in te lig sodat hy nie net gevoer word met die negatiewe Afrikaner-persepsies waaraan Van Niekerk so graag voorkeur gee nie, bv: “Vertel hoe die Afrikaner homself daarna [na die Anglo-Boere-oorlog] opgehef en bemagtig het deur innoverend te dink en hard te werk, sonder regstellende aksie … Dan vra jy hom of hy dink dat sy voorsate regtig só dom sou gewees het om teen ‘n oormag van getalle die beleid van apartheid, wat die Engelse ingestel het, om medemenslike redes af te skaf.” Die punt is: Van Niekerk is onredbaar. Geen rasionele of ander argumente sal hom uit sy oorverligte dogmatiese groef lig nie.

Ek het nie respek vir Van Niekerk nie; nie omdat hy ‘n ander standpunt huldig nie, maar weens die manier waarop hy met andersdenkendes handel. Hy kom nie met rasionele, wetenskaplik gefundeerde argumente in sobere, onemosionele taal nie. Is dit wat hom “uitgelese” maak? Dit lyk asof hy uit die verkeerde boeke gelees het. Hier en daar het ek van sy eie medisyne vir hom ingegee, maar hopelik het ek nie in dieselfde mate as hy oorboord gegaan nie.